29 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b495ecaa0c67f6531880db7c9ed35a31.pdf a22b407fe474a84a7cbb53385afb1842 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5760 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5358 Title A name given to the resource Przekonanie, że żaba może wystepować w postaci żaby lub ropuchy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.278 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 47. Mówi się, że pszczoła umiera albo ginie Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadają o pszczołach? Jak powstały (z rany na czole)? Czy pszczoła zdycha? Czy można j ą zabić? Dlaczego? Objaśnienia znaków: M ó w i się, że pszczoła: 1 — umiera; 2 — ginie; 3 — brak tradycji; 4 — brak odpo­ wiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26542ae6fd9f4855257fbfbd2719ef4f.pdf 325215f475dc784339c2f3d840e978fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5761 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5359 Title A name given to the resource Zastosowanie miary łokciowej, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.289 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 8 . Przekonanie, że czarownica może występować w postaci żaby lub ropuchy Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadają o żabie, ropusze? K t o się pod jej postacią ukrywa? Czy można j ą zabić? Objaśnienia znaków: Czarownica przyjmuje postać: 1 — żaby; 2 — ropuchy; 3 — brak tradycji; 3 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0d959d213db57aeb9ca509202a6e2cc3.pdf 05ba4ffd44b60cb64d357686d298f393 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2563 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2382 Title A name given to the resource Summary of articles; Noty o autorach / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.159-160 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S U M M A R Y OF ARTICLES Stanisław C i c h o w i c z IDENTITY OR T H E CONCILIATION O F DIFFERENCE The question of identity turns into a subject of discussions when it becomes subordinated by Difference, which, from the formal point of view, is the only one capable of undermining it. Generally speaking, the feeling of identity is disturbed in existential situations which upset the rhythm of human life. „Lost", „astray" and ..deviation" are the names of such situations, generated by an unfavourable play of differences; they incline people towards posing essential questions, addressed either to themselves or to others. These inquiries concern the identity of things and our fellow men, our own identity and Identity as such. They are always concerned with one thing - how can something which takes so many alterations in its stride be able to survive? The unity of human identity, subject to a variety of jolts, compels the existing person to search for a satisfactory answer. He is not totally helpless in his quest since his own existential qualities: self-knowledge, self-awareness, self-stimulation, and independence, provide him with quite a number of directives. The root of human identity - the radix essendi - is embedded somewhere in all that. Taking into consideration the finite nature of human existence, whose most essential symptoms are deception, vulnerability, and mortality, the identity of man becomes part of the will to be and stems from the will of might, whose combined structure is personified due to existence and thus by means of the onerous task of comprehension. S t e f a n M o r a w s k i ON M Y T H O L O G I C A L ASPECTS OF POSTMODE­ RNISM It is usually said that postmodernism in all its dimensions (embracing also the mass consciousness) undermines or at least degrades the mythological residues however if one looks closer at the very tissues of postmodernist mass culture, art and even philosophy one can unearth without special effort their mythical components. If by mythology is understand same special kind of mistyfication derived from accepting unconditional truth at odds with the factual occurences, determined by peculiar vision of the social reality, then as the author tries here to lag bare in all levels of postmodern ..cultural logic" (or borrow F. Jameson's formular) the mythology comes to the fore. It is present in the mass consciousness because of the myth of alleged sovereignty of each individual and the hapiness which is to be provided by the ever changing floud of all possible goods which evoke only satisfaction. This consumenst - permissive myth is despite the perverse approach of the artists repeated in their works as they too assume that freed of any spiritual authority and designs how to meliorize the world, are finally independent andean produce anything according to their unbridled will. In fact, they follow the market's dictate and conform to the advertisement's requirement. Their vocation was given up for the sake of cynical agreement to be eclectic parasites in the era of exhaustion. The philosophers, though mostly critical towards the mentioned two lower levels by abandoning the principles of all sorts indeed rationalize the mythology beneath and their own as they unable to bid farewell to philosophizing which they attempt to cancel. It abides because of universalizing its negation. Moreover they resign of their elitest role (in accordance with the rule of disenchanted world) but in fact skill exert by their reflecion the influential and significant function of spiritual guides. The author concludes that - if he is right - the mythological thinking is irrevocable and the crux is only of what kind. The postmodernist one seems to be a challenge with wich one should undertake a duel. W ł a d y s ł a w P a n a s THE GATE The gate mentioned in the title is a place in Lublin where the Christian Upper Town met the Jewish Lower Town, halfway between the Seer's Square (The Eye of the Tsadyk Square) and the St. Michael Square (the church of the Archangel Michael). Today, those spots no longer exist. The author describes the physical and metaphysical space (structure) of the town, or rather two towns linked by the Gate. In his depiction, he recalls photographs taken by Józef Czechowicz, a great poet and resident of Lublin; the interpretation of the symbolic of the Gate refers to the philosophy of Heidegger (Lichtung), the tradition of the Cabala (tsinor) and the philosophy of E . Levinas (chiazm). The Gate appears to be a model of transitions between various worlds, an architectonic icon of an encounter with the Other. It concentrates and represents the whole variety of the Town, all of its duality and borderland features. w J _ t o l d C h m i e l e w s k i T H E C E N T R E O F T H E W O R L D IN L U B L I N the text recalls a meeting which took place in the NN Theatre in the so-called ewish Gate in Lublin (more extensively on the gate in the essay by Władysław anas). This was an encounter of people of the theatre and the cinema, poets, usicians, actors, artists, journalists, sociologists and ethnologists. The point of ^ Parture for the author is the newly emergent post-culture and counter-culture, d e r their merits coherent, at the same time creating its own. Post-culture is towards pluralism, as well as a search for and a consolidation of the ' ° ' ' e d i.a. with New Age, ecological movements and a quest for <lisci| k - У refering to the concept of the icon, the author horn i ' ' ' P in our culture as the activity pursued by group „ 1 1 1 " An b A I " * -created), the recently published album So-called Naive *r6blr - ^ '. oeuvre of the outstanding landing painter painter An Andrzej 'ewski as well as the works of Vermeer from Delt. ren o r j n l a l e d l r a d n S c o n n e c aCrUm S y U C m 1 e a n e n n s o o m f e 1 w h i c n h e co e S a n < i e r J a c R m n k В d Z b i n p u b l i s n i e w J a c e k O s t a s z e w s k i M U S I C IN T H E T H E A T R E The author shares his experiences as a musician and composer working for theatre spectacles. The function of music consists of the possibility of accentuating important moments - keys, words and gustures of the spectacle - in this way stimulating the emotions of the audience and becoming an ,,inner commentary" to stage action. A composer of theatre music must come to terms with a certain simplicity of employed means. Ostaszewski warns against excessively loud music in the theatre, the tendency to burden it with the function of an illustration, and a fascination with electronic devices which he calls tonal ersatz. He regards musical and intellectual sensitivity, as well as the ability to comprehend the play and the director, to be of greatest importance. A n n a W i e c z o r k i e w i c z ON T H E FUNCTION AND RHETORICS OF MUSEUM STATEMENTS In the first part of the article ("Museum Landscape") the museum is treated as a sui generis cultural statement, which reflects intellectual tendencies dominating in a given era. Elements of a culturally different world are adopted within a statement of this sort; the same holds true for cultural self-reflection. By analysing its rhetorics, it is possible to uncover the concealed persuasion mechanisms which assist in forcing through certain axiological, epistemological and aesthetic solutions. On the other hand, the interpretation of museum space as a landscape enables us to capture the dynamics of relations between the statement as such and its reception (comprehended as a creative process, not always concurrent with the premises of the statement's authors). With such assumptions as her point of departure, the author presents the verbal and visual topics of the exhibitions featured by the National Museum in Copenhagen, which houses collections illustrating the history of culture and ethnography. She presents topoi particularly frequently applied in the creation of the above mentioned statement ("journey".,,variety of the world", ..Great Book and its deciphering"), and subsequently the thematic undertakings connected with displaying human remnants as exhibits. The author points to tension between the impressionary and informational elements of the statement. The second part of these reflections, entitled ,,Museum Rituals", discuses the use to which the museum statement is put by the visitors, and demonstrates the manner in which it becomes part of contemporary culture. The author divides the strategies employed in moulding the museum statement into those which give pride of place to narrative textual contents and those which, while forming the statement, assume an order of visual perception. She presents the latter within the context of the mode in which visuality exists in contemporary culture. The summary indicates conceptions of becoming acquainted with the world; their existence can be deduced upon the basis of shaping particular fragments of the museum landscape. The holistic sense of the museum statement is interpreted in the categories of hermeneutics as envisaged by Gadamer. M a g d a l e n a J a w o r s k a A N ETHNOGRAPHIC MUSEUM A DECADE A H E A D O F ITS T I M E For fifteen years the staff of the Ethnographic Museum in Neuchatel in Switzerland, directed by Jacques Hainard, prepares original and controversial exhibitions. Each time the large show, held annually, radically differs from the universally encountered forms of museum displays thanks to the topicality of the broached problems, the aptness of observations, criticism, irony and wit. The extensive message is expressed above all with the aid of provocative contrasts of objects: exotic and European, valuable and worthless, in accordance with the principle accepted by the organisers that ,,the object never expresses any sort of truth about anything'' and that it merely awaits to be granted meaning. The method realised in Neuchatel and the theory which lies at its basis are described by their author, Jacques Hainard, as „musćologie de la rupture''. Its fundamental premises are contained in a manifesto which accompanied the last experimental exhibition entitled ..Difference": ..Exhibit, that's to disturb harmony. Exhibit, that's to trouble the visitor in his intellectual comfort. Exhibit, that's to arouse emotions, anger, desire to know more. Exhibit, that's to construct a specific discourse for the museum, made up of objects, texts and iconography. Exhibit, that's to put the objects in the service of a theoretical subject, of a discourse or of a story and not the contrary. Exhibit, that's to suggest the essential through critical distance, bearing a mark of humor, irony and derision. Exhibit, that's to fight against the accepted ideas, the stereotypes and stupidity. Exhibit, that's to intensively live a collective experience." The special importance of this conception consists in the fact that it expands not only the field of interests pursued by the museum itself but also the domain of science to which it is subject. a o w s k t h e N E h D ^ A S Z E W S K I T O PIOTR MITZNER. L E T T E R S T O AN INTERp7 STUDENT fteat?e w * ? Raszewski (1925-1992) was a renowned historian of the the Stat „ letters written by the professor to Piotr Mitzner, his student at pe "'gher Theatrical School in Warsaw. The correspondence, which of the a n t I y to the history of the theatre (e.g. the problem of the essence Piotr M i f ' ' '''erature and music, starts form the period of martial law when ""ttner was interned (1982). P H R o m a n W o ź n i a k S P A C E IN T H E T H E A T R E , T H E A T R I C A L SPACE This article is a version of a lecture preceding practical work. The author - stage designer - presents his reflections on theatrical space. J u s t y n a L a s k o w s k a N E W T E N D E N C I E S IN M U S E U M S Ethnology or, in other words, cultural anthropology does not denote solely work pursued by academic scholars. Studies concerned with museums are also tantamount to ethnology (not only ethnography). Extremely sensitive to academic theoretical deliberations, they respond to consecutive changes in scientific paradigms. This article presents a number of reflections on the history of museum as seen by inside critique, i.e. the ethnographers themselves, as well as outside critics: J . Clifford and S. Mullaney. e naj p r e d o m i n C , a c l e The article discusses theoretical reflections together with newest methodologi­ cal postulates - the outcome of changing paradigms - and certain practical solutions, up to now frequently encountered only in the form of an experiment. Despite the apparent stagnation of museum studies in Poland, it seems 159 �worthwhile to draw attention to the fact that a symposium of scholars dealing with museums, held in Katowice in 1991 and mentioned in the article, preceded an analogous meeting in Berlin by two years, and that many of the suggestions made during the latter (such as the postulate for involving visitors in conceptual tasks) had been already formulated in Katowice. The author of the article is of the opinion that the animation of Polish museums could produce yet another experiment - an attempt at training a new generation of ethnographers - students of museums. S ł a w o m i r S i k o r a H O W DO T H E Y DO I T IN N E W Y O R K ? E X ­ HIBITIONS The author shares his experiences from certain exhibitions seen in New York (October - November 1994): Exhibition-ism. Museums and African Art (the Museum for African Art), the exhibition held in the National Museum of the American Indian, and in particular Talking Pictures. People speak about the photographs that speak to them (International Center of Photography). These events could serve as examples of new tendencies in museum display. In his description of the organisation of the exhibitions, the author draws special attention to methods employed in order to incline the visitor to abandon passive observation for the sake of co-participation. The role of the spectator conceived as a co-creator of the exhibition is part of its construction. M a r y l a S i t k o w s k a SIX HOURS A G O The author shares her impressions from a stay in New York in her capacity as an historian of art she intended to spend her time in the local museums and galleries. Reality, into which she antered with her baggage of touristic, proved to be much more interesting. The city is stuffed with art of all kinds. Even if displayed in a garage or performed on an off-off-off-Broadway stage, its aim is usually to succeed, i.e. to be sold. This kind of aspirations reflects the general meaning of art in the society as „fun''. According to that its position is equal with all other kinds of leisure, including the ones to which "The Village Voice" renders a half of its advertising pages. Among the most surprising places seen in New York the author recalls the "art galleries" made of waste stuff in the streets of the Lower East Side. Their presence proves that the spirit of spontaneous and disinterested creativity is still alive. J a c e k O l c d z k i PLAGUES, THE E L E M E N T S , DEMONS, PROVIDENCE AND T H E SAINTS, O R A T T E M P T E D S E L F - C O G N I T I O N A record of experiences connected with the cognitive process, conducted systematically and purposefully only in one place i.e. in Murzynowo near Płock, has become for the author a source of developing his own ethnological cognitive awareness. The author discusses in great detail: mosquitoes, which caused a plague that spread in Murzynowo; pestilence; the elements, of which the most dangerous appeared to be the kujawa wind; and the saints and the blessed local patrons: St. Margaret, St. Barbara, St. Peter and Paul, St. Onufry and St. Nicholas, who owed their importance to their religious role and protection offered in the face of the most important elements. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i PORTRAITS. ART COLLECTORS: L E S Z E K M A C A K A N D J A C E K ŁODZIŃSKI The author presents Leszek Macak, art collector and a lawyer from Cracow. His first contacts with folk art were accidental and led to collecting old peasant chests, chairs and wardrobes which started a new interesting collection of folk sculpture and painting. Meetings with artists are regarded by Macak as just as important as the amassing of exhibits. The next art collector presented by the author is J A C E K Ł O D Z I Ń S K I , resident of Cracow, economist by profession, and collector and patron of folk art by choice. Łodziński is the owner of the Naive Art gallery, a sport store, a shop with ecological food as well as a wine cellar, which finance his interests and pursuits. The Camelot gallery holds art exhibitions, book promotions and debates. T a d e u s z P e i p e r O L D E S T D A N C E SONGS. SONG O F T H E WARTA REGION. SONG FROM SANDOMIERZ These songs come from a collection published in 1836 by K . Wójcicki. 1ц a detailed and careful examination of the text, Peiper tries to find an answer to question concerning the meaning of the old songs, the contents of their verses and of the whole, as well as the line of thought expressed by their words. The folk explanations of terms appearing in the songs, such as herbs, encountered by commentators, corresponded to the folk symbolic of the period but did not take into account the ancient, primeval symbols. Forgetfulness was probably the outcome of thorough changes in the lifestyle and the introduction of new forms of customs. The old symbolics can, however, be extracted from the strata of numerous folk songs. The author believes that if we penetrate those strata, we shall discover an important difference between one herb and another, especially considering that they appear in the songs separately and in different thought contexts. P i o t r K ę d z i o r e k PEASANT GRUMBLING ..Peasant grumbling" is an expression describing the opinions spontaneously voiced by peasants living on the banks of the Biebrza River, in which they give vent to their views and emotions. By analysing the linguistic forms and contents of these statements, the author tries to recreate the contemporary peasant vision of man and society. He compares the present-day linguistic approach with traditional peasant lamentations and refers to the so-called ..peasant press" and other texts written by peasants. Apparently, the feeling of identity cultivated by the inhabitants of the villages on the Biebrza in their capacity as peasants, farmers, villagers and Poles' acts as a source of frustration. This negative cultural self-awareness is expressed in ,.peasant grumbling". W ł a d y s ł a w H a s i o r A L O N G I N G F O R B E A U T Y , P A R T II This is an interview with W. Hasior hold by Aleksander Jackowski. The outstanding artist speaks about his collection of plebeian art - several thousand slides documenting the phenomenon in question as well as the iconosphere of communist Poland and some other countries. In his own works Hasior uses elements of folk, plebeian art; in the select examples, he recognizes authentic longing for beauty. By annulling „easthetic criteria" and rejecting the notion of kitsch, the artist draws particular attention to private worlds, separated by a picket fence, which offer their own vision beauty. C z e s ł a w R o b o t y c k i ETHONOGRAPHIC DEJA V U Upon the basis of the examples provided by three different conferences about folk culture, the author of the article formulates a thesis about the disappearance of folk culture, and presents the helplessness disclosed by ethnographers faced by a new situation to which they try to apply old methods (hence the feeling of dejT vu). NOTY O AUTORACH M a ł g o r z a t a B a r a n o w s k a , poetka, krytyk i historyk literatury. Autorka książek: Surrealna wyobraźnia i poezja. (1984), Pamiętnik mistyczny (1987), To jest wasze życie (1994). Autorka wielu artykułów o wyobraźni symbolicznej i kulturze masowej m.in. Pocztówka jako wyraz wyobraźni masowej w Problemy wiedzy o kulturze 1986, autorka dwóch tomów poetyckich: Miasto, Zamek w Pirenejach. Ogłasza w „Twórczości" Prywatną historię poezji. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z , antropolog kultury,redaktor„Kontekstów". Kierow­ nik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej. Autor prac 0 wyobraźni symbolicznej i antropologii współczesnej, min. książki (z Danutą Benedyktowicz) Dom w tradycji ludowej. W i t o l d C h m i e l e w s k i , artysta plastyk, dr hab. sztuki, wykładowca na wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Inicjator Akcji Lucim, Dyrektor Programu Fundacji Kultury: „Małe Ojczyzny - Tradycja dla przyszłości". S t a n i s ł a w C i c h o w i c z , filozof, tłumacz, edytor, poeta, artysta. Autor książek Filozof 1 istnienie. U podstaw teodyceii G. Leibniza, PWN 1970, Est modus in rebus, Tow. Muzyki Współczesnej 1987, w druku tom esejów Moje ucho a księżyc. Diagnozy i dywagacje, Wyd. Gdańskie Słowo, Obraz, Terytorium 1996, oraz Czy można przesadzić rzepak? 67 haiku, Wyd. BWA 1996. W ł a d y s ł a w H a s i o r , wybitny artysta, twórca rzeźb plenerowych, pomników, inscenizacji plenerowych (pochód ze sztandarami w Łącku). Autor wielu wystaw w kraju i za granicą. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , antropolog kultury, krytyk sztuki; redaktor „Konteks­ tów". Autor wielu prac z zakresu sztuki ludowej i naiwnej. Ostatnio ukazały się: album Sztuka zwana naiwną (1995) oraz autobiograficzna książka Na skróty (1996). M a g d a l e n a J a w o r s k a , etnolog (UW). Pracuje jako asystent w Państwowym Muzeum Etnograficznym w dziale Oceanii i Australii. Interesuje się rozwojem muzeów i innych form wystawiennictwa, nowoczesnymi metodami ekspozycyjnymi i mechaniz­ mami ochrony dziedzictwa kulturowego. P i o t r K ę d z i o r e k , etnolog (UW), studia podyplomowe w Instytucie Krajów Roz­ wijających Się UW, pracuje w Radiowym Centrum Kultury Ludowej Polskiego Radia. Interesuje się antropologią polityczną i kulturą współczesnej wsi. J u s t y n a L a s k o w s k a , etnolog (UW), pracowała w Muzeum Archeologicznym w Warszawie, w Katedrze Etnologii i Antropologii Kultury (UW). Doktorantka Szkoły Nauk Społecznych PAN. Zajmuje się kulturą skrajnego ubóstwa i głodu. P i o t r M i t z n e r , teatrolog (PWST), dr teatrologii w Instytucie Sztuki PAN, redaktor („Karta"), wydawca („Krąg", „Interim"). Dyrektor Ośrodka Kultury w Podkowie 160 Leśnej (w 1993 г.). Pracownik działów literackich teatrów: Powszechnego w Warszawie, Teatru im. Jaracza w Łodzi. S t e f a n M o r a w s k i , filozof, teoretyk sztuki i kultury współczesnej, wykładowa uniwersytecki, autor licznych książek i artykułów, m in. Między tradycją а тЩ przyszłości (1964), Absolut i forma (1965), Na zakręcie. Od sztuki do posztuki ( I M S f i Zmierzch estetyki - autentyczny czy rzekomy? (1987), Główne nurty estetyki XX и м Я (1992). Wieloletni redaktor „Polish Art Studies". J a c e k O s t a s z e w s k i , muzyk, kompozytor, założyciel zespołu Osjan, współpracom wał z Jerzym Grotowskim (Laboratorium), z teatrami Gardzienice i Sceną PlastycM' w Lublinie. Zajmuje się terapią muzyczną, wykłada w Krakowskiej Wyższej Szkoę: Teatralnej Współpracuje z Krystianem Lupą (min. przedstawienie Kalkwerk). Napis*: muzykę do 17 sztuk teatralnych i 3 filmów, spektakli telewizyjnych. W ł a d y s ł a w P a n a s , literaturoznawca, profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubew", kiego. Ostatnio opublikował: W kręgu metody samiotycznej (Lublin 1991), Pismoinft&Ą Szkice o problematyce żydowskiej w literaturze polskiej (Lublin 1996). Kończy pracę n«t; Księgą blasku. Traktat o Kabale w dziele Brunona Schulza. Esej Brama jest częśal; przygotowywanej książki o symbolicznych i magicznych miejscach w Lublinie. T a d e u s z P e i p e r , poeta, krytyk literacki, teoretyk Awangardy Krakowskiej, redakWa „Zwrotnicy". Autor zbioru wierszy, utworów teatralnych, powieści. C z e s ł a w R o b o t y c k i , dr hab., pracuje w Instytucie Etnologii UJ w К г а к о * в i w Instytucie Etnologii UAM w Poznaniu. Autor wielu artykułów i książek, mJ*j Tradycja i obyczaj w środowisku wiejskim (1980), Etnologia wobec kultury wspótcztsiM (1992). Zajmuje się antropologią kultury współczesnej. S ł a w o m i r S i k o r a , etnolog (UW), redaktor „Kontekstów". Zajmuje się antropolog*! filmu i fotografii. M a r y l a S i t k o w s k a , historyk sztuki, krytyk, członek AICA Od 1990 k i e r w Muzeum ASP w Warszawie. W 1995 roku laureatka Nagrody Krytyki Artystycznej i*j Jerzego Stajudy. Kuratorka kilku wystaw problemowych, m in Oblicza vocrea Muzeum Narodowe, Warszawa 1987; Polak Niemiec Rosjanin, Dawne ^jvj Norblina, Warszawa 1989; Gruppa 1982-1992, Galeria Zachęta, Warszawa l " " * ! A n n a W i e c z o r k i e w i c z , absolwentka polonistyki i etnologii (UW), adiunkt wZ»1 kładzie Teorii Kultury IFiS PAN. Zajmuje się pograniczem teorii kultury i literatury « Ч antropologią wędrówki. R o m a n W o ź n i a k , rzeźbiarz, scenograf, reżyser. Profesor ASP w Warsza* Performer - twórca przedstawień o charakterze nowatorskim w Kościele na Ż y " * zrealizowanych wspólnie z Marcinem Jarnuszkiewiczem. Założyciel i kierownik gr4»; Teatr „Akademia" ASP; związany był z galerią Repassage. ''?*!jj 1 10 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/63f42d176625081f663b77b1dd39b643.pdf b3c867dabab7b188c795f1304a6116df Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2566 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2383 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TREŚCI Jerzy Nowosielski Ryszard Przybylski Roman Mazurkiewicz Anna Boczkowska Władysław Panas Henryk Waniek Maria Rzepińska Katarzyna Chrudzimska Katarzyna Chrudzimska Katarzyna Chrudzimska *** Dariusz Czaja Materia w chwale Przejrzystość rzeczy „Jest tylko Beatrycze, i właśnie jej nie ma" Rozmowa o Nowosielskim Sztuka jako świętość i grzeszność Kościół na Azorach Kilka słów o malarstwie Jerzego Nowosielskiego Widzenie rzeczywistości w pejzażach Jerzego Nowosielskiego Speculum Mumii - Motyw lustra w twórczości Jerzego Nowosielskiego Poprawki do biografii oraz nieco osobistych wynurzeń. Z Jerzym Nowosielskim rozmawia Zbigniew Podgórzec Unde bonum. Nowosielski o złu *** , Wojciech Michera Leonid Uspienski Każdy mówi drugiemu, że nie jest bogiem. Rozmawiają prof. Maria Janion i prof. Ryszard Przybylski Ikona i zapomniane przykazanie Dekalogu Ikona w świecie współczesnym Kultura i sztuka 3 5 6 7 9 11 12 17 23 26 30 34 37 39 Ukrainy Dmytro Stepowyk *** Andrzej Kaczyński Roman Szporluk Jewhen Swerstiuk Bruno Chojak Łeś Kurbas Walentyna Striłeć Tatiana Kiktiewa Ola Hnatiuk Wojciech Stanisławski Jurij Andruchowycz Jurij Andruchowycz Ołeś Noha Oksana Szpak Maria Majerczyk Roman Sitec'kyj Oksana Kis' Ludmyla Herus Hałyna Stelmaszczuk , Sofija Bonkows'ka Mychajło Stankewycz Komelij Kutelmach Seweryn A. Wislocki Maciej Rychły Piotr Andrusieczko Unia Brzeska i rozwój ukraińskiego malarstwa ikonowego w X V I i XVII w Piękniejsza rzeczywistość. O recepcji kultury antycznej na Ukrainie. Mówi profesor Jarosław Isajewycz, dyrektor Instytutu Ukrainoznawstwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie. (Rozmawiała Wanda Kossobudzka-Orłowska) Renesans Ukrainy. Konferencja w Fundacji im. Stefana Batorego (Wystąpienie na Konferencji) (Wystąpienie na Konferencji) Łeś Kurbas Droga „Berezilu" i problemy jego technologii artystycznej Teatralna legenda Wybaczcie nam Losy literackiego pokolenia sześćdziesiątych lat na Ukrainie Jurij Andruchowycz Perwersja (fragment powieści) Folkloryzm i etnografizm w dorobku twórczym Bohdana Ihora Antonycza U początków awangardy w malarstwie ukraińskim Ukraińska grafika ludowa pogranicza między Wschodem i Zachodem , Binarna opozycja semantyczna „tu" i „tam" w konstruowaniu wizji świata pozagrobowego (faza przejścia). Region Karpat Ofiary składane przy budowaniu domu przez Ukraińców Dziewczyna - rusałka: pokusa otchłani Zabawki z Jaworowa na tle tradycji zabawkarstwa w Europie Koronka na Ukrainie Geneza i kształtowanie się podstawowych typów krzyży na kościołach i cerkwiach ukraińskopolskiego pogranicza (do przełomu XVII i XVIII wieku) Krzyż: struktura tekstu artystycznego Spasowa boroda: magia czy rzeczywistość? Przyczynki do rolniczych motywów w obrzędach cyklu kalendarzowego (na materiale Środkowego Polesia) Jacek Malczewski - artysta pogranicza dwu kultur Zapiski huculskie Elementy kształtujące tożsamość i świadomość narodową Ukraińców w Polsce Piotr Paszkiewicz Zielony klejnot w koronie. O architekturze rosyjskiej w Finlandii 1809-1917 (Zarys problematyki) Dariusz Konstantynów Światło z Północy. O recepcji sztuki skandynawskiej w kręgu rosyjskich modernistów . . Barbara Fedyszak-Radziejowska Wschodnie i zachodnie pogranicze Polski. Spotkanie narodów po otwarciu granic . . . . 43 46 50 53 56 58 63 65 70 72 77 79 84 89 95 98 101 103 108 111 116 122 128 135 138 149 155 162 171 Boh adzin, wier mnoha. Z badań etnograficznych na Grodzieńszczyźnie Anna Engelking Katarzyna Kolasa Katarzyna Dąbek Justyna Straczuk Renata Banasińska Danuta Życzyńska-Ciołek Katarzyna Dołęgowska Jacek Cichocki *** *** *** Każda nacja swoju wieru ma. Uwagi wstępne Polak na Grodzieńszczyźnie - kto to taki? Białorusin na Grodzieńszczyźnie - kto to taki? Któż to jest - Litwin? Sprawozdanie z rozmów z mieszkańcami parafii pielaskiej rejonu woronowskiego na Białorusi Repertuar muzyczny w katolickich i prawosławnych wsiach rejonu lidzkiego i woronow­ skiego Pomieszany świat Polacy i Ruscy wobec śmierci Ksiądz i batiuszka jako autorytety społeczności lokalnej Rozmowy o nacjach i wiarach Rozmowy o śmierci • Z zanotowanych pieśni Streszczenia Noty o autorach 177 183 188 193 198 203 208 211 180 204 216 221 223 N a o k ł a d c e : Fragment wnętrza kaplicy Boimów we Lwowie. Fot. Jan Wiesław Krasnodębski. N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Św. Mikołaj, Płazów, 15x 10 cm. Repr. z Teki Łazarskiego. © Copyright by „Konteksty". Przedruk za zgodą redakcji Numer dotowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki Fundację im. Stefana Batorego Fundację Kultury �POLSKA SZTUKA LUDOWA KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA Nr 3/4-1996 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �X ^ L ^ CONTENTS Jerzy Nowosielski Ryszard Przybylski Roman Mazurkiewicz Anna Boczkowska Władysław Panas Henryk Waniek Maria Rzepińska Katarzyna Chrudzimska Katarzyna Chrudzimska Katarzyna Chrudzimska *** Dariusz Czaja *** Wojciech Michera Leonid Uspienski CV4 \(V>A < 0 ^ J O Matter in Glory Transparent Things „There Is Only Beatrice and She Is not Here" A Conversation about Nowosielski Art as Sanctity and Sinfulness Church in Azory Several Words on the Painting of Jerzy Nowosielski The Vision of Reality in Landscapes by Jerzy Nowosielski Speculum Mundi - The Motif of the Mirror in the Art of Jerzy Nowosielski Corrections to a Biography and Some Personal Outpourings. Zbigniew Podgórzec Talks with Jerzy Nowosielski Unde bimum. Nowosielski on Evil Each Tell Professor The Icon The Icon r the Other that He Is not a God... A Dialogue between Professor Maria Janion and Ryszard Przybylski and the Forgotten Commandment of the Decalogue in the Contemporary World 3 5 6 7 9 11 12 17 23 26 30 34 37 39 Ukraine Dmytro Stepovyk *»* Andrzej Kaczyński Roman Shporluk Yevhen Sverstiuk Bruno Chojak Les Kurbas Valentyna Strilets Tatiana Kiktieva Ola Hnatiuk Wojciech Stanisławski Yuriy Andrukhovych Yuriy Andrukhovych Oles Noha Oxana Shpak Maria Mayerchyk Roman Siletskiy Oxana Kis' Ludmiła Herus Halyna Stelmashchuk Sofiya Bonkovska Mychailo Stankevych Korneliy Kutelmakh Seweryn A. Wisłocki Maciej Rychły Piotr Andrusieczko The Union of Brześć and the Development of Ukrainian Icon Painting during the Sixteen and Seventeen Century A More Beautiful Reality. Professor Jaroslav Issayevych, Director of the Institute of Ukrainian Studies of the Ukrainian National Academy of Sciences in Lviv. Talks about the Reception of Classical Culture in Ukraine The Renaissanse of the Ukraine. A Raport from the Conference organized by Bathory Foundation *** *** Les Kurbas The "Berezil" Course and the Problems of Its Technology Theatrical Legend Forgive Us The Fate of the 1960s Literary Generation in Ukraine Yuriy Andrukhovych Persuasion (Fragment of a Novel) Folklorism and Ethnologism in the Works of Bohdan Ihor Antonych The Onset of the Avangarde in Ukrainian Painting Ukrainian Folk Graphic Art - between the East and the West The Binar Semantic Opposition "Here" and "There" in the Construction of a Vision of the Beyond (the Liminal Phase). The Carpathian Region Ukrainian Construction Sacrifaces The Undine - the Temptation of the Abyss Toys from Jaworów Lace in Ukraine The Origin and Forms of Basic Types of Crosses on the Catholic and Uniate Churches along the Polish Borderland (at the Turn of the Seventeenth Century) The Cross: the Structure of an Artistic Text "Spasova Boroda": Magic or Reality? Contributions to the Agrarian Motifs in Rites of the Calendar Cycle (upon the Basis of Material from Central Polesie) Jacek Malczewski - An Artist of the Borderland between Two Cultures Hucul Notes Elements Shaping the National Identity and Awarness of Ukrainians in Poland Piotr Paszkiewicz The Green Jewel in the Crown. On Russian Architecture in Finland 1809-1917 (Outline) Dariusz Konstantynów Light from the North. On the Reception of Scandinavian Art by Russian Modernists . . . Barbara Fedyszak-Radziejowska The Eastern and Western Borderland of Poland. A Meeting of Nations after the Opening of Fronttiers Boh adzin, wier mnoha. 43 46 50 53 56 58 63 65 70 72 77 79 84 89 95 98 101 103 108 Ill 116 122 128 135 138 149 155 162 171 (One God - Many Faithes) Conclusions from Ethnographic Studies in the Grodno Region Anna Engelking Katarzyna Kolasa Katarzyna Dąbek Justyna Straczuk Renata Banasińska Danuta Życzyńska-Ciotek Katarzyna Dołęgowska Jacek Cichocki *** *** *** "Each Nation Has Its Own Faith". Introductory Remarks 177 Who Are the Poles of the Grodno Region? 183 Who Are the Belarussians of the Grodno Region? 188 Who Is a Lithuanian? A Report from Interviews with the Inhabitants of the Parish of Pielasa in the Voronov Region ion Belarus 193 The Music Reportoire in Catholic and Russian Orthodox Villages of the Lida and Voronov Region 198 Confused World 203 Poles, Ruthenians and Death 208 The Catholic and Orthodox Priest as Authorities on the Local Community . . . .211 Conversations about Nations and Faiths 180 Conversations about Death 204 From Recorded Songs 216 Summary of Articles Notes about the Authors 221 223 R e d a g u j ą : Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski, oraz Sławomir Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz, Dariusz Czaja Doradzają i współ pracują: .. ^ Jerzy Bartmiński, E w a Fryś-Pietraszkowa, Anotoni Kroh, Czesław Robotycki, Ludwik Stomma, Roch Sulima, Zofia Bisi«* Tłumaczenia: Projekt okładki Aleksandra Rodzińska-Chojnowska i strony tytułowej: Jacek Królak Redaktor techniczny: Krzysztof Nalewajko Adres redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994 tel. 31-32-71/4 wew. 243 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33c4ed8c5eb228751f7973f4f15b93cc.pdf c5917306fb5fdb061a678f038af31d3d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2561 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2380 Title A name given to the resource Warszawa. Miesiące, lata, wieki / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.149-151 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowska, Małgorzata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Warszawa. Miesiące, lata, wieki* WAKbZAW*.. VARSOVIE. Kue, dc Msri.:ht1 Małgorzata Baranowska I widzi jakichś jeźdźców w tumanach kurzawy, I słyszy dźwięk mazurka i tłumu wołanie, Dąbrowski z ziemi włoskiej wraca do Warszawy. „Czy warto?" ... Odpowiedział: „Ach! śmieszne pytanie!" Jan Lechoń, Przypowieść 15 stycznia 1940 roku Warszawa dostała list. Adresowany nie do kogoś w mieście, ale „Do miasta stołecznego Warszawy", pochodził od przebywającej na obczyźnie pisarki, Marii Kun­ cewiczowej, a wysłany był z Paryża: „Nigdy nie byłaś dla swoich tak wielka w zygmuntowskiej chwale, jak teraz jesteś wielka dla obcych w grozie twoich ruin. Europejczycy nie znali ciebie za twoich dni powszednich. Nie znali wdzięku' Krzywego Koła, Wąskich Dunajów, rozbrajają­ cej śmieszności drewniaków Grójeckiej i Grochowa, brzosk­ winiowych zachodów nad Mariensztatem, zapachu twoich bzów nad parkami Powiśla, tych godzin zmierzchu, kiedy twoje okna wyglądają jak krzyże na świetlanych chustach. Nie znali zuchwałych gołębi z ulicy Wspólnej, wróbli oblepiających pierzem i świergotem akacje twoich skwerów w czasie mrozu. Nie znali twoich d z w o n ó w , twoich kolęd, lampek czerwono mrugających przed figurami barokowych świętych, spiczastych kamieniczek, wierzb i kaczeńców nad gliniankami, kóz na podmiejskich wygonach i wielkich gwiazd nad Kopernikiem, kiedy wychodzi się z teatru. Europejczycy nie znali twoich obwarzanków. Ale w dniach twojej krwi i chwały świat poznał twoje dumne serce. [...] Bohaterstwo Warszawy zaraziło naro­ dy. Czujesz chyba, Niezmożone Miasto, lęk Berlina przed Tobą. Przed twoimi ranami, przed twoim głodem i przed twoją sławą. Wiesz, że źli śmiertelnie boją się nieśmiertelnych." - Do jakiej Warszawy było to pisane? Mimo że to kilka miesięcy po kapitulacji Warszawy, mimo strasznej, śnieżnej i mroźnej zimy czterdziestego roku, mimo egzekucji Warszawa na różne sposoby przygotowuje się do przetrwania i zwyciężenia okupanta. Przed kapitulacją „psycho­ logiczną" warszawiacy bronią się nadzieją, powtarzanymi piosenkami, muzyką, nawet przepowiedniami. Właśnie wtedy ukazuje się w wydaniu konspiracyjnym zbiorek: Losy Polski przepowiedniach: Tęgoborskiej, Mickiewiczowskiej i Cz. Czyńskiego. Oczywiście znajduje się w nim i urywek z M i c ­ kiewicza z / / / części Dziadów. Poeci zawsze towarzyszyli historii tego miasta i ten, który w Warszawie nigdy nie był w ~ M - C ^ e w c ' z j ' e s t w n ' e J s t a ' e о о е с п У - Nieśmiertelność, o której mówi Kuncewiczowa, nie ograni­ cza się do chwały obrońców, przechowywana jest przez edycję. Nawet tytuł pisma, w którym ukazał się list - „Polska У) , na to wskazuje. Warszawa była najsilniejszym w EuroP'e ośrodkiem ruchu oporu i Berlin będzie się jej bał jeszcze okrotnie, najważniejszy dowód stanowi nieumotywoane żadną wojskową, wojenną koniecznością zrównanie * ziemią imiasta po powstaniu warszawskim w 1944 roku. к Kuna cewiczowa pisze, że, jak wszyscy na obczyźnie, tęskni za do к ° ' ^ ' е т Warszawy, za czymś, co nie przenika War ° ' ó wojennych ani nie jest zrozumiałe dla nie rad ! ^ - Autorka Dyliżansu Warszawskiego i audycji j Dzień powszedni państwa Kowalskich z daleka przeе n Г е Ш m u m z a w l a Z a и c a t a c т o е с Г | w o w w e a ment - w * T £ y książki pod tym samym tytułem. Autorce i Wydawcy awnictwom Dolnośląskim, dziękujemy za zgodę na przedruk. Pocztówka ze zbioru dra Heinricha Racka czuwała, że ulica warszawska znalazła dla okupacyjnych realiów własne ironiczne nazwy, że broni się wytrwale. „Sposo­ b e m " przekładano ciężkie warunki i ważkie wydarzenia na komentarze opatrzone dowcipami. „ S p o s o b e m " znajdowano nowe zajęcia umożliwiające utrzymanie. „ S p o s o b e m " przera­ biano przedmioty, żeby je dostosować do ograniczonych moż­ liwości. Na przykład zaczęto używać rowerowej rikszy osobo­ wej, która zresztą z początku żenowała warszawiaków nie przyzwyczajonych posługiwać się cudzym „ n o ż n y m " napę­ dem. Co innego samemu jeździć na rowerze, co innego dać się wieźć. W styczniu roku 1941 ruszyło na miasto parę taksówek z gazogeneratorami, podobno było też kilka taksówek z napę­ dem drzewnym. Ale cóż, to jednak przepełniony tramwaj pozostał prawdziwą „ u l i c ą " , tutaj zachodziły zmiany języka, tu puszczane były w ruch aktualne powiedzonka. Życie dostosowywano do warunków wojny. Nikt nie przewi­ dywał, że historia Warszawy w drugiej wojnie śwatowej skończy się marsjańskim, pustym - zamieszkałym jedynie przez „robinsonów warszawskich" - krajobrazem ruin. Profesor Wacław Borowy brał udział w zorganizowanej przez biblio­ tekarzy i muzealników akcji ratowania książek i dzieł sztuki, pod czujnym okiem N i e m c ó w , zamierzających co cenniejsze ocalałe zbiory wysłać do Rzeszy. Trzeciego grudnia 1944 roku znalazł się w kamienicy Baryczków: „ W pewnej chwili przerywamy pracę, żeby wyjść przez sień domu i spojrzeć na Rynek Starego Miasta. Tak sobie mniej więcej wyobrażałem góry Hoggaru na Saharze. Cały plac poryty lejami od bomb, zasypany blachą z dachów, cegłą i miazgą tynku. Najlepiej utrzymała się strona między Nowomiejską a Krzywym Kołem: fasady wprawdzie poszczerbione i częś­ ciowo ścięte, ale wszystkie stoją; wnętrza zresztą wypalone, dachy zmiecione, gruzy sypią się na ulicę. Świetny to jeszcze stan wobec strony od Krzywego Koła do Celnej, na której nie ma ani jednej fasady (dom przedostatni tylko wystercza j a k i m ś wysokim dosyć kikutem). Między Dunajem a Zapieckiem stosunkowo mocno się trzymają obydwie fasady Kamienicy Książąt Mazowieckich, choć bardzo pokaleczone, w stanie też jakim takim utrzymały się dwie fasady w środku (jedna 149 �z fragmentem łuku gotyckiego), obydwie zresztą szczerb pełne i ścięte. Z Fukiera gruzy tylko. W głębi Świętojańskiej czer­ wieni się oskalpowana boczna ściana kościoła Jezuitów, za nią majaczeje jedna z iglic Katedry, nad resztą Świętojańskiej (o ile z oddali sądzić można) panuje przestwór powietrzny". Nawet gdy przypominał Saharę, warszawiacy nie zamierzali dobrowolnie opuścić tego krajobrazu, który nakładał i m się na inny, dawniejszy, pełny, prawdziwy. Już w parę tygodni później, w początku stycznia 1945 roku, nie czekając na zakończenie działań wojennych, zaczęli powracać. Dlatego też styczeń stał się tak ważnym miesiącem dla Warszawy. Jakie jest to miasto, do którego odbudowania dążyło tylu ludzi? Co się złożyło na jego życie? Zaczęliśmy od daty, na której właściwie zakończymy akcję tej książki ułożonej jak kalendarz, według miesięcy, a zawiera­ jącej szkic z życia Warszawy: od przeniesienia się tu króla Zygmunta I I I Wazy w roku 1596 do roku 1945 - do powrotu warszawiaków do zniszczonego miasta. Dobrze by było objąć jednym rzutem oka te wszystkie lata i zmiany, choćby w jednym, wybranym miesiącu, zobaczyć ulice, budynki, nawarstwiające się tutaj zdarzenia. Skoro to niemożliwe, korzystajmy z cudzych oczu, z dawno utrwalonych widoków i opowieści. Franciszek Salezy Jezierski w haśle Warszawa (Niektóre wyrazy porządkiem abecadła zebrane, 1791) pisał: „ W a r s z a w a - miasto stołeczne Księstwa Mazowieckiego i miasto pomieszkania królów polskich; kiedy i od kogo założone, ani pewności, ani wiadomości żadnej mieć nie można; to miasto uważać należy dwojako: raz, ile jest miastem, drugi raz zaś, ile dopiero nim ma być na potem; ile j u ż jest miastem [...]" Czy to nie dziwne? Jezierski ma wyjaśnić, co to Warszawa, a mówi, że musi być ona rozumiana także jako przyszłe miasto. Na razie - w końcu osiemnastego wieku - wydaje mu się ono ciasne i młode. W stosunku do zasiedziałego i potężnego Krakowa, który jeszcze długo zdaje się odpowiedniejszy na siedzibę króla, rzeczywiście Warszawa może sprawiać takie wrażenie. Autor Niektórych wyrazów... świetnie zdawał sobie sprawę, że Warszawa jest w trakcie rozwoju, że to w pewnym sensie miasto przyszłości. I co więcej, podobne wrażenie miało się w jej dziejach wielokrotnie powtarzać. Bolesław Prus, najwspanialszy jej kronikarz, przez ponad trzydzieści lat piszący felietony warszawskie, ulegał oczywiście również magii wyobrażania sobie pięknej przyszłości, co znaczyło dla niego, pięknej Warszawy. Zwłaszcza początek wieku był dobrą do tego chwilą, płot między polami wieków, jak p i s a ł - r o k 1900. W „Kurierze Codziennym" z 14 stycznia 1900 roku przepowiadał, że miasto rozgęści się. Powstaną małe miasteczka wśród ogrodów. Kształty d o m ó w miały być wzoro­ wane na grotach, skałach, muszlach, kryształach, kwiatach. Sielankowe domy wymyślone przez Prusa okazały się j u ż niebawem zwalistymi czynszówkami z ciemnymi podwórkami. Nie dała sobie podgrymaszać! Dlatego tyż może gdzieindziej są ładniejsze widoczki, lepsze powietrze, wygodniej się żyje, ale j a pasjami lubię W a r s z a w ę " . W każdym razie, jeśli nawet gdzie indziej bywa lepsze powietrze, to powietrze Warszawy międzywojennej przesycone jest zapachem bzu. A polski bez jak pachniał w maju W Alejach i w Ogrodzie Saskim, W koszach na rogu i w tramwaju. Gdy z Bielan wracał lud warszawski! Julian Tuwim, Kwiaty polskie Warszawa międzywojenna nurzała się w bzach. To kwiaty maja, kwiaty miasta, kwiaty miłości. Oto wiersz Antoniego Słonimskiego Żal: Gdy cię spotkałem raz pierwszy Mokre pachniały kasztany. Zbyt długo mi w oczy patrzałaś ogromnie byłem zmieszany. [...] / tak się jakoś stało, Że bez tak pachniał - jak bez, I słowo ,,pachnieć'' pachniało, I łzy były pełne łez. Często ludzie mający niewiele do czynienia z poezją sądzą, że poeci w swych wierszach umieszczają kwiaty jakiekolwiek, żeby tylko wzmocnić nastrój. Owszem, wiadomo, róża, fiołek, niezapominajka to kwiaty życzeń imieninowych, miłości, zalo­ tów, wierności. A jednak bzy w wierszach poetów warszaws­ kich pojawiają się nie znikąd, a właśnie z Warszawy. A kasz­ tany? One przecież też są dla tego miasta charakterystyczne. Mówi się nawet: kasztany kwitną, najwyższa pora uczyć się do matury. Na naukę j u ż wtedy za późno, ale kasztany z tego powiedzenia są autentyczne. Nigdy by się tak nie mówiło, gdyby nie było tu tych drzew. Ciekawe, że dla Marii Dąbrowskiej kwiatami charaktery* tycznymi dla Warszawy są fiołki i mimoza. Trudno się powstrzymać od zdziwienia, że dla kogoś mimoza mogła się stać symbolem miasta północy - Warszawy. Miała widać Warszawa modę mimozy, którą kupowali ty niektórzy i modę bzu prawdziwie dla wszystkich. Wiosna w dawnej Warszawie wydaje się przesycona zapa­ chem kwiatów. Ale wszystkie pory roku odznaczają się bez­ ustannym gwarem. * Trudno, przynajmniej niektórym, zwiedzać pejzaże nieist­ niejące. Udajmy się więc raczej śladami rzeczywistych wjF rowek. T y m razem podążymy za pewną pensjonarką, która miała właśnie zdawać do szóstej klasy i po raz pierwsz) w czerwcu 1904 roku przyjechała z Kalisza do Warszaw) Piętnastoletnia uczennica nazywała się Maria Szumska. ZnaiJ. j ą jako pisarkę Marię Dąbrowską. W Warszawie mojej ^°r\ wspomina tamte, pierwszy raz zobaczone ulice: ,,P *~! gładkość i szerokość chodników, ulice wykładane drewni kostką, która mnie zachwycała; czuję zapach tego drewnia bruku polanego czerwcowym deszczem, słyszę, jak p°^ tętnią miękko niezliczone, jak mi się zdawało, kopyta ko słyszę cichy szmer pojazdów na gumach. W porów z Kaliszem dużo światła nie wiem j u ż jakich latam, gazowych, podniecające wrażenie, gdy zapalono je, z ^ r L jeszcze ściemniło, i gdy potem na chodnikach igrały P " ^ światłem cienie liści z drzew, którymi ulice, a w k a ż d y ^ Marszałkowska, były wysadzane. Ta gra świateł i cieni li" na wieczornym trotuarze tak mi się złączyła z pierw oglądaną Warszawą, że gdziekolwiek to potem zobat' zawsze stawała mi w oczach czerwcowa Warszawa uszawa 1 m anue K i l k u pisarzy odpowiedziało na pytanie „Kalendarza War­ szawskiego" z roku 1948 - Dlaczego właśnie Warszawa?. Wiech zasłonił się panem Piecykiem, który charakter warszaw­ ski dobitnie uwydatnił: „ O w s z e m , Kraków uważam i szanuję. Miasteczko nie za duże, ale w swoim rodzaju odpowiedzialne. Wszelkie uroczys­ tości i odpusta narodowe najlepiej w Krakowie wychodzą, ale w Warszawie, uważasz pan się żyje..." Jedną z głównych przyczyn, za które, jak podał, kocha Warszawę, było to, że sobie „ p o d g r y m a s z a ć " nie pozwala. „Ani Krakowa, ani Poznania pod krytykie nie biorę, skarż mnie Bóg, ale Warszawa zawsze pierwsza była o wiele się roz­ chodziło o to, żeby popęd nieprzyjacielom dać albo manto jem spuścić. [...] 150 0 n �piętnastu lat. Oszałamiała mnie ogromność i wysokość kamie­ nic, długość - nieskończona dla mnie - Marszałkowskiej ulicy, jej liliowe przed zmierzchem perspektywy, błękitniejące głębie przecznic, a na końcu znany mi z Prusa Ogród Saski z jego mitologicznymi posągami, zapachem kwitnących akacji i wspa­ niałą fontanną, samotną w tej jedynej chyba na świecie stolicy dotąd bez wodotrysków. Nawet «studzienne», głębokie war­ szawskie podwórza nie osądzane były przeze mnie jako brzyd­ kie czy ładne; stanowiły także po prostu cechę wielkiego miasta. Niektóre, zwłaszcza w starych kamieniach, były obszerne i słoneczne, a teraz latem rozlegało się na nich tyle odgłosów gęstemu zaludnieniu właściwych. T u siekano mięso, a tam rąbano drewka; gdzie indziej bito pianę, ówdzie ktoś grał na fortepianie albo coś sobie śpiewał; płakało dziecko albo dziecko się śmiało; jakieś kobiety przekrzykiwały się kłótliwie lub coś gadały monotonnie. Tu najsilniej rozlegały się okrzyki, którymi obwoływali swoje usługi albo towary wędrowni rzemieślnicy i handlarze. Po społu z rzewną i śpiewną wrzawą ulicy, dolatującą spoza wielkiej bramy, stanowiło to nie znaną mi dotąd muzykę wielkiego miasta, zupełnie inną niż dzisiejsza i dotąd dźwięczącą w moim uchu. W takim to właśnie podwórzu przy Wspólnej ulicy za­ trzymałyśmy się z matką u moich stryjostwa Franciszkostwa Szumskich. Tam, siedząc na małym balkoniku czwartego bodaj piętra, patrzyłam w głąb podwórza, wdychałam jego specyficz­ ną «warszawską» woń i słuchałam, jak dźwięczy miasto, a szczególnie czarowały mnie właśnie owe głosy wędrownych rzemiosł i handlów, ulicznych muzykantów, ostrzycieli noży, sprzedawców cytryn albo warzyw, piaskarzy, węglarzy (węgiel drzewny do samowara), handełasów, sklejaczy porcelany i lut­ ników blachy. A każdy śpiewał innym tonem, inne sobie słowa wymyślał, inną do każdych melodię, której nigdy nie zmylił. Wtedy długo potem umiałam naśladować te wszystkie głosy; budziły we mnie jakieś na wpół wesołe, na wpół nostalgiczne uczucia." Te różnorodne, głosy, a raczej krzyki i śpiewy ulic i podwórek warszawskich, dla mieszkańców tak znane, że j u ż niezauważal­ ne, odzwierciedlały całą mozaikę typów domokrążców, drob­ nego handlu i rozrywki. Każdy reklamował się, jak umiał. „Piaskuuu, białegooo, wiślanegooo, piaskuuu..." wołali piaskarze. Wiadomo, że każda gospodyni po wyszorowaniu do białego kuchennej podłogi z desek posypywała j ą piaskiem. Długo używano także spluwaczek z piaskiem ustawionych w mieszkaniach. „Garnkii, garnkiii, drutuje, reperuje, gaamki..." krzyczeli druciarze. „Orzechy włoskie! Orzechy" - to przybysze aż z Andrychowa, z Galicji, skąd przywozili wyborne płótna, a przy tym, orzechy, których reklamę wzmacniali grzechocząc nimi w wielkich siatkowych workach. Cebularze obwieszeni warkoczami cebuli i czosnku handlowali i innymi rzeczami: „Cebuli, czosnku, koszałki, sieci!" - w o ł a l i . Zaraz się rozlegało: „Sklej-jam - szkło - porcel-janę - fajans!" Nie trzeba było daleko udawać się po egzotykę. Przychodzili Różnymi drobnymi przedmiotami Chińczycy i Tatarzy, i Araczasem, i oczywiście Rosjanie z lodami, zawsze było tu dużo ruchu. Kiedyś bezczelni i wygadani arnicy, którzy na zawołanie oświetlali drogę, posłańcy e erani wielu bojów, mali gazeciarze. Tu i gazeta nie zawsze У potrzebna. Wychodziło się na ulicę i wszystko się słyszało * <ych krzykach. W l e a a r C U W s a r a t u s z o w e foczv '' °' '' J Towarzystwo Dob>ch v v ' . y ' wystawę kart pocztowych ilustrowaP°nad ^ '° sześćdziesiąt tysięcy kart. Obejrzało je no c ? ś c i e tysięcy osób. Pokazano trzysta kart z włas|ц Уг™ rysunkami lub autografami wybitnych osobistości, także k j j " ' J kartach pocztowych przysłały. Ogłoszono anowi°t t* " J y - ..dobrą n a z w ę " . Nagrodę Prus w• » ? У y czasie, album do kart pocztowych. k i e n n y . . ^ K 'kach Tygodniowych w „Kurierze CoProsciej к ) k ^ 8 d n i a ironicznie napisał: nierównie *ysta an'-- • P J ubogich bez oglądania ' ' Ч kupić za 20 kopiejek bilet na wystawę bodajby n SC o t w o r z s t a w 0 n o s l e m n a r c z 0ге 1 1 s, 6 e n rS т о ( SW a a e c m o w п w cn o w 2 0 r a z o w a m ron ni Z ru d w ад ге a Ć k o i e e k n a kart pocztowych, zapłacić za dorożkę 25 kopiejek, za rękawi­ czki rubla, za nowy kapelusz 10 rubli i tak dalej. Zdaje mi się jednak, że do podobnej reformy obyczajów mamy jeszcze kawał czasu. Kierownicy zaś wydziału dochodów niestałych przy naszym Towarzystwie Dobroczynności będą musieli zrobić niejedną setkę zabawnych i genialnych wynalaz­ ków, ażeby po długiej pracy i odtrąceniu kosztów obdarzyć kasę Towarzystwa kilkoma tysiącami r u b l i " . Publiczność zwabiła na wystawę wszechpotężna moda na pocztówki, która się wtedy właśnie w Europie rozpowszechniła. Pocztówka, tak młoda, że nie miała jeszcze swej stałej nazwy, ledwie trzydzieści lat wcześniej wcale na pocztę nie wpusz­ czana, nagle stała się królową poczty, przedmiotem kolekcji i skarbnicą popularnej wyobraźni. Sfotografowane lub naryso­ wane ważne wydarzenia, znane budowle, sławni ludzie i oczy­ wiście życzenia śwąteczne, a także pozdrowienia z uzdrowisk zapełniały tysiące kartoników. Projektanci pocztówek przeja­ wiali nieprawdopodobną pomysłowość. Na pocztówkach fru­ wały kobiety motyle. Na pocztówkach góry miały ludzkie głowy, koty ruszały oczami i ogonem ze sprężynki, damy miały kołnierze z prawdziwego futerka, prawdziwe włosy i prawie prawdziwe klejnoty ze szkiełka. W świecie pocztówkowym nieraz nad miastem unosili się święci Mikołaje i listonosze, by przesłać życzenia lub pozdrowienia, czasem torba listonosza otwierała się i z niej wysuwała się cała harmonijka widoków z miasta, którego nazwa widniała na otwieranej klapie torby. I jak można było znaleźć nazwę dla tych różnorodnych kartoników, mających wówczas j e d n ą stronę całą zastrzeżoną tylko dla adresu, kartek, na których korespondencja widoczna była dla każdego. W parodystycznym wykonaniu Prusa propo­ zycje nadesłane przez publiczność do „Kuriera Warszaws­ kiego" brzmiały: Nalistek, Oszczędnica, Kartocha, Dopiśnica, Niedyskretka, Odsłonka, Naguska, Oglądka, Wyczytki przy Zawidkach, Wreszcie - Łatki przy Gadkach... Kilkadziesiąt było tych propozycji, wreszcie przyjęła się, jak wiemy, nazwa pocztówka. Prus przedstawiał j ą jeszcze jako niezbyt logiczną, bo mogłaby oznaczać także skrzynkę po­ cztową, znaczek albo urzędniczkę pocztową. Jeszcze chwilę zatrzymalibyśmy się chętnie na warszawskiej wystawie, zwłaszcza że dziś znów się zrobiły modne pocztówki z przełomu wieków, ale pocztówki można spotkać na całym świecie. Jest coś w Warszawie nie tylko niepowtarzalnego, ale nie do zniszczenia, coś odradzającego się, czego nie mają inne miasta, pozbawione owego niezwykłego geniusza, ducha miejsca, w jaki wierzyli starożytni. Duch wolności, a jednocześnie bezgranicznego przywiązania do tego miasta, duch fantazji, ruchu, duch odwagi i zaradności, walki i niefrasobliwości zarazem, własny, nie do podrobienia duch języka, ostrych powiedzeń, piosenek, dowcipu i liryzmu - mieszanina sprzecz­ nych często cech obdarza W a r s z a w ę charakterem, jakiego próżno szukać gdzieś poza nią. Często mówi się o Warszawie jako o Kartaginie. Ale to nie­ dobre porównanie. Kartagina nie miała sił podnieść się z ruin. Jan Parandowski odpowiadając na ankietę „Kalendarza War­ szawskiego" z 1948 roku Dlaczego właśnie Warszawa pisał o owej tajemniczej mocy: „Nie miał tej siły Babilon, Niniwa, Kartagina, była ona w Rzymie, w Atenach. Gdy po zrzuceniu niewoli tureckiej, rozważano, gdzie założyć stolicę niepodległej Grecji, król Otton wskazał Ateny. W y d a w a ł o się to absurdem. Ateny - to była garść lepianek, zamieszkałych przez nędzarzy, pod ruinami Akropolu. Lecz król się uparł i zwyciężył. Ateny bowiem, w swej pustce, były czymś więcej niż przestrzenią, na której można rozplanować ulice i wystawić domy. Były hasłem, zaklęciem magicznym, powołującym do życia geniusza tego skrawka spiekłej ziemi. Taki sam geniusz kształtuje losy Warszawy". /57 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/15ca337b56fbc41530c455a0524973e7.pdf eb41015958604e98d0470cd5138b5d71 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2562 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2381 Title A name given to the resource Co przeczytałem: Małe i Wielkie Ojczyzny; Twarze, twarze, twarze... / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.152-158 Creator An entity primarily responsible for making the resource Benedyktowicz, Zbigniew; Czaja, Dariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Co przeczytałem Od tego numeru rozpoczynamy druk stałej rubryki ,,Co przeczytałem", do współredagowania i kształtowania której serdecznie zapraszamy wszystkich dotychczasowych i nowych autorów, czytelników „Kontekstów". Chcielibyśmy zamieszczać w tej rubryce omówienia nie tylko aktualnie pojawiających się książek, ale także uczynić ją miejscem wymiany myśli i refleksji jakie wywołują Państwa bieżące lektury. Liczą się tu zatem także i książki wydane wcześniej, czytane ponownie i po latach, poruszane w nich zagadnienia, tematy, problemy, i myśli jakie te lektury ewokują. Wszystkich chętnych do podzielenia się z nami swoimi lekturami serdecznie zapraszamy. Wszystkie interesujące wypowiedzi o tym, co przeczytaliście opublikujemy. Redakcja Zbigniew Benedyktowicz Małe i Wielkie Ojczyzny „Mieszka się nie tylko w budynkach ale i w pamięci, w tradycji, historii, kulturze. A w Warszawie jest to ważniejsze niż w jakimkolwiek innym miejscu na świecie. Czasami trudno pojąć, że to miasto istnieje. M ó j cel, zachowując proporcje, podobny jest do zamysłu tych, którzy je odbudowali. Kolejne miesiące niosą ze sobą tyle widoków po to, by poświadczyły, przypominały życie, jakie się tu toczyło przed zniszczeniem miasta.'' - Warszawa otrzymała niezwykły prezent w 400-lecie swojej stołeczności, książkę Małgorzaty Baranowskiej War­ szawa. Miesiące, lata, wieki, z której pochodzi ten cytat. Jej fragmenty drukujemy obok. Książka nie była pisana „na r o c z n i c ę " . (To, że ukazuje się teraz to szczęśliwy przypadek, 0 którym jeszcze będzie tu mowa.) Kto zna autorkę i jej Pamiętnik mistyczny wie, że Warszawa to szczególny jej temat, 1 sprawa dla niej szczególna. Książka liczy 356 stron wraz z aneksem (bibliografią, spisem ilustracji, indeksami nazwisk i rzeczowym) zawiera 600 ilustracji w wyborze Marty Zieliń­ skiej. Niewiarygodne zamierzenie: zawrzeć blisko 350 lat (od przeniesienia stolicy do Warszawy po jej zniszczenie i zrów­ nanie z ziemią po powstaniu warszawskim), lata 1596-1945, na niespełna 350 stronach. - Warszawa otrzymała, my otrzymaliś­ my niezwykły prezent (niech mi wybaczą uczeni Varsavianisci) jakiego by żaden Varsavianista nie zgotował. Bowiem na tle najbardziej nawet rzeczowych, wyczerpujących, ale częstokroć nużących, by nie powiedzieć nudnych, opracowań varsavianistycznych, książka Baranowskiej wyróżnia się tym, że operuje swoistym, szczególnym rodzajem skrótu i syntezy połączonym z umiłowaniem dla szczegółu i konkretu: została napisana przez poetkę. Dzięki temu otrzymaliśmy specjalny przewodnik. Prze­ wodnik wtajemniczenia w Warszawę. Bo tak należałoby chyba tę książkę, tę opowieść Małgorzaty Baranowskiej o Warszawie nazwać. Paradoksalna książka. Z jednej strony wpisuje się ona jakby w szerszy nurt „nowej varsavianistyki" tworzonej notabene przez pisarzy i literaturoznawców, czego najlepszym przy­ kładem może być niedawno wydana książka Marty Zielińskiej Warszawa. Dziwne miasto, w którym autorka zmierzając do uchwycenia i opisania genius loci tego miasta, podkreśla szczególnie i wydobywa na plan pierwszy fantasmagoryczny wymiar Warszawy, jaki zawarty został w pisarstwie Mirona Białoszewskiego, Tadeusza Konwickiego, Bolesława Prusa, Isaaca Bashevisa Singera, Leopolda Tyrmanda, biorąc obok nich za materiał i źródło do tropienia owego fantasmagorycznego wymiaru także Pamiętnik mistyczny Małgorzaty Baranow­ skiej. (Wspaniałym przykładem owej dziwności i fantasmagoryczności może być choćby ta uwaga Marty Zielińskiej j a k ą poświęca tablicom upamiętniającym dawne ulice, faktowi poszukiwania schronienia jakiego szuka to miasto w słowach: Podobnych tablic nie ma chyba żadne miasto. Nie upamiętniają 152 one ani ludzi, ani zdarzeń, lecz zaznaczają zwyczajne skrzyżo­ wania. Na jednej napis z brązu głosi «Tu było skrzyżowanie ulic Chmielnej i Wielkiej». Było. Teraz są duchy skrzyżowań. Symboliczne nagrobki - tak tutaj popularne. (...) Nie wiem kto wpadł na tę myśl, ale wiem, że poprzez nią właśnie przemówił duch Warszawy, miasta, które pozbawione wystarczająco solid­ nej i niezmiennej podstawy materialnej - szuka schronienia w bytach idealnych, czyli w słowach, literach.) Z drugiej jednakże strony książka Baranowskiej Warszawa. Miesiące, lata, wieki, która sytuuje się i którą rozpatrywać można w najściślejszej bliskości wobec wspomnianego wyżej nurtu „varsavianistyki pisarzy", (do którego zaliczyć by można, wydane także ostatnio w dwu tomach Powidoki Marka Nowako­ wskiego) różni się od tego nurtu znacznie, tym właśnie, że zawiera w sobie, odwołując się do rozmaitych źródeł, w tyra także do opracowań stricte varsavianistycznych, kompendium solidnej wiedzy faktograficznej i historycznej o tym niezwyk­ łym mieście, wiedzy o jego ulicach, dzielnicach, architekturze, ludziach, sztuce, muzyce, teatrach, kinach, wynalazkach, roz­ rywkach, artystach, ogrodach, pałacach, kościołach, instytu­ cjach, drobnych i wielkich zdarzeniach, o wydarzeniach małej i wielkiej historii dziejących się tu na przestrzeni tych z górą 350 lat i kształtujących ducha tego miasta. Małgorzata Baranowska znalazła swoją oryginalną drogę pokazania Warszawy. Miała swój pomysł, swój własny „sposób na W a r s z a w ę " , tak by w opisie zawrzeć zarazem jej zwyczajność i niezwykłość, dziwność i fantasmagoryczność, materialność i konkret, tak by przywoławszy historyczne fakty pokazać jednocześnie nie­ zwykłość i wyjątkowość tej historii. Znacząca pod tym wzglę­ dem jest j u ż sama cezura przyjęta przez autorkę, czas do którego sięga jej opowieść o mieście. Kończy się on na 1945 roku (a właściwie zimą, w grudniu 1944). Już sama ta cezura i M początku ujawniony cel opowieści „przypomnieć życie, jakie się tu toczyło przed zniszczeniem miasta" pokazuje wyjąt­ kowość historii tego miasta liczonej i opowiadanej nie jak w przypadku innych miast ad urbae condita, od założenia miasta, lecz ante urbi destructionem. To samo miasto narzuca w niejako ten własny, inny zmysł historii. Anachroniczny zamitf odbudowywania obrazu miasta jakim było przed zniszczenie!" zbiega się znacząco z indywidualnym czasem zapisany ) w biografii autorki. Gdy spojrzymy do noty biograficzne) zamieszczonej w książce, znajdziemy bowiem jeszcze j e * paradoks - Małgorzta Baranowska autorka książki o Warsza*| urodziła się w w 1945 roku... w Krakowie (paradoks może nj tak zaskakujący, bo dający się objaśnić i zrozumieć w śwtet* doświadczenia, jakie było udziałem wielu warszawiako • których rodzice i rodziny znajdowały schronienie po powstań warszawskim w Krakowie). Informacja ta jednak o tyle jest nas ważna, że opowieść o Warszawie doprowadzona je 1 { 1 st �niejako do czasu własnych narodzin autorki i ilekroć wypadnie nam powiedzieć, że mamy w tej książce do czynienia z subiek­ tywnym, osobistym ujęciem i wymiarem historii, to urok i tajemnica takiego osobistego podejścia wydają się też i na tym właśnie polegać, że subiektywizm i osobisty ton tej opowieści jest niezwykle oszczędny i w zasadzie do tej delikatnej (zaledwie zasygnalizowanej i dającej się wyczytać tylko z noty biograficznej) ukrytej relacji pomiędzy historią wielką a własną biografią wyraźnie się ogranicza. Przede wszystkim jest to książka sięgająca w głąb czasu, przed własne osobnicze do­ świadczenie, zbudowana dzięki sile i pracy w y o b r a ź n i , porządkującej w swoisty dla siebie sposób ogromny materiał źródłowy, wyobraźni umiejętnie wsłuchującej się w najrozmait­ sze źródła, posługującej się swobodnie głosami i relacjami innych autorów, wyobraźni spoglądającej na Warszawę „cu­ dzymi oczami". Wyobraźni nie dającej przy tym ani razu odczuć ciężaru wykonanej pracy dokumentacyjnej. Na czym polega pomysł, „sposób Baranowskiej", na Warszawę, na opowiedzenie jej historii? - R a m ą tej opowieści, ramą, a zara­ zem strukturą organizującą tę książkę jest rok, 12 miesięcy. Zadziwiający jest ten spis treści przewodnika historycznego do miasta, przewodnika wtajemniczającego w historię Warszawy, jego 12 rozdziałów: Styczeń, Luty, Marzec, Kwiecień, Maj, Czerwiec, Lipiec, Sierpień, Wrzesień, Październik, Listopad, Grudzień. Rok to cykl kosmiczny, rytm zmian cyklów wegetacji, klimatu, to rytm wyznaczany przez zmiany pór roku, przez cykl dorocznych świąt. Każdy rozdział - miesiąc odznacza się tu swoim własnym klimatem i atmosferą. Każdy do tego ma jakiś swój przewodni motyw, nastrój. Dzięki temu książka War­ szawa. Miesiące, lata, wieki, i budowany w niej obraz War­ szawy tworzone są ze zmieniających się barw, zapachów, kwitnienia kwiatów i drzew, odgłosów, dźwięków i okrzyków miasta. A w każdym miesiącu spotykają się obok wielkie i małe sprawy, nakładają na siebie daty różnych historycznych wyda­ rzeń i rocznic. Jednakże wydarzenia, epoki, zmiany sąsiadują tu ze sobą nie na zasadzie prostej chronologii, następstwa czy wynikania faktów jednych z drugich, lecz układają się jak w kalejdoskopie. Chronologia w tej opowieści jest wielo­ głosowa, tak jak cała książka Warszawa. Miesiące, lata, wieki -polifoniczna. W Styczniu: zima 1940 roku (za sprawą listu wówczas napisanego do Warszawy przez autorkę Dyliżansu warszawskiego i późniejszych Fantomów - por. obok) sąsiaduje z zimą 1807 roku, z balem wydanym z okazji pobytu w War­ szawie Napoleona, na cześć cesarza (najpierw zajrzymy do kamienicy Tepperów na Miodowej na bal wydany przez Talleyranda, potem do pałacu Potockich, by zatrzymać się tam na dłużej, cofnąć się wstecz - do czasu, gdy pośród 90 osób, dla których nakrywano tam codziennie, gościem był i do stołu zasiadał w nim znany europejski awanturnik z Wenecji Casa­ nova) - by potem znów wybiec w przyszłość i znaleźć się na uczcie historycznej wydanej na cześć Niemcewicza: Urzą­ dzono to wszystko według powieści historycznej Niemcewicza •Jan z Tęczyna''. Nagle zaskoczony solenizant znalazł się na "Worze Zygmunta Augusta wśród obecnych: Jana Kochanowwego, Reja, Królowej Bony i innych postaci z jego utworu. tamtąd zaś wyszedłszy, gdy j u ż miniemy ulicę Niemcewicza ~ nazwaną tak w 1919 (przedtem nazywającą się: Droga Rulewska, bo prowadziła z Ujazdowa do Wsi Wielka Wola na reny elekcyjne) m o ż e m y podążać znów dalej i wsiąść do ttszawskiej E K D - Elektrycznej Kolejki Dojazdowej otwartej ° k u . - To tylko zaledwie jeden przykład, wyrwany ^Pośród wielu z jednego tylko miesiąca: Stycznia. Luty objawi nam tutaj jako miesiąc karnawału i cyrku, miesiąc przybycia » który miał się stać jednym z największych poetów polskich ^ '"sza Słowackiego - miesiąc walk, ale i budownictwa. d " rocznica przeprowadzki królewskiej wraz z całym Кгб| d ° Warszawy, a więc stoi pod znakiem Zamku wskiego, jego zmieniających się wnętrz i lokatorów, r S B n { c w Гегп e t 0 założenia na Zamku pierwszego teatru w Polsce (Władysław I V , 1637), mających w Zamku miejsce wielkich wydarzeń, ale i miesiąc - by wspomnieć konspiracyjne wydanie książki Aleksandra Kamińskiego Kamieni na szaniec, i Akcję pod Arsenałem - (Ilu jeszcze marców warszawskich nie poznaliśmy? - pisze Baranowska - Takie miasto ma kalendarz bardzo przeładowany, tutaj codziennie coś się dzieje. Gdybym sama miała wybierać, chciałabym się znaleźć w Teatrze Narodowym - wówczas na pi Krasińskich -17 marca 1830 r. Nie, nie chodzi 0 sztukę teatralną, lecz o pierwszy, tak wielki, pod względem zarówno publiczności, jak repertuaru, koncert młodego, ale już znanego pana Fryderyka Chopina. Grał on własne utwory, przez wszystkich oczekiwany, sławny jeszcze przed ukończenia, Koncert f-moł, op. 21 i Fantazję A-dur na tematy polskie, op. 13. Orkiestrą dyrygował Karol Kurpiński. Na sali było 800 osób. Zgotowano Chopinowi wspaniałe przyjęcie. On sam był skłonny podejrzewać, że słuchacze przesadzili w owacji, ponieważ zarówno on, jak i Kurpiński zorientowali się dopiero w czasie koncertu, iż prywatny fortepian Chopina, na którym grał, okazał się zbyt miękki na taką salę.) Kwiecień - to Wielkanoc. Maj - bzy, majówki na Bielanach. Czerwiec - noc świętojańska, wianki, rzeka, Towarzystwo wioślarzy. Lipiec - letniska, wyjazdy do wód, Wilanów. Sierpień... Warszawskie dzieci, śmierć poetów: Gajcy, Baczyński, i noce sierpniowe..., rok 1944; to też Bitwa warszawska 15 sierpnia 1920, - I tak j u ż do Grudnia - Wrzesień 1939, Starzyński, Październik - miesiąc w którym Łazienki przybierają najpiękniejszą barwę - był także miesiącem bezprecedensowego wygnania wszystkich mieszkań­ ców po upadku powstania warszawskiego w roku 1944. Była to ostatnia chwila Warszawy takiej, jaką w tej książce usiłujemy poznać. - Listopad - 1830 rok, wybuch niepodległości 1918, Piłsudski, Grudzień - Boże Narodzenie, odsłonięcie pomnika Mickiewicza na Krakowskim Przedmieściu: Odsłonięcie tej statuy stało się wielką i niezwykłą manifestacją. Różniła się od innych tym, że odbywała się w całkowitym milczeniu obecnego tłumu. Działo się to w stulecie urodzin Mickiewicza 24 grudnia 1898 r. - To tylko ogromny skrót skrótów, z tego, co zawiera rytm tej książki-roku, jeszcze jeden układ, zaledwie cząstka z tej struktury obrazów miasta nagromadzonych, przenikających jedne w drugie w tej opowieści, jak w kalejdoskopie. Bo inaczej jej oddać nie sposób - trzeba by przepisać j ą całą. Napewno trzeba przeczytać j ą całą. Bo nie sposób jej streścić. Nawet w tak zasygnalizowanym zaledwie skrócie jakże wiele musieliśmy pominąć. Wielki wiatr historii swym tchnieniem kładzie się na te obrazy co chwila. Wiatr wielkiej historii odciska na nich swoje piętno. Bo Styczeń u Baranowskiej, to i pięciu poległych, powstanie styczniowe, i rocznica Olszynki Grochowskiej, i marsjański obraz miasta, ziemia robinsonów, i powrót pokonanych wojsk Napoleona, i Cytadela. Kwiecień to nie tylko Wielkanoc suto zastawionych stołów, to groby wielkanocne w kościołach okupowanej Warszawy, i wiel­ ki grób holokaustu na ruinach Getta, na sumieniu świata 1 Europy, droga na Umschlagplatz Korczaka i Stefanii Wilczyń­ skiej. - Grupom dzieci z domów opieki i sierocińców towarzy­ szyli ich opiekunowie i wychowawcy. Podobnie jak Korczak poszli: Szymański z Domu Dziecka przy ulicy Wolność 14, Szymon Pullman, muzyk i dyrygent z żoną, na czele internatu dzieci religijnych, kierownik Goldkorn i cały personel pogoto­ wia Opiekuńczego dla Żebrzących Dzieci Ulicy. Nie opuściła swoich maleństw Sara Janowska i inne opiekunki z niedawno założonego internatu Dobra Wola przy Dzielnej 67. Kwiecień to mur i wiersz-krzyk Okno na tamtą stronę Władysława Szlengela, i zryw powstańczy Żydowskiej Organizacji Bojowej, by «Zginąć z honorem» jak głosiły liczne napisy na murach w Gettcie w dniach zagłady. Bo obraz miasta u Baranowskiej w tym roku kosmicznym nie może ujść, wypaść ze swych ram w tym błyskawicznym skrócie, nie może nie pokazać patosu, dni klęski i chwały, ustawicznych strat niesionych przez historię i podnoszenia się ponownego, 753 �- w c i ą ż podniesionej głowy w chwilach najbardziej beznadziej­ nych. To właśnie w tym błyskawicznym skrócie 350-ciu lat rysuje się jeszcze wyraźniej. Nie może to być inny obraz, od tego, o którym na innym miejscu pisał Stefan Kisielewski - w Cieniach w pieczarze: - „Wszak jeśli od 1939 roku dzieje się w tym mieście nie wiedzieć co, jeśli wyznaczyły sobie tu spotkanie wszystkie szaleństwa (...) Wschodu i Zachodu ( . . . ) " To tu „zawsze szybciej rozumiano okrutne i szalone dylematy świata niż rozumiał je sam świat, tu zawczasu rozszyfrowano Stalina, Hitlera i innych wielkich a okrutnych magików histo­ r i i . (...) Świat zachodni nigdy nie pojął, że to w tym miejscu właśnie w Warszawie, wszystko się z góry wie, toteż nigdy z tej wiedzy nie skorzystał. (...) Dzięki omyłkom własnym czy cudzym, światowym, zdarzały się tu rzeczy jakich nie było nigdzie i nigdy. Warszawa wszakże samotnie a wbrew logice opierała się nieraz nawałom Wschodu i Zachodu (przedmurze obrotowe!) (...) strajkiem bezludnego milczenia powitała de­ filadę zwycięskich wojsk Hitlera, tutaj wymordowano naj­ większą w historii ilość Ż y d ó w , tu bowiem stworzyli Niemcy straszliwie stłoczone, 600 tysięczne getto, tu jesienią 1944 walczono samotnie na dwa fronty: politycznie z Rosją, pierś w pierś zaś z przygłupimi bijącymi się o swą pełniejszą klę­ skę Szkopami, tutaj po upadku Powstania, zdarzył się jedyny na świecie wypadek, że wszyscy mieszkańcy wypędzeni, wy­ szli poza rogatki a miasto pozostało samo sobie i swoim pożarom.." W Warszawie. Miesiącach, latach, wiekach, Baranowska odbudowuje obraz miasta na przekór owym szaleństwom, pokazując jego piękno przez skupienie uwagi na rzeczach małych, zwyczajnych. Piękno zatrzymane w szczegółach, zmie­ niającym się języku, obyczaju, strojach, wyglądach tego miasta. Rzeczy małe, zwyczajne stale tu sąsiadują z wydarzeniami znanymi z wielkiej historii. Bo Maj to nie tylko majówki, festyny na Bielanach, ale i Konstytucja 3 maja. A w Marcu nie mniej ważnym od Zamku i zapisanych w jego wnętrzu obrazów wielkiej historii jest... tramwaj i wnętrze tramwaju. Bo opusz­ czając Zamek, jak pisze autorka gdybyśmy jeszcze obejrzeli się (...) powiedzmy w pierwszej połowie 1908 r, co byśmy zobaczyli ? Tramwaj! Pierwszy czerwony elektryczny tramwaj. Zakręca na naszych oczach z Miodowej w Krakowskie Przedmieście. Linią 3 - otwartą 23 marca 1908 r. - dąży z pi Krasińskich na pi Unii Lubelskiej. I tutaj następują informacje o liczbach przewiezio­ nych pasażerów, (27,5 min w 1908 r. i 86 min w 1914), trasach podzielonych na sekcje, cenach biletów za kurs w zależności od klasy, dla dorosłych, i dzieci (bilet za 1 kurs daje prawo do przejechania 4 sekcji), i właśnie opis wnętrza: Sądząc z ilości pasażerów żaden warszawiak, posiadający choć parę kopiejek nie mógł się oprzeć tramwajowi. Gdybyśmy także się nie oparli i wsiedli do wagonu na 40 miejsc, w tym 24 siedzące, zdziwiłoby nas zapewne starannie wykonane drewniane wnętrze - jawor, drewno tekowe, mahoń, dąb. Czulibyśmy się nieco jak w solid­ nym kredensie. Właśnie solidność, świetna organizacja i punk­ tualność przyniosły warszawskim tramwajom opinię jednego Z najlepszych na świecie przedsiębiorstw komunikacyjnych. (...) Tak ale dokąd jedziemy, skoro jest dwadzieścia linii, nie zdążymy ich nawet wymienić, więc przynajmniej zobaczmy, którędy jeździ jedynka: «Linia No 1. Mokotów-Powązki. Liczy 8 sekcji: 1/Powązki-Blońska. 2/Błońska-Muranów. 3/MuranówPi Krasińskich. 4/Pl. Krasińskich-Mickiewicz5/MickiewiczWarecka. 6/Warecka-Pl.św. Aleksandra. 7/Pl. św. AleksandraNowowiejska. 8/Nowowiejska-Mokotów. (...) Wagony kursują co 8 minut, przebiegając przestrzeń 7600 m. w minut 37. 1 pomyśleć, że bilet za jeden kurs skończyłby się na przystanku „Mickiewicz". O ile byłoby lepiej, gdyby miejsca i daty wyznaczali ludzkości poeci i ich wiersze. Niestety, czas, jak wszyscy wiedzą, liczą ludzie przeważnie za pomocą wojen. W Warszawie. Miesiącach, latach, wiekach pośród zgroma­ dzonej w niej wielości czasów, przywracając przed nasze oczy jej piękno, autorka szczególną wagę zda się przywiązywać do 154 rytmu wyznaczanego przez opisywane przez nią z pieczołowito­ ścią - podobną jak w przypadku wnętrza tramwaju - przed­ mioty, miejsca, i rzeczy z pozoru dla miasta zwyczajne. W opowieści Małgorzaty Baranowskiej o Warszawie czas miasta odmierzają nie tylko zegary i zegarki (z dewizką), ale i powozy, karety, „ r o p u c h y " : omnibusy konne na szynach, tramwaje, wąskotorowe kolejki dojazdowe - ciuchcie, tak­ sówki, ryksze, pojawiające się w mieście kolejne wynalazki, że wspomnę tylko późniejsze, balon, dagerotyp, fonograf, „teatr żywych fotografii" - kinematograf, pocztówki, radio, samolot. Z tej książki można dowiedzieć się mnóstwa szczegółowych rzeczy np. od kiedy zaczęto w Warszawie n u m e r o w a ć domy. Czas i rytm miasta odmierzany jest opisem tego jak pojawiają się różne urządzenia i rozwiązania techniczne, opisane są tu różne rodzaje oświetlenia, bruki, źródła, zdroje, wodociągi, filtry, mosty, ogrody (Saski, Pomologiczny, Botaniczny, Pową­ zkowski, Dolina Szwajcarska), pawilony wystawowe, tereny rekreacyjne, sport, (łyżwy, rowery), ale też i moda, wystawy, pokazy, koncerty, warszawskie salony, teatry, restauracje, kawiarnie, cukiernie, szkoły, szpitale, straż pożarna, fabryki, prasa, wydawnictwa, instytucje bez których nie sposób opisać krajobrazu i funkcjonowania miasta, tego miasta... No i związa­ ne z tym wszystkim, domy, miejsca, ulice, ulice, ulice, rozras­ tające się trakty, osie, wędrujące centra, zaczątki, charaktery dzielnic, dzielnice. Jak pisze autorka: My, starając się ogarnąć całe wieki warszawskich widoków w błyskawicznym skrócie, mamy sprzy­ mierzeńców w malarzach i pisarzach, którzy dodają do owych widoków swoją wyobraźnię. Gdy jednak przyjdzie wejść, jak w przypadku Prusa, w jego fantazje, marzenia o przyszłych kształtach miasta, zaraz dodaje i podkreśla Chcielibyśmy się znaleźć w fantazjach pisarzy. Ale sama żywa Warszawa jest stokroć ciekawsza. I temu przekona­ niu daje wyraz cała jej książka. Bo bohaterami tej książki sanie tylko wyglądy i widoki miasta, a przede wszystkim związani z tymi domami, ulicami, instytucjami, miejscami - ludzie. Ludzie różnych stanów od króla po szewca i przekupkę. Ludzie różnych zawodów i zajęć, rzemieślnicy, architekci, inżyniero­ wie, robotnicy, tramwajarze, urzędnicy, strażacy, lekarze, nau­ czyciele, nauczyciele muzyki, artyści, aktorzy, muzycy, cyr­ kowcy, atleci, sportowcy, uczniowie, studenci, wędrowni sprze­ dawcy, wydawcy, dziennikarze, gazeciarze, bibliotekarze, his­ torycy, historycy sztuki, pisarze. Ich życie, praca, marzenia - Oto pełna architektura tej opowieści Małgorzaty Baranows­ kiej o Warszawie. Powiedziałbym więcej, w jej opowieści, da się odczuć (takie przynajmniej jest moje odczucie, być może się mylę) jakby szczególną sympatię po stronie tych zwykły^ ludzi. Jakby lęk i stałą ucieczkę przed patosem. Z w y k l i ludzie, zwyczajność rzeczy, szczególna uwaga dla sfery, obszarów codziennego życia. Oto swoista antropologia i etnografia miasta Małgorzaty Baranowskiej: w miesiącach, latach, epokach odtworzyć obraz codziennego życia. Los zbiorowy pokaz* przez losy konkretnych biografii, osób. To rys znamienny >) książki. Szczególnie mocno dochodzący do głosu w dramatycz­ nych, tragicznych okresach historii tego miasta. Ale nie tylko Ta książka ma w sobie coś z ducha wiersza Zbigniewa Herbert Pan Cogito o potrzebie ścisłości: „ M u s i m y zatem wiedzie policzyć dokładnie, zawołać po imieniu." I w Warsza*" Miesiącach, latach, wiekach Małgorzata Baranowska przy** łuje z imienia i nazwiska nie tylko pisarzy, artystów ale ty ; zwykłych, zwyczajnych ludzi, inżynierów, robotników, ' , różnych zawodów. I nie tylko dotyczy to okresu powstania, %• na samym jego początku przywołuje postać 14 letniej hare* łączniczki Janiny Tatarkiewicz (pseudonim Myszka), by • mogli spojrzeć na pierwsze godziny powstania jej oczyma- ' też, gdy opisując zaciętą walkę toczoną przez pracowni elektrowni na Powiślu, podaje słowa pieśni - hymnu wal< elektrowni, ułożone do melodii Maszerują strzelcy, " " ' ^ t ^ J i tak pisze: Autor tych słów jest nieznany, ale może się I * e 3 1 u е l �zdarzyć, iż jego nazwisko się odnajdzie. Ta zasada, ten rys znamienny dochodzi do głosu także i w bardziej odległych czy spokojnych czasach, gdy np. przywołani zostają: Bronisław Dziubek, robotnik od Lilpopa (ur.1886), opisujący Powiśle w czasach jego dzieciństwa, czy Władzio - chłopiec do gazet, w kawiarni Udziałowa, księgarz i drukarz u Mortkowicza Władysław Grzelak, który przedtem jako jedenastoletni chło­ piec stróżował w prywatnym sadzie przekrojonym i pochłonię­ tym przez wiadukt trzeciego mostu, Mostu Poniatowskiego, czego potem nie mógł on nigdy przeboleć. Bo sprzymierzeń­ cami Małgorzaty Baranowskiej w tej książce są nie tylko malarze i pisarze, ale i ci ludzie zwyczajni, zwykli mieszkańcy tego miasta. W tej książce zbliżamy się do Warszawy nie tylko i wędrującym i wchodzącym do niej pewnego jesiennego poranka, pieszo, od strony Pragi Wiktorem Gomulickim, z Juliuszem Słowackim z i m o w ą porą mknącym w saniach przez Nowy Świat, W ł a d y s ł a w e m Podkowińskim (miłośnikiem i pej­ zażystą Warszawy, mającym na N o w y m Świecie swą pracow­ nię, autorem niezapomnianego obrazu tej ulicy, przedstawiają­ cego ją w letni dzień), z Franciszkiem Salezym Jezierskim, kawalerem de Jaucourt, autorami X V I I I wiecznych, encyk­ lopedycznych opisów Warszawy, z Kazimierzem Władysła­ wem Wójcickim (i z jego Pamiętnikami dziecka Warszawy) Antonim Magierem (autorem pracy Estetyka miasta stołecznego Warszawy 1833) i z setką innych. Ale i z nimi. - Paradoksalna książka. - Pokazać zwyczajne rzeczy, zwyczajnych ludzi, zwykłych, mieszkańców tego miasta, odtworzyć ich i jego codzienne życie, odtworzyć życie. Oto jeszcze jeden wymiar wielogłosowości, polifoniczności z j a k ą przemawia ta książka. Jest bowiem w tym jakiś paradoks, że w tej ciągłej ucieczce przed patosem, koncentrując się w swoich opisach na zwyczaj­ nych rzeczach, zwyczajnych ludziach, zwykłych mieszkańcach tego miasta ... - ich zwyczajność, za sprawą tego, że jednocześ­ nie patrzymy na to wszystko z punktu widzenia Losu tego miasta, do którego zmierza, i od którego bierze swój początek ta o nim opowieść, ta zwyczajność właśnie, j a w i się jako niezwyk­ ła, heroiczna, patetyczna. Warszawy/,,Czy warto?"...Odpowiedział: „Ach śmieszne pyta­ nie! ''. Wędrując z Małgorzatą Baranowską przez miesiące, lata, wieki po Warszawie wkraczamy wraz z jej sprzymierzeńcami w zaskakującą wielogłosowość czasów, miejsc, j a k i m i przema­ wia dzięki niej, jej przewodnictwu, do nas to miasto. T ą książką autorka otwiera przed nami jakby Zaczarowaną Furtkę do tego miasta. Za nią spotykając się z wielością tych głosów, wsłuchu­ jąc się w ten chór głosów, czujemy, że prowadzeni jesteśmy i wkraczamy w złożoną symfonię miasta, jakiej nie znaliśmy i jeszcze nie słyszeli. Chciałbym tu zwrócić u w a g ę na szczegół powiedziałby ktoś, że natury tylko technicznej. - W tej książce wszędzie tam, gdzie przywołany jest czyjś głos, od razu w tekście podana jest pełna informacja o autorze i źródle. To trochę tak jakby prowadząca nas w tej w ę d r ó w c e przez miasto i jego ulice autorka chciała powiedzieć: „ M y niestety musimy tu już skręcić, patrzcie, wy znając źródła możecie tu jeszcze wrócić do nich potem, słuchajcie ich, trzymajcie się tych znaków i głosów, idźcie za nimi dalej." W Warszawie. Miesiącach, latach, wiekach Małgorzata Baranowska odkrywa przed nami i ustala za sprawą przyjętej przez nią cezury (powstanie, zniszczenie miasta, rok 1945) właściwy dla Warszawy archimedesowy środek ciążenia i punkt oparcia, swoisty, niepowtarzalny wzór dla opisania tego miasta. (I śmiało można by tu powtórzyć za Archimedesem jego wołanie, tak, jak zda się m ó w i ć o tym na każdej swojej stronie ta książka: „Dajcie mi punkt oparcia, a poruszę z i e m i ę ! " ) Bo *tym ogromnym skrócie, 350-ciu lat, na które spoglądamy z tej perspektywy i z tego punktu widzenia, wszystko, co najbardziej nich zwykłe, zwyczajne j a w i się tu, i musi się jawić jako niezwykłe, poruszające, heroiczne, i nie bójmy się tego słowa: patetyczne. Nawet i to: most, ludzie na moście, istnienie iowarzystwa Wioślarzy, wianki i łódka z wioślarzami płynące Po Wiśle. Wnet święty gaj objął mnie swoim cieniem - znalazłem się w Łazienkach! Uroczy pałac, niby dziewiczy łabędź, pływa tam po lśniącym jak lustro stawie [...] Oto rezydencja uprzejmego epikurejczyka! [...] Pytasz mnie drogi przyjacielu, jak mi się powodzi w Warszawie? To kolorowy świat! - za hałaśliwy - za szalony - za dziki - wszystko bez ładu i składu. Gdzież tu znajdę spokojną chwilę do pisania - rysowania komponowania?! Król powinien mi odstąpić Łazienki: tam na pewno żyje się bardzo łagodnie! Ale tak naprawdę zbliżać się zaczniemy do Łazienek i wej­ dziemy tam dopiero na początku Października, w którym Łazienki przybierają najpiękniejszą barwę, a wszystko po to, żeby móc znaleźć się w nich na dobre o właściwej porze, dotrzeć tam na czas: w Listopadzie 1830 roku... I znaleźć tam wypo­ wiedź z 1948 roku autorstwa znanego nam, j u ż z czasów późniejszych, politycznego sceptyka. To jeszcze jeden przykład jak w tej książce splatają się tajemniczo rytmy i wątki, rytm wędrówek po Warszawie, z rytmem klimatu, pór roku, historii. Niech więc posłuży nam tu za pointę tej pobieżnej jej prezen­ tacji: w Do tajemnicy przyjętego przez Małgorzatę Baranowską w tej Ężce punktu oparcia należy rzecz jeszcze jedna. Celowo tę j>™Pe najliczniejszych sprzymierzeńców autorki i najczęściej ""daj przywoływanych tu nrzez zostawiłem na na koniec. koniec. To To przywoływanych tu przez nia. nią, zostawiłem Poeci ' poezja. Bo mimo wojen i. znanych przyzwyczajeń ludzkości czas . _, ~ J , w.. . . sl H u u n v u v J "siązce mierzony i liczony jest także przy ich pomocy, ich ^ » j< książce - . . V A . C stałą siaią obecnością ooecnoscią się się zaznacza. z W Warszawie. on^ ^' ^ ' kach realizuje się coś z tego marzenia by -mi * y l ' i ich wiersze: daty i miejsca. Każdy rozdział uz 1° ' o t t o wiersza. Przypomnijmy choćby tylko °*jed'. . Iwaszkiewicz w Lutym: Rozstąpcie się, o domy, I | * -mwaje,IPrzez trzeciomostu wiadukt przejrzysty -Orni"' ' ^ kwietniu: - te cztery słowa z Baczyńskiego żalu... - w Październiku: Lechoń -/ <vid • • ~^ ^а1ет rr[Q ^ ^ hś jeźdźców w tumanach kurzawy,II słyszy dźwięk ' tłumu wołanie,!Dąbrowski z ziemi włoskiej wraca do w w i e 10 CaC a t a c n Wle z n a c z a ,e S1 o t w r 0 c , e S e r a i a t u w tra m 1 miasto a lc lUr 1 еги m Warszawa. Miesiące, lata, wieki to rodzaj mapy, polifonicz­ nej mapy, na której zaznaczono cały system kolejnych furtek, prowadzących nas do tajemnic Warszawy. To dzieło niezamknięte. Rodzaj partytury, szkicu partytury - jakby mówiła autorka - do utworu, który jest wciąż przed nami. To dzieło otwarte. I rzecz zupełnie j u ż przedziwna. W tej książce wszędzie prowadzeni jesteśmy na czas. Szczególnie da się to mocno odczuć na przykładzie Łazienek. Przez cały prawie rok krążymy z dala od nich, czasem pojawią się tu i ówdzie jak w maju za sprawą bzu i fotografii, czy też w „ m u z y c z n y m " liście E.T.A. Hoffmana, który przebywał tu jako urzędnik pruski i który w Warszawie debiutował jako muzyk. Liście, w którym opisuje on jak to swoisty koncert, zgiełk odgłosów dobiegających z ulicy uniemożliwił mu komponowanie: Cisnąłem pióro, papier w kąt - wciągnąłem buty i wybiegłem z tego piekielnego zgiełku, kierując się przez Krakowskie Przedmieście i Nowy Świat w dół miasta! W wypowiedzi pisarza-powstańca z roku 1944, Stefana Kisielewskiego (1911 - 1991), który przeżył tu całą wojnę, symboliczne miejsca z czasów powstania listopadowego, z dra­ matów Wyspiańskiego, nakładają się na symboliczne miejsca bliskie warszawiakom, uczestnikom wojny 1939 r. i powstania 1944. Oto fragment odpowiedzi Kisielewskiego na ankietę «Kalendarza Warszawskiego» z roku 1948 Dlaczego właśnie Warszawa: „Dzisiaj przestałem ukrywać adorację, jaką żywię dla miasta lat dziecinnych, dla «stolicy swej młodości». Bo­ wiem, jako jeden z miliona warszawiaków, przeżyłem te dni patetyczne i straszliwe, dzięki którym Warszawa przestała być tylko jednym z szeregu polskich miast, lecz stała się symbolem 155 �całego Narodu, a sprawy tego miasta chwyciły coś z powiewu wieczności, który niesie na swych skrzydłach losy Narodu. Aleje Ujazdowskie i Łazienki - to nie są już tylko zielone zakątki, gdzie spędziłem dzieciństwo ja i moi rówieśnicy - to pełna pamiątek promenada całej Polski, to miejsce schadzek duchów naszej historii, jak to z genialną wrażliwością odczuł Wyspiański, choć spędził w Warszawie parę tygodni swego życia zaledwie. A Krakowskie Przedmieście, plac Saski, gruzy Starego Miasta - to nie tylko zbiorowisko potrzaskanych, starych kamienic, pałaców, kościołów i pomników - to plac boju ogromnego, gdzie o każdy dom walczono, to polski Panteon, to najbardziej patetyczny krajobraz polski. Krucza, Piękna, Marszałkowska, Wolska - nie sąjuż tylko ulicami, Wisła nie jest tylko Wisłą, park nie jest tylko parkiem. Od 1989 roku kiedy wybuchła wolność, ożyła działalność wielu lokalnych środowisk i inicjatyw wydawniczych - ożywił się ruch, mający nawet swój wyraz w specjalnym programie rozwijanym przez Fundację Kultury - ruch „Małych ojczyzn". Książka Małgorzaty Baranowskiej wpisuje się w znamienny sposób w ten nurt, wnosząc weń zasadniczy zwrot i przewartoś­ ciowanie. Dokonuje w nim zasadniczego przełomu. Być może także przełomu w naszym myśleniu i przyzwyczajeniach sytuujących, czy rozpoznających fenomen małych ojczyzn przede wszystkim z dala od centrum i w przeciwstawieniu do centrum. Pokazuje jak wielkie miasto, stolica może być małą ojczyzną, a nawet mieścić w sobie wiele małych ojczyzn. Najlepiej zresztą mówi o tym wiersz przywołany przez autorkę w Warszawie. Miesiącach latach wiekach, fragment wiersza Andrzeja Nowickiego (1901 - 1986), poety związanego z grupą Skamandra, wiersz napisany został z dala od Warszawy w nie­ woli niemieckiej, po kampanii wrześniowej w 1939 г., w oflagu С I I w Woldenbergu: Gdy o ojczyźnie mojej myślę Myślę Aleje...Zjazd...Powiśle Tobie Ojczyzną - wioska, ruczaj, Mnie - Mokotowska, Bracka, Krucza... Nie las, nie łąka, nie łan zboża, A Krzywe Koło, Wspólna, Hoża... I kiedy bierze mnie tęsknota. To myślę: Chmielna...marzę: Złota Jednocześnie ta książka pokazuje dobitnie jak bardzo ta mała ojczyzna, Warszawa, w istocie i gruncie rzeczy jest Wielką ojczyzną. Ta książka odkrywa przed nami zupełnie nowy fenomen: Małej - Wielkiej Ojczyzny. Czyż nie potwierdzają tego same okoliczności wydania tej książki? Autorka urodzona w Krakowie, inicjator wydania, wydawca - Wydawnictwo Dolnośląskie z Wrocławia. Książka o Warszawie oczekująca długo na to by mogła się ukazać, o którą aż dziwne, że nie pobiły się wydawnictwa warszawskie, na którą od dawna czekaliśmy, szczęśliwie właściwie została rozpoznana i znalazła swe odpowiednie miejsce - Jakby na potwierdzenie przywołanej w niej anegdoty: Podobno, kiedy Blanchard w swym zadziwiającym urządze­ niu latającym - balonie - wziął na podniebną wycieczkę w roku 1790 hrabiego Jana Potockiego, ten zabrał ze sobą służącego Turka. Oszołomiony i zachwycony Turek, widząc Warszawę pod sobą, ale jej nie rozpoznając, spytał Blancharda, do kogo należy rozciągający się pod nimi ogród. 1 uzyskał odpowiedź - do Rzeczypospolitej. Warszawa. Miesiące, lata, wieki ukazała się w znakomitej serii zaprojektowanej w tymże Wydawnictwie Dolnośląskim przez Andrzeja Adamusa i Jana Stolarczyka - A to Polska właśnie. Mocną stroną tej serii (w której ukazały się m.in. Andrzeja Zawady Dwudziestolecie literackie, Jacka Kolbuszewskiego Kresy, Jacka Łukasiewicza, Mickiewicz) jest troska o przy­ wrócenie świadomości współczesnego czytelnika (wyposzczo­ nego pod tym względem przez lata socjalizmu i związanych z nim ogólnych trudności technicznych i edytorskich) utraconej 156 ikonosfery. Każdy temat i zagadnienie w tej serii zanurzone są w ikonograficznym konkrecie, w bogactwie oryginalnych doku­ mentów ikonograficznych. Ta wizualna strona dokumentacji towarzyszącej tekstom jest w tej serii niezwykle staranie przygotowana i opracowana. Pod tym względem książka o War­ szawie jest także pięknym ogrodem. Odtwarzanie oryginalnej ikonografii (tak charakterystyczne dla całości tego projektu) zbiega się tu szczególnie silnie z intencją autorki: odtworzyć prawdziwy obraz Warszawy, to zarazem wydobyć go z ciążących nad nim do dziś stereotypów, niechęci wobec tego miasta ukształtowanej przez lata PRL -u, niechęci wynikającej z kojarzenia i postrzegania częstokroć Warszawy przez te lata, głównie, jako siedziby władzy i central­ nych urzędów. (Jakże wielu skuteczne dało się zainfekować!). Książka Baranowskiej ma wielką szansę na odczarowanie tych stereotypów (miasta anonimowego, bez wyrazu, bez charak­ teru). Już teraz da się słyszeć: „Dzięki Baranowskiej, dzięki tej książce znowu zacząłem lubić to miasto". Ta książka przy­ wraca Warszawie jej właściwy wymiar, urok i czar. A w zapowiedziach tego wydawnictwa j u ż następna MałaWielka Ojczyzna: Kraków {Kraków. Przewodnik historyczny. Michała Rożka). Z niecierpliwością będę czekał na następne, wyobraźmy sobie: Gdańsk, Poznań, Wrocław, Łódź, Przemyśl, Białystok.... Bo książka Małgorzaty Baranowskiej (pierwsze miasto w tej serii) sytuuje się również " p o m i ę d z y " i ma w sobie coś z ducha Iwaszkiewiczowskich Podróży do Polski i zrazu kojarzyć może z pamiętnym spektaklem krakowskim Z biegiem lal, z biegiem dni, potem serialem filmowym Andrzeja Wajdy i Joanny Olczak-Ronikierowej. Nie sposób tu rozwijać po­ dobieństw i różnic (w tym drugim przypadku bardziej może różnic, wynikających z innych rodzajów wykorzystanego mate­ riału, źródeł, rytmu, skali czasowej), poza jednym ogólnym wspólnym ich rysem: Każda z tych prób w swoim czasie to próba uchwycenia ducha miejsca, odzyskiwania Polski. Dlatego więc, na koniec chciałbym już tylko tu jedynie zasygnalizować dwa zjawiska należące do wspólnej, toczącej się na naszych oczach historii z dziedziny Małych-Wielkich Ojczyzn. - Dwa nieregularne czasopisma jakie mi wpadły w ręce. Pierwsze z Krakowa: „ S a l w a t o r i ś w i a t " („periodyk nieregularny") i drugie z Warszawy: „ K u r W a r " („nieregularny kwartalnik poświęcony kulturze miasta"). M o ż n a by w nich upatrywać odzwierciedlenia potocznie postrzeganych tradycyjnych różnic, (w tym także wzajemnych stereotypów) dzielących oba miasta i pozwalających się i m pięknie różnić. Nie mając jednak już miejsca, pełniejszą prezentację i głębszą analizę trzeba odłożyć na inną okazję. Tymbardziej, że dysponuję zaledwie cząstka, krakowskich numerów (od 16 do 22). Tak więc tylko dla zachęty garść informacji w telegraficznym skrócie. Zacznijmy od pisma Małej-Wielkiej Ojczyzny spod Kopca: Pismo j u ż znane, uznane, zasłużone - (w redakcji Joanna Olczak-Ronikierowa - „ m a t k a r e d a k c j i " ) i zakorzenione, zasie­ działe, obchodziło jubileusze (4 lata), kręcono o nim filmy' zawiera „Okruchy rzeczywistości" - stałą towarzyską rubryk? (trochę przypominającą echo „Echa Piwnicy pod Baranami rauty, przyjęcia, kolacje, jubileusze, wydarzenia artystyczne^ wystawy, teatry, spektakle, recenzje), sporo wędrówek w prr szłość, wspomnień z dzieciństwa, O smakach i zapachu dzieciństwa (Pachnące chlebem dziecinne raje - Bożena W' finowska) i z jeszcze mniejszych ojczyzn O Tarasówce (An Środoń), pismo rodzinne, salonowe, piszą także dzieci, dlan'<* konkursy literackie. Główną założoną funkcją ,,S i S' 1* pisanie o tym, czego chcieliby się dowiedzieć mieszka" • Wzgórza i o czym pragnęliby ze sobą rozmawiać, gdyby więcej czasu i sposobności. Wspomnienia o pięknych i bar* nych postaciach. Pismo dla przyjaciół, w tym też rozsianych Pj świecie (sporo korespondencji tychże ze świata) i dla przyj ze świata spacerujących po Krakowie, Salwatorze i Las Wolskim. O podróżach, hotelach, i O tym gdzie w Paryz i nJ aC1 u �Paryż (Katarzyna Zimmerer). Tak więc w tej migawce, teraz już tylko, co mi się szczególnie podoba: Kraków jest snem (Jerzy Pomorski) - jeśli nie przekręcam tytułu, bo periodyki nieregula­ rne mają to do siebie, że lubią znikać spod ręki, kiedy są potrzebne, być może: Czy Kraków jest snem? - O wpływie klimatu na senny, oniryczny charakter Krakowa. Pisanie Kazi­ mierza Wiśniaka Cuda, dziwy i teatry magiczne, o tychże oglądanych w Paryżu i Chorzowie, o tajemnicach przedmiotów, szafie i adaptacji tychże do scenografii teatralnych. W ogóle dużo dobrych tekstów o teatrze, (m.in. o Kantorze wokół „Tańczyli na moście wiek cały'' I Stanisław Mateusz Gąsiorowski/). Pismo bogato ilustrowane rysunkami Kazimierza Wiś­ niaka, na ostatniej stronie tegoż autora Spacery po Salwatorze zołówkiem iszkicownikiem. Format A 4 . Pismo wielopokolenio­ we - Występowanie Kasi, matki redakcji i córki redakcji ma zwrócić uwagę, że jesteśmy pismem wielopokoleniowym. (...) Obecność w zespole pań czyni pytanie o nasz wiek niewłaści­ wym. Ostatni numer 22 wydanie specjalne, z okazji umownej rocznicy przeniesienia stolicy z Krakowa do Warszawy sprzedawa­ no w Warszawie za 2 zł. - Ale przede wszystkim rozbawiło nas to morze znalezionych przy okazji drugorzędnych i trzeciorzędnych wiadomości o epoce, tych barwnych szczegółów, pomijanych w suchych jak pieprz podręcznikach historycznych, a tak pobu­ dzających wyobraźnię. - piszą autorki we wstępie do numeru. W przeciwieństwie do „S i S", warszawski „ K u r W a r " to pismo świeżo, dopiero co założone, młode. Wydano dotychczas 2 numery. Założycielem wydawcą, redaktorem jest Jarosław jot - Drużycki (1971) studiuje etnologię na U W . Publikował w „Kapitaliście Powszechnym", „Życiu Codziennym" i w „Res Publice N o w e j " . To pismo wyraźnie jednopokoleniowe, piszący - roczniki od 1971 do 1965. „ K u r W a r " jest niezależną inicjatywą studentów U W (różne fakultety: an­ tropologowie kultury, historycy, historycy sztuki, architekci, graficy, poeci, wielu publikowało w różnych pismach swe teksty, każdy numer opatrzony notami o autorach). Format 2x większy, A3, na luźnych kartach. - Jestem z Miasta. Droga, którąpodążam, od dzieciństwa, wiedzie do Miasta, przez Miasto i z Miasta. (...) To nieważne czy prowadzi mnie wśród murów przebudo­ wanej Warszawy, synkretycznej Rygi, imperjałnego Petersbur­ ga, czy bajkowej Pragi Czeskiej.(...) ... Anka-ołsztynianka - uważa, Że duch Warszawy przeniknięty jest chorobliwą atmosferą «Reisefiber» - dwumiljonowy Dworzec Centralny, walizy, czemodany, a na nich przycupnięty tłum oczekujących na swe pociągi pasażerów. Przyjechali, żeby wyjechać. Opozycję dla tego podniecenia stanowi Kraków, który jawi się mojej znajomej, jako umeblowany pokój, z dobrze zaopatrzoną bibljoteką i portretami antenatów dobrotliwie spoglądających ze ścian. Salon, gdzie można wreszcie rozpakować kufry, zasiąść w fotelu i swobodnie zapalić papierosa. Jednakże poranna filiżanka kawy po wiedeńsku z powrotem wywołuje marzenia ekskursji. Dotarłem... Nie! ja staram się iść w dobrym uerunku. Kaprysowi XIX stulecia zawdzięczam swoje obecne Przechadzki ulicami, z których nie przebrzmiały jeszcze nawoły­ wania «leguralnych majdaniarzy» Międzywojnia; «KurwarszaKurwar dzisiejszy za dziesięć groo!», zachęcające przefjodniów do kupna niezbędnego rekwizytu, symbolu minionej arszawy - «Kurjera Warszawskiego*; a mnie do podjęcia pólnie z przyjaciółmi - próby odszukania Miasta, spojrzenia Jego fenomen z różnych perspektyw, mając do dyspozycji \т\ "KwWara". (Moje trzy grosze wstępu Jarosławmżycki). W numerach m. in. Wsiewołod Milman, poeta, 0 Ws П1Св Moskwiczanin, studiuje religioznawstwo na A T K , od 1991 mieszka w Warszawie, i jego Warszawa po rusku - dużo ciekawych obserwacji o Warszawie, tekst poetycki z refrenem 0 innych miastach. Warszawa jest miastem bez zegarów, które sytuują człowieka w przestrzeni, służąc za miejsca spotkań we wszystkich miastach. W Paryżu. W Kijowie. W Brukseli. W Sztokholmie (nigdy nie byłem w Sztokholmie). Warszawa jest miastem bez metra.f...) W Warszawie metro jedzie do lasu. Marcin Wicha, Palimpsest o niezrealizowanych planach ar­ chitektonicznych w Warszawie. Łukasz Gorczyca, Piękne nieznajome - Kamienica, o architekturze, o modernizmie, socmodernizmie, postmodernizmie i prostej potrzebie nowego. Marcin Szporko Kolo graffitowej wojny, o wojnie graffiti toczącej się w Warszawie. Andrzej Perzanowski, Wariat za­ tracony, o szaleńcach. Marcin Wicha, O obcych miastach. Bartosz Gomółka, Jakem sie sponił czyli ze wsi do miast. Maciej Miezian (krakowiak zakochany na zabój w Warszawie, War­ szawa krakowskim targiem: - Gdy więc już nie mogę patrzeć na wieże mariackie i cały ten galicyjsko-wiedeński blichtr mojego rodzinnego miasta wsiadam do pociągu relacji Kraków Główny -Warszawa Wschodnia, by znów ujrzeć rodzinne miasto Osipa Mandelsztama i głównodowodzącego armii amerykańskiej - gen. Szalikaszwili.f...) A gdy mi jakiś nacjonalista małopolski mówi coś o Warszawie, zawsze przypomina mi się list Lenina, który zachwycony Krakowem pisał - «Baby chodzą tu boso 1 ubierają się pstrokato. Dobrze nam tu jak w Rosji...» Łukasz Włoski, Brama, o bramach miasta, bramach triumfalnych. Joanna Sarnecka Rejs sponsorowany prze Bogów, o reklamie i opowiadanie, bez tytułu, o podróżach i włóczeniu się po mieście autobusem. W miejskim tłumie - kończy swój wstęp Jarosław -j.Drużycki - łatwo się ukryć, ciężko jednak odnaleźć w nim swoje miejsce. Czy każdy z nas nosi w sobie Miasto? Miasto - labirynt, przez który trzeba przejść, aby odkryć siebie. Wiele razy usiłowałem namówić studentów ( U W i UJ) do napisania pracy o wzajemnych stereotypach na temat Warszawy i Krakowa, jak dotąd bezskutecznie. I chociaż oba pisma mogłyby dostarczyć wiele materiału (a m o ż e otworzyłyby odpowiednie rubryki?), dziś znacznie bardziej interesująco wygląda temat łączących te miasta tajemnic. Sprawa od­ szukiwania własnego miasta (które oba pisma uprawiają), wchodzenia weń, czasem borykania się z nim, a także tajemnica przybywania do nich, przenosin i wpisywania się w ich historię. No chociażby to, że urodzona w Krakowie Małgorzata Barano­ wska pisze tak wspaniałą książkę o Warszawie, Piotr Skrzyne­ cki urodzony w Warszawie odnalazł się w Krakowie i dla nas Kraków. Tajemnica związków łączących W a r s z a w ę z kopcem wspomnień. Dzięki tym pismom, „ m a n j a k o m " własnych Małych-Wielkich Ojczyzn, oto na naszych oczach zapisuje się historia obu miast in statu nascendi, gromadzi żywy, barwny materiał, po który, być może kiedyś, w dalekiej przyszłości sięgnie ktoś po latach, by wywołać nasze duchy wpisujące się w geniusz miejsca. W poprzednim numerze: - Paryż za dwa Ludwiki, Przewod­ nik po Paryżu cieni i smaków, Wenecja jest kobietą. Rzecz 0 wyobraźni. Miasto, Kresy zachodnie - genius loci. W tym: - Środek świata w Lublinie i Brama w Lublinie. Nowy Jork Sześć godzin temu. Warszawa. Miesiące, lata, wieki. „Salwator 1 Ś w i a t " , „ K u r W a r " . Kraków i Warszawa. Pora zabierać się do przygotowania dawno zaplanowanych, kolejnych numerów „ K o n t e k s t ó w " o Historii i antropologii, o mieście, miastach mitycznych, micie miasta, o Antropologii miasta. BIBLIOGRAFIA kfołgorzata Baranowska Warszawa. Miesiące lata, wieki. Wydawnict­ wo Dolnośląskie, Wrocław 1996, ss.356, il. 600, Wybór ilustracji " a Zielińska ^ i Świat", periodyk nieregularny, Kraków ISSN 1234-7418 Ja : Katarzyna Zimmerer, Alina Kwiatkowska, Alina Pomorska, M a l w a R c t o r Joanna Ronikier, Joanna Woźniak-Nowak, Rysunki: Kazimierz Wiśniak. Adres Redakcji: Kraków, ul. Gontyna 9/1 „KurWar", Nieregularny kwartalnik poświęcony kulturze Miasta. ISSN 1234-7426 Adres do korespondencji: Jarosław jot-Drużycki, ul. Daleka 1/3 m.4 Warszawa 65. 157 �Dariusz Czaja Twarze, twarze, twarze... J. Baczak, Zapiski z nocnych dyżurów, rysunki J. Baczak, posłowie J. Błoński, „Znak", Kraków 1995 Jest coś znamiennego w dokonującym się w ostatnich latach, wyraźnym zwrocie szeroko pojętej humanistyki w stronę problemów ciała i cielesności. Przez wiele lat niezauważane i - jakby maksyma Terencjusza przestała już obowiązywać - nie znajdujące szczególnego uznania u przeduchowionych uczonych mężów - ciało, coraz częściej staje się obiektem badawczej eksploracji. Od pewnego czasu człowiek filozofów, socjologów, antropologów, teologów przestał być już czystą podmiotowością, „ja" transcendentalnym, strukturą umysłu, mental­ nością, eteryczną duszą i zaczął z wolna acz konsekwentnie nabierać ciała. Oczywiście, zwiastuny tej sytuacji, pojedyncze książki i artykuły, pojawiały się już wcześniej, ale odnieść można wrażenie jakby dopiero od niedawna humanistyka zajęła się ciałem poważnie, wnikliwie i na większą skalę. A więc jednak: „mam ciało"! Czytając niezwykłą książkę Jacka Baczaka Zapiski z nocnych dyżurów mimowolnie przywoływałem w pamięci te właśnie, wydane u nas w ostatnim czasie, rozprawy i eseje, w których ciało nie jest traktowane jako zbędny dodatek do naszego „ja", jego drugorzędna „część", ale pojmowane jest jako materia prima. Myślałem o Pustel­ nikach i demonach Ryszarda Przybylskiego i jego gwałtownym sporze z anachorecką tradycją cielesnej ascezy, o Bogu w stworzeniu Jurgena Moltmana i zaproponowanej tam teologii ciała odwołującej się do hebrajskiego doświadczenia cielesności, o Szczelinach istnienia Jolanty Brach-Czainy i jej eseju o ciele pojmowanym w kategoriach mięsności, 0 Ciele i przemocy w obliczu ponowoczesności Zygmunta Baumana 1 analizowanej tam sytuacji „ciała w stanie oblężenia", o Małgorzaty Baranowskiej To jest wasze życie. To tylko ważniejsze tytuły... Bo książka Baczaka - świadomie wybieram jeden tylko motyw z niedługiego, ale bogatego tekstu - to dla mnie przede wszystkim „rozprawa" o naszej cielesnej kondycji widzianej ze szczególnego punktu obserwacyjnego. Nie jest to, oczywiście, praca naukowa. Przeciwnie: to rzecz z antypodów naukowości. To książka gatunkowo „nieczysta", książka-hybryda: ni to reportaż, ni to diariusz, ni to proza, ni to dokument, ni to wyznanie. Zapiski są tym wszystkim po trosze. Nie znaczy, że nie mają przez to walorów poznawczych. Mają wagę świadectwa. Są zapisem inicjacji w umieranie i śmierć. W ciało chore, umierające, martwe. Jacek Baczak jest malarzem, artystą, który z bliżej nie wyjawionych powodów zatrudnia się jako pielęgniarz w domu dla nieuleczalnie chorych. W szpitalu. W umieralni. Zgodnie z fragmentem motta wziętego z Miłosza „Będziesz służył / nosząc, obmywając, sprzątając", Baczak nosi, obmywa, sprząta, pomaga chorym w dziesiątkach czynno­ ści, których nie są w stanie wykonać. Jest z nimi do końca. W umieraniu i po śmierci, kiedy myje martwe ciała, kiedy pospiesznie szkicuje zastygłe twarze, kiedy utrwala w tuszu te maski pośmiertne. Niezwykłość i siła książki Baczaka jako antropologicznego świadect­ wa bierze się w pierwszym rzędzie z „inności" miejsca, które opisuje. Wprowadza nas bowiem autor w obręb świata, który współczesność usuwa z pola widzenia, którego się brzydzi, którego nie zna i znać nie chce. Pokazuje nam swoich niepięknych i już nie dwudziestoletnich w ich cierpiącej i umierającej cielesności: ze łzami, z potem, krwią i wydalinami. Człowiek Baczaka to ponad wszelką wątpliwość homo somaticus. „Nic nie zapowiadało jej nagłej śmierci. Nocami krzyczała, w dzień drzemała, rozmawiała, jadła niewiele. Któregoś popołudnia prowadziłem ją powoli do ubikacji. Posadziłem na sedesie i wyszedłem poczekać w przedsionku. Siedziałem i myślałem o czymś, gdy usłyszałem gwałtowne wymioty. Zerwałem się i otworzyłem drzwi. Cofnąłem się ze zgrozą. Siedziała nieruchomo, pochylona mocno do przodu. Laska leżała obok, w kałuży gęstej krwi, pełnej skrzepów. Cała posadzka, jej szlafrok, ręce i twarz pokryte były ciemnoczerwoną mazią. Nie żyła." Niektóre z obserwacji Baczaka każą zastanowić się i przemyśleć raz jeszcze znaczenie takich elementarnych kategorii z antropologii ciała jak choćby wstyd. Są bowiem, jak się okazuje, takie enklawy życia, w których pojęcie to nie ma zastosowania. „Gdy podawałem i odbierałem baseny, podmywałem, zmieniałem mokre i brudne podkłady i prześcieradła na czyste i wymaglowane, układałem sparaliżowane nogi i ręce, powykręcane kikuty po amputac­ jach nie odczuwałem wstydu. I ci, którzy długo leżeli, też nie dawali go odczuć. Był tu czymś obcym, z innego świata, niepotrzebnym i śmiesz­ nym. Przynosili go tylko nowi pacjenci i nowy personel." W zamkniętej, izolowanej przestrzeni szpitala zmienia się też hierarchia tego co najbardziej swoje, intymne. Zmianie ulega zwyczajo­ wo przyjęta i uznawana w świecie zdrowych, wydawać by się mogło: oczywista i nienaruszalna, lokalizacja sfery prywatnej i publicznej. 158 „I tylko przy jednej czynności odczuwałem najdłużej zażenowanie. Gdy myłem i czyściłem szczoteczką z resztek jedzenia sztuczne szczęki i wsadzałem z powrotem do kubków z wodą. Ten, kto o to prosił, naj­ częściej przywiązany na stałe do łóżka, też był zażenowany. I obydwoje czuliśmy dziwny i paradoksalny fakt, że oto jest naruszona intymność. Intymność jedzenia i przeżuwania, połykania. Intymność posiłku. Ostatni azyl prywatności. Wśród pejzażu nagiej i bezbronnej, schorowanej starości." Swój esej o Locie nad kukułczym gniazdem i sportretowanej tam zamkniętej przestrzeni szpitala, rozpoczyna Jan Białostocki znamien­ nie: „Twarze, twarze, twarze... Pełne lęku, skurczone cierpieniem, bezmyślne, zasępione wielkim wysiłkiem kojarzenia myśli i nagle zobojętniałe, zamknięte w sobie... I to one pozostają przede wszystkim w pamięci widza." To chyba nie przypadek, że pośród wymienianych i opisywanych w książce części ciała, najbardziej uprzywilejowana w cielesnej topografii jest twarz. Nie jest to twarz idealna, często anonimowa twarz-fetysz z obrazków kultury masowej. Twarzom portretowanym przez Baczaka brakuje powabu i świeżości. To nie ц twarze na okładkę. Mają za to swoje indywidualne piętno i swoją wją historię. Uważna lektura anatomii i dziejów twarzy prowadzi konkluzji bliskich refleksji filozoficznej Rosenzweiga i Levin; Twarz staje się epifanią. „Golenie miało w sobie ukryty smak poznawania. Stojąc pi zarośniętymi twarzami starych mężczyzn, odkrywałem je na no'3WO. Ostrze maszynki ściągało pianę i wynurzały się znajome zmarszczki i zagłębienia. Wyżłobione góry i doliny z bliska. Poszarpany pejzaż doświadczeń, który za każdym razem okazywał się nowy, bolesny. Stawał się widomym znakiem rezygnacji, pogodzenia się. Goliłem zawsze pod koniec zmiany, powoli, żartując i rozmawiając. A jednak golenie stało się z czasem pełnym namaszczenia rytuałem. Obcując z ich twarzami, stopniowo i niewyraźnie uświadamiałem sobie, że obcuję z cząstką świętości. Z czasem te twarze zlewały się w pamięci w jedną, która stawała się może obliczem tej zasady, może obliczem czasu. Zagarniała w siebie tak wiele znaczeń, że stawała się milczącą, przytłaczającą obecnością. Żyłem przed Obliczem." W doświadczeniu twarzy ciało samo siebie transcenduje, znosząc tym samym mocno utrwalone w naszym myśleniu i zdawałoby się nieusuwa­ lne granice między cielesnym i duchowym. * * * Skromne objętościowo Zapiski odkrywają ziemię nieznaną w tabuizującej chorobę, starość, śmierć, cielesny rozkład kulturze współczesnej. Przy czym, ów świat nieprzedstawiony i przemilczany pokazuje autor, co warto podkreślić, z wielkim taktem i umiarem. Sprzyja temu forma: ascetyczna stylistyka tekstu. Unika skrajności, nie ma tu pozy na siostrę miłosierdzia, ale też brak delektacji fizycznością. Jest szczery, nie ukrywa początkowego zażenowania, wstrętu i obrzydzenia ludzką cielesnością - tą żywą i tą martwą. Ale z czasem przychodzi zgoda, oko przyzwyczaja się, więcej: zaczyna dostrzegać rzeczywistość, której wcześniej nie podejrzewało. Baczak podprowadza nas na próg tej rzeczywistości. Nie napisał on, rzecz jasna, swojej książki „za czymś", albo „przeciw czemuś". To najpierw i przede wszystkim zapis doświadczenia we­ wnętrznego. Nie jest to żadna diagnoza, nie mówiąc już o krytyce, współczesności. Ale pośród różnych możliwych lektur, można także odczytać ją jako szczególny, bo nie odnoszący się wprost do tematu, głos w dyskusji o statusie ciała w kulturze współczesnej. Głos spokojny, nieafektowany, świadczący jedynie prawdzie przeżycia. Wspominam 0 tym dlatego, bo pojawiające się ostatnio coraz częściej rozmaite formy kontestacji obrazów zdrowego, pięknego, muskularnego i w istocie nierzeczywistego ciała ludzkiego, zwłaszcza te z obszarów sztuki „wysokiej" (choć najczęściej są to ledwie aspiracje do tego miana) wpadają z reguły w pułapkę naiwnego naturalizmu. Przykładem, szlachetna w intencjach, ale banalna w większości realizacji, ubieg­ łoroczna wystawa Antyciala w warszawskim Centrum Sztuki Współ­ czesnej. Nie dość, że artystom sztuka pomyliła się z doraźną - cóż z tego, że stojącą po „słusznej" stronie - publicystyką, to jeszcze przyjęta strategia zupełnie nie sprawdza się w odbiorze: ich „dzieła prześcigały się jedynie w epatowaniu widza zgrzebną fizycznością. 1 nachalną fizjologią. Efekt skandalu obyczajowego został osiągnięty; tyle że o żadnych wielkich kreacjach artystycznych nie mogło by* mowy. Trudno też podejrzewać, aby przy pomocy drastycznego, w kuW przypadkach, obnażenia naszej cielesności, można było wyegzorcyzmować wyidealizowane ciało kultury masowej. Książka Baczaka. dotykając, bez histerii i zbędnego epatowania, obszaru przemilczanego przez współczesność, mówi o niej więcej i mocniej niż wszystw* zgromadzone na tej wystawie prace. Zapiski z. nocnych dyżurów postawiłbym obok wydanej, co ciekawe, również całkiem niedawno, książki, która stara się odsłonić inW jeszcze, bardzo słabo rozpoznany aspekt naszej cielesności. My>* o opowieści Anny Nasiłowskiej Domino. Traktat o narodzinach. Traktat o umieraniu i traktat o narodzinach. Dwa skrzydła jedneg dyptyku. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/81f8f1bf28ff2753a6d2fba18917fe48.pdf d7bada0013eba4774a8d77de21ad57fa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2572 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2389 Title A name given to the resource Kilka słów o malarstwie Jerzego Nowosielskiego / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.3-4, s.12-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chrudzimska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kilka słów o malarstwie Jerzego Nowosielskiego Katarzyna Chrudzimska Jerzy Nowosielski to niezwykła postać - tak pod względem osobowości, poglądów, jak i dorobku artystycznego. W wielu opracowaniach nowoczesnej sztuki autorzy rozpoczynają swą analizę stwierdzeniem, iż wymyka się on wszelkim klasyfikac­ j o m , nie pasuje do żadnego z panujących kierunków. Rzeczywi­ ście jest to artysta ze wszech miar oryginalny, niepowtarzalny i niepodrabialny. Jego charakterystyczny styl o ścisłych zasa­ dach i prawidłach, jest łatwo rozpoznawalny nawet okiem laika, który z twórczością Nowosielskiego miał choćby minimalny kontakt. Ponieważ mamy do czynienia z niewątpliwą osobowością artystyczną, wszelkie wpływy i ewentualne analogie stylowe przy bliższej analizie okazują się powierzchowne i pozorne - Nowosielski posługuje się własnym, oryginalnym językiem. T y m bardziej więc trudne staje się zadanie historyka sztuki próbującego odnaleźć w tej różnorodności charakterystyczne wyróżniki umożliwiające dokonanie porównań, klasyfikacji i ocen, przy jednoczesnym poszanowaniu odrębności i niezależ­ ności analizowanych zjawisk. Spróbujmy więc określić na czym polega styl malarstwa Jerzego Nowosielskiego. Artysta nowoczesną formą wypełnia schematy starych kanonów ikonograficznych. Z doświadczeń sztuki współczesnej czerpie rozumienie koloru, zasady kom­ pozycji i surrealistyczną wrażliwość. Łączy je z nietradycyjnymi, oryginalnymi tematami. Myślę tu zwłaszcza o nie­ spotykanym nigdzie poza jego twórczością sposobie inter­ pretacji motywów samolotów i cerkwi. Istnieją one oczywiście w sztuce na zasadzie elementów towarzyszących, ale przez artystę podniesione zostały do rangi głównego i zasadniczego tematu oraz obdarzone pewnym znaczeniem. Tradycyjny jest natomiast, wielokrotnie przez krytykę pod­ kreślany, szacunek Nowosielskiego do formy dzieła sztuki. Artysta nie zastępuje malarstwa akcją, happeningiem, nie * Zarówno ten tekst, jak i Widzenie rzeczywistości są fragmentami pracy magisterskiej pod kierunkiem prof, drhab. A. K. Olszewskiego na A T K w Warszawie, 1994 narusza też stosunków twórca - obraz - widz. Dzięki temu czujemy się bezpieczni obcując z tą sztuką. Wśród klasycznych gatunków pejzażu, martwej natury, aktu, portretu pozbywamy się, tak typowej w stosunku do sztuki nowoczesnej, podej­ rzliwości i nieufności. Nie jesteśmy atakowani, prowokowani brzydotą, ogłuszani dysonansami. Jest to twórczość bezpieczna i przyjazna dla widza i w tej właśnie sferze szacunku dla odbiorcy, chęci podjęcia z nim dialogu, przekazania mu pewnych treści - bardzo tradycyjna. Jakie są podstawowe elementy języka Nowosielskiego? Według Leonarda „malarz ma dziesięć zadań, które musi przeprowadzić do końca w swym dziele, a to: światło, cień, kolor, bryłę, kształt, położenie, oddalenie, bliskość, ruch i spo­ czynek'". Prześledźmy w jaki sposób realizowane są one w twórczości artysty. Pierwsze z nich to światło i cień. Przestrzeń obrazów Nowosielskiego wypełniona jest jednorodnym, rozproszonym światłem. Brak jest jednego, określonego źródła, a raczej każdy z przedstawionych przedmiotów, osób i elementów pejzażu sam w sobie jest źródłem wewnętrznego promieniowania. Jest to szczególnie wyraźnie widoczne na ikonach Nowosielskiego przedstawiających Świętych i Męczenników. Bliki światła na twarzach i szatach postaci zdają się potwierdzać teorie o boskich energiach przenikających ziemską rzeczywistość. Światło z samej swej natury jest nośnikiem ogromnej treści symbolicznej, jest sakralne, czczone jako źródło życia, przeci­ wieństwo ciemności, zwycięzca zła, niebezpieczeństwa. Tak jak w twórczości bizantyńskiej i średniowiecznej, światło Nowosielskiego jest jednorodne, wszechobecne, nie dające cienia. Cień, ciemność - jako opozycja jasności i dobra, są utożsamiane ze złem, zagrożeniem i potępieniem. Nie ma dla nich miejsca w obrazach Nowosielskiego, nawet w tych najbardziej zbliżonych do naturalizmu. Nie ma bowiem grzechu i rozpaczy w świecie harmonii. Kolor to jeden z elementów rozumianych przez artystę w sposób nowoczesny, wyrosły na bazie doświadczeń rewolucji sztuki współczesnej. Jest odważ- II. 1. Portret z oknem, 1957 �w ш е ny. ż y y > unika wchodzenia w niebezpieczne związki silnych kontrastów. Ulubionymi barwami artysty zdają się być: czerwień, błękit i zieleń - wyznaczające tonację obrazu lub konfrontowane ze sobą w śmiałych zestawieniach. Kolor wyraża stany emocjonalne. Autor odżegnuje się wpra­ wdzie od świadomego stosowania jakiejkolwiek symboliki i zabrania również nam doszukiwać się j e j , jednak oczywiste jest, że określone barwy wywołują określone skojarzenia. Nie chodzi nam tu rzecz jasna o próbę czytania przesłania autora, rozumienia jego obrazów i przeintelektualizowania ich treści, ale o zwrócenie uwagi na fakt, świadomego moim zdaniem, budowania nastroju i charakteru dzieła kolorem. Artysta opiera się na podstawowych, zakodowanych w nas związkach znacze­ niowych - czerwony dla większości to kolor ognia, krwi, witalności, wojny i miłości; zielony - kolor życia, wiosny przynoszącej nadzieję odrodzenia; niebieski zaś jest barwą przestrzeni, nieba, powietrza, jest najbardziej niematerialny i najzimniejszy. W porównaniu z szalonym rozbudowaniem treściowym symboliki X V I I I i XIX-wiecznej, można więc uznać, iż w takiej formie nie interesuje ona artysty. Jego znaki i przekaz są bardzo proste, lapidarne, a zarazem dobitne i jasne. 2 Kolor ma jeszcze jedno zadanie. Buduje bryłę. Jest ona wprawdzie zredukowana do minimum - większość obrazów ogranicza się do operowania płaszczyznami - ale gdy istnieje, to właśnie dzięki barwie zróżnicowanej walorowo lub kolorys­ tycznie. Natomiast wespół z linią tworzącą kontur, kolor określa również kształty i wzajemne położenie przedmiotów. Właśnie te dwa czynniki - kolor i linia - budują obrazy Nowosielskiego; tworzą płaskie plamy, niemalże monochromatyczne, z wyraźnie zaakcentowanymi granicami i podziałami, o prawie jednolitej intensywności całej powierzchni barwy. Przestrzeń sprowadzo­ na zostaje do płaszczyzny, jednego planu, na którym wszystkie elementy potraktowane zostały w jednakowy sposób. Dlatego trudno mówić w tym przypadku o oddaleniu lub bliskości. Każdy fragment płótna zdaje się być równo odległy i niedosięgły dla widza. Pewne ustępstwa na rzecz perspektywy widoczne są jedynie we wczesnej twórczości (lata 40. i 50. - m.in. cykl Pejzaże łódzkie). W późniejszych obrazach głębia i oddalenie sugerowane są tak lubianym przez artystę motywem okna, uchylonych drzwi i obrazu w obrazie. Ruch związany jest z akcją, działaniem, rozgrywającą się historią. Jest więc oczywiste, że w tym znaczeniu w obrazach Nowosielskiego nie może być dla niego miejsca. Za element zastępujący go można uznać gest postaci (bardzo jednak ograniczony) oraz nietypowy sposób kadrowania obrazów (przede wszystkim aktów). Jerzy Tchorzewski zwraca uwagę na istnienie jeszcze jednego, specyficznego rodzaju ruchu - we­ wnętrznego, porządkującego układ dzieła i determinującego sposób jego odbioru. Przestrzeń obrazu, zamknięta w sobie, rozwija się i otwiera w określonym kierunku. Posiada jedno jedyne wyjście, które wskazując odbiorcy narzuca tym samym jedyną możliwą drogę percepcji. Często wyjściem tym jest skrawek nieba u góry obrazu . 3 Ostatnie zadanie malarza - spoczynek - najpełniej udało się Nowosielskiemu zrealizować. W zasadzie jest to główny aspekt Jego twórczości - statyka, hieratyczność, wywołujące wrażenie "stojeństwa i monumentalności, rodzące dystans, respekt ' szacunek. Jednocześnie z doświadczeń wynika, że spoczynek J stanem nietrwałym, a więc towarzyszy mu oczekiwanie zmiany, ruchu, działania. Dlate go w efekcie powoduje w nas "ezucie niepewności, tajemniczości, ciekawości. I m bardziej nieruchome jest ciało tym bardziej wyraźny i przekony­ wujący staje się ruch ducha. Znieruchomienie oblicza oznacza \Vm P ° ' > przynależność do krainy milczenia . nowosielskim raju powszechne szczęście i harmonia rówobjawiają się spokojem, statyką i spoczynkiem. est 0 W l e m r z e D e z s t w e n i a 4 Czy artysta zdołał więc sprostać dziesięciu zadaniom mala­ rza? Według mojej skali ocen - tak. Wolno jednak do­ mniemywać, że Leonardo z wielu p o w o d ó w nie byłby za­ chwycony tego typu twórczością. Spróbujmy teraz choćby w przybliżeniu określić miejsce Nowosielskiego we współczesnej sztuce. Jak dalece jest on spadkobiercą i kontynuatorem, czy reprezentuje ideały swego pokolenia, czy może nazwać go trzeba wielkim samotnikiem? Najczęściej dostrzeganą analogią i kryterium oceny twórczo­ ści Nowosielskiego jest malarstwo ikonowe. Wzorzec to tym bardziej oczywisty, że do jego wpływu przyznaje się sam artysta . Hieratyzm kompozycji Nowosielskiego, ahistoryczność scen i brak indywidualizacji postaci przypisuje się więc kanonowi ikonowemu, a wszelkie inne domniemane wzorce traktuje drugoplanowo. Rzeczywiście wydaje się, że artysta przejął z ikony jej sposób traktowania przedstawianych osób, krajobrazu, architektury. Stąd, być może, wynika tak typowa dla Nowosielskiego deformacja, odrealnienie i transformacja świa­ ta. 5 Najbardziej jednoznaczne i najlepiej widoczne jest znaczenie ikony na poziomie schematu kompozycyjnego, niejednokrotnie bezpośrednio od niej przejętego (por. Pejzaże ,,z Życiem", Ikony cerkwi i Monografie). Tu analogie są oczywiste i z pewnością świadomie przez artystę tworzone. Bardzo ważnym, jeśli nie najistotniejszym - bo wykraczają­ cym poza warstwę formalną dzieła, elementem pokrewnym ikonie jest sposób ilustrowania czasu. Otóż artysty nie interesują wydarzenia, akcja, czas historyczny. Jego czas, to czas, w któ­ rym nic się nie dzieje - nie ma ruchu, ani zmian: przedmioty, osoby, przyroda trwają w bezruchu, spokoju, bezczynności. Zdają się być ponadczasowe, nierealne, odmienione. I w tej warstwie twórczość Nowosielskiego może najbardziej zbliża się do ikony - obrazu, który jest objawieniem rzeczywistości nowej, przemienionej, przebóstwionej. Świat materialny staje się w nim przezroczystą zasłoną świata duchowego , zwierciad­ łem Niestworzonego , obrazem przemienionego świata wieków przyszłych *, objawieniem raju j u ż tu - na ziemi . W praktyce artystycznej założenia te wymagają ograniczania biologizmu, naturalizmu i materialności, przy jednoczesnym akcentowaniu pierwiastka duchowego, transcendentalnego, ponadczasowego wreszcie. 6 7 1 9 Zauważmy jednak, że ten sposób interpretacji czasu nie jest właściwy wyłącznie ikonie. Powszechny zwłaszcza w malarst­ wie średniowiecza zatraca stopniowo s w ą powszechność, ale pojawia się w twórczości pojedynczych artystów w całej historii sztuki aż do czasów nam współczesnych (pejzaże Breughela, twórczość Leonarda da Vinci, El Greca, Vermeera, martwe natury Chardina, Cezanne'a i innych). Towarzyszy on dążeniu do ukazania rzeczywistości w sposób pełny, próbom uchwyce­ nia i określenia jej istoty, przenikającej j ą zasady, a nie poprzestawaniu na opisie jej zewnętrznej, materialnej warst­ w y . Z biegiem czasu sztuka zagubiła tę wrażliwość i umiejęt­ ność czytania przyrody. Dziś postępująca desakralizacja obej­ muje w zasadzie wszystkie aspekty ludzkiego życia, poczynając od otaczających nas - przyrody i domu - poprzez ciało człowieka, jego moralność, a na twórczości artystycznej koń­ cząc. W tej sytuacji czas przedstawia się jako niepewne trwanie, ulotne, wiodące nieuchronnie do ś m i e r c i " . 10 Widzenie rzeczywistości przez Nowosielskiego jest inne. By je przybliżyć posłużmy się autorytetem Ełiadego. Według niego „dla człowieka religijnego natura nigdy nie może ograniczać się do naturalności. Zawsze niesie ze sobą ładunek wartości religijnej. Jest to oczywiste wobec faktu, że kosmos jest dziełem bożym - wyszedłszy z rąk Boga nadal nasycony jest świętością. W samej jego strukturze i zjawiskach objawiają się różne modalności sacrum. Przyroda wyraża zawsze coś co ją przeras- 13 �II. 3. Pejzaż.. 1966 la, a człowiek religijny poprzez naturalne aspekty świata ujmuje nadnaturę"" W tym świetle twórczość Nowosielskiego odczytywać należałoby w myśl średniowiecznej zasady estetycznej: per visiblia ad invisiblia. M o i m zdaniem Nowosielski czerpie in­ spiracje właśnie z tego okresu - ze sztuki średniowiecza, pojętej szeroko - nie ograni­ czonej tylko do malarstwa ikonowego Szczególnie zaś bliska jego malarstwu wy­ daje się epoka przedromańska i romańska. Obecność ikony bez wątpienia widoczna jest w sposobie traktowania postaci oraz w wykorzystywanych schematach kompo­ zycyjnych i ikonograficznych. Ogromne jest też znaczenie teologiczne ikony - prze­ niesione przez artystę na cały obszar sztuki. Jednocześnie jednak rodzaj perspektywy, sposób traktowania pejzażu, a zwłaszcza kolorystyka i rysunek obrazów Nowosiels­ kiego przywodzą na myśl wczesnośrednio­ wieczne miniatury o prostych schematycz­ nych, „dziecięcych" formach zbudowa­ nych z plam intensywnych barw obwiedzio­ nych ciemnym konturem. П. 9. Pejzaż górski, zielony, 1974 Za tymi skojarzeniami zdają się dodat­ kowo przemawiać analogie formalne po­ między twórczością Nowosielskiego a ma­ larstwem kilku innych krakowskich artys­ tów. Myślę tu przede wszystkim o Teresie Stankiewicz i Witoldzie Damasiewiczu. oraz Jerzym Skąpskim i warszawianinie Andrzeju Podkańskim. W przypadku tych artystów konotacje ikonowe nie mają tak oczywistego - kulturowego, uzasadnienia jak u Nowosielskiego, ich język form zdaje się jednak wypływać z fascynacji podob­ nym okresem historii sztuki - wczesnym średniowieczem . 11 II. 5. Ulica (Manekiny). (1959) II. I I . Pejzaż z. koleją. 1985 \J ł II 12. Pejzaż górski. 1961 i • Popularność wieków średnich jest współ­ cześnie zjawiskiem szerszym i obejmuje obok fascynacji gnozą i kabałą również zainteresowanie estetyką i sztuką tego okre­ su. Wymienić należy w tym miejscu na­ zwisko Henryka W a ń k a - artysty tworzące­ go obrazy oparte (między innymi) o śred­ niowieczny repertuar motywów ikonografi­ cznych. Zwróćmy też. uwagę na pozytywny odbiór tego typu dzieł zarówno przez pub­ liczność jak i krytykę. Zdaje się on świad­ czyć o powszechnym zapotrzebowaniu na twórczość - w cudzysłowiu - "metafizycz­ n ą " , o wykształconej - dzięki doświad­ czeniom sztuki współczesnej - wrażliwości na średniowieczną ekspresję i o tęsknocie za sztuką tajemniczą, symboliczną i m ' tyczną. |S Podczas analiz twórczości Nowosielskie­ go częste i kuszące są również odwołania^ sztuki tzw. prymitywów, naiwnych czy niedzielnych malarzy. Przy czym wyraźnie podkreślić należy, iż malarstwa Nowosiels­ kiego prymitywnym ani niedzielnym na­ zwać nie można. Naiwność jego płócien nj jest bowiem spontaniczna i naturalna, 0 e I. 7. Cerkiew z lokomotywą, 1989 13. Lomisko wielkie, 1966 a �wynika ze świadomego wyboru i decyzji artysty, jest wtórnie wyzwalanym środkiem ekspresji' . Bardzo dobrym porównaniem, jasno po­ kazującym zależność i jednocześnie wyraź­ nie rysującym odrębność Nowosielskiego od sztuki naiwnej, jest zestawienie jego malarstwa z twórczością Nikifora. Obu artystów łączy podobne pochodzenie - obaj wychowali się w mieszanej polsko-łemkowskiej, katolicko-unickicj kulturze . Za­ ważyła ona w dużym stopniu na rozwoju obu osobowości artystycznych. Wiodące tematy obrazów obu twórców są w zasadzie identyczne: ikony, pejzaż, architektura _ zwłaszcza cerkiewna, portret „reprezen­ tacyjny", cyrk, kolej. Ta sama jest też zasada malowania - kompilowanie najważ­ niejszych elementów zatrzymanych w pa­ mięci lub podsuniętych przez wyobraźnię oraz komponowanie płótna plamą ciężkiej, „mięsistej" barwy i mocną linią konturu. Ale na tym wszelkie podobieństwa się kończą. 4 ;jzaz syntetyczny, 15 Różnice łatwo będzie dostrzec porów­ nując ten sam temat - np. motyw cerkwi, zrealizowany przez obu artystów. Świąty­ nie Nikifora to nie tylko sylwetki budyn­ ków, ale i wnętrza, przedstawione z drobiazgowością i hiperrealistycznym umiłowa­ niem szczegółu, konkretne miejsca i histo­ rie tłumaczone inskrypcjami. Nadrzędną zasadą kompozycji tych płócien jest horror vacui i dekoracyjność. Diametralnie inne są natomiast cerkwie Nowosielskiego - lapi­ darne, syntetyczne, ulotne i nieziemskie. „Siermiężnemu", ludowemu Nikiforowi przeciwstawia się wyrafinowanie i „intelektualizm" Nowosielskiego. Może jeszcze lepiej przeciwstawienie to widoczne jest w przypadku ikon: podczas gdy obrazy Nikifora bliskie są ludowej ikonografii i na­ iwnej deformacji. Nowosielski realizuje ikony Świętych z ogromną dbałością o dos­ konałość i finezję kompozycji. Jest jednak pewna cecha, która zbliża malarstwo Jerzego Nowosielskiego do sztu­ ki ludowej. Jest to moim zdaniem, stosunek artysty do tworzonego przez siebie dzieła do sztuki w ogóle. Nowosielski włącza całą twórczość w sferę sacrum, dobre obra­ zy, w tym również swoje, nazywa ikona­ mi • Jednocześnie jednak buntuje się prze­ ciwko włączaniu jego samego w nurt „do­ świadczenia ikony X X w i e k u " , określa swe obrazy mianem malarstwa narodzonego je­ dynie pod wpływem ikony . Wydaje się Cc, że artyście nie tyle chodzi o nazwanie ebie samego ikonopiscem, co o podkreśi e nadprzyrodzonego charakteru i roli sztuki 15. Wschód słońca w Bieszczadach. 1963 16. Cerkiew w ginach. 1977 II. 22. Villa dci Mysteri, 196! . — — 17. Cerkiew, 1992 II. 23. Cerkiew. 1990 jj i i 1 Cerkiew 24. Portret skrzypaczki. 1966 17 W| S| en W sztuce ludowej również obraz posiada szczególne, apotropaiczne znaczenie. Dla' go między innymi tak liczne są ludowe °P'e i odmiany obrazów cudownych i stąd Vnika też popularność wizerunków Świę- V e w Wnętrze autobusu, 1960 II. 25. Dziewczyny na statku. 1981 75 �18 tych pomocnych w nieszczęśliwych okolicznościach. Twór­ czość ludowa zrodzona jest z czystej potrzeby posiadania obrazu . Porównajmy te fakty z wypowiedziami Jerzego Nowosiels­ kiego. Artysta wielokrotnie podkreślał iż sztukę, piękno i dobro rozumieć należy jako synonimy ", a nadrzędnym zadaniem sztuki ma być jego zdaniem zwalczanie zła. O sobie samym mówi: „jako artysta jestem niejako posłany do piekła i mam wydrzeć tyle, ile się da z tego piekła, ażeby było zbawione" . W innym miejscu przyznaje się do wiary w to, że utrwalenie wizerunku pewnej rzeczywistości (w tym wypadku budynku cerkwi) chroni tą rzeczywistość przed z a g ł a d ą . 1 wydaje się, że artysta mówiąc to nie miał na myśli wyłącznie dokumentacyjnej funkcji malarstwa. Dodajmy jeszcze fakt niechętnego pozbywa­ nia się przez Nowosielskiego własnych płócien, a otrzymamy obraz artysty tworzącego „z potrzeby posiadania obrazu", otaczającego się, jak drogocennymi amuletami, własnymi płót­ nami - ikonami zbawiającymi świat. 19 2 21 22 Do której więc szufladki, z jakim -izmem, można ostatecznie włożyć twórczość Jerzego Nowosielskiego? W przegródce fowizmu czy koloryzmu nic mieści się ciężki kontur i architektoniczność płócien mistrza. Złudnym kryterium okazuje się też kubiczno-ikonowa maniera kształtowania form (tak charakterystyczna zwłaszcza dla pejzażu i post Cezanne'owskich martwych natur). Zostaje ona bowiem łatwo ponie­ chana na rzecz zwiewnej materii płócien w okresie „mozaiko­ w y m " i w ikonach cerkwi. Przy bliższym spojrzeniu okazuje się więc, że pozornie tak jednorodna - bo jakże łatwo rozpoznawalna, twórczość Nowosielskiego, jest jed­ nak bardzo złożona. W zasadzie tru­ dno nawet umiejscowić ją jednozna­ cznie po stronie realizmu lub abs­ trakcji. Artysta świadomie zdaje się balansować na krawędzi wielu współczesnych kierunków, czerpie z nich to, co jego zdaniem najlepsze i łączy z elementami tradycji. W gruncie rzeczy jest więc klasycz­ nym przykładem Artysty Prawdzi­ wego, syntetyzującego we własnym dziele dotychczasowe dokonania hi­ storii sztuki, zarazem wzbogacając je MHBHMMHHHBI PRZYPISY 1 Leonardo da Vinci. Traktu! o malarstwie, [w:] Myśliciele, kronikarze i artyści o sztuce. Od starożytność i do 1500. wybrał i opracował Jan Białostocki, Warszawa 1988, s. 555 Zbigniew Podg6r7.ec. Wokiil ikony. Rozmowy z. Jerzym Nowosielskim, Warszawa 1985, s. 90. Tenże, Mój Chrystus. Rozmowy z. Jerzym Nowosiels­ kim, Białystok 1993, s. 9 ' Jerzy Tchorzewski, Nowosielska przestrzeń, [w:] Jerzy Nowosielski, Muzeum Narodowe Poznań 1993, (katalog wystawy), s. 79, 81, 82 E . Trubeckoj, Kolorowa kontemplacja. „Więź", 1975, nr 1, s. 58-60 ' Z. Podgórzec, Wokół ikony..., s. 8-22, 44, 188, Słowo od Jerzego Nowosielskiego, [w:] Sztuka a religia, pod red. Władysława Leszczyńskiego, Warszawa 1991, s. 17 ' Eugeniusz Trubeckoj, dz. cyt., s. 59 Paul Ewdokimow. Prawosławie, Warszawa 1986, s. 278 " Leonid Uspienski. Teologia ikony. Poznań 1993, s. 151 Sergiusz Bułgakow, Prawosławie. Za­ rys nauki Kościoła Prawosławnego, Biały­ stok 1992, s. 159 "' Por. Jan Białostocki, Sposoby przed­ stawiania czasu w sztukach wizualnych, [w:] Refleksje i syntezy. Warszawa 1987, s. 55-61 " Mircea Eliade, Sacrum. Mit. Historia, Warszawa 1993, s. 124 J.w., s. 125-126 " O wpływie estetyki wczesnego śred­ niowiecza na sztukę pokolenia, do którego należy min. Nowosielski pisał już w 1962 roku Aleksander Wojciechowski we wstępie do katalogu wystawy malarstwa J.Nowosie­ lskiego w Szczecinie. Por. Mieczysław Porębski, Granice współczesności. W związku z wystawą mala­ rstwa J.Nowosielskiego, „Przegląd Artys­ tyczny", 1956, nr 2, s.40. Andrzej Kostołowski. Sztuka „czystego oka''. Ze studiów nad malarstwem Jerzego Nowosielskiego, [w:] Jerzy Nowosielski, Muzeum Narodowe w Poznaniu 1993 /kaialog wystawy/, S. 55-56 Por. biografię Nowosielskiego [w:] Jfr rzy Madejski, Dorota Każmierska-Nyczek, podwójny, 1956 Tadeusz Nyczek, Jerzy Nowosielski. War­ szawa 1992, s. 46, oraz Seweryn A. Wisłocki, Przyczynek do biografii Nikifora Drewniaka nazwanego ,,Krynickim", „Polska Sztuka Ludowa , 1985, nr 3-4, s. 219-220 " Z. Podgórzec, Wokół ikony... s. 15. 177, tenże. Mój Chrystus..., s. 31 173-174 " Słowo od Jerzego Nowosielskiego, [w:] Sztuka a religia, dz.cyt.,s. 17,Ł Podgórzec, Mój Chrystus..., s. 129 '* Józef Grabowski, Ludowe malarstwo na szkle, Wrocław-Warszawfr Kraków 1968, s. 61 j.w. Z. Podgórzec, Mój Chrystus..., s. 173--175 Z. Podgórzec, Wokół ikony..., s. 122 " Z. Podgórzec, Mój Chrystus..., s. 174-175 O analogiach Pejzaży łódzkich do dzieł Ulrilla mówili m.in.: AWojciechowski (tekst zamieszczony w katalogu wystawy J Nowosielskiego w Szczecinie w 1962 г.), Bożena Kowalska (Niektóre problemy malurstwu'. Nowosielskiego. „Przegląd Artystyczny", 1961. nr I. s. 67-69), M. Poręb* (dz. cyt., s. 52). j» Por. M.Majka. Sztuka Nowosielskiego. „Życie Literackie", 1956. WPośród niezmiernie licznych wypowiedzi, rozmów i wywiadów uda lonych przez mistrza, klasykami gatunku stały się przede wszystkim Jw pozycje: J.Nowosielski, Inność Prawosławia, Warszawa 1991, oraz су ^ wane tu wielokrotnie dwa tomiki Rozmów z Jerzym Nowosielskim Podgórca 1 4 7 4 14 21 16 25 12 0 nowy, oryginalny pierwiastek wła­ snego talentu, osobowości i geniu­ szu. II. 26. Portret Przeszłość w pejzażach Nowosiel­ skiego odnajdujemy w utrillowskich zaułkach i surrealistycz­ nej nastrojowości miast De Chirica. W postaciach kobiet wyraźne jest echo Modiglianowskich giętkich rąk i łabędzich szyi. Portretowane osoby swą sztywnością i dostojeństwem, umieszczone we wnętrzach własnych mieszkań, obdarzone atrybutami swego losu - kojarzą się z tradycją sarmackiego portretu reprezentacyjnego . Martwe natury swą konkretnością 1 intensywnością dorównują Cezanne'owskim, a ich dziwność i tajemniczość bliska jest atmosferze przedmiotów nadrealis­ tycznych i metafizycznych obrazów Carry i Morandiego. Abstrakcje Nowosielskiego to z jednej strony post-malewiczowskie „kwadraty na t l e " , z drugiej -taszystowski epizod lat 50.. powracający później echem w poszarpanym, niby-burzowym niebie w wielu pejzażach mistrza. Nad tym wszystkim unosi się jeszcze duch hieratyzmu i ascezy Bizancjum wieków średnich. Podkreślić należy, że Nowosielski sam poddaje własną twórczość wnikliwej i fachowej analizie. Dostrzega i , co ważniejsze - przyznaje się do wielu swych artystycznych 24 fascynacji. Możliwość poznania Panteonu Sztuki Nowosiels­ kiego dają wypowiedzi mistrza . Przemawiają również same płótna. Artysta nawiązuje w nich szczególny dialog z tradycją, tworzy niby-kopic, pastisze czy parafrazy arcydzieł historii sztuki. Np. w Podwójnym Portrecie z 1956 roku Arnolfinich Van Eycka ubiera we współczesny garnitur i szpilki, a w Wenus Z lustrem namalowanej w 1968 roku bogini Velazqueza obcina włosy wg mody na chłopczycę z lat 60.. Czy to żart, czy hołd złożony przeszłości? Czy kpina z konwenansów i z naszej względem starych mistrzów czołobit­ ności? Czy może potwierdzenie wieczności i ciągłości sztuki? A może, jak to u mistrza w zwyczaju - wszystkiego tu po trochu...? IS 21 21 24 21 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2bacd6ffe953c85a8595f51fdf56918a.pdf 3e48bcedb75d3f10f70d1f5609a89d9d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1273 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1175 Title A name given to the resource Semiotyka barw w polskiej kulturze ludowej i innych kulturach słowiańskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1987 t.31 z.1, s.115-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Libera, Zbigniew Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X X J : 1987, z. 1 PL ISSN 0071-1861 ZBIGNIEW L I B E R A (Muzeum Okręgowe w Tarnowie) SEMIOTYKA BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ I W I N N Y C H K U L T U R A C H SŁOWIAŃSKICH Już w pierwszych dziesięcioleciach naszego wieku W. Antoniewicz (1913, s. 186) i A . Fischer (1921, s. 163, 315) postulowali potrzebę powstania pra­ cy dotyczącej semantyki barw. Że te postulaty nie doczekały się realizacji, świadczą np. konstatacje Z . Krzysztofowicza (1972, s. 63) oraz R . Kantora (1979, s. 47-48). O barwach wspominano zawsze „przy okazji" obok problemu najbardziej interesującego danego autora. Brak zainteresowania wraz z nieznajomością „języka" kolorów prowadził do błędnych opisów i fałszywych wniosków. Stwierdzenia, że lud różne barwy myli, a innych nie dostrzega, wynikały z pozytywistycznego przeświadczenia, iż na istniejące w przyrodzie kolory późniejszy w stosunku do nich język po prostu nakłada swą nomenklaturę. Naturalizmem i psycho! ogizmem próbowano tłumaczyć klasyfikację barw i ich symbolikę (m. in.: Udziela, 1889, s. 19-21; Lubecki, 1910, s. 7-11; Fran­ kowski 1932, s. 373-404; Seweryn, 1973, s. 68-70; Moszyński, 1967, s. 77-81). Tymczasem system barw jest systemem arbitralnym i konwencjonalnym: „w tej samej sytuacji istnieje możliwość wielu systematyzacji", a zasada kla­ syfikacji nigdy nie m o ż e być postulowana z góry. „Tylko badania etno­ graficzne, tzn. doświadczenie, m o g ą ją unaocznić a posterior?" (Lévi-Strauss, 1968, s. 143, 192). Oddziaływanie danej barwy na człowieka wynika nie tyle z naturalnych właściwości, ile z przypisanej jej wartości symbolicznej. Same fizyczne właściwości koloru nie tworzą jeszcze jego symboliki, choć tę symbo­ likę w pewnym stopniu określają, tzn. niektóre treści m o ż n a związać z da­ nym kolorem, lecz inne są wykluczone. Symboliczne znaczenia koloru żół­ tego np. bazują na cechach fizycznych złota, „jednak intensywność ich wy­ korzystania w różnych tradycjach nie jest jednakowa, dalej: nie wszystkie jego funkcjonalno-semantyczne możliwości są realizowane w tej albo innej kulturze" (Nekludov, 1980, s. 65). Nie zyskują także znaczenia barwy dzięki skojarzeniom z przejawami ich występowania w przyrodzie. Gdyby treść symboliczna barw wynikała z tak prostej asocjacji, znaczeniem koloru (np. czerwonego) był jego desygnat (ogień, krew), wówczas należałoby stwierdzić. �116 ZBIGNIEW LIBERA że posiadają one transcendentalne: pozahistoryczne i ponadkulturowe znacze­ nia. Aby dotrzeć do semantyki barw trzeba uznać, iż „terminy nigdy nie mają znaczenia wewnętrznego: ich znaczenie, to znaczenie ze stanowiska — funkcji historii i kontekstu kulturowego z jednej strony oraz — struktury systemu, w sklad którego zostały powołane, z drugiej strony" (Lévi-Strauss, 1968, s. 86). Druga część tytułu tej pracy: „w polskiej kulturze ludowej" wskazuje, iż przedmiotem analizy będzie semiotyka barw ograniczona do tej właśnie kultury. Jednakże zostały wykorzystane tutaj dane lingwistyczne i etnogra­ ficzne dotyczące innych jeszcze tradycji słowiańskich. Tymi informacjami po­ sługuję się nie tylko ze względów czysto porównawczych: wobec niepewności, czy dany opis jest poprawny, czy błędny posługiwanie się dużą liczbą źródeł dotyczących podobnych lub nawet różnych tradycji kulturowych pozwala je weryfikować w trakcie analizy (Sokolewicz, 1981, s. 12; Stomma, 1981. s. 130). System barw — jak każdy system semiotyczny — był systemem dynamicz­ nym, nigdy nie istniał jako twór skończony, był nieustannie konstruowany. Niniejszy artykuł przedstawia wybrany aspekt (model) interesującego nas sy­ stemu — jego wymiar statyczny. Dlatego też wykorzystane tutaj źródła nie odzwierciedlają stanu kultury ludowej X I X i pierwszej połowy X X w., mimo że pochodzą one z literatury etnograficznej odnoszącej się do tego okresu, ponieważ w trakcie analizy zostały wyselekcjonowane tak, aby zrekonstruo­ wać system barw. M o ż n a bowiem połączyć semiotyczny opis z historyczną rekonstrukcją (patrz: Ivanov, Lotman, Piatigorski, Toporov, Uspenski, 1973, s. 20). Aby owa rekonstrukcja była możliwa, należy wydzielić późne na­ warstwienia i wpływy — te wiążą się głównie z działalnością Kościoła chrześci­ jańskiego. Właśnie ze względu na tworzący się na przestrzeni wieków synkretyzm, który dotyczył również systemu barw, zostały zestawione w części drugiej tego artykułu barwy funkcjonujące w symbolizmie kultury ludowej z ich symboliką w Biblii, teologii i sztuce sakralnej. Sztuka sakralna Kościoła, zwłaszcza w średniowieczu, była „biblią dla ubogich", swego rodzaju ka­ techizmem wiary, w dużym stopniu dostosowanym do struktur myślowych swych odbiorców, dzięki czemu zwiększała się możliwość przenikania nowych treści do kultury ludowej. Niniejszy artykuł podzielony został na dwie części. Część pierwsza do­ tyczy klasyfikacji barw , natomiast druga omawia ich symbolikę. Taki po1 2 1 Taki zabieg był konieczny, bo znaczna część omawianych tutaj struktur i elementów nie istniała w wielu regionach Słowiańszczyzny X I X w.; w zebranym materiale współwystępują elementy często ze sobą sprzeczne. Omawiając klasyfikację barw korzystam z prac językoznawców. A. Z a r ę b y (1954) i G . Herne (1954). Nie sprowadza się to bynajmniej do ich referowania, ponieważ Zaręba i Herne postawili cele swoim pracom — zupełnie odmienne od moich — i do innych doszli wniosków. Są owe publikacje pracami z dziedziny semazjologii i etymologii oraz geografii wyrazowej, typowymi dla językoznawstwa historycznego. Wykorzystuję także m. in.: Moszyński 2 �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 117 dział pracy wynika jedynie ze względów metodologicznych. Podobnie jak w przypadku systemów pokrewieństwa na system barw składają się dwa po­ rządki rzeczywistości: klasyfikacja oraz system postaw „o charakterze psycho­ logicznym i społecznym, stanowiący dynamiczną integrację systemu nazw" (Lévi-Strauss, 1970, s. 96-97). I. K L A S Y F I K A C J A BARW Nie wszystkie kategorie klasyfikacji są równoważne, tzn. nie wszystkie należą do tego samego poziomu. Tylko niektóre z nich mogły być stoso­ wane bez ograniczeń do wszystkich obiektów Natury i Kultury. Pojęcie „czarnego" (por. synonimy: ciemny, brudny, ponury) obejmowało skalę od pełnej czerni do ciemnego brązu, ciemnej szarości z silną domieszką barwy czarnej (kary, mury, wrony, śniady itd. = czarny). Tak wyznaczoną czerń ogranicza kolor szary (brudnawy, ciemnawy, ćmawy; zob. niżej zna­ czenie końcówki -awy), który rozciąga się między odcieniami szarobrązowymi i ciemnoszarymi (bez silnego zabrudzenia czernią), aż do t o n ó w zbliżonych do bieli, mieszcząc w sobie jeszcze po części kolor brązowy (szary = szady, siwy, bury + popiołkowy, szpakowaty, dereszowaty itd.). Pojęcie bieli w języ­ kach słowiańskich jest bliskie jej fizycznej definicji. Kolorem białym (czysty, światły, błyszczący) jest biel czysta, nie zanieczyszczona domieszką szarości bądź czerni (por. „układanie się" omówionych kategorii w ciąg: czarny, ciemny, brudny — szary, ciemnawy, brudnawy — biały, czysty, jasny). Kolor niebieski był w językach słowiańskich podzielony na oddzielne, ale dopełnia­ jące się pola semantyczne, oznaczone różnymi, w zależności od danego ję­ zyka, nazwami (pn. i zach. P o l s k a : „jasny" — „modry"; wsch. słowiań­ szczyzna: „gołuboj" — „siny"; pd. słowiańszczyzna: „plav" — „modar"). Jed­ nak sądząc po terminologii, proces rozwarstwienia tej barwy na odcienie jasno- i ciemnoniebieskie rozpoczął się nie tak dawno. W różnych słowiań­ skich językach odcienie jasnoniebieskie określane są przez wyrazy, które pierwotnie posiadały inne znaczenia (siwy, jasny, płowy). Prawdopodobnie — jak zgodnie przypuszczają Herne i Zaręba — główną nazwą oznaczającą barwę niebieską w ogóle był początkowo „modry", podczas gdy „siny" określał kolory w związku z pewnymi przedmiotami (głównie barwę morza i ciała). „Modry" znaczył: jasnoniebieski, niebieski, granatowy, fioletowy, czarniawofioletowy (modry =siny, mor, płowy, jasny + chabrowy, fiołkowy itd.). Obszar nasyconej zieleni i seledynu zajmuje „zielony" (jasny, błyszczący, świetlisty). Obok „zielonego" na tym poziomie klasyfikacji znajduje się „żółty", którego zakres stanowią nasze określenia: ciemnożółty, żółty, złoty, jasnobrązowy, żółtoczerwony oraz odcienie graniczące z bielą (żółty = płowy, bułany, jeleni, 3 (1967, s. 77-81), który opierał się na: W. Loewenthal, Die slavischen Farbenbezeichnungen, Lipsk 1901. (Nie udało mi się odszukać tej pracy). W granicach po II wojnie światowej. 3 �118 ZBIGNIEW LIBERA łosi itd.). Pierwotnie barwę czerwoną w językach słowiańskich oznaczał „rudy". Został on wyparty przez „czerwony" w językach północnych i po­ łudniowych Słowian (u Słowian wschodnich jego miejsce zajął „krasnyj") i zepchnięty do roli nazwy określającej maść zwierząt domowych, kolor włosów i skóry człowieka. Nasz pomarańczowy, czerwony, karminowy oraz odcienie graniczące z ciemnym brązem wchodziły w zakres słowiańskiego pojęcia czerwieni (czerwony = rudy, ryży, rysy + ceglasty, malinowy, wiśnio­ wy itd.). W ten sposób „koło" się zamyka: wychodząc od czerni powraca się do niej, albowiem po przekroczeniu granicy koloru czerwonego, którą z jednej strony stanowi nasycony brąz (ale czysty), przechodzi się do barwy czarnej. M o ż n a częściowo zweryfikować dotychczasową rekonstrukcję klasyfikacji. Jeśli będzie się pamiętać wyżej o m ó w i o n e znaczenia barw, staje się zrozu­ miały fakt wyróżniania przez słowiańskich c h ł o p ó w trzech kolorów tęczy: czerwony, żółty i modry (siny) lub zielony (Moszyński, 1967, s. 78). Dla­ czego trzecim kolorem tęczy jest raz modry (siny), innym razem zielony? W rozczepionym świetle (tęczy) duża przewaga natężenia, szerokości i czy­ stości koloru modrego (sinego) nad zielonym (lub odwrotnie) powoduje, iż ten ostatni nie jest brany pod uwagę, staje się nieistotny, tj. pozbawiony znaczenia. Według C z . Pietkiewicza, jeżeli siny styka się bezpośrednio z zie­ lonym, wówczas Poleszucy nazywają te dwa kolory „sinym" (1938, s. 16, przyp. 2). Barwy tęczy pozostają zatem w zgodzie z klasyfikacją z jednej strony oraz wnikają z natury rozczepionego światła z drugiej strony. Na innym poziomie mogły być te odcienie przejściowe, ich nasycenie i jakość określane za p o m o c ą formacji syntaktycznych i słowotwórczych: „z biała czerwony" — jasnoczerwony (polski); „z bieda žlutý" — blado żółty (czeski); „z čorna zeleny" — czarnozielony (górnołużycki) itd.; duży stopień nasycenia wskazywały wyrażenia: bardzo, dobrze, całkiem, mocno, a małe nasycenie: ciut, trochę, lekko, np. modry; końcówki: -any, -asty, -asy, -aty, -awy, -eńziwy uwydatniały istnienie cechy w małym stopniu, podczas gdy -eńki, -uchny, -uczki, -uteńki. -uśki podkreślały duży stopień nasycenia koloru. Modyfikowanie znaczenia za p o m o c ą złożenia przymiotnikowego z tema­ tem -o w pierwszym członie, np. jasnoczerwony, ciemnożółty, nie było znane w językach słowiańskich. Główne kategorie stosowane bez ograniczeń dzielą się na dwie przeciwstawne sobie klasy, według rozróżnienia: jasny — ciem­ ny. Jasnymi kolorami są: biały, modry (siny), zielony, żółty, czerwony (kras­ nyj). Jedynie czerń jest ciemną barwą. Szary zajmuje miejsce pośrednie po­ między tymi opozycyjnymi klasami (zob. wyżej synonimy tych barw). Zasto­ sowanie określenia „jasny" do koloru czarnego i szarego, „ciemny" do barw jasnych zmienia ich znaczenie (np. „jasny czarny" — popielaty, „ciemny bia­ ły" — popielaty, ,Jasny zielony" — całkiem zielony itd.). Kategorie następnego poziomu klasyfikacji mają zastosowanie tylko w od­ niesieniu do maści zwierząt domowych, koloru skóry i włosów człowieka, �SEMIOTYKA BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 119 4 np. „rudy", „siwy", „płowy", „ryży" . Dlaczego tymi samymi terminami na­ zywano maść zwierząt domowych i kolor ciała człowieka, a jednocześnie nie obejmowały one zwierząt dzikich? Aby spróbować odpowiedzieć na to pytanie trzeba odwołać się do kontekstu etnograficznego. W środowisku wiejskim ściśle rozróżniano maść zwierząt domowych od sierści dzikich zwie­ rząt. M a ś ć to nie tylko kolor — nie odróżniano bowiem koloru od samej „sierści". Z kolei owłosienie jest tą cechą człowieka, która łączy go ze zwie­ rzętami. Normalne owłosienie sytuuje ludzi bliżej domowych, ale nadmierne zbliża człowieka do „dzikich" i „nieoswojonych" (por. zwierzęce owłosienie istot demonicznych). Nadto dość oczywisty wydaje się status zwierząt do­ mowych, tj. ich pośrednia pozycja między zwierzętami dzikimi (Natura) i ludźmi (Kultura) (Lévi-Strauss, 1968, s. 309-312; Zaręba, 1954, s. 61). Nasuwa się więc przypuszczenie, że ten poziom klasyfikacji ma mediacyjny charakter: jego kategorie stosują się do maści („sierści", włosów), która należy do obszaru usytuowanego na pograniczu dwu opozycyjnych światów: Natury i Kultury. Dalszej konkretyzacji ulegają wyżej o m ó w i o n e kategorie poprzez porów­ nania, np. „czerwony jak mak", bądź poprzez przenośne nazwania kolorów, które powstają w wyniku przeniesienia nazw ze świata roślinnego (wiśniowy, bławatny, chabrowy itd.) i zwierzęcego (jeleni, myszaty, wilczaty) oraz ze zjawisk przyrodniczych (mroziasty, niebowy, szronowaty), czyli z Natury. Porównawcze i przenośne nazwania barw znajdują się na samym dole klasyfikacji, poza który nie m o ż n a się już przesuwać. Kierując się „ku górze" systemu — od tego co szczegółowe, do tego co ogólne — dochodzi się do górnej granicy klasyfikacji zamkniętej opozycją jasny — ciemny. Obustronny ruch: w górę i dół, jest możliwy tylko wtedy, gdy bierze się pod uwagę obszary znaczeniowe terminów poszczególnych poziomów. N a te obszary zostały nałożone jednak możliwe obszary użycia, które uniemożliwiają do­ wolne przesuwanie się po drabinie klasyfikacji. Dopuszczalne obszary użycia powodują, iż m o ż n a wprawdzie kolor np. mroziasty i szady nazwać „szarym", szady i szary „mroziastym", ale nazwy „szady" nie daje się zastosować na oznaczenie barwy szarej bez względu na przedmiot, który by ta nazwa mia­ ła określać. Klasyfikacja barw opierała się zatem na dwóch zasadach, według rozróżnienia barw na „jasne" i „ciemne" oraz obszaru ważności, tzn. albo dana kategoria (poziom) klasyfikacji odnosi się do niektórych tylko obiektów, albo stosuje się bez ograniczeń do każdego obiektu bez wyjątku. II. S Y M B O L I K A BARW 1. JASNY - C I E M N Y Światłość i ciemność zajmują centralne miejsce wśród symboli Biblii. Historia biblijna przyjmuje postać konfliktu światła z mrokiem, który odpo4 Niektóre z terminów tego poziomu odnosiły się tylko do krów (np. szady) albo do koni (np. kary, bułany) bądź też jednocześnie do krów i koni (np. cisawy, gniady). �120 ZBIGNIEW L I B E R A wiada walce życia ze śmiercią. Z chwilą narodzenia wszyscy ludzie należą do pogan, czyli do ciemności. Ich umysły pogrążone w mroku oświeca dopiero chrzest, będący początkiem drogi ku wiecznej światłości, ku Bogu. Człowiek sprawiedliwy żyje w świetle, szczęściu i jedności z Bogiem, zły zaś podlega mocy Szatana. Światło służy do przedstawienia każdej teofani. Jed­ nakże w Biblii ciemność nie wyklucza istnienia Boga. „W ciemnościach B ó g widzi, lecz nie jest widziany, jest obecny, lecz nie udziela się nikomu" (Leon-Dufour, 1973, s. 958-963; Zieliński 1960, s. 469-471). Typowy dualizm występuje natomiast w słowiańskiej kosmologii. Mity kosmogoniczne zgodnie potwierdzają odwieczne współistnienie Boga — „pana światłości" i Diabła — „księcia ciemności" (Tomicki, 1976, 1980*). Wypędzenie pierwszych ludzi z królestwa jasności (nieba, raju) na ziemię, gdzie panuje ciemność (Diabeł) jest równoznaczne z przejściem od nieśmiertelności do wiecznej śmierci (Tomicki, 1980, s. 101-103). W ustalonym porządku kosmo­ su niebo (raj) jako siedziba boga jest miejscem nieustannej jasności (por. np. motyw otwierania się nieba). U w i ę z i o n e g o w podziemiach Diabła ota­ czają wyłącznie ciemności nocy . Ziemia, obszar ścierania się antagonistycznych sił, jest tą strefą kosmosu, gdzie na przemian następuje jasność, dzień, wiosna oraz ciemność, noc i zima. Lecz światłość ziemska to tylko część światła B o g a , a ciemności nocy rozjaśniają księżyc i gwiazdy. Cykliczną zmianę jasności i mroku, ich równowagę, zakłócać mogli ziemscy potom­ kowie Diabła. Pokonanie sprawców ciemności, a przez to odzyskanie światła, jest jednoznaczne z uratowaniem istnienia życia, trwania kosmosu. Ludowa wizja świata podkreśla nieustanną walkę światła z mrokiem, dnia z nocą, wiosny z zimą, ich cyklicznego następowania po sobie w mi­ tycznej historii kosmosu. Niezmienna pozostaje pozytywna ocena jasności a negatywna mroku. Odnosi się ta opozycja do takich przeciwstawnych par pojęciowych, j a k : życie — śmierć, konstrukcja — destrukcja, płodność — nie­ p ł o d n o ś ć , dobro — zło, sakralny — świecki, czysty — nieczysty itd. 5 6 7 2. BIAŁY - C Z A R N Y Opozycja biały — czarny jest ściśle skorelowana, a nawet utożsamiona z parą pojęciową jasny — ciemny. Radzieccy semiotycy W. W. Iwanow 5 O ciemnościach podziemi mówią m. in. bajki, w których bohater, aby dojść do piekiei, udaje się na krańce ziemi, najczęściej na północ, przez daleki, ciemny i czarny bór. Północ, krańce ziemi, ciemny bór znaczą w bajce podziemie, tyle tylko, że znaczenie to zakodowane zostało w płaszczyźnie horyzontalnej, zamiast wertykalnej, jak w micie. Za ilustrację powyż­ szych wywodów może posłużyć opowiadanie huculskie, w którym zły duch Pekuń — zupełnie tak samo jak mityczny Diabeł — jest przykuty łańcuchem do skały w ciemnym lesie (zob. W. Szuchiewicz, Huculszcżyzna, t. 3, Kraków 1904, s. 243). Według opowiadania pt. Podróż żołnierza do czyśćca i pieklą siła rajskiej światłości jest taka, że od jej blasku oczy człowieka mogłyby wyciec (Kolberg, t. 7, s. 126). W krakowskiej wersji mitu Bóg mówi do stworzonej ziemi: „ogrzeję cię światłem, ogrzeję słońcem, abyś rodziła i żywiła co urodzisz" (Kolberg, t. 7, s. 4). 6 7 �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 121 i W. N . T o p o r ó w (1974, s. 138-139) rozpatrują tę opozycję jako wariant podstawowej antynomii: jasny — ciemny. Również w tradycji judaizmu i chrześcijaństwa biel jest barwą światła, a czerń ciemności. Kolor biały w znaczeniu symbolicznym stanowi wyraz prawdy, zwycięstwa dobra nad złem, życia nad śmiercią. Jest kolorem Boga, Jezusa Chrystusa jako Syna Bożego, Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej, A n i o ł ó w i Świętych, kapłanów — przedstawicieli Boga na ziemi, neofitów, a pierwotnie barwą żałoby Ż y d ó w i pierwszych Chrześcijan. Przeciwieństwo bieli i światła stanowi kolor czarny, kolor Lucyfera, złych aniołów, grzesz­ ników, brzydoty i północy.' Symbolizuje on śmierć i martwotę, błąd oraz nicość (Florenski, 1981, s. 165; Leon-Dufour 1973, s. 72-73; Rzepińska 1966, s. 163-164; Zieliński 1960, s. 469). Przypisanie Stwórcom w słowiańskiej kosmogonii koloru białego i czar­ nego, skojarzonych z takimi bezwzględnymi przeciwstawieniami, jak góra — dół, prawy — lewy, wschód — zachód, ogień — woda, dzień — noc, męskie — żeńskie, śmiertelność — nieśmiertelność, sakralny — świecki itd., jest pierw­ szym wskazaniem opozycji między nimi (Tomicki, 1976). Stworzenia powstałe wyłącznie dzięki Bogu są jasne i czyste (np. biało ubrane anioły) i tylko takie mogą do niego powrócić, por. białe ptaki — zbawione dusze (Moszyński, 1967, s. 549, 552-553, 667; Żółtowska, 1932, s. 4-5). Natomiast wszystkie stworzenia powstałe w wyniku współdziałania pary Stwórców mają — wyrażony niekiedy w kodzie kolorystycznym — ambiwa­ lentny charakter. Człowiek stworzony przez Boga, oszpecony przez Diabła, tak samo jak ziemia (z ziemi powstał) może wybieleć albo sczernieć (Fischer, 1909, s. 327; Kolberg, t. 7, s. 4, 8, 18 - przypis, 27, 127; t. 15, s. 6; t. 31, s. 202; Siewiński, 1903, s. 68)». Ideę metamorfozy materii (ciała, upierzenia) odnajdujemy również w sym­ bolizmie chrześcijaństwa, w średniowiecznych traktatach alchemicznych i sztu­ ce np. H . Boscha (Boczkowska, 1980, s. 51-52 п.). We wszystkich tych przypadkach zmianie barwy towarzyszy zmiana treści, którą najogólniej moż­ na ująć jako utratę lub odzyskanie czystości i kontaktu z Bogiem. Biel, kolor czystości fizycznej i duchowej, umożliwia zbliżenie się do sacrum. Nic więc dziwnego , że ten kolor będący „szatą" Boga jest świątecznym ko­ lorem. Obecność barwy czarnej oznacza całkowite oddalenie się od Boga i znajdowanie się po stronie Diabła, utratę czystości, świętości i człowie­ czeństwa. „Obcy" z powodu utraconej niegdyś czystości przyjęli cechy właściwe „Diabłu". „Obcy" śmierdzą, ślepo się rodzą, są czarni wewnętrznie; żydow4 8 Por. także podania dotyczącekoloru upierzenia bociana, sroki, kruka, plam na księżycu (Fischer, 1909, s. 328; P i ą t k o w s k a , 1898, s. 415; S i a r k o w s k i , 1883, s. 112; Zahorski, 1910, s. 789; Ż ó ł t o w s k a , 1932, s. 5). Zdaniem V á c l a v í k a (1956, *. 26) barwa biała stała się znakiem czystości moralnej i święta pod wpływem Kościoła. 4 �122 ZBIGNIEW LIBERA ski B ó g „tak bił cárny, jak diabeł" (Bystroń, 1947, s. 156-157; Grajnert, 1980, s. 201). „Swoi" dzięki pierwotnemu kontaktowi z Bogiem posiadają cechy przynależne Jemu w kosmogonii. Wizerunek „swojego", tak jak opis „obcego" mimo swej k o n k r e t n o ś c i , jest opisem nie naturalistycznym, lecz symbolicznym. Twory Diabła są ciemne i czarne. Czarne ciała — choćby częściowo — mogły mieć wszystkie demony wodne i domowe, ponieważ te pierwsze zwią­ zane były z ziemią i nieczystą wodą, a drugie posiadały po części chtoniczną naturę (Baranowski, 1981, s. 192-193; Bystroń, 1947, s. 151-153; Moszyński, 1967, s. 605, 614, 615, 618). Jest bowiem ten kolor znakiem istot chtonicznych. Stanowi o przynależności do „tamtego świata", będącego zupełną odwrotnością normalnego, ludzkiego istnienia — koloru białego (por. „czarne msze" parodie mszy świętej, profanacje sacrum). Demony są istotami bytującymi na pograniczu życia i śmierci — żywe trupy. Ten sposób istnienia zapewnia im także kolor szat. Wprawdzie przez związek z ziemią i nieczystą wodą ich atrybutem jest barwa czarna, lecz najczęściej ukazują się i napastują ludzi śmiertelnie blade, biało ubrane de­ mony chorób, śmierć, rusałki, wiły, mamuny, boginki, wiedźmy, płanetnik, duch leśny itd. (Baranowski, 1981, s. 96, 99, 102, 265; Bystroń, 1947, s. 102, 141; Klinger, 1960, s. 307-309; Moszyński, 1967, s. 614, 690; Sumców. 1891. 573-584). Demon tracący swoje atrybuty — np. wile, której ktoś zdołał ukraść białą suknię i skrzydła — powraca do normalnego życia (To­ micki, 1980, s. 96. 97). Pochodzenie i natura d e m o n ó w wodnych tłumaczy biały kolor ich koszul, sukien, kapot itd. Jest ten kolor znakiem rytualnej śmierci — stanu przejścia, a istotę owych d e m o n ó w ten stan właśnie określa. Barwa biała jest więc również barwą rytualnej śmierci i w takim znaczeniu odnajdujemy ją w przełomowych momentach obrzędów związanych z naro­ dzinami dziecka (Biegieleisen, b.r.w., s. 73; Kolberg, t. 27, s. 149; t. 39, s. 78; Smólski, 1901, s. 330: Tarko, 1967. s. 101, 104), w czasie wesela (patrz пр.: Biegieleisen, b.r.w., s. 120 п.), w obrzędach pogrzebowych (patrz пр.: Fischer, 1921, s. 307 n.) oraz w rytualnych obrazach śmierci (por. niżej wyłączenie w czasie przejścia czerwieni), w obrzędach wiosenno-letnich (por. niżej wyłączenie w czasie przejścia koloru czerwonego). l0 3. JASNY - S Z A R Y Jest kolor szary ze swej natury, tj. miejsca w klasyfikacji, kolorem me­ diacyjnym. I być m o ż e ze względu na swój charakter nie występuje w mitach, sporadycznie zjawia się w rytuałach, nie ma go prawie wcale w plastyce ludowej itd. Jego nieobecność w micie kosmogonicznym wydaje się zrozu­ miała, bo pomiędzy Bogiem, światłem, kolorem białym a Diabłem, mrokiem, 1 0 W folklorze mężczyzna, a zwłaszcza kobieta ma twarz, szyję, ramiona, piersi, nogi, kolana, nawet palec, w ogóle całe ciało białe ( M o s z y ń s k i . 1968. s. 725-726). �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 123 czernią nie ma żadnej zasady połączenia, zasady, którą mógłby ten kolor stanowić. Szary staje się niekiedy ekwiwalentem koloru białego — znaku rytualnej śmierci, albo czarnego — znaku przynależności do „obcego" i „dzikiego" świata. Demony mogły być ubrane w szare płachty bądź suknie, np. po­ łudnice (Bystroń, 1947, s. 142; Moszyński, 1967, s. 690). W tej samej prze­ strzeni obok d e m o n ó w wodnych wyobraźnia ludowa usytuowała dzikie zwie­ rzęta. „Stałe określenia stosowane do dzikich zwierząt są m a ł o ciekawe, przeważnie panuje tu szarzyzna [...]" (Moszyński, 1968, s. 725). W folklorze szary jest wilk, niedźwiedź i jeleń, dzika gęś, gołąb, kukułka, skowronek, często sokół itd. Epitet „szary" w odniesieniu do dzikich zwierząt nierzadko zastępuje „czarny". W wielu wyrażeniach myśliwskich „dziki" oznacza czarną zwierzynę (Zaręba, 1954, s. 143). Wystarczy jednak do określeń dzikich zwierząt, ptaków, w ogóle jakich­ kolwiek bytów, przedmiotów i zjawisk dodać epitet Jasny", aby zmienić ich mitotwórczy walor. Na przykład, w pieśniach weselnych pan młody porówny­ wany jest często do „jasnego sokoła" przebywającego na szczycie świato­ wego drzewa (Ivanov, Toporov, 1970, s. 376 п.). Barwa szara wywołuje zawsze negatywne skojarzenia: „szare i corne brzydkie, nie ma wyglądu": po żniwach, kiedy na ziemi coraz mniej zieleni i życia, „robi się saro", przy końcu roku „jakby do grobu wloz" (Olędzki, 1970, s. 29-30; 1971, s. 182-183). Także w średniowieczu odczuwano wstręt do szarości (i czerni). Sztuka tego okresu pomijała ten kolor. W symbolizmie chrześcijaństwa szarość jest barwą tłumiącą światło, przygnębiającą, nieokreśloną i dwuznaczną, będącą wyrazem braku siły, energii i ruchu (Rzepińska, 1966, s. 173; Zieliński, 1960, s. 471). 4. SINY - C Z A R N Y W ludowej wizji świata jest kolor siny (morza), obok białego (Boga) i czarnego (Diabła) kolorem odwiecznym, nie mającym swego początku. Niektóre z tekstów (mity, zamówienia, kolędy) opisujących czasy początko­ we rozpoczynają się od stwierdzeń: „Wtedy nie było nieba, ni ziemi, Nieba, ni ziemi, tylko sine morze" (por. w białoruskiej zagadce: „szto to sine nie siniaczy" — odpowiedź: morze). W kilku mitach (Ukraina, wschodnie Karpa­ ty) świat, słońce, księżyc i gwiazdy, jakby przez analogię do koloru morza, powstają z sinego kamienia wydobytego z jego dna (Afanasiev, 1968, s. 466; Dáhnhart, 1907, s. 59-60; Kasjan, 1976, s. 69; Witort, 1896, s. 211-212). Ze względu na te same skojarzenia: ze słońcem, ogniem, wschodem, dniem, drzewem (górą) kosmicznym sine morze — konkretyzacja pierwotnego chaosu, uosobienie wód kosmicznych (w zamówieniach, zaklęciach, kolędach itd.), żywioł obejmujący także niebo i ziemię występuje w znaczeniu pozy­ tywnym, znacznie częściej jednak w charakterze drugiego członu [—] opo­ zycji (Ivanov, Toporov, 1965, s. 113-117). Święty Jerzy w pieśniach towa- �124 ZBIGNIEW LIBERA rzyszących topieniu Marzanny zamyka sine morze [—] złotymi kluczami [ + ], będącymi metaforą pioruna — ognia niebieskiego, po czym otwiera niebo i ziemię. Wówczas następuje wiosna. D o tego czasu życie, płodność i wege­ tacja były „zamknięte", a klucze znajdowały się u Marzanny — śmierci, zimy, w sinym morzu (Ivanov, Toporov, 1965, s. 106-107, 117, 126; Ivanov, Toporov. 1974, s. 185, 196). W pieśniach sobótkowych wschodnich i za­ chodnich Słowian brat i siostra za to, że przekroczyli zakaz kazirodztwa, zostają przemienieni w żółtosiny kwiat pszeńca (Melampyrum nemorosum L . ) albo bratka (Viola tricolor L . ) . T o złamanie incestu odnosi się — zdaniem Iwanowa i Toporowa (1965, s. 125; 1974, s. 218-231) — do koniunkcji ognia (Kupały, Jana, brata, koloru żółtego lub czerwonego) i wody (Moreny, Marii, siostry, sinej barwy). Sine morze wchodzące w przeciwstawienie z ogniem niebieskim (kolor złoty lub czerwony) zachowuje jednak swój ambiwalentny charakter, przynajmniej wtedy, gdy odnosi się do takich par pojęciowych, jak: życie — śmierć, wiosna — zima, płodność — niepłodność. M a ono bo­ wiem swój udział w tworzeniu i rodzeniu się życia. Zdecydowanie pozytywne znaczenie sinego morza ujawnia się w jego opo­ zycji do czarnego morza [—]. T o ostatnie związane jest np. w zamówieniach ze śmiercią i chorobami. W bajkach stanowi ono drogę na „tamten świat", jest uosobieniem nieczystej siły, podobnie jak czarna woda — „mieszkanie" d e m o n ó w wodnych (Ivanov, Toporov, 1965, s. 114, 115, 117, 151). W średniowiecznych tekstach, sztuce i teologii oraz ikonografii kościelnej symboliczne treści barwy niebieskiej związane były przede wszystkim z nie­ bem. Niebieski płaszcz posiada Matka Boska — królowa niebios, błękit wy­ pełnia aureole świętych, bo pośredniczą między sferą ziemską a niebem, między ludźmi a Bogiem. W teologii kolor niebieski (błękit, ultramaryna) jest wyrazem melancholii, spokoju, zaufania, wierności i wiary. Ale z drugiej strony znaczy także chłód, fałsz i zdradę. Z kolei fiolet oznacza żałobę — w liturgii stosowany jest zamiennie z czarnym — symbolizuje zmartwychwsta­ nie i wyraża „zjednoczenie" Boga Ojca i Syna Jezusa Chrystusa w sprawach zbawienia świata" (Zieliński, 1960, s. 470-471). 5. Z I E L O N Y - CZARNY Semantyka barwy zielonej jest ściśle związana z symboliką drzew i roślin­ ności, ich żywotnością, zdrowiem i siłą. Zawiera w sobie idee wiecznego trwania bądź wiecznego, okresowego odradzania się. Mistycy średniowiecza zieleń, barwę ziemskiej wegetacji i roślinności, ko­ jarzyli z rajskim ogrodem, z o d n o w ą życia, które będzie trwało wiecznie. W sztuce sarkalnej symbolizuje ona odradzanie się życia duchowego i nieba. Jezus Chrystus jest „nadzieją świata" i dlatego w ikonografii Matki Boskiej z Dzieciątkiem przysługuje Jemu zielony kolor. Zielone suknie Najświętszej Marii Panny „przypominają niegasnące życie łaski do danego jej przywileju niezniszczalności jej ciała w grobie" (Zieliński, 1960, s. 471). Zielone drzewko lub gałązka używane w wielu obrzędach i rytuałach �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 125 pobudza do życia, przekazuje żywotne siły, ale również zabezpiecza przed działaniem złych i nieczystych sił. Zieleń pokrywa się z obszarem życia i zdro­ wia, który jest nie do przekroczenia dla istot nie należących do tego obszaru. Czarownice przesiadywały w wierzbach, ale tylko wtedy, gdy te pozbawione były zielonych liści (Szczypka, 1980, s. 74). Opozycja zielony — czarny, wariant podstawowej opozycji jasny — ciem­ ny, dotycząca przeciwstawień: życie — śmierć, płodność — niepłodność, wio­ sna — zima itp., m o ż e sama przybrać kilka wariantów. Miejscem wiecznej jasności i zieloności, dobrobytu, szczęścia i zdrowia był raj — po jego środku rosło wszechświatowe drzewo życia (Tomiccy, 1975, komentarz do ryc. 12). Piekło zaś to „czarny budynek, sadzami okopciały i straszna rudera [...]" (Kolberg, t. s. 26; Nowosielski, 1857, s. 4; Polaczek, 1891, s. 627). Zielone drzewko („gaik", „maik", „nowe latko"), „zielony Jura", „zielony (lub biały) Jan" w obrzędowości wiosenno-letniej są symbo­ lami wiosny, odradzającego się kosmosu, życia i wegetacji. W Białą (Czarną) Niedzielę wypędzano ze wsi biało ubraną (Polska, Czechy, Morawy, Słowa­ cja, Łużyce) Marzannę — uosobienie zimy i śmierci f—], a na jej miejsce wprowadzany był zielony gaik [+] (Ivanov, Toporov, 1965, s. 105; 1974, s. 196; Staszczak, 1964, s. 15 in.). W niektórych okolicach Czech w Białą N i e d z i e l ę chłopcy wrzucali do wody słomianą kukłę — personifikację zimy i śmierci, a dziewczęta strojąc młode, zielone drzewko nadawały jemu postać biało ubranej kobiety, zwanej „Lito" (biały-(-zielony — 0, czyli brak barwy) (Zawistowicz, 1933, s. 202-203). N a Białorusi dziewczyna ubrana w białe szaty i przystrojona zielenią obrazowała wiosnę — przedstawieniem zaś zimy i śmierci u wschodnich Słowian była słomiana kukła (biały + zielony — 0) (Zawistowicz, 1931, s. 249; 1933, s. 202-203). W dniu św. Jerzego Słowianie południowi i wschodni po zniszczeniu słomianej kukły wprowadzali do wsi zielonego Jura (zielony — 0) (Eliade, 1966, s. 306-307). Św. Jerzy przejął funkcje i atrybuty (biały płaszcz, biała lub złota maść konia) od Jaryły, słowiańskiego bóstwa wiosny, płodności i wegetacji. Jeszcze w pierwszej po­ łowie X I X w. Słowianie wschodni obchodzili święto Jaryły (27 I V ) . Ten obrzęd, odnoszący się do opozycji wiosna — zima, życie — śmierć, męskie — żeńskie, biały (lub złoty) — czarny itd., miał na celu rytualno-magiczne za­ płodnienie się ziemi, pobudzenie jej do życia po okresie martwoty — zimy (Ivanov, Toporov, 1965, s. 122-124; 1970, s. 342-351; 1974, s. 180-216). Odradzanie się przyrody jest równoczesne i równoznaczne ze zwycięstwem światła nad ciemnościami, dobra nad złem, życia nad śmiercią. Kiedy zieleni się, „rodzi się", wtedy „świat istnieje", „świat ma wygląd", bo „zima to najgorsza noc, noc, noc", „świat się ogłusa", „jakby do grobu wloz" (Olędzki, 1971, s. 183). 11 11 Na czwartą niedzielę postu, poprzedzającą Wielki Tydzień, przypada w kalendarzu świąt kościelnych Śmiertelna Niedziela, zwana także Czarną. Biała Niedziela (Przewodnia) przypada zaś na pierwszą niedzielę po Wielkanocy i łączą się z nią zupełnie odmienne treści (patrz: Rok..., 1931, s. 308). �126 ZBIGNIEW L I B E R A Kolor zielony występuje również w charakterze drugiego członu opozycji. Zieleń w negatywnym znaczeniu symbolizuje obcy, leśny i demoniczny świat, przeciwstawiony nierzadko światu „swojemu", domowi, barwie czerwonej (Iva­ nov, Toporov, 1965, s. 138 przyp. 226). W bajkach wschodnich Słowian bohater po przekroczeniu granicy „swojego świata" staje się „strasznym, niedobrym, zielonym" (Novikov, 1974, s. 89-90). Demony: rusałki, wiły, wodnice, topielce, wodniki, miały zielone oczy, włosy i stroje (Moszyński, 1967, s. 609, 612). Powierzchowność d e m o n ó w i bohatera bajki określa stan, w którym się oni znajdują: stan pośredni pomiędzy kategoriami życie — śmierć, zapewniający im bardzo długie trwanie w tym „sposobie życia". Przeciwstawna para pojęciowa „ten świat" — „tamten świat", odpowiadająca m. in. opozycji dom — las, swój — obcy, pojawia się także w obrzędach we­ selnych. Przed oczepinami pannie młodej zdejmowano „jej zielone stroje", a wtedy swachy, panny i drużki krzyczały: „oj nasza! oj zielona! oj świeci się!", na co mężatki odpowiadały, kiedy zakładały młodej czepiec: „o nie wasza! o świeci się! oj bieli się!" (Kolberg, t. 9, s. 193, 227, 231; t. 10, s. 92, 98, 106). Zmiana barwy z zielonej f—] na białą [—] odpowiada tutaj symbolicznemu przejściu od „obcych" do „swoich", ze stanu panieńskiego do rodzinnego. Kolor zielony znaczy również to, co surowe, niedojrzałe, m ł o d e (także w symbolizmie chrześcijaństwa). Dominuje on w strojach młodzieży. Ten kolor młodości i niedojrzałości [—] przeciwstawia się czerwieni [-+-], która jest „barwą młodzieży dojrzałej" (Frankowski, 1932, s. 378-379; Vaclavik, 1956, s. 27-28). Tak jak na uschniętym drzewie nie ma „zielonej szaty", tak na „uschnię­ tym" starym człowieku nie może być zielonej barwy strojów. Starym ludziom przystoją tylko kolory ciemne, nie jaskrawe (Kantor, 1979, s. 33-34). Brak zielonej barwy tam, gdzie zbliża się i nastaje śmierć, martwota i bezpłodność. Nie ma zieleni z końcem roku obrzędowego; dopiero wtedy, gdy słońce się rodzi, w okresie G o d ó w pojawia się w obrzędowości zielone drzewko — drzewo życia. 6. ŻÓŁTY (ZŁOTY) - CZARNY Barwa żółta była w środowisku wiejskim kojarzona ze zjawiskami świe­ cenia i błyszczenia, ze złotem. Ze związku złota z ogniem niebieskim (Bo­ giem, słońcem, niebem) wynika znaczenie tej barwy. Jest kolor żółty (złoty) znakiem życia, płodności i wegetacji. Jasność niebieska i ogień znalazły swój najpełniejszy wyraz w złocie. Złoto łączone z Bogiem i Gromowładcą, jasnością i słońcem wchodzi w dal­ sze związki: z ogniem ziemskim (np. w rosyjskich zagadkach), górą (nie­ bem), wschodem> , dniem, wiosną (por. zoomorficzne obrazy wiosny: złota 2 1 2 Por. w formule zamówienia: v vosločnoj storonie stit svjat zolot priestol, na svjatom zololie priestolie šidil Spas ( I v a n o v , T o p o r o v . 1965. s. 110). �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 127 pszczoła, złoty jeleń, tur ze złotymi rogami, złoty k o ń Jaryły lub św. Jerzego itd. - patrz: Ivanov, Toporov, 1965, s. 110, 126-131; 1970, s. 344-346; Nekludov, 1980, s. 79-80, przyp. 19; Moszyński, 1967, s. 663; Tomiccy, 1975, s. 39-40; Vakarelski, 1965, s. 224; Veleckaja, 1978, s. 35). T a seria skojarzeń [ + ] przeciwstawia się — z semantycznego punktu widzenia — ciągowi asocja­ cji: woda (sine morze), dół (piekło), zachód i północ, zima, w który włączo­ ny jest kolor czarny i siny [—]; (por. wyżej złoty lub czerwony — siny oraz niżej czerwony lub złoty — czarny). Złoto —• symbol solarny jest także znakiem „tamtego świata". Demony wodne, np. rusałki i wiły, posiadają niekiedy złote suknie i (lub) złote skrzydła (Baranowski, 1981, s. 96; Veleckaja, 1978, s. 34). Złotą albo srebrną skórę miały węże. Ich król, zwany „złotogłowcem", strzeże skarbów — złota ukry­ tego w ziemi. Wśród ludności wiejskiej istniało przekonanie, iż w głowach węży m o ż n a znaleźć skarby, szlachetne kamienie, złoto i srebro (Majewski, 1982, s. 80 in.; Perls, 1937, s. 138-139). Częściowo złote ciało Smoka, węży, złoto i srebro w ich głowach zdaje się tłumaczyć tym, że połykają oczy, wypijają one światło słońca, które magazynują w sobie lub w ziemi. Prze­ chowywanie światła — złota w ciele albo w ziemi jest jednoznaczne, jeśli się zważy achwatyczno-chtoniczny charakter Smoka oraz węży. W podaniach, w których bohater pokonuje mitycznego potwora, rozbija jego głowę i uwal­ nia słońce, księżyc i gwiazdy m o ż n a widzieć potwierdzenie wyżej przedsta­ wionego przypuszczenia (Gieysztor, 1980, s. 83; Tomiccy, 1975, s. 49). Oprócz powyższych znaczeń złoto zawiera w sobie idee wyższej wartości, bogactwa (z wyjątkiem motywu „przeklętego złota"), które łączą się dalej z pojęciem piękna i czystości, np. w kolędach i zamówieniach, w bajkach — przeciwstawnymi czerni: brudowi, brzydocie i ubóstwu (Caraman, 1933, s. 183, 192, 437, 444; Robotycki, Szpilka, 1983, s. 96-97). R ó ż n o r o d n e aspekty symboliki złota w kulturze ludowej otrzymują prze­ ważnie dodatni walor, podobnie jak w symbolizmie chrześcijaństwa. Teolo­ dzy średniowiecza w hierarchii wartości stawiali najwyżej światło czyste, „blask sam w sobie". Metafizyka światła przetłumaczona na język sztuki znalazła swój odpowiednik w złocie. W umysłowości średniowiecza złoto było od­ blaskiem najwyższego, niewidzialnego światła, uosobieniem jasności, piękna i boskości. Od X I I w. złoty był uważany także za kolor zdrady i fałszu, wrogości i bezwstydu. Stał się znakiem Judasza, prostytutek i Żydów. W sztu­ ce sakralnej, „aby uniknąć pomyłek w nadawaniu znaczeń barwie żółtej, należy przyjąć, że żółta ciepła (chromowa) jest symbolem miłości, stałości i mądrości, a jasna zdrady, zazdrości i cudzołóstwa" (Zieliński, 1960, s. 471). 7. CZERWONY - C Z A R N Y W systemie religijnym Słowian opozycja czerwony — czarny stanowi wa­ riant przeciwstawienia jasny — ciemny, biały — czarny i złoty — czarny. Jed­ nakże odgrywała ona szczególną rolę w ludowej wizji świata. Jakim związ­ kom zawdzięczała swe doniosłe znaczenie? �128 ZBIGNIEW LIBERA Czerwone koguty i demony domowe (skrzaty, krasnoludki, kłobuki) uwa­ żane były za opiekunów dobrobytu domu i jego bezpieczeństwa. Owe de­ mony przybierały postać latających ognistych smug albo karłów, niemal zaw­ sze w czerwonych ubraniach (Baranowski, 1980, s. 174; Bystroń, 1947, s. 142; Moszyński, 1967, s. 669-673). Czerwony kogut uosabiał ogień i po­ żar. W folklorze np. zamówieniach, zagadkach, zwrotach językowych ogień określany jest jako czerwony, rzadziej złoty (Folfasiński, 1975, s. 46, 49, 233; Gajek, 1934, s. 124 п.; Moszyński, 1967, s. 498). „Czerwony kur", ognisty ptak, latająca ognista smuga uchodziły za wcie­ lenia Gromowładcy, istoty ognisto-chtonicznej (Czajka, 1973, s. 42; Gajek, 1934, s. 79; Tomiccy, 1975, s. 40, 79). Jego bronią był czerwony kamień — piorun (por.: bronią litewskiego Perkunasa był czerwony kamień, którym uderzał w swojego przeciwnika ukrywającego się pod postacią czarnego ka­ mienia, psa lub kota: por. też kwiat „perunika" — Irisgermanicus), (Gieysztor, 1980, s. 71; Ivanov, 1974, s. 77-78, 140 - tab. 1; Vakavelski, s. 222). Kolor czerwony przypisany pomocnikowi Boga skojarzony został z górą (por. ostatnia, najwyższa warstwa nieba jest czerwona „z powodu ogromnej masy ognia w nim będącej"), słońcem (np. w zamówieniach, bajkach, iko­ nografii), dniem, latem, ciepłem, wschodem i p o ł u d n i e m , życiem, płodnością i wegetacją (por. w drugi dzień Świąt Wielkanocnych chodzenie z „czerwo­ nym kokotem"), bogactwem i pięknem (np. w zamówieniach oraz w kolę­ dach) (patrz: Caraman, 1933, s. 449, 591; Frankowski, 1932, s. 404; Ivanov, Toporov, 1965, s. 136. 141; Ivanov. Toporov. Łotman. Piatigorski. Uspien­ ski, 1973, s. 22; Seweryn, 1928; Żmigrodzki, 1896, s. 325). Antagonista Gromowładcy, Smok, jest związany z sinym morzem (np. w zamówieniach i bajkach wschodnich Słowian), śmiercią, zachodem i pół­ nocą (opozycja wschód — zachód jest izomorficzna w stosunku do połud­ nie — północ), dolną częścią światowego drzewa (np. w białoruskich zamó­ wieniach leży on na czarnym runie lub na czarnej wełnie, wśród korzeni drzewa) (patrz. Ivanov, Toporov, 1974, s. 31; Novikov, 1974, s. 183). Szereg tekstów, np. zamówienia, opowiadania, zwroty językowe („czarny jak smok"), ikonografia św. Jerzego walczącego ze Smokiem wskazuje na czerń jako barwę mitycznego potwora. Kolor czarny jest znakiem „tamtego świata" i istot chtonicznych, lecz Smok posiada naturę akwatyczno-chtoniczną. Czerń nie mogła być zatem główną barwą Smoka. Była nią barwa sina. Z a tym twierdzeniem przemawia związek Smoka z wodami kosmicznymi, których uosobieniem jest sine morze. Teksty świętojańskie o kazirodczej miłości brata i siostry odnoszące się do walki ognia z wodą (czerwieni lub złota z barwą siną) są transformacjami starego mitu o walce kowala — Gromowładcy ze Smokiem (Ivanov, Toporov, 1975, s. 44-76). Miał Smok ze względu na swą naturę, tzn. poprzez związek z wodą i ziemią, udział w życiu kosmosu 13 l ł Por.: s poludiennoj storonuszki? Tak piek jot da krasno solny szko [...], S podvostočnoj storonuśki. gdie vstajet da krasno solnyško (Ivanov, Toporov, 1965, s. 112). �SEMIOTYKA BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 129 i jego płodności. „Woda sama w sobie nie jest płodna; jest wyłącznie ele­ mentem umożliwiającym zapłodnienie" (Tomiccy, 1975, s. 122). Ale ta moż­ liwość tkwiąca w wodzie dotyczy wody „czystej". Woda „nieczysta" — czar­ na nie zawiera w sobie możliwości brania udziału w życiu, zapłodnieniu i wegetacji. Dlatego też barwa sina (morza, wody) bardziej odpowiada na­ turze istoty akwatyczno-chtonicznej. Czerwony kolor stanowi również o przynależności do „innego świata". Czerwone, przenikliwe oczy (lub) włosy miał czart, wodnik, wiły, bogunki, demony chorób, czarownice i wiedźmy (Moszyński, 1967, s. 609-612). W wie­ lu wierzeniach, legendach, bajkach itd. smoki władają ogniem, ale i od niego giną (Tomicki, 1976, s. 75, przyp. 41; Żyranik, 1934, s. 53 in.). Kolory: siny, czerwony i złoty — prócz czerni — w swoich negatywnych znaczeniach są także kolorami mitycznego Smoka (por. tęcza to smok pochłaniający wodę; por. też: na pewnym serbskim obrazie na szkle św. Jerzy walczy ze Smo­ kiem ziejącym ogniem, który tułów ma siny, częściowo czerwony, łapy i skrzy­ dła złote) (Grabowski, 1978, tabl. X I X ) . Barwami Gromowładcy natomiast są czerwony i złoty (wynikające z jego związku z ogniem), biały (z dniem i wiosną) oraz czarny (z ziemią). Piorunowładca (kolor czerwony lub złoty) niszcząc nieczyste siły zagra­ żające istnieniu kosmosu uwalniał zamknięte wody (kolor siny lub czarny) bądź zapobiegał ich niszczycielskim mocom. Poprzez „otwieranie" i „zamy­ kanie" likwidował wszelkie odstępstwa od normy. Tej zachowawczej funkcji Gromowładcy zawdzięcza w dużym stopniu swój mitotwórczy walor — kolor czerwony. Czerwone niebo, chmury, czerwony kogut piejący podczas pogody wróżą deszcz i (lub) wiatr, ale czerwone niebo, chmury i kogut w czasie deszczu zapowiadają p o g o d ę lub (i) posuchę (por. w X I X w. w Niemczech zakneblowywano czerwonego koguta, aby wywołać piękną pogodę) (Gajek, 1934, s. 100; Moszyński, 1967, s. 569; Wierzbicki, 1882, s. 162). Czerwone wstążki, tasiemki, przewiązki, korale itd. posiadały nie tylko apotropeiczne właściwości: czerwoną wstążką przewiązywano (Wielkopolska) łyżkę, żeby uchronić dziecko przed urokami i żeby się nie śliniło [!] (Tarko, 1967, s. 107); krwotoki z dziąseł zatrzymuje czerwona szmatka umoczona w bieżącej wodzie (Kolberg, t. 7, s. 162); gdy wóz ze zmarłym ciągnie źrebna kobyła, trzeba ją przewiązać czerwoną nitką, „bo poronř" (Biała Ruś) (Fischer, 1921. s. 283). Jednakże czerwonych wstążek, ozdób, czerwonej barwy strojów nie moż­ na nosić w każdym czasie. Zakaz używania koloru czerwonego obowiązy­ wał w czasie wesela, a dotyczył wyłącznie pary młodych (Fischer, 1921, s. 99; Kantor, 1979, s. 40; Zawistowicz, 1929, s. 241). Obecność czerwieni w obrzędzie przejścia, jakim jest wesele, uniemożliwiłoby wyjście ze stanu początkowego — panieńskiego i kawalerskiego (barwa zielona, por. wyżej) do stanu przejściowego — między rozplecinami a pokladzinami i oczepinami (barwa biała — znak rytualnej śmierci), a wreszcie przejście do stanu mał9 - Etnografia Polska t. 31. z. 1 �130 ZBIGNIEW L I B E R A żeńskiego, w którym czerwień „zamyka" młodych (por. jeszcze w X I X w. n o w o ż e ń c ó w wiązano „ d o kupy" czerwoną i białą taśmą; Biegeleisen b.r.w., s. 127). Po pokładzinach, w wypadku braku krwi na ubraniu (białym) mło­ dej, weselnicy zrzucali z korowaja, naczyń, czepka itd. kalinę i niszczyli ją — w jej miejsce zakładali gałąź choiny lub rutę (patrz пр.: Kolberg, t. 33; s. 210-212). Zachowania owe miały na celu symboliczne wyrażenie nieuznania związku (brak „zamknięcia"), oznaczały powrót do sytuacji wyjściowej — do stanu panieńskiego i kawalerskiego (kolor zielony). Identyczny sens ma fakt niewystępowania barwy czerwonej w obrzędach narodzinowych w ubio­ rze dziecka (np. Mazowsze, Mazury) i pogrzebowych w stroju zmarłego (np. Wielkopolska, Mazowsze, pogranicze polsko-ruskie; Bystroń, 1916, s. 138139; Fischer, 1921, s. 152, 314). Możliwa jest także interpretacja zakazu występowania barwy czerwonej w czasie obrzędów przejścia z „punktu widzenia" krwi, która podobnie jak ogień kojarzona była z czerwienią. Brak tej barwy w stanie przejścia — rytualnej śmierci wydaje się zrozumiały, ponieważ krew to znak życia. W konotacjach koloru czerwonego powstałych dzięki skojarzeniom z krwią i ogniem nie ma sprzeczności. Zarówno krew jak i ogień są warunkiem życia, dojrzałości i p ł o d n o ś c i , warunkiem oczyszczenia i usankcjonowania nowego czasu. Ofiarnicze wytworzenie krwi oznacza destrukcję poprzedniego stanu, kreację nowego związku, przejście od śmierci do nowego życia (Stom­ ma, 1975, s. 52-62). Krew i ogień to przeciwieństwa niepłodności, niedojrza­ łości (barwy zielonej), nieczystości, śmierci — czerni i bieli. W ziołolecznictwie ludowym w przypadku braku krwi (anemii, braku okresu — kolor biały) stosuje się rośliny o stygmacie czerwonym, środki zaś o kolorze białym powstrzymują zbyt obfite krwawienia i upławy (Paluch, 1984, s. 296-300). W średniowieczu zwracano uwagę na odcienie koloru czerwonego, po­ nieważ modyfikowały podstawowe znaczenie czerwieni. Czerwień była wyra­ zem sił życiowych i płodności, znakiem krwi i ognia, barwą władzy, cesarstwa i najwyższego kapłaństwa. Jako barwę „ziemską" przeciwstawiano ją bardziej od niej transcendentalnej — niebieskiej. Szczególne znaczenie posiadała pur­ pura. Była symbolem najwyższej władzy i dostojeństwa. W teologii jasna nasycona, ognista czerwień jest wyrazem siły, odwagi i namiętności. Purpura to symbol „przepychu, wzniosłości, majestatu i pewnej siebie potęgi". Barwa różowa znaczy „rozwijającą się Mądrość Bożą", „młodość i wdzięk, radosny nastrój oraz miłość". Czerwień ciemna i brudna konotuje cielesną i zabro­ nioną miłość, egoizm, gwałt, zemstę itp., jest wyrazem złego ducha (Zieliński, 1960, s. 370-371). 14 1 4 Por. o pierwszej menstruacji dziewczyny: „kobieta co miesiąc kwitnie, a ta co nie kwitnie, to nie rodzi" (Tarko, 1967, s. 92); czerwony kwiat bieguńca przyspiesza u młodych i jałowych krów czas rui (Gustawicz. 1882. s. 308). �SEMIOTYKA BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 131 System barw dokładnie mieści się w dualistycznym światopoglądzie spo­ łeczności chłopskich. N a reguły klasyfikacji nałożyła się symbolizacja świata, zorganizowana również na zasadach antynomii. T a ostatnia nie powtarza po prostu reguł taksonomii , albowiem w jej ramach zachodzą bardziej skom­ plikowane stosunki. Kolory jasne klasyfikacji w rozmaitych tekstach kultury wchodząc w różne stosunki opozycji i korelacji, podlegając aksjologizacji mogą otrzymać zarówno pozytywne, jak i negatywne — „ciemne" znaczenia. Barwa czarna i szara zaś nigdy nie stają się pierwszymi członami przeciw­ stawień. Należy jeszcze zauważyć, że największą zdolność modelowania świata posiadają kategorie najbardziej abstrakcyjne, tzn. z najwyższych p o z i o m ó w klasyfikacji. Pomimo tego, barwy należą do bardzo konkretnych klasyfika­ torów. Opozycje barw przyjmują abstrakcyjny wyraz odnosząc się do takich przeciwstawnych par pojęciowych, jak: święty (kolory jasne [ + ]) — świecki (ciemne): czysty (jasne [+]) — nieczysty (ciemne i jasne w negatywnych zna­ czeniach); kultura — natura, w ramach tej opozycji występują bardziej szcze­ gółowe kategorie np. dom (czerwony, złoty) — woda (siny, czarny); życie (kolory jasne [+]) — śmierć (czarny, szary, biały i siny [+]); «ten świat" (kolory jasne [+]) — „tamten świat" (czarny, szary oraz barwy jasne [—]), dzień (jasny, biały) — noc (ciemny, czarny); lato (jasny, biały, zielony, złoty, czerwony) — zima (ciemny, czarny, biały i siny [—]; wschód (biały, złoty, czerwony) — zachód (czarny); południe (czerwony, złoty) — północ (siny, czar­ ny); góra (biały, złoty, czerwony) — dół (czarny, siny, „zaklęte złoto"); prawy (biały) — lewy (czarny); suchy (biały) — mokry (czarny); wilgoć (zielony) susza (czerwony, złoty); dojrzały (czerwony) — surowy (zielony); swój (biały — obcy (czarny); męski (biały) — żeński (czarny); młody (zielony, czerwony) — stary (czarny); piękny (czerwony, złoty) — brzydki (czarny, szary), itd. System barw modeluje zatem doznania zmysłowe, przestrzeń i czas, stosunki spo­ łeczne, problem dobra i zła oraz doznania estetyczne. Elementarne struk­ tury: biały — czarny (szary), siny — czarny, złoty (czerwony) — czarny (siny), są wariantami podstawowej antynomii jasny — ciemny wówczas, gdy odnoszą się do takich abstrakcyjnych przeciwstawień j a k : święty — świecki, czysty — nieczysty, konstrukcja — destrukcja, życie — śmierć, płodność — niepłodność. Stanowią warianty podstawowej opozycji w pewnym stopniu, bo niezmienny pozostaje sens ich odniesień, ale owe odniesienia stają się bardziej konkretne. Antynomię jasny — ciemny można więc uważać za fundamentalną w syste­ mie barw. 15 Wiele z tych elementarnych struktur semantycznych okazuje się struktu­ rami długiego trwania, skoro odnajdujemy je, z jednej strony w kulturze ludowej X I X i 1 pol. X X w., z drugiej strony zaś w systemie religijnym przedchrześcijańskich Słowian (patrz: Gieysztor, 1980; Ivanov, Toporov, 1965, 1970, 1974, 1975; Łowmiański, 1979). 15 Podobnie jak w przypadku systemów pokrewieństwa (patrz: L é v i - S t r a u s s , 1970, s. 98, 405-406). �132 ZBIGNIEW LIBERA Niewielki stopień zmian systemu barw powstałych pod wpływem oddzia­ ływań chrześcijaństwa wynikał głównie z dwóch p o w o d ó w : po pierwsze ze zbyt dużych podobieństw, a po drugie ze zbyt dużych różnic. To stwierdze­ nie jest tylko pozornie paradoksalne. Symboliczne treści barw chrześcijaństwa i ludowej kultury w większości pokrywają się. T a uwaga dotyczy koloru białego, czarnego, szarego, zielonego, złotego i czerwonego. Podobna jest rów­ nież symbolika światła i mroku, tyle tylko, że w ludowej wizji świata wy­ stępuje między owymi kategoriami wyraźny dualizm. Najbardziej odbiega sieć skojarzeń związanych z kolorem niebieskim. M o ż n a powiedzieć, że od­ działywania symbolicznych treści barw funkcjonujących w Kościele na „ludo­ wą" ich symbolikę ograniczały się w głównej mierze do rozszerzenia sensów, lecz nie przyczyniły się przez długi czas do zmian znaczeń. N a przykład kolor czerwony, symbolizujący w chrześcijaństwie m. in. zmartwychwstanie, nie przeczy „ludowej" symbolice tego koloru, który znaczy życie, płodność itp. — nałożenie się tych znaczeń powoduje jedynie rozszerzenie sensu. Wydaje się, że kolejność, w jakiej zostały o m ó w i o n e barwy klasyfikacji (biały, czarny, szary, biały, siny, żółty, czerwony), nie była przypadkowa czy arbitralna. Miejsca barw w systemie wskazywały w klasyfikacji zakresy nazw i ich synonimy oraz teksty typu: mity, kolędy, zamówienia, bajki, zagadki, które informowały o czasie pojawiania się barw we wszechświecie. Od po­ czątku istniał kolor czarny (Diabeł), biały (Bóg) i siny (morze — pierwotny chaos), a według niektórych tekstów (mity, kolędy, zamówienia) także zielo­ ny (drzewo kosmiczne). W dalszej kolejności pojawił się kolor żółty — złoty (lub siny), kamień, z którego stworzone zostało niebo, słońce, księżyc, gwiazdy i ziemia (Afanassjev, 1868, s. 123; Dáhnart, 1907, s. 59), i w końcu czerwony (ogień, którym włada Gromowładca). Jeśli będziemy pamiętać zna­ czenia barw. to przejście od pierwotnych trzech (lub czterech) barw do czerwieni okaże się mityczną opowieścią — wyrażoną w „języku" barw — o stopniowym wyłanianiu się kosmosu z pierwotnego chaosu. Kolor czerwo­ ny — ogień — Gromowładca powołany przez Boga na końcu procesu tworze­ nia kosmosu, kultury i życia spełnia rolę „strażnika" strzegącego ustalo­ nego porządku. Łączenie z barwami idei powstawania i rozwoju życia powinny potwier­ dzać kolory związane z zielonym drzewkiem („gaikiem", „maikiem", „nowym latkiem") występującym w czasie obrzędów wiosenno-letnich, które jest zna­ kiem wiosny, życia, odradzającego się kosmosu, ale z drugiej strony stanowi także wyobrażenie światowego drzewa — wszechświata, który się regeneruje (Eliade, 1966, s. 266, 404-409). Na szczycie „gaika" (maika, nowego latka) umieszczany był czerwony lub złoty kogutek, czerwona albo fi] zielona bań­ ka, czerwone i [lub] złote bądź białe jajka, biało ubrane lalki, wstążki w jasnych kolorach (Dekowski, 1967, s. 69-72; Karwicka 1980, s. 213-217; Zawistowicz, 1928, s. 384). Odwołanie się do innych jeszcze transformacji obrazu kosmicznego drzewa (korowaj, rózga weselna, wyobrażenia i przedsta­ wienia światowego drzewa w folklorze i sztuce) potwierdza występowanie �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 133 w przebraniu „gaika'' koloru zielonego i (lub) białego, czerwonego i (lub) złotego. Samo zielone drzewko nie wystarcza do tego, by znaczyć odradza­ nie się kosmosu, powstawanie i rozwój życia. W znaczeniu symbolicznym zieleń jest tylko początkiem życia, życia młodego i niedojrzałego. Zieleń umożliwia jedynie płodzenie i ta możliwość stanowi jej granicę. Dopiero ko­ lor czerwony i (lub) zloty (symbole słońca, kogutki, pisanki, wstążki itd.) w połączeniu z zielonym i białym — znakiem wiosennego świata; źródła i wa­ runku wszelkiego życia, kształtują ogólną ideę zawartą w „gaiku", ideę roz­ woju życia, od jego początku (kolor biały), okresu niedojrzałego (zielony), aż do momentu osiągnięcia dojrzałości i możliwości płodzenia (złoty i czer­ wony). Zawarty w „gaiku" rytualnomagiczny wizerunek rozwoju życia, wraz z jego kulminacyjnym punktem (czerwień), zgadza się z czasem, w którym pojawia się to drzewko we wsi i z przebiegiem wzrostu roślinności: od momentu jej ukazywania się, aż do początków dojrzewania. Połączenie z hierarchią barw, z ich następowaniem po sobie idei pow­ stawania i rozwoju życia, występuje nie tylko w kulturze ludowej: również w traktatach i malarstwie alchemicznym (patrz: Rabinowicz, 1978). Średnio­ wiecze i chrześcijaństwo kolor dokładnie skodyfikowało i sformalizowało. Nie istniał w kulturze ludowej system barw ujęty w system tez i twierdzeń, tak jak w Kościele. Brak werbalizacji przepisów dotyczących klasyfikacji i symbo­ liki barw nie oznacza, że ó w system nie był skodyfikowany. „Specyfiką światopoglądu ludowego jest mały stopień jego werbalizacji [...]. Wyrażało go samo życie społeczne, reakcje na zjawiska naturalne i regularnie podej­ mowane działania o charakterze symbolicznym [...]. Stąd też mamy zazwyczaj do czynienia z olbrzymią ilością drobnych faktów, które jedynie ujmowane całościowo ujawniają swe znaczenie, swój sens" (Tomiccy, 1975, s. 13-14). Te uwagi J . i R . Tomickich dotyczą także systemu barw. LITERATURA Afanasjev, A. 1868 Poetičeskie vozrenia Slavian na prirodu, t. 2, Moskwa. Antoniewicz, W. 1913 Pisanki w Polsce, „Ziemia", t. 4. Baranowski, B. 1981 W kręgu upiorów i wilkołaków. Łódź. Biegeleisen, A. b.r.w. Wesele, Lwów. Boczkowska, A. 1980 Tryumf Luny i Wenus. Pasja Hieronima Boscha, Kraków. B y s t r o ń . J. S. 1916 Słowiańskie obrzędy rodzinne, Kraków. 1947 Etnografia Polski, Warszawa. Caraman, P. 1933 Obrzęd kolędowania u Słowian i u Rumunów, Kraków. C z a j k a , H. 1973 Bohaterska epika ludowa Słowian, Wrocław. �134 ZBIGNIEW LIBERA D á h n h a r t , О. 1907 Natursagen. Eine Sammlung Naturdeutener Sagen, Marchen, Fabeln und Legenden, Bd. 1, Sagen zum Alten Testament, Leipzig und Berlin. Dekowski. .1. P. 1967 Obrzędowe obnoszenie zielonego drzewka, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicz­ nego i Etnograficznego w Łodzi", Nr 11. Duhn von, F. 1906 Rot und Tot, „Archiv für Religionswissenschaft", t. 9. Eliade, M. 1966 Traktat o historii religii, Warszawa. Fischer, A. 1909 Uzupełnienia Dahnharta, „Lud", t. 16. 192! Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów. Florenski, P. 1984 Ikonostas i inne szkice, Warszawa. Frankowski, E . 1932 Sztuka ludowa, [w:] Wiedza o Polsce, t. 5, cz. 3. Gajek, J. 1934 Kogut w wierzeniach ludowych, Lwów. Gieysztor. A, 1980 Mitologia Słowian, Warszawa. Grabowsk i. J. 1978 Sztuka ludowa w Europie, Warszawa. Grajnert. J. 1880 Zapiski etnograficzne z okolic Wielunia i Radomska, „Zbiór Wiadomości do Antro­ pologii Krajowej", t. 4. Gustawicz, Br. 1882 Podania, przesądy, gadki i nazwy ludowe w dziedzinie przyrody, cz. 2, „Zbiór Wiado­ mości do Antropologii Krajowej", t. 6. Heme, G. 1954 Dieslavischen Farbenbezeichnungen, Publications deTnstitut Slave d'Upsal, t. 9, Upsala. Ivanov, V. V., Toporov, V . N . 1965 Slavianskie jazykowe modelirujuščie semiotičeskie sistemy, Moskwa. 1970 К semiotičeskomu analiza mifa i rituala (na bieloruskom materiale), [w:] Sign. Language, Culture, Warszawa —Haga. 1974 Issledowania v oblasti slavianskich drevnostej, Moskwa. 1975 Invariant i transformacii v mifołogiceskich i folklorističeskich tekstach, [w:] Tipologičeskie issledovania po folkloru, Moskwa. Ivanov, V., Ł o t m a n , J . , Piatigorski, A., Toporov, V., Uspienski, В. 1973 Tezisy к semiotičeskomu izučenju kultur (k primieni к słowiańskim tekstom), [w:] Semiotyka i struktura tekstu, red. M. R. Mayenowa, Wrocław. Kantor, R. 1979 Symboliczna funkcja stroju w społecznościach wiejskich w drugiej polowie XIX wieku i w wieku XX (na podstawie materiałów z terenu Polski), „Rocznik Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie", t. 7. K a r w i c k a , T. 1980 Zwyczaj stawiania „majów" w polskiej kulturze ludowej na tle europejskim, „Polska Sztuka Ludowa", R. 24, z. 3-4. K a s j a n , M. 1976 Poetyka polskiej zagadki ludowej, Toruń. Klinger, W. 1949 Wschodnioeuropejskie rusałki i pokrewne postacie demonologii ludowej a tradycja grecko-rzymska, Lublin. �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 1960 135 Jeszcze raz o rusałkach i pokrewnych postaciach demonicznych i ich zależności od tradycji grecko-rzymskiej, „Lud", t. 45. Kolberg, O. 1961-1975 Dzieła wszystkie, t. 1-68, Wrocław. Krzysztofowicz, Z. 1972 O sztuce ludowej w Polsce, Warszawa. L é v i - S t r a u s s , С. 1968 Myśl nieoswojona. Warszawa. 1970 Antropologia strukturalna, Warszawa. Lubecki, K . 1910 Estetyka ludowa, Kraków. Ł o w m i a ń s k i , H. 1979 Religia Słowian i jej upadek {w. VI-XII), Warszawa. Majewski, E . 1892 Wąż w mowie, pojęciach i praktykach ludu naszego, „Wisła", t. 6. Moszyński, K. 1967-1968 Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 1-2. Warszawa. Niekludov, S. J . 1980 Zametki o mifologičeskoj i folklorno-épičeskoj simvolikie u mongolskich narodov: simvolika zolota, „Etnografia Polska", t. 24, z. 1. Novikov, N. V. 1974 Obrazy vostočnoslavianskoj volšebnoj skazki, Moskwa. Nowosielski, A. 1857 Lud ukraiński, t. 2, Wilno. O l ę d z k i , J. 1970 Sztuka Kurpiów, Wrocław. 1971 Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wrocław. Paluch, A. 1984 Świat roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych wsi polskiej, Wrocław. Perls, H. 1937 Wąż w wierzeniach ludu polskiego, Lwów. P i ą t k o w s k a , J. 1889 Z życia ludu wiejskiego ziemi sieradzkiej, „Wisła", t. 3. 1898 Obyczaje ludu ziemi sieradzkiej, „Lud", t. 4. Pietkiewicz, Cz. 1938 Kultura duchowa Polesia rzeczyckiego. Warszawa. Polaczek, A. 1891 Z podań i wierzeń ludowych zapisanych we wsi Rudawie pod Krakowem, „Wista", t. 5. Pomeranceva, E . J . 1975 Mifologičeskije personaźi w russkom folklore, Moskwa. Rabinowicz, W. 1978 Kolor w systemie średniowiecznego symbolizmu, „Literatura na świecie", nr 5. R o b o t y c k i , Cz., Szpilka, W. 1983 W każdej bajce jest ułamek prawdy (o „funkcji" daru w bajce), „Prace Etnograficz­ ne", z. 18. Rok... 1931 Rok Boży w liturgii i tradycji Kościoła Świętego z uwzględnieniem obrzędów i zwy­ czajów ludowych oraz literatury polskiej, red. ks. Fr. Markowski, Katowice. R z e p i ń s k a , M. 1966 Studia z teorii i historii koloru, Kraków. 1983 Historia koloru w dziejach malarstwa europejskiego, Kraków. �136 ZBIGNIEW LIBERA Seweryn, T. 1928 Z żywym kurkiem po dyngusie, Kraków. 1937 Polskie malarstwo ludowe, Kraków. Siarkowski, W. 1883 Podania i legendy o zwierzętach, drzewach i roślinach, „Zbiór Wiadomości do Antro­ pologii Krajowej", t. 7. S i e w i ń s k i , A. 1903 Bajki, legendy i opowiadania ludowe zebrane w powiecie sokolskim, „Lud", t. 9. Ś l i w i ń s k i . J. 1966 Zachodnioslowiańskie opowiadania o inkluzie, „Literatura Ludowa", R. 10, z. 1. Słownik... 1973 Słownik teologii biblijnej, red. X. Leon-Dufour, Poznań. S m ó l s k i , G. 1901 O Kaszubach nadlebiańskich, „Wisła", t. 15. Sokolewicz, Z. 1980 Rozwój metod analizy w etnologii, [w:] Metody etnologii, cz. 1, Warszawa. Staszczak, Z. 1964 Śląska forma obrzędu Marzanny i Gaika na tle porównawczym, Opole. Stomma, L . 1975 Rytuał pokładzin w Polsce. Analiza strukturalna, „Etnografia Polska", t. 19, z. 1. 1980 Metoda strukturalna w etnologii, [w:] Metody etnologii, cz. 1, Warszawa. S u m c ó w . M. 1891 Boginki-Mamuny, „Wisła", t. 5. Ś w i ę t e k , J. 1897 Lud nadrabski, Kraków. Szczypka, J. 1980 Kalendarz Polski, Warszawa. T a r k o , M. 1967 Zwyczaje i obrzędy narodzinowe, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3, Poznań. T o m i c k i , R. 1976 Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnografia Polska", t. 20, z. 1. 1979 Ludowa kosmogonia dualistyczna w świetle samojedzkkh mitów stworzenia, „Etno­ grafia Polska", t. 23, z. 2. 1980 Ludowe mity o stworzeniu człowieka, „Etnografia Polska", t. 24, z. 2. Tomiccy, J. i R. 1975 Drzewo życia, Warszawa. Udziela, S. 1889 Poczucie piękna u ludu ropczyćkiego, „Wisła", t. 3. V á c l a v í k , A. 1956 Volkskunde und Gewebe, Praga. Veleckaja, N. N. 1978 Jazyčeskaja simvolika slavianskkh archaičeskkh ritualow, Moskwa. Wierzbicki, D. 1882 Meteorologia ludowa, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 6. Witort, J. 1896 Przeżytki starożytnego światopoglądu u Białorusinów, „Lud", t. 2. Zahorski. W. 1910 Podanie o zwierzętach na Litwie i Żmudzi, „Ziemia", t. 1. Zaręba, A. 1954 Nazwy barw w dialektach i historii języka polskiego, „Prace Językoznawcze", t. 3, Wroclaw. �S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ 137 Zawistowicz, K. 1928 Zielone Świątki w wierzeniach i obrzędach, „Wiedza i Życie", R. 3. 1929 O niektórych zabiegach magicznych w polskich obrzędach weselnych, „Wiedza i Ży­ cie". R. 4. 1931 O niektórych zwyczajach wiosennych, „Ziemia", t. 16. 1933 Śródpoście w zwyczajach ludowych, „Wiedza i Życie", R. 8. Z i e l i ń s k i , Ch. 1960 Sztuka sakralna, Poznań. Ż m i g r o d z k i , M. 1896 Ukraina. Theogonia i kosmografia ludu Ukrainy, cz. 1, „Lud", t. 2. Ż ó ł t o w s k a , H. 1932 Ptaki nosiciele dusz, „Ziemia", t. 17. Ź y r a n i k , J. 1934 Przeciwieństwo bóstwa — drzewa i bóstwa —kamienia w wyobrażeniach ludowych, Lwów. Zbigniew Libera T H E SEMIOTIC O F C O L O U R S I N T H E POLISH F O L K C U L T U R E AND O T H E R SLAVONIC C U L T U R E S Summary The paper concerns the reconstruction of the colour system in the Polish (as well as Slavonic) folk culture; the author presents here the static model of the discussed system. The article has been divided into two parts on the methodological grounds. The first discusses the classifications of colours while the seond one concerns the symbolism of colours. I. The cląssincation of colours. In all Slavonic languages there was one group of colour terms referring without limitations to all the objects of Nature and Culture (black, grey, white, blue, green, yellow, red). The transient mood tones and their intensity were termed in syntactic and formative ways. The categories of the next level of classification referred only to the colours of the domestic animals (mainly cows and horses) and human hair and complexion. They didn't comprise the wild animals. The lowest level of classification made the figurative colour terms ("cherry-red", "cervine brown", "sky blue") and the ones based on comparison ("red as a poppy"). The entire colour classification was based on two principles: first, the division of all the colours into "light ones" (white, blue, green, yellow, red) and dark (black only grey was situated in-between). The second principle concerned the areas of relevance — some categories were universal, another referred to the objects of a particular kind only. II. The symbolism of colours. The classification of colours was composed with the second layer — the symbolism of the Universe similiarly basing on the principle of mutual antino­ mies. But the latter doesn't simply repeat the former's rules of taxonomy, its relations are much more complicated. Particular colours in different cultural texts being joined together in different relations of oppositions and correlations and undergoing the process of axiologization obtained either positive or negative connotations. Colours are very concrete classifiers. The oppositions of colours obtain an abstractive aspect referring to the oppositions like: sacred-profane, pure-impure, culture-nature, life-death, day-night, summer-winter, East-West, South-North, upper-lower, right-left, dry-wet, mature-immature, own group-strangers, male-female, young-old, nice-ugly etc. Thus the system of colours modelled the sensual experience, space and time, social relations, the problems of good and evil and esthetic values. The informations analysed in this paper come from eehnographic works concerning the �138 ZBIGNIEW L I B E R A period of the XIX cent, and the first halfth of the X X cent. The sources don't reflect however the exact image of the peasant culture of that period since they have been especially selected with reference to the system of colour terms. For it is possible then to join the semiotic description with historical reconstruction; in such case the later cultural influences should be separated. In the history of folk culture those influences meant above all the influence of Christianity. That's why the folk colour symbolism has been confronted here with the same symbolism in Bible, theology and religious art. It proved that the influence of Christian colour symbolism on the "folk" one ammounts to no more than to broadening of the meanings but for a very long time it didn't contribute to their changing. Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ea035050474f4813de0fa54e71a70bb8.pdf b3052caabc4e6cde08f944ac42acd455 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4749 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4407 Title A name given to the resource Kronika / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.125-126 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Y M A W B Ń K (1908-1970) Był założycielem i d ł u g o l e t n i m dyrektorem W y d a w ­ nictw Artystycznych i Filmowych. Przyjacielem i opie­ kunem naszego pisma. Szlachetnym człowiekiem. Miał dar szczególnie cenny i rzadki — s t a w i a ł na ludzi, ufał i m i p o m a g a ł . Zainteresowania sztuką, wyniesione ze studio iwi wciąż p o g ł ę b i a n e s p r a w i ł y , że z a i n s p i r o w a ł i u ł a t w i ł powstanie w i e l u dzieł cennych dla naszej k u l ­ tury i ś w i e t n i e wydanych. Czuliśmy zawsze Jego życz­ liwość, był naszym pierwszym i w d z i ę c z n y m czytelni­ kiem. Cieszył oG każdy i n t e r e s u j ą c y a r t y k u ł , m a r t w i ł a niska jakość reprodukcji, w k t ó r y c h gubił się artystycz­ ny walor obiektu. N i e b y ł ambicjonalny. Cecha r ó w n i e rzadka j a k u m i e j ę t n o ś ć ufania ludziom... Gdy p r z e j ą ł dorobek „ A u r i g i " a m b i c j ą Jego było, by nie u r o n i ć n i ­ czego, zostawiając dzieło w t y m kształcie, j a k i zamyślił tragicznie z m a r ł y Rafał Glucksman. Miał o d w a g ę b y ć skromnym. I dlatego zrobił dla naszej k u l t u r y dużo. Ż e g n a m y Go ze smutkiem i żalem na ł a m a c h pisma, k t ó r e zawdzięczało M u n i e j e d n ą r a d ę , n i e j e d n ą pomoc. Z m a r ł 28 kwietnia 1970 r. po ciężkiej, wielomiesięcznej chorobie. Redakcja O K N K za okres X - l 1970 18 lutego z m a r ł Leon K a t u l s k i z Annowa, pow. Żnin, zasłużony p a ł u c k i t w ó r c a ludowy. W tematyce jego r z e ź b p o c z ą t k o w o d o m i n o w a ł y zwierzęta i kompozycje z zakresu życia wiejskiego, później podjął cykl postaci historycznych. Ostatnio Leon K a t u l s k i z a j m o w a ł się pa­ miątkarstwem. * W marcu zmarł Mieczysław Ruszkowski, jeden z bardziej zna­ nych t w ó r c ó w ludowych w Polsce. Sierpecki rzeźbiarz należał do Z w i ą z k u Polskich A r t y s t ó w Plasty­ ków, był w y r ó ż n i a n y dyplomami, posiadał złotą o d z n a k ę „Za zasługi dla w o j e w ó d z t w a warszawskiego". Konkursy, folkloru wystawy, festiwale i dni W galerii sztuki współczesnej w Reszlu otwarto 3 p a ź d z i e r n i k a w y ­ s t a w ę sztuki ludowej i twórczości amatorskiej W a r m i i i Mazur. B o ­ gato reprezentowane były działy: rzeźby, ceramiki i tkactwa. Przy­ znano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztu­ ki. * 23 p a ź d z i e r n i k a w z a b r z a ń s k i m Muzeum r o z s t r z y g n i ę t o konkurs na l u d o w ą i a m a t o r s k ą rzeźbę w w ę g ­ lu. Przyznano nagrody M i n . K u l t u ­ ry i Sztuki. 28 p a ź d z i e r n i k a w Muzeum w Rabce r o z s t r z y g n i ę t o konkurs n a . temat: „ T r a d y c y j n e garncarstwo l u ­ dowe z terenu Karpat". B y ł on po­ przedzony badaniami w w o j . k r a ­ kowskim. Przyznano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztuki oraz Cepelii. 30 p a ź d z i e r n i k a w Ł ó d z k i m D o ­ m u K u l t u r y otwarta została wysta­ wa garncarstwa ludowego H i e r o n i ­ ma M u s z y ń s k i e g o z Sieradza. Muzeum w N o r r k ó p i n g u d o s t ę p ­ niło swe sale dla polskiej „sztuki naiwnych". W działach malarstwa i rzeźby oglądać m o ż n a było m. i n . prace: Zagajewskiego, Zegadłów, S k r ę t o w i c z a , Zelka, Holesza, Ociep­ k i , Surowiaka, P ł o n k o w e j i Korsak. Wystawa otwarta została w p a ź ­ dzierniku. We w s i Chmielno, pow. Kartuzy, otwarto w y s t a w ę ceramiki kaszub­ skiej — dawnej i w s p ó ł c z e s n e j . Wystawa zainicjowana przez m i e j ­ scowe koło regionoznawcze, zlokali­ zowana była w hallu szkoły. 6 listopada r o z s t r z y g n i ę t y został konkurs na w s p ó ł c z e s n ą s z t u k ę l u ­ dową regionu kujawskiego. Przyz­ nano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztu­ ki. W grudniu odbyła się wystawa pokonkursowa w Muzeum K u j a w ­ skim we W ł o c ł a w k u . 27 listopada w L u b l i n i e rozstrzy­ g n i ę t o konkurs na s z t u k ę l u d o w ą Lubelszczyzny zorganizowany przez w y d z i a ł K u l t u r y P W R N i Muzeum Okręgowe. N a p ł y n ę ł o na konkurs około 400 prac z w i e l u dziedzin: rzeźby, tkactwa, garncarstwa, k o ­ walstwa, plecionkarstwa, plastyki o b r z ę d o w e j . Przyznano nagrody M i n . K u l t u r y i Sztuki. W grudniu ogłoszono konkurs na przedmioty plastyki ludowej, z w i ą z a n e z o b r z ę d a m i i zwyczajami w i e j s k i m i i miejskimi. Adresowa­ ny do t w ó r c ó w ludowych w o j . w a r ­ szawskiego konkurs z o r g a n i z o w a ł y Wydział K u l t u r y P W R N i Muzeum Mazowieckie w Płocku. W grudniu odbył się pokaz najciekawszych t k a n i n dekoracyj­ nych spośród prac n a d e s ł a n y c h na doroczny konkurs Cepelii. 22 spół­ dzielnie n a d e s ł a ł y 287 p r o j e k t ó w tkanin obiciowych, zasłonowych, podłogowych, makat, narzut i mat. Pokaz m i a ł miejsce w Starej K o r ­ degardzie w warszawskich Ł a z i e n ­ kach. W g r u d n i u otwarto ogólnopols­ k ą w y s t a w ę malarstwa, g r a f i k i i rzeźby plastyków-amatorów, wywo- 125 �dzących się ze ś r o d o w i s k a górni­ czego. Pokazano ciekawe prace ta­ k i c h t w ó r c ó w jak P a w e ł Wróbel, Gerard Urbanek, Stefan Adamek, Jan Janiga i A n t o n i Jaromin. I n t e ­ resujące grafiki przedstawił Jan Nowak. Najciekawszy był cykl L u d w i k a Holesza „ E p o k a k a r b o ń s ka". * W g r u d n i u m i a ł miejsce dorocz­ ny, X X V I I kokurs szopek k r a k o w ­ skich. Trzy pierwsze nagrody uzy­ skali: B. Ziółek, T. G i l l e r t i W. Głuch, ctzery drugie — Z. Grabow­ ski, St. P a c z y ń s k i , Wł. Ł e s y k i J. M a l i k . W k r a k o w s k i m Muzeum od­ była się wystawa szopek; utworzo­ no Sekcję Szopkarzy w Kole Miłoś­ n i k ó w Muzeum. Sekcja ma na celu m. i n . wznowienie przedstawień szopkowych w e d ł u g starych teks­ tów. Siedem spośród najlepszych szo­ pę pokazano na otwartej 3 stycznia wystawie w b ę d z i ń s k i m Muzeum na Zamku. W styczniu otwarto w k a l i s k i m Klubie M P i K wystawę, obrazującą tradycyjną i współczesną sztukę reigonu. Zgromadzono eksponaty z zakresu rzeźby, ceramiki, haftu, zdobnictwa ze słomy i bibuły. Za­ prezentowano ludowe instrumenty muzyczne! Wiejskie budownictwo z X V I I I i X I X w. uwidocznione by­ ło na fotogramach S t a n i s ł a w a B ł a ­ szczyka. * IB stycznia otwarto w Muzeum w Tarnowie w y s t a w ę twórczości ludowej regionu tarnowskiego, b ę ­ dącą rezultatem konkursu na dzie­ ła sztuki ludowej i przedmioty gos­ podarskie dziś już zanikające. Zgro­ madzono unikalne części ubiorów, c e r a m i k ę , wycinanki, elementy w y ­ posażenia wnętrz mieszkalnych. Organizatorami konkursu b y l i : Pre­ zydium M R N w Tarnowie, I n s t y t u t Sztuki P A N oraz tarnowskie M u ­ zeum. * * W warszawsikej siedzibie Towa­ rzystwa Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h wystawiono w s p ó ł c z e s n e malarstwo na szkle. Wystawa opracowana przez Muzeum T a t r z a ń s k i e w Za­ kopanem pokazana była t a m ż e w 1968 r. („Pol. Szt. L u d . " , nr 3/4 1970). Na wystawie znalazły się prace t w ó r c ó w ludowych (Jacimiak, Walczak), a m a t o r ó w , u c z n i ó w lice­ um im. K e n a r a , p l a s t y k ó w zawodo­ wych. 24 stycznia otwarta została w W D K w Rzeszowie wystawa sztu­ k i ludowej pow. łańcuckiego. S k ł a ­ dały się na nią: ceramika ludowa z Medyni G ł o g o w s k i e j , rzeźby w drewnie, stroje ludowe oraz za­ bawki. * 3 i 4 stycznia w P a ń s t w . Teatrze Dzieci Zagłębia w Będzinie odbył się V I p r z e g l ą d O b r z ę d ó w Ludo­ wych „ H e r o d y 70". W imprezie wzięły udział 23 zespoły z w o j . ka­ towickiego i krakowsikego. W g r u ­ pie „ h e r o d ó w " najlepszy był zes­ pół z Zawiercia, w grupie „dzia­ d ó w " — z M i l ó w k i k. Zwardonia, w' grupie „szopek", s t a n o w i ą c e j no­ v u m p r z e g l ą d u — zespół z Kasinki M a ł e j , pcw. Limanowa. Równocześnie zorganizowano sympozjum naukowe poświęcone sztuce ludowej. * 10 stycznia rozpoczęły się Dni Sztuki Ludowej w pow. t o r u ń s k i m . K i l k a miejscowości gościło kolejno w y s t a w ę polskich s t r o j ó w ludo­ wych, w C h e ł m ż y zorganizowano w y s t a w ę pt. „ T e m a t y k a ludowa w literaturze". We w s i K a d z i d ł o pre­ zentowane były dwie wystawy: twórczości ludowej i malarstwa amatorów. W styczniu w P R M N Puck ot­ warto w y s t a w ę twórczości ludowe.) woj .gdańskiego. Zgromadzono na niej 700 e k s p o n a t ó w z dziedziny ce r a m i k i , rzeźby, haftu, p a m i ą t k a r ­ stwa i meblarstwa. * W styczniu otwarto w I n o w r o ­ cławiu w y s t a w ę prac kujawskich członkiń Kół G o s p o d y ń Wiejskich ze S ł a w k a Wielkiego i Janowic. * 26 stycznia otwarta została z i n i ­ cjatywy K W PZPR i Prezydium W R N w Katowicach wystawa w y ­ r o b ó w artystycznych i p a m i ą t k a r ­ skich. B r a l i w niej udział obok r z e m i e ś l n i k ó w p r z e m y s ł u terenowe­ go także twórcy, p r a c u j ą c y dla Ce­ pelii. * 30-31 stycznia w M D K w Ż y w ­ cu o d b y w a ł się I I Festiwal „Ży­ wieckie gody". Brały w n i m udział o b r z ę d o w e zespoły folklorystyczne z pow. żywieckiego. * Wystawa sztuki ludowej regio­ nu łapskiego otwarta była w stycz­ niu w Bibliotece Powiatowej w Łapach. Wśród e k s p o n a t ó w znajdo­ wały się dywany i k i l i m y dwuosnowowe, meble wiejskie, przedmio­ ty z w i ą z a n e z o b r z ę d a m i ludowymi. * W styczniu Cepelia i Muzeum w Łowiczu ogłosiły ogólnopolski kon­ kurs na wycinanki ludowe. Regula­ m i n przewiduje n a d s y ł a n i e przez uczestników z r ó ż n i c o w a n y c h zesta­ w ó w wycinanek. cych r ó w n i e ż z tego p u n k t u widze­ nia, że s ą s i a d o w a ł y t u obok siebie przemieszane motywy z w i e l u re­ gionów m. in. z Wileńszczyzny. W dziale r z e ź b y wystawiali swe pra­ ce — obok innych t w ó r c ó w — Ed­ ward Kołacz i Zygmunt Skrętowicz. W styczniu rozstrzygnięty został ósmy konkurs dla a m a t o r ó w , zor­ ganizowany przez Wydział K u l t u r y PPRN w N o w y m Sączu, Towarzy­ stwo Przyjaciół Sztuk P i ę k n y c h i PDK. Wśród 21 a u t o r ó w , którzy nadesłali 156 prac, najliczniejszą g r u p ę stanowili nauczyciele. W dzia­ le rzeźby dwie I nagrody przyzna­ no Edwardowi Gruceli i Piotrowi Zelkowi. W malarstwie dokonano podziału na „ p r y m i t y w n y c h " (I na­ grody: Teresa Kuczaj i Maria Wnęk) i a m a t o r ó w (Antonina Jusz­ czak) . 18 stycznia w nowosądeckim B W A otwarto p o k o n k u r s o w ą w y ­ s t a w ę n a d e s ł a n y c h prac. Inne W p a ź d z i e r n i k u o d b y ł o się w Toiruniu trzydniowe Walne Zgro­ madzenie Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, połączone z sesją naukową. W t o r u ń s k i m Muzeum Etnograficznym dokonano róvmocześnie otwarcia kujawskiej części przymuzealnego skansenu. * Utworzona została Rada Społeczno-Naukowa, która wspierać bę­ dzie poczynania Stworzyszenia T w ó r c ó w Ludowych. P r z e w o d n i c z ą ­ cym Rady został prof. dr Roman Reinfuss z Instytutu Sztuki P A N . Zadaniem Rady jest poradnictwo w organizowaniu k o n k u r s ó w i w y ­ staw oraz koordynacja przedsię­ wzięć wydawniczych i popularyza­ torskich. * W październiku zorganizowano izbę pamiątek w Wojsławicach, pow. C h e ł m Lubelski. Jest to daw­ ny ośrodek garncarstwa ludowego. * W Jaworzynce, pow. Cieszyn, powstało dzięki staraniom miejsco­ wych działaczy m a ł e muzeum. Eg­ zystuje ono w chacie góralskiej Ja­ na Bojki, ludowego rzeźbiarza. Cennym eksponatem jest stół ka­ mienny z X V I w., znajduje się też w izbie kolekcja ś w i ą t k ó w , w y k o ­ nanych przez miejscowych twór­ ców. * * W szczecińskim Zamku Książąt Pomorskich otwarto w styczniu d z i e w i ą t ą już doroczną wystawę sztuki ludowej i twórczości ama­ torskiej. Bogato reprezentowane były działy rzeźby i malarstwa w t y m po raz pierwszy obrazy na szkle. Nowością było też pokazanie strojów regionalnych, interesują­ Poczta Polska miu znaczków rzeźb ludowych, wych i czterech w y d a ł a serię oś­ z reprodukcjami czterech anonimo­ współczesnych. „Ekspress Wieczorny", a w ślad za n i m wiele innych czasopism, podjęło akcję pod h a s ł e m : „ R a t u j ­ my w i a t r a k i " . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b227c852b4741f356f5e53bc2f7de146.pdf f045fee2c5376a04ade57fc8c4a6fe5d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3027 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2831 Title A name given to the resource Paideia poetów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.50-55 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bartol, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krnsljno Barwi * PA1DEIA POETÓW KRYSTYNA konany o wszechobecności bogów w otaczającym go świecie, w naturalny sposób łączył ze sferą nadprzyro­ dzonych doświadczeń. Wiara w boską proweniencję sztuki poetyckiej kazała mu dostrzegać w osobach po­ etów wychowanków niebiańskich opiekunów, uczniów olimpijskich nauczycieli, którzy ziemskich wybrańców czynią swoimi pośrednikami w przekazywaniu śmiertel­ nikom boskiej wiedzy i mądrości. BARTOL Paideia poetów • * • Teorie dotyczące boskiej inspiracji w poezji, będące próbą określenia wzajemnych relacji pierwiastka bo­ skiego i ludzkiego, zaczęły się pojawiać w Grecji sto­ sunkowo późno, w epoce klasycznej wraz z działalno­ ścią Gorgiasza, Platona, Arystotelesa. Nie ma w tym nic dziwnego. Grecka teoria w każdej dziedzinie była bowiem wtórna w stosunku do praktyki. Grecy, jak niegdyś trafnie powiedziano, znali odpowiedzi, zanim nauczyli się stawiać pytania. Tak było również w od­ niesieniu do sztuki, która bujnie rozwijająca się w cza¬ sach archaicznych, swojej teorii doczekała się dopiero w uczonych pismach intelektualistów epoki klasycznej. Nie oznacza to jednak, że nic nie wiemy o tym, co naj­ dawniejsi Hellenowie sądzili na temat zawodu poety i jego pozycji w ówczesnym świecie. Pochodząca z tych czasów poezja, dochowana do dnia dzisiejszego w sta­ nie szczątkowym, przesiąknięta jest duchem w którym wszystko, co wartościowe i cenne uważane było za dar boski udzielany temu, kto nań zasłużył. Umiejętność poetyckiego tworzenia uchodziła w oczach ówczesnych ludzi epoki archaicznej za dowód boskiego wyróżnienia. Co więcej widziano w niej przejaw wyjątkowego związku człowieka i bóstwa (nie be powodu Homer obdarza śpiewaków epitetem boscy") Moment stawania sie ooeta rozumiano Hko akt niemalże religijny chwile odkrycia w sobie boslie BO nowołann wyobrażano sobie iako dostaoienie wta iemniczenia w arkana wiedzv odsłanianej tylko nvm otrzymanie znaku nem enia ooetyckiei służby bv' lo dla Greków jak przejście p r z e H o ^ k inicjacji! który zmienia dotychczasową egzystencję człowieka. Znane nam dzięki różnym antycznym autorom sceny poetyckiej inwestytury (tzw. Dkhterweihe) wykazują wszelkie znamiona misteryjno-inicjacyjnego rytu, który w różnych swych odmianach na obszarze greckich wpływów kulturowych wykazywał pewne cechy wspól­ ne wyznaczające zewnętrzne sposoby wyrażania religij­ nego przeżycia tworzących grupę jednostek. Pytanie, jak to się dzieje, że jeden potrafi tworzyć poruszające umysły i serca strofy zachwycające swym pięknem, inny natomiast, nawet jeśliby bardzo chciał, nie jest w stanie wykrzesać z siebie poetyckiego płomie­ nia, nurtowało Greków od zarania dziejów. Zjawisko artystycznego tworzenia, zagadkowe, tajemnicze, ra­ cjonalnie niewytłumaczalne, ten religijny naród, prze­ W scenach poetyckiej inicjacji punktem wyjścia jest zawsze spotkanie człowieka i bóstwa. Bezpośredni kon­ takt z bóstwem staje się dla człowieka momentem zwrotnym w jego życiu, chwilą odkrycia w sobie twór­ czego impulsu. Hezjod relacjonuje w Teogonii (ww. 23¬ 34) swoje spotkanie z Muzami u stóp Helikonu, w wy­ niku którego poeta porzuca zawód pasterza i rozpoczy­ na swą poetycką działalność. A u t o r tzw. inskrypcji W zasadzie nieprzetłumaczalny grecki termin paideia, czy to w swym szerokim znaczeniu, które moglibyśmy w przybliżeniu oddać polskim wyrażeniem „kultura ogólna" , czy to w wą­ skim, pojmowanym jako nauczanie, wychowanie, za­ wsze bezpośrednio dotyczy indywidualnego człowieka. Koncepcja helleńskiej paidei sytuuje wszelako jednost­ kę w świecie innych osób. 1 właśnie społeczna kontekstualizacja paideutycznych działań wyznacza istotę d u ­ chowego rozwoju każdej osoby: odnalezienie indywidu­ alnej tożsamości możliwe jest jedynie poprzez określe­ nie własnego miejsca w zbiorowości. 1 1 2 Ograniczenie na użytek niniejszego referatu zakresu semantycznego wieloznacznego terminu paideia do ściśle edukacyjnego, oznaczającego po prostu kształ­ cenie, wychowanie, kształtowanie, jest zawężeniem celowym. Pozwoli ono jasno przedstawić zagadnienia związane z pojmowaniem roli, jaką Grecy przypisywali poetom - ludziom wyjątkowej, w ich opinii, profesji, żyjących wśród, a jednak w pewien sposób obok nich. Zawarte w tytule sformułowanie „paideia poetów" od­ zwierciedla typową dla Greka dwutorowość ujmowa­ nia zagadnienia, w którym osoba twórcy-artysty jest z jednej strony obiektem kształcenia, z drugiej - pod­ miotem sprawczym procesu wychowania Dwoistość ta jest z kolei naturalnym korelatem typowej dla mieszkańca starożytnej Hellady dychotomii spojrzenia na problematykę artystycznej twórczości. Przejawiała się ona mianowicie w (1) podejmowaniu prób wyja­ śnienia samej natury zawodu poety i jego specyfiki wo­ bec innych przejawów ludzkiej działalności oraz w (2) określaniu zadań artysty względem obcujących z ,ego s z t u K ą oan.orcow. i*mijmy się po K O i e i K a z u y m z wymienionycn tu aspeictow 50 4 7 5 �Krystyna Bunni • P A I P E I A POETÓW Mnesiepesa opowiada o spotkaniu młodego Archilocha, przyszłego mistrza poezji jambicznej, z Muzami. Jest ono zapowiedzią, że przeznaczeniem Archilocha nie jest zajmowanie się hodowlą lub kupiectwem (a w takich zawodach zdaje się go widzieć ojciec, któ­ ry wysyła go z krową na targ), lecz uprawianie poezji. Podobne historie przekazują nam antyczni autorzy i o innych artystach. Diogenes Laertios (1,109) powta­ rza historię Epimenidesa ( V I W I w. p.n.e.), który w drodze na tatg zasnął na chwilę w grocie. Jego inicja­ cyjny, jak się okazało, sen trwał wiele lat, a Aletheid i Dike, Prawda i Sprawiedliwość, które w n i m zobaczył, kazały mu zająć się twórczością artystyczną. Pauzaniasz (21,1) mówi z kolei o młodym Ajschylosie, który w winnicy we śnie dostąpił spotkania z Dionizosem i otrzymał od niego rozkaz pisania tragedii. Żywot Ezopa (V. Ae. G 6-7 p. 37-38 Perry) przedstawia podobną opowieść w odniesieniu do tego bajkopisarza. W więk­ szości scen poetyckiej Dichterweihe pojawia się motyw snu. Jest on niezwykle istotny w zrozumieniu symboli­ ki tych scen. Sen a więc s vve^jo rodzaju oderwanie się od rzeczywistości stan hipnotycznej nieświadomości pojawia sie w literaturze greckiej jako kontekst opisów er fanii* będących przecież próba uiecia w słowa reli giinei etebi zespolenia sie z bóstwem.' Usytuowanie ooi svwanvch scen powołania na noete we śnie świadczy' że nie są one jedynie fantastycznymi opowieściami! bajkami snutymi dla oczarowania odbiorcy, w które on może uwierzyć łub nie, lecz symboliczną projekcją m i ­ stycznych przeżyć wewnętrznych. W podobnych kate­ goriach należy odczytywać i inny element powtarzają­ cy się w scenach poetyckiej inwestytury, mianowicie pozyskanie przez człowieka widocznego znaku arty­ stycznej misji. Archiloch otrzymuje lirę, Hezjod - ga­ łązkę mirtu, Pindar (ap. Paus. 9,23) znajduje na swoich wargach plaster miodu. Wszystkie te atrybuty symboli­ zować mają poetyckie powołanie. Są widzialnym zna­ kiem niewidzialnego, inkarnacją duchowej przemiany, ucieleśnieniem metafizycznych doświadczeń. 6 7 Autorzy antyczni moment przyjęcia przez poetów boskiego wezwania przedstawiają często jako skoszto­ wanie napoju, którego patronem jest bóg. Epigramatycy opisują poetycką inicjację Hezjoda, wyobrażając so­ bie, że w chwili spożycia wody z poświęconego Muzom i Pegazowi źródła Hypokrene spłynęło na niego poetyc­ kie natchnienie." Woda, żywioł łączony przez Greków z nimfami - boginkami źródełek, które spokrewnione były z M u z a m i , staje się więc symbolem obecności bo­ skiego pierwiastka w człowieku, zaczynem, z którego odtąd kiełkować będzie ziarno poetyckiego kunsztu. Także wino, napój w sposób szczególny związany z Dio­ nizosem, utożsamiany niekiedy z n i m samym, urasta w jednym z utworów Archilocha (120 W . ) do rangi symbolu poetyckiej inspiracji. Poeta z Paros deklaruje: 10 Umiem władcy Dionizosa piękne pieśni - dytyramby Intonować, kiedy wino niczym piorun mnie porazi." Za pomocą eleganckiej metafory wyraża się tu poeta na temat stanu, w jakim się znajduje, tworząc swoje ekstatyczne pieśni. Boską moc, jaką czuje w sobie, i poddanie się sile wyższej, eksponuje czasownikiem synkeraunoo (porazić piorunem), który przydaje wyjąt­ kowej ekspresji tej wizji natchnienia niespodziewanie ogarniającego twórcę. W jej stworzeniu pewną rolę odegrać mogły wyobrażenia pioruna Zeusa, którym bóg niespodzianie i skutecznie poraża, kogo zechce. Spo­ żywanie wina i wody jako symbol inspiracji poetyckiej staje się w epoce hellenistycznej motywem bardzo po­ pularnym. " Aleksandryjczycy uczynili go wręcz lite­ rackim toposem, przeciwstawiając żywiołową twór­ czość jednych poetów podniosłej i spokojnej poezji i n ­ nych twórców. 12 Religijno-misteryjne odniesienia motywu Dichter­ weihe musiały bardzo sugestywnie oddziaływać na wy­ obraźnię Greków, skoro nawet zwolennicy teorii racjo­ nalistycznych, sceptycznie patrzących na boską genezę sztuki, przejmują jego najważniejsze cechy. Tworzą w ten sposób rodzaj konwencjonalnego wysławiania się na temat własnego kunsztu poetyckiego. Klasycznym przykładem jest tu prolog z Aitiów Kallimacha, w któ­ rym spotkanie poety z Apollonem, dyktującym mu pra­ widła sztuki doskonałej, jest pozbawionym ładunku emocjonalenego, erudycyjnym nawiązaniem do trady­ cyjnych wzorów literackich. Potrzebą podkreślenia m i ­ stycznego charakteru inicjacji poetyckiej tłumaczyć chyba należy fakt, że twórcy traktujący swą artystyczną profesję w kategoriach kultywowania tradycji ptzekazanej i m przez poprzedników, a więc uznający umiejęt­ ność tworzenia za naśladowanie sposobu komponowa­ nia słynnych przodków raczej aniżeli za dar boski, mozetknięcia się z twórczością ziemskiego mistrza z dawnych epok przedstawiają w sposób przywodzący na myśl sceny typowych Dichteru/ei/ie. Jako przykład niech posłuży tu pierwszy anakreontyk, w którym po¬ e ca opisuje spotkanie we śnie z Anakreontem piewcą wina miłości i poezji Sławny pieśniarz powołuje go na przekazując mu oachnacy winem wieniec — symbol biesiadnej mu-y - upoważnia BO do tworzenia utworów utrzymanych w nastroiu zbliżonym do ieeo własnych nieśni Podobnie rzymski enik Enniusz oni suje w A n L e s swe spotkanie we śnie z Homerem jako moment otrzymania poetyckiego natchnienia. Omawiane t u wyobrażenia Dichterweihe nie są by­ najmniej greckim ewenementem na tle innych kultur. Jak wykazano , podobne opowieści odnaleźć można w społecznościach australijskich i północnoamerykań16 51 �Knsona Bartni • PA IDEI A POETÓW skich. Nawet w pismach Wielebnego Bedy (Hut Eccl. I V 24) pobtzmiewa echo tych pogańskich legend. Wszystko przemawia więc za tym, by poetycką paideię pojmowaną jako wtajemniczenie śmiertelników w ar­ kana boskiej wiedzy traktować jako archetypiczny ele­ ment, w którym przejawia się religijność człowieka znajdująca wyraz w każdym jego działaniu. Osobnym zagadnieniem jest zakres wiedzy, która w wyniku kontaktu z bóstwem staje się udziałem poety. Sami Grecy wiedzę tę określali słowem sophia, mądrość (zob. np. Sol. 13,52 W . ; Xenoph. 2 W . ) . W pierwszym rzędzie rozumieli je jako znajomość spraw, które miały się stać tematem utworu poetyckiego. Sophia nie ogra­ niczała sie jednak do umiejętności relacjonowania fak­ tów i przekazywania informacji. Była również umiejęt­ nością oceny tych faktów i ptzedstawiania ich rzeszom odbiorców z uwzględnieniem moralnego przesłania, ja­ kie niosły. Ponadto sophui miała także wymiar estetyczno-kontemplacyjny: dzięki niej poeta wiedział, jak po­ ruszyć duszę odbiorcy, jak zachwycić go pięknym ukła­ dem słów i dźwięków .1 choć w czasach archaicznych wszechobecne bóstwo uznawane było za niekwestiono­ 17 wane źródło wiedzy prawdziwej, nie negowano możli­ wości inicjatywy samego poety w niektórych sprawach. Przeciwnie, zakładano pewien stopień samodzielności poety, rzec by można dawano mu w pewnym zakresie wolną rękę. Femios z Odysei reprezentuje z pewnością stanowisko samego Homera, gdy mówi o sobie, że po­ siada dar śpiewu od Muz, ale jest zarazem samoukiem (22,347-348). Wypowiedź ta pozornie tylko jest sprzeczna. W rze­ czywistości doskonale oddaje dwoistą naturę aktu twórczego, w którym element irracjonalny splata się z czysto techniczną umiejętnością komponowania u t w o r u . " Wypowiedź Femiosa oznacza, że w pojęciu Greka najbardziej zamierzchłych czasów znajomość te­ matu pieśni posiada poeta od bogów, ale to, jak śpiewa, jest wypadkową jego własnego doświadczenia i biegło­ ści. Wolność poety polega więc nie na doborze tematu, lecz na wyborze sposobu przekazywania go innym l u ­ dziom. Przekonuje konkluzja Verdeniusa , który stwierdza, że w epoce Homera boska inspiracja i ludz­ ka inwencja traktowane były nie jako elementy wyklu­ czające się nawzajem, lecz jako dwa uzupełniające się 1 Dionizos pijany prowadzony pr:ez Ariadnę. Kyliks attycki (pocz. I V w . p.n.e.) L o n d y n , Bńtish M u s e u m 52 19 �KryscyM Bano! • PAIDEIA POETÓW aspekty jednego procesu. Pamiętać jednak należy, że boski impuls byl zawsze na pierwszym miejscu, on za­ początkowywał twórczą działalność, był natchnieniem i uwalniał w człowieku ambicje technicznego doskona­ lenia swojej sztuki. T ę możliwość wyboru własnej dro­ gi dumnie deklarowali wielcy lirycy, np. Pindar, gdy nazywa siebie pomocnikiem Muzy (Ol. 10,95). Swą bli­ skość z Muzą wyraził ten poeta w słowach (Ol. 3,4) Muza stoi obok mnie-twórcy. Współpracę z Muzą ujmu­ je zaś w ten sposób (fr. 168 M.):-ty daj wyrocznię, a ja wyjaśnię. W tej ostatniej wypowiedzi zawarta jest kwin­ tesencja poglądów Pindara na naturę twórczości po­ etyckiej: prawdziwa mądrość należy do bóstwa, poeta jest jej tłumaczem, pośrednikiem przekazującym ją i n ­ nym. Świadomość własnego udziału w procesie twór­ czym nie przeszkadza jednak Pindarowi traktować bo­ skiej inspiracji jako warunku koniecznego do twotzenia. Mówi przecież (Pae. 7b, 18-20), iż ślepe są serca lu­ dzi, którry bez mieszkanek Helikonu /(...)/ szukają ścieżek mądrości. nakże wielkiego duchem, sprawującego niekwestiono­ wany rząd dusz, które bez pośtednictwa poety-wieszcza nie mogłyby dostąpić nawet w minimalnym zakresie boskiej mądrości. • • • Poeci, nauczeni mądrości, sami pragnęli uczyć. W t a ­ jemniczanie w arkana boskiej mądrości uznawali za swój główny obowiązek. Przekazywanie jej innym l u ­ dziom nadawało sens ich działaniu, nabyta przez nich sophia miała jakąkolwiek wartość dopiero wtedy, gdy ptzynosiła ogólnospołeczny pożytek, to znaczy, gdy znalazła oddźwięk w działaniach poszczególnych jed­ nostek tworzących mikro- i makrokosmosy związków społecznych i więzi międzyludzkich. Powszechna uży­ teczność jako podstawowe kryterium oceny działalno­ ści poetyckiej w świecie archaicznym znajduje wyraz w słowach Ksenofanesa (2,12-22 W . ) , który - przeciw­ stawiając się istniejącym w jego otoczeniu hierarchii wartości - stwierdza: Archaiczni Grecy często łączyli poetów z profetami i kapłanami. Jedni i drudzy wykonywali swoją profesję z woli bogów. Ich wiedza i umiejętności wypływały z boskiego natchnienia. Związek poezji i magii ujawniał się z kolei w przekazywanych z pokolenia na pokolenie opowieściach o półmitycznych Śpiewakach, Orfeuszu, Amfionie, Tamyrysie, którzy pięknem swojego śpiewu oswajali dzikie bestie, zniewalali mocarzy i odwracali naturalny porządek rzeczy. T o magiczne oczarowanie będące skutkiem sztuki poetycko-muzycznej niezwykle sugestywnie przedstawił Pindar (Pyth. 1): .... bo lepszy od siły mężów lubo też koni kunszt jest mojej poezji. Zbyt nierozważny to zwyczaj, nie godzi się przecież zupełnie wyżej cenić cielesną siłę nad mądrość prawdziwą. Choćby bowiem się znalazł ktoś biegły w walce na pięści lub w pentadonu zmaganiach, albo zapaśnik wyborny /.../ praworządności bynajmniej w państwie ojczystym nie wzmocni: to dla państwa niewielkim staje się źródłem radości, jeśli nad Pizu brzegami zwycięży ktoś walcząc w zawodach jako że spichrze państwowe tym się zapełnić nie dadzą. ' 20 Złota formingo, wspólna własności Apolla i Muz fiołkowtosych. Ciebie słucha krok ruszającego wesoło pochodu, Twoim znakom poddają się śpiewacy Gdy zaczniesz drgać i wstępu dawać tony chórom przewodnie. Ty błyskawicy grot gasisz wieczyście ognistej A na berle Zeusa zasypia skrzydła szybkolotne Z obu stron w dół opuszczając orzeł, król ptaków. Bo ty mu głowę krzywodziobą okrywasz ciemną mgłą, powiek zasłoną słodką. On zaś falistym we śnie chwieje grzbietem Muzyki twojej więzion taktami. I nawet Ares gwałtowny ostrza pocisków okrutnych odrzuca i serce uroczystym raduje orszakiem. I bogów serca mile muskają twe dźwięki sztuką Apollona i Muz w fałdzistych szatach. 2 Tak więc nauki zawarte w wierszach poetów mogą przyczynić się do szczęśliwej egzystencji całej społecz­ ności. Kwintesencją tego poglądu jest słynne zdanie z Zab Arystofanesa (1009-10): czynimy lepszymi obywa­ teli. Nie mniej ważne od ogólnospołecznych wartości, jakie niosło z sobą nauczanie poetów, były korzyści od­ noszone przez człowieka w wymiarze jednostkowym. Gorzkie słowa Semonidesa (1,22-24 W . ) : Gdybym znalazł posłuch, Nikt z nas nie pragnąłby klęsk i w cierpienia Przykre wpatrzony nie dręczyłby serca 24 można sparafrazować: „gdybyście słuchali poety, byli­ byście szczęśliwi". O n uświadomiłby bowiem ludziom złudność ich nadziei, próżność podejmowanych wbrew woli boskiej działań i daremność pragnień. O n i zaś, wy­ zbywszy się mrzonek i niespełnialnych ambicji, wiedli­ by spokojne życie w zgodzie z bogami i samymi sobą. 21 Z powyższych rozważań wyłania się więc portret artysty natchnionego. Dodajmy tu - często materialnie ubo­ giego i uzależnionego od możnych tego świata , jed­ 22 53 �Krystyna Bartol • PAIDEIA POETÓW W Odysei Alkinoos przyrównuje Odysa do dobrego Rolę nauczyciela-przewodnika, jaką pełnić mieli wo­ bec każdego człowieka poeci, dobitnie zdefiniował śpiewaka (11, 367-368), podkreślając piękną formę Arystofanes, który w Żabach każe Ajschylosowi wypo­ wiedzieć znamienne słowa (1054-56): dzieci mają na- i sensowność jego słów. Słowo poetyckie ma więc nie­ jako podwójny wymiar. Z jednej strony uwodzi i ocza- uczyciekt, który ich poucza, ludzie w sile wieku - rowuje słuchaczy swoim pięknem, z drugiej - przekazu­ je prawdę, którą Muzy sankcjonują swoim autoryte­ poetów. Paideię poetów należy więc rozumieć jako nauczanie tem. Piękna wypowiedź musi więc być wypowiedzią poprzez poezję. Dla nas, ludzi końca drugiego tysiącle­ cia, poezja dydaktyczna budzi, delikatnie rzecz ujmu­ jąc, negatywne konotacje. W opinii współczesnego czytelnika poezja dydaktyczna zajmuje niewielkie i nie­ zbyt ważne miejsce w lirycznym rodzaju literackim. Jest mądrą, a mądra wypowiedź jest wiarygodna i przynosi słuchaczom wiele pożytku. I chociaż już Hezjod stwier¬ dzeniem, że Muzy umiejcj. mówić rzeczy nieprawdziwe podobne do prawdy (Th. 27-28), sankcjonuje obec­ 28 ność fikcji w dziele literackim, pojmuje ją jednak w ka­ ona, jak stwierdza H a r r i o t t , w najlepszym wypadku nudna, w najgorszym pretensjonalna. Kojarzy się nam 25 tegoriach prawdopodobieństwa : opowiedziana histo­ ria może być zmyślona, ale by opowiedzenie jej spełni­ 29 raczej z bezbarwnymi wersami, w których natrętnie po­ wracają nakazy albo zakazy moralne lub przekazywana ło swój cel, musi posiadać znamiona prawdopodobień­ stwa (choć nie zdarzyła się ona naprawdę, to jednak jest sucha wiedza o pewnych faktach - tyle że ubrana w metrum i rytm. Pamiętać jednak należy, że w Grecji archaicznej poezja była naturalnym, „normalnym" mogłaby się zdarzyć) środkiem wyrażania ważnych i wartych zapamiętania treści. Nie była dla przedstawiania i n ­ oszustem, gdyż twoje słowa mają wdzięk". Deklaracja taka, którą Homer każe wygłosić jednemu ze swoich bohaterów, pozwala nam lepiej zrozumieć oczekiwa­ dywidualnych przeżyć i emocji. Znamienne jest, że wcześni filozofowie przedstawiali swoje teorie kosmolo­ giczne nosłueuiac sie właśnie mowa wiązana Poeta ar chaiczny swa role nauczyciela ooimował w zunełnie i n ' ny snosób niż mv iestes'my skłonni dziś określać role nia, jakie mieli odbiorcy poezji względem artystów, których szanowali i podziwiali. Szukali o n i mianowicie w i c h dziełach prawdy i wzorów do naśladowania, mo­ ralnego wsparcia i rozwiązania różnorakich dylema­ tów. Takie zapotrzebowanie ze strony odbiorców na­ noety dydaktyka W o nozycia wynikała z sytuacii ko rzucało twórcom przyjęcie roli nauczyciela, a wyjście naprzeciw postulatom odbiorców gwaranowało i m po­ wodzenie i sławę. L n i k a r y i n e i iaka wytwarzała sie nomiedzy noeta nre 7 e n r iaryrn s nie nie W Odysei Alkinoos mówi do Odyseusza: „nie jesteś r ory a n i e dysnonuiarym s i a n y m i T e k s t a m i odbiorcą jego dzieł. Mielibyśmy jednak fałszywe wyobrażenie o modelu poetyckiej komunikacji, gdybyśmy poszukiwanie wiedzy przez archaicznych odbiorców dzieł literackich sprowa­ dzili do intelektualnej percepcji utworów, nastawionej na czetpanie z poematów wiadomości, które mogą się Dydaktyzm poezji, naturalna pochodna autorytetu twótcy, wynikającego z wiary w jego boskie natchnie­ nie, zajmował ważne miejsce w epoce archaicznej. Edukacyjny aspekt twórczości poetyckiej znajduje od­ zwierciedlenie już w eposach Homera. Przypomnijmy tu słowa Syren (Od. 12,186nn.): Nikt bowiem tu nie przepłynie na czarnym okręcie, póki z naszych ust nie po­ słyszy słodkiej pieśni. A kto się nią nacieszy, odjeżdża mą­ drzejszy. Obietnica Syren to wyrażona w zawoalowany sposób myśl poety, że on sam czyni swoich słucha­ czy mądrzejszymi. Jego poezja dostatcza przyjemności, lecz daje także wskazówki. Znamienny jest t u związek wartości estetycznych utworu i jego treści. Artyzm wy­ powiedzi zwiększał perswazyjną siłę utworu, to oczywi­ ste. Plutarch na przykład, nazywając ekshortacyjną elegię Solona zatytułowaną Salamina wdzięcznie ułożo­ ną podkreśla że właśnie jej walory artystyczne zadecy­ dowały o wypełnieniu przez Solona zamierzonego celu, mianowicie wzbudzenia w Ateńczykach bojowego d u ­ cha Autorytatywna natura poezji objawiała się rów­ nież w ODinii Greków w tvm że noezia genetycznie ła czvła w sobie wartości estetyczne i etyczne Przesłaniu moralnemu zawartemu w utworze towarzyszyć musiało formalne niekno Oznarza to że archaiczni stawiali znak równości między prawdą a pięknem. okazać użyteczne w powszednim życiu każdego człowie­ ka. Rację ma Verdenius , który twierdzi, że słuchacze eposów Homera bardziej zainteresowani byli samą opo­ wieścią o gniewie Achillesa, jego zranionej dumie i mo­ ralnej przemianie, kolejnymi wędrówkami Odyseusza przeżywającego fascynujące przygody, aniżeli byli nasta­ wieni na zdobywanie takich czy innych pragmatycz­ nych i n f o r m a c j i . Wiedza przekazywana i m przez wieszczów przyswaj ana była przez nich niejako sponte sua. Estetyczna kontemplacja dzieł literackich, zwłasz­ cza zaś zachwyt, jaki rodził sie w sercu odbiorcy dla kunsztownie ułożonej opowieści aojda sprzyjał powsta­ waniu emocjonalnych reakcji na treści w niej przekazy­ wane Te z kolei przechodziły z biegiem czasu w obiekoslad i ocenę n a d s t a w i a n y c h w utworach DO staw zachowań i stanów Racie ma W r nazwalać autora Iliady i Odysei wychowawca nodobnie iak nie można odmówić słuszności stanowisku Havelocka , 30 26 31 3 2 33 2 7 traktują jednakże edukacyjny aspekt oddziaływania po- 54 �Krystyna Bartol * PAIDEIA POETÓW ezji na odbiorcę jako cel realizowany poniekąd w ode­ rwaniu od innych zadań, jakie stawiali sobie archaiczni twórcy względem swoich słuchaczy. Wydaje się tymczasem, że paideię greckich poetów można właściwie zrozumieć jedynie w ścisłym powiązaniu z pozostałymi zadamami sztuki poetyckiej. Dydaktyczne aspiracje poetów realizują się poprzez skłonienie odbiorcy do kontempla¬ cji treści przekazywanej w utworach literackich. Impul­ sem zaś do głębszego zastanowienia się nad zawartymi w utworach wartościami pragmatycznymi (użytecznymi w życiu) jest odczuwanie przyjemności płynącej z obco­ wania z pięknym słowem. Rozdzielenie obu aspektów, estetycznego i dydaktycznego, jest tworem hellenistycznych teoretyków, którzy nie potrafili zaakceptować pierwotnego, genetycznego połączenia przyjemności i użyteczności. A związek ten był wszechobecny w świadomości archaicznego Greka, zarówno poety-nauczyciela jak i tłumu jego uczniów-słuchaczy. ; : J I ( > I ge (Mass.)-London 1999, 16-25. Podzielone są zdania badaczy co do tego, czy sam A r c h i l o c h wspominał w swoich utworach to misteryjne przeżycie. M . Lefkowitz, The Lives of Greek Poets, L o n d o n 1981, 27 uważa, iż autor inskrypcji Mnesiepesa za­ czerpnął opowieść o A r c h i l o c h o w e j Dichterweihe z poezji tego jambografa. J. Fairweather, Traditional ''• ' > ! I and czy literatury. 7 W przypadku Teogonii Hezjoda badacze nie są zgodni, czy opi­ sane przez poetę z A s k r y spotkanie z M u z a m i traktuje poeta w kategoriach snu, czy jako rzeczywiste przeżycie. N a ten temat - zob. Kambylis, op. cit., 55-59 i M . L . West, Hesiod. Theogony, O x f o r d 1988, 158-159 8 Por. Pfister, RE, Suppl. I V , szp. 277-279, s. v. Epiphanie. 9 A . P. 9,64; 1 0 N a ten temat - zob. Kambylis, op. cit., 38-46 1 1 11,24 Przekład J. Danielewicza, Liryka starożytnej Grecji, Warszawa- -Poznań 1996, 161 1 2 Por, I I . 15,117. n Szczegółowo omówił go N . B. C r o w t h e r , Water and Wine as 1 4 Analizę tego u t w o r u przeprowadziłam w artykule T O N A N A - Symbols of Inspiration, Na zakończenie powróćmy raz jeszcze do wspomnia­ nych na początku mojego wystąpienia dwóch komplementarnych względem siebie wymiarów socjologiczne­ go fenomenu, jakim była grecka paideia - jednostkowe¬ go i ogólnospołecznego. Jako kwintesencję poglądów dotyczących miejsca artystycznej działalności człowieka w systemie ogólnej kultury zacytujmy w przekładzie dwa dystychy ze zbioru Theognidea (ww. 769-772): ! Inference minar 4, 1983, 333, 336 uważa ją za wymysł późniejszych bada¬ 34 ; ' Narrative, Truth in Lives of Greek Poets, w : Papers of the Liverpool Latin Se­ „Mnemosyne" 32, 1979, 1-11. K R E O N T A M I M O U . Einige Bemerkungen zum Carmen Ana- creonteum [ w : ] „Antike u n d A b e n d l a n d " 39, 1993, 64-72. 1 5 1 6 N a ten temat - zob. Kambylis, op. cit., 191-204 Zob. Z. Ritoók, Dichterweihen, breceniensis" 6, 1970, 1 7 „Acta Classica Universjtatis De- 17-25 M . G r i f f i t h , Contest and Contradiction in Early Greek Poetry, w : Cabinet of the Muses. Essays on Classical and Comparative Lite­ rature in Honor of Thomas G. Rosenmeyer, eds. M . G r i f f i t h , D . J. Mastronarde, A t l a n t a 1990, 188-189 nazywa te trzy katego­ rie mądrości „factual, moral, and aesthetic". \ I Nie wolno słudze Muz, co boskim jest wieszczem, Strzec zazdrośnie zdobytej wszelakiej mądrości. Trzeba, by chciał się nią dzielić z innymi. Bo, gdy on sam jeden ją zna, jakiż pożytek z niej płynie ? ! 1 8 1 9 W . J. Verdenius, The Principles of Greek Literary Criticism, „Mnemosyne" 36, 1983, 39 2 0 Wierzenia dotyczące działalności artystycznej mitycznych po­ etów omówił J. Platthy, The Mythical Poets of Greece, Washing­ ton D. C , Znaczenie tego t e r m i n u szczegółowo omawiają H . Koller, E N - 1 of Poetry, N o r t h Carolina 1988, 13 Przypisy ! Por. Lanata, op. cit, 14 oraz G . W a l s h , The Varieties of Enchant­ ment. Early Views of the Nature and Function 1985. j K U K L I O S P A I D E I A , G i o t t a 34, 1955, 174-189 i H . J. M e t t e , 2 1 Przekład M . Brożka, Pindar. Ody zwycięskie, ! E N K U K L I O S P A I D E I A , Gymnasium 67, 1960, 300-307 ( = 2 2 N a ten temat - zob. uwagi B. K . Gold, Literary Patronage in Gre­ • Kleine Schriften, hrgs. A . M e t t e , B. Seidensticker, F r a n k f u r t ece and Rome, Chapel H i l l - L o n d o n 1987, 16-17, która stwier­ • am M a i n 1988, 120-127). dza: „the bard occupied a rather unique position even from the 'j Jak trafnie ujął W . Lengauer, O poezji u starożytnych. 1 \ ginesie antologii Jerzego Danielewicza, Na start. H e was supported by the court and therefore was depen­ mar- dent o n m e n of position and power (...). A n d yet his skill was „Literatura na świecie", great enough so that he commanded respect and honour (...). 8-9,1996,411 ,' ' i Teorie te zwięźle omówił D . A . Russell, Cńticism in H e was b o t h despised by men for his dependent social and eco­ Antiquity, nomic position and honored by t h e m for his artistry". London 1981, 69-83. Liczne uwagi na ten temat zawarte zosta2 5 Przekład W . A p p e l a , w : Danielewicz, op. cit., 474-475 cal Criticism, ed. G . A . Kenney, Cambridge 1989, passim. 2 4 Przekład J. Danielewicza, op. cit., 411 Antyczne testimonia na t e n temat zebrała i omówiła G . Lana¬ 2 5 H a r r i o t t , op. cit., 106 2 6 Przekład J. Parandowskiego, w : Homer. Odyseja, ly w The Cambridge History of Literary ' 4 ! ta, Poetka preplatonica, \ etry and Criticism Critiasm, V o l . 1 : Classi¬ Firenze 1963. Zob. też R. H a r r i o t t , Po- Związek prawdy i piękna omawia Verdenius, op. cit., 25-32. 2 8 N a temat interpretacji słów Hezjoda - zob. Walsh, op. cit., 22¬ Kal- 2 9 West, op. cit., 163 określa ten rodzaj wypowiedzi poetyckiej ja­ Odnaleziona na Paros w k u l t o w y m okręgu poświęconym A r - 5 0 Verdenius, op. cit., 34 chilochowi inskrypcja pochodzi z I I I w . p.n.e. Po raz pierwszy " została opublikowana przez N . M . Kondoleona, 5 2 des Dichterberufs im frühen Griechentum bis zur Zeit Pindars, Göttingen 1963 36 Szczegółową analizę tych scen przedstawił A . Kambylis, Die Dichterweihe und ihre Symbolik. Untersuchungen zu Hesiod, ko „the sort of fiction that can be believed i n " . Imachos, Properz u n d Ennius, Heidelberg 1965 6 Warszawa 1972, 191 before Plato, L o n d o n 1969 oraz H . Maehler, 2 7 Die Auffassung 5 Krakow 1987, 142. Archaiologike Badacz ten, ibidem, mówi o „an educational by-purpose". W . Jaeger, Paideia, v o l . 1, Berlin-Leipzig 1934, 63 Ephemeris 1952, 32-95. Pełny tekst inskrypcji wraz z przekła­ " E. Havelock, Preface to Plato, O x f o r d 1963. dem angielskim znaleźć też można w D . E. Gerber, Greek lam­ 3 4 Związek f u n k c j i estetycznych i pragmatycznych omawia Rus­ sell, op. cit., 92 bic Poetry Prom the Seventh to the Fifth Centuries BC, C a m b r i d ­ 55 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/afdfe954a2f5e16e88ebd180c05c1671.pdf 58a233de68821afc79760d9be171f7f1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3028 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2832 Title A name given to the resource Biesiadne inicjacje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.56-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Danielewicz, Jerzy Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jerzy Danielewicz • BIESIADNE INICJACJE JERZY litarnej, która opierała się na „biesiadach zasłużo­ nych", urządzanych przez kastę naczelników plemion (basilees). Zmodyfikowaną kontynuacją tego systemu w epoce hoplitów były syssitia i sympozja klasy hopli­ tów. Dwie te instytucje powstały ze wspólnego źródła, lecz w wyniku różnej drogi rozwojowej. W większości państw-miast (poleis) stworzono organizację militarną, opartą na fylach (phylai) i fratriach (phratriai). Arysto­ kratyczne sympozjon nie stanowiło tam już centrum życia politycznego, lecz lokowało się obok nowych i n ­ stytucji polityczno-militarnych, a jego funkcją w coraz większym stopniu stawało się dostarczenie rozrywki. Niemniej trzeba powiedzieć, że pozostało jedną z do­ minujących form współbiesiadowania. Inaczej wyglą­ dała sytuacja w Sparcie, gdzie obowiązujące wszyst­ kich pełnoprawnych obywateli składkowe syssitia słu­ żyły stworzeniu struktury zmilitaryzowanego społe­ czeństwa . DANIELEWICZ Biesiadne inicjacje Rozważania o greckim sympozjonic S tówo „sympozjum", inaczej „sympozjon", które przejęliśmy - w pierwszym wypadku poprzez łaci­ nę - z greckiego sympósion, budzi w naszych cza­ sach prawie jednoznaczne skojarzenia z konferencją lub dyskusją naukową. N a takie rozumienie sympozjonu wpłynął niewątpliwie fakt, że w ten sposób właśnie zatytułował jeden ze swoich najsłynniejszych dialogów Platon, a za n i m i n n i autorzy (np. Ksenofont, Plutarch, Lukian); wspólną cechą owych literackich „sympozjonów" było imitowanie prowadzonej przy uczcie rozmo­ wy na tematy filozoficzne, moralne, literackie, a także praktyczne lub zabawowe . W naszych rozważaniach gatunek zwany sympozjonem nie stanowi głównego te­ matu, pozostanie jednak jednym z ważnych źródeł po­ mocnych w badaniu sympozjonu jako instytucji cha­ rakterystycznej dla życia społecznego i kultury greckiej począwszy od okresu archaicznego 3 4 Zwyczaj wspólnego biesiadowania charakteryzuje oczywiście wiele kultur, ale u Greków posiadał swoją specyfikę. Wspomniany wyżej Murray podkreśla trzy jego cechy do tego stopnia charakterystyczne, że mogą służyć jako wyznaczniki zasięgu k u l t u t y greckiej w Śródziemnomorzu i Europie Północnej. 5 Po pierwsze, wspólne posiłki były zajęciem zasadni­ czo zarezerwowanym dla mężczyzn. Sympozja odbywa­ ły się w andrón, „męskiej sali", a kobietom nie pozwa­ lano w nich uczestniczyć, przynajmniej na równych z mężczyznami prawach. 1 W sensie ściśle etymologicznym sympósion („wspól­ ne picie") określa tę część uczty, która następowała po posiłku. Znaczenie etymologiczne nazwy jest t u jednak o wiele węższe niż realne, gdyż sympozjon bynajmniej nie ograniczało się do prostej konsumpcji wina. Jego różnorodne funkcje, a t y m bardziej odniesienia symbo­ liczne, nie dają się ująć w krótkiej definicji. W niniej­ szym wykładzie pragnę poświęcić szczególną uwagę tym aspektom, które czyniły z sympozjonu oryginalne zjawisko religijne, społeczne i kulturowe. Po drugie, w Grecji bardzo wcześnie podzielono ucztę na dwie części: poświęconą jedzeniu (deipnon) i poświęconą piciu {sympósion), przy czym znacznej rytualizacji uległa nie tyle ta pierwsza część, ile druga. Po trzecie, już w wieku V I I I p.n.e. ustalił się w Gre­ cji zwyczaj, przejęty chyba z Bliskiego Wschodu, spo­ czywania na sofach zamiast siedzenia w czasie uczty. Wymienione wyżej cechy specyficzne greckiego sympozjonu nie dają oczywiście pełnego jego obrazu; trzeba je skomentować i uzupełnić szeregiem dalszych obserwacji. ; =; Fakt, że biesiadowano w męskim gronie, uświadamia nam wyraźnie podrzędny status społeczny kobiet. Do­ puszczano je do uczt jedynie w instrumentalnej roli wy­ konawczyń muzyki, kochanek lub posługaczek. Wspól­ nota sympozjonu, podkteślana przedrostkiem „we­ spół", sym- ( = syn-), była wspólnotą mężczyzn i tylko z t y m zastrzeżeniem można mówić o przestrzeganiu za­ sady równości praw podczas uczt. Sympozjon trzeba rozpatrywać na szerszym tle zwy­ czaju „współbiesiadowania". Jak zauważa Oswyn M u r ray , w społeczeństwie archaicznej Grecji, nie posiada­ jącym formalnej kasty kapłańskiej ani scentralizowanej struktury władzy, wspólne spożywanie posiłków pod­ kreślało równość praw i służyło ugruntowywaniu po­ dzielanych przez społeczność wartości. W epoce późnoarchaicznej uczony angielski wyodrębnia cztery pod­ stawowe typy współbiesiadowania: święto religijne, wspólny posiłek żołnierski, posiłek publiczny fundowa­ ny przez polis jako wyraz wyróżnienia oraz mające spra­ wić przyjemność sympósion. 2 Bogaty rytuał sympozjonu miał swoje odniesienia re­ ligijne . A k t e m wyraźnie sakralnym było ofiarowanie bogom cząstki przeznaczonego do konsumpcji wina przez ulanie paru jego kropel z pucharu (sponde, liba­ cja). Jak stary to był zwyczaj, świadczy formuła epicka z Iliady 9,177, powtórzona kilkakrotnie w Odysei: autar 6 Znana nam z literatury tradycja wspólnych uczt się­ ga swymi korzeniami opisanej w epice organizacji m i ­ 56 �Jerzy Danielewicz • BIESIADNE INICJACJE Na ucztach, przy wspólnym posiłku Wśród biesiadników wszcząć pean wypada. epei speisan t' epion th' hoson ethele thymos („Gdy na cześć bogów uleli, co dusza zapragnie, wypili" - przel. K. Jeżewska). Z czasem ustalił się zwyczaj, że winem za­ czerpniętym z pierwszego mieszalnika składano libację Zeusowi i bogom olimpijskim, z drugiego - herosom, z trzeciego - Zeusowi Zbawcy lub temuż Zeusowi z ptzydomkiem Teleios, „doprowadzający do szczęśliwe­ go końca" lub alternatywnie - z pierwszego mieszalni­ ka Dobremu Demonowi (agathoü daimonos) a z trzecie¬ go — Hermesowi . (Przeł. J. Danielewicz) Wzmianki o wspomnianych wyżej czynnościach rytual­ nych są w piśmiennictwie greckim liczne; przypomnij­ my t u jednak tylko zdanie z Platońskiej Uczty : 12 A gdy Sokrates ułożył się na sofie i, podobnie jak inni, spożył posiłek, spełniliśmy libację, zaśpiewaliśmy pieśń na cześć boga i wykonaliśmy pozostałe czynności rytualne, a następnie zabraliśmy się do picia. 7 Peter v o n der Mühll wyraża pogląd, że libacja wo­ tywna była początkowo obrządkiem mającym przeła­ mać tabu związane z winem, gdyż picie oznacza pene­ trację, wniknięcie w to, co demoniczne. Aspekt dani­ ny ofiarnej jest czymś wtórnym, pierwotnym elemen­ tem pozostaje element magiczny. 8 Znaczenie sakralne - nie tylko higieniczne - ma tak­ że mycie rąk przed ucztą. Zasadę tę zna już Homer. W V I księdze Iliady opisuje znamienne zachowanie Hektora, który wiedząc, że ma wpierw spełnić płynną ofiarę na cześć Zeusa i „innych nieśmiertelnych", nie chce przyjąć wina od matki, gdyż czuje się zabrudzony. Wypowiada wtedy słowa (ww. 266-268): . Sympozjon w odczuciu uczestników było obrzędem kolektywnym, łączącym ich z bogiem; wieńcząc mie­ szalniki (kratery) i dzbany dokonywali o n i symbolicz­ nego aktu jego uwieńczenia. W i n a nie traktowano bo­ wiem po prostu jako daru boga, lecz często identyfiko­ wano je z n i m samym, stąd popularnym określeniem boskiego napoju były użyte metonimicznie imiona: Bakchos, Bromios, Dionizos. Wieszczek Tejresjas w Bakchantkach Eurypidesa (ww. 284-285)' wypowia­ da znamienne słowa, iż w płynnej ofierze z wina skła­ dany jest sam Dionizos: Boję się wino ulewać Zeusowi ciemne, nie myjąc Przedtem rąk, jestem zbrukany posoką i kurzem bojowym. Jakżebym mógł do Kronidy czamochmurego wznieść modły! (Przeł. Kazimiera Jeżewska) Problem czystości fizycznej przed przystąpieniem do kontaktów z bóstwem analizuje Włodzimierz Lengauer , dochodząc do wniosku, że zabrudzony czło­ wiek nie może przystąpić do modlitwy lub ofiary, po­ nieważ brud jest śladem jego czynności ze sfery pro/anum, od którego sacrum musi być wyraźnie oddzielone. Jego to, boga, ofiarują bogom, Tak że mu ludzie zawdzięczają dobra. (Przeł. Jerzy Łanowski) 13 Także zdobienie głowy wieńcem podczas sympozjo­ nu jest elementem związanym z obrzędowością, nawią­ zującym do rytów inicjacyjnych, czyli praktyk, których celem jest przyjęcie do nowej społeczności . N a tej za­ sadzie nakładano wieńce wtajemniczonym w misteria i np. pannie młodej czy zmarłemu. Rówieśnik Eurypidesa, łon z Chios, w jednym z zacho­ wanych fragmentów (744 PMG) przechodzi niepo­ strzeżenie od pochwały Dionizosa do pochwały wina: 14 [Sławię] dziecię nieujarzmione Byczogłowe, młode - i niemłode, Najsłodszego miłostek Hałaśliwych sługę, Wino - władcę świata, Co ludziom dodaje otuchy. Niemal religijną atmosferę sympozjonu dobrze odda­ je elegia Ksenofanesa (1 W . - 1 G.-P.), opisująca etap wstępny uczty. Zacytujmy z niej kilkanaście pietwszych wersów w przekładzie Włodzimierza Appela: (Przeł. Jerzy Danielewicz) Teraz bowiem podłoga jest czysta, czyste są ręce wszystkich, a także kielichy; jeden nakłada nam wieńce, inny w czaszy roznosi dokoła wonny olejek, krater mieszalny czeka pełen i radość sposobi, Kolejnym wybitnie sakralnym aktem było wspólne odśpiewywanie peanu biesiadnego przez wszystkich uczestników. Zdaniem badacza gatunku peanicznego lana Rutherforda funkcję peanu wykonywanego pod­ czas sympozjonu można określić jako apotropaiczną, czyli nastawioną na odwrócenie nieszczęścia czy szko­ dy, a zarazem celebracyjną . Bardzo wczesnym po­ świadczeniem omawianego t u zwyczaju jest fragment 98 PMGF poety spartańskiego z drugiej połowy V I I wieku Alkmana : 5 wino jest już gotowe i zda się zapewniać, że nigdy w dzbanach go wdzięcznych nie zbraknie kwieciem woniejącego, Pośród nas i kadzidła unosi się zapach odświętny, stoi też woda źródlana świeża, czysta i chłodna, obok są chleby rumiane, a stół wspaniały, od sutych 10 10 gnąc się ciężarów, dźwiga sera i miodu dostatek, 11 57 �Jerzy Danielewicz • BIESIADNE INICJACJE ołtarz w środku komnaty skrywają kwietne girlandy, gwar biesiady i pieśni w krąg wypełniają domostwo. Trzeba atoli, by najpierw rozsądni ludzie sławili boga w swych hymnach podaniem zbożnym i słowy Ważną rolę w wypełnieniu celów sympozjonu odgry­ wał wybierany każdorazowo przez biesiadników „mistrz ceremonii", zwany bardzo różnie, nie tylko sympostarches lub symposiarchos , ale również np. basileus lub drchon . Wszystkie wymienione nazwy podkreślają jego władzę i , rzeczywiście, władzę taką posiadał. Mógł m.in. zaproponować program poetycko-muzyczny łub temat dyskusji. Był też odpowiedzialny za nastrój przy­ jęcia. W t y m celu ustalał, ile mieszalników rozcieńczo¬ nego wina zostanie wypitych, oraz jaka będzie proporcja wody i w i n a . Ideałem było utrzymywanie się w stanie pośrednim między niepożądaną trzeźwością (nephein) a kompletnym upojeniem (methyesthai) . Pewien pro­ cent upojenia był potrzebny po to, aby nie zachowywać się sztywno, mieć odwagę prezentowania się przed i n ­ nymi oraz uwolnić się od zmartwień . Temu ostatnie­ mu celowi patronował Dionizos z przydomkiem Lyaios, Uwalniający od trosk". W charakterze antidotum na troski można bvło zastosować silniejsza mieszankę wo dv i wina i szvbciei wvchvlac kielichv W e fragmencie 346 (L -P = V o m t Alkaiosa nodmiot lirvcznv wvstenuie w roli sympozjarchy i daje takie oto zalecenia: 19 czystymi; 15 kiedy spełnią libację i modły zaniosą, by mogli, kroczyć drogą słuszności - tę wszak wybierać należy zamiast pychy - do woli niech piją, byleby sługa wieść ich do domu nie musiał, chyba że ktoś już sędziwy. W przytoczonej t u części elegii Ksenofanes koncen­ truje się na przygotowaniach do uczty, rytuale sympozjonu (obmywanie rąk, nakładanie wieńców, libacja, modlitwa, hymn do boga) i wskazówkach dotyczących picia; elegia ma zatem, by użyć modnego ostatnio ter­ minu, charakter „metasympozjalny" . Zwraca uwagę nacisk, jaki poeta kładzie na aspekt motalny: ustalone przez niego normy biesiadnych zachowań, oparte na przestrzeganiu zasady zbożności i sprawiedliwości, obowiązywać mają również w innych dziedzinach ży­ cia. Uczta jest sui generis mikrokosmosem, rządzonym podobnymi prawami co makrokosmos otaczającego świata . 15 20 21 12 23 2Ą 25 16 Elementem podkreślającym niemal sakralny charak­ ter uczty jest u Ksenofanesa m.in. pokryty kwiatami oł­ tarz pośrodku sali. Zwolennik dosłownej interpretacji Hans Herter uważa, że jest to ołtarzyk przenośny, jaki znajdował się w każdym domu, specjalnie na ten czas tam ustawiony . Ponieważ jednak zestawienie ołtarza z kraterem zdarza się na malowidłach wazowych nie­ zwykle rzadko i w innych kontekstach, Francois Lissarague sugeruje, że Ksenofanes przedstawia tu idealizo¬ wany obraz sympozjonu, nadając konkretom znaczenie przenośne dla wyeksponowania związku libacji z modli­ twą. Odejście od dosłowności opisu wydaje się potwier­ dzać epitet mieszalnika - w oryginale mówi się o nim, że jest pełen nie tyle wina, co pożądanego nastroju (mestos euphrosynes, „pełen radości") - niemniej sprawa, ołtarza jest trudna do definitywnego rozstrzygnięcia. 17 18 Wspomniana przez Ksenofanesa euphrosyne, radość, dobre samopoczucie każdego uczestnika, to istotny wa­ runek udanego sympozjonu, jego arete, jak wyraził się autor anonimowej elegii z I V wieku p.n.e. (27 W . = 12 G.-P.). Nie należy tego pojęcia utożsamiać jedynie z przyjemnością ucztowania. Elitarni sympozjaści nie oczekiwali wyłącznie konsumpcji czy rozrywki, lecz także zaspokojenia wyższych potrzeb duchowych. Plu¬ tarch w Uczcie siedmiu mędrców (2, 147e) ujmuje to następująco: „Człowiek rozumny nie przychodzi na biesiadę, jakby był tylko garnkiem do napchania, ale po to także, żeby użyć i poważnej rozmowy, i żartów, i posłuchać czegoś, i samem. u. opowiedzieć w towarzy­ stwie coś stosownego w danych okolicznościach - jeśli zebranie ma stanowić dla obecnych przyjemność". 58 Pijmy! Dlaczego na lampy czekamy wieczorne? Dnia odrobina została do zmroku. Sięgnij po kubki - te większe, misternej roboty! Po to dał przecież Semeli i Zeusa syn ludziom Wino, by mogli o troskach zapomnieć. Zmieszaj więc jedną część wody, dwie wina - i nalej! Aż do krawędzi lej śmiało! Niech jeden za drugim Krążą kielichy (Przeł. Jerzy Danielewicz) Nie poddane kontroli pijaństwo odrzucano jako nie­ godne Greka i typowe dla barbarzyńców. Anakreont w jednym ze swych utworów o tematyce sympotycznej (356 P M G = 33 Gentili) rozwija problem pożądanej równowagi między pragnieniem wyzwolenia się z więzów racjonalności a obowiązkiem przestrzegania decorum. W drugiej części utworu ostrzega przed czymś, co można by było nazwać antysympozjonem. Wezwanie do zaprze­ stania pijatyki na modłę Scytów sąsiaduje z zachętą do kulturalnego sposobu biesiadowania, model barbarzyń­ ski przeciwstawiony jest modelowi greckiemu: Dalej, pora już porzucić Zwyczaj uczt na modłę Scytów Wśród okrzyków, dzikiej wrzawy: Gdy sączymy wino z wolna Piękny hymn niech ktoś zanuci! (Przeł. Jerzy Danielewicz) Naturę tego przeciwstawienia ustalił precyzyjnie Giovanni C e r r i , zauważając, że polega ono na różnym 26 �Jerzy Danielewkz * BIESIADNE INICJACJE zjon związane było od początku z arystokracją i w znacz­ nym stopniu pozostawało jej domeną nawet w Atenach V wieku, gdy budowano już jadalnie publiczne i stwa­ rzano okazje do zbiorowego świętowania . podejściu do picia. Scytom mianowicie obca była eks­ cytacja bakchiczna jako przeżycie religijne, które u Greków znajdowało swoje naturalne ujście w ryt­ micznej dyscyplinie muzycznej i pięknej pieśni; w re­ zultacie zamiast uporządkowanej chorei panowała u nich barbarzyńska żywiołowość, wyrażająca się nie­ kontrolowanymi krzykami. 32 Powiązanie sympozjonu z elitą społeczną owocowa­ ło ustaleniem pewnych standardów zachowania. Mó­ wiliśmy już o ogólnej kulturze picia i funkcji sympozjarchy w regulowaniu „temperatury" sympozjonu. Pora wspomnieć o jego inspirującej roli w procesie tworze­ nia i przekazywania poezji. Już u Homera, jak wykazazał K. Bielohlawek , picie wina było tylko tłem dla ważniejszej przyjemności (określanej czasownikiem terpesthai), jaką stanowiło wysłuchiwanie pieśni aojdów - obok wzajemnego zabawiania się opowieściami (mythoi, epea, lógoi) . W „epoce l i r y k i " właśnie syn i pozjon stwarzało tło i okazję do wykonania dawnej i no­ wej poezji , przyczyniając się do jej transmisji, prze¬ chowania dla następnych pokoleń. Sympozjon odbywało się w sali mieszczącej za­ mknięte grono sympozjastów. Francois Lissarague nazwał je obrazowo, od zajmującego centralne miejsce mieszalnika, „przestrzenią krateru". Przestrzeń ta była troskliwie zagospodarowana. Sympozjaści spoczywali na sofach (pojedynczo lub po dwóch na jednej), opie­ rając lewą rękę o podgłówek. K o n t a k t wzrokowy i gło­ sowy między każdym z n i c h zapewniało odpowiednie ustawienie sof i ograniczenie ich liczby. Jak wynika z badań archeologicznych, standardem było 7 lub 9 sof, umieszczonych wokół sali pod ścianami . Obok każdej sofy ustawiano osobny stolik, na którym kła­ dziono zakąski. Obraz sali biesiadnej z siedmioma so­ fami i tylomaż stolikami zarejestrował A l k m a n we fragmencie 19 PMGF. 27 33 34 35 28 N a uwagę zasługuje osobiste zaangażowanie sympo­ zjastów w kształtowanie programu spotkania. Joachim Latacz nazwał sympozjon rodzajem „intymnego te­ atru kameralnego", w którym role aktora i widza/słu­ chacza mogły ulec odwróceniu. I choć z oczywistych względów nieczęsto mogli się na przeciętnym sympozjonie pojawić uznani i powszechnie podziwiani poeci, ich poezja znajdowała tam trwałe miejsce dzięki po­ nownemu jej wykorzystywaniu w nadającym się do te­ go kontekście (tzw. przez Włochów riuso). Sięganie po dobre wzory poetyckie wystawia wysokie świadectwo gustom greckich sympozjastów. W a r t o sobie uświado­ mić, że jedną z rozrywek intelektualnych wprowadza­ nych podczas sympozjonu było wzywanie współtowa¬ rzysza biesiady do zacytowania z pamięci fragmentu wiersza „zadanego" poety. W komedii Arystofanesa Daitales (fr. 235 K . - A . ) jeden z uczestników dialogu prosi drugiego: „Zaśpiewaj m i jakąś piosenkę biesiadną z Alkajosa albo Anakreonta" Dzięki takim sympozjal ćwiczeniom literackim" możliwe bvło ' n o w a nie nokaźneeo reoertuaru ooetyckieeo Świadczy o tvm znów Arvsmfanes który w komedii Pokoi fww 774-779J zakłada ńa nrzykład że widzowie teatralni a Z i n i r i mkaźna ich cześć roznoznaia wnlecio' 36 Dobór uczestników nie był przypadkowy, choć ist­ niała kategoria gości przybywających bez zaproszenia (dkletoi) lub przyprowadzanych przez osobę zaproszo­ n ą ; tych ostatnich zwano dowcipnie „cieniami" (skiai) . Zależnie od okoliczności sympozjon gromadzi­ ło rodzinę lub grono przyjaciół. Kryterium stanowił zbli­ żony styl życia, zbieżność poglądów i celów politycz­ nych, wyrównany poziom k u l t u r y . Formalne sympo29 i0 31 n r e W rei komedii ny t e K s t t e j o ea go poety^tesicnorosa rvwek L e m a t dawno marłe' rywe poe a t u aa o a e¬ ¿LV r i i u r ; , a w nycerzacn 7 Pindara (fr 89a Maełder) ' ' Do rutynowego programu należało przejęcie - wraz z wręczoną gałązką mirtu - roli kolejnego wykonawcy i odśpiewanie jakiegoś utworu z klasycznego repertu­ aru pieśni biesiadnych, takich jak np. Theognidea czy skolia attyckie. Teksty dobierano pod różnym kątem. Obok utworów typowo okazjonalnych, nawiązujących do programu sympozjonu, wykorzystywano całą gamę innych. Cel był różny: rozrywka, ganienie przeciwniP 1 C S m M u z y k grecki grający na lirze 59 ? �K n i r j i u ftmoi • PAIDEIA POETÓW lerzy poafci<M*3 • BIESIADNE INICJACJE ków (które zresztą mogło samo w sobie być również źródłem rozrywki), pochwała przyjaciół, bezpośrednie lub zawoalowane propagowanie wzorów zachowań, przypominanie ważnych wydarzeń z przeszłości. W epoce ograniczonego przekazu pisemnego oralnie prezentowana poezja pełniła ważną funkcję społeczną i kulturową. Grecy docenili rolę pamięci w sztuce sło­ wa, czyniąc Muzy córkami Zeusa i Mnemosyne - to znaczy Pamięci. Wolfgang Rosier pisząc o sympozjalnej mnemnsyne, wyraził się , że oznaczała ona przede wszystkim kolektywną pamięć gtupową. Podkreśliłbym cel normatywny, dydaktyczny, widoczny w rewokacji przeszłości. Nieprzypadkowo poetą ttadycyjnie recyto­ wanym podczas uczt w spartańskich obozach był Tyrtajos \ który nie tylko tworzył płomienne wezwania do boju, ale także przypominał Spartanom - „potomkom Heraklesa" - o ich pochodzeniu i pradawnym ustroju; nie przypadek też sprawił, iż w demokratycznych A t e ­ nach znaczną popularnością cieszyły się skolia wysła­ wiające tyranobójców Wróćmy w rym miejscu jeszcze do Ksenofanesa, który w zakończeniu zacytowanej już mnie częściowo elegii stwierdza wprost, że nie wszystkie tradycyjne tematy nadają się do przedstawie­ nia podczas sympozjonu. Potrzebne są „szlachetne wieści" i dlatego należy chwalić tych poetów, którzy je przedstawiają, pamięci powinna towarzyszyć „dążność do doskonałości". W słowach Ksenofanesa, jak wyka­ zał Giovanni C e r r i , widoczny jest zalążek kontroli społecznej nad produkcja poetycka rozwinięty później przez Platona w Państwie w postulat cenzury państwowei W a r t o dodać że to co postulował ooeta filozof realizowano od dawna podczas svmpoziów kieruiac sie intuicvinie interesem społecznym elementy norma tvwnei parenezy daia sie w lirvce oreckiei zauważyć od iei noczatków i to nawet w tak e L t v c z n v m gatunku jakim był j a m b * . wykraczająca poza erotykę; jej adresatami są młodzień­ cy z tej samej klasy społecznej. W elegiach biesiadnych Teognisa w kontekście rozmaitego typu refleksji i po­ rad aż kilkadziesiąt razy pada imię młodzieńca Kyrnosa. Zacytujmy dla ilustracji jeden urywek, ujawniający bardzo charakterystyczny dla tego poety, arystokra­ tyczny punkt widzenia (ww. 69-72): Nigdy z ufnością, Kymie, nie szukaj u człeka podłego Rady, kiedy zamierzasz czynu ważnego dokonać. Ale do szlachetnego człowieka się zwróć, choćby nawet Trud to był wielki i drogi musiałbyś, Kyrnie, nadłożyć. (Przeł. Włodzimierz Appel) 57 Wiersze, w których - tak jak tutaj - występował imiennie wskazany adresat, nie miały w intencji po­ etów charakteru jednorazowego, okolicznościowego; tworzono je z myślą o wielu dalszych, późniejszych wy­ konaniach podczas sympozjów. Teognis przepowie­ dział swojemu ulubieńcowi Kyrnosowi sławę w sło­ wach: 3 Nie zabraknie cię nigdy na wszelkich biesiadach i ucztach Twoje zaś imię nie będzie z ust rozlicznych schodziło: Ciebie uroczy młodzieńcy przy wtórze fletów rozgłośnych Będą z wdziękiem opiewać w pieśniach dźwięcznych i pięknych. (ww. 239 nn. - Przeł. Włodzimierz Appel) 59 Życie potwierdziło tę przepowiednię: o nieustającej popularności zbiom Theogmdea świadczy wymownie fakt, że przetrwał on w odpisach aż do czasów nowożyt­ nych. Chatakterystyczna dla biesiadnej poezji erotycznej była apostrofa ogólna „o chłopcze" , odzwierciedlają­ ca kierunek działania, specyficzny układ między doro­ słym, zaangażowanym uczuciowo mężczyzną (erastes) a stanowiącym obiekt jego pożądania młodzieńcem (erómenos). Po przykład sięgnijmy do drugiej księgi Tfieognidea (ww. 1235-1238): 42 Ciekawą sprawą jest wiek adresatów przybierającej różne formy sympozjalnej paidei. W sytuacji gdy świa­ dectwa archeologiczne i literackie wyraźnie potwier­ dzają obecność na ucztach chłopców i młodzieńców, można sobie zadać uzasadnione pytanie, czy owa paideia dotyczyła tylko dorosłych mężczyzn, czy może także owych młodych ludzi. W i a d o m o , ze w kreteńskich aiidreia siedząca na ziemi u stóp ojców młodzież przy­ słuchiwała się dyskusjom starszych, kończących się kie­ rowanymi do mej wskazówkami. Podobnie w Sparcie: napełniający dorosłym biesiadnikom kielichy chłopcy mieli obowiązek przysłuchiwać się dysputom politycz­ nym i opowiadaniom o heroicznych dokonaniach oby­ wateli, mogli też zadawać pytania, na które dorośli m u ­ sieli odpowiedzieć. Chłopcze, który uczuciem mym władasz, posłuchaj, Bo co powiem, nie będzie niemiłe ni wstrętne. Nie bój się słów mych przyjąć: nie musisz niczego Robić, na co byś nie miał w swym sercu ochoty. 41 (Przeł. Jerzy Danielewicz) Zacytowane wyżej próbki poezji przypominają o dwóch istotnych dla zrozumienia biesiadnych inicja­ cji faktach: 1. T y m , który wprowadza chłopca w świat pożądanych norm i wartości jest mężczyzna, 2. Zwią­ zek między owym mężczyzną a chłopcem oparty jest na zasadzie ukierunkowanego w jedną stronę uczucia. Znamienne wydają się greckie terminy określające Szczególnie charakterystyczna dla arystokratów epoki archaicznej jest poezja sympotyczna tworzona pod wpływem uczucia erotycznego, lecz tematycznie 60 �Jerjy Qwhfawte • BIESIADNE INICJACJE obu partnerów: erastés t o ktoś, kto kocha, éramenos ktoś, k t o jest kochany (w języku greckim jest to imie­ słów bierny). Claude Caíame w swej książce o Erosie w starożytnej G r e c j i ' uznaje relację tego typu, wystę­ pującą zarówno w układach homoseksualnych, jak i heteroseksualnych, za „asymetryczną" i określa ją mianem philia, przeciwstawiając jej model miłości oparty na wzajemnym uczuciu - philótes^. Ponieważ jednak zarówno do phiUa, jak i do philótes prowadzi Eros, pełni on ważną rolę przy wprowadzaniu młodych ludzi obojga płci w dorosłe życie, stwarzając więzy za­ ufania niezbędne w dwóch podstawowych instytu­ cjach: państwie (polis) i domu (oikos). Miejscem ero­ tycznej inicjacji w ramach zinstytucjonalizowanej ho¬ mofilii (Caíame woli ten termin o d pederastii) było m.in. sympósion. 4 Związkiem między sympozjonem a pederastią zajął się niedawno Jan Bremmer , który skłonny jest rozpa­ trywać to zjawisko na tle inicjacyjnym. N a Krecie i w Sparcie pederastía wiązała się z rytuałem przyjęcia w poczet pełnoletnich obywateli. W pierwszym z wy­ mienionych miejsc tzw. philétor, czyli „kochanek", porywał swojego wybrańca, przedstawiał go w swoim klubie (andreion), a następnie zabierał wraz z jego przy­ jaciółmi na wieś, gdzie spędzali czas na polowaniach i ucztach. Po powrocie młodzieniec był utoczyście przyjmowany do grona dorosłych; podczas ceremonii otrzymywał zbroję od swojego kochanka. Identyczny prezent dostawali w darze od dorosłych mężczyzn-kochanków w momencie przejścia do kategorii pełnolet­ nich obywateli młodzieńcy tebańscy. W Atenach o ro* snącej skali zjawiska pederastii świadczą pojawiające się od drugiej ćwierci V I wieku p n e sceny przedsta­ wiane na malowidłach wazowych. Bremmer zwraca także uwagę na niezwykłą popularność posągów mło­ dzieńców kouroi, w epoce archaicznej; naliczono ich ponad 60.000' Dodajmy, że także liryka grecka tego okresu przepełniona jest zachwytami nad pięknem chłonieceeo i młodzieńczeeo ciała Cvtowanv badac^ holenderski widzi w tvm obiaw zmianv stvlu zvcia arv" stokracii w en .ce hop itów a mianowicie przeniesienia iei zainteresowań aeonistvcznvch z nola walk. na bo ska" sportowe gdzie występowali piękni nadzy zawód nicv W rodñwisku arvs mamv wówcza- d . 45 46 gii pojawiają się w kontekście erotycznym terminy lo­ kujące miłosny związek dwóch mężczyzn w szerszym niż prywatny kontekście, takie jak np. pistós phAos (wierny przyjaciel) i hetahos (towarzysz), Słowami tego rodzaju można było równie dobrze określić sprzymie­ rzeńców politycznych i członków złączonych więzami przyjaźni ugrupowań o wspólnej orientacji ideologicz¬ n e j " . Elegie mówiące o męskiej philia, a zwłaszcza pew­ ne powtarzające się w nich tematy, jak wierność, zdra­ da, zaufanie, wytrwanie w przeciwnościach, dają się w tej sytuacji interpretować nie tylko w relacji: kocha­ jący - ukochany, ale także w relacji: obywatel - obywa­ tel, współtowarzysz z tej samej frakcji. Można zatem powiedzieć, że wprowadzając młodego partnera w re­ guły philia jego opiekun arystokrata zapoznawał go z obowiązującym w tej warstwie społecznej kodeksem postępowania. W tytule mojego wystąpienia zamieściłem określe­ nie „inicjacje", które być może niektórym z Państwa wydało się ryzykowne. M a m nadzieję, że powyższe, z konieczności wyselekcjonowane uwagi i obserwacje dostarczyły nieco argumentów uzasadniających tezę o inicjacyjnej roli greckiego sympozjonu. Nie ulega bo­ wiem wątpliwości, że sympósion jako instytucja łącząca w sobie elementy świeckie i religijne, prywatne i pu­ bliczne, rozrywkowe i kształcące stanowiło jedną z waż­ nych stref wtajemniczenia w rozległe obszary greckiej kultury i obyczajowości. Poznań, wrzesień-paŹdziernik 1999 r. Przypisy ' 1 O . M u r r a y , Sympotic History, w : O . M u r r a y (red.), Sympotica: A Symposium on the Symposion, O x f o r d 1990, s. 5 1 Dosi. „wspólnoty uczt". Najbardziej znane są syssitia kreteńskie (w ramach hetairiai) i spartańskie (w ramach grup tómoio,); dawnymi nazwami były andrem i phiditia; por. PIu. Lyc. 12,1. D o kilkunastoosobowej wspólnoty mogli być przyjęci pełnoletni 47 czvnienmze innei rvwalizacii czynienia ze swoistvm swoistym rodzaiem roazajem innej rywalizacji owzgięayatraKcyjnycnmioaaenccw. Zob. T . Kostkiewiczowa, Sympozjon, w : Slouruk terminów lite¬ rackich p o d . red. J. Sławińskiego, W r o c l a w 1976, s. 436 młodzieńcy wyłącznie w drodze glosowania. N a kreteńskich andreta spożywano posiłki na siedząco, na spartańskich phiditia - na leżąco, lecz bez k o m f o r t u (niewyścielane drewniane sofy bez podgłówków). W Sparcie rozróżniano dwa etapy uczty: spożywanie zasadniczego posiłku (aSdon) przy winie (epaiklon); nych państwach diady deipnon i 4 i l e k k i c h deserów były t o odpowiedniki zwyczajowej w i n ­ sympósion. Linie rozwojową sympozjonu referuję za: O . M u r r a y , War and the Symposium, w: W . J. Slater (red.), Dinmg m a Classical stymulowane fizycznym pożądaniem Kontakty mia­ ły w urecji, co należy z naciskiem podkreślić, wymiar dodatkowy, mianowicie wycnowawczy. Dtarsi partne­ rzy angażowali się w mora me i obywatelskie ukształto­ wanie młodych ludzi. Aspekt ten opracował, szczegó­ łowo na materiale zaczerpniętym z I neogrudea Uaniel b. Levine , John M . Lewis i Walter Uonlan . Bada¬ cze ci wykazali, ze we wspomnianym wyżej zbiorze ele­ 61 Con­ text, A n n A r b o r 1991, s. 94 I O . M u r r a y , Symposion and Mannerbund, w: P. O l i v a , A . Frolikovä (red.), Concilium Eirene, XVI/1, Praha 1982, 47-52; tenże, Sympotic History, w : Sympotica..., II s. 6 Zob. P. Schmitt-Pantel s. v. Gastmahl, w : Der neue Pauly. En­ zyklopädie der Antike, hrsg. v o n H . Cancik u n d H. Schneider, B d . 4, S t u t t g a r t - W e i m a r 1998, k o l . 802 7 Por. K . Kircher, Die sakrale Bedeutung des Weines rm Altertum, Gießen 1910, s. 16-21; W . Burkert, Greek 1985, s. 70 n . Religion, Oxford �Jerzy Danieleuiicz * BIESIADNE INICJACJE 8 P. V o n der M u h l l , H simposio greco, w : Poesia e simposio nella 3 4 Bari 1983, s. 11 9 3 5 Przykład podany przez Lissarague' a, The Aesthetics..., Jak wykazał E. L . Bowie, dotyczy to nawet elegii ekshorta- I . Rutherford, Paeanic Ambiguity. A Study of the 1986, s. 13-35; Miles ludens? The Problem of Martial Representation tion in Early Greek Elegy, w : Sympotica..., Quaderni Urbinati d i Cultura Classica n . s. 44, 1993, s. 81 Fr. 9 8 P M G F . grecka 1 2 176a: Por. też X e n . Symp. 2 , 1 ; Cyrop. 4,1,6; A n a b . 6,1,4-5. s. 124n. 1 3 W . Lengauer, Religijność starożytnych Warszawa 1994, 3 6 z perspektywy 1 4 Zob. V o n der M u h l l , loc. cit. zur Literatur 1 5 Por. L . E. Rossi, ho spettacolo, w : I Greci. Storia Cultura Arte So- Ungern-Sternberg, cięta a cura d i S. Settis, G i u l i o Einaudi editore [b.m.w.] 1997, s. 372 1 7 3 7 und Römer, A . Schmitt, Mnemosyne in the Por. A t h . 14, 630c (za Filochorosem). Zob. G . Cerri, Piatone 4 0 Princeton and 4 1 1987, Por. K . Bartol, Paränetische Elemente in den lamben von ArchÜo- Por. Ephoros F H G 70 F 149, Pyrgion F H G 467 F 1, Dosiadas 5; 5,5, Plut. Lyc. 12 (Sparta). Supp. Epigr. 7, 151, 168 4 2 Umieszczana na samym początku u t w o r u i stąd przez M . Vette 2 0 Por. np. X. A n . 6,1,30, Plu. Quaest. conv. 620b. (Theognis. 2 1 Plu. Quaest. conv. 622a. ,,1'apostrofe efebica iniziale". 2 2 PI. Lg. 640d, Symp. 213e. 2 3 Z reguły woda przeważała w mieszance, A n a k r e o n t n p . zaleca 4 3 D . Page, Sappho and Alcaeus, dotyczące ars 4 4 omawia pod tym E. Pellizer, Outlines of a Morphology of Sympatic w: Sympotica..., Por. rozważania Platona w Prawach 2 6 Zob. G . Cerri, Ebrezza Entertainment, ed Herodoto), Według Calame'a kontrast miedzy t y m i właśnie d w o m a typami łosnych w Grecji; dla K . J. Dovera (Greek Homosexuality, Lon­ d o n 1978), M . Foucalta (Histoire 1984) w: 4 5 4 6 F. Lissarague, The Aesthetics..., 2 8 Zob. B. Bergquist, Sympatic Space, w : Sympotica..., J. Bremmer, Adolescents, Symposion, s. 19 n n . s. 39-65 oraz 4 7 tamże, s. 122-131 Greków, Zob. K . Bartol, Młodzi Por. przypadek Aristodemosa w Uczcie Platona. gy (edd.), Theognis ofMegara. 3 1 M . V e t t a , I I simposio: la monodia e ii giambo, w : Lo spazio lettera- - L o n d o n 1985, s. 176-196 4 8 rio delia Grecia antka, V o l . I 1, Roma 1992, s. 177 n . Dichtem. Won Homer 4 9 Democracy and the 5 0 Meander 51, and the Polis, w : T . J. Figueira, G. NaPoetry and the Polis, Baltimore¬ J. M . Lewis, Eros and the Polis in Theognis Book 11, w : Theognis s. 197-222 W . D o n l a n , Pistos Phäos Hetairos, w : Theognis of Megara..., s. 223-244 griecHschen und D . B. Levine, Symposium ofMegara..., s. 149 n . bis zur Theognissammlung poetów, 1996, s. 341-351 Plu. Quaest. conv. 707a. K . Bielohlawek, Gastmahls- und Symposionlehren bei t. I , Warszawa 1988, s. 142 n. bogowie starych 2 9 3 3 and Pederasty, w : Sympoti­ Por. Strabon 10,4,21; komentarz w : B. Bravo, E. Wipszycka, Historia starożytnych 3 0 Drinking Group, w : Sympotica..., Paris ca..., s. 135-148, zwł. 142-143 1991, s. 121-131 2 7 Zob. O . Murray, The Affair of the Mysteries: de la sexualité, i pasywnych. I , Palermo Studi di filologia classica in onore di Giusto Monaco J. Boardman, Symposion Furniture, antique, Paris 1996 (przekład i i n n y c h kluczowe jest przeciwstawienie partnerów aktywnych 666a-d. dionisiaca ed ubriachezza scitica nel pen- siew greco tra VI e V secolo a. C. (Anacreonte dans la Grèce miłości, niezależnie o d płci partnerów, oddaje istotę relacji m i ­ kątem s. 178 n . 2 5 C. Caíame, LEros Roma 1980, s. 40) nazwana liber secundus, simboli, pratiche, luoghi, Roma-Bari 1992). O x f o r d 1955, s. 308 bibendi Elegiarum przejrzanego drugiego wydania wersji włoskiej: i Greci e 1'Eros: stosunek 2:1 lub 5:3. Problem proporcji wody i wina omawia 3 2 n u o v a edizione aggiornata sociólogo, F H G 458 F 2 (Kreta) i Kritias B 33 D . - K . , X e n . Resp. Lac. 3, s. 26-28 Normy Sympotica..., chos, Symbolae Philologorum Posnaniensium 8, 1991, s. 29-38. s. 205 n . ; of the Greek Banquet. Images of Wine t r a n s l . by A . Szegedy-Maszak, w: 1994, e ampliara, Lecce 1996, s. 55-66 H . Herter, Das Symposion des Xenophanes, W i e n e r Studien 59, tenże, The Aesthetics 2 4 Symposion, 3 9 w : Sympotika..., grie­ Schriften hrsg. v o n F. Graf, J. v o n 3 8 the Krater, Kleine Stuttgart-Leipzig K. Bartol, Warszawa-Poznań 1999, s. 407 Ritual, 1 9 der Griechen mentarz p o d red. ] . Danielewicza, t. I : Jamb i elegia, oprać. F. Lissarague, Around 1998, s. 230-237 Interpretacja K . Bartol, zob. Liryka grecka. Wybór tekstów i ko­ 1956,33-48 1 8 W . Rosier, 53, des Symposions für die entstehende w : Erschließung der Antike. chische Literatur, s. 766 Meander wykonawczej, J. Latacz, Die Funktion s. 120 n . 1 6 Exhorta­ s. 211-229. Zakres sympotycznych t e m a t ó w elegijnych o m a w i a K . B a r t o l , Elegia . . . . . . 1 1 Greków, Sympo­ J o u r n a l o f H e l l e n i c Studies 106, sium and the Public Festival, of the paian in Greek Literature, before Plato, Rhetorica X I 4, c y j n o - m i l i t a r n e j , zob. tego autora Early Greek Elegy. s. 26. (zob przyp. 18). 1 0 Por. E. L . Bowie, Greek Table-Talk 1993,355-371. Grecia antka. Guida histonca e critica a cura di M. Vetta, Roma¬ Kritias, 5 1 W i e n e r Studien 58, 1940, 11-30 (szczególnie: s. 13). Problem t e n omawia syntetycznie K . Bartol, Mhdzi bogowie..., s. 349 n . ; korzystam t u z niektórych poczynionych przez nią uwag. 62 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5cb7bf1d90d3f39b75bcc311dbeb8127.pdf 6732496b6af4b5edcb2f2a799594401e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3029 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2833 Title A name given to the resource Dionizos kourotrophos / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2001 t.55 z.1-4, s.63-83 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lengauer, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Włodzimierz lengauer • DIONIZOS KOUROTROPHOS W V I I księdze swojej Wędrówki po Helladzie opisując achajskie Patraj (18,5-21,1) wspo­ mina Pauzaniasz (19,1-9) dawne sanktu­ arium Artemidy z przydomkiem Triklaria i związaną z tym miejscem opowieść mityczną, która stała się uza­ sadnieniem sprawowanego jeszcze w jego czasach ob­ rzędu. Ten typowy aition mógł, rzecz jasna, powstać d u ­ żo później niż opisany przez Pauzaniasza obrzęd. Ze względu na postać Eurypylosa, jakoby jednego z boha­ terów wojny trojańskiej, można m i t z Patraj wiązać z okresem albo rozwoju epiki archaicznej, albo nieco późniejszych badań i poszukiwań autorów lokalnych kronik czy genealogii. O samym, obrzędzie, naturalnie, niewiele da się powiedzieć, gdy idzie o datowanie jego wprowadzenia. Są wprawdzie pewne ważne ślady: daw­ ne sanktuarium Artemis Triklaria zostało bowiem włą­ czone w kult Artemis Laphria (jej świątynia i dziwny obrzęd ofiarny bogini są także opisane u Pauzaniasza) Zapewne w jej przypadku m.am.y do czynienia z bardzo dawnym kultem wvwodzacvm się z Etolii a może tak naorawde wiążącym sie z orzedheUeńskim leszcze k u l tern Wielkiej Bogini zwanej Laphria na obszarach pół' środkowei O rii imie ereck i p i etymologii) 7 na nk czy p narrnnke rr erb Triklaria ŁŁrrni ier opieKunKę a t r o n a trzecn Kia oi aa wskazuie lęc iakirhś jaKicns 1 okręgów urn jednostek poaziaiu administracyjnego ludności, cyc może jest to kuit z czasów Kształtowania się ratraj jako polis, L tego samego okresu mogmy pocnodzic obrzęd przedstawiony przez auzaniasza, co jednak nie przesądza wcale kwestii jego genezy, lecz co najwyżej mowi o jego włączeniu do obrzędowości zor¬ ganizowanej polis. Niewątpliwie i opowieść Pauzaniasza zawieta wątki czy tylko tropy znacznie wcześniejsze. Periegeta za­ czerpnął ją zapewne z jakiegoś źródła pisanego, które z kolei samo musiało już być obciążone całą tradycją l i ­ teracką od eposu po mitografów epoki hellenistycznej. Stąd występujący w niej Eurypylos, heros pochowany następnie w świętym okręgu Artemidy, został uznany za bohatera wojny trojańskiej. Postać o t y m imieniu rzeczywiście występuje u Homera. Jak wiadomo, pochodzenie różnych herosów grec­ kich to nieprosta sprawa. Z pewnością jest przynaj­ mniej w części prawdziwy pogląd dawniejszych uczo­ nych (wśród których na pierwszym miejscu przypo­ mnieć należy Farnella ), że niektórzy z nich to dawne bóstwa przedgreckie, przyjęte w nieco zmienionej po­ staci i obudowane często nowymi mitami przez grec­ kich przybyszów. Nieomal klasycznym takim przypad­ kiem jest najpewniej Hiakinthos. Jest więc wysoce prawdopodobne, że i w wypadku Eurypylosa mamy do czynienia z podobną metamorfo­ zą. Za Nilssonem wolno w każdym razie przyjąć, że je­ go greckie imię (szerokobramny) świadczy o jego praw2 63 WŁODZIMIERZ LENGAUER Dionizos kourotrophos Kult Dionizosa i inicjacje młodzieży męskiej w Grecji starożytnej dziwej postaci - dawnego bóstwa podziemnego . Moż­ liwe więc, że historia opowiedziana przez Pauzaniasza jest mitem greckim ukształtowanym w związku z posta­ ciami (które uległy hellenizacji) z dawniejszej epoki. Podobnie przecież zdarzyło się właśnie z opowieścią o Apollonie i Hiacyncie. Dotyczyła więc ona pierwot­ nie trojga bóstw - bo obok Eurypylosa i Artemidy po­ jawia się tak w micie, jak i obtzędzie jeszcze Dionizos. Jej korzenie sięgają zaś najpewniej I I tysiąclecia. Ale przejdźmy do opowieści Pauzaniasza. 3 Periegeta opowiada zdarzenie z odległej przeszłości, kiedy to w sanktuarium Artemidy pełniła służbę ka­ płanki dziewica przed zamążpójściem. Była nią kiedyś niejaka Komajto („o długich włosach"), w której zako­ chał się młodzieniec imieniem Melanippos („czarny koń"). Ojciec Komajto nie zgodził się na małżeństwo, młodzi nie mogli się nawet widywać. Ostatecznie więc spełnili miłość w sanktuarium Artemidy. Natychmiast zagniewana bogini zesłała różne klęski - głód i choroby (loimos), a zapytana o przyczyny (jak zwykle w takich historiach) wyrocznia delficka wyjawi­ ła przyczynę gniewu Artemidy i poleciła złożyć w ofie­ rze oboje młodych oraz czynić tak na przyszłość, co ro­ k u ofiarowując parę najpiękniejszą z miejscowej mło­ dzieży. Zatrzymajmy się, n i m opowiemy dalszą część historii (kończy się ona, oczywiście, dobrze), nad pewnymi istotnymi cechami tej opowieści. Motyw dziewczynki lub dziewczynek na służbie u bogini albo postać dziewiczej kapłanki jest dobrze znanym elementem wielu opowieści mitycznych nader często z kręgu mitologii Artemidy, choć nie tylko. Po­ dobną rolę, tak w micie, jak i w obrzędowości, odgry­ wać może także Atena (jak w najbardziej znanym przy­ padku, poświadczonym dobrze dla czasów historycz­ nych, wysyłania z Lokrydy dwóch dziewczynek na służ­ bę Atenie w greckim już Ilion, jakoby na pamiątkę bez­ bożnego czynu Ajasa). W obu tych przypadkach mamy �Wladnmkn Lengnuer • DIONIZOS K O U R O T R O r H O S do czynienia z dziewiczymi boginiami, ale wskazać też można na związek młodych panien przed zamążpójściem z Herą. Stosunkowo obfity materiał tak ze sfery mitu, jak i obrzędu zbadał dokładnie całkiem niedawno w zna­ komitej i pięknej książce Deatfi and the Maiden Ken Dowden , którego rozumowania nie warto tu w całości przytaczać. Nie ulega wątpliwości inicjacyjny charak­ ter tych opowieści i wiązanych z nimi obrzędów. Mło­ da dziewczyna w okresie dojrzewania płciowego (często nawet przed pierwszym miesiączkowaniem) poświęco­ na jest Artemidzie, znajduje się pod jej opieką, musi z niej wyjść, wyzwalając się spod jej wpływów, mitycz­ na śmierć symbolizuje przemianę jej statusu, osiągnąw­ szy dojrzałość płciową (czyli - dojrzałość do małżeń­ stwa) staje się kimś innym. Jak ptzy każdym rite de pas¬ sage i obrzęd, i opowieść mówią o niebezpieczeństwie związanym z tym przejściem. 4 Ale warto może wydobyć dwa jeszcze aspekty takie­ go wiązanego z Artemidą mitu inicjacyjnego. Pierwszy z nich dotyczy natury bogini. Otóż nie jest ona opie­ kunką tylko dziewczynek. Nosi określenie kourotrophos - czyli w ogóle wychowawczyni młodych i nawet to ona właśnie miała jakobv „wynaleźć" opiekę nad dzieć­ mi (ten tonpaidion therapeian - Diodor V 73,5). Pauzaniasz zna w Koronę (w Messenii) świątynię Artemidy Paidotrophos (IV 34,6), epigraficznie jest dobrze po­ świadczona w Knidos Artemis Hiakinthotrophos. Wy­ chowuje więc ona także chłopców czy wręcz ich żywi. Wystarczy przytoczyć znany przykład Hippolita (zresz­ tą herosa czczonego w Trojdzenie) by wskazać, że po­ dobnie jak i w przypadku dziewcząt, zajmuje się A r t e ­ mida chłopcami dziewiczymi, przed osiągnięciem doj­ rzałości płciowej, na pewno przed ożenkiem. Stało się tak, rzecz jasna, w Patraj, gdzie znana była też przepowiednia, że ofiary ludzkie ku czci Artemidy będą trwać do czasu, gdy „pewien król przybędzie z obcych stron, przywiezie z sobą obcego boga i położy koniec ofiarom na cześć T r i k l a r i i " (Pauz. V I I 19,6). Dionizos w Patraj otrzymał przydomek Ajsymnetes (nieptzetlumaczalny właściwie termin oznaczający „rozjemcę" w wewnętrznych sporach politycznych, ale wobec tego władcę, kogoś, kogo poleceń i n n i słu­ chają), a na jego cześć i zarazem na wspomnienie dawnego obrzędu ofiar z ludzi składanych Artemidzie ustanowiono obrzęd dość szczegółowo opisany przez Pauzaniasza. Zanim go przedstawimy, zwtoćmy uwagę na inne ślady łączące Dionizosa z Artemidą Kourotrophos. Chyba najlepiej dziś znanym i najdokładniej przeba­ danym kultem Artemidy w Grecji jest kult brauroński. Wspomniany wyżej przypadek obrzędów inicjacyjnych dziewcząt (nawet: dziewczynek, chodzi bowiem o dzie­ ci w wieku między 6 - 1 0 lat) też właśnie najlepiej zna­ my z Brauron, a obrzęd arkteia (odgrywanie niedźwiad­ ków) stał się przedmiotem dogłębnych analiz tak we wspomnianej już książce Dowdena, jak u Pierre Brule i w pracach Christiane Sourvinou-Inwood. Przypo­ mnijmy, że zapewne doroczny obrzęd w Brauron speł¬ niany byt przez maté dziewczynki, które zapewne wcze** śniej pełniły służbę w świątyni Artemidy, a potem jako niedźwiadki wykonywały nie do końca dla nas jasny ryt. Jego częścią był bieg, może nago, chociaż c\ rajeni były one niedźwiadkami, nosząc szafranową szatę (mo­ że w którymś momencie obrzędu następowało zrzucę* nie szary), lest ciągle przedmiotem dyskusji skąd wła¬ ściwie btaly się braurońskie niedźwiadki i ile ich speł­ niało obrzęd. Informację z księgi Suda, że obrzęd speł­ niały wszystkie dziewczęta ateńskie (i tylko po odegra­ niu niedźwiadka w Brauron mogła dziewczyna wyjść zamaż) odrzucaia dziś raczei zgodnie niemal WSZYSCY komentator-Y Wvdaie sie że doroczny obrzęd orarbie rai nostać szczetóm.e uroczystego święta co cztery lata chociaż jest możliwe, ze arkiem w Brauron spełniano w ogóle tylko w cyklu pentetrycznym 5 t Drugi jednak'aspekt inicjacyjnego mitu Artemidy jest batdziej jeszcze złożony i w gruncie rzeczy dość nie­ jasny. Otóż pojawia się przy takiej wyraźnie kourotrophos Artemidzie także Dionizos. Wypada wrócić w t y m miejscu do przerwanej opowieści Pauzaniasza. Otóż Eurypylos (w micie znanym Pauzaniaszowi uczestnik wojny trojańskiej) przy podziale łupów otrzy­ mał skrzynię zawierającą wykonany przez Hefajstosa posąg (należałoby może powiedzieć ostrożniej: wyobra­ żenie, agalma) Dionizosa. Dostał się on do T r o i jako dar Dzeusa dla Dardanosa. Miał on jakoby zostać w T r o i umyślnie porzucony przez Kassandrę, by spro­ wadzał nieszczęście na Greków. Eurypylos zajrzawszy do wnętrza skrzyni, dostał się pod władanie marna, co w wypadku Dionizosa nie może dziwić. Bohater miewał jednak okresy przytomności umysłu i w Delfach radził się co do przyczyn swojej choroby. Otrzymał tam wróż­ bę, że szał jego minie, gdy spotkawszy ludzi składają­ cych ofiarę nie według helleńskiego obyczaju, zatrzyma się tam, pozostawi fatalny ładunek i sam się osiedli. Nas interesować będzie w tej chwili jedynie ślad dionizyjski w Brauron oraz związek tego typu mitów i ob­ rzędów z sytuacją w Patraj, gdzie, jak powiada Pauzaniasz, ustanowiono święto (zapewne doroczne) na cześć Dionizosa, wspominając zarazem dawne ofiary z ludzi składane Artemidzie. Opowieść o Komajto (to, że jest ona „długowłosa" wskazuje na jej status przedmałżeński) należy do klasy mitów Death and the Maiden, podobnie jak m i t brau­ roński, jak opowieści o innym obrzędzie arkteia w M u nichii czy wreszcie mit Ifigenii. W Brauron pozornie nie występuje ofiara czy śmierć dziewczynki, ale przyn a j m m n i e j od Fanodemosa (attydograf z I I połowy 64 �! l,,mb™>. • METAMORFOZY Metamorfozy, plakat do spektaklu. Proj. A n t o n i Rodowicz 65 �GcirJaeniLï • M f l AMORFOZY �I Üurdíimicí • Meummfm METAMORFOZY F « * Zbigniew Bielawka 67 �I WEWRÎEÏ • METAMORFOZY �I I G,.«lrifiiiLV • Mi;TAM0RF07Y Metamorfozy, „Chrystus Frasobliwy". Fot. archiwum OVT 69 �Gtmkienke * METAMORFOZY �71 �t'l �Gontóenk* • METAMORFOZY �Ganfefenia • METAMORFOZY Hefajstos, Dionizos, Satyrowie i Menady, hydria na wodę, 530/520 r. p.n.e., Londyn Książę M e n a d i Satyrów w ekstazie, 450 r. p.n.e., British Museum, Londyn Satyr i Menada, m a k r o n , wnętrze kielicha, 500 r. p.n.e., Florencja 74 i �! \Jmk}BÙa * METAMORFOZY Meumuirfozy. Fot. Zbigniew Bielawka 75 �Gaidturnkt • MKTAMORl'OZY �W ' i « W - r ; laęma * DIONIZOS KOUROTROPHOS I V w. p.n.e.) występował w starożytności pogląd, że właśnie tam miała miejsce ofiara Ifigenii. Z kolei w Brauron arkteia jest uważana za odpłatę za gniew A r ­ temidy wywołany zabiciem niedźwiedzia (bogini także tu zesłała bimos). Niedźwiedź to oczywiście zwierzę A r ­ temidy i na dodatek symbolizujące dziką kobiecość (trzeba tu pamiętać, że w grece arktos jest gramatycznie rodzaju żeńskiego), właśnie dlatego dziewczynki przed osiągnięciem wieku małżeńskiego (i stanu kwalifikują­ cego do małżeństwa, bo ptzed pierwszym miesiączko­ waniem) same stają się niedźwiadkami w Brauron. Ale w aiticm braurońskim jest także ślad jeśli nie śmierci, to zagrożenia dziewczynki. Zabito oswojonego niedźwie­ dzia żyjącego w sanktuarium Artemidy, bo ten bawiąc się z dziewczynką, poranił ją. Motyw śmierci, bardzo już przypominający ofiarę Ifigenii, występuje w aition z Municbii. T a m po prostu młodzieńcy (neoi) zabijają niedźwiedzia (niedźwiedzicę?) Artemidy i jako zadość­ uczynienie trzeba w ofierze złożyć dziewczynkę (korę). Niejaki Embaros podejmuje się ofiarować własną cór­ kę, ale w rzeczywistości chowa ją w adyton świątyni i na ołtarzu składa kozę w szatach dziewczęcych. Wspomi­ nana wyżej wersja mitu Ifigenii lokalizująca jej ofiarę w Brauron podawała z kolei, że ostatecznie na jej miej¬ sce bogini podstawiła właśnie niedźwiedzia w Aulis zaś (klasyczna najbardziej rozpowszechniona wersja mitu Ifiuenii) ooowiadano że zamieniła ia na łanie (ielenia - elabhos)W micie nie widać iak dotąd zanow edzia nera tronu dinniruiskiem chociaż namietać tT7p-ha ie jeleń jest tak zwierzęciem Artemidy, jak i Dionizosa. Tego ostatniego może nawet w większym stopniu bo zdaje się, że przynajmniej według późnych wersji povrkich bóg mógł sam przybierać taką postać, a z k i l ku te7wpr^wdzie pÓźnych wzmmnel"wynlka7że r B • ipjonkn iw d 7 i k i m namiarke «7alf> h a r l i a n f p k mva?ann ?a Dianu W ™ T n l r T r wspominane ra^I i"n^r iy rj n ne nuty 'w mtemiay A t id tu A aotąu łączy z opowieścią z i atraj tyiko postać *°nia,to czy motyw az.ewczynk. złożonejw onerze. w ratra, jeanak szczególne znaczenie ma takt, ze kres onarom wadzie uionizos na którego czesc w trakcie znanego rauzanmszowi święta miejscowi chłopcy idą ku rzece Mejlicho. w wieńcach z kłosów na głowach, a następnie, po kąpiel, w rzece w wieńcach z bluszczu udają się do świątyni Uionizosa Ajsymnetesa. Z.now nie wiemy, kim są uczestnicy obrzędu, to znaczy, czy biorą w mm udział wszyscy chłopcy w określonym wieku, czy tez jakieś wybrane grupy, formułowanie Pauzaniasza hoposoi ton epicnorum pauies Usynowie miejscowych ) dopuszcza obie interpretacje, w każdym razie inicjacyjny charak­ ter obrzędu doskonale przedstawiony niedawno w pra­ cach dwóch znakomitych uczonych nie ulega wątpli­ wości. Artemis kourotrophos znalazła w Patraj męski odpowiednik w postaci Dionizosa. 77 Otóż istnieją podejrzenia, ze i w Brauron jakąś rolę odgrywał Dionizos, a i chłopcy mogli tam, może przy innej okazji, występować w roli inicjowanych. N a to ostatnie przypuszczenie pozwala fakt, że w sanktu­ arium braurońskim znaleziono obok tetakotowych fi­ gurek wyobrażających dziewczęta (wota lub zwykłe pa­ miątki dziewczynek spełniających obrzęd arkteia) także statuetki chłopców. Nie ma jednak żadnych tekstów, które pozwoliłyby ten fakt wyjaśnić . 7 Niezależnie od tego zwraca uwagę także i to, że na naczyniach (fcraferisM z Brauron i Amarynthos (inne, podobnego typu sanktuarium Artemidy na Eubei) za­ chowanych, niestety, tylko we fragmentach, widać po­ stać Dionizosa . Pasjonujący, sprośny i zagadkowy tekst literacki mówi jednak więcej o jego bliskich związkach z Artemidą Braurońską. 8 Mowa tu o słynnym i kłopotliwym chyba już dla ko­ mentatorów starożytnych miejscu z Pokoju Arystofanesa (w. 874-876). Bohater komedii, Trygaios (Winobraniec w przekła­ dzie Srebrnego) wydobył z ukrycia Boginię Pokoju (Eirene) i dwie jej towarzyszki. Są to Opora (zbiory) i Theoria (Srebrny tłumaczy „Igra"). T a ostatnia to personifikacja święta czy raczej może świąteczności, sam termin theoria oznacza bowiem uroczyste posel­ stwo religijne udające się na wielkie święto, także w i ­ dowisko o charakterze świątecznym i religijnym. U Arystofanesa Theoria rozumiana jest bardzo kon­ kretnie, Trygaios tłumaczy, ze jest to theoria, któtą Ateńczycy, podpiwszy sobie, prowadzili do Brauron. Je­ go niewolnik czyni nieprzyzwoitą, sprośną aluzję mó­ wiąc (w przekładzie Srebrnego) „jaką to ma rozkoszną zadkopięciolatkę". Aluzja odnosi się więc do jakiegoś pentetrycznego święta obchodzonego w Brauron, w trakcie którego Ateńczycy piją i zachowują się nader swobodnie. Scholiasta starożytny wyjaśnia, że chodzi t u o D i o n i zja odbywane w Brauron, w których uczestniczyły licz­ ne pomai oddające się pijanym Ateńczykom. Niemal takie samo wyjaśnienie znajdziemy w księdze Suda z przytoczeniem inkryminowanego miejsca z Arystofa­ nesa. Jest to jedyna informacja (źródło scholiasty i au­ tora glossy w księdze Suda jest bez wątpienia jedno i to samo, być może nawet ten ostatni opierał się wyłącznie na tekście Arystofanesa i znanym mu komentarzu) o pentetrycznych Dionizjach w Brauron. Z pewnością w Brauron, jak i w innych miejscowo­ ściach na terenie A t t y k i , obchodzono tzw. Wiejskie Dionizja, doroczne święto pory winobrania, trudno jed­ nak uwierzyć, by na takie święto wiejskie wysyłano ofi­ cjalną ateńską theoria w cyklu pentetrycznym. Tymcza­ sem mamy inną informację o uroczystościach w Brau­ ron, którą da się łatwo powiązać ze wzmianką Arystofa­ nesa. Otóż Arystoteles (czy może raczej autor Atnena- �WhkmktzLaigauer * DIONIZO? KOUROTROPHOS Pauzaniasza, zgódźmy się jednak z licznymi komenta­ torami tego zdania, że Pauzaniasz musiał w Sparcie, dokładniej - w Amyklai, widzieć posąg skrzydlatego Dionizosa. Wprawdzie dość trudno jest znaleźć w iko­ nografii takie przedstawienie tego bóstwa. W L I M C znajdziemy właściwie tylko jeden taki zabytek, relief na bazie niewielkiej figurki z kości słoniowej". Mogą jednak wchodzić w grę jeszcze przynajmniej trzy inne przedstawienia . ion politeia) wymienia (AP 54,7) uroczystości, za któ­ rych organizację odpowiadają ateńscy keropobi („ofiarnicy" lub „organizatorzy rzeczy świętych"). Wśród nich pojawiają się właśnie pentetryczne Brauronia, bez wąt­ pienia święto Artemidy z obrzędem arkteia. Z n i m więc należy łączyć wspomnianą u Arystofanesa theoria, ale jednocześnie nie ulega wątpliwości jej dionizyjski cha­ rakter: rozwiązłość i pijaństwo". T o właśnie uznać nale­ ży za ślad powiązań Artemidy braurońskiej z Dionizo­ sem, tak wyraźnie połączonym z boginią w święcie w Patraj. W Brauron, a także i w innych miejscach, gdzie znajdujemy takie obrzędy inicjacyjne dziewczynek pod opieką Artemidy (Munichia, Aulis, może Pagasaj w Tessalii) uczestniczyli w święcie także ojcowie dziew­ czynek, a po obrzędzie arkteia następowała zapewne świąteczna, rytualna uczta . Dionizos jest więc t u na swoim miejscii wydaje się jednak, że rzecz nie tylko w tym, że pojawia się on przy tej okazji jako opiekun świątecznej theoria i może też obrzędowego pijaństwa. Jest on w Brauron towarzyszem Artemidy, ponieważ także może tu być uznany za bóstwo kourotrophos. 14 10 f Postać skrzydlatego męskiego bóstwa, czasem w to­ warzystwie postaci żeńskiej występuje często na płyt­ kach wotywnych z sanktuarium A r t e m i s O r t h i a w Sparcie. Zwykle widzi się tu jakiegoś paredros A r t e ­ midy - Pani Zwierząt - i interpretuje się przedstawie­ nie jako wyobrażenie Apollona, brata Artemidy. Otóż wypada się przychylić do wyrażanego niegdyś poglądu, że tym paredros jest jednak Dionizos, którego wiele łą¬ czy z Artemidą spartańską . Jej ksoanon miał być giem wyktadzionym przez Orestesa z Taurydy (Pauz. I I I 16,7), a więc jest to posąg - i może kult - bóstwa przybyłego z zewnątrz, jak Dionizos Ajsymnetes w Patraj. N a dodatek ten ksoanon miał równie fatalne dzia­ łanie, jak agalma Dionizosa ukryte w skrzyni, która przypadła w udziale Eurypylosowi. Wszyscy, którzy go widzieli, wpadali natychmiast w obłęd, przy składaniu ofiar wszczynano kłótnie, a nawet bójki kończące się morderstwem", co trwało tak długo, aż otrzymano wy­ rocznię że ołtarz bogini ma spłynąć ludzką krwią W związku z tym wprowadzono ofiarę z ludzi, zamie­ nioną przez Likurga na obrzędową chłostę młodzień­ ców, których krew zmywała ołtarz. (Pauz. I I I 16, 9-10). Obrzęd chłosty spartańskich chłopców ma pewno nie­ co inną genezę i wiąże się raczej z dawną walką na bi­ cze prowadzoną przez dwie konkurujące z sobą grupy młodzieży, ale i w takim wypadku idzie z całą pewno­ ścią o obtzęd inicjacyjny, któtemu patronowała bogini Orthia utożsamiona następnie z Artemidą . Jej mę­ skim towarzyszem był zaś Dionizos, na którego cześć przeprowadzano także chłostę - tyle, że kobiet - w A l e i w Arkadii w czasie święta Skiereja (Pauz. V I I I 23,1). 15 Związek obu bóstw jest zjawiskiem dobrze znanym, a najlepiej widocznym w licznych pokrewieństwach chorei dionizyjskiej i chorei Artemidy. W obu wypad­ kach obrzędowe tańce mają niemal ten sam, orgiastyczny w naszym rozumieniu czy ekstatyczny charak­ ter, bywają rozwiązłe, odbywają się na ogół w przebra­ niu, tancerze czasem występują w maskach lub z taki­ m i akcesoriami, które sugerują przebranie zwierzęce. W zachowanym u Plutarcha (de superst. 10,1; 170A) fragmencie (778 Page) Timotheos nazwał Artemidę menadą (rnamada) i zaliczył ją wyraźnie do towarzyszek Dionizosa (t/ryiada). W micie jej związek z Dionizosem najlepiej widoczny jest w niezbyt dokładnie przekaza­ nym aiticm wyjaśniającym tańce kariatyd. Idzie tu o co­ roczne obrzędowe święto z tańcami dziewcząt lacedemońskich w Karyai (na pograniczu Arkadii i Lakonii) k u czci Artemidy Karyatis. Karya miała zaś być uko­ chaną Dionizosa przemienioną w drzewo orzechowe. Artemida Karyatis to Artemida czczona w postaci drzewa orzechowego" (przypomnieć tu warto o Dioni­ zosie drzewnym" - Dendrites). Kariatydy w kulcie A r ­ temis musiały być jakoś wiązane z Dionizosem skoro Pratinas z Fliuntu napisał dramat (najpewniej trage­ dię) Karyatides e Dysmainai^. T e n ostatni termin ozna­ cza zaś, zgodnie z wyjaśnieniem Hesychiosa, spartań­ skie Bakehai, tancetki w kulcie dionizyjskim. Dość zagadkową postacią jest Dionizos skrzydlaty, 0 którym tak pisze Pauzaniasz; „Spośród bogów czczą mieszkańcy Amyklai Apollona, tzw. Amyklajos, oraz Dionizosa, jak najsłuszniej, wedłe mego zdania, darząc go przydomkiem Psilaks, t j . skrzydlaty. Dorowie nazwą psi/on oznaczają skrzydła, ludzi zaś wino unosi do góry 1 uskrzydla ich myśl" ( I I I 19,6). Zostawmy wyjaśnienie 78 16 Można zatem uznać Dionizosa za boga, który opie­ kuje się dojrzewającą młodzieżą i towarzyszy A r t e m i ­ dzie kourotrophos. Oboje zasadniczo interesują się mło­ dymi obojga płci, ale Artemida głównie, co zrozumiałe, zajmuje się dziewczętami, Dionizos -chłopcami. Nada­ je się on do tej roli z wielu względów. Przede wszystkim pizypomnijmy jego epitet drniorphos - „dwupostaciowy" czy „dwuksztaltny". Na pierw­ szym miejscu idzie bez wątpienia o to, że jest on bogiem tak młodzieńczym, niemal dziecięcym, jak i dojrzałym. Taką dwoistość poświadcza dobrze ikonografia najwcześniejsze przedstawienia Dionizosa na wazach czarnofigurowych z okresu archaicznego ukazują po­ stać brodatego, a więc dojrzałego, męskiego boga. Mło- �W1n<tem*r! LniRdwr • DIONIZOS KOUROTROPHOS Dionizos z brodą, rzeźba, Rzym, Muzea Watykańskie Głowa Dionizosa młodzieńca, Rzym, Muzeum Kapitolińskie dzieńczy Dionizos w przedstawieniach ikonograficz­ go, ergo - „wypędzić, wyłączyć, wykluczyć". Likurg to nych pojawia się znacznie później, dopiero w I I polowie V wieku p.n.e. więc ktoś, kto albo sam udaje wilka, spełnia może ob­ rzęd, w którym odgrywa rolę tego zwierzęcia, albo też Ale przecież, właśnie wtedy gdy na wazach malarze ktoś, kto ptzegania wilki, wypędza je i prześladuje. ukazują Dionizosa w pełni „dorosłego", teksty literac­ kie mówią coś innego. Może trzeba wprawdzie wyłą­ czyć świadectwo Hymnu Homerowego do Dionizosa, bo nie sposób określić dokładnie dary powstania tego tekstu i niektórzy uczeni przesuwają ją, bez podstaw, naszym zdaniem, nawet n a okres hellenistyczny. A l e pozostaje wtedy bezsporne poświadczenie literackie z wczesnego okresu archaicznego - słynne miejsce z V I pieśni Iliady. Bóg jest tam nieomal dziecięcy, skoro to­ warzyszą mu jego piastunki (tithenai). U Homera prze­ śladowcą Dionizosa jest tracki król, Likurg (Lykourgos), o którym może późniejsze niż Homer opowieści mityczne mówiły, że ukarany za swoją zuchwałość w o ­ bec boga wpadł w szal i zabił własnego syna, były żresz- Wbrew pozorom nie ma tu sprzeczności, Apollo Lykeios jest bóstwem wilczym i zarazem bogiem chroniącym przed w i l k a m i . 17 Ludzie-wilki to rozpoznawalny na pierwszy rzut oka motyw mitów inicjacyjnych. Imię o takim wilczym cha­ rakterze noszą różne postacie z mitologii Greków, a trzeba do tej sfery zaliczyć także spartańskiego Likurga, który, jak pamiętamy, według tradycji znanej Pauzaniaszowi ustanowił chłostę chłopców na ołtarzu Orthia. Pierwsza w tradycji literackiej opowieść o Dionizosie zawiera więc wyraźnie ślad związanego z tym bóstwem mitu inicjacyjnego. Młodzieńczy bóg przechodzi sam takie koleje losu, jak inicjowana młodzież - wyłącze­ nie, zastraszenie, prześladowanie. Jeszcze jeden motyw opowieści Homera pozwala na takie przypuszczenie. Dionizos jest bowiem nie tylko słaby, bezradny, przestraszony i bezbronny. Znajduje się on także pod niez w w a n i a i c v ze swem nańsrwa Penrhei. wpływem szału (mania). T e n zresztą element historii Imię L-iKurf, I ik, rl ma L d\ść n r e i rzystą r v t etvm ttfe Pr orchn c Dionizosa pojawia się i w późniejszych opowieściach im aosc prze ecyrnc,1logię, - szał miała zesłać na niego jego stała prześladowczyn i K a Lrgaazortiai „ronie, wyKonywac, spemiac a i D o eir*n i H e r a l z a r m n v T z T r f a ś ć ofiara Malino"- n o l S e Tak sam Dionizos iako dziecko i ak nie uznaiacv Z i rów a K 7 7 18 79 �Wbi&nim Lagmer * DIONIZOS KOUROTROPHOS Hera jest boginią zsyłającą szał, a najlepiej znany mit z takim motywem to opowieść o córkach Projtosa w ta­ kiej wersji, w jakiej opowiada ją Bakchylides. Otóż miały się one chełpić niezmierzonym bogactwem swe­ go ojca, które przewyższało jakoby wspaniałością przy­ bytek Hery. Zagniewana bogini ukarała je szaleń­ stwem, od którego uwolniły je dopiero przebłagalne ofiary Projtosa, złożone wcale nie Hetze, lecz A r t e m i ­ dzie w Lusos w Arkadii. Inicjacyjny charakter mitu jest tu dobrze widoczny, szał Projtyd to ich przedmałżeńska dzikość (małżeństwo zawsze uważali Grecy, wcale nie tylko w micie, za oswojenie, udomowienie i ucywilizo­ wanie dzikiej i niebezpiecznej istoty, takiej jaką jest nie włączona do oikos męża kobieta), ofiary dla Artemidy są niezbędne, bo w ten sposób kończą one okres jej władzy, dojrzałość kobieca wymaga zgody tak z Arte­ midą, jak i z Herą . Ale historia Projtyd jest bardziej jeszcze wieloznaczna przez obecność w niej także Dio­ nizosa. O t o według Hezjoda szaleństwo zesłał na nie ten właśnie bóg za to, że go nie rozpoznały i nie chcia­ ły uznać . pod jego władzą znajdują się dziewczęta. Być może prawdziwe jest przypuszczenie, że mamy tu do czynie­ nia ze wspomnieniem dawnego obrzędu prowadzącego do grupowego zawierania małżeństw przez uznaną ry­ tualnie za dojrzałą młodzież . 23 19 20 Być może w historii Projtyd jest Dionizos późnym wtrętem, m i t mógł ulec zmianom ze względu na histo­ rię Minyad - córek Minyasa z beockiego Orchomenos . A l e podobnych historii i wiązanych z nimi obrzę­ dów było więcej, do tej grupy należy znany z Argos (gdzie również lokalizowano historię Projtyd, chociaż były one, jak u Bakchylidesa, córkami króla Tirynsu) obrzęd Agrania, znany także, pod nieco inną, choć po­ dobną nazwą, w Beocji, w Cheronei, Orchomenos (Plutarch) i Tebach (Hesychios). W obrzędzie, o któ­ rym pisze Plutarch (Q. Gr. 299e-f), w trakcie corocz­ nego święta Agrionia kapłan z mieczem w ręku goni uciekające kobiety wywodzące się z rodu Minyad. W Argos, na pamiątkę Projtyd spełniano podobny ob­ rzęd, choć dawniejszy mit mówił zapewne w ogóle o szaleństwie miejscowych kobiet, zesłanym na nie przez Dionizosa. Wyzwolił je od szału Melampous, mi¬ tyczny wieszczek, który, według Herodota (II 49) wprowadził u Greków kult Dionizosa. Miał on zebrać młodzież i w jakimś korowodzie tanecznym {met'alalagmou kai tinos entheou choreias) zapędzić je (albo tylko Projtydy) do Sikyon gdzie w końu szał kobiet ustał (Apoll Bibi I I 2 2) 21 22 Beockie Agrionia, podobnie jak i argiwskie Agrania to święta dionizyjskie, których Otton sprowadza się do opowieści o szaleńczym tańcu młodych panien i chorei dionizyjskiej młodzieńców. Nietrudno tu dostrzec sce­ nariusz inicjacyjny. Szaleństwo łączy się ze stanem dzi­ kiej młodości, która zostaje, w obrzędzie inicjacyjnym oswojona i włączona w porządek społeczności. Szcze­ gólne znaczenie zyskuje tu dionizyjska choreia, w micie argiwskim prowadzona przez Melampousa. Dionizos prowadzi więc młodzież męską, ale w równym stopniu Argiwski Melampous z choreja młodzieńców stawia przed nami kolejny problem, niezmiernie trudny, tak skomplikowany, że aż - w świetle naszych skąpych źró­ deł - niestety właściwie nie do rozstrzygnięcia. Idzie tu mianowicie o genezę chórów tragicznych. Nie miejsce tu, by wchodzić szczegółowo w całość zagadnienia, trze­ ba jednak przypomnieć kłopotliwe miejsce Herodota (V 67), który mówi o chórach tragicznych w kulcie Adrastosa w Sikyonie na długo przed powstaniem lite­ rackiej tragedii w Atenach. Tyran Kleisthenes, według Herodota jakoby z powodu swej niechęci do argiwskiego, czyli doryckiego herosa, miał praktycznie znieść je­ go kult. Chóry „zwrócił Dionizosowi, a resztę ofiar przydzielił Melanippowi". Kult tego ostatniego sprowa­ dził Kleisthenes z Teb. Z pewnością mamy w przekazie Herodota do czynienia z nieco pogmatwaną i skażoną informacją o zasadniczych reformach religijnych Kleisthenesa, który także zmienił nazwy fyl w tym miejscu jest jednak dla nas najważniejsze zawarte u Herodota implicite stwierdzenie, że dionizyjskie chóry tragiczne są elementem bardzo dawnego kultu, przynajmniej w Si­ kyonie. Niestety, nic bliższego nie da się powiedzieć ani o przedkleisthenesowym kulcie dionizyjskim (podkre­ ślić wypada że Kleisthenes zwrócił chóry Dionizoso­ wi) ani o charakterze kultu Adrastosa ani wres cie o reformie m a n a . Nie wchodząc w snrawe obrzędowej enezv traeedii oowiedmw właśnie wlko tvle ze chór traeiczny iest zjawiskiem w L e ś n i e i s J n n.ż wvśrawiana w Atenach na Wielkich Dionizjach tragedia t - B Nawet w Atenach V - I V wieku związek wielkiego święta dionizyjskiego z młodzieżą był dla wszystkich oczywisty. Przed świętem efebowie (tu w znaczeniu czysto technicznym - tzn. młodzi mężczyźni w wieku 18-20 lat odbywający państwową służbę efebii ustano­ wioną zapewne w I połowie I V wieku, a w postaci zna­ nej z „Ustroju politycznego A t e n " Arystotelesa po Cheronei) przenosili posąg Dionizosa z miasta do gaju Akademosa, poczem w uroczystej procesji wprowadza­ li go znów do A t e n , do przybytku boga na stoku A k r o ­ polu. Dionizos czczony na Wielkich Dionizjach pochodzi z Eleuthetai, miejscowości na pograniczu Beocji, skąd ten kult sprowadzono do A t e n . T a m z kolei czczony był jako Melanaigis („czarnokozi") i wiązała się z nim historia córek Eleuthera, zawierająca ten sam schemat co opowieść o Projrydach i Minyadach. Odgrywa on też dziwną rolę w słynnym micie poda­ wanym jako aition ateńskiego Święta Apaturia. Otóż w czasie jakiejś wojny między Beotami a Ateńczykami 80 i �W-xfcmwr; USnpW * DIONIZOS K O U R O T R O P H O S doszło do pojedynku Beoty Ksanthosa („płowy", „ja­ snowłosy") z Ateńczykiem Melanthosem („czarny"). Melanthos wygrał dzięki podstępowi, krzyknął bowiem do przeciwnika, że ktoś za n i m stoi, i korzystając z za­ skoczenia Ksanthosa, który się naturalnie odwrócił, za­ bił go znienacka. Zdaniem niektórych mitografów za Ksanthosem ukazał się właśnie Dionizos Melanaigis. M i t o pojedynku dwóch wojowników odnosi się znów do sfery inicjacyjnej, co znakomicie wykazał w klasycz­ nym już studium V i d a l - N a q u e t . W tym przypadku Dionizos sprzyja po prostu młodzieży ateńskiej (Melan­ thos, zaznaczmy, jest przede wszystkim dlatego arche­ typowym efebem, że walczy nie jak hoplita i odnosi zwycięstwo podstępem, co przystoi tylko młodym, a nie dojrzałym wojownikom). 24 W czasie W i e l k i c h Dionizjów młodzież czciła boga przede wszystkim w pierwszym dniu, gdy chóry śpiewa­ ły dytyramby. Z każdej ateńskiej fyli występował chór liczący pięćdziesięciu chłopców (oraz chór męski, rów­ nież liczący tyluż chórzystów) . Związek dytyrambów z choreja młodych jest więc oczywisty, powstaje pyta­ nie, czy nie zachodzi on także w wypadku chóru tra­ gicznego. Wedle pewnej tradycji antycznej, przekaza­ nej u Polluksa i powszechnie uznanej przez wszystkie autorytety nowożytne za najzwyczajniej błędną , chór tragiczny pierwotnie także liczył pięćdziesięciu człon­ ków. Nic nie wiemy o liczbie młodych, których prowa¬ dził z sobą Melampous, ale różne dane z bogatego ma­ teriału porównawczego wskazują, że tyle właśnie liczy­ ły różne zorganizowane grupy młodzieży prowadzące odrębny od dorosłej społeczności tryb życia i przygoto­ wujące się do obrzędu inicjującego w życie doro­ słych Wśród publiczności teatralnej w Atenach efebowie stanowili wydzieloną grupę na widowni, zasia­ dając razem z członkami Rady którzy niejako symbo lizowali w pełni już dorosłą, dojrzałą grupę obywateli Aten Dionizos i Satyr. A m f o r a (520 r. p.n.e.), T a r e n t 25 26 (oinochoe, dzban do wina z A t e n , ok. 470 p.n.e.), ale wyraźnie widać, ze maskę ttzyina młodziutki chłopiec, przedstawiony nago, uważany przez nowożytnych ko­ mentatorów, bez żadnych wyraźnych podstaw, za nie­ wolnika czy towarzysza aktora pomagającego mu przed lub po występie' . Nieco późniejsza, z około połowy V wieku, jest inna waza ateńska ipelike), na której wy­ obrażeni są dwaj młodzieńcy przygotowujący się do wy­ stępu (lub tylko ćwiczący) w roli chórzystów . Być mo­ że związek chórów tragicznych z inicjacją młodych nie jest tak oczywisty i prosty, jak chciał John Winkler, za¬ pewne też raczej zanikał w miarę stopniowego rozwoju i zmian teattu, który miał coraz mniej wspólnego z ar­ chaiczną obrzędowością, ale są podstawy, by twierdzić, że patronujący W i e l k i m Dionizjom bóg występował także jako kourotrophos, a przedstawienia teattalne od­ grywały, przynajmniej w swych początkach, jakąś rolę w procesie wychowania młodzieży i wprowadzania jej w życie dorosłe. 0 31 27 Mamy jedno tylko przedstawienie ikonograficzne całego zespołu - 3 aktorów, 11 chórzystów, fletnista, autor. Jest to tak zwana waza Pronomosa (od imienia fletnisty, podpisanego przy jego wyobrażeniu), krater wolutowy, datowany na przełom V i I V wieku, wyrób attycki, dziś znajdujący się w muzeum w Neapolu *. Zwraca uwagę, że trzej aktorzy wyobrażeni są z brodą, co w ikonografii oznacza przedstawienie dorosłego mężczyzny, wszyscy chórzyści są zaś bez zarostu. T o świadectwo stało się podstawą tezy Johna Winklera o pochodzeniu tragedii z obrzędów inicjacyjnych, a do­ kładniej - o związku chorei tragicznej z wojskowym przygotowaniem młodych osiągających właśnie hebe ". Dwa inne zabytki ikonografii potwierdzają pośrednio słuszność takiego poglądu — idzie tu mianowicie o naj­ wcześniejsze przedstawienie postaci z maską aktora lub chórzysty. Niestety, jest to tylko fragment naczynia 2 2 81 Wróćmy t u do epitetu Dionizosa - dłmorphoy Była już mowa, że dwupostaciowość tego boga polega na tym, że bywa on młodzieńczy i dojrzały zarazem. W i a ­ domo jednak dobrze, że jest Dionizos bardziej jeszcze zmienny i wieloznaczny, wspominaliśmy, że może przy­ bierać postać zwierzęcą, o czym widzom ateńskiego te­ atru przypomniał Eurypides N i e tylko w micie bywał on koźlęciem, do tej jego postaci nawiązywano w ja­ kichś misteryjnych obrzędach orfickich, czczono go też pod postacią byka, jako byka wzywały go do świętego ptzybytku kobiety w Elidzie w jednym z może najstar­ szych zachowanych hymnów religijnych . Obrzęd, w trakcie którego zjawiał się o n w byczej postaci, spra¬ wowany był ciągle jeszcze w czasach Plutarcha i Pauzaniasza. O jego przedstawieniach w byczej postaci pisze 32 �WMtiMm Ungaun • DIONIZOS KOUROTROPHOS tkaniu z Prosymnosem zaprzecza tym cechom, ukazu­ jąc całkowicie niemęskie zachowanie boga. Dionizos i w t y m zakresie łączy w sobie przeciwne, wyłączające się, jak mogłoby się zdawać, cechy. Nieokreśloność płci zyskiwanej dopiero w momen­ cie przekraczania progu dojrzałości jest dobrze znaną cechą mitów i obrzędów inicjacyjnych wielu kultur. U Greków łączy się ten motyw z całą koncepcją eroty­ ki widoczną w micie, obrzędach i kulturze obiegowej. Istotą miłości pederastycznej jest negacja męskości ko­ chanego chłopca, jest on tylko obiektem namiętności, a sam jej nie okazuje i ma nie doświadczać. Mężczyzną w takim układzie jest wyłącznie kochanek, chłopiec świadczy mu tylko rfiaris, tak jakby sam nie miał jesz­ cze określonej seksualności. Właśnie tak zachowuje się Dionizos wobec Prosymnosa, a tę jego niemęskość podkreśla jeszcze fakt, że bóg imituje po śmierci zako­ chanego w n i m Prosymnosa stosunek analny, czyniący go nieomal kobietą. Homoseksualizm inicjacyjny jest zjawiskiem obec­ nym w kulturze greckiej, dobrze poświadczonym w micie i obrzędzie . Wiąże się o n zawsze z momen­ tem osiągania przez chłopca dojrzałości, która z kolei polega właśnie na tym, że chłopiec zaczyna odgrywać rolę mężczyzny. Opisany przez Pauzaniasza obrzęd w Patraj wyraźnie czyni aluzje do tego właśnie progu w życiu młodych ludzi, być może taką przede wszyst­ kim funkcję mają wieńce z kłosów zbóż niesione przez chłopców zmierzających w celu kąpieli do rzeki. Dość prawdopodobne wydaje się wyrażone ostatnio przy­ puszczenie, niepoparte wprawdzie żadnymi dowoda­ mi, że tajemniczym wizerunkiem boga schowanym w skrzyni Eurypylosa byl symbolizujący męskiego Dio­ nizosa fallus . 54 Dionizos i Bachamka grająca na tamburynie Athenajos (XI 76). Jest on, mówiąc słowami późnoantycznego hymnu, myriomorpkos - „o tysiącach postaci" czy „o wielu kształtach" (AP I X 524,13). Niewątpliwie ta zmienność Dionizosa wyraża jego naturę jako bóstwa stanów przejściowych, bóstwa po­ średniczącego między wrogimi sobie światami. Jest ludzki i zwierzęcy, olimpijski i chroniczny, dziki i cywi­ lizowany. Jest także dwiiplciowy". Tę jego ostatnią cechę najlepiej może wyraził O w i ­ diusz, nazywając go wprawdzie puer aetemus, ale doda­ jąc: tibi, cum sine cornibus adstas, virgineum caput est. (Met. I V 18-20). Jest więc on puer, ale można go pomy­ lić z mrgo. M i t tłumaczy tę dziewczęcą postać boga mó­ wiąc o tym, jak został on dzieckiem oddany na wycho­ wanie Ino i Atamasowi w przebraniu dziewczynki. Cho­ dziło o to, by ukryć go przed Herą. (Apoll. Bibl. III 4,3). Nie są to wymysły późnych mitografów, w najdawniej­ szych przedstawieniach ikonograficznych Dionizosa zwraca uwagę jego długa, kobieca szata, być może bassara, którą nosiły trackie i nie tylko trackie bachantki. Co więcej, w słynnej, opisanej przez Semosa z Delos ce­ remonii wnoszenia fallusa do teatru ityphcdbi noszą ko­ biece szaty. Bóg wyraźnie, chciałoby się powiedzieć jednoznacznie, falliczny, reprezentujący męską jurność, jest zarazem zniewieściały, właśnie przynajmniej tak, jak dziwny cudzoziemiec u Eurypidesa (r/ielyrnorphos). 55 Dionizos jest więc męski i niemęski zarazem, mło­ dzieńczy i niedojrzały oraz dorosły i jurny, jest mężczy­ zną, ale ma cechy dziewczyny, występuje w kobiecej szacie , chociaż broda podkreśla jego męskość, a fallus jest atrybutem niemal stale obecnym w jego kulcie. Te wszystkie cechy dlatego łączą się w jednej postaci bo­ ga, że jest on także bóstwem inicjacyjnym, bóstwem czuwającym nad momentem osiągnięcia dojrzałości przez chłopców. Podobnie jak Artemida, z którą jest tak bardzo związany, również Dionizos jest kaurotrophos i jest to może jedna z najstarszych cech i funkcji tego boga. 36 Przypisy 1 Por. C l . A n t o n e t t i , Les Etoliens. Images et religion. Paris 1990, s. 253-262 Por. L. R. Farnell, Greek Hero Cults and Ideas of : Immortality. O x f o r d 1921. W sferze seksualnej Dionizos zachowuje się bardzo dziwnie. Jest on przecież choiropsahs i oipholios, a jed­ nocześnie znany i wysoce nieprzyzwoity m i t o jego spo­ 1 Por. M . P. Nilsson, Griechische mit Ausschluss * Feste von Religiiiser Bedeutung der attischen. Leipzig 1906, s. 295 K D o w d e n , Death and the Maiden. Girls' Initiation Rites in Gre- 82 i �Whdzmuen Lengauer • DIONIZOS KOURÜTRÜPHOS L o n d o n and N e w York 1989, szczególnie s. 128¬ ek Mythobgy. 1 6 132. Por. też J. N . Bremmer, The rok ofthe tempie in Greek ini¬ tiatory ritual. [ W : ] Actes d u V I I ' congres de la F. I . E. C. t. 1, 1 7 main en Grèce ancienne. Kemos Suppl. 3, Athènes, Liège 1994, 1 9 La religion des fÛles à Athènes à Brauron. Repentirs, avancées, à l'épo<" mises au point. Dialogues d'histo* nos Suppl. 3, Athènes, Liège 1994, s. 192-193 Por. K . D o w d e n , Death and the Maiden, 2 2 Por. W . Burkert, Homo Necans. Construction Aisymnetes Tnklaria [ W : ] Before Sexuality. at Palras. of Erotic Expérience in the Anctent Greefc Greek Sacrificial The of Ancient Ritual and Myth. Berkeley, Los Angeles, L o n - d o n 1983, s. 168-179 2 1 K . D o w d e n , Death and the Maiden, Edited by D . M . . H a l p e r i n , J. J. W i n k l e r , F. I. Z e i t l i n , Prince­ 2 4 P. V i d a l - N a q u e t , Le chasseur noir. Formes de pensée et formes de Kult der Artemis Triklaria und Initiation. Der und des Dionysos Aisymnetes Walter Burken. Herausgegeben « Por. E. Zwolski, Choreia. Muza i bôstwo w religii greckie). War¬ szawa 1978, s. 105 v o n F. Graf. Stuttgart u n d 2 6 Leipzig 1998, s. 143-167 Por. A . Pickard-Cambridge, The Dramatic Festivals of Athens. O x f o r d 1953, s. 241 Por. P. Brûlé, De Brauron aux Pyrénées et retour: dans les pattes 2 7 Por. J. Bremmer, The Suodales of Pophos Valesios. Zeitschrift fur 2 8 A . Pickard-Cambridge, op. cit., s. 179, i l . 28 2 0 J. J. W i n k l e r , The Ephefces' Song: Tragodia and Polis. [ W : ] N o - de l'ours. „Dialogues d'histoire ancienne", 16,2, 1990 s. 24 Por. P. Brûlé, Artemis Amarysia. s. 86 société dans le monde grec. Paris 1983, s. 151-175 in Patrm. |W:] Ansichten griechischer Rituale. Geourtstags-Symposium für Des ports préférés Papirologie u n d Epigraphik, 47, 1982, s. 133-147 d'Anémts: l'Euripe. Kernos, 6, 1993, s. 62 ' s. 79-82 The Anthropology World. t o n 1990, s. 115-134; G . Baudy, Ackerhau * Por. P. Bonnechère, Le sacrifice humain en Grèce ancienne. Ker- ne, 16,2, 1990, s. 5-60 The Rites of Artemis Artemis, T h e Journal of Hellenic Studies, 2 1 and Dionysos ; Por. R. Seaford, The Eleventh Ode of Bacchylides. Hera, re les images, les textes, I animalité. Dialogues d'histoire ancien­ J. Redfield, From Sex to Politics: ou la folie divine. Ker- 108, 1988, s. 118-136 Représen- tations in Attic Iconography. A t h e n s 1988; taże, Lire l'arkteia - li­ I Por. P. W a t h e l e t , Dionysos chez Homère and the Absence of Dionysos. ire ancienne, 16,2,1990, s. 61-90; C h . S o u r v i n o u - I n w o o d , Studie* i n Girls' Transitions. Aspects ofthe Arkteia and Age Por. A . M o r e a u , Initiation en Grèce antique. Dialogues d ' H i s t o - nos, 4, l 9 9 1 , s . 6 1 - 8 2 Paris 1978; tenże, Retour que classique. Mythes, cultes et société. Spartia- ire A n c i e n n e , 18,1, 1992,s. 197-199 s. 150-163 P. Brûlé, La filie d'Athènes. et la flagellation des éphibes s. 11-22 1 Budapest 1983, s. 121-124 oraz P. Bonnechère, Le sacrifice hu- s Pot. P. Bonnechère, Onhia tes. Un souvenir chimérique de sacrifice humain. Kernos, 6, 1993, Por. P. J. Rhodes, A Comrnentary on the Ari stolelian Athenäum Pohlem O x f o r d 1981, s. 607-608 oraz P. Brûlé, La filie thing to Do with Dionysos.' A t h e n i a n Drama i n Its Social C o n - d'Athè- text. E d . by J. W i n k l e r , F. I . Z e i t l i n , Princeton 1990, s. 20-62 nes, s. 310-312 » 1 0 Por. P. Brûlé, Retour à Brauron, s. 71 I I Por. M . P. Nilsson, Griechische Feste, s. 196 i : Por. A . Lesky, Die tragische Dichtung der Hellenen. Göttingen A . Pickard-Cambridge, op. cit., s. 178 i i l . 25 " ramie, s. 182 i i l . 39 12 Por. C h . B r o w n , Dionysus and the Women of Elis. „Greek Rom a n and Byzantine Studies", 23, 1982, s. 305-314 1972, s. 63 " Por. W . Lengauer, D ^ y s o s dimorphes. „Kwartalnik Historii " Lexicon Iconographicum Myt/ioiogioe Ciassicoe. T o m I I I , Zürich Por. B. Sergent, L'homosexualité dans la mythologie grecque. Pa- M tamże, T o m V I I I , 1997, sub Despotes T h e r o n N r 2, 12 i 19. ris 1984; tenze. L'homosexualité initiatique dans l'Europe a Por. C h . Picard, Dionysos Psilox. [ W : | M o n g e s offerts à M. ne. Paris 1986. K u l t u r y M a t e r i a l n e j " , 46, 1998, s. 87-92 und München 1986, sub Dionysos, N o 152 Octave Navarre par ses élèves 3 4 et ses amis. Toulouse s. 317-339; H . Jucker, Das Bildnis im Blatterfeeich. und Bedeutung einer römischen Porträlsform. s. 167-168; E . - L I . Marangou, Lakonische Lausanne Elfenbein- 1935, H Gescliichte und , 6 ancien- G . Baudy, op. cit., s. 160-162 Por. J. Bremmer, Dionysos Travesti. [ W : | L ' i n i t i a t i o n . Actes d u 1961, Colloque international de M o n t p e l l i e r 11-14 avril 1991. T o - Bein- me I : Les rites d'adolescence et les mystères. Ed. par A . M o r e a u , schnitzereien. T u b i n g e n 1969, s. 30 Montpellier 1992, s. 180-198 83 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d89b7f0da9a1300cdfca4ba11744f12e.pdf d0c449dae2875da41a263f64f9743c83 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4751 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4409 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.3-4; s.129-130 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text т ь �TREŚĆ S t a n i s ł a w Błaszczyk AKTUALNE PROBLEMY Współczesne p r z e o b r a ż e n i a sztuki (z b a d a ń nad folkloryzmem) LUDOWEJ Aleksander Jackowski Dyskusja: Kazimierz Pietkiewicz Stanisław Stroiński Marcin Czerwiński Aleksander M a ł a c h o w s k i Wanda Telakowska Marcin Czerwiński Antoni Kran S t a n i s ł a w Błaszczyk Maciej S z a ń k o w s k i Tadeusz W i ę c k o w s k i Zugmunt Ciesielski Anna Kunczyńska-Iracka Maria Bujakowa Antoni Kamiński Bożena Gołcz Aleksander Jackowski TWÓRCZOŚCI Wprowadzenie I OPIEKI do NAD NIĄ ludowej W 131 POLSCE dyskusji 144 . 149 152 156 157 160 161 161 164. 168 169 169 172 173 176 176 180 . współczesna a . < Jadwiga Jarnuszkiewiczowa Moda sztuka ludowa Wanda Telakowska Dziś i jutro plastycznej inwencji L i d i a Buczek Udział plastycznej twórczości kształtowaniu współczesnego przemysłowego Bożena Gołcz „ O p o c z n i a n k a " i jej 20 lat Jan Piotr D e k o w ś k i Poczynania Jacka Sariusza Wolskiego w kresie tkactwa ludowego wsi . . 181 . . 193 ludowej w wzornictwa 203 213 za­ 230 Jadwiga Sobieska Mistrz i uczniowie 231 Helena Sredniawa Współczesne podhalańskie malarstwo na szkle. M a t e r i a ł y z w y s t a w y pokonkurso­ wej w Zakopanem 235 KRONIKA SUMMARY 249 OF ARTICLES 251 РЕЗЮМЕ Na okładce: Kobieta w stroju lasowiackim, Grębów, Deptuszewski. Na stronie tytułowej: Serce z piernika, myśl. Fot. Jan Swiderski. 254 pow. Tarnobrzeg. lukrowane, wys. Fot. Stefan 30 cm. Prze­ �KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK ROK XXIV 1970 polska sztuka ludowa NR 3/4 �Ve А/и. REDAGUJE Z E S P Ó Ł : Aleksander Jackowski (red. nacz.), Jadwiga Jarnuszkiewiczowa (z-ca red. nacz.), A n n a K u n c z y ń s k a - I r a c k a , Jacek Olędzki, Ksawery Piwocki, Ro­ man Reinfuss (z-ca red. nacz.). Sekretariat redakcji — W i t o l d K a l i ń s k i . Redaktor tech­ niczny — M a r i a K l u k a w s k a . U k ł a d graficzny — Jadwiga Jarnuszkiewiczowa. T ł u m a c z e n i a — Doris Ronowicz i Magdalena Mierowska (ang.), Natalia S t a s i ń s k a (ros.). Red.: Instytut Sztuki P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 28, tel. 31-32-71, w e w n . 20 l u b 84. W y d . i administr.: P.P. Wydawnictwa Artystyczne i Filr»owe, Warszawa, u l . P u ł a w s k a 61, tel. 44-50-19. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/006df191efd5c92f7263968ea381bc73.pdf 8df4df0eb34a853ebaf50a8ff2d0a468 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4750 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1970 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4408 Title A name given to the resource Summaries / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1970 t.24 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1970 t.24 z.2; s.127-129 Language A language of the resource ang, ros. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L I S H F O Q U A R T E R L Y P U B L I S H E D B Y T H E A R T I N S T I T U T E OF No 2 L K THE POLISH A ACADEMY OF R T SCIENCES YEAR BOOK X X I V 1970 SUMMARY OF ARTICLES Ewa Fryś-Pietraszkowa — F R O M STUDIES ON M A J O L I C A A N D S E M I - M A J O L I C A F O L K P O T T E ­ RY I N P O L A N D I n folk art majolica and semi-majolica are a late occurance, adopted by the potters' guilds when this k i n d of ceramic ware had already been ousted by f a i ­ ence and porcelain i n the 18th century. Production of folk pottery was concentrated i n the same urban cen­ tres as previously (Sokołów Małopolski, W y s z k ó w . L e ­ żajsk) and the court potteries (Miechocin) and i t was only i n the second half of the 19th century that a small number of r u r a l centres came i n t o being (Lążek O r d y ­ nacki, Bratucice). When the provinces, that is the v i l l a ­ ges and small towns, started buying these products, farreaching changes took place i n the pottery centres i n the direction of adapting output to the trend towards mass production and to the tastes of the folk customer. Above a l l , the decoration swas simplified. The most popular were plant motifs, only the potte­ ry of the K u r p i e region had geometical decoration to the same degree as plant motifs. As regards zoomorphic motifs, the most frequently found are birds. A n t h r o p o ­ morphic decoration is rare, only, found i n any quantity in the Bochnia centres — „ w e d d i n g bowls" were made there and also plates w i t h single female figures on them. Inscriptions are found sporadically. The painted decoration is done i n the „ h o r n " technique or w i t h a brush, more rarely w i t h the use of a sponge. Only i n some centres was the sgraffito technique used (fig. 8). The decoration was done i n green and various shades of b r o w n . Other colours were rarely used and i f they did appear they were usually: blue, brownish-mauve and yellow. The most frequently decorated were pla­ tes and bowls because apart from their functional uses they were also used as decorative elements. Sometimes t w i n vases and sprinklers were painted and more recen­ tly decoration is found on flower vases and flower pots. The production of majolica folk pottery i n Poland was concentrated i n the Mazovian and Podlaska regions (the centres of K u r p i e pottery i n the Puszcza Biała, the workshops at B r o k on the River Bug) and i n the M a ­ łopolska region (the Bochnia area. Leżajsk, L ą ż e k Or­ dynacki). But i t was also produced a l l over the country: in Police near Szczecin (export to Sweden and Den­ mark), i n Boruszyn near C z a r n k ó w , at Kolo i n Silesia, the Kashubian and Mazurian districts. The production of w h i t e slip pottery is only continued now i n a few centres. The most important producer is the Ł ą ż e k Or­ dynacki centre i n J a n ó w Lubelski district. The autho­ ress points to the links between the Polish centres pro­ ducing majolica pottery and foreign centres (in Italy, Hungary and Austria); she discusses the problem of the interdependence between centres producing folk majo­ lica and workshops producing decorative tiles. S t e f a n i a K r z y s z t o f o w i c z — CHRIST STUMB­ LES A N D F A L L S UNDER T H E CROSS — T H E I C O NOGRAPHIC SOURCES A N D T H E I R I N T E R P R E T A ­ TION I N FOLK A R T In Polish folk sculptures and graphic art we find the iconographic type presenting the subject of Christ stumbling and falling under the cross. I n folk paintings this theme is almost u n k n o w n . The origin of the type we are discussing can be traced back to Mediaeval cycles representing the Passion, w h i c h were distributed by the Franciscan Fathers, the Bernadine Monks and the reformers i n the 17th and 18th centuries. The sub­ ject was also w i d e l y found i n devotional graphic art too, as illustrations to religious texts. The type we are discussing i n the present article is found i n two versions: the first has many figures, i n the other Christ is alone. We meet the first version i n the graphic art of folk artists (fig. 2, 3) and sporadically in sculptures (fig. 4). M u c h more frequent i n folk art is the version showing Christ alone, stumbling and f a l ­ ling under his cross. The sources i n „official" art are not numerous. They include three sculptures i n three road-side shrines i n K a l w a r i a Zebrzydowska set up at the beginning of the 17th century. The sculpture i n the shrine of the T h i r d F a l l gained the name of a „ m i r a cle" figure only a few years after i t was set up i n 1724. A n d i t is this sculpture that is the object of a special cult and the iconographic source of folk presentations of Christ stumbling and falling under the cross. This iconographic type is found frequently along the roads leading to K a l w a r i a Zebrzyowska i n M a ł o p o l s k a (vide map* and i n Slovakia. I t is almost u n k n o w n i n N o r t h e r n Poland. I n folk sculptures a l l attributes are rejected and the figure falling under the cross is given prominance. The position of the body of Christ differs i n different sculp­ tures. Some of them are supplemented w i t h an i n s c r i p ­ tion commenting the subject. Christ stumbling and f a l l ­ ing under the cross is a symbol of weakness and isola­ tion. The fact that the folk artists depict the single figuere and not the m a n y - f i g u r e d version of the icono­ graphic type under review indicates that they make their sculptures for themselves for local or i n d i v i d u a l cult. Irena Łopuszańska — ANDRZEJ CZYK, A FOLK ARTIST FROM WOŹNIKI KOWAL­ Andrzej Kowalczyk (1874—1955) f r o m the village of Woźniki i n Wadowice district, carved his sculptures i n linden wood or sandstone. The artist made religious sculptures for wayside shrines and churches. He paint­ ed his sculptures i n colours. His paintings, less nume­ rous than his sculptures, were done i n oils on wooden planks. Among the bas-reliefs he made, the feretories for the church i n Woźniki show advanced craft and departure from folk p r i m i t i v e w o r k . His works c o m p r i ­ se a wide range of iconographic types. Józef Przy boro w ski •- JAN KŁOSIŃSKI, A N UNKNOWN WOOD-CARVER On the basis of archival materials, the author gives information about a wood-carver who l i v e d i n M i k l u szowice, i n Bochnia district, in the first half of the 19th century. Urszula B i e ł o u s — FILOMENA A SCULPTRESS F R O M W I T O N I A ROBAKOWSKA, Filomena Robakowska is one of very few folk sculp­ tresses in Poland. She comes from the district of Ł ę c z y ­ ca, an important centre of folk sculpture. She started to carve four years ago when she was S3 years old. A t first, she made religious sculptures, then she turned to Łęczyca folk types and statues of a k i n g and a quef n . A l l her sculptures are painted i n colours. Her hus­ band occasionally gives inspiration to her w o r k . Her sculptures are bought by C P L i A and are often sold abroad. Jerzy C z a j k o w s k i — ARCHITECTURE I N THE V I L L A G E OF K O Ł O M I A , WŁOCŁAWEK DISTRICT, I N 1787 A r c h i v a l materials quoted i n the second part of the article constitute a detailed inventory of the village of Koiomia i n K u j a w y region. The inventory consists of a description of mannor house buildings, 15 peasant houses and the. grounds. The first part of the article contains a synthesis of the archival materials based on research done so far i n the field of the history of r u ­ ral architecture. �n O J I b C K O E H f l P O A H O E H C K Y C C T B O KBAPTAJIbHbltí XyPHAJI, M3flABAEMblH MHCTHTyTOM MCKYCCTBA nOJIbCKOH AKAflEMMM JV° 2 TOR M3«AHMfl X X I V HAYK 1970 PE3IOME 3 Ba 9 > p n c b - I I e T p a u i K O B a — O HAPOftHOM M A M O J I M K E M n O J i y M A f ł O J I J l K E B nOJIblUE B HapOflHOM M C K y C C T B e MailOJIMKM M nOJiyMaMOJIMKM — H B J i e H M e no3flHee. O H M nepeiujin o r nexosoro peMecjia B T O BpeMa, Korfla B X V I I I B . S T O T B M A KepaMMKM ófai.i BŁIT6CHGH CpaHHCOM M CpapCpOpOM. I I n p O M 3 B O f l C T B O H a p O f l HOM KepaMMKH cocpefloroHMjiocb B T e x ate, H T O M n p e ? K fle, r o p o f l c K M x r j e n r p a x M n o M e d b a x . J l n n i b B O BTopo>i nojioBWHe X I X B . B O 3 H H K J I M HeMHoroHMCJieHHbie flepeBeHCKMe neHTpbi (JtoHJKeK Opflbmai^KM, BpaTymme). Xorfla n o K y n a T e j i e M c r a j i a I I P O B K H U M H : flepeBHa M MCCT6HKO, B03HMKJia HOBaa oScTaHOBKa; noTpeóOBajiacb MaccoBan nppsyKijiiH, cnoco6Haa y s o B j i e T B o p a T b HapoflHbie BKycw. 3 T O B CBOIO onepeflb noTpe6oBajio pafla npeoOpanceHMM. IIpejKfle B c e r o t i b i j i a y n p o m e H a aeKopaTUBHafl CTOpOHa. Han6oJiee pacnpocTpaHeHHbiMH SbijiM pacraTeJibHbie MOTMBbI, T O J I b K O B KypneBCKMX M3flejIMHX Hapafly C HMMM BbicTynaji reoMeTpMHecKHM opHaMeHT. Cpeftii 3OOM0pCpMHeCKMX M O T M B O B H3CT0 BCTpeHaeTCH M300paHceHne n T O L ( w . M 3 p e f l K a BCTpenaeTca aHTponoMopcpw•iecKwii fleKop, KoropbiM HaxoflMT Sojiee uiwpoKoe npwMeHeHwe B 6OXH6HCKMX u,eHTpax. HaflnMCM BCTpeHaiOTCH OMeHb peflKO. PoCnHCb BblnOJIHHJiaCb POJKKOM JIM6O KHCTOHKOM, pejKe c noMombio ry6KM. TojibKO B ,HeMHOrMX MaCTepCKHX nOJIb30BajI(HCb TeXKHKOM crpacpcfcurro (HJIJI. 8). .ĄeKopaTMBHaa OTflejixa QbiJia O6WHHO 3ejieHoro i r B e i a M pa3JiMHHbix OTTCHKOB K O P M H HeBoro. Perae n p n i u e H a j i w c b flpyrne u , B e T a : rojiy6oM, Oypo-jMJioBbiłł, jKeJiTbiM. P o c n M C b i i o name Bcero y K p a m a jiMCb TapejiKM M n a u i M , n o c K o u b K y O H M H B J i a j i M C b He ToubKo npeflMeraMM noBce^HeBHoro Sbrra, H O C J i y a t H J i w TaKKe fleKopaTMSHbiM uejiaM. MHor.ua pacnncbiBajiMCb T a K H a 3 . flBOHKM flBa (ropmoHKa, c o e f l M H e H H b i e p y H K O i i ) , KponnjibHimbi, a n o 3 f l H e e TaKłKe ( p j i a K O H H u B a 3 0 H b i . B Ilojlbllie np0M3B0flCTBO HapOflHblX M a H O J I H K SblJIO r j i a B H b i M o6pa30M cocpeflOToneHo B Ma30Beu.KO-no,ą,jiHCK O M p a t ł o H e ( K y p n e B C K M e u e H T p b i B I l y m e B H J I O M , Mac T e p c K M e B B p o K e H a B y r e ) u B MajioM IIojiŁiiie (onpecTHOCTM B O X H M , JleJKaMCK, JIOHJKeK OpflblHaąKIl). TOJIbKO B HeCKOJIbKMX MeCTHOCTaX. B a J K H e M L U M e l^eHTpbl HaxoflaTca B MecTHOc™ JIoHaceic .OpAbiHaiłKM, IIOBHT HHya JlioSejibCKM. H a KOHTaKT noJibCKMX n p e ^ - npMHTHM, BbinyKaromMx MaifojiHKH c 3apy6eiKHbiMM TpaiuM (MTajiwa, 6jiejny B3anM03aBjicMMoc™ BeHrpua, ABCTPMH) Me>Kfly M o6cyjKflaeT tieHTpaMJi npon3Bo^- MUMOJIMKM M npe/nipMaTMaMn no Bbr^ejiKe C T e (p a H M H K j K H l U T O I p O B H H — IIAflEHME X P M CTA. MKOHOrPAOMHECKME MCTOHHMKM M MX IMTEPnPETALl,MH B H A P O f l H O M MCKYCCTBE B nojibCKofl HapoflHoii C K y j i w u y p e w rpacpMKe BbicrryiiaeT H K O H o r p a t p w H e c K M ń i n n I l a f l e H M a X p i i c T a . B Hapo^HOii jKMBonMCM 3T0T mii noHTM Hen3BecTeH. Ero reHe3MCOM H B J I H I O T C H cpeflHeBeKOBbie L C H K J I M CTpacTeii X p M c r o B b i x , p a c n p o c T p a H a e M b i e M O H a u i e c K M M n opfleHaMH (t>paHi;MCKai^eB, 6epHap,ąnHU,eB u pecpopiaaTopaMM B X V I I M XVIII B B . IUwpoKoe pacnpocTpaHeHMe n o j r y i H j i O H TaKsce B rpacpMKe, MJiJHOCTpwpyiOLueM pejinrno3Hbie TeKCTbl. ABTOP oTMenaeT A B e pa3HOBMflHocrw paccMaTpttBaeMoro B d a T b e M K O H o r p a i p w H e c K o r o T u n a : 1) M H o r o o p i - i r y p Haa, 2) X p w c T o c OAMH. I l e p B a a pa3HOBMflHocTb BCTpeHaerca B HapoflHow rpacpMKe M j i M u i b B eflMHUHHbix cnyiaax — B C K y j i b n T y p e . r o p a 3 f l o name BbicTynaeT HapOflHOM M C K y C C T B e HOKaa 128 corfieHHaa H b l M MCKyCCTBOM, C B M f l e T e j I b C T B y e T O TOM, HTO X y f l O H C HHKH npe^Ha3HaHajiM CBOM npon3BefleHwa fljia u,ejieM HacTHoro KaMepHoro KyjibTa. M p e H a J I o n y n i a H b C K a — A H A X E Í 1 KOBAJIBHMK, H A P O ^ H b l M C K y J I b l I T O P M3 B 0 3 Ł H M K AHfljKeü KosajibHMK (1874—1955), npoJKMBaBuiMÜ B Bo3bHMKax B a a o B M i ł K o r o noBHTa, nojib30Bajica fljia C B O M X p a 6 o r jiMHOBbiM flepeBOM JIMSO necnaHMKOM. 3 T O SbiJiM M H o r o L C B e T H b i e C K y j i b H T y p b i pejiMrMO3H0ro x a p a K npeHHa3HaneHHbie M KOCTejioB. Tepa, B T O p a a p a 3 H O B M f l H O C T b , T.e. ćpurypa XpMCTa, flJia HacoBeH KaprwH KoBajibHMK ocTaBMji MeHbuie. O H nwca.u MacjioM H a ^ o c K a x . IIpeflHa3HaHeHHbie fljia pejinrM03Hbix npoąeCCMM J I M K M CBHTbIX B B03HHH.K0M K O C T e j i e p a 6 0 T W K o B a j i b H M x a , C B M a e i e J i b C T B y i o T o TOM, HTO a B T o p y s c e XOp o m o y c B O M J i K TOMy B p e M e H M TexHMKy c B o e r o p e M e c j i a M O T O t n e j i O T HapoflHoro npMMMTMBa. TBopnecTBo KoBajibHMKa 6oraT0 pa3H0o5pa3MeM MKOHOrpappMHeCKMX TMnOB. K)3eCp na^aroiqero OflMnop, IIlIIM6opOBCKM HEM3BECTHHM — HH KJIOCMHbCKM, MACTEP ABTOP, onnpaacb Ha apxwBHbie MaTepMajibi, nMiuex o HapoflHOM CKyjibriTope nepBOii n o j i o B W H b i X I X Bona, npOJKHBaBUJeM B MnKJHOIUOBMliaX, nOBHT B O X H H . Bejioyc — OMJIOMEHA ^KEHIIÍMHA-CKyjIbnTOP 4eHnpo- M3pa3i;oB. B naflaromMii XPMCTOC — S T O CMMBOJI oSeccwjieHMa M oflMHO'iecTBa. T O T tpaKT, H T O wiueHHo 3Ta pa3HOBMAHocTb MKOHorpacpMHecKoro TMna 6 b i n a npMHHTa Hapofl- ypiuyjia cTarbM yKa3breaeT CTBa HapoflHoił HapoflHaa CKyjibnTypa oTSpocMJia Bee aTTpnoyTbi, 3KcnoHMpya TOJibKO nasaiomyK) (pMrypy, no pa3H0My M3o5pajKaa nojiojKeHMe T e n a XpMCTa. HeKOTopbie M3oSpajKeHMH conpoBOJKflaroTca noacHaromraviM HaflnHcaMM. OflHaKO, n p o w 3 B O f l C T B 0 M MaMKOJiHKM 3a»MMajiwcb n o B c e w T e p p H Topnn dpaHbi: B nojumax 6JIM3 meifMHa (sxcnopT B IIlBeu,nio M flaHHio), B BopyuiMHe 6 J I H 3 H a p H K O B a , B Kojie, B C w j i e 3 M H , B KauiySoKOM M Ma3ypcK0M pano.Hax. Bejiyro nojiHBeHHyro MawojiMKy B b i n y c K a i O T Tenepb ABTOP THJKeCTbK) K p e C T a . B „OCpHIiMajIbHOM" MCKyCCTBe ee MCT O H H M K M HOMHoroHHcjieHHbi. B HacTHOCTM, e é n p e f l C T a BJiaioT T P M CKyjibnTypw M 3 T p e x n a c o B e n B K a j i b s a p u M SebscMflOBCKOM^ ocHOBaHHOM B Hanajie X V I I B . O K y j i b n T y p a B nacoBHe T p e r b e r o IlafleHKH, ycTaHOBjieHHaaTaM B 1724 r . , B C K o p e , cnycTa Bcero jiMxub H e c K O J i b K O j i e T , npocjibrjia „MyflOfleiicTBeHHOii". MineHo 3Ta C K y j i b n T y p a aBJiaerca npeflMeTOM oco6oro K y j i b T a M MKOHorpact>Mn e c K M M MCTOHHMKOM H a p o ^ H o r o n p e f l C T a B J i e H M H I l a f l e H M a X p M c r a . M6o 3TOT M K O H o r p a c p i « e c K M M T M n p a c n p o c T p a HMJica B f l a j i b s o p o r , BeflymMX a K a j i b s a p M i o 3e6jKMflOBCKyio B MajioM Ilojibuie (CM. K a p T a ) M B CjiOBaKMM, a B C e B e p H o í í u o j i b i u e noHTM HeM3BecTeH. M3 POBAKOBCKA, BMTOHMM <I>MjioMeHa Po6aKOBCKa — OAna M3 HeMHorrtx I l O J I b U i e JKeHIHjMH HapOflHblX CKyjIbnTOpOB. POflOM B OHa M3 JleHHMąKoro pafioHa — aaJKHoro i ^ e m p a HapoflHoro c K y j i b n T y p H o r o TBopnecTBa. Ha TBopnecKMU nyTt> C T a j i a Po5aKOBCKa HeflaBHo, B c e r o jiwuib n e T b i p e r o ^ a Ha3afl B B 0 3 p a c T e 63 j i e r . E e nepBbie pa6oTbi HOCMJIM peJiHrH03HbiM x a p a K T e p , 3 a T e M CTajiM n o a B j i a T b c a jieHHMi^KMe HapoflHbie Twnbi, cjpnrypbi Koponefi M K o p o J i e B . Bee CłtyjibnTypbi xyflojKHMi^bi nojinxpoMiipoBaiibi. BflOXHOBMTejieM p a 6 o T PoOaKOBCKOM ObiBaeT nopoii ee Myx. CicyjibnTypbi Po5aKOBCKoü noKynaeT DjenejiMH (I^emp HapOflHblX-XyflOJKeCTBeHHblX npOMbICJIOB), npMHeM r n e M3 H M X npeflHa3HaHaiOTCH fljia 3KcnopTa. E J K M H a i ł K O B C K H — 3 A C T P O Í 1 K A AEPEBHM JIOMMH ( I I O B H T B J I O I ^ J I A B E K ) B 1787 r . MHO- KO- ApxHBHbie MaTepnajibi, nojiHocTbro npwBefleHHh BTopoit n a c T M CTaTbw, aBJiaraTca noflpo6HbiM HHBeH. KyaBCKoii flepeBHM K O J I O M M M . M H B e H T a p b S T O T cofle^ ortMcaHMe r o c n o f l C K M x nocTpoeK M 15 KpecTbaHCKMX , poB, a T a K x c e 3eMejibHbix yroflMÍí. B n e p B o i i H&CTH cra\^ flaeTca cwHTe3 STMX MaTepnajiOB H a ocHOBe npoBoflMBUiMXca flo C M X n o p MccneflOBaHMH no B o n p o c y flepeBeHCKoro C T p o M T e n b C T B a . ' 4 \ �CZASOPISMA I N S T Y T U T U S Z T U K I P A N wydawane przez P.P. W Y D A W N I C T W A A R T Y S T Y C Z N E I F I L M O W E B I U L E T Y N H I S T O R I I S Z T U K I , k w a r t a l n i k , ponad 100 str. dużego formatu, około 100 ilustracji. Cena 24 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 48 zł, roczna — 96 zł. P O L S K A S Z T U K A L U D O W A , k w a r t a l n i k , 64 str. dużego formatu, bogaty m a t e r i a ł ilustracyjny. Cena 18 zł, prenumerata p ó ł r o c z n a 36 zł, roczna — 72 zł. P A M I Ę T N I K T E A T R A L N Y , k w a r t a l n i k , ponad 170 str. d r u k u , około 100 ilustracji. Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. M U Z Y K A , k w a r t a l n i k , około 130 str. druku, liczne p r z y k ł a d y nutowe, Cena 18 zł, prenumerata półroczna 36 zł, roczna — 72 zł. Wszystkie czasopisma n a b y w a ć m o ż n a regularnie jedynie w p r e n u ­ meracie. W A R U N K I PRENUMERATY „POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ" P r z e d p ł a t y na p r e n u m e r a t ę przyjmowane są w terminie do dnia 10 miesiąca p o p r z e d z a j ą c e g o okres prenumeraty. P r e n u m e r a t ę na kraj dla c z y t e l n i k ó w indywidualnych p r z y j m u j ą u r z ę d y pocztowe oraz listonosze. Czytelnicy indywidualni mogą d o k o n y w a ć w p ł a t r ó w n i e ż n-.i konto P K O nr 1-6-100020 — Centrala K o l p o r t a ż u Prasy i Wydawnictw „ R u c h " — Warszawa, u l . Towarowa 28. Wszystkie instytucje p a ń s t w o w e i społeczne mogą z a m a w i a ć prenume­ r a t ę wyłącznie za p o ś r e d n i c t w e m O d d z i a ł ó w i Delegatur „ R u c h " . Cena prenumeraty: półrocznie zł 36, rocznie zł 72. Cena prenumeraty za g r a n i c ę jest o 40°/o droższa od ceny podanej w y ­ żej. P r z e d p ł a t y na tę p r e n u m e r a t ę przyjmuje na okresy półroczne i rocz­ ne P r z e d s i ę b i o r s t w o K o l p o r t a ż u Wydawnictw Zagranicznych „ R u c h " w Warszawie, ul, Wronia 23, za p o ś r e d n i c t w e m P K O Warszawa, konto nr 1-6-100024, tel. 20-46-88. SPRZEDAŻ Egzemplarze n u m e r ó w /.dezaktualizowanych można n a b y w a ć w Punk­ cie W y s y ł k o w y m Prasy Archiwalnej „ R u c h " , Warszawa, ul. N o w o miejska nr 15/17 na miejscu, lub na z a m ó w i e n i e za zaliczeniem poczto­ w y m . Konto P K O Nr 114-6-700041 V I I O/M Warszawa. A k t u a l n e numery czasopism I n s t y t u t u Sztuki P A N posiada O ś r o d e k Rozpowszechniania W y d a w n i c t w Naukowych P A N w P a ł a c u K u l t u r y i Nauki w Warszawie. Indeks 37132 Zaklaciy Graficzne „ T a m k a " Z a k ł a d Nr 2. W-wa, P o d c h o r ą ż y c h 39. zam. 831. Pap. ilustr. kl. III, 125 g. Ul + karton b i a ł y kl. II!, 220 g. BI. N a k ł a d 1710 egz. K-59. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2c2fb5fc603fe3573f3ac276cbf76329.pdf 904d40d50bd7833bbc852295f6c02937 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1656 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1533 Title A name given to the resource Język białoruski a białoruska świadomość narodowa (sytuacja w dwóch miasteczkach Republiki) / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.214-224 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biłas, Agata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L I I I : 1999, z. 1-2 P L ISSN 0071-1861 A G A T A BIŁAŚ J Ę Z Y K BIAŁORUSKI A BIAŁORUSKA ŚWIADOMOŚĆ N A R O D O W A (SYTUACJA W D W Ó C H M I A S T E C Z K A C H REPUBLIKI) Po rozpadzie ZSRR Białoruś jako jedna z ostatnich republik ogłosiła swoją niepodległość. Było to 21 sierpnia 1991 r. Początkowe posunięcia rządu nowo utworzonego państwa dążyły do podkreślenia jego wartości narodo­ wych, związanych z kulturą białoruską. Działania te dotyczyły przede wszyst­ kim symboliki narodowej, szkolnictwa, działalności kulturalnej. W większości szkół wprowadzono białoruski jako podstawowy język wykładowy, przyjęto też historyczne godło i flagę - związane z XV-wiecznymi emblematami wojsk białoruskich. Instytucje kulturalne zajęły się podnoszeniem świadomości oby­ wateli oraz popularyzacją kultury narodowej. Podjęto także próbę uwolnienia opracowań poświęconych historii Białorusi od wpływów ideologii radzieckiej. Ten okres aktywnej rebiałorutenizacji Republiki trwał do 1994 г., kiedy do władzy doszedł aktualny prezydent Białorusi Aleksander Łukaszenka. Od tego czasu sytuacja zaczęła się zmieniać, a białoruskie odrodzenie kulturalne, w tym językowe, zostało zahamowane. W ogłoszonym 14 maja 1995 r. referen­ dum 83,3% głosujących opowiedziało się uznaniem równorzędności rosyj­ skiego i białoruskiego, nadając temu pierwszemu status języka urzędowego. Wprowadzenie dwujęzyczności spowodowało powolne wypieranie białoruskie­ go przez rosyjski z urzędów, a także szkół. Zmianie uległ również stosunek do historii. Rosję zaczęto ponownie przedstawiać wyłącznie jako sprzymierzeńca Białorusi. W tym samym referendum głosowano także nad zmianą symboli państwowych i , zgodnie z jego wynikami, zastąpiono historyczną flagę (biało-czerwono-białą) oraz godło (Pogoń) symboliką niewiele różniącą się od tej z czasów Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. ł W trakcie swoich wcześniejszych badań na Białorusi spotykałam się z róż­ nymi poglądami na temat państwa białoruskiego i z różnym stosunkiem do niego. Postanowiłam bliżej przyjrzeć się tej problematyce, zwracając szczegól­ ną uwagę na stosunek Białorusinów do języka białoruskiego. Z moich rozmów wynikało, że nastroje patriotyczne są najsilniejsze w Mińsku i innych dużych miastach. Co prawda, zdecydowana większość mieszkańców stolicy, w tym 1 Dane według oficjalnego źródła białoruskiego: Centrwyborkomu. �216 A G A T A BIŁAŚ także zdeklarowani patrioci, posługuje się na co dzień rosyjskim, w tym mieście jednak najwięcej jest osób postulujących wprowadzenie jednego języka państwowego - białoruskiego. Jak mówili moi rozmówcy, sytuacja na wsi wygląda zupełnie inaczej: ludzie posługują się na co dzień miejscowymi gwa­ rami (białoruskimi), ale osób opowiadających się za powszechnym używaniem białoruskiego i przyjęciem go jako jedynego języka państwowego jest naj­ mniej. Dysponując takimi informacjami postanowiłam sprawdzić jak wygląda­ ją nastroje w niedużej miejscowości. W tym celu wybrałam Nieśwież i Kłeck, dwa miasteczka obwodu mińskiego. Przeprowadziłam tam ok. 50 wywiadów z Białorusinami, głównie inteligencją, ale także z osobami mniej wykształ­ conymi. Na moich rozmówców wybierałam najchętniej tzw. świadomych Bia­ łorusinów oraz pracowników kultury i oświaty. Postanowiłam dowiedzieć się, jaki jest stosunek moich informatorów do języka białoruskiego, jak odnosi się do niego, ich zdaniem, reszta społeczeństwa oraz gdzie szukają oni przyczyn tego, że nie jest on powszechnie używany. Pytałam też o stosunek do symboli narodowych, historii i aktualnej sytuacji Białorusi. W Kłecku i w Nieświeżu białoruski jest obecnie podstawowym językiem nauczania. W Nieświeżu tylko w jednej z czterech szkół lekcje prowadzone są po rosyjsku. W Kłecku natomiast, we wszystkich trzech szkołach obowiązuje język białoruski i tylko ostatnio (po przyjęciu ustawy o dwujęzyczności) w jednej z nich zorganizowano klasy z rosyjskim jako wykładowym. Mieszkańcy Kiecka, z którymi rozmawiałam, często podkreślali, że ich miasteczko jest miejscem szczególnym pod względem dbałości o język białoruski: Ja uże nie raz skazał, szto wot ety deputaty u nas w Wierchownom Sawiecie, katoryje nie rozmawiają po biełarusku, a na mowie sąsiada, ja mówił, że niech oni przyjadą do Kłecka, pobędą tutaj pół roku i będą rozmawiać po białorusku (Białorusin, prawosławny, 70 lat). Nauczycielki białoruskiego mówiły z dumą: Pro nas Niuhilewicz, naszpaet [...] Jon napisał wiersz, nam pryswiecił, naszemu horodu, szto u nas usio na biełaruskaj mowie (Białorusinka, prawosławna, ok. 45 lat). Inaczej jest w Nieświeżu, gdzie mimo szkół z wykładowym białoruskim nie przywiązuje się dużej wagi do tego języka, podobnie zresztą jak do działalności kulturalnej na rzecz białoruskości. Wydaje mi się, że przyczyn tego należy szukać w inicjatywie władz rejonu kleckiego i ich stosunku do odrodzenia Białorusi: No, realna, to szto, na primier w pasliednije gody u nas, na primier, mnogije szkoły wiernuli sie k' biełaruskiemu jazyku. Wiernułi sie. Ot, na primier, w naszym rajonie, w kleckam, nasze rukawodztwa, wot rajonu, ani paddzierżywajut biełaruskije szkoły i u nas nietu ruskich szkół w rajonie, nietu. Chacia do etawa u nas uże, na primier, w Kleckie uże Het dwadcat nie było biełaruskaj szkoły. A ot, piereszli, no to piereszli my poslie, z dziewianosta pierwowo goda na biełaruski jeżyk tut w szkołach (Rosjanin, prawosławny, ok. 50 lat). Istotną rolę w kształtowaniu świadomości społeczności lokalnych odgry­ wają domy kultury i biblioteki. Takie placówki istnieją i działają w obydwu miasteczkach. Również one po 1991 r. rozpoczęły proces przechodzenia na język białoruski: No, u nas, na primier, w bibliotekie szto? Wsio dzieła na �JĘZYK B I A Ł O R U S K I A Ś W I A D O M O Ś Ć N A R O D O W A 217 biełaruskam jazykie. My uże piać Het nazad piereszli na eta (Rosjanin, prawo­ sławny, ok. 50 lat). Jednak, jak mi powiedziano, większość czytelników inte­ resują książki w języku rosyjskim: Ludzi prywykli czitać pa ruski, eta uże mnoga, mnoga Het. No, raz eta wazrażdajetsa, to pajawliajutsja i takije ludzi i wot, my sami chacim eta prapahandirować, i sami razmawliać na biełaruskaj mowie, na swajoj i dobra eta wiedać, i wsio. No, ludzie pa ruski, kanieszna prywykli (Rosjanka, ok. 40 lat, Nieśwież). Niewielu moich rozmówców posługuje się na co dzień językiem białoruskim. Mieszkańcy Nieświeża i Kiecka rozmawiają między sobą po rosyjsku z białoru­ skim akcentem lub w „zmieszanym" języku białorusko-rosyjsko-polskim. Stosu­ nek do białoruskiego, sposób jego postrzegania, zmienił się przez ostatnich kilka lat: Mnohije Bielarusy, jakije nie umiejut hawarit na rodnaj mowie, ani zrozumieli, szto ich ahermanili, ich oszukali. I jony uże kajut sia szto any uże dzieciej swoich nie pasylali w bielaruskie szkoły i prasili, znaczyt, aswabadzić ad izuczenia radnowo jazyka, jawliajtie, mnohije aswabadżali swoich dzieciej, Bielarusy, ad izuczenia swajewo radnowo jazyka (Białorusin, prawosławny, 70 lat). Nie można jednak powiedzieć, że używanie białoruskiego stało się teraz, podobnie jak kiedyś rosyjskiego, synonimem wykształcenia i prestiżu. Chyba niewielu Białorusinów postrzega rosyjski jako język obcy, język sąsiedniego państwa. Wielu świadomych Białorusinów porozumiewa się nim na co dzień, nawet jeżeli znają białoruski. M o i rozmówcy różnili się stosunkiem do języka białoruskiego, a także stosunkiem do symboli państwowych, niezależności Białorusi i do postaci prezydenta Aleksandra Łukaszenki. Wśród postaw, z którymi się zetknęłam można zauważyć trzy wyjątkowo ciekawe, a równocześnie reprezentowane przez większą liczbę osób: pierwsza wyróżnia się zdecydowanym poparciem dla odrodzenia języka białoruskiego i niezależności Białorusi, historycznej symboliki oraz sprzeciwem wobec prezydentury A. Łukaszenki. Drugą okreś­ liłam jako „patriotyzm z urzędu", ponieważ występuje ona wśród pracow­ ników kultury i oświaty (jest charakterystyczna tylko dla części z nich), została wywołana zmianami w polityce kulturalnej państwa po 1991 roku. Trzecią postawę cechuje obojętność wobec problemu języka państwowego, poparcie dla polityki prezydenta i aktualnej symboliki Białorusi. Jak twierdzą „świa­ domi Białorusini", dotyczy ona głównie osób niewykształconych. Postawa ta jest słabo reprezentowana w moich wywiadach. Pierwsza z wyodrębnionych przeze mnie postaw mogłaby być określona jako „bycie świadomym Białorusinem". Postawa ta często wiązana jest z przy­ należnością do Białoruskiego Frontu Narodowego. Jednakże niewielu z moich rozmówców - świadomych Białorusinów - faktycznie sympatyzowało z tą partią. Niektórzy z nich są zwolennikami innych partii, inni nie wiążą się z żadną organizacją. Ponieważ jednak BFN jest jedyną liczącą się siłą opo­ wiadającą się po stronie odrodzenia kultury, języka i budowania państwo­ wości białoruskiej pod historycznymi symbolami, przy jednoczesnym sprze­ ciwie wobec prezydentury A. Łukaszenki, Białorusini będący zwolennikami �218 AGATA BIŁAŚ tych wartości są, automatycznie, uważani za sympatyków BFN. Przyjmuje się, że świadomymi Białorusinami może być tylko inteligencja. Z moich badań wynika, że tę postawę reprezentują także ludzie „prości", zwykli robotnicy kołchozowi. Tak więc świadomymi 'Białorusinami są zarówno ludzie z wyż­ szym wykształceniem, jak też ze średnim czy podstawowym, choć tych pierw­ szych jest niewątpliwie najwięcej. Poziom wykształcenia wpływa natomiast na sposób wyrażania poglądów. W wypowiedziach ludzi „prostych" najlepiej widać ich związek emocjonalny z Białorusią. Wyrażają go za pomocą języka silme nacechowanego uczuciowo: Biełarusia jest Bielarusia. I nie nada nikakich ...ja chaciu drużna sa wsiemi żyt. Drużna nada żyt sa wsiemi stronami. No, swaja strana dałżna byt swaja. A nie tak! [...] Biełarusia dalżna byt swaja. Ja każu, malieńkije strany wyżywajut, czamu Biełarusia nie magłaby wyżyt? Krasiwa strana i turisticzeskaja. I tiem bolie szto czieriez Biełaruś wies transport z Rosji idziot. - Baba! Biełarusia żywię i budiet żyt! (Białorusinka, prawosław­ na, ok. 65 lat i jej syn ok. 30 lat). Rozmówcy reprezentujący pierwszą postawę deklarują potrzebę jednego języka państwowego, białoruskiego: No, a gasudarstwienny jazyk, kanieszna, w Biełarusi dołżen byt biełaruski (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat); No, wsio-taki w dzierżawie powinna dzierżawna mowa być adna (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). Wyrażają też chęć rozmawiania po białorusku: No, chce sie żeby rozmawiać po biełarusku, żeby szkoły były biełoruskie chce się. Choć nikt nie zapreszczajet. Choczesz w biełarusku idzi, choczesz w rusku. No, chciała sie by bolsze biełaruskości. Swego czegoś chciało się by. Wy chcecie polskiego wszystkiego, panie chcą, my też chcemy (Białorusinka, prawo­ sławna, ok. 65 lat). Równocześnie nawet wśród osób deklarujących chęć upowszechnienia języka białoruskiego niewiele jest takich, które posługują się nim na co dzień. Osoby reprezentujące tę postawę podkreślają także znaczenie języka dla kul­ tury: Raz zachawajetsa mowa, znaczit budziet razwiwatsia i bahacieć kultura naroda (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). Pozytywny stosunek do języka białoruskiego łączy się z chęcią przywróce­ nia biało-czerwono-białej flagi i godła Pogoni. Powrót do symboli historycz­ nych oznacza dla nich również odrodzenie narodowe i kulturalne: Gierb eta wsiegda simbał rieżima, katory jest. Pa drugomu być nie możet. Paciemu pamieniałas Pagonia? Patamu szto cie wriemiena gierb nasil pryznaki, imienna nacjonalnowo, budziem hawarić, prosta biełaruskawo odradzenia Biełarusi. Wot, etot Pagonia, on simboł nacjonalnowo odradzenia, a siejczas eta drugoj simboł (Białorusinka, prawosławna, ok. 45 lat). I jeszcze jedna wypowiedź nauczycie­ la z białoruskiego gimnazjum: Nasze ucznie tak razumiejuć, szto nasz ściach, toj ściach [biało-czerwono-biały], szto nasz gierb, eta gierb Pahonia, z jakim my wychodzili na hrunwaldzku bitwu, z waszymi prodkami, z Litowcem, Ukraińcem, suprać Kryżakam. Nasz (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). Charakterystyczne dla postawy pierwszego typu jest także twierdzenie o konieczności uniezależnienia Białorusi od wpływów państw ościennych. Bia- �JĘZYK B I A Ł O R U S K I A Ś W I A D O M O Ś Ć N A R O D O W A 219 łoruś, według tej grupy informatorów, powinna być niezależna. Jest to nie tylko możliwe, ale wręcz konieczne. Z wypowiedzi wyrażających potrzebę niezależności Białorusi można często wywnioskować, że rozmówcy nie uważają jej za zupełnie wolną: Chacia nasz prezydent haworit, szto my samastojne, na samaj sprawie, kali poczytać ustawu połażenie ab etym sajuzie, to nie ka zrozumieć czy my samastojne, czy my znowu siewierazapadnyj kraj (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). W rozmowach z osobami reprezentującymi postawę „świadomej białoruskości" uderza spo­ sób wypowiadania sądów na temat języka, kultury i państwa białoruskiego. Słychać w nich wyraźne zaangażowanie uczuciowe, świadczące o silnych wię­ zach z białoruską tradycją narodową w szerokim rozumieniu. Druga wyróżniona przeze mnie postawa również charakteryzuje się popar­ ciem dla odrodzenia i upowszechnienia języka białoruskiego, ale nie jest tak silnie nacechowana emocjonalnie jak pierwsza. Poza tym wśród prezentują­ cych ją osób liczni są zwolennicy polityki prezydenta i aktualnej symboliki państwowej. Jak już wspomniałam, jest ona częsta wśród pracowników oświa­ ty i kultury, którzy musieli dostosować się do nowej polityki w niezależnej Republice. Osoby reprezentujące tę postawę, w przeciwieństwie do świado­ mych Białorusinów uważają, że stan świadomości narodowej w ich ojczyźnie jest wystarczający: [...] dla haradżan absolutna balszost jony żywut w Biełarusi i zwykła adczuwajut siebie Białarusami, tak jak i hramadzianin w kożnej krainie. I nie wiedaju szto Francuz na siołnieszni dzień wielmi hwaluje etoj prabłiem, szto on adczuwajet sia hramadzianinem Francji, u niewo druhije prabłiemy, prabliemy asabiste, prabliemy pa robocie, jeszcze nieki tam prabliemy (Białorusinka, ok. 40 lat). Niemniej jednak rozmówcy podkreślają potrzebę znajomości historii Białorusi i niezależności Republiki. Osoby należące do omawianej tu grupy mają różny stosunek do symboli państwowych Białorusi oraz polityki pre­ zydenta. Zazwyczaj poparcie dla prezydenta pociąga za sobą poparcie dla aktualnej symboliki państwowej, a z kolei sprzeciw wobec A. Łukaszenki najczęściej łączy się z postulowaniem przywrócenia historycznego godła i flagi. Trzecia postawa jest zupełnie różna od dwóch poprzednich. Osoby pre­ zentujące ją wykazują się całkowitą obojętnością wobec białoruskiego dzie­ dzictwa historycznego i brakiem potrzeby jego poznawania. Rozmówcy ci podkreślają drugorzędne znaczenie języka narodowego dla kontaktów między­ ludzkich: Mnie każetsja, kakaja raznica jakij jazyk [...] Liż by był czieławiek i um w gaławie. Na kakom skazał, na tom i razabrał (Białorusinka, prawo­ sławna, 47 lat). W wypowiedziach tej grupy informatorów słychać przekona­ nie o konieczności związku Białorusi z Rosją: Da, sajuza chocim wsie. [...] A wsio-taki nam z Rasijaj budzie, Biełarusom lekcze żyć [...] (Białorusinka, prawosławna, ok. 65 lat). Wśród moich rozmówców niewiele jest osób, które by prezentowały oma­ wianą postawę. Bardzo często słyszałam jednak o niej od „świadomych Biało­ rusinów". Przywoływali ją, by wskazać przyczyny współczesnej sytuacji państwa i narodu białoruskiego. Pojawiała się zawsze wtedy, gdy oceniano �220 AGATA BIŁAŚ zaangażowanie społeczeństwa w odrodzenie białoruskie, gdy poszukiwano źródeł bierności znacznej części Białorusinów: Oj, aż nie magu. Sąsiedzi mówią: Mnie iżby haraszo żyłoś. Kto by nie był (Polak, katolik ok. 75 lat); Ja znam mnoga ludziej.ja daże udziwliena, szto prawda eta to, szto skazali pa telewizoru i radio. Eta prawda szto napisali w haziecie. A mnienie sasiedow, pus ana sama w niom jest ana, ano nie waspryniotsa. Takaja jiłasojia... (Białorusinka, prawosławna, ok. 45 lat). Mówiąc o obojętnym stosunku do języka i kultury narodowej świadomi Białoru­ sini podkreślają przede wszystkim głębokie zaufanie wielu osób do prezydenta: Eta on [prezydent] pamieniał [symbole państwowe], eta była biełaruskaja. On pamieniał. Jeśli by on narysował byka z wymieniem, sztoby doić i ludzie pragłasawaliby (Polak, katolik, ok. 75 lat). Według moich rozmówców takie podejście do własnego państwa i jego języka spotyka się najczęściej wśród osób niewykształconych i nie interesują­ cych się polityką. Dla nich ważniejsze są aktualne problemy ekonomiczne: [...] Lepszaja żyzń kali on [prezydent] budzie na biełaruskom jazyku. Jak nie była etawo chleba, tak nie budziet. A jak on budzie hawaryć pa francuski, a daść kusok chleba, tak [...] dla Biełarusow (Białorusin, prawosławny, ok. 65 lat); Kakaja nam raznica? Haj i wasz pryjedzie Polak prawić, aby nam dawał pensji na chleb. Kłopot nam z jakowo gasudarstwa budzie prawideł! Aby za naród szoł, kab nam lekcze żyć było wsiewo (Białorusinka, prawosławna, ok. 65 lat). Wydaje się, że zaprezentowane powyżej postawy występują powszechnie w Republice. Potwierdzali to moi rozmówcy, odwołując się do własnych do­ świadczeń z podróży po Białorusi. Na podstawie tychże doświadczeń bardzo często (głównie u świadomych Białorusinów) pojawiała się opinia o braku woli odrodzenia narodowego. Jakie były lub są tego przyczyny? Powszechnie szuka się ich przede wszystkim we współczesnej sytuacji polityczno-gospodarczej Białorusi, rzadziej w odległej historii. Być może związane jest to z, zauwa­ żaną zresztą, niewystarczającą bądź tendencyjną wiedzą na temat własnej historii. Innym powodem (podawanym przez moich rozmówców) popierania polityki władz i związku z Rosją oraz opowiadania się za symboliką przypo­ minającą tę z czasów BSSR jest przyzwyczajenie. Równie istotnym problemem są oficjalne środki masowego przekazu (jedyne powszechnie dostępne), będące dawniej narzędziem propagandy sowieckiej, a dzisiaj łukaszenkowskiej. Wyda­ je się jednak, że sama analiza aktualnej sytuacji polityczno-ekonomicznej nie wystarczy, by zrozumieć brak widocznych powszechnie działań probiałoruskich. Białorusini wybrali inną drogę rozwoju niż pozostałe republiki byłego ZSRR, dlatego przyczyn obecnej sytuacji trzeba poszukać głębiej. Wielu z mo­ ich rozmówców, zaangażowanych w problem białoruskiego odrodzenia naro­ dowego i kulturalnego uważa, że można je znaleźć w historii Białorusi. Jedną z najistotniejszych jest brak tradycji państwowości. Z tego wynikała np. polonizacja wyższych warstw społeczeństwa (w Wielkim Księstwie Litew­ skim). Późno powstała białoruska idea narodowa (koniec X I X w.). Dodat­ kowym problemem jest sprawa samej nazwy tych ziem. Jako Białoruś zaczęto je określać dość późno, w dodatku używanie tej nazwy było zabronione �JĘZYK B I A Ł O R U S K I A Ś W I A D O M O Ś Ć N A R O D O W A 221 w X I X w. (1840 r.) przez władze carskie. Odgrywało to także pewną rolę w kształtowaniu specyficznej mentalności Białorusinów: Biełaruś takoj [...] pa duszy cieławiek, szto jemu nada sztoby hto ta kamandował (Białorusin, prawosławny, ok. 35 lat); Biełarusy pamiarkowne, Biełarusu kamandujuć, hrajuć tak, buduć skakać tak, aby dobra, aby cicha, aby spokojna [...] (Biało­ rusinka, ok. 40 lat). Mentalność ta jest także związana, jak dowodzi jeden z moich rozmówców, z obowiązującym na tych ziemiach przez wiele wieków prawem pańszczyźnianym: No, w Polszczy nikagda nie była krypasnowo prawa. We wsiu istoriu nie była. A w Ruś wsiegda. Značit raznica balszaja. Kryposnoje prawo, pańszczyzna [...] Paetamu nie prywykli tak być swobodnym (Białorusin, prawosławny, ok. 45 lat). Kolejną przyczyną jest brak Kościoła narodowego: No, kak taż Polsza... wsio-taki, no wam pamahla relihia (Białorusinka, prawosławna, ok. 45 lat). Ten problem chciałabym omówić szerzej. Być może szansę zostania Koś­ ciołem narodowym Białorusinów miał unityzm, który zdobył szerokie popar­ cie społeczne (w okresie od X V I do X V I I I w.). Dość szybko jednak zro­ zumiano, jak duże zagrożenie stanowił on dla prawosławia (ale też dla katoli­ cyzmu). Stąd polityka carska z początku X I X w. - drastycznie likwidująca wszelkie przejawy unityzmu. Dopiero po 1991 r. podjęto próby reaktywowania tego obrządku. Jest on jednak zbyt słaby, by stać się białoruskim Kościołem narodowym. O wpływy na ziemiach obecnej Białorusi walczyły przez wieki dwa Kościoły: prawosławny i katolicki. W każdym z nich obowiązuje inny język: w cerkwi językiem liturgii jest starocerkiewnosłowiański, a językiem kazań zazwyczaj rosyjski. W Kościele katolickim przez długi czas językiem obowiązu­ jącym był (po łacinie) polski. W roku 1991, bp Tadeusz Kondrusiewicz, administrator apostolski, polecił wprowadzenie białoruskiego do liturgii Mszy Św. wszędzie tam, gdzie pojawiły się takie prośby. Chciałam się dowiedzieć czy używanie różnych języków w dwóch największych na Białorusi Kościołach ma wpływ na stosunek do języka ojczystego Białorusinów. Okazało się, że świa­ domi Białorusini wyrażają swoje zadowolenie z polityki Kościoła katolickiego, ale, ich zdaniem, nie ma to wpływu na poglądy wiernych. Ponieważ, jak wynika z moich badań, świadoma białoruskość nie wy­ kształciła się u moich rozmówców dzięki polityce Kościoła (większość z nich to prawosławni), ani nie została wpojona w szkole, która przez 50 lat prowa­ dziła politykę sowietyzacji i potępiania idei narodowych, rozumianych jako nacjonalizm, musiała zrodzić się na skutek innych doświadczeń. Należy zau­ ważyć, że nie wszyscy „świadomi Białorusini" byli „świadomi" przez całe swoje życie. Dla wielu problem identyfikacji narodowej powstał dopiero po upadku ZSRR. Wtedy obywatele Białorusi, tak samo jak mieszkańcy innych republik, musieli nauczyć się myśleć o sobie jak o mieszkańcach małego państwa, a nie ogromnego mocarstwa. Co za tym idzie, musieli zrezygnować z identyfikowania się z kulturą wielkiego obszaru zamieszkałego przez różne narodowości, a zacząć poznawać lepiej swoją mniejszą ojczyznę. Polityka państwowa prowadzona w latach 1991-1994 propagowała kulturę i język �222 AGATA BIŁAŚ białoruski. Wielu „świadomych Białorusinów" wybrało taką identyfikację dzięki tej polityce. Inni wynieśli swoją białoruskość z domu rodzinnego. Sytuaq'a języka białoruskiego na Białorusi nie jest dobra. Nie tylko dlatego, że: w obszczem ta naród nie gawarit na niom (Białorusinka, prawosławna ok. 45 lat), ale przede wszystkim dlatego, że nie chce się tego nauczyć. Państwo pozwala na posługiwanie się obcym językiem. W rzeczywistości jednak to nie rosyjski jest językiem obcym dla wielu mieszkańców Białorusi, ale białoruski. Polityka państwowa stawia zdecydowanych zwolenników języka białoruskiego oraz odrodzenia narodowego na uboczu życia politycznego. Jakby kontynuując politykę komunistyczną, potępia zdecydowane dążenia narodowe jako nacjona­ lizm. Słowo naqonalizm, jak dowiedziałam się od moich rozmówców, za czasów ZSRR było wyjątkowo silnym oskarżeniem. Deklarowanie potrzeby ustanowienia w państwie białoruskim tylko jednego języka państwowego (białoruskiego) traktowane jest przez środki masowego przekazu, podporządkowane prezydento­ wi, jako przejaw nietolerancji. Jest to dość zręczne posuniecie, gdyż społeczeństwo Białorusi po wielu latach propagandy sowieckiej bardzo się boi nietoleranqi. Nie jest to jednak strach przed nietolerancją wobec własnych poglądów, ale strach przed wmówionym zagrożeniem ze strony poglądów nietolerancyjnych. Mówiąc o białoruskiej świadomości narodowej należy powiedzieć o „tutejszości". Kiedy w X I X w. zakazane było używanie słowa 'Białorusin', miesz­ kańcy tych ziem - mówiąc o sobie - określali się jako „tutejsi". Dziś deklarują się oni jako Białorusini, uważając jednocześnie, że posługiwanie się językiem białoruskim nie jest konieczne. Świadomość białoruska to z jednej strony fakt, że obywatele Białorusi uważają się za członków narodu białoruskiego. Z drugiej strony „świadomy Białorusin" to nie tylko członek społeczności uważanej za naród, ale też zwolennik, propagator atrybutów tego narodu, przede wszystkim języka, historii, w której się ten naród wykształcił, historycz­ nej symboliki, postulujący niezależność Białorusi. Taka świadoma białoru­ skość nie jest częsta, także w miasteczkach, w których prowadziłam swoje badania. M o i rozmówcy wspominali o kompleksie mieszkańców miasteczek i wsi w stosunku do dużych miast. Ich postawy są mniej odważne, raczej oczekują „nowinek" lub zarządzeń ze stolicy. Kiedy osoba z prowincji jedzie do Mińska, dookoła słyszy język rosyjski, białoruski - jej zdaniem - odbierany jest jako język wsi. A jak podkreśla „świadoma Białorusinka": Jeśli u naroda jest jazyk, to kanieszna jest i gardnost za swaju nacju, jest szto ta asobiennowa. Jest panimanie, szto wot: ja Bielarus (Białorusinka, ok. 35 lat). LITERATURA D z w o n k o w s k i R. 1993 Kościół katolicki na Białorusi - przemiany i problemy, „Sprawy Narodowościowe", T . I I , z. 1(2), Poznań, s. 163-175. E b e r h a r d t P. b.r.w. Przemiany narodowościowe na Białorusi, edycja Spotkania, Warszawa. �JĘZYK BIAŁORUSKI A ŚWIADOMOŚĆ NARODOWA 223 E n g e l k i n g A. Nacje to znaczy grupy religijne, „Kultura i Społeczeństwo", nr 1, s. 109-139. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1995 W kościele trzeba po polsku, „Fraza", nr 10, s. 73-79. 1996 Rozważania nad mitem słowiańskiej jedności, [w:] Konflikty etniczne, I.Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), Warszawa, s. 225-236. 1996a Fenomen odrodzenia. Jeszcze raz o Kościele Rzymskokatolickim na Białorusi, „Rocz­ nik Wschodni", nr 3, s. 113-125. Sajewicz M. 1993 Wyobrażenie ,,małej ojczyzny" w białoruskojęzycznych wspólnotach wiejskich na Białostocczyźnie, [w:] Pojęcie ojczyzny we współczesnych językach europejskich, J.Bartmiński (red.), Lublin, s. 125-139. Smułkowa E. 1993 Problemy języków narodowych w praktyce religijnej na białorusko-pobkim pograniczu etniczno kulturowym, [w:] Studia nad polszczyzną kresową, J. Rieger (red.), Т. VII, s. 85-93. W r ó b e l P. 1990 Kształtowanie się białoruskiej świadomości narodowej a Polska, Prace Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego, nr 15, Warszawa. A G A T A BIŁAŚ T H E BELORUSSIAN L A N G U A G E A N D B E L O R U S S I A N N A T I O N A L CONSCIOUSNESS Summary In 1991 Belorussia became an independent state and the authorities endeavoured to propa­ gate national language and culture. However, some years later Aleksander Łukaszenko became the president and the process of national revival was set back again. He ordered the change of national symbols of Belorussia to the ones resembling those of the Soviet republic. Russian was introduced again as the second official language. The problem of my study were the people's attitudes to these changes. The field research concerned the communities of two little towns. Most of my respondents belonged to the "intelligent­ sia". They told me about their own attitudes to national problems and the attitudes of other people. The attitudes that were described basing on these data can be classified into three types. The first refers to the "nationally conscious" group, emotionally atached to Belorussian tradition, culture and language. Another is typical for many people employed in education,in cultural activities. They support Łukaszenko but they are also for cultural revival and the revival of the language. The third type of attitude means total indifference to both the official language and national tradition. It is characteristic to people of low education. Belorussian language is not in common use in the country. Small is the knowledge of the history of the nation, most people believe there is no need of such knowledge. There are several determinants which have contributed to such situation, the country had a particular history, there was no religion which could be considered ad "national church" (unlike in some other countries of this part of Europe). The influence of official propaganda should be taken into account too, and the specific mentality of the people on this area. Those defined as the "conscious Belorussians" point at the importance of the language for national revival even though the language is not commonly used. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek �Zainteresowanym odległymi dziejami Polaków na Syberii polecamy szczególnie dwie publikacje w wydaniu bibliofilskim, oprawne w imitację skóry, ze złoceniami na okładkach, drukowane na specjalnym papierze, zaopatrzone w ilustracje i mapy. /. Dziennik Józefa Kopcia brygadiera wojsk polskich (Z rękopisu Biblioteki Czartoryskich opracowali i wydali A. Kuczyński i Z . Wójcik), Wrocław 1995 (cena: 22,00 zł) J. Kopeć za udział w powstaniu kościuszkowskim został zesłany na Kamczatkę. Książka ma charakter wspomnieniowy, przedstawia losy brygadiera na tle wy­ darzeń epoki; wiele miejsca zajmują opisy egzotycznej kultury ludów Syberii. 2. Diva polskie pamiętniki £ Syberii XVII—XVIII wiek (Red. nauk. A. Kuczyński), Wrocław 1996 (cena: 20,00 zł) Pierwsze polskie opisy Syberii autorstwa Adama Kamieńskiego-Dłużyka (wiek X V I I ) i Ludwika Sienickiego (wiek X V I I I ) przebywających na zesłaniu w Jakucji. Pamiętniki są opatrzone komentarzami historyków polskich i rosyj­ skich. Opisy dotyczą losów zesłańców, a także kultury syberyjskiej tubylców. Zamówienia prosimy kierować na adres wydawcy: POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE ul. Szewska 36, 50-139 Wrocław tel. 071/44-46-13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f76ecfaad30e009bce41ee63e3c73254.pdf 6fa76d58b6503d4f692ec5a456432b76 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3150 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1988 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2950 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1988 t.42 z.1-2, s.132-138 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J K E S I Ą Ż E K HANS JOACHIM SCHAUSS: ES KOMMT ALLES At)S M I R SELBST. BEGEGNTJNGEN M I T POLNISCHEN VOLKSKUNSTLERN Książka Schaussa wprowadzająca c z y t e l n i k a w świat polskich istnienie różnych jej postaci, n a w e t w obrębie jednej w s i . Dlatego artystów l u d o w y c h zasługuje na szczególną uwagę. Opracowana też nie usiłował porządkować obrazu t e j s z t u k i a n i p r z e d m i o t o w o , na podstawie materiałów zebranych przoz a u t o r a drogą bezpo­ a n i regionalnie, a jej autorów w swojej książce nio uszeregował średnich kontaktów z twórcami odznacza się o r y g i n a l n y m sposo­ a n i alfabetycznie, a n i według u p r a w i a n y c h dziedzin, bo chciał b e m i c h przedstawienia. J a k zapowiada j e j tytuł — a u t o r nio ukazać i odtworzyć całe t o s p e k t r u m t a k , j a k j e m u się objawiło zamiorza dokonywać w niej jakiejś formalnej analizy dzieł n a ­ u poszczególnych twórców. szych artystów l u d o w y c h , lecz usiłuje dać obraz i c h osobowości, Sposób pokazania każdego z n i c h jost p r o s t y , a w swej prosto­ wgląd w i c h duchowe jestestwo, pokazać icli a r t j ' s t y c z n y rodowód cie n i e z w y k l e oraz ujawnić te wszystkio okoliczności, które złożyły się n a treść p o r t r e t twórcy o uderzającym ładunku psychologicznym, związa­ i kształt i c h dzioł. n y m z treścią dwudzielnego n a t u r a l n y . Jest więc n a wstępie fotograficzny t e k s t u , składającego się z ogólnej Z ludową polską sztuką zetknął się a u t o r p o raz pierwszy, j a k c h a r a k t e r y s t y k i prozentowanogo a r t y s t y , napisanej przez Schaus­ w s p o m i n a , g d y przed l a t y j a k o g r a f i k , z a t r u d n i o n y w lipskiej sa i w y p o w i e d z i samego twórcy. W każdorazowej toj dwudzielnej f i r m i e wydawniczej, udał się do K r a k o w a i t u u polskiego kolegi części tekstowej najpierw sam a u t o r opowiada, w j a k i c h okolicz­ zobaczył rzeźbę wykonaną przoz jakiegoś górala. Patrzył n a nią nościach poznał twórcę, j a k uzyskał wiadomości o jego życiu zaskoczony i z d u m i o n y . N a z a j u t r z zawiózł go ów kolega do Z a l i ­ i potrzebne dane biograficzne, dalej opisuje mieszkanio, jego oto­ p i a . T o co t a m ujrzał, było d l a niego objawieniem nieznanych m u czenie, środowisko społeczne, w którym żyje, jego zainteresowania dotąd obszarów piękna. F e n o m e n sztuki ludowej, pulsującej i u p o d o b a n i a , wreszcie co i j a k i z j a k i m a r t y s t y c z n y m rezultatem życiem w całej swej krasie, wywołał poruszające go do głębi wykonuje. W wrażenie. Odtąd opanowała go nioodparta żądza poznania twór­ Schauss nagraną n a taśmie wypowiedź samego twórcy, uzyskaną równoległej szpalcie z t y m tekstem umieszcza ców tego zaczarowanego świata i ukazania i c h s w o i m n i e m i e c k i m w t r a k c i e swobodnej pogawędki, prowadzonej n i e k i e d y w f a m i ­ r o d a k o m . T a k zrodziła, się idea Schaussa, a k t u a l n i o docenta t y p o - l i a r n y m zgoła n a s t r o j u , nie p o z b a w i o n y m nawet czasom żartobli­ g r a f i i Wyższej Szkoły A r t y s t y c z n e j w B e r l i n i e , w y d a n i a książki- w y c h akcentów, zwłaszcza g d y gościnny gospodarz nie szczędził - a l b u m u naszym twórcom poświęconej. poczęstunku. W o w y c h interesujących wypowiedziach Zapragną! też, j a k wyznajo, zobrać p r o doino sua choćby skromną, w porównaniu z Z i m m o r o r o m , kolekcję o w y c h zadzi­ wiających prac p o l s k i c h artystów. Zaczął o d tego, że w Warsza­ autorzy mówią wiele o sobie, o s w y c h przeżyciach, o t y m j a k powstawały pokazywane Schaussowi praco, często też o wysiłkach zmierzają­ cych do wcielania w pożądane kształty k r e a t y w n y c h pomysłów, wie okazyjnie nabył kolorową ludową rzeźbę. Choć zachwycał 0 towarzyszących t y m p r a c o m n a s t r o j a c h , o się j o j w a l o r a m i , j o j ekspresją, odczuwał — j a k p o w i a d a —• 1 sukcesach, zwłaszcza t y c h u k o r o n o w a n y c h bardzo c e n i o n y m i pewien niedosyt, bo nie wiedział, k t o jost j o j a u t o r o m . Zabrakło n a g r o d a m i i wyróżnieniami, nobilitującymi i c h w r o d z i n n y m m u tego, co pogłębia stosunek do dzioła s z t u k i , k o n t a k t u bez­ i m i e j s c o w y m środowisku i zachęcającymi do dalszej działalności pośredniego z twórcą, którego każdo dzieło m a przecież swoją twórczej. osobliwą, niepowtarzalną, historię. Odtąd więc Scbauss rozczarowaniach wyko­ Z r z a d k a t y l k o taką autocharakterystykę ludowego a r t y s t y rzystywał każdorazowo p o b y t w Polsce n a zbieraniu wiadomości zastępuje w p u b l i k a c j i Scłiaussa wypowiedź kogoś z r o d z i n y l u b 0 twórcach i nawiązywaniu z n i m i k o n t a k t u . Musiał oczywiścio kręgu z n a j o m y c h pokonywać barierę językową, którą odczuwał p r z y k r o o d pierw­ twórców głuchych i n i e m y c l i , czy glucliawego szego w y w i a d u z J e r z y m W i t k i e m w 1969 r o k u . Opanował j o d n a k albo z czasem język p o l s k i n a t y l e , że mógł swobodniej z u p a t r z o n y m i etnografa, twórcami gawędzić, wracając do niektórych po k i l k a razy. Так całostronicowe fotografie dzieł o m a w i a n y c h autorów, w y k o n a n e zaprzyjaźnił się z n i m i i , niemal u nicłi zadomowiony, gromadził przez w l a t a c h 1979—1983 materiały do swoj p u b l i k a c j i . Przedstawił z doskonałością godną p o d z i w u . w niej 17 rzeźbiarzy — Jana Gacka, J a n a Madeja, E d w a r d a K o ­ łacza, Stanisława Hołdę, Wacława Suskę, Stanisława D o n k i e w i eza, Antoniego B a r a n a , Wojeiecha Oleksego, Stanisława Mar­ cisza, Władysława Cliajca, Wacława Czerwińskiego, Stanisława Majewskiego, Bronisława Chojętę z żoną Adelą, Józefa Lurkę, Józefa Cliajca, Szczepana Muchę i A d a m a Zegadłę, dalej 3 osoby uprawiające malarstwo — Władysławę Włodarzewska, Władysła­ wę Iwańską i Bazylego A l b i c z u k a , wreszcie 3 garncarzy parają­ cych się rzeźbą ceramiczną — Stanisława Soredyńskiogo, Jana Reczkowskiego i Jerzego W i t k a oraz związanego z n i m i rodzajem używanego t w o r z y w a — Stanisława Zagajewskiego. krótka dotycząca Schaussa Soredyńskiogo, c h a r a k t e r y s t y k a pióra chorego Witka. z zawodowym Teksty mistrzostwom, miarodajnego te przoplatają reprodukowane Twórcy, których przedstawił sam Schauss w s w y m dziele, t o tylko wybór z wielu polskich artystów nieprofesjonalnych. Możnaby zatem powątpiewać, czy ukazał wystarczająco pełny obraz różnorakich w treści i formie osiągnięć naszych twórców, czy t o n obraz daje o n i c h zamiorzone ogólne pojęcie. Może są w t y m wyborze uwzględnione t y l k o szczytowe osiągnięcia, p o ­ k a z a n i najlepsi twórcy, c i już powszechnie z wystaw podziwiani, znani i p u b l i k a c j i . Porównanie tego w y b o r u z ogłoszoną w „Polskiej Sztuce L u d o w e j " w 1970 r o k u listą czołowych p o l ­ skich twórców ludowych, wytypowanych przez uczestników próbnej a n k i e t y , w y k a z u j e , że z niej pojawiły się u Schaussa t y l k o J a k z zostawienia widać, interosują naszego a u t o r a niemalże wyłącznie twórcy rzeźby, w p o w n y m wyjątkowo — j a k w p r z y p a d k u Hołdy i Oleksego — s t o p n i u toż malowideł. nazwiska Chajcy, Zogadły, L u r k i , M u c h y , Kołacza i Hołdy. I n ­ n y c h uwzględnił a u t o r w swej książco według własnego u z n a n i a , kowalstwo, na ogół jednak też już m n i e j czy więcej z n a n y c h . Dokonując w y ­ słomkarstwo i t d . , tłumaczy Schauss t y m , że kształty t y c h w y ­ b o r u n a własną rękę Schauss nie zamiorza! w eale, j a k już powio- robów i ich f o r m y zdobnicze wiążą się z t r a d y c j a m i t e r y t o r i a l n y m i dziano, do jakiegoś systematycznego 1 poszczogólni twórcy w małym t y l k o s t o p n i u wpływają n a i c h cjonowanych n a zasadzki s u r o w y c h kryteriów wartościujących, Zrezygnowanie z i n n y c h dziodzin, jak tkactwo, T zestawu autorów wyselek­ zróżnicowanie. A j e m u chodzi właśnie o t o , b y pokazać zachwy­ c z y l i ukazania wylącznio szczytowych cającą wiolorakość zjawisk a r t y s t y c z n y c h polskiej s z t u k i nie­ a n i toż do napisania „podręoznikowoj" p u b l i k a c j i o naszej ludowoj osiągnięć a r t y s t y c z n y c h , profesjonalnej, jej mieniące się nieskończoną wiolością o d m i a n bo­ sztuce rzeźbiarskiej i m a l a r s k i e j . Chodziło m u n a t o m i a s t o bez­ gactwo i oryginalność, j e j kalejdoskopowo pojawianio się i współ­ pośredni wgląd w t o fascynujące go zjawisko, w ową twórczość 132 �inną, u każdego twórcy swoistą, ową nie- samochwalno, o ilo chodzi o koncepcje i realizacjo a r t y s t y c z n e , przobraną mnogość k o n c e p c j i nasyconych głębokimi treściami, przoz Schaussa p r z y j m o w a n o bez zastrzeżeń — stąd tjduł książki różnorodną, zawsze wyrażonymi w f o r m a c h przejmująco eksprosywnych, językiem — podajo o n bez retuszu, z całą i c h świeżością i bezpośrednością. p l a s t y c z n y m s u r o w y m , alo szczerym. Sądzimy, że col t e n osiągnął Odtworzone s w o i m i o twórcach i i c h pracach w y p o w i e d z i a m i oraz w y p o w i e ­ doskonały przez L . M o h l l i o r n a i E . Warzechę językiem p o t o c z n y m ono zostały w tłumaczeniu n i e m i o c k i m w sposób d z i a m i samych twórców o t y m , co czują, co myślą i co z o w y c h z zachowaniem icłi swobody, b a r w y i n a s t r o j u . Uznać więc należy myśli i r o f l o k s j i chcieli w swych dziełach wyrazić. I c h w y p o w i e d z i publikację Schaussa za jedną z cenniejszych p o z y c j i zagranicznych uzyskał a u t o r dzięki oddanemu zainteresowaniu się i c h życiem, ukazującą polską sztukę nioprofosjonalną w sposób w n i k l i w y , szczeremu orj-ginalnie, zgrabnie — i z snreern. p o d z i w i a n i u i c h prac, dzioleniu się z n i m i swymi myślami, współbrzmieniu z n i m i w a r t y s t y c z n y m przeżywaniu ich p l a s t y c z n y c h k r e a c j i . Wypowiedzi swoich rozmówców, często STANISŁAW BŁASZCZYK K A R O L P I E G Z A , CIESZYŃSKIE C E S K Y T E S I . N 1983, SKRZYNIE 61 S., I L U S T R . MALOWANE Przyszedł k u n i m i t y : „Serce kazało m u ocalać od zapomnienia r e l i k t y dawnoj a r c h , ,,Co t u p a n i c z y n i ? " tektury góralskiej, strojo ludowe, pieśni, obrzędy i zwyczaje Wiła w i a n o k garncarstwo, sztukę ludową, i wlaściwio wszystko, co p o w o l i lewandowy zaczyna topnieć w pamięci ludzkiej i życiu c o d z i e n n y m . Dlatego na, zielonej s k r z y n i . zbierał, notował, sporządzał dokumentację, fotografował i m a ­ (Cieszyńskie) Pasje badawcze ludoznawców p o l s k i c h z zaolziańskiego Śląska lował, a takżo opisywał" . Efektem takiego, właśnie sposobu 1 Cieszyńskiego o d d a w n a budzą szczery p o d z i w i zainteresowanie traktowania różnorodnych przejawów k u l t u r y ludowej jost rów- wśród naszych folklorystów i etnografów. Specjalistyczne nioż praco naukowe podejmowano przez członków Sekcji F o l k l o r y s t y c z n e j ostatnia monografia śląskiego ludoznawcy poświęcona trólilom cieszyńskim. Zarządu Głównego Polskiego Związku Kulturalno-Oświatowego T e m a t podjęty przez Piegzę b y l już w i o l o k r o t n i o o m a w i a n y w Czeskim Cieszynie weszły na stale do rejestru p o d s t a w o w y c h przez etnografów. Obok klasycznej dziś m o n o g r a f i i R . Rcinfussa , opracowali, poświęconych zarówno m a t e r i a l n e j , j a k i duchowej w a r t o wspomnieć o pracach, w których autorzy charakteryzują 2 k u l t u r z e l u d u śląskiego. Myślę t u przede w s z y s t k i m o t a k i c h po­ ludowe skrzynie malowane pochodzące z jednego t y l k o r e g i o n u . zycjach Spośród t y c h szczegółowych opracowań trzoba wymienić książkę z w a r t y c h , j a k 2-tomowa monografia k u l t u r y ludowej Śląska Cieszyńskiego p o d redakcją K . D . K a d l u b e a zatytułowana T . Seweryna p o e t y c k o Płyniesz Olzo (1970—72), monografia K . D . K a d l u b c a , wszystkim liczne prace, traktując o o skrzyniach z t e r o n u c-vjska: poświęcona utalentowanemu narratorowi z Zaolzia, p t . Gawę­ M . Gładysza , L . M a l i c k i e g o , cieszyński Józef Jeżowicz (1973), antologia podań i bajek dziarz 4 folklorystycznych, opracowane przez Karola w postaci aż trzech książek: Sękaci ludzie (1960, 1979), Piegzę Opowiada­ nia beskidzkie (1971) i Tam pod Kozubkową. Jablo>ikowskie wieści ludowe (1975). Na opo­ 5 L. Dubiela 6 czy A . B k . i o w - skieg г . 7 l u d o w y c h J . Ondrusza p n . Godki Śląskie (1973, 1974) czy zbiory tekstów o s k r z y n i a c h w i a n n y c h z K r a k o w s k i e g o , a przode 3 Wśród p r z y t o c z o n y c h opracowań książka P i e g . y wyróżnia się szczegółowością opisu oraz bogactwem materiału i l u s t r a c y j ­ nego z t e r e n u Śląska Cieszyńskiego. M o n o g r a f i a składa się z k i l k u zasadniczych rozdziałów, w których a u t o r kolejno omawia t r a ­ dycje s k r z y n i j a k o sprzętu odzieżowego, kształt i konstrukcję oddziełno uznanie zasługują prace publikowano przez trólrel, i c h zewnętrzną dekorację oraz inne sprzęty domowe, członków Sekcji w dwóch seriach w y d a w n i c z y c h , t z n . artykuły t a k i o , j a k : szafy n a odzież (malowane w podobno ludoznawcze ukazujące się od 1968 r. w zoszytach zaś czoło i c h dzielono n a cztery pola zdobnicze), malowano półki Ludoznawczego" „Biuletynu opracowania (tzw. ohnaryje), szafki na książki (tzw. szafki rogowo), k o m o d y w c y k l u „Zeszytów Ludoznawczych''. W serii „Zeszytów L u d o ­ czy wioszcie k u f r y , które przetrwały dłużej niż malowane s k r z y ­ z n a w c z y c h " ukazało się dotychczas wielo wartościowych prac. nie. Szczególną oraz od 1970 r . monograficzne ornamenty, uwagę zwracają opracowana przez a n t o l o g i a tekstów f o l k l o r y s t y c z n y c h p n . Proza (1974) oraz monograficzne karwińskich J . Ondrusza ludowa górników praco człowioka o nie­ spożytej energii i szerokich zainteresowaniach ludoznawczych, społecznika, i nauczyciola, malarza, f o t o g r a f i k a i pisarza l u d o ­ wego w jednej osobio, j a k i m jost K a r o l Piegza. Trzeba t u zatom wymienić jego wcześniejsze monografio, poświęcone k u l t u r z e m a t e r i a l n e j ; stanowią je dwa zoszyty cieszyńska (1971) oraz Nakrycia pt. śląskiej Ceramika głowy kobiet cieszyńskich (1979), j a k i najnowszy, 11 już w dziejach Sekcji folklorystycznej „ Z e ­ szyt Ludoznawczy", skrzynie również jego a u t o r s t w a p t . Cieszyńskie malowane. Wydana osta-tnio praca o skrzyniach w i a n n y c h , zwanych W i a d o m o , że do najstarszych skrzyń zaliczamy t z w . kadłu­ bowe, wykonywano techniką dłubaną. Podobnie n a Śląsku Cie­ szyńskim robiono k o r y t a i t z w . t r o k i , wędzoki oraz różne naczynia pasterskie (np. łyżki drewniane, chochlo, czerpaki e t c ) . Ocl X V I I w . na t y m terenie znano były skrzynio sąsickowe, zwane t u sztrycha,mi bądź sąsieczkami. Podobno do nich były skrzynie szalaśniczo, t z w . wołoskie* (waiaskio), z ktcnych j e d n a z najstar­ szych zachowała się do dziś w M u z e u m M i e j s k i m w Cieszynie. Okres największej popularności skrzyń m a l o w a n y c h n a Śląsku Cieszyńskim, któro wyparły n a początku X V I I I w . p r y m i t y w n e wołoskie, stosunkowo ła,two można ustalić, ponieważ na t y m tere­ nie w odróżnieniu o d innych, rogiuimw Polski, n a s k r z y n i umiesz­ czano napisy bądź dokładną datę jej p o w s t a n i a . J a k piszo Piegza, inaczej szatnimi s k r z y n i a m i , a na Śląsku Cieczyńskim tróhlaini. przeważająca ilość oznaczeń rozpoczyna tróglami bądź trówlami weselnymi, j a k i wcześniejsze książki, stulecie). Do w y r o b u tróhel cieszyńskich używano drzewa świer­ się cyfrą 18— ( X I X sędziwego dzisiaj K a r o l a Piegzy (ur. się w 1899 r.) uwidaczniają kowego lub sosnowego, j e d y n i e zamożniejsi gospodarze wielką znajomość śląskiej k u l t u r y ludowej ich a u t o r a . A w a r i o w i a l i tróhlę z drzewa jesionowego. przypomnieć, że penetrację terenową rozpoczął o n już w okresie w y c h ua temat wyruia,rów (róh'1. i - i i p,.elsta.woa, t z w , „ n ó ż e k " , zama­ A u t o r obok uwag szczegóło­ iniędzyn-ojermym. co pozr, obło m u zarejestrować wiole zabytków, ich wnętrza, okuć i zawiń ców m e t a l o w y c h wiolo miejsce, poświęca za.równo duchowej, j a k i m a t e r i a l n e j , k u l t u r y l u d u . .lak słusznie i c h zewnętrznej dekoracji. Owo dekorowaliie rozpoczynano (po zauważa K . D . Kadłubiec, pisząc o niespożytych pasjach Piegzy, n a s m a r o w a n i u p o k o s t o m , gipsom bądź „spodnią barwą") o d za- 133 �m a l o w a n i a tła. N a Śląsku Cieszyńskim przeważnie były t o b a r w y j o d n a k , że drobiazgowo p o t r a k t o w a n y przez Piegzę temat, za­ ciemnoniebieskie zielone l u b brązowe. Ilość zaś z n a n y c h n a t y m wężony do jednego regionu, bez r e f l e k s j i porównawczych z i n ­ teronio wzorów zdobniczych na ścianach tróheł sięga około 1 n y m i częściami Śląska i p r z y g r a n i c z n y m i r e j o n a m i Słowacji nie tysiąca. M o t y w c'ekoracyjny w p r o w a d z o n y n a ścianie czołowej p o z w o l i szerszemu w formie o r n a m o n t u roślinnego ujęty b y l przeważnie w dwóch w różnicach i podobioństwach, które składają się n a oryginalność polach zdobniczych, t z w . „okiynkaeh" l u b „tabulkach". I n n y m cieszyńskiej s k r z y n i , odróżniającą ją o d górnośląskiej czy opol­ kręgowi odbiorców książki zorientować się t y p e m , rzadziej s p o t y k a n y m w Cieszyńskim, były skrzynie jedno- skiej. Z drugiej j e d n a k s t r o n y widać, żo a u t o r konsekwentnie polowo, n a których m o t y w k w i a t o w y rozwijał się o d środka roalizował p o s t a w i o n y sobio ceł, a t o : k o m p l e k s o w y opis tróhly przedniej cieszyńskiej. Stąd b r a k k o m p a r a t y s t y c z n y c h uwag, które być m o ­ ściany k u joj brzegom. W świetlo zgromadzonych przez a u t o r a materiałów n a s k r z y n i a c h cieszyńskich nieomal że przeszkadzałyby w syntetycznej charakterystyce i opóźniałyby powszechnie stosowanym o r n a m e n t e m zdobniczym były b u k i e t y z w a r t y t o k n a r r a c j i . N i e da się jednakże ukryć, żo Piegza jest k w i a t o w o i wiązanki złożone bądź to z kwiatów dużych, k o l i s t y c h nieprzeciętnym znawcą przodstawionogo (przypominających kształtem różo i p i w o n i e ) , z kwiatów t u l i ­ dosyt, spowodowany przekonaniom piszącej to słowa, że a u t o r a p a n o w y c h i n a r c y z o w y c h , bądź też z kwiatków drobniejszych, stać było na k o m p a r a t y s t y c z n e ujęcie gwiaździstych i p r o m i e n i s t y c h (np. n a g i e t k i , zlocionio, s t o k r o t k i ) . zwięzłych p u n k t a c h . B u k i e t y te przoważnio wychodzą z ozdobnych wazonów, dzba­ nuszków, koszyków, bądź związano są wstążką zawiązaną w t z w . kokardkę. W zarazem konsekwencji a u t o r w sposób drobiazgowy, i przejrzysty, omawia różne m o t y w y ale dekoracyjne, charakterystyczno d l a prezentowanego regionu. W a r t o uzupełnić, że najbardziej p r o b l e m u , stąd i nie­ tematu, choćby w k i l k u cenne materiały do swej m o n o g r a f i i a u t o r zobrał w łatach 1910—1960. Sporą i c h część uzyskał dzięki uczniom p o l s k i c h szkół zaolziańskich, którzy p o ­ m a g a l i m u w w y s z u k i w a n i u i k o p i o w a n i u motywów zo skrzyń. I m też Piegza składa oddzielne podziękowanie w książce. Szkoda K a r o l Piegza w t r a k c i e p r a c y teronowoj zaintoresował się rów­ j e d n a k , że wymieniając miojscowości, z których pochodzą m a ­ nież wytwórcami tróheł cieszyńskich i w a r s z t a t a m i rzemieślni­ teriały, nie pokusił się o opracowanie c z y m i , w k t o n ' o h w y r a b i a n o sprzęt domoww. ilustrującej penetrację terenową. Spośród w i e l u nazwisk informatorów zbieracz wyróżnia dwóch s t o l a r z y : Józefa Krężeloka z B u k o w c a i Pawia Kufę z Nawsia kolo Jabłonkowa. Zaś wodług wspomnieli K u f y jako u t a l e n t o w a n y m i s t r z , który nie używał szablonu p r z y wyrobie m a l o w a n y c h tróheł j a w i się jego majster — J a n Hoezko z B y s t r z y c y n a d Olzą. m a p k i , bezpośrednio Praca Piegzy o tróhlaoh cieszyńskich napisana została z wiel­ k i m znawstwom przedstawianego zagadnienia. Zawiera ona — można rzec —• k o m p l e k s o w y opis malowanoj s k r z y n i cieszyńskiej. Dobrze się więc stało, że Polskie T o w a r z y s t w o Kulturalno-Oświatowe w Czeskim Cieszynie zdecydowało się n a o p u b l i k o w a n i e t e j A u t o r usiłuje w przedstawionej m o n o g r a f i i pogodzić aspiracje książki o dużych wartościach poznawczych, w której a u t o r zawarł n a u k o w o z p o p u l a r y z a t o r s k i m i . Trzoba przyznać, że te d w a cele w y n i k i badań t e r e n o w y c h , g r o m a d z o n y c h przez swe całe praco­ znakomicie się w książco przoplatają i uzupołniają. O b a w i a m się w i t e życie. P R Z Y P I S Y D . K a d l u b i e c , Karol Piegza, jego pasje i laboratorium folk­ lorystyczne. |w:] K . Piegza, Tam pod Kozubową. Jabłonkowskie opowieści ludowe, Ostrava. 1975, s. 103 R. Roinfuss, Ijudowe skrzynie malowane, Warszawa 1954 T . Seweryn, Krakowskie skrzynie malowane, Kraków 1928 M . Gladv.-.z. Góralskie zdobnictwo drzewne na- Śląsku, Kraków 1935 L . M a l i c k i , Kultura materialna górali śląskich. K a t o w i c e 1936 L . D u b i e l , Wnętrze domów chłopskich w Beskidzie Śląskim 1 2 3 4 5 6 w latach 1860—1950, „Prace i Materiały E t n o g r a f i c z n e " , Wrocław 1957, t . 10, s. 7 — 7 2 ; tenże, Zdobnictwo skrzyń na Śląsku Cieszyń­ skim i Górnym, „Polska Sztuka L u d o w a " , R. 10, 1956, z. 4 — 5 , s. 2 6 6 — 2 7 8 ; tenże, Ludowe skrzynie malowane na, Górnym Śląsku, „Prace i Materiały E t n o g r a f i c z n e " , Wrocław 1963, t . 23, s. 171—243 A . Błachowski, Z badań nad sztuką ludową Opolszczyzny, „Polska Sztuka L u d o w a " , R . 14, 1960, s. 2 3 — 3 5 7 TERESA SMOLIŃSKA � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/177d8d8f0c4a3c1373362ec72f8a1aff.pdf 8b01632adba7e925db73c2394d6f0e18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4926 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4565 Title A name given to the resource Od redakcji/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1966 t.20 z.3-4; s.139-140 Creator An entity primarily responsible for making the resource a. j. Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text П. 1. Kazimiera O D Sygułowa: Dama г pawiem, ol. na płycie pilśniowej, 47,5 X 73 cm, 1963 r. Wielkanoc, pow. Miechów. R E D A K C J I Jesteśmy ciągle ś w i a d k a m i zachodzących procesów r e w a l o r y z a c j i poszczególnych dzieł s z t u k i , a n a w e t całych okresów h i s t o r y c z n y c h . J e s t t o z j a w i s k o n a t u r a l n e , t y l e że w n a s z y c h c z a s a c h t e m p o p r z e m i a n u l e g ł o z n a c z n e m u przyśpieszeniu. P a t r z y m y n a przeszłość i z j a w i s k a n a s otaczające p r z e z p r y z m a t doświadczeń współczesnej n a m sztuka. D o s t r z e g a m y o o w e sterany r z e c z y pozomnie już z n a n y c h . P r z y w r a c a m y d o łask i odtrącamy. R e h a b i l i t u ­ jemy coraz t o n o w e dziedziny s z t u k i l u d o w e j , poddaje­ m y się d w u z n a c z n y m u r o k o m s z t u k i p e r y f e r i i . O t o s t a r e s z y l d y , - r y s u n k i n a s z y b a c h r e m o n t o w a n y c h sklepów, e k r a ­ ny u l i c z n y c h fotografów, bajecznie k o l o r o w e k w i a t y z p a ­ p i e r u i strużyn, n i e p o r a d n e i w z r u s z a j ą c e m a l u n k i „ n a i w ­ nych", f i g u r k i gipsowe i makatki,, baranki, c u k r y i pier­ n i k i . Oszałamia n a s k o l o r o w y z g i e ł k j a r m a r k ó w , o d ­ pustów i b a z a r ó w . J e d n i m ó w i ą „ k i c z " , d r u d z y „ w s p ó ł ­ czesna s z t u k a l u d o w a " . J e d n i chcą w a l c z y ć z j e l e n i e m , i n n i wykupują „kicze" n a łowickich o d p u s t a c h i j a r m a r ­ k a c h . „ K i c z e " . C z y n a p r a w d ę w s z y s t k o co t a m z n a j d u j e ­ m y j e s t k i c z e m ? Z a w c z e ś n i e n a spokojną, w y w a ż o n ą ocenę, b r a k n a m jeszcze p o t r z e b n e g o d y s t a n s u . A l e m o ż ­ na i c h y b a t r z e b a p o p r o s t u p r z y j r z e ć się t y m p e r y f e r i o m s z t u k i , r z e c z o m i d z i e d z i n o m , o których n i e z a w s z e j e s z ­ cze w i a d o m o j a k m ó w i ć . N a p e w n o w y k r a c z a m y t u p o z a krąg z j a w i s k c z y s t e j s z t u k i l u d o w e j , n i e c h w i ę c n a s t o tłumaczy, ż e w e w s p ó ł ­ czesnej k u l t u r z e s z t u k a l u d o w a też n i e w y s t ę p u j e w s w e j czystej p o s t a c i . W p i ś m i e n a s z y m p o ś w i ę c i l i ś m y już n i e r a z m i e j s c e n o w y m z j a w i s k o m z a c h o d z ą c y m w twórczości l u d o w e j i próbowaliśmy omawiać dziedziny d a w n i e j p o m i j a n e (np. e k r a n y f o t o g r a f ó w , k w i a t y l u d o w e ) . Z e s z y t p o d w ó j ­ n y , k t ó r y o d d a j e m y d o irąk C z y t e l n i k ó w , m a c h a r a k t e r wstępnego r o z e z n a n i a w z a g a d n i e n i a c h p e r y f e r i i s z t u k i popularnej, sztuki zaspokajającej potrzeby różnych w a r s t w społecznych. Cechą charakterystyczną kultury a r t y s t y c z n e j t y c h w a r s t w j e s t t o , że odchodząc o d d a w ­ n y c h w z o r ó w i t r a d y c j i l u d o w y c h , n i e zatraciły jeszcze c a ł k o w i t e g o z n i m i k o n t a k t u , a grawitując w k i e r u n k u m o d e l u s z t u k i „oficjalnej", przejmują z niego t y l k o p e w ­ nie konwienicje,, p r z e w a ż n i e z u ż y t e już s t e r e o t y p y . W ę d r u j ą c p o j a r m a r k a c h , b a z a r a c h , o d p u s t a c h , oglą­ dając w s p ó ł c z e s n e w n ę t r z a w i e j s k i e , n a p o t y k a m y p r z e d ­ m i o t y , k t ó r e p r z e w a ż n i e określa się m i a n e m „kiczu". Chcąc podjąć z a g a d n i e n i e współczesnej twórczości p e r y ­ f e r i i i — t r z e b a w i ę c ustosunkować się d o t e g o pojęcia. Stąd powstała m y ś l z o r g a n i z o w a n i a seminarium,poświęconego p r o b l e m a t y c e k i c z u . S e m i n a r i u m t a k i e , z a i n i c j o ­ w a n e p r z e z Zespół B a d a n i a S z t u k i N i e p r o f e s j o n a l n e j P A N i r e d a k c j ę „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " odbyło się 1 3 . X I . 1965 r . R e f e r a t w p r o w a d z a j ą c y w y g ł o s i ł s o c j o l o g P a w e ł B e y l i ą , p o c z y m nastąpiła d y s k u s j a , w której udział wzięli: socjolog, etnograf, m u z y k o l o g , h i s t o r y c y sztuki, h i s t o r y c y l i t e r a t u r y , działacz k u l t u r y . T ł e m d o o b r a d była w y s t a w k a s z t u k i l u d o w o - j a r m a r c z n e j o r a z k i c z u . Zorganizowaliśmy ją p r z y p o m o c y r e d a k ­ c j i „ G r o m a d a " . F o t o g r a f i e części eksponatów zamiesz­ czamy w numerze. O c z y w i ś c i e p r o b l e m a t y k a s z t u k i l u d o w e j czy „ j a r ­ m a r c z n e j " stanowiła t y l k o f r a g m e n t r e f e r a t u i d y s k u s j i , n i e m n i e j z d e c y d o w a l i ś m y się w y d r u k o w a ć (po n i e w i e l ­ k i c h retuszach przez autorów) wszystkie w y p o w i e d z i . Po­ n a d t o w ł ą c z y l i ś m y z ł o ż o n y n a piśmie głos d r J a n u s z a Sławińskiego o r a z opracowaną po zapoznaniu się. z c a ­ łością d y s k u s j i w y p o w i e d ź p r o f , d r K s a w e r e g o P i w o c k i e g o , który n i e m ó g ł w z i ą ć bezpośredniego udziału w se­ minarium. W d r u g i e j części n u m e r u z a m i e s z c z a m y materiały z z a ­ k r e s u s z t u k i p e r y f e r y j n e j oraz l u d o w e j . W p a r u w y p a d ­ k a c h są t o w i s t o c i e t y l k o s y g n a ł y p e w n y c h tematów, w y d a w a ł o n a m się j e d n a k , że n a w e t w t e j f o r m i e uzupeł­ niają o n e całokształt z a r y s o w a n e j t e m a t y k i . a - /'• 139 �2 II. 2. Aleksander Cabanel: Narodziny Venus, druk kolorowy sprzedawany na bazarach we jącego śpiącą damę otoczoną aniołkami, 16,5 X kupiony na targu ok. 1962 г., 80 X 180 cm, ок. 1863 r. Paryż — Luwr. II. 3. Włoszech (repr. obrazu A. Collino 22,5 cm, 1964 г.). II. 4. Obraz olejny jedna z licznych wersji tego tematu Współczesny przedstawia­ na płótnie w Polsce. 3 140 i � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/139aee31bd245f60d92880ddb080560b.pdf d39e3803f9933044b63cf941aa5fd2c9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1248 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1152 Title A name given to the resource Wyróżnianie grupy własnej przez Cyganów w Polsce: swojskość, inność, obcość / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.139-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 LECH MRÓZ (Katedra Etnologii i Antropologii K u l t u r o w e j U W , Warszawa) W Y R Ó Ż N I A N I E GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ C Y G A N Ó W W POLSCE: SWOJSKOŚC, INNOŚĆ, OBCOŚĆ 1 Tekst ten jest r e f l e k s j ą nad c y g a ń s k ą w i z j ą ś w i a t a . Zakresem, j a k i nas t u t a j interesuje, jest w i z e r u n e k g r u p y w ł a s n e j i jej relacja do t y c h , k t ó r z y nie są zaliczani do w ł a s n e j s p o ł e c z n o ś c i — i n n y c h C y g a n ó w i nie- C y g a n ó w . Skoro m o w a b ę d z i e o sposobie percepcji i n n y c h społeczności, t y m samym dotykać musimy takich kwestii, jak identyfikacja i tożsamość k u l t u r o w a i kategorie j e j o k r e ś l a n i a , stereotypy etniczne ( s ą d y d o t y c z ą c e przedstawicieli i n n y c h niż w ł a s n a społeczności) i autostereotypy ( s ą d y na t e m a t g r u p y w ł a s n e j ) , p r o b l e m dystansu etnicznego i w a r t o ś c i , a prze­ de w s z y s t k i m k w e s t i i podstawowej, p o j ę c i a s w o j s k o ś c i i obcości. M i m o iż k a ż d y z t y c h t e r m i n ó w b u d z i k o n t r o w e r s j e , ż a d e n nie jest na t y l e jednoznacznie r o z u m i a n y , b y m ó g ł b y ć p o m o c ą w p r e c y z y j n i e j s z y m za­ k r e ś l e n i u granic p o j ę ć t a k i c h , j a k s w ó j , i n n y , obcy, k t ó r y m i t u t a j b ę ­ d z i e m y się p o s ł u g i w a ć i k t ó r e s t a n o w i ą p r z e d m i o t analizy. P o d s t a w o w ą k w e s t i ą jest o k r e ś l e n i e siebie i w ł a s n e j g r u p y oraz t y c h , k t ó r z y s t a n o w i ą jej p r z e c i w i e ń s t w a , a w k a ż d y m razie nie n a l e ż ą do g r u p y w ł a s n e j . J u ż poszukiwanie zasady s a m o o k r e ś l e n i a s p r a w i a k ł o ­ pot, w i e l e b o w i e m jest p ł a s z c z y z n i w i e l e c z y n n i k ó w w p ł y w a j ą c y c h na i d e n t y f i k a c j ę . D a w n o j u ż doszli badacze do w n i o s k u , że z a r ó w n o samoo k r e ś l a n i e , j a k i p r ó b a zdefiniowania t y c h , k t ó r z y nie n a l e ż ą do g r u p y w ł a s n e j , m a j ą charakter k o n t e k s t u a l n y . Nas interesuje zasada o k r e ś l a n i a d o t y c z ą c a g r u p y etnicznej. B r a k i w t y m p r z y p a d k u jednoznacznie p r z y ­ j ę t y c h i uznanych k r y t e r i ó w . M o ż e m y o d w o ł a ć się do — j a k się pozor­ nie w y d a j e — jednoznacznie obiektywnego k r y t e r i u m p r z y j ę t e g o przez 1 T e k s t ten p o w s t a ł n a p o d s t a w i e p r o w a d z o n y c h od d a w n a b a d a ń w ł a s n y c h a u t o r a oraz p r a c n a d C y g a n a m i r e a l i z o w a n y c h (przez k i l k u l e t n i j u ż okres) w r a ­ m a c h t e m a t ó w badawczych K a t e d r y Etnologii i Antropologii K u l t u r o w e j U n i w e r ­ s y t e t u W a r s z a w s k i e g o . P r o w a d z o n e b y ł y one podczas z a j ę ć g r u p ć w i c z e n i o w o - l a b o r a t o r y j n y c h ( p r z y p o m o c y s t u d e n t ó w ) , p r z e d e w s z y s t k i m j e d n a k w r a m a c h tzw. problemów węzłowych. �140 L E C H MROZ O k e l y , że za swojego u z n a ć m o ż n a osobnika, k t ó r e g o jego w ł a s n a g r u p a za takiego u w a ż a , albo Znanieckiego, że o b c y m i są c i , k t ó r y c h p o d m i o t l u b gromada d o ś w i a d c z a j a k o obcych . W sumie obie te definicje spro­ w a d z a j ą się do jednego — grupa przyznaje l u b nie osobnikowi status swojego; g r u p a decyduje, czy jest obcym. Jest to k r y t e r i u m dość j e d n o ­ znaczne, j e d n a k ż e w gruncie rzeczy nie za w i e l e w y j a ś n i a . 2 W i e l u badaczy s t w i e r d z i ł o t a k ż e , że w i z e r u n e k obcych jest j a k b y o d w r ó c e n i e m w i z e r u n k u w ł a s n e j g r u p y . M a m y w i ę c o p o z y c j ę swoich i obcych; ta kwestia o k r e ś l e n i a stosunku i miejsca g r u p y w ł a s n e j do ś w i a t a ( i ludzi), k t ó r y nie jest zaliczany do swoich, od dawna s t a n o w i p r z e d m i o t d o c i e k a ń badaczy. N i e z a l e ż n i e od k o n t e k s t u a l n o ś c i o k r e ś l a n i a r e l a c j i swoi i ci, co n i e n a l e ż ą do k a t e g o r i i swoich, n i e z a l e ż n i e od w i e l o r a k o ś c i p ł a s z c z y z n i d e n ­ t y f i k o w a n i a , w n o s z ę na podstawie b a d a ń , że w ś w i a d o m o ś c i w y s t ę p u j e p r z y n a j m n i e j jeszcze jeden element j a k o konieczny do o k r e ś l e n i a siebie i w ł a s n e j g r u p y . M e c h a n i z m w y r ó ż n i a n i a w ł a s n e j g r u p y nie ogranicza się zawsze do prostej opozycji swoi — obcy i na pewno nie jest t y l k o p r o s t ą o d w r o t n o ś c i ą , k i e d y kategorie i cechy p r z y p i s y w a n e jednej g r u ­ pie są o d w r ó c e n i e m cech g r u p y d r u g i e j , przeciwstawnej. Ż e sprawa n i e jest tak prosta, m o ż e p o t w i e r d z a ć istnienie p o z y t y w n y c h s t e r e o t y p ó w g r u p y n i e w ł a s n e j , p r z y p i s y w a n i e w ł a s n e j g r u p i e cech nie b ę d ą c y c h p r o ­ s t y m o d w r ó c e n i e m cech p r z y p i s y w a n y c h o b c y m i t d . S ą d z ę s t ą d , że za­ sada o k r e ś l a n i a relacji g r u p y w ł a s n e j do t y c h , k t ó r z y nie są zaliczani do tej kategorii, u k ł a d a się — p r z y n a j m n i e j w p e w n y c h p r z y p a d k a c h — w bardziej s k o m p l i k o w a n y schemat: swoi — i n n i [nie-swoi] — o b c y . K a t a l o g k a t e g o r i i i cech, w e d ł u g k t ó r e g o dokonuje się zaliczenie do swoich, jest dość r o z l e g ł y , j e d n a k ż e n a j c z ę ś c i e j p r z y j m u j e się, ż e t y m i najistotniejszymi w y z n a c z n i k a m i są j ę z y k , u b i ó r , system w i e r z e ń , s p o s ó b życia, p o ż y w i e n i e i z w i ą z a n e z n i m zwyczaje, system w a r t o ś c i etc. T y m s a m y m t e ż o k r e ś l a się wszystkich, k t ó r z y s w o i m i nie są . J e d n a k ż e —• j a k s ą d z ę — w o k r e ś l a n i u t y c h , k t ó r z y nie są s w o i m i , istnieje w ł a ś n i e r o z r ó ż n i e n i e na i n n y c h i obcych. 3 4 2 B. ment Adams, Policy s. 27-52; F . in J. L. Mróz, D. Morgan, Heinemann Znaniecki, cjologiczny", n r 2-4: 8 Okely, England, Studia 1930/31, s. nad D. London Smith, 1975; antagonizmem Gypsies (rozdz. do and Govern­ Gypsy obcych, Identity), „Kwartalnik So­ 167. Świadomościowe wyznaczniki dystansu etnicznego, „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I : 1979, z. 2, s. 157-168. 4 Można tutaj i wyodrębnienia przyjąć zdanie Obrębskiego, że to nie w y m a g a r e f l e k s j i j a k o c o ś oczywistego, po p r o s t u b l e m etniczny Problem grup giczny", n r 6: nie-swoi są miarą c e c h w ł a s n y c h , r ó ż n y c h od p o s i a d a n y c h p r z e z t a m t y c h . Polesia, etnicznych 1936. jest; J. O b r ę b s k i , „ S p r a w y N a r o d o w o ś c i o w e " , t. 10: 1936, w etnologii i jego socjologiczne refleksji Swojskość ujęcie, n r 1-2, Pro­ s. 3; tenże, „Przegląd Socjolo­ �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ P R Z E Z 141 CYGANÓW K a t e g o r i ę o k r e ś l a n ą jako swoi s t a n o w i ą w s p ó ł r o d o w c y (zespoły l u d z i jednostki) •— n i e w a ż n e , f a k t y c z n i czy f o r m a l n i ( r o z w a ż a n i a nasze do­ t y c z ą t u t a j g r u p n i e f o r m a l n y c h , g r u p etnicznych) — ż y j ą c y w e d ł u g ś c i ­ ś l e o k r e ś l o n y c h zasad, uznawanych, akceptowanych i r e a l i z o w a n y c h przez .społeczność i jej j e d n o s t k i p o w i ą z a n e i n t e r a k c j a m i . Do k a t e g o r i i i n n y c h zaliczani są ci, k t ó r z y r ó ż n i ą się od g r u p y w ł a s n e j , .ale p o s i a d a j ą t e ż cechy z n i ą w s p ó l n e . Nie jest to w i ę c r ó ż n i c a biegunowa, j a k w p r z y p a d k u obcych, o d m i e n n y c h w s p o s ó b zasadniczy od swoich — sposobem egzystencji, k o l o r e m s k ó r y i i n n y m i cechami antropologiczny­ m i , j ę z y k i e m , systemem e t y c z n y m i w a r t o ś c i a m i , r e l i g i ą i systemem w i e ­ r z e ń . O d m i e n n o ś ć sposobu ż y c i a i o d m i e n n o ś ć antropologiczna, a zapew­ ne w znacznym stopniu o d l e g ł o ś ć przestrzenna, to jedne z najbardziej p o d s t a w o w y c h w y r ó ż n i k ó w obcych. T a k w i ę c i n n i są r e l a t y w n i e bliżsi n i ż obcy. Ten p o ś r e d n i element — i n n i — w y d a j e się konieczny j a k o swego rodzaju bariera, granica m i ę ­ d z y s w o i m i a o b c y m i . M o ż n a t u t a j p r z y w o ł a ć klasyczny p o d z i a ł prze­ strzeni na sacrum i p r o f a n u m rozdzielone g r a n i c ą . Istnienie tej k a t e g o r i i trzeciej, r o z d z i e l a j ą c e j , granicznej, w y d a j e się n i e z b ę d n e dla istnienia d w ó c h p i e r w s z y c h . W p r z y p a d k u obcych jako skrajnego p r z e c i w i e ń s t w a swoich konieczna jest strefa p r z e j ś c i o w a , graniczna — i n n y c h , b y tamte d w i e m o g ł y się u w i d o c z n i ć . K a t e g o r i a i n n i m . i n . przez s w ó j r o z g r a n i c z a j ą c y charakter i a m b i w a l e n t n o ś ć (jaka jest c e c h ą granicy) jest k a t e g o r i ą n i e k i e d y dość p ł y n n ą , t r u d n ą do w y r a ź n e g o zdefiniowania. Wiadomo, że s a m o o k r e ś l e n i e (nazwa w ł a s n a ) w i e l u s p o ł e c z n o ś c i , z w ł a s z c z a p l e m i e n n y c h , jest r ó w n o z n a c z n e z t e r m i n e m ludzie czy d o k ł a d n i e j „ p r a w d z i w i ludzie"; obcy są o k r e ś l a n i j a k o nieludzie, czasami z w i e r z ę t a , czasami demony. I n n i z a w i e r a j ą się p o m i ę d z y t y m i s k r a j n o ś c i a m i , są w i ę c l u d ź m i , c h o ć nie „ p r a w d z i w y m i l u d ź m i " , l u b są i s t o t a m i c z ł e k o p o d o b n y m i , nie m a j ą c y m i jednak p e ł n i l u d z k i c h w a l o r ó w . Wiele p r z e k a z ó w zarejestrowanych przez badaczy i i n ­ formacje zawarte w dawnej l i t e r a t u r z e p o t w i e r d z a j ą takie w ł a ś n i e roz­ r ó ż n i e n i e ; t a k ż e p r z y k ł a d społeczności, k t ó r a dalej b ę d z i e t u t a j a n a l i i 5 6 5 Żywioł 6 P a t r z np. M . E l i a d e , Sacrum, P o n i e w a ż zagadnienie historia, W a r s z a w a 1970; R . С a i 11 o i s, to nie j e s t t u t a j p r z e d m i o t e m o g r a n i c z ę s i ę do p r z y t o c z e n i a Krakowskiem: „Za Polską i Niemce rozmaite, T a l i j a n y T u r k i i J a m e r y k a , bogata w specjalnego analizowania, jednego t y l k o , m a ł o r a c z e j znanego p r z y k ł a d u z l i t e ­ ratury polskiej, zarejestrowanego w mit, i ład, W a r s z a w a 1973. pod k o n i e c u b i e g ł e g o w i e k u p r z e z O s k a r a K o l b e r g a są różne kraje, z Pigmontem złote góry. Węgry, Prusacy, Szwedy, k r ó l e m . Francuzy, wreszcie Za tymi krajami są jeszcze Luterjany niechrzczone dzikie i k r a j e cieplice, do z a c h o d u s ł o ń c a o d w r ó c o n e . Z a c i e p l i c a m i s ą k r a ń c e ś w i a t a ; mieszkają dzikie ludy niedowiarki, co nie mówią, tylko kwiczą. C i ludzie kraje tam mają ogromne stopy u n ó g ; gdy j e s t b a r d z o g o r ą c o , to s i ę p r z e w r a c a j ą n a z i e m i ę i sto­ pami, jakby łopatami nakrywają głowy przed s ł o ń c e m . M a j ą oni t y l k o j e d n o oko, ale na wylot g ł o w y . Z a t y m i k r a j a m i w i d a ć j u ż k o m i n y piekielne, w y g l ą d a j ą c e j a k �142 L E C H MROZ zowana, C y g a n ó w , uwidacznia i potwierdza o w ą z a s a d ę . T r u d n o p o w i e ­ dzieć w tej c h w i l i , czy zasada t r ó j p o d z i a ł u swoi — i n n i — obcy jest po­ wszechna w w y r ó ż n i a n i u swoich. W y d a j e się, że w p r z y p a d k u g r u p et­ n i c z n y c h ( p r z y n a j m n i e j n i e k t ó r y c h ) w y s t ę p u j e ona w y r a ź n i e w o k r e ś l a ­ n i u w ł a s n e j t o ż s a m o ś c i . M o i m zdaniem p r z y n a j m n i e j n i e k t ó r e p r z y k ł a d y p o t w i e r d z a j ą t ę z a s a d ę albo raczej t y l k o n i e k i e d y p o t r a f i m y z o b a c z y ć j ą , p e ł n i e j o d c z y t a ć . Jeden z n i c h zostanie n i ż e j bardziej s z c z e g ó ł o w o omówiony. Sprowadzenie r e l a c j i swoi, wobec w s z y s t k i c h nie zaliczanych do s w o ­ ich, do d y c h o t o m i i , do prostej opozycji swoi — obcy (co czyni się po­ wszechnie), ma n i e w ą t p l i w i e p e w i e n w a l o r — jest m o ż l i w o ś c i ą n a j ­ p r o s t s z ą . T y l e że nie zawsze to, co najprostsze, jest p r a w d z i w e . O d p e w ­ nego czasu daje się z a u w a ż y ć w ś r o d o w i s k a c h n a u k o w y c h (jest to w i ­ doczne w Polsce) p e w n ą s k ł o n n o ś ć , m o ż e nawet m a n i e r ę do analizowania r z e c z y w i s t o ś c i poprzez szukanie opozycji, poprzez k o n s t r u o w a n i e par przeciwstawieństw. K r y t y k u j ą c ową upraszczającą skłonność można by p o s ł u ż y ć się a r g u m e n t a m i i zarzutami, j a k i e socjolingwistyka k i e r u j e pod adresem s t r u k t u r a l i z m u : „ A b s t r a h o w a n i e w analizie j ę z y k a od r z e ­ c z y w i s t y c h f a k t ó w m o w y , od jego funkcjonowania, przecenianie system o w o ś c i , p o w i ą z a n e z niedocenianiem u ż y ć , n a s t ę p n i e z b y t daleko posu­ niętą idealizację przedmiotu b a d a ń " . 1 C h c i a ł b y m jeszcze z w r ó c i ć u w a g ę na z a d z i w i a j ą c ą z b i e ż n o ś ć — na u w i d a c z n i a j ą c ą ó w t r ó j p o d z i a ł : swoi — i n n i — obcy, a n a l o g i ę z zakresu j ę z y k a w postaci trzech k a t e g o r i i osób: ja — t y — on, m y — w y — oni. Nie w y d a j e się, b y b y ł a to z b i e ż n o ś ć p r z y p a d k o w a , c h o ć b y z u w a g i na powszechne w y s t ę p o w a n i e t y c h trzech | o r m w j ę z y k u l u b raczej w r ó ż n y c h j ę z y k a c h . Jak s ą d z ę , j ę z y k dostarcza n a m kolejnego a r g u m e n ­ t u , a r g u m e n t u p o t w i e r d z a j ą c e g o , iż w naszym m y ś l e n i u —- m i m o w i e ­ lości p ł a s z c z y z n i d e n t y f i k a c j i i n i e z a l e ż n i e od k o n t e k s t u a l n o ś c i — w y ­ r ó ż n i a m y te t r z y podstawowe kategorie. N a w e t m o ż e w i ę c e j n i ż a r g u ­ m e n t u — j ę z y k pokazuje p e w n ą dość powszechnie w y r ó ż n i a n ą z a s a d ę k l a s y f i k a c j i . N i e z a l e ż n i e czy j ę z y k jest t y m , co o d d z i a ł y w a j ą c na m y ­ ś l e n i e f o r m u ł u j e n a s z ą p r y w a t n ą i s p o ł e c z n ą z a s a d ę kategoryzacji, czy t e ż jest odbiciem o b i e k t y w n i e i s t n i e j ą c e j , n i e z a l e ż n e j od j ę z y k a zasady, nie w y d a j e się p r z y p a d k o w e istnienie i w y o d r ę b n i a n i e t y c h trzech k a t e ­ g o r i i osób. P r z y j m u j ę w i ę c , że te t r z y kategorie osób l u b g r u p i s t n i e j ą w m y ś l e ­ n i u s t a n o w i ą c odbicie trzech klas, j a k i e w y r ó ż n i a się o k r e ś l a j ą c w ł a s n ą g r u p ę s p o ł e c z n ą , i t y c h , k t ó r z y do niej nie e ą zaliczani. Pytanie, czy te t r z y elementy stale, r ó w n o c z e ś n i e i r ó w n o r z ę d n i e w y s t ę p u j ą w o k r e ś l a - s t r a s z n e g ó r y " ; za które mi odradzano, 7 M. J . S. B y s t r o ń , Megalomania W a r s z a w a 1980, s. 319-320. Głowiński, Wstęp, [w:] Język narodowa, i społeczeństwo, w zbiorze: Warszawa 1977, Tematy, s. 7. �WYRÓŻNIANIE GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ 143 CYGANÓW n i u w ł a s n e j g r u p y i w s z y s t k i c h b ę d ą c y c h poza n i ą , czy t e ż istnieje j a k a ś inna zasada i c h w y s t ę p o w a n i a , czy operacja „ u p o r z ą d k o w a n i a " ś w i a t a dokonuje się w jednej p ł a s z c z y ź n i e , czy t e ż jest j a k i e ś inne r o z w i ą z a n i e . P r z y b l i ż s z e j , bardziej w n i k l i w e j analizie w y d a j e się, że dokonuje się t o w d w ó c h stale p r z e c i n a j ą c y c h się, stale w s p ó ł o b e c n y c h p ł a s z c z y z n a c h : i d e n t y f i k a c j i w ł a s n e j g r u p y wobec i n n y c h C y g a n ó w i i d e n t y f i k a c j i w ł a s ­ nej g r u p y (wraz z i n n y m i Cyganami) wobec n i e - C y g a n ó w . T w o r z y s i ę w i ę c j a k b y przestrzenny model s t a ł e g o w s p ó ł w y s t ę p u j ą c e g o o k r e ś l a n i a się przez swoich w stosunku do i n n y c h , ale r ó w n o c z e ś n i e wobec obcych, wobec n i e - C y g a n ó w . P r z y c z y m zawsze o k r e ś l a n i e dokonuje się p r z y obecności, uczestnictwie w s z y s t k i c h trzech e l e m e n t ó w — są one c e c h ą i m m a n e n t n ą w i z j i ś w i a t a , kosmosu i swojego w n i m u s y t u o w a n i a . I oto d o s z e d ł s z y do t y c h w n i o s k ó w w w y n i k u analizy m a t e r i a ł u empirycznego ( d o t y c z ą c e g o C y g a n ó w ) t r a f i ł e m na tekst w y b i t n e g o j ę z y k o z n a w c y f r a n ­ cuskiego E m i l e Benveniste'a, tekst, k t ó r y jest p o t w i e r d z e n i e m na gruncie j ę z y k o z n a w s t w a mojej hipotezy i w n i o s k ó w . S ą d z ę , że w a r t o z a c y t o w a ć najistotniejszy dla m o i c h r o z w a ż a ń fragment: 8 „Język dostarcza zwalającej bowiem na praktykę mówiącemu podstawowej mówienia. Daje mu narzędzie struktury formalnej, językowe zapewniające d w ó j n e funkcjonowanie — subiektywne i referencjalne — wypowiedzi; różnienie niezbędne, każdym i rozróżnienie epoce, zawsze obecne w między ja i nie-ja, języku, w wprowadzone każdym za po­ po­ jest to r o z ­ społeczeństwie pomocą specjalnych w s k a ź n i k ó w s t a ł y c h w k a ż d y m j ę z y k u i tylko temu s ł u ż ą c y c h form zwanych w g r a ­ matyce zaimkami, które u r z e c z y w i s t n i a j ą p o d w ó j n ą o p o z y c j ę , «ja» i « t y » oraz opo­ z y c j ę systemu «ja/ty» wobec «on». Pierwsza opozycja «ja/ty» międzyludzkiego. Jedynie jest strukturą w kodzie wypowiedzenia osobistego, wyłącznie specjalnym, religijnym lub poetyckim możliwe j e s t u ż y c i e tej o p o z y c j i poza ś r o d o w i s k i e m l u d z k i m . Druga opozycja «ja/ty» — «on», przeciwstawiająca operacji referencjalnej i tworzy m o ż l i w o ś c i wypowiedzi co n i e jest wypowiedzeniem. Mamy tu p o d s t a w ę , osobę nieosobie, dokonuje o czymś, o świecie, o tym, na której opiera s i ę podwójny system relacyjny języka" W y n i k a z p o w y ż s z e g o c y t a t u , że m a m y nie j e d n ą p r o s t ą o p o z y c j ą swoi — obcy, r e a l i z o w a n ą w z a l e ż n o ś c i od k o n t e k s t u w n a j r ó ż n i e j s z y c h w y m i a r a c h i p ł a s z c z y z n a c h , ale dwie, i s t n i e j ą c e stale obok siebie i n i e ­ z a l e ż n e od k o n t e k s t ó w opozycje „ j a — t y " i „ j a / t y —- o n " l u b „ m y — w y " i „ m y / w y — o n i " , a w u ż y t e j przeze m n i e t e r m i n o l o g i i „ s w o i " — „ i n n i " i „ s w o i - i n n i " — „ o b c y " . O k r e ś l a n i e siebie, i d e n t y f i k a c j a , dokonuje się stale w t y m s k ł a d a j ą c y m się z trzech k a t e g o r i i podziale, w k a ż d y m razie p r z y ś w i a d o m o ś c i i c h istnienia. K o n t e k s t u a l n o ś ć o k r e ś l o n a jest w i ę c 8 P o z w o l ę sobie o d w o ł a ć s i ę t u t a j do m o i c h w c z e ś n i e j s z y c h p u b l i k a c j i : L . M r ó z, Badania z. 2, s. dystansu 15-35; etnicznego: tenże, grafia P o l s k a " , t. X X I I I : 'E. Benveniste, i społeczeństwo, Cyganie — Polacy, Świadomościowe „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I I : wyznaczniki dystansu etnicznego, 1978, „Etno­ 1979, z. 2, s. 157-168. Struktura języka W a r s z a w a 1980, s. 36-37. i struktura społeczeństwa, [w:] Język: �144 L E C H MROZ t y l k o p ł a s z c z y z n ą k a ż d o r a z o w e g o zastosowania. Opozycja druga ( p r z y ­ p o m i n a j ą c cytowane zdanie Benveniste'a) przeciwstawia o s o b ę nieosobie, a m y ś l ę , że m o ż n a b y p o w i e d z i e ć t a k ż e c z ł o w i e k a n i e c z ł o w i e k o w i , l u d z i n i e l u d z i o m . I t u dochodzimy do p o t w i e r d z e n i a kolejnego w a ż n e g o w n i o ­ s k u w y n i k a j ą c e g o z analizowanego przeze m n i e m a t e r i a ł u . P r z y k ł a d e m , j a k i m p o s ł u ż y m y się w i l u s t r o w a n i u p o w y ż s z e j tezy, jest grupa o k r e ś l a j ą c a siebie m i a n e m Roma, a powszechnie znana p o d m i a n e m C y g a n ó w . Obie te n a z w y znane s ą przedstawicielom g r u p y Roma i obie, choć dla r ó ż n y c h c e l ó w i w r ó ż n y c h sytuacjach, s ą przez n i c h stosowane. Ja t u t a j b ę d ę p o s ł u g i w a ł się obiema — p r z y j ę c i e t y l k o o k r e ­ ś l e n i a Cyganie b y ł o b y p r z y j ę c i e m i zaakceptowaniem zasady widzenia tej s p o ł e c z n o ś c i z pozycji nie-Cygana, p r z y j ę c i e z a ś w y ł ą c z n i e o k r e ś l e n i a Roma jest w p r a w d z i e zgodne z a k t u a l n y m i t r e n d a m i w cyganologii, ale m a m z a s t r z e ż e n i a w ł a ś n i e do o w y c h t r e n d ó w , p r z y b i e r a j ą c y c h n i e k i e d y p o s t a ć bezkrytycznego cyganofilstwa. D o w a r t o ś c i o w y w a n i e , u c z ł o w i e c z a ­ nie p r z e d s t a w i c i e l i p r z e ś l a d o w a n e j t a k często s p o ł e c z n o ś c i poprzez u h o ­ norowanie u ż y c i e m n a z w y w ł a s n e j (Rom — l.p., Roma — l.m.) jest n i e ­ n a t u r a l n e . R ó w n i e f a ł s z y w e b y ł o b y , g d y b y ś m y teraz zaczęli nagle po­ wszechnie z d e l i k a t n o ś c i (czy raczej p r u d e r i i ) ostentacyjnie e l i m i n o w a ć n a z w ę Ż y d z i , u ż y w a j ą c zamiast niej np. Izraelici. Poza t y m nazwa Cyga­ nie jest t a k ż e znana i u ż y w a n a przez samych R o m ó w i obecnie j a k b y za­ t r a c i ł a swoje dawne zdecydowanie p e j o r a t y w n e znaczenie — c h o ć trzeba t a k ż e z a z n a c z y ć , że r ó ż n e są z w y k l e k o n t e k s t y u ż y w a n i a o b u t y c h nazw przez c z ł o n k ó w g r u p y , k t ó r e j one d o t y c z ą . P r z y k ł a d e m , k t ó r y zostanie p o n i ż e j zanalizowany, s ą Roma (Cyganie) z a m i e s z k u j ą c y P o l s k ę . S ą to cztery g r u p y : L o w a r a , K e ł d e r a s z a , Polska Roma i Cyganie z a m i e s z k u j ą c y na p o ł u d n i u P o l s k i w g ó r s k i c h wioskach. T r z y pierwsze do p o ł o w y l a t s z e ś ć d z i e s i ą t y c h , a n a w e t d ł u ż e j , p r o w a ­ d z i ł y w w i ę k s z o ś c i ż y c i e w ę d r o w n e , j e d y n i e na z i m ę o s i e d l a j ą c się. Po­ t e m w w y n i k u z a r z ą d z e ń p a ń s t w o w y c h i d z i a ł a ń a d m i n i s t r a c y j n y c h zo­ stali osiedleni. Dziś, j e ś l i p o l e g a ć na w i a d o m o ś c i a c h oficjalnych, p r o w a d z ą ż y c i e w p e ł n i o s i a d ł e . W r z e c z y w i s t o ś c i nadal znaczna część przemieszcza się, t y l e że i n n y jest charakter w ę d r o w a n i a . Nie w o z a m i z a p r z ę ż o n y m i w konie, ale samochodami l u b k o l e j ą do obozowisk, gdzie s p ę d z a j ą letnie m i e s i ą c e , l u b częściej od jednego do innego miasta, gdzie zamieszkuje rodzina. Nie jest to w i ę c koczowanie, lecz bardzo r o z w i n i ę t a r u c h l i w o ś ć przestrzenna. N a d a l bardzo t r w a ł e są w i ę z i r o d z i n i r o d ó w (vie ) i n a 1 0 1 0 V i c a — d o s ł o w n i e z n a c z y postronek, f r a g m e n t u p r z ę ż y k o ń s k i e j , za p o m o c ą k t ó r e g o c i ą g n i ę t y j e s t w ó z ; t a k ż e o z n a c z a k r e w n y c h . T e r m i n ten jest d o ś ć c z ę s t o u ż y w a n y we w s p ó ł c z e s n e j literaturze cyganologicznej, w zasadzie p o k r y w a s i ę z z a ­ k r e s e m p o j ę c i a r ó d (lub k i l k a r o d ó w ) p o c h o d z ą c y c h od w s p ó l n e g o p r z o d k a . W ś r ó d C y g a n ó w ż y j ą c y c h w Polsce nie jest znany u C y g a n ó w k a r p a c k i c h i u P o l s k a R o m a ( p r z y n a j m n i e j n i g d y nie u d a ł o m i s i ę — m i m o d o ś ć szerokiego k r ę g u r o z m ó w c ó w — t r a f i ć n a ś l a d jego i s t n i e n i a ) . Z n a j ą go i s t o s u j ą L o w a r a i K e ł d e r a s z a — j e d n a k nie w s z y s c y ; obecnie, j a k s i ę w y d a j e , w y c h o d z i s t o p n i o w o z u ż y c i a . �W Y R Ó Ż N I A N I E G R U P Y W Ł A S N E J P R Z E Z CYGANÓW 145 dal przestrzega się zasady t r a d y c y j n e j organizacji s p o ł e c z n e j w postaci k r i s u (rodzaj s ą d u i r a d y starszyzny), na czele k t ó r e g o stoi K r i s a k o - R o m u L o w a r a i K e ł d e r a s z a i Baro-Sero ( Š e r o - R o m ) , g ł o w a , z w i e r z c h n i k C y ­ g a n ó w z g r u p y Polska Roma. L o w a r a i K e ł d e r a s z a , n a j p ó ź n i e j p r z y b y ł e do P o l s k i g r u p y i szeroko r o z g a ł ę z i o n e po ś w i e c i e , ł ą c z ą silne w i ę z i r o ­ dzinne z Cyganami z a m i e s z k u j ą c y m i w w i e l u k r a j a c h . K a ż d a z t y c h trzech g r u p , Polska Roma, K e ł d e r a s z a , L o w a r a , stanowi w Polsce o d r ę b ­ n ą s p o ł e c z n o ś ć i choć z d a r z a j ą się m i ę d z y n i m i m a ł ż e ń s t w a , nadal obo­ w i ą z u j e (i w p r a k t y c e p r z e w a ż a ) zasada endogamii. K a ż d a z t y c h trzech g r u p dzieli się na p o d g r u p y i r o d y (vice) w y w o d z ą c e się od i m i e n i a p r z o d ­ ka czy geograficznych lokalizacji d a w n y c h o b s z a r ó w w ę d r o w a n i a . P o ­ d z i a ł y te f u n k c j o n u j ą do dzisiaj w ś w i a d o m o ś c i i nieraz m a j ą istotne znaczenie. O k r e ś l a j ą p r e s t i ż i miejsce w h i e r a r c h i i w o b r ę b i e g r u p y . Jed­ n o s t k a m i p o d s t a w o w y m i w o b r ę b i e podgrup (i zarazem g r u p y ) są r o d z i ­ ny, ale silne i bliskie w i ę z i p o m i ę d z y r o d z i n a m i w y w o d z ą c y m i się od t y c h samych p r z o d k ó w , o k r e ś l a n i e swojego pochodzenia — n p . p r z y spot­ kaniach i prezentacji — przez o d w o ł a n i e się do i m i e n i a ojca l u b dziadka, w s k a z u j ą na istnienie i w a ż n o ś ć w i ę z i r o d o w y c h . Ostatnia, czwarta grupa, o k t ó r e j b ę d z i e t u mowa, to Cyganie z a m i e s z k u j ą c y na p o ł u d n i u P o l s k i . O d dawna osiadli, żyli na p e r y f e r i a c h wiosek i osad g ó r a l i Podtatrza, B e s k i d ó w , S p i s z ą i O r a w y . Przez poprzednie t r z y g r u p y o k r e ś l a n i są n a j c z ę ś c i e j jako B e r g i t k a Roma (lub B e r g a r y ) — Cyganie g ó r s c y l u b „ ł a b a n c a " (nieczyści). W l i t e r a t u r z e cyganologicznej o k r e ś l a się i c h j a k o C y g a n ó w k a r p a c k i c h . Oba o k r e ś l e n i a , z a r ó w n o B e r g i t k a Roma j a k i C y ­ ganie karpaccy, obce są t y m Cyganom, nie z o s t a ł y zaakceptowane. S w o ­ ich o k r e ś l a j ą j a k o A m a r e Roma (nasi Cyganie), k t ó r e to o k r e ś l e n i e nie­ wiele m ó w i . Jest po p r o s t u i n f o r m a c j ą , że w bliższej l u b dalszej wiosce z a m i e s z k u j ą t a k ż e Roma, osiadli, podobnie ż y j ą c y , m ó w i ą c y p o d o b n y m j ę z y k i e m i często s p o k r e w n i e n i poprzez w y m i a n ę p a r t n e r ó w m a ł ż e ń s k i c h . ( A b y j a k o ś jednak o k r e ś l i ć , że o tej g r u p i e mowa, b ę d ę p o s ł u g i w a ł się t e r m i n e m p r z y j ę t y m przez c y g a n o l o g ó w : Cyganie karpaccy). Cyganie zamieszkali w t y m rejonie nie s t a n o w i ą jednej z w a r t e j s p o ł e c z n o ś c i , nie p o s i a d a j ą j a k i e j ś jednej f o r m y organizacji g r u p o w e j ani w ł a d z y z w i e r z ­ chniej. M i ę d z y osadami i s t n i e j ą n i e k i e d y d o ś ć silne uprzedzenia i n i e ­ c h ę c i , b ę d ą c e w y r a ź n i e szukaniem k o z ł a ofiarnego, k o g o ś gorszego, kogo m o ż n a b y ł o b y o k r e ś l i ć m i a n e m ł a b a n c a — t y m samym, k t ó r y m L o w a r a , K e ł d e r a s z a i Polska Roma o k r e ś l a j ą w s z y s t k i c h bez w y j ą t k u C y g a n ó w z g ó r s k i c h wiosek. Tak w i ę c Cyganie p r z e b y w a j ą c y w Polsce t w o r z ą j a k b y dwa o d r ę b n e z e s p o ł y , d w i e s p o ł e c z n o ś c i o o d m i e n n y c h osobowo­ ś c i a c h . Jedna to L o w a r a , K e ł d e r a s z a i Polska Roma (ci, co do niedawna jeszcze w ę d r o w a l i i t y m s a m y m — m i m o i s t n i e j ą c y c h p o m i ę d z y n i m i r ó ż n i c — podobne m a j ą d o ś w i a d c z e n i a z k o n t a k t ó w z nie-Cyganami, po­ d o b n y do n i c h stosunek i podobne w y o b r a ż e n i a na i c h temat), d r u g a to osiadli od dawna, stale ż y j ą c y p o m i ę d z y nie-Cyganami, Cyganie z g ó r 10 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 �146 LECH MBOZ skich wiosek P o l s k i P o ł u d n i o w e j . O d m i e n n o ś ć o s o b o w o ś c i t y c h d w ó c h k a t e g o r i i C y g a n ó w , r ó ż n i c e w stosunku do n i e - C y g a n ó w są t a k ż e r ó ż n i ­ cami sposobu życia i podstaw gospodarczych egzystencji. Cyganie k a r ­ paccy p r a c u j ą w z a k ł a d a c h p r z e m y s ł o w y c h , p r z y budowie d r ó g j a k o k i e r o w c y , część z n i c h w latach p i ę ć d z i e s i ą t y c h p r z e n i o s ł a się do Nowej; H u t y koło K r a k o w a l u b na Ś l ą s k w p o s z u k i w a n i u pracy. K o b i e t y p r a ­ c u j ą dorywczo, n a j c z ę ś c i e j w d o m u , dla s p ó ł d z i e l n i p r z e m y s ł u ludowego l u b f a b r y k i obuwia w N o w y m T a r g u . T y l k o nieliczni z n i c h u t r z y m u j ą się z m u z y k o w a n i a w restauracjach i k a w i a r n i a c h (najczęściej m a j ą s t a ł e miejsca pracy — lokale, gdzie n i e k i e d y od lat co w i e c z ó r g r a j ą ) l u b g r a ­ nia na weselach. Cyganie z trzech p i e r w s z y c h g r u p w znacznej w i ę k s z o ś c i nadal u t r z y ­ m u j ą się z h a n d l u (samochodami, z ł o t e m , d o l a r a m i , t k a n i n a m i u b r a n i o ­ w y m i , rzadziej j u ż k o ń m i ) . Sporo z n i c h j e ź d z i po k r a j u z a r a b i a j ą c m u ­ z y k o w a n i e m , ponadto k o b i e t y nadal — p r ó c z h a n d l u — t r u d n i ą się w r ó ­ ż e n i e m i n i e k i e d y s p r z e d a ż ą „ c u d o w n y c h l e k ó w " ( g ł ó w n i e dotyczy t o kobiet Polska Roma). Nadal jeszcze k i e r u j ą się t y m i s a m y m i zasadami, k t ó r e s t a n o w i ł y o specyfice i h e r m e t y c z n o ś c i w czasie nie ograniczonego, tak j a k obecnie, w ę d r o w a n i a . C i ą g l e są to s p o ł e c z n o ś c i w e w n ę t r z n i e silnie spojone. Takie, w k t ó r y c h k o n t a k t y s p o ł e c z n e i codzienna egzystencja d o k o n u j ą się p o m i ę d z y Cyganami, choć w bardzo szerokim i stale obec­ n y m k o n t e k ś c i e n i e c y g a ń s k i m . M i m o jednak o b e c n o ś c i tego n i e c y g a ń s k i e go otoczenia pozostaje ono często j e d y n i e t ł e m , c h o ć p r z e c i e ż w ł a ś n i e od tego t ł a u z a l e ż n i o n a jest egzystencja biologiczna g r u p y . Z k o n i e c z n o ś c i o g r a n i c z ę s i ę t y l k o do t y c h p o d s t a w o w y c h i bardzo s k ą p y c h i n f o r m a c j i 0 Cyganach w Polsce, p e ł n i e j s z e uwidocznienie r ó ż n i c n a d m i e r n i e odda­ l i ł o b y nas od podstawowego t e m a t u ; o g r a n i c z ę się do i n f o r m a c j i koniecz­ n y c h dla dalszego t o k u r o z w a ż a ń . Nie-Cyganie są —• j a k p o w i e d z i e l i ś m y — k o n t e k s t e m f u n k c j o n o w a n i a 1 egzystencji R o m ó w . N i e jest znana sytuacja, ż e b y Cyganie w y s t ę p o w a l i j a k o grupa w i ę k s z o ś c i o w a . W k a ż d y m z k r a j ó w , gdzie p r z e b y w a j ą , s ą w m n i e j s z o ś c i . N a w e t j e ś l i są t a k liczni, j a k w J u g o s ł a w i i , R u m u n i i , na W ę g r z e c h czy w C z e c h o s ł o w a c j i , t a k ż e zawsze są t y l k o m n i e j s z o ś c i ą w wielokroć liczniejszym środowisku niecygańskim. Stała obecność nie- C y g a n ó w widoczna jest w opiniach i s t e r e o t y p o w y c h s ą d a c h R o m ó w na temat n i e - C y g a n ó w . Podobnie nie-Cyganie, od p o k o l e ń p r z e c i e ż s t y k a j ą ­ cy się z Cyganami, w y t w o r z y l i c a ł y szereg w y o b r a ż e ń d o t y c z ą c y c h ich. Jest w i e l e w s p ó l n y c h cech w t y c h obu w i z e r u n k a c h — w i z e r u n k u Cyga­ n ó w w oczach n i e - C y g a n ó w i w i z e r u n k u n i e - C y g a n ó w w oczach Cyga1 1 1 1 i Pełniejsze różnic między informacje dotyczące nimi zawarte są w współczesnej sytuacji Cyganów opracowaniach i podsumowaniach w Polsce poszczegól­ n y c h e t a p ó w b a d a ń w ę z ł o w y c h — z n a j d u j ą s i ę one w a r c h i w u m K a t e d r y E t n o l o g i i i Antropologii K u l t u r o w e j U W . �WYRÓŻNIANIE GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ 147 CYGANÓW n ó w . Z r ó ż n i c o w a n i e c y g a ń s k i c h g r u p w Polsce znajduje odbicie t a k ż e we w z a j e m n y c h s ą d a c h o sobie i o p o z o s t a ł y c h grupach. K a ż d a ze s p o ł e c z ­ n o ś c i c y g a ń s k i c h w y o d r ę b n i a siebie s p o ś r ó d o g ó ł u C y g a n ó w , ale t a k ż e r ó ż n i c u j e ten ogół (w zależności od p o d z i a ł ó w p o d g r u p o w y c h i g r u p o ­ w y c h ) , nie t r a k t u j ą c go j a k o masy jednorodnej. Natomiast nie-Cyganie, m i m o iż nie m n i e j są z r ó ż n i c o w a n i , co nie uchodzi p r z e c i e ż u w a g i Cyga­ n ó w , w t ł a c z a n i są w jedne r a m y , w j e d n ą k a t e g o r i ę gadzia , o jedno­ znacznie n i e m a l p e j o r a t y w n y m zabarwieniu. Nie-Cyganie (jako s p o ł e ­ c z e ń s t w o , jako całość — p o m i j a m p r z y p a d k i jednostkowe) nie m a j ą swo­ i c h t w a r z y , są m a s ą o jednej t w a r z y , o j e d n y m charakterze, m e n t a l ­ ności, wadach. T a k w i d z ą n i e - C y g a n ó w L o w a r z y , K e ł d e r a s z e , Polska Roma; w y j ą t k i e m są Cyganie karpaccy (ale ten przypadek w y m a g a osobnego o m ó w i e n i a i osobnej analizy). 1 2 Podobnie i dla w i ę k s z o ś c i P o l a k ó w Cyganie s ą m a s ą p o s i a d a j ą c ą j e d ­ n a k i charakter, p r z y w a r y i m e n t a l n o ś ć . M a m y w i ę c do czynienia z s i l ­ n y m i w z a j e m n y m i uprzedzeniami i z w y r a ź n i e w i d o c z n y m dystansem, b ę d ą c y m s w o i s t ą m i a r ą obcości. Z s y t u a c j ą , k i e d y percepcja d r u g i e j spo­ ł e c z n o ś c i dokonuje się na zasadzie s ą d ó w stereotypowych, nie poprzez w ł a s n e d o ś w i a d c z e n i e , ale poprzez wzorzec, j a k i dla tej drugiej g r u p y z o s t a ł w y t w o r z o n y . I n n a s p o ł e c z n o ś ć c y g a ń s k a (wobec w ł a s n e j g r u p y cyg a ń s k i e j ) l u b inna s p o ł e c z n o ś ć n i e c y g a ń s k a (dla n i e - C y g a n ó w ) jest po­ strzegana w y r a ź n i e j a k o r ó ż n a od swoich, od g r u p y w ł a s n e j , ale nie w s p o s ó b b i e g u n o w y . Dla osiadłego, p s y c h i k ą s w o j ą i c a ł o k s z t a ł t e m k u l ­ t u r y nastawionego na osiadłość Polaka (czy innego nie-Cygana), w ę d r o ­ wiec c y g a ń s k i p r z e m i e s z c z a j ą c y się, nie p o s i a d a j ą c y s t a ł e g o d o m u , nie i n w e s t u j ą c y w jego w y p o s a ż e n i e , nie t r u d n i ą c y się r o l n i c t w e m i nie m a ­ j ą c y s t a ł e g o miejsca pracy, jest a b s o l u t n y m p r z e c i w i e ń s t w e m , absolut­ n y m zaprzeczeniem t y c h w a r t o ś c i i t r e ś c i , k t ó r e sam wyznaje. I vice versa. D o k ł a d n i e tak samo przedstawia się sytuacja widziana oczyma L o w a r a , K e ł d e r a s z a czy c z ł o n k a g r u p y Polska Roma, dla k t ó r e g o n i e - C y gan to gadzio, p o l i t o w a n i a godna istota z w i ą z a n a ze s w ą z i e m i ą , domo­ s t w e m , d o b r a m i , b ę d ą c a zaprzeczeniem t y c h c n ó t i w a r t o ś c i , k t ó r e n a d a j ą sens i t r e ś ć ż y c i u Roma. Od dawna z a u w a ż a n o , że i s t n i e j ą pewne stale n i e m a l k o m p o n e n t y s k ł a d a j ą c e się na w i z e r u n e k l u d z i nie zaliczanych do k a t e g o r i i swoich. Nie o g r a n i c z a j ą się one do prostego p r z e c i w i e ń s t w a cech p r z y p i s y w a n y c h s a m y m sobie przez g r u p ę , ale są t a k ż e spostponowaniem, zohydzeniem, o ś m i e s z e n i e m t y c h , k t ó r z y s t a n o w i ą g r u p ę r ó ż n i ą c ą się w s p o s ó b zasad­ niczy, g r u p ę , k t ó r ą — w e d ł u g proponowanego przeze m n i e w y ż e j sche­ m a t u — n a l e ż y z a l i c z y ć do obcych. W ś r ó d cech t w o r z ą c y c h w i z e r u n e k obcego są z a r ó w n o takie, k t ó r e o d n o s z ą się do jego w y g l ą d u fizycznego, j a k i do k u l t u r y . Powszechne jest pomawianie o n i e p r z y j e m n y zapach Gadzio — termin, k t ó r y m Cyganie określają wszystkich nie-Cyganów. �148 LECH MRÓZ ciała (czy d o k ł a d n i e j w r ę c z o ś m i e r d z e n i e ) , o czarny k o l o r s k ó r y , ano­ malie fizyczne, p ł c i o w e i seksualne, p o s ł u g i w a n i e się „złą m o w ą " , n i e ­ moralne prowadzenie się kobiet i w ogóle w ą t p l i w ą m o r a l n o ś ć całej g r u ­ py, b r a k zachowania odpowiedniej c z y s t o ś c i jedzenia, o g ó l n y b r a k h i ­ gieny i b r u d oraz wiele i n n y c h . R ó ż n y jest r o z k ł a d t y c h „ p r z e w i n " g r u p y ocenianej, ale w zasadzie wszystkie z n i c h są w y k o r z y s t y w a n e w budowie w i z e r u n k u t y c h , k t ó r z y nie n a l e ż ą do w ł a s n e j g r u p y . W y ­ r a ź n e jest natomiast stopniowanie t y c h cech w z a l e ż n o ś c i od tego, czy m a m y do czynienia ze s t e r e o t y p o w y m obrazem innego, czy obcego. W t y m o s t a t n i m p r z y p a d k u s p o t ę g o w a n i e cech p r o w a d z i do demonizacji, do u z y ­ skania obrazu b ę d ą c e g o o d w r ó c e n i e m autostereotypu —- w i z e r u n k u w ł a s ­ nej g r u p y . Nie wszystkie też z owego k a t a l o g u cech m o g ą b y ć w y k o ­ rzystane, t r u d n o b o w i e m b y ł o b y Cyganom p o m a w i a ć n i e - C y g a n ó w o „złą m o w ę " , skoro obie g r u p y p o s ł u g u j ą s i ę o d r ę b n y m i ( p o m i j a j ą c k o n t a k t y handlowe) j ę z y k a m i , ale zjawisko wzajemnego w y ś m i e w a n i a się z m o ­ w y , k t ó r ą p o s ł u g u j e się przeciwstawna grupa, nierzadko daje się za­ u w a ż y ć . N i e m n i e j j ę z y k jest a r g u m e n t e m w y k o r z y s t y w a n y m p r z y t w o r z e n i u w i z e r u n k u nie-swojego (innego), podobnie z r e s z t ą j a k — co w y d a j e się zabawne, choć sam się z t y m s p o t k a ł e m i co jest zgodne z z a s a d ą — n i e k i e d y pomawianie przez R o m ó w innej g r u p y R o m ó w o c z a r n ą s k ó r ę , p r z y c z y m czarna jest t u rozumiana jednoznacznie pejo­ r a t y w n i e . Niekonsekwencje w b u d o w i e w i z e r u n k u obcego nie są istotne, zachowanie l o g i k i i w e w n ę t r z n e j s p ó j n o ś c i rozumowania t a k ż e , j e ż e l i ó w w i z e r u n e k — model obcego — s p e ł n i a w y m ó g podstawowy, c z y l i zohy­ dzenia, p o n i ż e n i a . W ś r ó d cech, j a k i m i Polacy o k r e ś l a j ą C y g a n ó w , jest t a k ż e to, że są czarni. A l e np. „ c y g a n a m i " nazywa się r o b a k i , k t ó r e s ą b i a ł e , ale k t ó r e żyją w szambach i d o ł a c h kloacznych . Niekonsekwentne p o s ł u g i w a n i e się c e c h ą k o l o r y s t y c z n ą nie ma znaczenia, skoro w ten spo­ sób m o ż n a p r z e d s t a w i ć Cygana jako i s t o t ę ż y j ą c ą w n i e c z y s t o ś c i a c h , do­ s ł o w n i e w g ó w n i e . K r a d z i e ż t a k ż e jest w p o j ę c i u P o l a k ó w ( n i e - C y g a n ó w ) s t a ł ą c e c h ą o k r e ś l a j ą c ą Cygana, s t ą d w j ę z y k u p o l s k i m t e r m i n „ c y g a n i ć " r o z u m i a n y jako o s z u k i w a ć . Nie b ę d ę t u t a j z a j m o w a ł się bliżej stereotypem, c h o d z i ł o t y l k o o z w r ó ­ cenie u w a g i na pewne jego cechy, na to, co w a ż n e jest dla dalszego t o k u 1 3 u 1 5 3 8 Patrz: cytowana rozprawa Bystronia, s. 314-331; t a k ż e m a t e r i a ł y zawarte w a r c h i w u m K a t e d r y Etnologii i Antropologii K u l t u r o w e j U W . 1 4 wy" Wydaje się, że jest b ł ę d e m wizerunkowi, jaki określa czynienia z p e w n ą i n n y c h (nie-swoich), niejasnością. ludzi, niektórych obcego; w O prac każdym przypisywanie „złą m o w ę " p o s ą d z a istoty, k t ó r e m ó w i ą , cechy „złej ale z u m i e w a n i a s i ę o b c y c h jest poza t ą k a t e g o r i ą . O b c y nie się — jak sądzę — 1 5 Informacja z okolic Olsztyna, z r o k u 1983. do tylko ź l e . O c e n a sposobu p o r o ­ mówią — można s i ę t u t a j do r e l a c j i d a w n y c h p o d r ó ż n i k ó w , a t a k ż e do t e k s t u przytoczonego w 6 — ale w y d a j ą głos j a k z w i e r z ę t a . mo­ razie wydaje się, że m a m y odwołać przyp. �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ PRZEZ 149 CYGANÓW 1 6 naszych r o z w a ż a ń . W k a ż d y m razie c e c h ą stereotypowego w i z e r u n k u obcego jest jego t r w a ł o ś ć . M i m o d o ś w i a d c z e n i a , m i m o f a k t ó w p o d w a ż a ­ j ą c y c h go, w i z e r u n e k nie zmienia się; o d w o ł a m się t u do s p o s t r z e ż e n i a poczynionego przeze m n i e w t r a k c i e b a d a ń nad dystansem do C y g a n ó w : „ s t o s u n e k do C y g a n ó w i i c h obraz ż y c i a jest p e w n ą s t a ł ą w a r t o ś c i ą nie podlegającą zmianom i praktycznie żadne doświadczenie i pozytywna ocena osobistych k o n t a k t ó w nie jest w stanie z m i e n i ć stereotypowego m y ś l e n i a u o g ó l n i a j ą c e g o . K a ż d e p o z y t y w n e d o ś w i a d c z e n i e " (niezgodne ze stereotypem) „ n i e z a l e ż n i e j a k często powtarzane, t r a k t o w a n e jest j a k o fakt j e d n o s t k o w y l u b z e s p ó ł f a k t ó w , ale zawsze j e d n o s t k o w y c h " (lub jest odrzucane), „ p o d c z a s g d y k a ż d y pojedynczy f a k t p o t w i e r d z a j ą c y stereo­ t y p o w ą wizję jest a r g u m e n t e m o charakterze o g ó l n y m , powszechnym". Cygan z ł a p a n y na k r a d z i e ż y jest p o t w i e r d z e n i e m zasady, że wszyscy C y ­ ganie k r a d n ą . P r z y k ł a d Cygana uczciwego nie zmienia stereotypu, p r o ­ w a d z i j e d y n i e do refleksji, że jest to n i e t y p o w y Cygan, j a k b y n i e c y g a ń s k i Cygan. „ W y n i k a z tego, że Cyganie f u n k c j o n u j ą j a k o pewien o k r e ś l o n y wzorzec p r z e c i w s t a w n y w z o r c o w i w ł a s n e j k u l t u r y i społeczności, i t y l ­ ko — w zasadzie — j a k o wzorzec m o g ą b y ć dostrzegani" . R z e c z y w i s t o ś ć zatem nie p o d w a ż a zasady m o d e l u — stereotyp jest a p o d y k t y c z n y , zawar­ t y w n i m w i z e r u n e k nie podlega f a l s y f i k a c j i (przez d o ś w i a d c z e n i e ) . A l b o ­ w i e m p r z e d m i o t e m stereotypu jest nie grupa, łecz model t k w i ą c y w ś w i a ­ d o m o ś c i — z a u w a ż a jeden z a u t o r ó w w s p ó ł c z e ś n i e a n a l i z u j ą c y t e n p r o ­ blem . 1 7 1 S M o ż e się r o d z i ć pytanie, czy zawsze stereotyp n i e w ł a s n e j g r u p y m u s i b y ć n e g a t y w n y i j a k i e c z y n n i k i p o w o d u j ą , że są p r z y p a d k i stereotypu a f i r m a t y w n e g o n i e w ł a s n e j g r u p y (np. w i z e r u n e k Francuza czy W ę g r a w oczach p r z e c i ę t n e g o Polaka), l u b dlaczego są sytuacje n i e s p ó j n e g o , a m ­ biwalentnego stereotypu (dotyczy to t a k ż e w i z e r u n k u Cygana). Sporo pisano na ten temat, j e d n a k ż e kwestia nie w y d a j e się w y j a ś n i o n a . Nie b ę d z i e m y t u t a j dalej z a j m o w a ć s i ę t y m zagadnieniem, b y nie o d c h o d z i ć z b y t od t e m a t u , n a l e ż y jednak p o d k r e ś l i ć , że n a j c z ę ś c i e j m a m y do czy­ nienia z n e g a t y w n y m w i z e r u n k i e m g r u p y n i e w ł a s n e j . T a k w zasadzie w i ­ dziani s ą nie-Cyganie przez R o m ó w i na o d w r ó t ( p o m i j a m n i e k o n s e k w e n ­ cje, o k t ó r y c h w s p o m n i a ł e m w y ż e j , nie w p ł y w a j ą one b o w i e m zasadniczo na z ł a g o d z e n i e owego negatywnego obrazu). T a k i w i z e r u n e k zdaje się m i e ć korzystne konsekwencje dla ś w i a d o m o ś c i i dla i n t e g r a c j i g r u p y 1 8 Zmiana jest p a r a l e l n á do z m i a n w kulturze i u p ł y w u czasu, j e d n a k ż e jest powolna, j e ż e l i p o r ó w n a ć dzisiejsze s ą d y o C y g a n a c h i zawarte w dawnej literaturze, XVI-XVIII-wiecznej. we... Patrz: Mróz, Badania P e ł n i e j z a g a d n i e n i e to a n a l i z u j e A . wego swojego" i „obcego". Próba dystansu..., Mirga, konstrukcji Stereotyp teoretycznej tenże, jako zjawiska „ Z e s z y t y N a u k o w e U J , P r a c e E t n o g r a f i c z n e " , t. 19: 1984, s. 51-70. 1 7 Mróz, 1 8 Mirga, Świadomościowe..., op. cit. s. 163. Świadomościo­ model „prawdzi­ stereotypu, �160 L E C H MROZ w ł a s n e j — n e g a t y w n y obraz g r u p y obcej l u b i n n e j jest c z y n n i k i e m k o n ­ s o l i d u j ą c y m , w p ł y w a j ą c y m na i n t e g r a c j ę g r u p y w ł a s n e j — zatem p e ł n i p o z y t y w n ą , p o ż y t e c z n ą r o l ę dla g r u p y . Natomiast to, co zawarte jest w stereotypie g r u p y innej l u b obcej, z a l e ż y od g r u p y , k t ó r a go t w o r z y —stereotyp b o w i e m m ó w i nie o t y c h , k t ó r y c h dotyczy, ale o t y c h , k t ó r z y go w y t w o r z y l i . S p o ł e c z n o ś ć c y g a ń s k a nie jest jednorodna, p o d z i a ł y w e w n ę t r z n e nie zawsze są jasne i w y r a ź n e n a w e t dla samych w s p ó ł p l e m i e ń c ó w , j e d n a k ż e m i m o to u w i ę k s z o ś c i R o m ó w istnieje ś w i a d o m o ś ć w y r a ź n e g o z r ó ż n i c o ­ wania. Obraz t e n zmienia się w z a l e ż n o ś c i od osoby, od p r z y n a l e ż n o ś c i „ e g o " . S ą w n i m , w jego k o n s t r u k c j i pewne s t a ł e cechy, n i e z a l e ż n i e czy o w y m „ e g o " , z pozycji k t ó r e g o p r ó b u j e m y sobie p r z e d s t a w i ć ó w c y g a ń s k i ś w i a t , jest osobnik z g r u p y Polska Roma, L o w a r a czy K e ł d e ­ rasza. Istnieje — powszechna z r e s z t ą i u n i e - C y g a n ó w — s k ł o n n o ś ć do szcze­ gólnego wartościowania, szczególnego przypisywania prestiżu własnej pod­ grupie, j e d n a k ż e często dostrzegamy j a k b y t r u d n o ś ć pogodzenia s ą d u o w ł a s n e j podgrupie z a u t o r y t e t e m k t ó r e j ś z p o z o s t a ł y c h — powszech­ nie cenionej, m a j ą c e j p r e s t i ż w skali całej g r u p y . B y w a t a k ż e , że opinia powszechna o j a k i e j ś podgrupie jest znakiem j e j niewielkiego a u t o r y ­ t e t u — j e d n a k ż e nie p r o w a d z i to do w y e l i m i n o w a n i a poza p r z y n a l e ż n o ś ć do g r u p y i poza k a t e g o r i ę Roma. M o ż n a w i ę c p o w i e d z i e ć , że m a m y do czynienia ze z j a w i s k i e m s y t u o ­ wania bardziej centralnego l u b bardziej peryferycznego i p r z e s u n i ę ć p o ­ m i ę d z y t y m i d w o m a obszarami, ale bez wychodzenia poza granice swoich. Tak w i ę c kategoria Roma ma dość spoisty charakter — do p r z e d s t a w i ­ ciela Polska Roma n a l e ż ą t u t a j K e ł d e r a s z a i L o w a r a oraz p o d g r u p y P o l ­ ska Roma; K e ł d e r a s z a i L o w a r a w t y m p r z y p a d k u s t a n o w i ą s p ó j n e g r u ­ py, p o d z i a ł y w ś r ó d n i c h na ogół nie są u ś w i a d a m i a n e . Podobnie dla L o w a r a dwie p o z o s t a ł e z w y m i e n i o n y c h t u t a j s t a n o w i ą g r u p y s p ó j n e , k t ó r y c h w e w n ę t r z n e hierarchie i z r ó ż n i c o w a n i e nie jest znane, jest na­ tomiast m n i e j l u b bardziej w y r a ź n i e w i d o c z n y p o d z i a ł w e w n ą t r z w ł a s n e j g r u p y . W y j ą t e k (w powszechnym odczuciu) s t a n o w i ą Cyganie karpaccy, przez przedstawicieli p o z o s t a ł y c h u w a ż a n i za „ ł a b a n c a " — t e r m i n jest niejasny w swojej genezie, ale p e ł n i f u n k c j ę w y r ó ż n i k a o k r e ś l a j ą c e g o l u d z i nieczystych, pogardzanych, odrzuconych. K o n s e k w e n c j ą jest, że przedstawiciele trzech g r u p : L o w a r a , K e ł d e r a s z a i Polska Roma, w a h a j ą się, czy z a l i c z y ć i c h do k a t e g o r i i Roma, choć s t w i e r d z a j ą , że to t a k ż e są Cyganie; do tej istotnej r ó ż n i c y n i e p o k r y w a n i a się z a k r e s ó w k a t e g o r i i 1 9 2 0 1 9 Mróz, 2 0 Z . B e n e d y k t o w i e z, D . M a r k o w s k a , O niektórych tyfikacji Świadomościowe..., kulturowej 1979, z. 2, s. 210. w procesie s. 162. porozumiewania się, „Etnografia problemach iden­ P o l s k a " , t. X X I I I : �WYRÓŻNIANIE GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ CYGANÓW 161 R o m a i Cyganie p o w r ó c i m y dalej. Cyganie karpaccy — „ ł a b a n c a " —• są p r z y c z y n ą , że w o b r ę b i e Polska Roma w odniesieniu do jednej z p o d ­ g r u p (Galicyjaki) istnieje n i e j a s n o ś ć stosunku. G a l i c y j a k i s t a n o w i ą d o ś ć w y m i e s z a n ą s p o ł e c z n o ś ć , n i e z b y t s p ó j n ą i n i e j e d n o r o d n ą genetycznie. Nazwa pochodzi od r e g i o n u na p o ł u d n i u Polski. W ś r ó d n i c h s p o t k a m y s i ę t a k ż e z n a z w i s k a m i c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla C y g a n ó w k a r p a c k i c h . W i ę k s z o ś ć z n i c h uznaje p r z y w ó d z t w o Š e r o - R o m a , ale są i tacy, k t ó r z y t y l k o f o r m a l n i e m u się p o d p o r z ą d k o w u j ą , w p r a k t y c e nie u c z e s t n i c z ą c w ż y c i u całej g r u p y , w spotkaniach i t d . Nie s ą zapraszani i sami zapewne t e ż l ę k a j ą się t a m p o j a w i ć , z n a j ą c p o g a r d l i w y stosunek do siebie. Część Polska Roma zalicza i c h do k a t e g o r i i Roma, część ma w ą t p l i w o ś c i — w rezultacie n a j c z ę ś c i e j z n a j d u j ą k o m p r o m i s o w e w y j ś c i e : „ t o s ą Roma, ale takie ł a b a n c o w a t e " . Podgrupa G a l i c y j a k ó w s t a n o w i w i ę c obszar j a k ­ b y p r z e j ś c i o w y p o m i ę d z y Roma a t y m i , k t ó r y m odmawia się powszech­ nie tego miana — C y g a n a m i k a r p a c k i m i . Zapewne z r e s z t ą i taka jest ge­ neza tej p o d g r u p y , że w ę d r u j ą c poprzez p a g ó r k o w a t y t e r e n G a l i c j i i za­ t r z y m u j ą c się t u t a j na z i m ę w c h o d z i ł y n i e k t ó r e r o d z i n y Polska Roma w k o n t a k t z z a m i e s z k u j ą c y m i w w i e l u wioskach C y g a n a m i k a r p a c k i m i . D o c h o d z i ł o do mieszanych m a ł ż e ń s t w , t a k ż e do m a ł ż e ń s t w a z P o l a k a m i , co s p r a w i ł o , że faktycznie G a l i c y j a k i s t a n o w i ą s p o ł e c z n o ś ć m i e s z a n ą o n i ­ s k i m statusie w ś r ó d p o z o s t a ł y c h Polska Roma, j a k b y g r u p ę p r z e j ś c i o w ą . Dla s p o ł e c z n o ś c i n i e c y g a ń s k i e j ( m ó w i m y t u t a j o s p o ł e c z n o ś c i Pola­ k ó w ) w ś r ó d w i e l u n a r o d o w o ś c i Cyganie z a j m u j ą miejsce u samego d o ł u s k a l i s y m p a t i i — a n t y p a t i i , akceptacji -— odrzucenia, s ą zatem t y m i , do k t ó r y c h Polacy (jeśli nie w ogóle, to znaczna część) o d c z u w a j ą d u ż y dystans, d u ż ą n i e c h ę ć . Stosunek ten u z a s a d n i a j ą i r a c j o n a l i z u j ą cechy, j a k i e s ą p r z y p i s y w a n e Cyganom. W ś r ó d n i c h na p i e r w s z y c h miejscach — jako n a j c z ę ś c i e j w y m i e n i a n e — są l e n i s t w o , b r u d , t c h ó r z l i w o ś ć , f a ł s z y w o ś ć . P r z e c i w i e ń s t w a t y c h cech, czystość, odwaga, p r a c o w i t o ś ć , s z c z e r o ś ć i o t w a r t o ś ć , s ą t y m i , k t ó r e Polacy n a j c h ę t n i e j p r z y p i s u j ą sobie, k t ó r e s t a n o w i ą istotne elementy autostereotypu. Zarazem o k r e ś l a j ą one j a k b y s t a ł e k o m p o n e n t y stereotypu w ogóle. Roma b o w i e m o k r e ś l a j ą c s w ó j stosunek do P o l a k ó w , k r e ś l ą c s w ó j w i z e r u n e k n i e - C y g a n ó w o d w o ­ ł u j ą się do tego samego n i e m a l zestawu cech. Polacy s ą b r u d n i w e d ł u g n i c h — w y j a ś n i e n i e m s ą inne k a n o n y c z y s t o ś c i w s p o ł e c z n o ś c i polskiej i u Roma. D l a P o l a k ó w ś l a d y k u r z u czy u b ł o c o n e dzieci p r z y ś n i a d e j cerze z d a j ą się p o t w i e r d z a ć o k r e ś l e n i e „ b r u d n i " w stosunku do C y g a n ó w , dla C y g a n ó w z a ś fakt, że ta sama miska m o ż e s ł u ż y ć do prania i m y c i a potem w n i e j t w a r z y , jest uzasadnieniem stwierdzenia, że Polacy s ą b r u d n i , w y r a ź n e b o w i e m rozdzielenie ( i konsekwentne przestrzeganie tego) n a c z y ń na te, k t ó r e s ł u ż ą do m y c i a t w a r z y , d o l n y c h części ciała, dla kobiet, do prania, do p r z y g o t o w y w a n i a jedzenia, jest k a n o n i c z n y m 2 1 2 1 P e ł n i e j o m a w i a m t ę k w e s t i ę w: Świadomościowe..., s. 165-166. �152 LECH MROZ w y m o g i e m rozumienia c z y s t o ś c i dla Roma. T a k w i ę c ze swojego p u n k t u widzenia k a ż d a ze s p o ł e c z n o ś c i ma r a c j ę . L e n i s t w o jest o p o z y c j ą praco­ w i t o ś c i , m ó w i o z ł y m stosunku do pracy — w r o z u m i e n i u Polaka Cygan jest l e n i w y , to znaczy nie jest p r a c o w i t y ( k t ó r a to cecha, bardzo w y s o k o w a r t o ś c i o w a n a , jest elementem autostereotypu), albo jeszcze inaczej, m a z ł y stosunek do pracy, źle pracuje. W osądzie Roma nie-Cygan pracuje t a k ż e n i e w ł a ś c i w i e , po gadziowsku, g ł u p i o , monotonnie, ś l a m a z a r n i e , n i e zyskownie, w o d r ó ż n i e n i u od szybko, sprawnie, p o m y s ł o w o i zyskownie ( w e d ł u g w ł a s n e g o w i z e r u n k u ) p r a c u j ą c e g o Roma. Analogicznie m o ż n a b y p r z e ś l e d z i ć inne cechy, j a k i e wzajemnie sobie p r z y p i s u j ą . Teraz skoncen­ t r u j e m y się jednak t y l k o na t y c h cechach n e g a t y w n y c h , k t ó r e w y t y k a n e P o l a k o m są dla Roma zarazem s k ł a d o w y m i autostereotypu. W tej r o l i p e ł n i ą w a ż n ą f u n k c j ę f i l t r u , przez k t ó r y w i d z i a n a jest t a k ż e s p o ł e c z n o ś ć c y g a ń s k a . Ocena poprzez s i a t k ę cech s k ł a d a j ą c y c h się na autostereotyp p r o w a d z i do uznania k o g o ś za Roma l u b nie, przyznania m u statusu ,,ćaćo R o m " — prawdziwego Cygana, l u b t e ż k r y t y c z n e g o , p i ę t n u j ą c e g o ocenienia j a k o „ c h r y j a R o m " ( „ p h u j R o m " ) — złego Cygana, a w s k r a j ­ n y m przypadku jako „łabanca". Jak w i a d o m o , cechy k o n s t r u u j ą c e stereotyp i autostereotyp s ą zara­ zem b e z p o ś r e d n i o skojarzone z w a r t o ś c i a m i o k r e ś l a j ą c y m i wzorzec ż y c i a godziwego — j a k i charakteryzuje c z ł o w i e k a ż y j ą c e g o zgodnie z zasadami etycznymi obowiązującymi w społeczności cygańskiej, czyli kogoś, kto s p e ł n i a w y m o g i p o p r a w n o ś c i . Istnieje szereg k a t e g o r i i , poprzez p r y z m a t k t ó r y c h dokonuje się oceny osoby, r o d z i n y czy g r u p y ; oceny b ę d ą c e j zarazem k w a l i f i k a c j ą do p r a w d z i w y c h C y g a n ó w — ćaćo Roma czy w o g ó ­ le do Roma. K a t e g o r i e owe s k ł a d a j ą się w s p ó l n i e na z a s a d ę r o m a n i p e n — co m o ż n a b y o k r e ś l i ć j a k o c y g a ń s k i s p o s ó b życia, c y g a ń s k o ś ć . S k ł a d a się na to przestrzeganie m ó w i e n i a po c y g a ń s k u — n i e u ż y w a n i e poza k o n ­ t a k t a m i ze s p o ł e c z n o ś c i ą n i e c y g a ń s k ą j ę z y k a polskiego, przestrzeganie zasady phuripen — szacunku dla starszych, a u t o r y t e t u g ł o w y r o d z i n y , r o d ó w , osób starszych, zasad c z y s t o ś c i jedzenia i higieny, pozycji k o b i e ­ t y , j e j r o l i i przestrzegania sposobu noszenia się, ubierania — z w ł a s z c z a przez k o b i e t y ( s k r o m n o ś ć u b i o r u — przez co rozumie s i ę n i e m a l o w a n i e się kobiet, nienoszenie u b i o r ó w p r o w o k u j ą c y c h — zabronione s ą k r ó t ­ k i e s p ó d n i c e , spodnie, o p i ę t e b l u z k i , z d u ż y m i d e k o l t a m i ) , t r z y m a n i a się przez k o b i e t y z dala od p r z y r z ą d z a n i a p o s i ł k ó w w okresach n i e c z y s t o ś c i (przed i po p o ł o g u , w okresie menstruacji). Przekroczenie t y c h zasad jest obwarowane g r o ź b ą skalania — mageripen. D o p e ł n i a ó w wzorzec romanipen zasada расгго — goszczenia w s p ó ł r o d o w c ó w i i n n y c h R o m ó w . S ą to w a r t o ś c i uniwersalne, powszechne, n i e z a l e ż n i e od g r u p y , do n i c h m o ż n a b y jeszcze z a l i c z y ć s p o s ó b zarobkowania — t j . w y k o n y w a n i e p r a ­ cy c y g a ń s k i e j , a w k a ż d y m razie niepodejmowanie pracy, k t ó r a u w a ­ ż a n a jest za b r u d n ą (np. s p r z ą t a n i e ulic), t a k ż e z a s a d ę w i ę z i z w ł a s n ą g r u p ą i lojalności, z a b r a n i a j ą c e j w p r z y p a d k a c h spornych o d w o ł y w a n i a �WYRÓŻNIANIE GRUPY WŁASNEJ PRZEZ 153 CYGANÓW 2 2 się do w ł a d z n i e c y g a ń s k i c h . W p r z y p a d k u Polska Roma, L o w a r a i K e ł ­ derasza — c z y l i g r u p do niedawna w ę d r u j ą c y c h — do zestawu cech o b o w i ą z u j ą c y c h , o k r e ś l a j ą c y c h romanipen, wchodzi t a k ż e w ę d r o w n y t r y b życia. O n w ł a ś n i e s t a ł się j e d n y m z p o d s t a w o w y c h — j a k s ą d z ę — ele­ m e n t ó w k s z t a ł t u j ą c y c h n i e c h ę ć L o w a r a , K e ł d e r a s z a i Polska Roma do C y g a n ó w k a r p a c k i c h . M ó w i ą c o przestrzeganiu czystości jedzenia m a m na m y ś l i przede w s z y s t k i m niejedzenie p o t r a w , k t ó r y c h s p o ż y c i e jest k a l a j ą c e : k o n i n y i m i ę s a z w i e r z ą t d o m o w y c h , t a k i c h j a k k o t y i psy. Je­ dzenie k o n i n y przez C y g a n ó w k a r p a c k i c h jest d r u g i m w a ż n y m , m o ż e n a j w a ż n i e j s z y m , c z y n n i k i e m o k r e ś l a n i a i c h m i a n e m nieczystych, a p r z y okazji, zapewne dla w i ę k s z e g o zohydzenia, p r z y p i s y w a n i a i m — przez Polska Roma, L o w a r a i K e ł d e r a s z a — t a k ż e jedzenia p s ó w i k o t ó w . Z w y ­ czaj jedzenia k o n i n y przez C y g a n ó w k a r p a c k i c h i zakaz u p o z o s t a ł y c h C y g a n ó w w y m a g a osobnego o m ó w i e n i a i przeanalizowania, c z y m t u t a j z a j m o w a ć się nie b ę d z i e m y . A m b i c j e , cele C y g a n ó w z t y c h t r z e c h g r u p s y t u u j ą się w o b r ę b i e swojego ś w i a t a , w o b r ę b i e w ł a s n e j g r u p y . D l a c z ł o n k a s p o ł e c z n o ś c i L o w a r a , K e ł d e r a s z a czy Polska Roma t y m , do cze­ go się d ą ż y , co jest i m o ż e b y ć w z o r e m , jest w z ó r ćaćo Roma, w z ó r o k r e ś l a n y r a m a m i romanipen; posiadanie p r z e d m i o t ó w l u k s u s u — sa­ m o c h o d ó w , z ł o t y c h ozdób, w y r ó ż n i a j ą c e g o się w o z u — jest j e d y n i e d r o ­ gą do ewentualnego podniesienia p r e s t i ż u , podniesienia pozycji w ł a s n e j , ale t y l k o w s p o ł e c z n o ś c i swojej, t y l k o dla R o m ó w , ocena n i e - C y g a n ó w nie liczy się t u t a j , nie ma z u p e ł n i e znaczenia. W t y m w z g l ę d z i e w y j ą t ­ kowa jest sytuacja C y g a n ó w k a r p a c k i c h . W k a ż d y m razie p r z y p o w s z e c h n o ś c i p e w n y c h zasad s k ł a d a j ą c y c h się na r o m a n i p e n są t a k ż e takie, k t ó r e w y z n a c z a j ą g r a n i c ę m i ę d z y Cyga­ n a m i k a r p a c k i m i i p o z o s t a ł y m i . G r a n i c ę na t y l e m o c n ą ( m i m o iż w ę d r o ­ wanie p r z y b r a ł o i n n y charakter), że m o ż e m y m ó w i ć o d w u o d r ę b n y c h ś w i a t a c h c y g a ń s k i c h , j e d n y m , na k t ó r y s k ł a d a j ą się Polska Roma, L o ­ wara i Kełderasza, i d r u g i m — C y g a n ó w karpackich. R o z p a t r z m y teraz k i l k a i s t o t n y c h k w e s t i i . Jaka jest zasada r ó ż n i c o ­ wania na R o m ó w (ćaćo Roma i Roma) i na C y g a n ó w we w ł a s n y m o d ­ czuciu przedstawicieli tej g r u p y , j a k a jest zasada r ó ż n i c u j ą c a te t e r m i ­ n y — k i e d y R o m m ó w i o sobie: jestem Cyganem, a k i e d y m ó w i : j e s t e m Romem, i kogo w ó w c z a s o k r e ś l a m i a n e m Cygana; kogo z a ś t e r m i n e m manuš (człowiek). K a ż d a z trzech w y m i e n i o n y c h ( p o m i j a m t u t a j c h w i l o w o C y g a n ó w karpackich) g r u p f u n k c j o n u j e w ś w i a d o m o ś c i w ł a s n e j j a k o grupa szcze­ g ó l n a . W j e j o b r ę b i e p o s z c z e g ó l n e p o d g r u p y (u Polska Roma) l u b vice (u L o w a r a i K e ł d e r a s z a ) są t a k ż e — o c z y m j u ż w s p o m i n a l i ś m y •— n i ż e j 2 2 A. O niektórych M i r g a: Niektóre z tych zasad o d n o s z ą c y c h kategorie L u d o w a " , n r 1-4: 1982, s. 95-98. światopoglądu s i ę do Cyganów Romów spiskich, karpackich „Polska pisze Sztuka �164 LECH MROZ l u b w y ż e j w a r t o ś c i o w a n e , jednak p o d s t a w o w ą k a t e g o r i ą i d e n t y f i k a c j i jest grupa, zatem p r z y n a l e ż n o ś ć do L o w a r a , K e ł d e r a s z a l u b Polska R o ­ m a . S ł o w o R o m o k r e ś l a w j ę z y k u c y g a ń s k i m w ł a s n ą g r u p ę i u ż y c i e go w odniesieniu do n i e w ł a s n e j s p o ł e c z n o ś c i uwidacznia e m o c j o n a l n o ś ć t o ­ w a r z y s z ą c ą ocenie r ó ż n y c h g r u p . I s t n i e j ą c e w o b r ę b i e t y c h trzech g r u p zasady kodeksu etycznego i c h a r a k t e r y z u j ą c a je nadal znaczna r u c h l i ­ w o ś ć przestrzenna r ó ż n i je w y r a ź n i e od C y g a n ó w k a r p a c k i c h i o k r e ś l a stosunek do n i c h — j a k o g r u p y o s i a d ł e j i ż y j ą c e j w znacznej s t a ł e j b l i s ­ k o ś c i z nie-Cyganami. P o t w i e r d z e n i e m jest relacja m i ę d z y u ż y c i e m o k r e ­ ś l e ń Cygan i R o m . D l a przedstawicieli Polska Roma, L o w a r a i K e ł d e ­ rasza kategoria R o m jest dość e k s k l u z y w n y m o k r e ś l e n i e m t y l k o n i e k t ó ­ r y c h , w uproszczeniu m o ż n a b y p o w i e d z i e ć w ł a ś c i w y c h , z urodzenia C y ­ g a n ó w . T e r m i n Cygan — n i e g d y ś , a n i e k i e d y i dziś c h a r a k t e r u w y r a ź n i e pejoratywnego (nie m ó w i ę t u t a j o e t y m o l o g i i s ł o w a , niejasnej do d z i ­ siaj, ale o powszechnej jego k o n o t a c j i , powszechnym odczuwaniu) —- dziś t r a k t o w a n y jest dość powszechnie w d w ó c h aspektach. Na potrzeby n i e - C y g a n ó w w kontakcie z n i m i jako r ó w n o z n a c z n y z określeniem Rom jako nazwa w ł a s n e j g r u p y , w kontakcie z a ś m i ę d z y R o m a m i j a k o o k r e ­ ś l e n i e l u d z i p o d o b n y c h do R o m ó w , l u d z i o t a k i e j samej genezie, ale nie zaliczanych do R o m ó w z r a c j i zatracenia swojej c y g a ń s k o ś c i — r o m a ­ nipen. Przedstawiciel C h a ł a d y t k a Roma (jest to jedna z p o d g r u p P o l ­ ska Roma) w y m i e n i a w ś r ó d Roma z a r ó w n o całość Polska Roma, j a k K e ł d e r a s z a i L o w a r a , o d m a w i a j ą c p r z y n a l e ż n o ś c i do R o m ó w , ale z a l i ­ czając do C y g a n ó w w s z y s t k i c h C y g a n ó w k a r p a c k i c h i n i e k t ó r e n i e w i e l ­ kie p o d g r u p y Polska Roma z a m i e s z k a ł e na p o ł u d n i u P o l s k i (np. G a l i c y j a k ó w ) . Cygan z p o d g r u p y Polska Roma do k a t e g o r i i R o m zalicza w ł a s n ą g r u p ę oraz K e ł d e r a s z a i L o w a r a . Przedstawiciele t y c h d w ó c h ostatnich g r u p w zasadzie t y l k o siebie zaliczają do R o m ó w , pozosta­ ł y c h —- w t y m i Polska Roma — o k r e ś l a j ą c jedynie jako C y g a n ó w . Wszystkie t r z y w y m i e n i o n e g r u p y w najlepszym razie na p e r y f e r i i sy­ t u u j ą C y g a n ó w k a r p a c k i c h ; w i d z ą i c h j a k o z u p e ł n i e s z c z e g ó l n ą katego­ r i ę l u d z i nieczystych. Rzecz p r z y t y m osobliwa, silniej kwestionowana jest c y g a ń s k o ś ć k a r p a c k i c h C y g a n ó w przez Polska Roma ( m i m o ś w i a ­ d o m o ś c i w s p ó l n o t y pochodzenia), silniej p o d k r e ś l a n a i c h n i e c z y s t o ś ć (,,łabanca") n i ż u L o w a r a i K e ł d e r a s z a . Jest to b y ć m o ż e i l u s t r a c j a znanego zjawiska przenoszenia na i n n y c h tego, co odczuwane j a k o niekorzystne jest p r z y p i s y w a n e przez i n n y c h g r u p i e w ł a s n e j . D l a L o w a r a i K e ł d e r a ­ sza Polska Roma s ą Cyganami, c h o ć nie Roma, w k a ż d y m razie nie 2 3 2 3 Jest to specyficzna podgrupa, k t ó r a przebywała przez d ł u g i e dziesięciolecia na obszarach dziś w c h o d z ą c y c h w s k ł a d Republik L i t e w s k i e j i B i a ł o r u s k i e j po r o k u 1956 L. Mróz, s. 20-26. w ramach repatriacji Chaładytka Roma, przywędrowali Tsiganes en Pologne, do P o l s k i . P e ł n i e j ZSRR; o nich w: „ E t u d e s T s i g a n e s " , n r 1: 1979, �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ P R Z E Z CYGANÓW 165 p r a w d z i w y m i Roma. C y g a n ó w karpackich zaliczają do „ ł a b a n c ó w " , ale d o ś ć c z ę s t o m o ż n a się d o w i e d z i e ć , że s ą oni t e ż Cyganami, t y l k o g o r ­ s z y m i . Polska Roma, ś w i a d o m i zapewne tego i w z o r u j ą c y s i e ' n p . na sposobie ubierania L o w a r ó w , w i d z ą c y zapewne w p ł y w y n i e c y g a ń s k i e w swojej k u l t u r z e i j ę z y k u , a s a m i o k r e ś l a j ą c y się j a k o Roma, ostro p o d k r e ś l a j ą s w o j ą o d m i e n n o ś ć od C y g a n ó w k a r p a c k i c h , o d m a w i a j ą c i m p r z y n a l e ż n o ś c i do Roma, a j e d y n i e p r z y z n a j ą c status odrzucanych „ ł a ­ b a n c ó w " — nieczystych. Tak w i ę c w z a l e ż n o ś c i od g r u p y , z p u n k t u widzenia k t ó r e j zestawia s i ę r e l a c j ę R o m a - p r a w d z i w i — Roma-Cyganie —- nie-Cyganie, widoczne b ę d ą pewne r ó ż n i c e , ale sama zasada jest zachowana. J e ś l i p a t r z e ć z p u n k t u widzenia L o w a r a czy K e ł d e r a s z a , o n i b ę d ą s t a n o w i l i k l a s ę Ro­ m a ( p r a w d z i w y c h ) — swoich, Polska Roma z o s t a n ą o k r e ś l e n i j a k o Ro­ m a (Cyganie) —- i n n i , o b c y m i są nie-Cyganie. Osobnik z Polska Roma d o R o m ó w zaliczy w ł a s n ą g r u p ę o p r ó c z L o w a r a i K e ł d e r a s z a , j e d n o c z e ś ­ nie p o d k r e ś l a j ą c p r a w d z i w ą „ r o m s k o ś ć " w ł a s n e j g r u p y , a m i a n e m C y ­ g a n ó w (ale nie Roma) o k r e ś l i czasami C y g a n ó w k a r p a c k i c h l u b G a l i c y j a k ó w . S u m u j ą c m o ż e m y z a u w a ż y ć , że uwidacznia się t u t a j j a k g d y b y p o d w ó j n e p r z e n i k a j ą c e się rozumienie t e r m i n ó w R o m i Cygan. P r z e d ­ s t a w i c i e l Polska Roma m ó w i ą c o sobie R o m rozumie to j e d n o c z e ś n i e j a ­ k o ćaćo Rom, t y m s a m y m faktycznie m ó w i ą c o K e ł d e r a s z a i L o w a r a Roma (ale nie ćaćo) t r a k t u j e i c h j a k C y g a n ó w , c z y l i t a k j a k G a l i c y j a k ó w , c h o ć jest ś w i a d o m r ó ż n i c y m i ę d z y n i m i i sam n i e j e d n o k r o t n i e u w i ­ dacznia w ł a s n y szacunek dla nich. Przedstawiciel g r u p y L o w a r a bardziej jednoznacznie w y o d r ę b n i a k a t e g o r i ę C y g a n ó w . O d m a w i a j ą c zaliczenia Polska Roma do R o m ó w sytuuje i c h w klasie C y g a n ó w . W y n i k a z tego dość jednoznacznie, że p o j ę c i e ' s w o i ' p o k r y w a się z sa­ m o o c e n ą p r a w d z i w o ś c i (ćaćo Roma), p o j ę c i e ' i n n i ' obejmuje całą roz­ m a i t o ś ć g r u p , k t ó r e z r a c j i sposobu ż y c i a (przestrzegania romanipen) zaliczani są do Roma i przede w s z y s t k i m nie kwestionowanej k r w i r o m s k i e j . Natomiast o k r e ś l e n i e 'Cygan' ( w y ł ą c z a m t u t a j u ż y c i e go przez Ro­ m ó w w kontakcie z nie-Cyganami) ma zakres nie t a k ostry — c z ę ś c i o ­ w o p o k r y w a się ono z p o j ę c i e m ' R o m ' , ale w zasadzie jest t r a k t o w a n e n i e m a l r ó w n o z n a c z n i e z p o j ę c i e m ' ł a b a n c ' — b y ł y R o m , odrzucony, ten, k t ó r y jest nieczysty. Jest to w i ę c specjalna kategoria — co uwidacznia­ m y na r y s u n k u . Najczęściej i n i e m a l w y ł ą c z n i e rezerwowana dla Cyga­ n ó w k a r p a c k i c h przez g r u p y p o z o s t a ł e , p r z y c z y m n i e k i e d y zaliczani są t a m i G a l i c y j a k i (przez część Polska Roma) b ą d ź czasami Polska Roma {przez K e ł d e r a s z a i L o w a r a ) . Nie-Cyganie — w e d ł u g c y g a ń s k i e g o o k r e ś l e n i a „ g a d z i e " — są j e d ­ noznacznie obcymi, spoza k a t e g o r i i Roma, ale i k a t e g o r i i Cyganie. Te t r z y kategorie (swoi — i n n i — obcy) f u n k c j o n u j ą stale w ś w i a ­ d o m o ś c i k a ż d e g o Roma, są c z y n n i k a m i o k r e ś l a j ą c y m i stosunek w ł a s n e j g r u p y do tych, k t ó r z y do niej nie n a l e ż ą . Odrzuceni ( „ ł a b a n c e " ) s t m o - �156 LECH MRÓZ w i ą o d r ę b n ą k a t e g o r i ę , p e w i e n s z c z e g ó l n y przypadek, nie z m i e n i a j ą c y jednak samej zasady. Jest k w e s t i ą jeszcze dalszych b a d a ń , czy f u n k c j o n u j ą one stale, r ó w ­ n o c z e ś n i e w ustalaniu miejsca w ł a s n e j g r u p y i r e l a c j i do t y c h , k t ó r z y do niej nie są zaliczani, czy t e ż m a m y do czynienia z r ó w n o l e g l e stale f u n k c j o n u j ą c y m i d w i e m a p a r a m i opozycji: s w o i — i n n i i s w o i / i n n i — obcy. Z dotychczasowych m o i c h obserwacji i b a d a ń w y n i k a , że n a l e ż y p r z y j ą ć t ę d r u g ą m o ż l i w o ś ć , s t a ł e oboczne f u n k c j o n o w a n i e w ś w i a d o ­ m o ś c i t y c h d w ó c h par opozycji jako e l e m e n t ó w kanonicznych k o n s t y ­ t u u j ą c y c h w i z j ę ś w i a t a i w ł a s n e g o w n i m miejsca. S ą to zarazem d w a r ó ż n e poziomy relacji: 1) Roma — Cyganie, w e w n ą t r z e t n i c z n a — gdzie w y z n a c z n i k i e m jest przekroczenie n o r m ; 2) Ro­ ma — nie-Cyganie, gdzie w y z n a c z n i k i e m jest r ó ż n i c a etniczna a nie r y ­ tualna. Zarazem są to w i ę c i d w a rodzaje i d e n t y f i k a c j i : identyfikacji o k r e ś l a n e j przez przekroczenie oraz i d e n t y f i k a c j i o k r e ś l a n e j przez k u l ­ t u r ę i etniczność. N a l e ż y z w r ó c i ć u w a g ę na jeszcze j e d n ą k o n o t a c j ę s ł o w a Cygan, na jeszcze j e d n ą m o ż l i w o ś ć u ż y c i a go, j e d n a k ż e w z u p e ł n i e i n n y m k o n t e k ­ ście i w z u p e ł n i e i n n y m celu. S ą to sytuacje, gdy i d e n t y f i k a c j i jako C y ­ gana dokonuje R o m wobec n i e - C y g a n ó w dla c e l ó w b ą d ź o k r e ś l e n i a swo­ j e j p r z y n a l e ż n o ś c i w t e r m i n o l o g i i znanej n i e - C y g a n o w i , rozumianej przez niego, b ą d ź w celach uzyskania o k r e ś l o n y c h k o r z y ś c i w y k o r z y s t a n i a w y ­ o b r a ż e ń k o j a r z o n y c h z C y g a n a m i w u m y ś l e n i e - C y g a n ó w . J e ś l i do prze­ d z i a ł u w wagonie k o l e j o w y m wsiada 3-, 4-osobowa grupa C y g a n ó w , do p r z e d z i a ł u , gdzie siedzą t a k ż e nie-Cyganie, w t e d y , m i m o iż dla siebie czują się R o m a m i , w celach s p e k u l a t y w n y c h i d e n t y f i k u j ą się jako C y ­ ganie wobec n i e - C y g a n ó w . P o n i e w a ż w i e d z ą , że dla P o l a k ó w Cyganie s ą b r u d n i , z a c z y n a j ą się d r a p a ć — co jest j e d n ą z oznak b r a k u c z y s t o ś c i i co n i e - C y g a n o m potwierdza i c h c y g a ń s k o ś ć . Po p e w n y m czasie p r z e ­ d z i a ł pustoszeje, p o d r ó ż n i p r z e n o s z ą s i ę , a gdy d r a p i ą c y się z o s t a j ą sa­ m i , drapanie ustaje i p o w r a c a j ą j a k g d y b y do swojej t o ż s a m o ś c i Ro­ mów . Uwidacznia się p r z y t y m p e w i e n paradoks, pewna o s o b l i w o ś ć t e r m i ­ n u „ C y g a n " . S t w o r z o n y przez n i e - C y g a n ó w , m a j ą c y w y d ź w i ę k p e j o r a ­ t y w n y , p o s ł u ż y ł grupie n i m o k r e ś l a n e j — Roma, do r o z w i ą z a n i a p r o b l e ­ m u s a m o i d e n t y f i k a c j i i stosunku do i n n y c h o s o b n i k ó w , spoza w ł a s n e j społeczności. Do r o z s t r z y g n i ę c i a k w e s t i i , j a k n a z w a ć i k i m są ci, k t ó r z y są w p r a w d z i e k r w i w s p ó l n e j , r o m s k i e j , ale k t ó r y m zarzuca się sprzenie­ wierzenie zasadom r o m a n i p e n , k t ó r z y nie s ą zaliczani do swoich, do g r u ­ p y w ł a s n e j , ale t a k ż e p r z e c i e ż nie są „ g a d z i a m i " . 2 4 2 4 P e ł n i e j pisze milacije Cigana-Roma, Cyganie, Kraków o tym: M. I. K a m i ń s k i , 1976. Konflikt identiteta u procesu „ K u l t u r a " , B e o g r a d , n r 35: 1976, s. 143-148; t a k ż e J . asi- Yoois, �WYRÓŻNIANIE GRUPY W Ł A S N E J PRZEZ CYGANÓW 157 Konieczne — dla dalszego w y w o d u —- jest z w r ó c e n i e u w a g i na j e ­ szcze jeden t e r m i n . W j ę z y k u c y g a ń s k i m istnieje s ł o w o manuś. Ozna­ cza ono c z ł o w i e k a , ale jest to c z ł o w i e k j a k o gatunek. R o m to j a k b y c z ł o w i e k n a j w ł a ś c i w s z y , s z c z e g ó l n y , pisany przez d u ż e ,,C", istota w y ­ r ó ż n i a j ą c a się w ś r ó d w i e l o ś c i istot obdarzonych m i a n e m c z ł o w i e k przez m a ł e ,,c", o k r e ś l a j ą c y c h po p r o s t u p r z y n a l e ż n o ś ć g a t u n k o w ą . A l e k r y j e się z a t y m jeszcze inna konotacja, m a j ą c a oparcie w kategoriach etycz­ n y c h . Manuś to k t o ś , k t o ż y j e zgodnie z z a s a d ą manuśipen — człowie­ c z e ń s t w a ( j a k b y a n a l o g i c z n ą , p a r a l e l n ą do romanipen). Manuś nie m u s i b y ć ćaćo Romem, to d z i ę k i s w o i m w a l o r o m m o ż e b y ć zaliczony do k a ­ tegorii gatunku „człowiek". T y m terminem określić można w y j ą t k o w o t a k ż e nie-Cygana, jeśli jest on c z ł o w i e k i e m p r z y c h y l n y m Cyganom, j e ­ śli nie separuje się od n i c h , nie gardzi n i m i , pomaga. O g ó ł o w i nie-Cyga­ n ó w nie p r z y s ł u g u j e to o k r e ś l e n i e w r o z u m i e n i u R o m ó w . Tak w i ę c dochodzimy do w a ż n e g o s p o s t r z e ż e n i a , że t y l k o d w ó m p i e r ­ w s z y m k a t e g o r i o m (lub p i e r w s z e m u c z ł o n o w i p a r y opozycji) swoi — i n ­ n i p r z y s ł u g u j e miano l u d z i , że t y l k o one są do l u d z i zaliczane, n i e - C y ­ ganie z i s t o t y swojej nie są l u d ź m i i nie p r z y n a l e ż y i m o k r e ś l e n i e c z ł o ­ w i e k — manuś. J e d y n y m w y j ą t k i e m s ą ci, k t ó r z y obdarzeni m i a n e m ma?;tiš s p o ś r ó d n i e - C y g a n ó w s t a n o w i ą j a k g d y b y ł ą c z n i k m i ę d z y t y m i d w i e m a s p o ł e c z n o ś c i a m i , analogiczny b y ć m o ż e j a k n i e c z y ś c i —• „ ł a b a n ­ ca". G d y b y chcieć o d w o ł a ć się do w y ś w i e c h t a n e j nieco opozycji n a t u r y i k u l t u r y , m o ż n a b y p o w i e d z i e ć , że (z p u n k t u widzenia R o m ó w ) Roma swoi i i n n i (ćaćo Roma i Roma) s t a n o w i ą k r ą g k u l t u r y , obszar k u l t u r y , natomiast wszyscy nie-Cyganie o t a c z a j ą c ą i c h n a t u r ę , w ś r ó d k t ó r e j ż y ­ ją. D r o g ą p r z e j ś c i a od n a t u r y nieoswojonej, od n i e l u d z i do k u l t u r y i do c z ł o w i e c z e ń s t w a jest uzyskanie statusu c z ł o w i e k a . Nie jest to w p r a w d z i e p e ł n e c z ł o w i e c z e ń s t w o , o k r e ś l e n i e to nadane n i e - C y g a n o w i zawiera bo­ w i e m p e w n ą s p r z e c z n o ś ć , jest paradoksalne. Powiedzenie: t e n „ g a d z i o " jest c z ł o w i e k i e m , uwidacznia d o k ł a d n i e ó w paradoks, „ g a d z i o " b o w i e m z n a t u r y swojej nie jest c z ł o w i e k i e m ; to o k r e ś l e n i e p r z y s ł u g u j e t y l k o C y g a n o w i , „ g a d z i o " z a ś nie jest k r w i c y g a ń s k i e j . Analogicznie, w y d a j e się, jest z k a t e g o r i ą „ ł a b a n c " . O k r e ś l a n i t y m m i a n e m g e n e z ą s w o j ą z w i ą ­ zani są z k a t e g o r i ą l u d z i , ale przekroczeniem n o r m , p o s t ę p o w a n i e m , spo­ sobem ż y c i a j a k b y z a t r a c i l i w a l o r l u d z k i i swoje c z ł o w i e c z e ń s t w o , w y ­ c h o d z ą c poza k u l t u r ę do nieoswojonej, dzikiej n a t u r y ; są w i ę c j a k b y pomostem, ł ą c z n i k i e m — ale o k i e r u n k u p r z e c i w n y m n i ż ten, j a k i sta­ nowi określenie manuś. W p r z y p a d k u C y g a n ó w o k r e ś l e n i e siebie i swojego miejsca dokonuje się w s t a ł e j ś w i a d o m o ś c i istnienia, o b e c n o ś c i i n n y c h C y g a n ó w i obecno­ ści s t a ł e j n i e - C y g a n ó w . I d e n t y f i k a c j a wobec i n n y c h podgrup i vie, i d e n ­ t y f i k a c j a wobec r ó ż n y c h n a r o d ó w n i e c y g a ń s k i c h (czyli k i e d y Rom. za­ m i e s z k a ł y w Polsce m ó w i : jestem Polakiem, choć i Cyganem —- bo są takie sytuacje) są okazjonalne, kontekstualne, sytuacyjne. I d e n t y f i k a c j a �168 L E C H MROZ g r u p y , jej o k r e ś l e n i e wobec i n n y c h g r u p i wobec n i e - C y g a n ó w d o k o n u j e się stale, p e r m a n e n t n i e . Stale b o w i e m ż y c i u w ł a s n e j g r u p y t o w a r z y s z y otoczenie. Stale ma s i ę ś w i a d o m o ś ć istnienia i n n y c h s p o ł e c z n o ś c i c y g a ń ­ skich, spotyka je, obserwuje, s ą s i a d u j e z n i m i i stale ż y j e się w tle, k t ó ­ re s t a n o w i ą nie-Cyganie — w naszym p r z y p a d k u Polacy. W s p ó ł i s t n i e n i e , s t a ł e w s p ó ł w y s t ę p o w a n i e t y c h trzech e l e m e n t ó w , trzech kategorii, znajduje potwierdzenie w o d w o ł a n i u do g a d z i ó w u ż y ­ ciem s f o r m u ł o w a ń t a k i c h , j a k „ g a d z i o w s k i " , „ p o gadziowsku" p r z y o k r e ­ ś l a n i u nie-swoich, a t a k ż e w k ł ó t n i a c h . Powiedzenie k o m u ś „ t y gadziu", „ m y ś l i s z po gadziowsku", „ p o s t ę p u j e s z po gadziowsku" jest p o d w a ż e ­ niem, zanegowaniem jego p r a w d z i w o ś c i jako Roma. Nie o g r a n i c z a j ą c y m się do stwierdzenia: nie j e s t e ś t a k i , j a k ja czy j a k m y — j e s t e ś t a k i , j a k oni, „ g a d z i e " . Istnienie s t a ł e , r ó w n o c z e s n e trzech kategorii, trzech s k ł a d o w y c h : swoich, i n n y c h , obcych, powoduje s t a ł e oboczne w s p ó ł i s t n i e n i e , w s p ó ł ­ w y s t ę p o w a n i e d w ó c h p ł a s z c z y z n (lub par opozycji), jednej p ł a s z c z y z n y i d e n t y f i k a c j i swoich wobec i n n y c h i d r u g i e j , gdy swoich i i n n y c h prze­ ciwstawia się obcym. T y m , co ł ą c z y swoich i i n n y c h w p r z e c i w s t a w i e ­ n i u nie-Cyganom, jest p o j ę c i e c z ł o w i e c z e ń s t w a — manušipen. Zobaczy­ m y na schemacie, j a k k s z t a ł t u j ą się pozycje p o s z c z e g ó l n y c h k a t e g o r i i wobec siebie. T r u d n o p o w i e d z i e ć , j a k dalece zasada ta jest powszechna, nie t y l k o w odniesieniu do C y g a n ó w . A l e w e d ł u g niej dokonuje się — w m o i m przekonaniu, w e d ł u g moich obserwacji i b a d a ń — o k r e ś l a n i e swojego miejsca w ś w i e c i e , i d e n t y f i k a c j a w ś w i a d o m o ś c i R o m ó w ( C y g a n ó w ) . T a k ż e z r e s z t ą ż y j ą c y c h poza P o l s k ą , w i n n y c h k r a j a c h europejskich, w A m e r y c e i w A z j i . (Do w n i o s k ó w takich s k ł a n i a j ą n i e k t ó r e i n f o r m a ­ cje zawarte w l i t e r a t u r z e cyganologicznej) . B y ć m o ż e ta sama zasada w y s t ę p u j e w procesach i d e n t y f i k a c j i w s p o ł e c z e ń s t w a c h p l e m i e n n y c h , wśród grup mniejszościowych, w społecznościach e m i g r a n t ó w , społecz­ n o ś c i a c h ż y j ą c y c h w diasporze — j a k Ż y d z i , m o ż e t a k ż e g r u p m a r g i ­ nesu s p o ł e c z n e g o . Na poziomie n a r o d ó w sprowadza się do prostej opozycji swoi —• obcy, t y l e że bogatej w i e l o ś c i ą k o n t e k s t ó w i w i e l o ś c i ą p ł a s z c z y z n 2 5 2 6 2 5 Znaczna c z ę ś ć p r a c d o t y c z ą c y c h C y g a n ó w z a j m u j e s i ę p r z y c z y n k a m i lub suje zbyt jednostronnie s p o ł e c z n o ś ć nakże i w nich m o ż n a współczesna, prace znaleźć Actona, cygańską (romantycznie lub potwierdzenia. Ficowskiego, Wyraźniej z niechęcią). dostarcza ich Heymowskiego, L u c de opi­ Jed­ literatura Heuscha, Okely, Y o o r s a , a po c z ę ś c i t a k ż e L i é g e o i s a , M a r t y , S u t h e r l a n d i i n n y c h . 2« W y d a j e s i ę , ż e s y t u a c j a t a k a i s t n i a ł a n a w s c h o d n i c h z i e m i a c h P o l s k i — wchodzących w skład ZSRR. Gdzie obok siebie żyły rozmaite grupy dziś żydowskie, r ó ż n i ą c e s i ę z a s a d a m i r e l i g i j n y m i , r y t u a ł e m , u b i o r e m , c z a s a m i j ę z y k i e m itd. — oto­ czone ś r o d o w i s k i e m jach. Brak nieżydowskim. Sytuacje jest o d p o w i e d n i c h b a d a ń , a j e d y n i e do w ł a s n y c h przypuszczeń. takie m i a ł y miejsce i w dlatego nie mogę odwołać się do innych kra­ publikacji, �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ P R Z E Z CYGANÓW 159 i d e n t y f i k a c j i — co ma uzasadnienie w atomizacji s p o ł e c z e ń s t w a , w za­ n i k u w i ę z i n i e f o r m a l n y c h i d o m i n a c j i w i ę z i f o r m a l n y c h — to p r z y p u ­ szczenie w y d a j e się zasadne. B y ć m o ż e to w ł a ś n i e — n i e r o z r ó ż n i e n i e między identyfikacją w obrębie społeczności plemiennych i t p . a w s p ó ł ­ czesnych n a r o d o w y c h jest p r z y c z y n ą n i e p o r o z u m i e ń i k o n t r o w e r s j i p r z y analizowaniu tego zagadnienia. P r z e d s t a w m y teraz graficznie to, co w y ż e j zostało powiedziane: Przedstawiony r y s u n e k uwidacznia jeszcze dodatkowe elementy w i ą ­ żące się z o k r e ś l e n i e m w ł a s n e j g r u p y wobec t y c h , k t ó r z y do niej nie s ą zaliczani. W s p o m n i a ł e m w y ż e j o o b o w i ą z u j ą c e j u Roma, t r a k t o w a n e j j a ­ ko jeden z p o d s t a w o w y c h e l e m e n t ó w romanipen zasadzie endogamii m a ł ­ ż e ń s k i e j . W s p ó ł m a ł ż o n k o w i e w y b i e r a n i są z r e g u ł y s p o ś r ó d w ł a s n e j g r u ­ p y (choć często z r ó ż n y c h podgrup), granice m o ż l i w o ś c i w y b o r u w s p ó ł ­ m a ł ż o n k a w i n n y zatem p o k r y w a ć się z g r a n i c a m i w ł a s n e j g r u p y . Jed­ n a k ż e w p r a k t y c e z d a r z a j ą się m a ł ż e ń s t w a z i n n y m i R o m a m i . T a k w i ę c n a l e ż y m ó w i ć o preferencjach, k t ó r e s y t u u j ą się w o b r ę b i e w ł a s n e j g r u ­ py, i o t o l e r a n c j i w w y b o r z e w s p ó ł m a ł ż o n k a . G r a n i c ą t o l e r a n c j i m a ł ­ ż e ń s k i e j jest granica o d d z i e l a j ą c a swoich i i n n y c h od n i e - C y g a n ó w , ale t e ż bardzo w y r a ź n i e od odrzuconych j a k o nie ż y j ą c y c h zgodnie z zasa­ d ą romanipen. W r z a d k i c h p r z y p a d k a c h obejmuje ona t a k ż e nie-Cyga­ n ó w , k t ó r z y z y s k a l i status c z ł o w i e k a —• manuš. W i ę ź poprzez k r e w sytuuje w ś r ó d l u d z i , ale granica l u d z i obejmuje t a k ż e odrzuconych (,,ła- �160 LECH MROZ banca"), choć m a ł ż e ń s t w a , k o n t a k t y z n i m i są zabronione — k a l a j ą . ( W a r ­ to d o d a ć , że do tej k l a s y zaliczani są przez Polska Roma, K e ł d e r a s z a i L o w a r a o p r ó c z w y m i e n i o n y c h w y ż e j t a k ż e ci z w ł a s n e j g r u p y , k t ó r z y t r w a l e zostali w y e l i m i n o w a n i ze s p o ł e c z n o ś c i w w y n i k u z ł a m a n i a n o r m . ) Dochodzimy t u t a j do jeszcze jednej osobliwości, do s p o s t r z e ż e n i a , że granica l u d z i p o k r y w a się z g r a n i c ą m o ż l i w o ś c i skalania. S k a l a ć m o ż e i n n y R o m (kobieta, m ę ż c z y z n a ) l u b odrzucony ( „ ł a b a n c " ) , m a j ą c y j e d ­ nak w i ę ź poprzez k r e w — c z ł o w i e k . N i e - C y g a n (nawet manus), j a k z w i e ­ r z ę nie kala — m o ż e b y ć t y l k o p r z y c z y n ą skalania, g d y R o m z ł a m i e za­ s a d ę romanipen, z a s a d ę m o r a l n o ś c i . M a ł ż e ń s t w o z nie-Cyganem m o ż e być (obecnie s u r o w o ś ć tego zakazu z ł a g o d n i a ł a , choć w i n n y b y ć s p e ł ­ nione specjalne sposoby omijania go i zachowania p o z o r ó w ) p r z y c z y n ą skalania przez z ł a m a n i e z a s a d y . T a k i m sposobem jest np. f o r m a l n e wyłączenie kobiety z własnego rodu i grupy — „ z a p o m n i e n i e " o niej. T a k ż e nie s ł a b n i e spoistość g r u p y , nie grozi j e j skalanie, g d y kobieta wprowadzana (nie-Cyganka) zostanie „ u c z ł o w i e c z o n a " — t j . gdy p r z y j ­ mie s p o s ó b ż y c i a i m y ś l e n i a c y g a ń s k i . T a k w i ę c przekroczenie b a r i e r y staje się m o ż l i w e ( m i m o obcości) dla „ g a d z i a " (nie-Cygana). Ta sama bariera jest g r a n i c ą nie do przekroczenia — m i m o cech c z ł o w i e c z y c h — dla osobnika uznanego za nieczystego ( „ ł a b a n c a " ) . W y r a ź n i e w i d a ć t u n i e p o k r y w a n i e się granic ochrony substancji biologicznej i k u l t u r o w e j . M o ż e jeszcze w y r a ź n i e j jest to widoczne na p r z y k ł a d z i e w s p ó l n o t y jedzenia — z k i m m o ż n a jeść i p i ć . T y l k o z t y m i , k t ó r z y nie są skala­ n i . Jedzenie ze s k a l a n y m z w ł a s n e j g r u p y ( „ m a g e r d o " ) , podobnie j a k z „ ł a b a n c e m " , jest niedopuszczalne — p o d g r o ź b ą stania się samemu n i e ­ c z y s t y m (skalanym); t a k ż e z „ g a d z i e m " , poza o w y m w y j ą t k i e m , j a k i s t a n o w i ą ci s p o ś r ó d nich, k t ó r y c h o k r e ś l a się m i a n e m manuš. Różnica m i ę d z y s k a l a n y m z g r u p y w ł a s n e j ( „ m a g e r d o " ) a „ ł a b a n c e m " polega na t y m , że t e m u p i e r w s z e m u t y l k o czasowo o d m a w i a się p r a w a do w s p ó l ­ n o t y jedzenia, p r a w a do p r z e b y w a n i a w g r u p i e ( p r z y p a d k i t r w a ł e g o o d ­ rzucenia są s k r a j n i e rzadkie), podczas g d y d r u g i z samej swojej i s t o t y jest t r w a l e nieczysty. F o r m u ł a „ m o ż e s z j e ś ć i p i ć z C y g a n a m i " w y p o ­ wiedziana przez B a r o - Š e r o l u b K r i s a k o - R o m a k o ń c z y okres w y ł ą c z e n i a poza s p o ł e c z n o ś ć , jest k o ń c e m k a r y , s t w i e r d z e n i e m p o w t ó r n e g o p r z y j ę ­ cia ( m o ż n a b y p o k u s i ć się o powiedzenie p o w t ó r n e g o narodzenia — t o 27 2 S 2 7 Odmienną sytuację - C y g a n nie jest w o g ó l e omawianego nów A. don zamieszkujących pology 2 8 tejże, of the Body, Amerykę G y p s i e s . The Trie Body nie- s k a l a n i a . B y ć m o ż e r ó ż n i c a ta (w s t o s u n k u przeze m n i e p r z y k ł a d u ) w y n i k a ze z m i a n , j a k i e d o k o n a ł y s i ę u Sutherland, 1975; przedstawia Sutherland u C y g a n ó w a m e r y k a ń s k i c h : przyczyną już po przybyciu Hidden Americans, as a Social Symbol Academic Press, London przez trie R o m , 375-389. Amono 1977, s. nich z Europy. Tavistock Publications, [w:] T h e do Cyga­ Patrz: Lon­ Anthro­ Z a o b s e r w o w a ł e m takie p r z y p a d k i neofickiej g o r l i w o ś c i p r z y ż e n i o n y c h n i e - C y ­ g a n ó w (kobiet i m ę ż c z y z n ) u P o l s k a R o m a . �WYRÓŻNIANIE G R U P Y WŁASNEJ P R Z E Z CYGANÓW 161 w a r z y s z y t e m u b o w i e m n a s t ę p n i e w y s t a w n a uczta, podobnie j a k w p r z y ­ p a d k u ś w i ę t o w a n i a narodzin, chrzcin, zawarcia m a ł ż e ń s t w a ) . Nic t a k i e ­ go nie jest m o ż l i w e w stosunku do Cygana karpackiego. M i a ł e m z r e s z t ą m o ż l i w o ś ć zaobserwowania sytuacji, k i e d y w obozowisku Polska Roma z j a w i ł a się — p r z e b y w a j ą c a w t y m m i e ś c i e — osoba n a l e ż ą c a do C y g a ­ n ó w k a r p a c k i c h . Z o s t a ł a p o d j ę t a jedzeniem (zasada g o ś c i n n o ś c i wobec l u ­ dzi, nie t y l k o wobec swoich), ale n i k t nie t o w a r z y s z y ł j e j , nie j a d ł r a ­ zem, a zaraz po j e j o d e j ś c i u naczynia, z k t ó r y c h k o r z y s t a ł a , w y r z u c o n o — by n i k t , nawet przez p o m y ł k ę l u b z n i e w i e d z y (co jest o k o l i c z n o ś c i ą ł a g o d z ą c ą ) , j u ż z n i c h nie j a d ł . O k r e ś l a n i e swoich wobec i n n y c h i s w o i c h / i n n y c h wobec obcych do­ k o n u j e się w b e z p o ś r e d n i e j , s t a ł e j k o n f r o n t a c j i . Odrzuceni ( „ ł a b a n c a " ) i manuša nie m i e s z c z ą się t u t a j , nie u c z e s t n i c z ą w t y m procesie •— są z j a w i s k a m i m a r g i n a l n y m i , t y l k o pewnego rodzaju d z i u r a m i w d z i e l ą c y m murze lub może furtkami. M o ż l i w o ś ć w e j ś c i a obcego do g r u p y swoich (choć rzadka) i b a r i e r y u n i e m o ż l i w i a j ą c e s y t u a c j ę a n a l o g i c z n ą n i e k t ó r y m g r u p o m C y g a n ó w (nie-swoich) z d a j ą się ś w i a d c z y ć o a m b i w a l e n t n y m w p e w n y m stopniu sto­ s u n k u do obcego. Jest coś j a k ze stosunkiem do ś w i ę t o ś c i — obcy o d ­ pycha, ale i p r z y c i ą g a (zwracano z r e s z t ą na to u w a g ę ) . P o t w i e r d z e ­ n i e m są — j a k przypuszczam — d o w c i p y i t z w . pieprzne h i s t o r y j k i opo­ wiadane przez m ę ż c z y z n c y g a ń s k i c h na temat n i e - c y g a ń s k i c h kobiet. O p o w i e ś c i tego rodzaju są nie do p o m y ś l e n i a w odniesieniu do kobiet w ł a s n y c h l u b i n n y c h Cyganek i z u p e ł n i e n i e m o ż l i w e w odniesieniu do k a l a j ą c y c h kobiet „ ł a b a n c ó w " . Istnienie i c h w p r z y p a d k u kobiet n i e - c y ­ g a ń s k i c h m o ż e p o t w i e r d z a ć , że „ g a d z i o w i e " nie k a l a j ą , ale t a k ż e ś w i a d ­ c z y ć o p e w n e j , j a k b y zakazanej a t r a k c y j n o ś c i . Przedstawiona zasada w y r a ź n a jest w ś w i a d o m o ś c i Polska Roma, K e ł ­ derasza i L o w a r a . Bardziej natomiast nieostre granice, nieostry r y s u n e k ma w p r z y p a d k u C y g a n ó w karpackich. Z r ó ż n i c o w a n i e tej z b i o r o w o ś c i na s p o ł e c z n o ś c i wioskowe i j e d n o c z e ś n i e w y m i a n a p a r t n e r ó w m a ł ż e ń ­ skich p o m i ę d z y n i m i , ale i zakaz brania w s p ó ł m a ł ż o n k ó w z p e w n y c h osad (bo są to „ ł a b a n c a " — sic!), a m b i w a l e n t n y stosunek do Polska Roma, Lowara i Kełderasza — określanych w s p ó l n y m mianem Austryjaki lub „ ł a b a n c a " [!], k o n i e c z n o ś ć r o z w i ą z a n i a s y t u a c j i pewnego k o n f l i k t u w e ­ w n ę t r z n e g o — pogardzenia nie-Cyganami (jako „ g a d z i a m i " ) i zarazem s t a ł e g o p r z e b y w a n i a w ś r ó d nich, s t a ł e g o w s p ó ł ż y c i a z n i m i k o m p l i k u j e zagadnienie. Ta ostatnia k w e s t i a d o p r o w a d z i ł a m . i n . do w y t w o r z e n i a bardziej złożonego obrazu n i e - C y g a n ó w , do w y o d r ę b n i e n i a w ś r ó d n i c h d w ó c h k a t e g o r i i : „ g a d z i o - g a r o " i „ g a d z i o - r a j a " . P i e r w s i to c i , k t ó r y m i n a j c z ę ś c i e j się pogardza i w ś r ó d k t ó r y c h się żyje — sąsiedzi i m i e s z k a ń ­ cy w i o s k i czy osady. D r u d z y to „ p a n o w i e " (raj znaczy pan) — to miesz2 9 2 9 В e n с d у к t o w i с z, 11 — E t n o g r a f i a P o l . 33/1 Markowska, op. cit., s. 213-214. �162 LECH MROZ k a ń c y miasta, k t ó r y c h status, standard, k u l t u r a , m o g ą b y ć p r z e d m i o ­ t e m szacunku i n a w e t z a z d r o ś c i . Raja s ą często s y m p a t y c z n i i ż y c z l i w i , bardziej n i ż ludzie z w i o s k i . Zapewne ma na to w p ł y w b r a k c z ę s t y c h b e z p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w i r o m a n t y c z n y stereotyp Cygana p r z y c i ą g a j ą c y ż y c z l i w ą u w a g ę „ p a n ó w " z miasta. O g ó l n i e jednak — j a k się w y d a j e — t a k ż e w p r z y p a d k u C y g a n ó w k a r p a c k i c h daje się z a u w a ż y ć f u n k c j o n o ­ wanie omawianej w t y m t e k ś c i e zasady i d e n t y f i k a c j i . T y l e , że sytuacja C y g a n ó w karpackich, brak w y r a ź n i e organizujących ich r a m i sposób życia p o w o d u j ą zaciemnienie obrazu; przypadek ten w y m a g a specjalne­ go, osobnego o m ó w i e n i a . Lech Mróz HOW DO T H E POLISH GYPSIES DISTINGUISH THEIR OWN GROUP? IDENTITY, DISTINCTNESS, STRANGENESS S u m m a r y I n c o n s i d e r i n g the p r o b l e m of the people's attitudes belonging to t h e i r group w e people-strange people". usually conceive V a r i o u s contexts t o w a r d s other people this r e l a t i o n as a n opposition a n d factors not "our determine in each particular case w h i c h people a r e "our o w n " a n d w h o a r e s t r a n g e r s . I do not m e a n a g e n e r a l p o l e m i c w i t h this p r i n c i p l e I a m groups, w h e r e this only studying one d i s t i n c t i o n a p p e a r s i n a different of the groups l i v i n g i n P o l a n d — P o l s k a R o m a , L o v a r a , K a l d e r a s h a define their own group a n d thereby they define cases, n a m e l y Gypsy f o r m . G y p s i e s of p a r t i c u l a r their and Karpatian Gypsies r e l a t i o n to other Gypsy groups a n d to n o n - G y p s i e s ( m y studies c o n c e r n P o l i s h G y p s i e s b u t I suspect, my conclusions c a n be of w i d e r c h a r a c t e r b e c a u s e that of the specific G y p s y w a y of life a n d t h e i r i n t e r - g r o u p connections). Thus, by G y p s i e s there p r i n c i p l e is m o r e complex: ( n o n - G y p s i e s ) " a n d a l l the is not an opposition "our people-other elements "our p e o p l e - s t r a n g e r s " but the people (i.e. other G y p s i e s ) - s t r a n g e r s are necessary i n defining one's i d e n t i t y and his p l a c e i n the h u m a n w o r l d . M y c o n c l u s i o n s c o n c e r n the G y p s i e s but a guestion a r i s e s h e r e ( w i t h no a c t u a l a n s w e r ) w h e t h e r t h i s p r i n c i p l e is not m u c h m o r e g e n e r a l . M a y b e it c o n c e r n s social and ethnic groups too-for example m i n o r i t i e s p r e s e r v i n g s o c i a l ties brought living in dispersion over f r o m t h e i r h o m e teresting, that the g r a m m a r of a l l l a n g u a g e s where we people or other ethnic c o u n t r y . I t is i n ­ c a n be the e v i d e n c e h e r e s i n c e e v e r y ­ meet the three f o r m s of p e r s o n a l p r o n o u n s : I - y o u - h e <we-you-they). s e e m s to r e v e a l (not o n l y b y G y p s i e s ) a v e r y g e n e r a l p r i n c i p l e of the people not b e l o n g i n g It distinguishing to "us" into the r e l a t i v e l y closer ones ("you") a n d quite s t r a n g e ("they"). Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/95d40b3ea3bb537d40e03077bdced9f8.pdf ac6e80dd6a49ab63faaaa7b6effd161e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1246 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1150 Title A name given to the resource Społeczne funkcje sztuki ludowej. Sztuka ludowa w ocenie współczesnej młodzieży wiejskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.51-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Drozd-Piasecka, Mirosława Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA (Zakład Etnografii I H K M w Warszawie) SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ. SZTUKA LUDOWA W OCENIE W S P Ó Ł C Z E S N E J MŁODZIEŻY WIEJSKIEJ I. WSPÓŁCZESNA S Z T U K A LUDOWA W POLSCE 1 Poprzednie moje a r t y k u ł y zamieszczone w „ E t n o g r a f i i P o l s k i e j " po­ ś w i ę c o n e b y ł y procesom w a r t o ś c i o w a n i a dziedzictwa k u l t u r o w e g o w s i , k t ó r e z a c h o d z i ł y w odniesieniu do artystycznej t w ó r c z o ś c i plastycznej od k o ń c a X V I I I stulecia do w s p ó ł c z e s n o ś c i . S t a r a ł a m się w nich odpo­ w i e d z i e ć m . i n . na pytania: j a k i e ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e i j e d n o s t k i po­ d e j m o w a ł y p r ó b y w ł ą c z a n i a tej dziedziny k u l t u r y w s i do k u l t u r y o g ó l n o ­ n a r o d o w e j ; j a k i e p r z y ś w i e c a ł y i m cele oraz j a k i e b y ł y f o r m y w y r a z u i s k u t k i s p o ł e c z n e t y c h d z i a ł a ń w p o s z c z e g ó l n y c h okresach? Nie p o w t a ­ r z a j ą c na t y m miejscu p u b l i k o w a n y c h j u ż r o z w a ż a ń p r z y p o m n ę t y l k o , że u p o d ł o ż a w a r t o ś c i o w a n i a s z t u k i l u d o w e j leżało zainteresowanie k u l ­ t u r ą l u d o w ą i uznanie jej w a r t o ś c i przez p o s t ę p o w ą elitę i n t e l e k t u a l n ą k r a j u . W y r a s t a ł o ono z r ó ż n y c h ź r ó d e ł , w ś r ó d k t ó r y c h n a j w i ę k s z e zna­ czenie m i a ł o d ą ż e n i e do o d b u d o w y p a ń s t w a polskiego przez pozyskanie c h ł o p ó w dla r u c h u n i e p o d l e g ł o ś c i o w e g o oraz pragnienie odrodzenia na­ rodowego przez s i ę g n i ę c i e do t r a d y c j i l u d o w y c h , k t ó r e w m y ś l r o m a n ­ t y c z n y c h koncepcji 1 p o ł o w y X I X w . m i a ł y b y ć s k a r b n i c ą n i e s k a ż o n y c h , czystych w a r t o ś c i n a r o d o w y c h . W ścisłej symbiozie z t a k i m i z a ł o ż e n i a ­ m i — powszechnymi we w s z y s t k i c h trzech zaborach, c h o c i a ż w n i e r ó w ­ n y m stopniu — n a r a s t a ł y j u ż w 1 p o ł o w i e X I X w . p o l i t y c z n o - s p o ł e c z n e p r ą d y w y r a ż a j ą c e w g ł o s z o n y c h h a s ł a c h k o n i e c z n o ś ć przyznania c h ł o p o m p e ł n i p r a w s p o ł e c z n y c h i p o l i t y c z n y c h , a t y m s a m y m zapewnienia i c h p e ł n e g o u d z i a ł u w k u l t u r z e o g ó l n o n a r o d o w e j . Na tle t y c h p r ą d ó w nie­ j e d n o l i t y c h w p o s z c z e g ó l n y c h okresach pod w z g l ę d e m p r o g r a m u czy na- 1 M. Drozd-Piasecka, Społeczne P o l s k a " , t. 26: 1982; z. 2; t. 27: 1983, z. 1, 2. funkcje sztuki ludowej, „Etnografia �52 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA silenia, n a r a s t a ł y i n d y w i d u a l n e , a p ó ź n i e j i i n s t y t u c j o n a l n e zaintereso­ w a n i a f o l k l o r e m i p o s z c z e g ó l n y m i dziedzinami s z t u k i l u d o w e j . D o t y c z y ­ ł y one n a j p i e r w l i t e r a t u r y ustnej, z czasem r ó w n i e ż m u z y k i i w y b r a ­ n y c h g a ł ę z i p l a s t y k i , p r z e r a d z a j ą c się niejednokrotnie w g o r ą c ą apoteo­ zę w a r t o ś c i k u l t u r y w s i . P o d k r e ś l i ć n a l e ż y , że od p o ł o w y X I X w . u d z i a ł ś r o d o w i s k i n t e l i g e n c k i c h w k s z t a ł t o w a n i u p o g l ą d ó w na s z t u k ę l u d o w ą nie o g r a n i c z a ł się do „ o d k r y w a n i a " i n o b i l i t a c j i jej w y t w o r ó w . Sztuka l u d o w a s ł u ż y ł a inteligencji r ó w n o c z e ś n i e do f o r m u ł o w a n i a koncepcji o charakterze s p o ł e c z n y m , ekonomicznym, n a r o d o w y m i estetycznym. J u ż od k o ń c a X I X w., wraz z r o z w o j e m r u c h u ludowego r ó w n i e ż s t r o n n i c t w a i z w i ą z k i c h ł o p s k i e b u d u j ą ideologie z m i e r z a j ą c e do w y ­ tyczenia l u d n o ś c i c h ł o p s k i e j o k r e ś l o n e j m i s j i historycznej. D ą ż ą — szcze­ g ó l n i e w y r a ź n i e w okresie I I Rzeczypospolitej — do r o z w i n i ę c i a w w a r ­ stwie c h ł o p s k i e j poczucia w ł a s n e j g o d n o ś c i i w a r t o ś c i s p o ł e c z n e j , z w i ą ­ zanej z jej t r a d y c j a m i k u l t u r o w y m i , k t ó r e w i n n a u t r z y m y w a ć i t w ó r ­ czo w z b o g a c a ć . M i m o r ó ż n i c p r o g r a m o w y c h i ideologicznych r y s u j ą c y c h się w t y c h u g r u p o w a n i a c h (zwłaszcza na temat t r a d y c y j n y c h w a r t o ś c i s p o ł e c z n y c h k u l t u r y wiejskiej) b y ł y one zgodne w p o z y t y w n e j ocenie s z t u k i l u d o w e j i f o l k l o r u , p o ś w i ę c a j ą c t y m dziedzinom wiele uwagi, po­ p u l a r y z u j ą c je i o t a c z a j ą c t r o s k l i w ą o p i e k ą . Sztuka l u d o w a i f o l k l o r j a ­ ko najbardziej spektakularne i uznane przez ś r o d o w i s k a inteligenckie w y r a z y d o r o b k u k u l t u r o w e g o w a r s t w y c h ł o p s k i e j b y ł y w ocenie dzia­ ł a c z y l u d o w y c h niejako z n a t u r y rzeczy predestynowane do p o z y t y w n e ­ go k s z t a ł t o w a n i a stosunku l u d n o ś c i wiejskiej do jej w ł a s n y c h t r a d y c j i kulturalnych. Po z a k o ń c z e n i u I I w o j n y ś w i a t o w e j , wraz z k s z t a ł t o w a n i e m się n o ­ wego s p o ł e c z e ń s t w a , sztuka l u d o w a — uznana za r ó w n o r z ę d n ą sztuce elitarnej — z o s t a ł a otoczona s p e c j a l n ą o p i e k ą p a ń s t w a i o b j ę t a jego po­ l i t y k ą k u l t u r a l n ą . Na o k r e ś l e n i e miejsca s z t u k i l u d o w e j w naszej w s p ó ł ­ czesnej k u l t u r z e r z u t o w a ł y p o g l ą d y f o r m u ł o w a n e na j e j temat od p o ł o ­ w y X I X w . przez c z o ł o w y c h m y ś l i c i e l i i badaczy k u l t u r y l u d o w e j , ar­ t y s t ó w , d z i a ł a c z y s p o ł e c z n y c h i p o l i t y c z n y c h wspierane s z e r o k i m i i n s t y ­ t u c j o n a l n y m i a k c j a m i p o p u l a r y z a t o r s k i m i i o c h r o n n y m i , k t ó r e wzboga­ cano n o w y m i t r e ś c i a m i c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla m o d e l u k u l t u r y i sztu­ k i narodowej w p a ń s t w i e socjalistycznym. Na ich podstawie z a r ó w n o w powszechnym odczuciu inteligencji m i e j ­ skiej, j a k i r e p r e z e n t a n t ó w p o l i t y k i k u l t u r a l n e j p a ń s t w a ( w t y m dzia­ ł a c z y k u l t u r a l n y c h , przedstawicieli s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n e g o r u c h u regio­ nalnego i i n s t y t u c j i p o w o ł a n y c h do propagowania i opieki nad s z t u k ą l u d o w ą , t a k i c h j a k „ C e p e l i a " ) , sztuka l u d o w a u t o ż s a m i a n a jest ze sztu­ k ą w a r s t w y c h ł o p s k i e j i u w a ż a n a za w a r t o ś ć a r t y s t y c z n ą , dobro k u l t u r y narodowej, s y m b o l t r a d y c j i oraz narodowej o d r ę b n o ś c i . Dlatego t e ż s ł u ż y do reprezentowania i propagowania k u l t u r y narodowej. Stwierdzenia te o d n o s z ą się j e d n a k w y ł ą c z n i e do l u d o w e j s z t u k i X I X - �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI 53 LUDOWEJ wiecznej (lub z p o c z ą t k u X X w.) oraz do t w ó r c z o ś c i w s p ó ł c z e s n e j opar­ tej na X I X - w i e c z n y c h wzorach, a przeznaczonej przede w s z y s t k i m dla odbiorcy miejskiego. T a k p o j m o w a n a sztuka l u d o w a ( i j e j t w ó r c y ) jest specjalnie propagowana i otoczona o p i e k ą p a ń s t w a oraz i n s t y t u c j i spe­ cjalistycznych, z a p e w n i a j ą c y c h jej ciągłość r o z w o j u . Jest ona obecna w sklepach „ C e p e l i i " , na folderach, w y s t a w a c h , konkursach, w ś r o d k a c h masowego przekazu i d z i a ł a l n o ś c i k u l t u r a l n e g o r u c h u regionalnego oraz s z k o ł y , na „ C e p e l i a d a c h " , j a r m a r k a c h s z t u k i l u d o w e j etc. Ten i n s t y t u ­ cjonalny p a t r o n a t pozwala autorce n a z w a ć j ą s z t u k ą zinstytucjo­ n a l i z o w a n ą , k t ó r a r o z w i j a się d z i ę k i r ó ż n y m „ a n i m a t o r o m " ż y c i a kulturalnego i stymulacji z zewnątrz. P r z e d m i o t e m mojego obecnego a r t y k u ł u jest przedstawienie stosun­ k u do tej s z t u k i l u d o w e j ś r o d o w i s k a wiejskiego. Z a n i m j e d n a k p r z e j d ę do m e r i t u m s p r a w y u w a ż a m za n i e z b ę d n e dokonanie p e w n y c h w y j a ś n i e ń u z u p e ł n i a j ą c y c h . R ó w n o l e g l e do s z t u k i zinstytucjonalizowanej r o z w i j a się w s p ó ł c z e ś n i e t w ó r c z o ś ć artystyczna, k t ó r ą w o d r ó ż n i e n i u p r o p o n u j ę na­ zwać n i e z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n ą . Zaspokaja ona g ł ó w n i e po­ t r z e b y estetyczne ś r o d o w i s k a wiejskiego oraz pewnej części l u d n o ś c i miast (zwłaszcza pochodzenia c h ł o p s k i e g o i robotniczego), k t ó r y c h t r a ­ d y c y j n a sztuka l u d o w a j u ż nie s p e ł n i a , a k t ó r e r ó ż n i ą się jeszcze od w z o r ó w k u l t u r y artystycznej inteligencji miejskiej. Obejmuje ona w y ­ t w o r y nie m a j ą c e o d p o w i e d n i k ó w w k u l t u r z e miejskiej, k t ó r e zachowa­ ł y swe miejsce w n o w y m m o d e l u wiejskiego ż y c i a (np. n i e k t ó r e w y r o b y garncarskie czy kowalskie), oraz te, k t ó r e u z y s k a ł y inne funkcje (np. t k a n i n y dekoracyjne, m a t y s ł o m i a n e o c h a r a k t e r y s t y c z n y c h wzorach, s z m a c i a k i ) . C z ę s t o n a w i ą z u j ą one do t e c h n i k i f o r m t r a d y c y j n y c h , ale z r e g u ł y i c h w z o r n i c t w o , k o l o r y s t y k a i funkcje są odmienne. W ramach tej t w ó r c z o ś c i p o w s t a j ą m . i n . m a k a t k i , oleodruki, szklane kule, l a l k i i poduszki z d o b i ą c e tapczany, f i g u r k i z gipsu, zdobione ż e l a z n e b r a m y , d r e w n i a n e puzderka, dewocjonalia i inne p r z e d m i o t y , k t ó r e jeśli nawet nie są tworzone w s a m y m ś r o d o w i s k u w i e j s k i m , to j e d n a k z przezna­ czeniem dla wiejskiego odbiorcy. Z n a c z n ą część t w ó r c z o ś c i tego rodzaju stanowi plastyka amatorska, w t y m w y r o b y z korzenia. W y t w ó r c ó w t y c h p r z e d m i o t ó w nie n a z y w a s i ę jednak „ l u d o w y m i " , r e z e r w u j ą c ten t e r m i n dla k o n t y n u a t o r ó w d a w n y c h f o r m p r a c u j ą c y c h dla „ C e p e l i i " . 2 3 4 * A. tenże, J a c k o w s k i Sztuka ludowa, stosuje n a z w ę [w:] Etnografia sztuka „oficjalna" P o l s k i . Przemiany lub z b i ó r , pod r e d . M . B i e r n a c k i e j i i n n y c h , W r o c ł a w 1981, t. 2, s. ' Por. Badawczego 4 M. Woźniak, Związku Problemy „Cepelia", Por. m. in. J a c k o w s k i , 1 e w s к a, Charakter i kierunki Związkiem „Cepelia", Warszawa czesne 140. przeobrażenia sztuki wytwórczości „Etnografia op. cit., s. 194; rozwoju 1982, ludowej, Woźniak, współczesnej m a s z y n o p i s , s. w pracach 1975, z. 2, s. Por. oprać, Zakładu 100. op. cit., s. 100; A . wytwórczości 1; S. ludowej, 194. ludowej P o l s k a " , t. 19: „wystawowa". kultury wiejskiej poza Błaszczyk, „Polska Sztuka Ludowa", n r 3-4: 1970, M iWspół­ s. 139- �64 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA T w ó r c z o ś ć niezinstytucjonalizowana, k t ó r ą m o ż n a u z n a ć za n a t u r a l ­ n ą k o n t y n u a c j ę s z t u k i l u d o w e j , jest deprecjonowana przez o r ę d o w n i k ó w „ a u t e n t y c z n e j " s z t u k i l u d o w e j , k t ó r z y z a r z u c a j ą jej „ k i c z o w a t o ś ć " czy „ z ł y gust", o k r e ś l a j ą m i a n e m s z t u k i j a r m a r c z n e j l u b w r ę c z s z m i r y . W a ­ ha się zaliczyć j ą do w s p ó ł c z e s n e j s z t u k i l u d o w e j r ó w n i e ż znawca przed­ m i o t u , Aleksander Jackowski. O k r e ś l a t ę t w ó r c z o ś ć jako s z t u k ę p e r y ­ f e r i i czy s z t u k ę okresu rozpadu k u l t u r y l u d o w e j , k t ó r e j p o w s z e c h n o ś ć i a t r a k c y j n o ś ć w y n i k a z b r a k u dostatecznie d o s t ę p n e j i a t r a k c y j n e j sztu­ k i dekoracyjnej, k t ó r a b y z a s p o k o i ł a potrzeby i s t n i e j ą c e w r ó ż n y c h g r u ­ pach, a j a k i c h nie jest w, stanie z a s p o k o i ć elitarna sztuka nowoczesna z u w a g i na jej dystans do p r z e c i ę t n e g o ,odbiorcy . Zagadnienia tego nie b ę d ę t u szerzej o m a w i a ć o d s y ł a j ą c zainteresowanych do p r a c y A n n y M i ­ lewskiej, C h a r a k t e r i kierunki rozwoju współczesnej wytwórczości wiej­ skiej poza Związkiem „Cepelia" . 5 e W y c h o d z ą c od t e o r i i p r o c e s ó w ż y w i o ł o w y c h K a z i m i e r z a D o b r o w o l ­ skiego m o ż n a s t w i e r d z i ć , że r o z w ó j w s p ó ł c z e s n e j l u d o w e j s z t u k i z i n s t y ­ tucjonalizowanej, c h o c i a ż n i e r ó w n o m i e r n y na obszarze c a ł e g o k r a j u , jest z j a w i s k i e m p o z y t y w n y m z p u n k t u w i d z e n i a k u l t u r y narodowej i z tego w z g l ę d u jest procesem k i e r o w a n y m w r a m a c h p o l i t y k i k u l t u r a l n e j p a ń ­ stwa. Natomiast r o z w ó j w s p ó ł c z e s n e j s z t u k i niezinstytucjonalizowanej, o b e j m u j ą c e j s w y m z a s i ę g i e m c a ł y k r a j (w t y m z w ł a s z c z a w i e ś ) , jest z j a w i s k i e m n e g a t y w n y m w odniesieniu do k u l t u r y n a r o d o w e j , jest p r o ­ cesem ż y w i o ł o w y m , z a w d z i ę c z a j ą c y m s w ó j progres i n i c j a t y w o m oddol­ nym. S ł u s z n o ś ć t y c h w n i o s k ó w zdaje się nie b u d z i ć w ą t p l i w o ś c i . Jednak, gdy d o k ł a d n i e p r z e ś l e d z i m y h i s t o r y c z n y r o z w ó j z a i n t e r e s o w a ń poszcze­ g ó l n y m i dziedzinami s z t u k i l u d o w e j i ściśle z n i m z w i ą z a n e ich w a r t o ­ ś c i o w a n i e , w e r y f i k o w a n i e i k w a l i f i k o w a n i e j a k o dzieł sztuki, p o w y ż s z e twierdzenia m o ż e m y j e d y n i e u z n a ć za t y m c z a s o w ą , t e o r e t y c z n ą p r ó b ę p o r z ą d k o w a n i a ż y w e g o zjawiska k u l t u r o w e g o , k t ó r e g o granica nie jest raz na zawsze ustalona. Do zajęcia takiego stanowiska s k ł a n i a m n i e m . i n . ś w i a d o m o ś ć tego, że w y o d r ę b n i a n i e „ s z t u k i " z obszaru k u l t u r y l u d o w e j 7 5 Aktualne problemy ludowej twórczości i opieki nad nią w Polsce. Dyskusja, „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 3-4: 1970, s. 145. W d y s k u s j i z 1969 r. d r u k o w a n e j w t y m n u m e r z e n a s. 144-180 u d z i a ł w z i ę l i : K . P i e t k i e w i c z , S . S t r o i ń s k i , M . C z e r ­ w i ń s k i , A . M a ł a c h o w s k i , W . T e l a k o w s k a , T . W i ę c k o w s k i , S. B ł a c h o w s k i , A . K r o h , M. Szańkowski, J . Jarnuszkiewiczowa, A. Kunczyńska-Iracka, M. Bujakowa, A. K a ­ miński, B. Gołcz, A. Jackowski. 6 Maszynopis, 7 K. tenże, fia Badawczo-Rozwojowy Teoria Procesy na P o l s k a " , t. 13: wiołowych, Ośrodek Dobrowolski, PAN żywiołowe 1969, wsi procesów małopolskiej z. 2, s. 27-39; Oddział w Krakowie. „Cepelia", żywiołowych tenże, po Warszawa w zarysie, II wojnie Przyczynki Sprawozdania - g r u d z i e ń 1963, K r a k ó w 1964, i inne p r a c e tego a u t o r a . światowej, do teorii z Posiedzeń 1982. Wrocław 1973; „Etnogra­ procesów Komisja, ży­ lipiec- �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI 66 LUDOWEJ b y ł o z r e g u ł y zabiegiem a r b i t r a l n y m , d o k o n y w a n y m przez p r z e d s t a w i ­ c i e l i ś r o d o w i s k i n t e l i g e n c k i c h , s t o s u j ą c y c h wobec s z t u k i l u d o w e j p a r a ­ l e l n é do s z t u k i e l i t a r n e j k r y t e r i a ocen ( g ł ó w n i e estetyczne) oraz w p r o ­ w a d z a j ą c y c h ( r ó w n i e ż z z e w n ą t r z ) p o j ę c i a : artysta, sztuka — z w i ą z a n e znaczeniowo z i n n ą t r a d y c j ą i e s t e t y k ą . Co w i ę c e j , zabieg t e n m i a ł m i e j ­ sce zazwyczaj w ó w c z a s , g d y dana g a ł ą ź s z t u k i l u d o w e j b y ł a j u ż w za­ n i k u i z a s t ę p o w a ł y j ą w y t w o r y n o w e . D o b r y m p r z y k ł a d e m jest t u m . i n . m a l a r s t w o na szkle, k w i t n ą c e w Polsce w 2 p o ł o w i e X V I I I i na p o c z ą t k u X I X w., k t ó r e g o zmierzch przypada na lata 1870-1880, g d y p r z e s t a ł o z a s p o k a j a ć potrzeby w i e j s k i c h o d b i o r c ó w . Przez d ł u g i e dzie­ sięciolecia z a s ł u g i w a ł o ono w ś r o d o w i s k u i n t e l i g e n c k i m j e d y n i e na n e ­ g a c j ę , a na Podhalu n a w e t m i e j s c o w i k s i ę ż a n a w o ł y w a l i do w y r z u c a n i a o b r a z ó w •— b o h o m a z ó w , u w a ż a n y c h przez n i c h za u w ł a c z a j ą c e chwale Bożej.. Dopiero w latach 2 0 - t y c h naszego stulecia w a r t o ś ć artystyczna m a l a r s t w a na szkle z o s t a ł a doceniona przez a r t y s t ó w i m i ł o ś n i k ó w sztu­ k i l u d o w e j , ale w ó w c z a s o b i e k t ó w t y c h j u ż p r a w i e na w s i nie b y ł o . Podobnie w y g l ą d a ł a sprawa d r z e w o r y t u ludowego, r o z p o w s z e c h n i a j ą c e ­ go się na w s i w 2 p o ł o w i e X V I I I w., k t ó r e g o zanik w ś r o d o w i s k u w i e j ­ s k i m datuje się na lata 70-te u b i e g ł e g o w i e k u , o d k ą d z a c z ą ł b y ć w y p i e ­ r a n y przez o l e o d r u k i i litografie, k t ó r e z a s t ą p i ł y r ó w n i e ż d o t ą d c h ę t n i e na w s i kupowane obrazy na szkle. W a r t o ś c i artystyczne d r z e w o r y t u z o s t a ł y „ o d k r y t e " przez a w a n g a r d ę a r t y s t y c z n ą dopiero w latach p o ­ p r z e d z a j ą c y c h w y b u c h I w o j n y ś w i a t o w e j , s t a j ą c się j e d n ą z n a j w a ż n i e j ­ szych podniet do odrodzenia d r z e w o r y t u w naszej sztuce e l i t a r n e j w I I Rzeczpospolitej (S. Skoczylas, E. B a r t ł o m i e j c z y k , T. K u l i s i e w i c z ) . O d t ą d też drzeworyt l u d o w y wszedł w obręb sztuki. Z kolei w rzeźbionych X I X - w i e c z n y c h ulach w a r t o ś c i artystyczne z o s t a ł y d o s t r z e ż o n e dopiero w latach 50-tych naszego stulecia przez Tadeusza Seweryna . Z n o w ­ szych p r z y k ł a d ó w m o ż n a w y m i e n i ć r ó w n i e ż znane w miastach j u ż w epo­ ce Odrodzenia p i e r n i k i . O d X I X w . w postaci m i k o ł a j ó w , j e ź d ź c ó w , anio­ ł ó w , n i e m o w l ą t w becikach, serc d e k o r o w a n y c h l u k r e m i staniolem sprzedawane b y ł y one na odpustach w i e j s k i c h . Dopiero jednak w ostat­ n i c h latach przestano je t r a k t o w a ć jako kicz. Z o s t a ł y dopuszczone do s p r z e d a ż y na reprezentacyjnych kiermaszach „ C e p e l i i " i w j e j sklepach, a t y m s a m y m w e s z ł y w o b r ę b l u d o w e j s z t u k i zinstytucjonalizowanej . 8 9 1 0 n 8 Np. badacz k u l t u r y ludowej A . K r o h stwierdza: „ S z t u k a ludowa m i a ł a entuzjastów, ale z a w s z e w c h w i l i zaniku, nigdy w momencie d a n e j k o n w e n c j i . T a k s a m o j e s t i teraz", Aktualne 9 K. 1914-1921; Stecki, L. L e p s z y , w e r y n, Polskie 1 0 Ludowe Obrazy malarstwo T. S e w e r y n , obrazy ludowe ludowe, Ludowa na szkle na okolic szkle Kraków świecka problemy..., z s. 164. podtatrzańskich, malowane, swoich szczytowego r o z w o j u Kraków Zakopane 1921; T . S e- 1937. rzeźba monumentalna temat znajdzie (ule figuralne), „Pol­ s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 9: 1955, s. 67-99. n Interesujące Jackowskiego, informacje Sztuka..., na ten s. 205 n. czytelnik m. in. w pracy �56 MIROSŁAWA II. DROZD-PIASECKA ZAŁOŻENIA I POSTĘPOWANIE BADAWCZE W r a c a j ą c do g ł ó w n e g o p r z e d m i o t u m o i c h r o z w a ż a ń n a l e ż y s t w i e r ­ dzić, że m i m o iż sztuka zinstytucjonalizowana zaspokaja obecnie g ł ó w ­ nie gusty estetyczne m i e s z k a ń c ó w miast, to t w ó r c ą j e j jest l u d n o ś ć w i e j ­ ska. Dzisiaj t e ż j e s t e ś m y ś w i a d k a m i szerszego upowszechniania dorob­ k u artystycznego tej s z t u k i l u d o w e j z epoki „ k l a s y c z n e j " , czy to w po­ staci czystej, czy zaadaptowanej, szerzenia k u l t u j e j f o r m y . Jak pisze Stanisław Błaszczyk: „Kult ten s z c z e r y czy t e ż t y l k o mieszczańsko-inteligenckich cyjnych więzów jako moda i stopniowo i snobizm przyjął opanowuje kulturowych — mieszkańców nymi walorami folkloryzmu w y d o b y w a j ą c e g o się w t e ż •—• w y z w o l o n y c h kręgach z trady­ wsi, zainteresowanych retrospektyw­ z p r z e s z ł o ś c i w a r t o ś c i oceniane pozy­ 1 S t y w n i e , a t a k ż e jego w a l o r a m i w i z u a l n y m i " . Jak j u ż z a z n a c z y ł a m , p r z e d m i o t e m m o i c h r o z w a ż a ń jest w ł a ś n i e w s p ó ł c z e s n a l u d o w a sztuka zinstytucjonalizowana. Celem natomiast jest przedstawienie i z i n t e r p r e t o w a n i e p o g l ą d ó w w y b r a n e j g r u p y m i e s z k a ń ­ c ó w wsi, nie z w i ą z a n y c h osobiście z d z i a ł a l n o ś c i ą t w ó r c z ą , na temat f o r m y i t r e ś c i s z t u k i l u d o w e j oficjalnie propagowanej (czyli s z t u k i z i n ­ stytucjonalizowanej) oraz ocen d o t y c z ą c y c h j e j t w ó r c ó w i s p o s o b ó w po­ p u l a r y z a c j i . T ę w y b r a n ą g r u p ę s t a n o w i ą uczniowie klas m a t u r a l n y c h l i c e u m o g ó l n o k s z t a ł c ą c e g o w Sieradzu, p o c h o d z ą c y z rodzin c h ł o p s k i c h z podsieradzkich w s i , k t ó r z y stale m i e s z k a j ą na w s i i codziennie do­ j e ż d ż a j ą do s z k o ł y . 1 3 Uzasadnienie m e r y t o r y c z n e tego w y b o r u w y m a g a k i l k u w y j a ś n i e ń . P i e r w o t n y m m o i m z a ł o ż e n i e m b y ł o zbadanie i przedstawienie stosunku do s z t u k i l u d o w e j nie jednej o k r e ś l o n e j g r u p y s p o ł e c z n e j , lecz miesz­ k a ń c ó w w s i w y t y p o w a n y c h r e g i o n ó w k r a j u . W t y m celu w latach 19771979 p r z e p r o w a d z i ł a m s o n d a ż o w e badania terenowe w e wsiach w o j . k i e ­ leckiego, p o ł o ż o n y c h u p o d n ó ż a G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h (Nowa i Stara S ł u ­ pia, Jeziorko, B i e l i n y , W a ś n i ó w , P o r ą b k i , R ę b ó w ) ; w o j . p ł o c k i e g o , zlo­ kalizowanych wokół Płocka (Brwilno, Słupno, Dobrzyków, Zdwórz, W i n c e n t ó w ) , oraz w o j . ł o m ż y ń s k i e g o , l e ż ą c y c h na jego p ł n . - w s c h . obszarze ( K u l i g i , P i ń c z y k o w o , B e ł d a , Miecze, O r z e c h ó w k a ) . P o d s t a w o w y m i k r y ­ t e r i a m i , j a k i e d e c y d o w a ł y o w y b o r z e t y c h r e g i o n ó w , b y ł o i c h odmienne " B ł a s z c z y k , u przedmiotem nictwo sku, zainteresowań drzewne Kraków ludności Wytwórcy na 1938; Śląsku, i opracowań Kraków Seweryna, kurpiowskiej, W r o c ł a w ludowi dowa", n r 1-2: ków. op. cit., s. 139-140. Zagadnienia z w i ą z a n e z p o g l ą d a m i t w ó r c ó w ludowych n a sztukę l u d o w ą Pamiętniki 1983, s. 199-213. między własnym 1983, s. 9-17; twórców 1935; op. cit.; 1971; tegoż, Gładysza, Zdobnictwo Milewskiej, Twórcy jako źródło, op. Kultura cit.; a „Cepelią", ludowi w „Polska Góralskie metalowe J. O l ę d z k i e g o , środowiskiem tejże, ludowych m. in. M . świetle M. „Polska swoich były zdob­ na Ślą­ artystyczna Woźniak, Sztuka L u ­ pamiętni­ S z t u k a L u d o w a " , n r 3-4: �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI 57 LUDOWEJ p o d ł o ż e historyczne, r ó ż n y s t o p i e ń z a c h o d z ą c y c h w n i c h p r o c e s ó w prze­ m i a n , a t a k ż e r ó ż n y s t o p i e ń zachowania e l e m e n t ó w t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j . C z y n n i k i te, j a k z a k ł a d a ł a m , m i a ł y d e c y d o w a ć o k s z t a ł ­ t o w a n i u się stosunku m i e s z k a ń c ó w t y c h w s i do s z t u k i l u d o w e j . G ł ó w n e p y t a n i a s o n d a ż o w e g o kwestionariusza d o t y c z y ł y : 1) w a r t o ś c i p r z y p i s y ­ w a n y c h sztuce l u d o w e j przez m i e s z k a ń c ó w t y c h w s i , k r y t e r i ó w oceny jej obecnych w a l o r ó w i znaczenia; 2) p o g l ą d ó w na temat a k t u a l n i e p r a ­ cujących t w ó r c ó w ludowych i współczesnych form popularyzacji sztuki l u d o w e j ; 3) stopnia z n a j o m o ś c i p o g l ą d ó w o znaczeniu s z t u k i l u d o w e j w k u l t u r z e i sztuce o g ó l n o n a r o d o w e j oraz o p i n i i w ł a s n y c h m i e s z k a ń c ó w w s i na ten temat. W k a ż d y m z w y t y p o w a n y c h r e g i o n ó w p r z e p r o w a d z i ­ ł a m z g r u p ą s t u d e n t ó w etnografii U W po 60 w y w i a d ó w . Z analizy zgromadzonego t ą d r o g ą m a t e r i a ł u w y n i k a ł o k i l k a podsta­ wowych wniosków: O g ó l n i e p r a w d z i w e jest twierdzenie, że stosunek m i e s z k a ń c ó w w s i d o s z t u k i l u d o w e j jest w y p a d k o w ą o d d z i a ł y w a n i a szeregu c z y n n i k ó w ze­ w n ę t r z n y c h oraz c z y n n i k ó w i n d y w i d u a l n y c h . Jednak obecnie w o k r e ­ sie rozpadu t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j — z a ł a m a n i a się t r a d y c y j n e g o mechanizmu jej funkcjonowania, a t y m s a m y m s t r u k t u r y a u t o r y t e t ó w , n o r m , k a n o n ó w m o r a l n y c h czy estetycznych r e p r e z e n t a t y w n y c h d a w n i e j dla o k r e ś l o n e j szerszej s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j i przestrzeganych przez ogół j e j c z ł o n k ó w zgodnie z o b o w i ą z u j ą c y m i w danej g r u p i e r y g o r a m i — m a m y do czynienia przede w s z y s t k i m z procesem k s z t a ł t o w a n i a się w o ­ bec s z t u k i l u d o w e j postaw z i n d y w i d u a l i z o w a n y c h . Inaczej m ó w i ą c , r ó ż n e c z y n n i k i z e w n ę t r z n e i i n d y w i d u a l n e o d d z i a ł y w a j ą z r ó ż n y m nasileniem na p o g l ą d y jednostek, a nie w i ę k s z y c h , w e w n ę t r z n i e z r ó ż n i c o w a n y c h g r u p s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j . N p . na podstawie analizy zgromadzonego m a ­ t e r i a ł u w y k l u c z y ć n a l e ż a ł o dość powszechnie p r z y j ę t ą h i p o t e z ę o pozy­ t y w n y m stosunku do s z t u k i l u d o w e j m i e s z k a ń c ó w w s i starszej genera­ c j i o n i s k i m stopniu w y k s z t a ł c e n i a . P o g l ą d y tej g r u p y i n f o r m a t o r ó w c h a ­ r a k t e r y z u j ą się b o w i e m n i e z w y k l e s z e r o k ą g a m ą z r ó ż n i c o w a n y c h o p i n i i , k t ó r e u n i e m o ż l i w i a ł y i c h g e n e r a l i z a c j ę , a k t ó r e swoje uzasadnienie — 1 4 1 5 1 4 M a t e r i a ł y te z n a j d u j ą s i ę w A r c h i w u m Z a k ł a d u Etnografii I H K M PAN pod n r . i n w . 1869 (1-69), 1871 (1-65), 1873 (1-62). 15 p r z e z c z y n n i k i z e w n ę t r z n e r o z u m i a ł a m m . in.: z a k r e s o d d z i a ł y w a n i a aglomeracji miejskich i ich w z o r ó w sztuki w regionie i stopień stopień większych tradycyjnej konkurencyjnych form sztuki ochro­ i popularyzacji sztuki ludowej szkołę, instytucje turalny ruch dualnych możności, specjalistyczne regionalny; uważałam poziom oddziaływania zachowania e l i t a r n e j ; p o l i t y k ę k u l t u r a l n ą p a ń s t w a oraz w y n i k a j ą c e z n i e j sposoby, f o r m y ny ludowej kulturowych; propagowane typu aktualnie obowiązującą za najistotniejsze wykształcenia, rodzaj (np. w i e k czy p ł e ć ) . masowego przekazu, czy szeroki modę. Wśród wykonywanego estetyczna, społeczno-kul- czynników czynniki natury: społecznej p s y c h i c z n e j (np. i n d y w i d u a l n a w r a ż l i w o ś ć m o d y ) ; biologicznej przez ś r o d k i „Cepelii", muzea zawodu indywi­ (np. s t o p i e ń za­ pozarolniczego); stopień podatności na wpływ �58 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA j a k n a l e ż y p r z y p u ś c i ć — z n a j d o w a ł y w o d d z i a ł y w a n i u na k a ż d ą j e d n o ­ s t k ę odmiennych c z y n n i k ó w z e w n ę t r z n y c h i indywidualnych. Wiarygod­ na z naukowego p u n k t u widzenia o d p o w i e d ź na pytanie, c z y m jest sztu­ k a l u d o w a dla tej g r u p y l u d n o ś c i w i e j s k i e j , w y m a g a ł a analizy w y p o ­ w i e d z i r e p r e z e n t a t y w n y c h g r u p i n f o r m a t o r ó w . R e p r e z e n t a t y w n y c h nie t y l k o w znaczeniu i c h ilości, ale r ó w n i e ż pod k ą t e m o k r e ś l o n y c h cech, n p . r ó w n e g o stanu m a j ą t k o w e g o , w i e k u , płci, w y k s z t a ł c e n i a , u p o d o b a ń osobistych i t d . Dopiero przez p o r ó w n a n i e w y n i k ó w p o s z c z e g ó l n y c h ana­ liz c z ą s t k o w y c h m o ż l i w a b y ł a b y generalizacja t y c h postaw. Z a ł o ż e n i e t a k i e j a k k o l w i e k metodologicznie s ł u s z n e i teoretycznie m o ż l i w e b y ł o p r a k t y c z n i e n i e w y k o n a l n e , c h o c i a ż b y z tego powodu, iż n a w e t na w i ę ­ k s z y m terenie b a d a w c z y m n i e m o ż l i w e jest j u ż samo w y t y p o w a n i e odpo­ w i e d n i e j liczby i n f o r m a t o r ó w o d p o w i a d a j ą c y c h tak p o s t a w i o n y m w y m a ­ ganiom. K o l e j n y m w n i o s k i e m w y n i k a j ą c y m z analizy b a d a ń s o n d a ż o w y c h b y ­ ł o stwierdzenie, ż e samo rozumienie przez s p o ł e c z n o ś ć w i e j s k ą — pocho­ d z ą c ą n a w e t z jednej w s i — p o j ę c i a sztuka l u d o w a czy t w ó r c a l u d o w y jest n i e z w y k l e r ó ż n e , a p o g l ą d y na ten temat tak bardzo i n d y w i d u a l n e , że o p i e r a j ą się p r ó b i e syntetycznego ich ujęcia. Np. w w y p o w i e d z i a c h i n f o r m a t o r ó w w jednej g r u p i e w i e k u , m i e s z k a j ą c y c h w tej samej wsi, pod o k r e ś l e n i e m sztuka l u d o w a pojmowano: s z e r o k ą w s z e c h s t r o n n ą w s p ó ł c z e s n ą d z i a ł a l n o ś ć ( p r a c ę i t w ó r c z o ś ć ) m i e s z k a ń c ó w w s i ; obecnie j u ż nie i s t n i e j ą c e o b r z ę d y i zwyczaje wiejskie, n a r z ę d z i a rolnicze i p r z e d ­ m i o t y gospodarstwa domowego; z a b y t k i historyczne t y p u W a w e l u ; sztu­ k i teatralne i f i l m y emitowane w t e l e w i z j i ; p r z e d m i o t y p i ę k n e (tzn. od­ z n a c z a j ą c e się o r y g i n a l n o ś c i ą , d o k ł a d n o ś c i ą i s t a r a n n o ś c i ą w y k o n a n i a , rea­ l i z m e m p r z e d s t a w i e ń , o d p o w i e d n i m zestawem k o l o r ó w etc), k t ó r e po­ d o b a j ą się l u d n o ś c i w s i ; w s p ó ł c z e s n e dekoracyjne f i g u r k i gipsowe, p l a ­ s t i k o w e k w i a t k i , k o l o r o w e poduszki; stroje regionalne i w i d o w i s k a f o l ­ k l o r y s t y c z n e . C e c h ą c h a r a k t e r y s t y c z n ą w y p o w i e d z i , n a w e t t y c h najpop r a w n i e j s z y c h z etnograficznego p u n k t u widzenia, b y ł o ł ą c z e n i e s z t u k i zinstytucjonalizowanej z n i e z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n ą , a często r ó w n i e ż i z całością prac w y k o n y w a n y c h przez c h ł o p ó w w gospodarstwie. Analogicznie za t w ó r c ę ludowego u z n a w a n y b y ł przez j e d n y c h i t y c h samych i n f o r m a t o r ó w M i k o ł a j K o p e r n i k („bo w y m y ś l i ł coś, czego n i k t przed n i m nie w y m y ś l i ł " ) , A d a m S ł o d o w y — p o p u l a r n y t e l e w i z y j n y m a j ­ sterkowicz „ b o sam w y m y ś l a r ó ż n e rzeczy, k t ó r e p o t e m sam r o b i " ) , p r a c u j ą c a we w s i tkaczka czy r z e ź b i a r z w y k o n u j ą c y f i g u r k i dla „ C e ­ p e l i i " („bo tak i c h n a z y w a j ą w t e l e w i z j i " ) . Z analizy m a t e r i a ł u zgromadzonego w t r a k c i e b a d a ń s o n d a ż o w y c h w y n i k a ł o r ó w n i e ż , że m i e s z k a ń c y w s i nie z n a j ą p o g l ą d ó w f o r m u ł o w a ­ n y c h poza i c h ś r o d o w i s k i e m na temat znaczenia k u l t u r y i s z t u k i l u d o ­ wej dla k u l t u r y i s z t u k i n a r o d o w e j , t y m bardziej w i ę c ,nie m o g l i usto­ s u n k o w a ć się do t y c h s t w i e r d z e ń . W s k a z y w a ł na to m . i n . fakt, iż wszel- �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ 59 k i e p r ó b y u k i e r u n k o w a n i a r o z m o w y na te zagadnienia k w i t o w a n e b y ł y o g ó l n i k o w y m i w y p o w i e d z i a m i : „ p a n i to lepiej w i e , ja o t y m nie s ł y s z a ­ ł a m " ; „ j a k p a n i tak m ó w i , to pewnie tak jest, ale ja się t y m nie i n t e r e ­ s u j ę " ; albo jeszcze inaczej „ w t e l e w i z j i coś o t y m m ó w i l i , ale d o k ł a d n i e n i e p a m i ę t a m co". Wniosek generalny, j a k i w y n i k a ł z całości prac nad m a t e r i a ł e m son­ d a ż o w y m , a k t ó r y s t a n o w i ł dla m n i e d y r e k t y w ę dalszego p o s t ę p o w a n i a , b y ł n a s t ę p u j ą c y : a n a l i z u j ą c p o g l ą d y na temat s z t u k i l u d o w e j badania­ m i n a l e ż y o b j ą ć g r u p ę osób, k t ó r e m i e s z k a j ą w j e d n y m regionie z ż y w ą jeszcze s z t u k ą l u d o w ą , p o s i a d a j ą p o d s t a w o w ą w i e d z ę o l u d o w e j sztuce z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n e j oraz k t ó r e c h a r a k t e r y z u j ą się j a k n a j w i ę k s z ą i l o ­ ś c i ą cech w s p ó l n y c h (czyli inaczej ś r o d o w i s k o w z g l ę d n i e h o m o g e n n ě ) . S p e ł n i a j ą c te w a r u n k i nawet w p r z y p a d k a c h daleko i d ą c e j i n d y w i d u a l i ­ zacji w y p o w i e d z i m o ż l i w e b ę d z i e i c h generalizowanie oraz w n i o s k o w a ­ nie o przyczynach r ó ż n y c h stanowisk i czynnikach je w a r u n k u j ą c y c h . O p i e r a j ą c się na t a k i c h p r z e s ł a n k a c h w 1979 r. o b j ę ł a m s z c z e g ó ł o ­ w y m i badaniami 3 0 - o s o b o w ą g r u p ę m ł o d z i e ż y wiejskiej (15 c h ł o p c ó w i 15 d z i e w c z ą t ) z klas m a t u r a l n y c h Sieradza. Z a r ó w n o w y b ó r terenu, j a k i badanego ś r o d o w i s k a m i a ł y swoje uzasadnienie m e r y t o r y c z n e . U z a s a d n i a j ą c w y b ó r w s i sieradzkich jako t e r e n u b a d a ń n a l e ż y po­ w i e d z i e ć , że z a d e c y d o w a ł o o t y m k i l k a p o d s t a w o w y c h c z y n n i k ó w . Sie­ radz jest j e d n ą z najmniejszych stolic w o j e w ó d z k i c h w k r a j u (od 1975 г.), •o m ł o d y m dopiero r o z b u d o w u j ą c y m się p r z e m y ś l e w i e l k o m i e j s k i m i — co za t y m idzie — niezbyt zaawansowanych procesach i n d u s t r i a l i z a c y j n y c h i u r b a n i z a c y j n y c h , k t ó r e m o g ł y b y silnie o d d z i a ł a ć na k u l t u r ę n a j ­ bliższej okolicy. Jego b e z p o ś r e d n i e zaplecze s t a n o w i ą wsie o t y p o w o r o l n o - h o d o w l a n y m charakterze p r o d u k c j i . W regionie t y m p o w i o d ł y się powojenne p r ó b y r e a k t y w o w a n i a l u b p o d t r z y m a n i a lokalnej t r a d y c y j ­ nej s z t u k i l u d o w e j oraz starania d z i a ł a c z y k u l t u r a l n y c h u k i e r u n k o w a n e na w y k o r z y s t a n i e i n s p i r a c j i p ł y n ą c y c h z t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j i na jej p o d ł o ż u a k t y w i z a c j i k u l t u r a l n e j ś r o d o w i s k a . Z a d e c y d o w a ł y o t y m m o i m zdaniem przede w s z y s t k i m d ł u g o l e t n i e t r a d y c j e z a i n t e r e s o w a ń t u ­ tejszej inteligencji k u l t u r ą l u d o w ą z i e m i sieradzkiej. Jako pierwsza s p o p u l a r y z o w a ł a region sieradzki, z a r ó w n o a r t y k u ł a ­ m i l u d o z n a w c z y m i , j a k i odczytami na temat ż y c i a l u d u sieradzkiego, Ignacja P i ą t k o w s k a ze Smardzewa. O d 1885 r. p u b l i k o w a ł a ona w l o ­ k a l n y m „ K a l i s z a n i n i e " m a t e r i a ł y z zakresu f o l k l o r u , w i e r z e ń , o b r z ę d ó w , p o d a ń i legend Sieradzkiego. W 1889 r. z a i n i c j o w a ł a r o z p r a w ą Jeszcze •o ludzie wiejskim w okolicy Sieradza s t a ł ą w s p ó ł p r a c ę z geograficzno- e t n o g r a f i c z n y m m i e s i ę c z n i k i e m „ W i s ł a " , r e d a g o w a n y m przez Jana K a r ­ łowicza, gdzie w r u b r y c e Poszukiwania z a m i e s z c z a ł a d ł u ż s z e szkice l u b k o m u n i k a t y , r ó w n o c z e ś n i e d o s t a r c z a j ą c m a t e r i a ł y do Słownika gwar pol­ skich K a r ł o w i c z a . Etnograficzne i krajoznawcze a r t y k u ł y P i ą t k o w s k i e j �60 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA 16 u k a z y w a ł y się i w i n n y c h czasopismach . S z c z e g ó l n i e w a ż n y m o d c i n ­ k i e m j e j p r a c y b y ł a d z i a ł a l n o ś ć o ś w i a t o w a na w s i . W s w o i m d w o r k u w Smardzewie p r o w a d z i ł a tajne nauczanie dzieci i d o r o s ł y c h z okolicz­ n y c h w s i . Za z a s ł u g i na t y m p o l u w 1933 r. o t r z y m a ł a s t a ł e e m e r y t a l n e zaopatrzenie ze s k a r b u p a ń s t w a . Po odzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i w l a ­ tach 1919-1935 P i ą t k o w s k a w s p ó ł p r a c o w a ł a z t y g o d n i k i e m r e g i o n a l n y m „ Z i e m i a Sieradzka", gdzie z a m i e ś c i ł a ok. 150 w i e r s z y praz szereg u t w o ­ r ó w scenicznych o p a r t y c h na folklorze sieradzkim. N i e k t ó r e z n i c h zo­ s t a ł y w y d a n e r ó w n i e ż w f o r m i e oddzielnych broszur. N p . Wesele Basi (1919 г.), Sieradzkie wesela albo wierne kochanie i przebudzenie (1930 г.). Zainteresowania k u l t u r ą l u d o w ą Sieradzkiego p r z e j a w i a l i pod koniec X I X w . i i n n i obywatele tej ziemi. W 1911 r. S t a n i s ł a w Graewe z B i s k u ­ pic — autor s t u d i u m Stroje i zdobnictwo ludowe w Sieradzkiem, opu­ blikowanego w 1910 r. we „ W s i I l l u s t r o w a n e j " , oraz w y d a w c a „ B i b l i o ­ teczki K r a j o z n a w c z e j " (1910 r.) — p r z e k a z a ł gromadzone przez siebie zbiory ludoznawcze p o w s t a j ą c e m u m u z e u m w K a l i s z u . D z i ę k i jego sta­ r a n i o m i funduszom w latach 1909-1912 F l o r i a n P i e k a r s k i i Franciszek Ł u b i e ń s k i n a m a l o w a l i 30 o b r a z ó w p r z e d s t a w i a j ą c y c h t y p y ludowe, stare b u d o w l e oraz n i e k t ó r e o b r z ę d y doroczne Sieradzkiego. F u n d a t o r oso­ biście z a j m o w a ł się p o s z u k i w a n i e m w okolicy u b i o r ó w i odpowiednich l u d z i do pozowania. R ó w n i e ż jego z a s ł u g ą jest ukazanie się w f o r m i e k a r t pocztowych t y p ó w l u d o w y c h z Sieradzkiego i Lubelskiego. G r a e w e o p r a c o w a ł ponadto w r a z z L e o n a r d e m de V e r d m o n Jacques ( r e d a k t o r e m g ł ó w n y m „ B i b l i o t e c z k i Krajoznawczej") obszerny p r z e w o d n i k po g u b e r n i k a l i s k i e j . W t y m s a m y m czasie bogate z b i o r y etnograficzne posiadali K a z i m i e r z W a l e w s k i z T u b ą d z i n a i J ó z e f L e o p o l d z Rzepiszewa . Zainteresowania te nie s ł a b n ą w Sieradzkiem po z a k o ń c z e n i u I w o j ­ n y ś w i a t o w e j i odzyskaniu n i e p o d l e g ł o ś c i . Z n a j d u j ą one w y r a z w p u b l i ­ kacjach zamieszczanych na ł a m a c h t y g o d n i k a regionalnego „ Z i e m i a Sie­ r a d z k a " (1919-1935 г.), gdzie na s z c z e g ó l n ą u w a g ę — obok w s p o m n i a n y c h j u ż prac P i ą t k o w s k i e j — z a s ł u g u j ą a r t y k u ł y historyczne pt. Z dziejów włościan w dawnej ziemi sieradzkiej, Wybrańcy i i n . z lat 1919-1920 J ó ­ zefa Kobierzyckiego z B o g u m i ł o w a , autora w y d a n y c h w 1915 r. Przy­ czynków do dziejów ziemi sieradzkiej. Zagadnienia z w i ą z a n e z k u l t u r ą l u d o w ą z n a j d u j ą r ó w n i e ż swoje odbicie w z a ł o ż o n y m w 1924 г., a z w i ą ­ z a n y m z P o l s k i m S t r o n n i c t w e m L u d o w y m , t y g o d n i k i e m „ G ł o s Sieradz­ ki" . 1 1 1 8 1 9 1 1 O g ó ł e m do I w o j n y ś w i a t o w e j o p u b l i k o w a n o ok. 40 r o z p r a w . "A. [w:] Tomaszewicz, Szkice z dziejów Z zagadnień Sieradzkiego, życia oprać, zbiór, kulturalnego pod w latach 1793-1918, red. J . S m i a ł o w s k i e g o , Łódź 1977, s. 361-362. и Ibidem, " A . s. 362. Tomaszewicz, w dwudziestoleciu międzywojennym, Niektóre zagadnienia [w.] Szkice..., życia s. 443-445. kulturalnego Sieradza �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI 61 LUDOWEJ W y r a z e m stosunku i n t e l i g e n c j i ziemi sieradzkiej do p r z e s z ł o ś c i histo­ r y c z n e j i k u l t u r y regionu b y ł y r ó w n i e ż d z i a ł a n i a z m i e r z a j ą c e do u t w o ­ rzenia w Sieradzu s t a ł e j p l a c ó w k i muzealnej. P r ó b y realizacji tego p l a ­ n u podejmowane b y ł y jeszcze w okresie z a b o r ó w . Dopiero j e d n a k w 1937 r. z o s t a ł y one u w i e ń c z o n e sukcesem w postaci powstania M u ­ zeum Z i e m i Sieradzkiej. Z a ł o ż e n i e m u z e u m p o p r z e d z a ł a odezwa t y g o d ­ nika „ Z i e m i a Sieradzka" (1929 г.), w z y w a j ą c a s p o ł e c z e ń s t w o do g r o m a ­ dzenia z a b y t k ó w w celu z a ł o ż e n i a tej p l a c ó w k i , oraz d z i a ł a l n o ś ć P o l ­ skiego T o w a r z y s t w a Krajoznawczego. O skali zapotrzebowania s p o ł e c z ­ nego na t ę i n s t y t u c j ę ś w i a d c z y fakt, że eksponaty muzealne z o s t a ł y u d o ­ s t ę p n i o n e z w i e d z a j ą c y m w miejscu i c h tymczasowego s k ł a d o w a n i a (w su­ terenie g i m n a z j u m ) jeszcze przed z a ł a t w i e n i e m f o r m a l n o ś c i a d m i n i s t r a ­ c y j n y c h i o f i c j a l n y m p o w o ł a n i e m M u z e u m Z i e m i Sieradzkiej. K r e ś l ą c schematyczny, n i e p e ł n y obraz k u l t u r y w s i sieradzkiej w p i e r ­ wszych latach po z a k o ń c z e n i u I I w o j n y ś w i a t o w e j n a l e ż y z a z n a c z y ć , że dotychczasowy charakter tutejszej gospodarki nastawionej g ł ó w n i e na r o l n i c t w o i drobne r z e m i o s ł o , p r z y j e j n i e w i e l k i e j sile ekonomicznej, s p r z y j a ł zachowaniu szeregu t r a d y c y j n y c h e l e m e n t ó w k u l t u r y l u d o w e j . Widoczne b y ł y one m . i n . w dość c z ę s t y m w y s t ę p o w a n i u d a w n y c h f o r m b u d o w n i c t w a mieszkaniowego i gospodarczego, p o w s z e c h n o ś c i u ż y w a n i a znanych j u ż w X I X w . s p r z ę t ó w gospodarstwa domowego i n a c z y ń , a t a k ż e p o d s t a w o w y c h n a r z ę d z i r o l n i c z y c h (np. c e p ó w , opielaczy). We wsiach i miasteczkach p r z e t r w a ł o r z e m i o s ł o , s z c z e g ó l n i e garncarstwo, k o ­ w a l s t w o , plecionkarstwo, t k a c t w o , nie z a n i k n ę ł a t e ż z n a j o m o ś ć ciesiołki. M i e s z k a n k i n i e k t ó r y c h w s i c h o d z i ł y jeszcze w l u d o w y m s t r o j u sieradz­ k i m , a w n ę t r z a chat strojono c z ę s t o k r o ć t r a d y c y j n y m i ozdobami z b i ­ b u ł k i , pierza i papieru. Z a c h o w a ł y się r ó w n i e ż pewne r e l i k t y dawnego f o l k l o r u oraz o b r z ę d o w o ś c i rodzinnej i dorocznej . Podobnie j e d n a k j a k i w i n n y c h regionach k r a j u , t u t e j s i m i e s z k a ń c y d ą ż y l i do w i e l o k i e r u n ­ k o w e j m o d e r n i z a c j i i z m i a n y dotychczasowego sposobu życia na wszyst­ k i c h jego odcinkach. Proces daleko i d ą c y c h zmian, h a m o w a n y z p o c z ą t ­ k u b r a k i e m funduszy, o b e j m o w a ł r ó w n i e ż n a j w a r t o ś c i o w s z e o s i ą g n i ę c i a k u l t u r y i sztuki ludowej. Jak j u ż w s p o m n i a ł a m , inteligencja ziemi sieradzkiej j u ż od X I X w . r e p r e z e n t o w a ł a przekonanie o w y s o k i e j randze rodzimej k u l t u r y l u d o 2 0 и tura P o r . n a t e m a t k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j s i e r a d z k i e g o m. i n . E . D e 1 i d a, ludowa s o w a, Z. regionu Sztuka sieradzkiego, ludowa Neymanowa, i inne p r a c e tej autorki: K . badań kultury Archeologicznego „Łódzkie Sieradzkiem, Sieradzkie zeum 1960; w wsi w Polsce, i [w:] Szkice..., kowalstwo s. 621-644; Z . „Polska Sztuka Ludowa", ludowe. Katalog wystawy, Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Warszawa 1967, Etnograficznego S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. foldery i k a t a l o g i z w y s t a w w M u z e u m w 6: w s. 144 i п.; Łodzi. 1964; t. Sieradzu. Granice nr 6: Sieradz i 1956; 1967, horyzonty „Prace i Materiały Seria 14: Kul­ C i e ś l a - R e i n f u s - 1972; Etnograficzna", t. 18: 1976; Mu­ nr 3: ponadto �62 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA w e j , p o d e j m u j ą c szereg d z i a ł a ń w k i e r u n k u j e j ochrony i popularyzacji,, czego s z c z e g ó l n y m p r z y k ł a d e m jest praca P i ą t k o w s k i e j oraz i n n y c h c z ł o n ­ k ó w ówczesnych towarzystw społeczno-kulturalnych i publicystów. Ich d z i a ł a l n o ś ć w p ł y n ę ł a na u k s z t a ł t o w a n i e się bardzo p o z y t y w n e g o stosun­ k u do t r a d y c j i k u l t u r a l n y c h regionu, z w ł a s z c z a w ś r ó d m a ł o m i a s t e c z k o ­ w e j i n t e l i g e n c j i i d r o b n y c h posiadaczy ziemskich. Po z a k o ń c z e n i u I I w o j n y ś w i a t o w e j ten stosunek nie s t r a c i ł swego emocjonalnego zabar­ wienia. Wobec ś w i a d o m o ś c i koniecznych zmian w ż y c i u wsi, p r z y r ó w ­ n o c z e ś n i e jeszcze i s t n i e j ą c y m folklorze, elementach s z t u k i l u d o w e j i za­ c h o w a n y c h d a w n y c h r z e m i o s ł a c h wiejskich, a przede w s z y s t k i m ż y j ą ­ cych jeszcze t w ó r c a c h i nosicielach k u l t u r y t z w . dawnej, przedstawiciele lokalnej a d m i n i s t r a c j i k u l t u r a l n e j oraz inteligencja (w t y m s z c z e g ó l n i e nauczyciele) • z w r ó c i l i u w a g ę na l u d o w ą s z t u k ę i f o l k l o r sieradzki, w i d z ą c w n i c h t r w a ł y i w a r t o ś c i o w y element w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y regionu. G o r ą c y m rzecznikiem tej idei b y ł a Zofia N e y m a n o w a , od 1948 r. k u ­ stosz i d y r e k t o r sieradzkiego m u z e u m . Jej z a s ł u g i na t y m p o l u są i m ­ p o n u j ą c e . Podstawowe prace N e y m a n o w e j p o l e g a ł y na: p r o w a d z e n i u et­ nograficznych b a d a ń t e r e n o w y c h , w czasie k t ó r y c h nie t y l k o g r o m a d z i ł a dla prowadzonej przez siebie p l a c ó w k i m a t e r i a ł y i o b i e k t y z a b y t k o w e d o t y c z ą c e k u l t u r y l u d o w e j regionu, ale t a k ż e „ o d k r y w a ł a " i p o z y s k i w a ­ ła sobie t w ó r c ó w l u d o w y c h do u d z i a ł u w p r z y g o t o w y w a n y c h k o n k u r ­ sach i w y s t a w a c h r ó ż n y c h dziedzin s z t u k i l u d o w e j ; organizowaniu k o n ­ k u r s ó w , wystaw pokonkursowych i okolicznościowych, p o k a z ó w sztuki l u d o w e j , k t ó r y c h efekty p r e z e n t o w a ł a nie t y l k o w l o k a l n y m m u z e u m , ale i w i n n y c h miastach k r a j u i poza jego granicami, u z u p e ł n i a j ą c eks­ pozycje odpowiednio r e d a g o w a n y m i k a t a l o g a m i ; szerokim p o p u l a r y z o ­ w a n i u w k r a j u i z a g r a n i c ą t w ó r c ó w l u d o w y c h Sieradzkiego, regionalnej s z t u k i l u d o w e j i f o l k l o r u przez odczyty, sesje naukowe, a przede w s z y s t ­ k i m przez p r a s ę , radio, t e l e w i z j ę i f i l m . Oddzielne miejsce z a j m u j ą p u b l i k a c j e N e y m a n o w e j z zakresu k u l ­ t u r y i s z t u k i l u d o w e j Sieradzkiego, zamieszczane m . i n . w „ Ł ó d z k i c h S t u ­ diach E t n o g r a f i c z n y c h " oraz opracowana przez n i ą w 1972 r. koncepcja Sieradzkiego P a r k u E t n o g r a f i c z n e g o . N e y m a n o w a r e p r e z e n t u j ą c m a ­ c i e r z y s t ą i n s t y t u c j ę — M u z e u m w Sieradzu, w swej d z i a ł a l n o ś c i k u l t u ­ r a l n e j stale w s p ó ł p r a c o w a ł a m . i n . z M i n i s t e r s t w e m K u l t u r y i S z t u k i , W y d z i a ł a m i K u l t u r y Sieradza i Ł o d z i , „ C e p e l i ą " , M u z e u m Archeologicz­ n y m i E t n o g r a f i c z n y m w Ł o d z i , ł ó d z k ą K a t e d r ą E t n o g r a f i i i jej k i e r o w ­ n i k i e m prof. K a z i m i e r ą Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Z w i ą z k i e m S p ó ł d z i e l n i Samopomoc C h ł o p s k a oraz z m i e j s c o w y m i t o w a r z y s t w a m i s p o ł e c z n o - k u l turalnymi. Idea w y k o r z y s t a n i a d o r o b k u k u l t u r y l u d o w e j dla kształtowania 21 2 1 dowa Por. szerzej i folklor Z. Neymanowa, Sieradzkiego, Ze S i e r a d z 1977, bez wspomnień stron. kustosza, [w:] Sztuka lu­ �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y regionu b y ł a s z c z e g ó l n i e popierana przez l o k a l n y c h przedstawicieli aparatu p a ń s t w o w e g o , i n s t y t u c j e k u l t u r a l n e , organizacje społeczno-kulturalne, tutejszą inteligencję, w t y m zwłaszcza nauczycieli s t a r a j ą c y c h się p o z y s k a ć dla niej m ł o d z i e ż s z k o l n ą . W efekcie w i e l o k i e ­ r u n k o w o p o d e j m o w a n y c h d z i a ł a ń na terenie Sieradzkiego p o w s t a w a ł y zespoły pieśni i t a ń c a oraz k a p e l e , k t ó r y c h r e p e r t u a r o b e j m o w a ł miejscowe melodie, t a ń c e , p r z y ś p i e w k i , o b r z ę d y i t d . , a k t ó r e w y s t ę p o ­ w a ł y z a r ó w n o w k r a j u , j a k i za g r a n i c ą . W c i ą ż „ o d k r y w a n i " t w ó r c y l u ­ d o w i zaczęli t r w a l e w y p o w i a d a ć się w r ó ż n y c h dziedzinach r z e m i o s ł a i s z t u k i l u d o w e j , z a c h ę c a n i z a r ó w n o s p o ł e c z n y m uznaniem, j a k i m b y l i otaczani, j a k i nie m n i e j a t r a k c y j n y m i n a g r o d a m i i zarobkami. W n i e ­ k t ó r y c h wsiach p o w s t a w a ł y swojego rodzaju regionalne o ś r o d k i w y t w ó r ­ czości i sztuki l u d o w e j . 2 2 23 2 4 Wśród lokalnych inicjatyw kulturalnych zwracają u w a g ę zapocząt­ k o w a n e w 1956 r. publiczne Sesje Miejskiej R a d y N a r o d o w e j p o ś w i ę c o ­ ne h i s t o r i i Sieradzkiego i jego r o z w o j u k u l t u r a l n e g o , na k t ó r e zaprasza­ no w y k ł a d o w c ó w z ł ó d z k i e g o o ś r o d k a naukowego. O p r ó c z r a d n y c h d u ż y b y ł w n i c h u d z i a ł m i e s z k a ń c ó w Sieradza, przede w s z y s t k i m nauczycieli. Upowszechnianiu k u l t u r y regionalnej p o ś w i ę c o n a b y ł a sesja zorganizo­ wana w 1966 r . z okazji 100 rocznicy u r o d z i n I . P i ą t k o w s k i e j , o d b y w a ­ j ą c a się w Sieradzu i p o b l i s k i m Smardzewie, na k t ó r e j p r z e w o d n i c z y ł a i w y g ł o s i ł a s ł o w o w s t ę p n e prof. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a . Zainicjowane w Sieradzu w 1957 r. u r o c z y s t o ś c i s o b ó t k o w e , u ś w i e t n i o n e w y s t ę p a m i z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h i a r t y s t ó w estradowych, d a ł y p o c z ą t e k or­ g a n i z o w a n y m od 1961 r. „ D n i o m k u l t u r y ziemi sieradzkiej", p ó ź n i e j „ D n i o m Sieradza", w czasie k t ó r y c h prezentowano dorobek z e s p o ł ó w ar­ t y s t y c z n y c h , t w ó r c ó w l u d o w y c h , otwierano w y s t a w y , kiermasze i t d . I n i ­ c j a t y w ą s z c z e g ó l n ą b y ł o z a ł o ż e n i e w 1959 r. S t u d i u m Regionalnego p r z y 2 2 przy Np. w Klubie w tym pelą) Zduńskiej Woli Fabrycznym powstał w Zduńskich 1950 r . l i c z ą c y 30 o s ó b Z e s p ó ł Zakładów Przemysłu Dziecięcy Zespół Artystyczny Ziemi Sieradzkiej przy także gionem. W l a t a c h 1952-1963 i s t n i a ł p r z y S p ó ł d z i e l n i P r a c y nalny Zespół P i e ś n i i T a ń c a „Jabłoneczka". Z kolei w Spółdzielczy Zespół Pieśni i Tańca Ziemi 1960 s. 52, 60, Np. Pokropek, w Polsce, Warszawa r. z o s t a j ą z a ł o ż o n e 9-osobowe k a p e l e w : Sieradzka), re­ Regio­ „Pasmo", 1978, s. Np. w Sztuka Sieradzka Dobroniu ludowej wa), Chojnę (Kapela Poza­ 1958 r. p o w s t a ł w 30 o s ó b . P o r . M . i folkloru Ognisku Pracy poza m a c i e r z y s t y m Ł a s k i e j przy Spółdzielni P r a c y który liczył wraz z 5-osobową kapelą u Również s a m y m m i e ś c i e i w tyrn s a m y m r o k u z a ł o ż o n o l i c z ą c y 150 o s ó b ( w r a z z k a ­ szkolnej, k t ó r y wielokrotnie nagradzany w y s t ę p o w a ł 2 S Regionalny Bawełnianego. Atlas sztuki 347. Wieluniu (Kapela Ludowa), Brzeźnie (Kapela Pokropek, Ludo­ op. cit., 330. Chojnę — plastyki obrzędowej, plecionkarstwa; Dłutów, Dietrzniki — t k a c t w a ; M i e r z y c e — t k a c t w a , h a f c i a r s t w a , p l a s t y k i o b r z ę d o w e j ; M o n i c e — tkactwa,, plastyki o b r z ę d o w e j i dekoracyjnej; Wierzchucice — tkactwa, wycinankarstwa, styki o b r z ę d o w e j ; Sieradz — garncarstwa, kowalstwa. pla­ �64 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA M u z e u m w Sieradzu (przy w s p ó ł u d z i a l e T W P ) , p o ś w i ę c o n e g o p r o b l e m a ­ tyce ziemi sieradzkiej, c y k l o m t e m a t ó w historycznych, geograficznych oraz z zakresu k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j . Obok S t u d i u m Regionalnego, M u z e u m w Sieradzu r e a l i z u j ą c h a s ł o : „ M u z e a u n i w e r s y t e t a m i k u l t u r y " w ł ą c z y ł o się do szerokiej d z i a ł a l n o ś c i o ś w i a t o w o - n a u k o w e j , upowszech­ n i a j ą c z w ł a s z c z a w i e d z ę o regionie, jego k u l t u r z e i sztuce l u d o w e j . S ł u ż ą t e m u m . i n . prowadzone od 1967 r. „ n i e d z i e l n e spotkania muzealne", u z u ­ pełniane wystawami sztuki ludowej, prelekcjami, koncertami, w k t ó r y c h b i o r ą u d z i a ł m i e s z k a ń c y miasta i m ł o d z i e ż szkolna z okolicy . Nauczyciele a k t y w i z u j ą c u c z n i ó w do czynnego uczestnictwa w k u l ­ turze w s p ó ł c z e s n e j są t a k ż e i n i c j a t o r a m i z a k ł a d a n i a p r z y s z k o ł a c h Izb P a m i ę c i N a r o d o w e j czy Izb Regionalnych. W gromadzonych t a m zbio­ r a c h eksponaty r e p r e z e n t u j ą c e k u l t u r ę i s z t u k ę l u d o w ą r e g i o n u z a j m u j ą poważną pozycję . U z a s a d n i a j ą c w y b ó r badanego ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e g o n a l e ż y p o w i e ­ dzieć, że poddana s z c z e g ó ł o w y m badaniom 30-osobowa g r u p a (15 dziew­ cząt i 15 c h ł o p c ó w ) m ł o d z i e ż y wiejskiej u c z ą c e j się w l i c e u m o g ó l n o ­ k s z t a ł c ą c y m w Sieradzu s p e ł n i a ł a konieczne w a r u n k i stwierdzone na podstawie b a d a ń s o n d a ż o w y c h . Wszyscy uczniowie mieszkali we wsiach podsieradzkich (takich jak: C h o j n ę , B o g u m i ł ó w , Monice, M ę k a , M n i c h ó w , W o ź n i k i , Wiechucice, D ę b o ł ę k a , W r ó b l e w , Stoczki), k t ó r e są nadal o ś r o d ­ k a m i r ó ż n y c h dziedzin s z t u k i l u d o w e j , b y l i d z i e ć m i gospodarzy posiada­ j ą c y c h od 4 do 8 ha ziemi. I c h rodzice t r u d n i l i się przede w s z y s t k i m r o l n i c t w e m , ale w k a ż d e j z rodzin k t o ś z d o m o w n i k ó w w y k o n y w a ł r ó w ­ nież z a w ó d pozarolniczy. Uczniowie ci b y l i r ó w i e ś n i k a m i o j e d n a k o w y m poziomie w y k s z t a ł c e n i a . O b e j m o w a ł ich w s p ó l n y p r o g r a m zajęć szkol­ n y c h , w k t ó r y m zagadnienia z w i ą z a n e ze s z t u k ą l u d o w ą b y ł y d o ś ć sze­ roko u w z g l ę d n i a n e . N p . n i e k t ó r e lekcje, tzw. wychowawcze, p o ś w i ę c a n e b y ł y w y k ł a d o m z zakresu h i s t o r i i i k u l t u r y ziemi sieradzkiej. U z u p e ł ­ n i a ł y je zalecane l e k t u r y dodatkowe, w y c i e c z k i do M u z e u m na okolicz­ n o ś c i o w e prelekcje i w y s t a w y , spotkania szkolne z u z n a n y m i t w ó r c a m i l u d o w y m i , i n s p i r o w a n a przez nauczycieli d z i a ł a l n o ś ć zbieracka zabyt­ k ó w k u l t u r y l u d o w e j w terenie, a t a k ż e w ł ą c z a n i e u c z n i ó w do prac z w i ą ­ zanych z obchodami r e g i o n a l n y c h d n i k u l t u r y . 2 5 2 6 2 7 O p r ó c z podanych w y ż e j p o w o d ó w s z c z e g ó l n i e w a ż n y m 8 5 Z. S o b c z a k , Z zagadnień 1945 г., [w:] Szkice..., s. 571-578. « Ibidem, s. 586. życia kulturalnego powiatu argumentem sieradzkiego po 8 w Np. zorganizowana w latach 1958-1961 I z b a O g ó l n o k s z t a ł c ą c y m w P o d d ę b i c y czy w Muzealna PTTK przy P o d s t a w o w e j w S i k u c i n i e , a t a k ż e o t w a r t a w 1976 r. I z b a R e g i o n a l n a i I z b a ci Narodowej przy pek, Przewodnik 214-215, 248-250. Zespole po izbach Szkół Liceum 1969 r. I z b a P a m i ę c i N a r o d o w e j p r z y S z k o l e Rolniczych w regionalnych w Wojsławicach. Рог. Polsce, Warszawa M. 1980, Pamię­ Pokro- s. 170-171, �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI 65 LUDOWEJ p r z e m a w i a j ą c y m za poznaniem p o g l ą d ó w m ł o d z i e ż y wiejskiej na temat l u d o w e j t w ó r c z o ś c i artystycznej b y ł a ś w i a d o m o ś ć tego, że b ę d z i e ona d e c y d o w a ć w p r z y s z ł o ś c i o zachowaniu l u b też z a n i k u sztuki l u d o w e j . Gromadzenie o p i n i i tej m ł o d z i e ż y o sztuce l u d o w e j p r z e b i e g a ł o d w o ­ ma d r o g a m i . Pierwsza z n i c h p o l e g a ł a na t y m , że k a ż d y z u c z n i ó w w y ­ p o w i e d z i a ł pisemnie na t e m a t ogólnie s f o r m u ł o w a n y w ł a s n e refleksje nad s z t u k ą l u d o w ą . D r u g a , m a j ą c a na celu u z u p e ł n i e n i e i z w e r y f i k o w a ­ nie u z y s k a n y c h i n f o r m a c j i , p o l e g a ł a na przeprowadzeniu — w e d ł u g po­ szerzonego kwestionariusza opracowanego do b a d a ń s o n d a ż o w y c h i n d y ­ w i d u a l n y c h — r o z m ó w z k a ż d y m z nich. III. A N A L I Z A MATERIAŁU, WNIOSKI 2 8 Analiza całego zgromadzonego m a t e r i a ł u pozwala na twierdzenie, że wiedza badanych u c z n i ó w o sztuce l u d o w e j jest dość r o z l e g ł a i j e d ­ nolita, ale r ó w n o c z e ś n i e stosunek do tego zjawiska k u l t u r o w e g o i t o ­ w a r z y s z ą c y c h m u f o r m d z i a ł a l n o ś c i p o p u l a r y z a t o r s k i e j , w y r a ż a j ą c y się w i n d y w i d u a l n y c h opiniach, jest w w y s o k i m stopniu z r ó ż n i c o w a n y . W ś r ó d badanych nie b y ł o k o n t r o w e r s j i ani istotnej r ó ż n i c y z d a ń na t e m a t p o j m o w a n i a zakresu p o j ę c i a sztuka l u d o w a . Rozumiano go bardzo szeroko, o b e j m u j ą c t y m o k r e ś l e n i e m nie t y l k o w y t w o r y plastycznej, r ę ­ kodzielniczej i r z e m i e ś l n i c z e j t w ó r c z o ś c i wsi, ale t a k ż e f o l k l o r ( s ł o w n y , m u z y c z n y i taneczny) w r a z z t o w a r z y s z ą c ą m u o b r z ę d o w o ś c i ą . U w a ż a n o , że „ p o d miano sztuki l u d o w e j m o ż n a p o d c i ą g n ą ć wszystko, w k r ę g u cze­ go obraca się w i e ś . Bo sztuka l u d o w a to p r z e c i e ż taniec, m u z y k a , u b i o r y , p r z e d m i o t y codziennego u ż y t k u , b a r w n e w y c i n a n k i , w y k o n a n e n a j r ó ż ­ n i e j s z y m i t e c h n i k a m i obrazy i obrazki, r z e ź b y " . S z t u k ą l u d o w ą są „ z a ­ r ó w n o r z e ź b y ludowe, j a k t a ń c e i m u z y k a , wiersze p o r u s z a j ą c e g ł ó w n e s p r a w y w s i , r ó ż n e g o rodzaju m a l o w i d ł a , meble, stroje, t k a n i n y , w y s z y ­ wane s e r w e t y " . W s p ó ł c z e s n e w y r o b y i f o l k l o r t y l k o w ó w c z a s z a s ł u g u j ą na o k r e ś l e n i e m i a n e m s z t u k i l u d o w e j , gdy w y r a s t a j ą ze ś r o d o w i s k a w i e j ­ skiego oraz n a w i ą z u j ą do jego t r a d y c j i regionalnej ( z a r ó w n o historycznej, j a k w z o r ó w , m o t y w ó w , k o l o r ó w ) , a i c h t w ó r c a m i są m i e s z k a ń c y w s i . Wydaje się nie b u d z i ć w ą t p l i w o ś c i , że d o m i n u j ą c y w p ł y w na takie p o j ­ m o w a n i e sztuki l u d o w e j m i a ł a szkoła, ś r o d k i masowego przekazu, ob­ serwacja u c z e s t n i c z ą c a i m p r e z f o l k l o r y s t y c z n y c h . W p o z o s t a ł y c h w y p o w i e d z i a c h r y s u j ą się j u ż zasadnicze r ó ż n i c e po­ g l ą d ó w w ocenie sztuki l u d o w e j i j e j popularyzacji. Na i c h podstawie m o ż e m y w y r ó ż n i ć 3 g ł ó w n e g r u p y o p i n i i na temat s z t u k i l u d o w e j : g r u ­ p ę A , g r u p ę B , g r u p ę C. Dla pierwszej z n i c h charakterystyczne są w y 2 8 nr. Materiały inwent. 1870. te z n a j d u j ą Z nich t e k s t u i jego p r z y p i s a c h . S — Etnografia Pol. 30/1 się w pochodzą Archiwum wszystkie Z a k ł a d u Etnografii wypowiedzi IHKM cytowane w PAN tej pod części �66 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA powiedzi p o z y t y w n e , d r u g i e j negatywne, t r z e c i ą natomiast cechuje sto­ sunek p o z y t y w n y do p e w n y c h zjawisk z k r ę g u s z t u k i l u d o w e j i zarazem n e g a t y w n y wobec i n n y c h . Reprezentatywne d l a g r u p y A są p o g l ą d y 6 badanych u c z n i ó w ( w t y m 5 d z i e w c z ą t i 1 c h ł o p c a ) . S z t u k ę l u d o w ą u w a ż a n o w tej g r u p i e za „ j e d n ą z najstarszych dziedzin t w ó r c z o ś c i l u d u , k t ó r a o d z w i e r ­ ciedla wierzenia, dawne o b r z ę d y religijne, ś w i a t o p o g l ą d , marzenia i uczu­ cia l u d u wiejskiego... pokazuje codzienny t r u d , n i e d o l ę i r a d o ś ć c h ł o p ó w , i c h c i ę ż k ą p r a c ę " . To zjawisko k u l t u r o w e jest „ w y r a z e m w e w n ę t r z n e j potrzeby ludowego t w o r z e n i a " . S w o i s t y m , z m a t e r i a l i z o w a n y m w y t w o r e m w y o b r a ź n i l u d o w e j , n a w i ą z u j ą c y m do t r a d y c j i w s i polskiej i j e j specy­ ficznej a t m o s f e r y , a t y m s a m y m b a r w n y m obrazem k u l t u r y c h ł o p s k i e j sprzed k i l k u d z i e s i ę c i u l a t . 29 3 0 J u ż od najdawniejszych l a t sztuka l u d o w a „ p o m a g a ł a l u d n o ś c i w i e j ­ skiej w n a w i ą z y w a n i u k o n t a k t ó w t o w a r z y s k i c h i r o z w o j u i n t e l e k t u a l ­ n y m . , p o z w a l a ł a c z ł o w i e k o w i s t a ć się p e ł n o w a r t o ś c i o w y m , t z n . s p r a w i a ­ ła, że praca d a w a ł a m u s a t y s f a k c j ę , zadowolenie i o c z y w i ś c i e r o z r y w k ę " . R ó w n o c z e ś n i e z a s p o k a j a ł a potrzeby k u l t u r a l n e , estetyczne i u t y l i t a r n e środowiska. Łączono więc t u wyraźnie sztukę ludową z k u l t u r ą warstwy c h ł o p s k i e j , ale r ó w n o c z e ś n i e p o d k r e ś l a n o , że d a w n i e j sztuka ludowa, a s z c z e g ó l n i e f o l k l o r , b y ł y i n s p i r a c j ą dla t w ó r c ó w profesjonalnych, d z i ę ­ k i czemu sztuka l u d o w a „ p o m a g a ł a c a ł e m u n a r o d o w i p r z e t r w a ć t r u d n e chwile... p r z y n o s i ł a u l g ę . I l u s t r u j ą c ż y c i e codzienne b y ł a zarazem s y m ­ b o l e m m i ł o ś c i do l u d u i ziemi ojczystej". U c z y ł a i uczy nadal „ n i e t y l k o h i s t o r i i ojczystej, ale i k u l t u r y n a r o d u " . I n f o r m u j e ona w s p ó ł c z e s n y c h o k u l t u r z e w s i oraz problemach a k t u a l n y c h n i e g d y ś dla tego ś r o d o ­ wiska „dowiadujemy się z niej, jakie były obyczaje i zwyczaje naszych dziadków, poznajemy gwarę chłopską, modne ówcześnie stroje, a z literatury ludowej dowia­ dujemy się o problemach społecznych i politycznych, które ich bezpośrednio doty­ czyły". Równocześnie „pozwala na oderwanie się od rzeczywistości dzięki nagro­ madzeniu elementów nierealnych, fantastycznych, dzięki przedstawieniu postaci ży­ jących jedynie w wyobraźni chłopów. Sztuka ludowa nakazuje zastanowić się nad przeszłością i teraźniejszością [...] pozwala oderwać się od codziennych trosk i za­ jęć, gdy np. oglądamy barwny i niezapomniany świat figurek i obrazów przedsta­ wiających życie wsi polskiej od najdawniejszych czasów, aż po dzień dzisiejszy". P e ł n i t y m s a m y m obecnie f u n k c j e poznawczo-dydaktyczne i r e k r e a ­ cyjne, s p r z y j a j ą c p r z y t y m r e f l e k s j i nad p r z e s z ł o ś c i ą i t e r a ź n i e j s z o ś c i ą . Podstawowa w a r t o ś ć s z t u k i l u d o w e j p o l e g a ł a w i ę c i c h zdaniem na 28 „[...] oryginalnym w swej wyrazistości, nawiązującym do starych tradycji wsi polskiej wytworem swoistej atmosfery wsi". „Kolorowe wycinanki powstające w spracowanych dłoniach wiejskich kobiet, barwne pająki i kolorowe zdobienia stanowią obraz polskiej wsi [...] obraz naszej kultury sprzed kilkudziesięciu lat". 80 �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ 67 s p r z y j a n i u zachowania narodowej substancji k u l t u r a l n e j w czasach n i e ­ w o l i oraz uczeniu i u ł a t w i a n i u rozumienia k u l t u r y w ł a s n e g o r e g i o n u i k r a j u . Jej s z c z e g ó l n a w a r t o ś ć dla s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j w y n i k a ł a z za­ spokajania j e j g ł ó w n y c h potrzeb ż y c i o w y c h (z r e k r e a c y j n y m i w ł ą c z n i e ) oraz d o k u m e n t o w a n i a i i l u s t r o w a n i a s z c z e g ó ł ó w codziennego b y t u . Ze w z g l ę d u na r o l ę , j a k ą n i e g d y ś o d e g r a ł a sztuka l u d o w a w k u l t u r z e w s i i n a r o d u oraz na j e j obecne w a r t o ś c i dydaktyczne, artystyczne i re­ kreacyjne, w s p ó ł c z e s n a sztuka l u d o w a w y r a s t a j ą c a ze ś r o d o w i s k a w i e j ­ skiego i o p i e r a j ą c a się na r e a k t y w o w a n y c h d a w n y c h w z o r a c h m a sze­ r o k i e i a k t u a l n e znaczenie d l a k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j . Dlatego t e ż zajmuje ona t a k w i e l e miejsca w prasie, r a d i u , t e l e w i z j i i i n s t y t u c j o n a l ­ n y m r u c h u k u l t u r a l n y m . Jest obecna we w s z y s t k i c h sferach codzien­ nego ż y c i a . „Wyroby tej sztuki są prezentowane nie tylko na wystawach czy festynach, lecz również są nieodłącznym elementem wystroju i dekoracji ulic, mieszkań, szkół, zakładów pracy itp. Dzieje się tak nie dlatego, że brak jest innych elementów mogących służyć jako dekoracja, lecz dlatego, że sztuka ludowa jest po prostu bardzo popularna dzięki swemu pięknu i oryginalności". W a r t o ś c i ą n a d r z ę d n ą s z t u k i l u d o w e j najsilniej w tej g r u p i e p o d k r e ­ ś l a n ą jest j e j c h ł o p s k o ś ć . Jest to dorobek w ł a s n y w s i , powszechnie uzna­ n y przez i n n e ś r o d o w i s k a s p o ł e c z n e , r ó w n o r z ę d n y do d o r o b k u w t y m zakresie w a r s t w o ś w i e c o n y c h , s t a n o w i ą c y i n t e g r a l n ą , ale o d r ę b n ą część k u l t u r y narodowej. Cechami c h a r a k t e r y s t y c z n y m i w y t w o r ó w s z t u k i l u d o w e j , z k t ó r y c h k a ż d a jest r ó w n o c z e ś n i e o d r ę b n ą w a r t o ś c i ą , są g ł ó w n i e : p i ę k n o , prosto­ ta, swoboda, n a t u r a l n o ś ć , n i e p o w t a r z a l n o ś ć w znaczeniu o r y g i n a l n o ś c i i u n i k a l n o ś c i , p r z e p y c h w r o z u m i e n i u bogactwa f o r m i k o l o r y s t y k i . S ą to przede w s z y s t k i m w a r t o ś c i z zakresu estetyki, ale estetyki specyficz­ nie r o z u m i a n e j , ł ą c z o n e j b e z p o ś r e d n i o z t r a d y c y j n ą k u l t u r ą l u d o w ą da­ nego regionu, poza k t ó r ą w a r t o ś c i te t r a c ą swoje znaczenie i c h o c i a ż p r z e d m i o t y p o s i a d a j ą c e te cechy m o g ą z a c h o w a ć r a n g ę dzieł s z t u k i , to j e d n a k j u ż nie w k a t e g o r i i s z t u k i l u d o w e j . Inaczej m ó w i ą c , aby dany p r z e d m i o t z a s ł u g i w a ł na miano reprezentatywnego (np. dla sieradzkiej sztuki ludowej) musi b y ć wykonany w konwencji formalnej i kolory­ stycznej tego r e g i o n u a t a k ż e n a w i ą z y w a ć do jego o b r z ę d o w o ś c i czy 3 1 3 2 ** Zauważali, iż „to co zasługuje na szczególne podkreślenie to fakt, że wszel­ kiego rodzaju elementy zdobnicze, jeśli np. chodzi o haft czy samą formę i kształt przedmiotów sztuki ludowej, nie powtarzają się w niej. Wręcz przeciwnie, każdy przedmiot wykonany jest inaczej, ciekawiej, każdy taniec wnosi jakieś nowe ele­ menty i tego można sztuce ludowej pozazdrościć". Stwarza to sytuację, iż „sztuka ludowa ma inny charakter od sztuki elitarnej i właśnie ten fakt zasługuje na szczególne podkreślenie i wyróżnienie". • „Np. biorąc pod uwagę sieradzką sztukę ludową można określić jej odrębną w skali kraju kolorystykę widoczną znakomicie chociażby w sieradzkich tkaninach. �68 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA o b y c z a j o w o ś c i , n i e z a l e ż n i e od tego, z jakiego okresu pochodzi. D o d a ć na­ leży, że reprezentanci tej g r u p y w y k a z y w a l i się z n a c z n ą w i e d z ą o sztu­ ce l u d o w e j regionu sieradzkiego i jej specyfice. G ł ó w n y m zadaniem w s p ó ł c z e s n y c h t w ó r c ó w l u d o w y c h jest r e a k t y ­ w o w a n i e m i n i o n e j s z t u k i wiejskiej oraz tworzenie na jej podstawie dzieł n o w y c h . D z i ę k i t e m u s p e ł n i a j ą o n i funkcje w y c h o w a w c z e i p o ś r e d n i o k u l t u r o t w ó r c z e . P e ł n i e n i e tej r o l i s p o ł e c z n e j u m o ż l i w i a i m w y o b r a ź n i a p o ł ą c z o n a ze z n a j o m o ś c i ą r e a l i ó w życia w s i ( o b y c z a j ó w , codziennej p r a ­ cy etc.) i u m i e j ę t n o ś c i a m i t e c h n i c z n y m i . T w ó r c z o ś ć w s p ó ł c z e s n y c h a r t y ­ s t ó w l u d o w y c h w o p i n i i przedstawicieli tej g r u p y pozwala nie t y l k o na „ s z e r s z e poznanie s z t u k i naszych d z i a d k ó w " , ale r ó w n o c z e ś n i e „ p r z e d ł u ­ ża ż y c i e sztuce l u d o w e j " . G d y b y nie dzisiejsi t w ó r c y l u d o w i „ s z t u k a l u d o w a z a g i n ę ł a b y z u p e ł n i e , a do tego p r z e c i e ż nie m o ż n a d o p u ś c i ć , g d y ż k u l t u r a l u d o w a n a r o d u ś w i a d c z y o n i m s a m y m " . Część d z i e w c z ą t n a u ­ c z y ł a się n a w e t od kobiet ze w s i w y t w a r z a ć n i e k t ó r e p r z e d m i o t y z a l i ­ czane do s z t u k i l u d o w e j , j a k np. „ t ę c z o w e " sieradzkie w i a n k i . W y k o n u j ą je dla swoich p r z y j a c i ó ł i k r e w n y c h , p o n i e w a ż , j a k t w i e r d z ą , są one zawsze m i l e w i d z i a n y m p o d a r u n k i e m , d z i ę k i k t ó r e m u z y s k u j ą uznanie umiejętności i zdolności wykonawczyni. W powszechnej o p i n i i tej g r u p y u c z n i ó w t w ó r c y l u d o w i są to zdolni ludzie m i e s z k a j ą c y na w s i , m i s t r z o w i e k a ż d y w swej dziedzinie, posia­ d a j ą c y w y o b r a ź n i ę i u m i e j ę t n o ś c i p o z w a l a j ą c e i m o d t w a r z a ć wierzenia, legendy, marzenia oraz rzeczywisty ś w i a t , tak j a k go w i d z i ś r o d o w i s k o wiejskie . Zgodnie z t a k i m i z a ł o ż e n i a m i praca w y k o n y w a n a przez t w ó r ­ c ó w l u d o w y c h u w a ż a n a jest za t r u d n ą , w y m a g a j ą c ą nie t y l k o z d o l n o ś c i , ale czasu i c i e r p l i w o ś c i (np. p r z y h a f t o w a n i u czy w y c i n a n k a r s t w i e ) , zna­ j o m o ś c i l u d z k i c h u c z u ć , o b y c z a j ó w i z w y c z a j ó w regionalnych, u m i e j ę t ­ n o ś c i obserwowania ś w i a t a , a t a k ż e z n a j o m o ś c i technik, w z o r ó w , s u r o w ­ ców, k o l o r y s t y k i o b o w i ą z u j ą c y c h w danej s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j . K r y ­ teria oceny pracy t w ó r c ó w l u d o w y c h są zatem podobne do t y c h s ł u ż ą ­ cy cli o p i n i o w a n i u , e f e k t ó w t w ó r c z o ś c i profesjonalnej. Jednak fakt, że t w ó r c y l u d o w i nie są l u d ź m i w y k s z t a ł c o n y m i , a ich n a r z ę d z i a p r a c y 3 3 D o m i n u j e t u kolor c z e r w o n y , k t ó r y jest p r z e c i n a n y p a s k a m i w k o l o r a c h : b i e l , ż ó ł ć , z i e l e ń , fiolet, n i e b i e s k i . P a s e c z k i pasów [...] kolory są ułożone te w są bardzo w ą s k i e tęczę". Motyw w „tęczy stosunku wyraźnie do czerwonych zaznaczony jest r ó w n i e ż w sieradzkich w i a n k a c h z kolorowego papieru". 3 8 Oceny t w ó r c ó w l u d o w y c h s ą np. takie: „ T w ó r c y ludowi — ludzie sztuki, w i e l c y m i s t r z o w i e , k a ż d y w s w e j dziedzinie. Nie cej, bo czyż można o d d a ć c o ś w i ę c e j od tego, co to n a l e ż y od n i c h ż ą d a ć niczego w i ę ­ jest r z e c z y w i ś c i e " ; „ L u d z i e c i za p o m o c ą prostych i podstawowych n a r z ę d z i jasno, p i ę k n i e , barwnie, swobodnie i n a ­ t u r a l n i e p r z e d s t a w i a j ą ś w i a t , j a k i m go w i d z ą " , a d z i ę k i „ s w o i m z d o l n o ś c i o m i u m i e ­ j ę t n o ś c i patrzenia na że ludzkie ręce [...] świat mogą t k a n i n y i h a f t y [...] potrafią stworzyć tak stworzyć prawdziwe arcydzieła"; fascynujące Jaką olbrzymią wprawę „I pomyśleć, krajobrazy, sceny ludzkiego życia m u s z ą m i e ć ci t w ó r c y , a b y stwo­ r z y ć c o ś w ł a ś c i w i e z niczego, m a j ą c do d y s p o z y c j i t y l k o p o d s t a w o w e i p r y m i t y w n e narzędzia". �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI 69 LUDOWEJ szczególnie proste i p r y m i t y w n e , i c h dzieła z a s ł u g u j ą w o p i n i i tej g r u p y m ł o d z i e ż y na w i ę k s z e uznanie n i ż t w ó r c z o ś ć profesjonalna (akademicka). K a ż d y z u c z n i ó w tej g r u p y m i a ł osobisty k o n t a k t p r z y n a j m n i e j z j e d ­ n y m z uznanych r e g i o n a l n y c h t w ó r c ó w l u d o w y c h oraz p r z y p a t r y w a ł się jego p r a c y i o g l ą d a ł w y k o n a n e przez niego p r z e d m i o t y . F a k t ten jest o t y l e godny p o d k r e ś l e n i a , że o k o n t a k t zabiegali sami uczniowie o d w i e ­ d z a j ą c t w ó r c ó w w i c h domach, nie o g r a n i c z a j ą c się t y l k o do uczestni­ czenia w organizowanych z n i m i spotkaniach l u b pokazach, w y s t a w a c h czy festynach s z t u k i l u d o w e j . N a j w i ę c e j b e z p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w m i e l i z t k a c z k a m i , k o b i e t a m i w y k o n u j ą c y m i r ó ż n e akcesoria z zakresu p l a s t y ­ k i o b r z ę d o w e j (np. j a b ł o n e c z k i ) oraz r z e ź b i a r z a m i . D u ż y m zainteresowa­ n i e m w ś r ó d n i c h cieszy się np. t w ó r c z o ś ć r z e ź b i a r z a Szczepana M u c h y . W y n i k a ono w znacznej mierze ze specjalnego c h a r a k t e r u jego prac, k t ó r y c h t e m a t e m są postacie z bajek i w i e r z e ń oraz w i e ś n i a c y p r z y p r a ­ cy. T w ó r c a nie t y l k o umieszcza je w w i d o c z n y c h miejscach całej zagro­ dy, ale n i e o m a l k a ż d y element k o n s t r u k c j i d o m u i b u d y n k ó w gospodar­ czych, a t a k ż e sztachety w płocie, n i e k t ó r e s p r z ę t y gospodarskie i ule ozdabia r z e ź b ą . Efekt t y c h d z i a ł a ń a r t y s t y c z n y c h jest t a k z a s k a k u j ą c y , że j u ż samo obejście stwarza w r a ż e n i e „ i s t n e g o m u z e u m " , p r z y c i ą g a j ą c u w a g ę nawet p r z y g o d n y c h p r z e c h o d n i ó w i z a c h ę c a j ą c do poznania i c h autora. Obok Szczepana M u c h y d u ż y m uznaniem cieszy się t w ó r c z o ś ć innego r z e ź b i a r z a — S t a n i s ł a w a K o r p y . K a ż d y reprezentant z tej g r u ­ p y u c z n i ó w o g l ą d a ł jego prace oraz o d w i e d z a ł go osobiście. Pole zainte­ r e s o w a ń K o r p y jest szerokie. O p r ó c z r z e ź b y i p ł a s k o r z e ź b y zajmuje się on m a l a r s t w e m , a nawet w y c i n a n k a r s t w e m . Dzieła swoje od lat p r e ­ zentuje na w y s t a w a c h k r a j o w y c h i zagranicznych. I c h t e m a t e m są c z ę ­ sto regionalne sceny o b r z ę d o w e i obyczajowe, zajęcia gospodarskie i do­ m o w e . K o r p a z c a ł ą ś w i a d o m o ś c i ą swoje postacie r z e ź b i i maluje w stro­ j u sieradzkim oraz zdobi elementami lokalnej k o l o r y s t y k i i o r n a m e n t y ­ k i (np. w jego obrazie M a t k a Boska zamiast a u r e o l i ma s i e r a d z k ą w y ­ c i n a n k ę l u d o w ą ) . Bardzo p o p u l a r n y w k r ę g u m ł o d z i e ż y tej g r u p y jest r ó w n i e ż i n n y r z e ź b i a r z — Jerzy K a c z m a r e k . T e n ostatni zapraszany b y ł k i l k a k r o t n i e do s z k o ł y , gdzie o p o w i a d a ł uczniom o swojej pracy, łącząc n a r r a c j ę z pokazami, a najbardziej „ z d o l n y m i zapalonym u d z i e l a ł na­ w e t i n s t r u k c j i i w t a j e m n i c z a ł w t a j n i k i w a r s z t a t u artystycznego". We w s z y s t k i c h w y p o w i e d z i a c h u z e w n ę t r z n i a n y b y ł podziw i sympatia dla tego t w ó r c y , k t ó r y p o t r a f i ł „ o c z a r o w a ć " s w o i m i c y k l a m i „ d i a b ł ó w " i „ k o ­ lędników". W y p o w i e d z i przedstawicieli g r u p y A c h a r a k t e r y z o w a ł a akceptacja wszystkiego tego, co jest z w i ą z a n e ze s z t u k ą l u d o w ą , i c h ę ć posiadania j a k n a j w i ę k s z e j ilości j e j w y t w o r ó w , bez w y r a ź n e g o zaznaczenia w ł a s ­ n y c h g u s t ó w i u p o d o b a ń e s t e t y c z n y c h . Jednakowo p o z y t y w n i e w y u M P r z y t y m nie b i o r ę t u pod u w a g ę d r o b n y c h r ó ż n i c w z n a j o m o ś c i dotyczących poszczególnych szczegółów dziedzin s z t u k i l u d o w e j , t e c h n i k w y k o n a n i a czy barw �70 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA r a ż a l i się o k a ż d e j dziedzinie l u d o w e j t w ó r c z o ś c i artystycznej, a w i ę c z a r ó w n o o tkaninach, ceramice, stroju, j a k i m a l a r s t w i e czy r z e ź b i e „ o d d a j ą c y c h w specyficzny, n i e m a l ż e fotograficzny s p o s ó b ż y c i e i dzia­ ł a l n o ś ć l u d u p o s z c z e g ó l n y c h r e g i o n ó w k r a j u " oraz „ p r z e p e ł n i o n y c h s w o i ­ stym humorem i wypowiadanych g w a r ą dawnych pieśniach ludowych, wzbogacanych p i ę k n ą m u z y k ą i t a ń c e m " . Uczniowie c i p o d k r e ś l a l i , że c z ę s t o k r o ć chcieliby p o s i a d a ć w swoich domach w i ę c e j prac l u d o w y c h a r t y s t ó w , ale i c h zdaniem poza rzadko o r g a n i z o w a n y m i k i e r m a s z a m i t w ó r c z o ś c i l u d o w e j j e d y n y m miejscem z a k u p u pozostaje „ C e p e l i a " , w k t ó r e j nie wszystko m o ż n a d o s t a ć i ceny są w y s o k i e . Jak t w i e r d z i l i , l u b i ą o g l ą d a ć w sklepach „ C e p e l i i " k o l o r o w e w y r o b y t w ó r c ó w l u d o w y c h , k t ó r e i c h zdaniem znakomicie n a d a j ą się do zdobienia m i e s z k a ń . Zazna­ czali, że d z i ę k i „ C e p e l i i " sztuka l u d o w a wkracza do ż y c i a codziennego. Wiele osób z miasta u r z ą d z a mieszkania „ w s p o s ó b l u d o w y " z a p e ł n i a j ą c je „ o r y g i n a l n ą s z t u k ą l u d o w ą , co — j a k p o d k r e ś l a l i — w y g l ą d a bardzo ł a d n i e " . Sztuka l u d o w a sprzedawana w t y c h sklepach cieszy się t a k ż e d u ż ą p o p u l a r n o ś c i ą w ś r ó d k l i e n t ó w zagranicznych. Ta grupa u c z n i ó w r e p r e z e n t o w a ł a z b i e ż n e — p o z y t y w n e opinie na te­ mat całej d z i a ł a l n o ś c i „ C e p e l i i " i t w ó r c z o ś c i z a s p o k a j a j ą c e j potrzeby j e j o d b i o r c ó w oraz na t e m a t w s p ó ł c z e s n y c h f o r m propagowania i p o p u l a r y ­ zacji s z t u k i l u d o w e j przez ś r o d k i masowego przekazu czy lokalne p l a ­ c ó w k i k u l t u r a l n e . S z c z e g ó l n y m i c h uznaniem c i e s z y ł y się i m p r e z y o cha­ rakterze r e g i o n a l n y m , sieradzkie f e s t y n y s z t u k i l u d o w e j , k t ó r e u k a z u j ą o s i ą g n i ę c i a a r t y s t ó w z c a ł e g o regionu. P r e z e n t u j ą „ n i e p o d o b n e jedno do drugiego" w y r o b y garncarskie, tkackie, r z e ź b y oraz s p o s ó b i c h powsta­ wania. Z a p o z n a j ą z a u t e n t y c z n y m i a k t u a l n i e t w o r z ą c y m i je l u d ź m i . S ą one ich zdaniem najszerszym f o r u m , gdzie m o ż n a z a p o z n a ć się z t w ó r ­ cami, i c h d z i e ł a m i , a n a w e t t o k i e m pracy, oraz „ z o b a c z y ć ten m i n i o n y ś w i a t t a k i m , j a k i m b y ł " w i c h regionie i z a k u p i ć n i e k t ó r e p r z e d m i o t y . C z ę s t o k r o ć , j a k z a u w a ż a l i , są to r ó w n i e ż j e d y n e w i ę k s z e i m p r e z y k u l ­ t u r a l n e o charakterze p o p u l a r n y m , d o s t ę p n e i z r o z u m i a ł e dla k a ż d e g o , co nie pozostaje bez w p ł y w u na a t r a k c y j n o ś ć t y c h w i d o w i s k . A k c j e po­ p u l a r y z u j ą c e s z t u k ę l u d o w ą m a j ą dla n i c h przede w s z y s t k i m w a r t o ś c i poznawczo-dydaktyczne, handlowe, a t a k ż e w a l o r y r e k r e a c y j n o - r o z r y w k o w e . P r z e d s i ę w z i ę c i a te, j a k zgodnie p o d k r e ś l a l i , są bardzo potrzebne i p o ż y t e c z n e r ó w n i e ż dlatego, że u m o ż l i w i a j ą t w ó r c o m l u d o w y m , c z ę s t o s t a r y m i s a m o t n y m l u d z i o m , pomoc p i e n i ę ż n ą , k t ó r a jest n i e z w y k l e istot­ na w i c h b u d ż e t a c h d o m o w y c h , ale — j a k d o d a w a l i — „ n i e chodzi t u t y l k o o ź r ó d ł o z a r o b k ó w , lecz o fakt samego doceniania t w ó r c z o ś c i c z ł o r w y t w o r ó w , j a k i e w y s t ą p i ł y m i ę d z y d z i e w c z ę t a m i i c h ł o p c a m i w tej g r u p i e . W y ­ p o w i e d z i d z i e w c z ą t b y ł y z r e g u ł y p e ł n i e j s z e n a t e m a t p l a s t y k i o b r z ę d o w e j i ozdob­ n e j , s t r o j u czy t k a n i n (ich k o l o r y s t y k i , f o r m etc), natomiast c h ł o p c ó w w zakresie r z e ź b y czy k o w a l s t w a . �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ 71 w i e k a , k t ó r y często nie zdaje sobie s p r a w y ze swego t a l e n t u i w s t y d z i się swej p r a c y " . Festyny, j a r m a r k i l u d o w e i w y s t a w y , na k t ó r y c h t w ó r c y l u d o w i p r e ­ z e n t u j ą swoje prace, cieszą się i c h zdaniem zawsze „ o g r o m n y m zainte­ resowaniem c a ł e g o s p o ł e c z e ń s t w a " . A r g u m e n t o w a l i , że za k a ż d y m razem na tego t y p u imprezach stragany i z a i m p r o w i z o w a n e w a r s z t a t y p r a c y p o s z c z e g ó l n y c h t w ó r c ó w , p r z y k t ó r y c h w y k o n u j ą o n i swoje „ d z i e ł a , są w r ę c z o b l ę ż o n e " przez liczne grono p r a w d z i w i e zainteresowanych i „ z w y ­ k ł y c h ciekawskich". I aby p r z e k o n a ć się o bogactwie s z t u k i l u d o w e j , po­ w i n n o się w n i c h koniecznie u c z e s t n i c z y ć , p o n i e w a ż innego rodzaju „ s p o t ­ kania z t w ó r c a m i i i c h s z t u k ą n a l e ż ą do r z a d k o ś c i " . To w ł a ś n i e d z i ę k i t y m w i d o w i s k o m o ż y w a b a r w n y i zapomniany ś w i a t f i g u r e k , o b r z ę d ó w i o b r a z ó w i l u s t r u j ą c y c h ż y c i e dawnej w s i sieradzkiej, k t ó r y pobudza do zastanowienia się nad p r z e s z ł o ś c i ą i t e r a ź n i e j s z o ś c i ą . W e d ł u g a u t o r k i i m ­ p r e z y tego rodzaju s p r z y j a j ą j e d n a k r ó w n i e ż u t r w a l a n i u się n i e r a c j o ­ n a l n y c h postaw i k r y s t a l i z o w a n i u się s i e l a n k o w y c h m i t ó w w ś r ó d części m ł o d e g o pokolenia na temat „ b a r w n e g o i spokojnego ż y c i a d a w n y c h c h ł o ­ p ó w " . Ś w i a d c z ą o t y m z a s k a k u j ą c e refleksje, jakie s n u j ą n i e k t ó r z y p r z e d ­ stawiciele g r u p y A po b e z p o ś r e d n i m uczestnictwie w festynie s z t u k i l u ­ dowej. O d d a j ą je takie w y p o w i e d z i , j a k np. ta: „Wracając do domu często żal mi jest, że nie żyję już w świecie pokazanym przez twórców ludowych, że coraz rzadziej spotykam stare drewniane chałupy z bocianimi gniazdami, coraz rzadziej widzę kobiety ubrane na ludowo i wędru­ jące na targ, że nikną wiejskie obyczaje i krajobrazy [...] Dlatego dobrze się dzieje, że istnieje jeszcze dość liczna grupa artystów ludowych, zespołów pieśni i tańca, które przypominają o przeszłości, o kolorowym i barwnym świecie dawnej wsi i pozwalają lepiej znieść cenę postępu i cywilizacji wkraczającej coraz szerzej na wieś". Uczniowie z tej g r u p y w y r a ż a l i t a k ż e żal z p o w o d u zanikania d a w ­ n y c h z w y c z a j ó w i s z t u k i l u d o w e j i u w a ż a l i , że te, k t ó r e p r z e t r w a ł y , po­ w i n n y b y ć „ s t a r a n n i e p i e l ę g n o w a n e przez m ł o d e pokolenie". Z a u w a ż a l i , że t w ó r c ó w l u d o w y c h jest coraz m n i e j , że z a j m u j ą się t ą d z i a ł a l n o ś c i ą j e d y n i e ludzie starsi „ z n a j ą c y s z t u k ę i ż y c i e " . Z d r u g i e j s t r o n y p o d k r e ­ ś l a l i t r o s k l i w ą o p i e k ę p a ń s t w a s k i e r o w a n ą na pomoc t w ó r c o m l u d o w y m , o c h r o n ę i p o p u l a r y z a c j ę i c h prac. U w a ż a l i , iż w r a z z r o z w o j e m prze­ m y s ł u p o w o d u j ą c y m m o d e r n i z a c j ę ż y c i a w s i , c e n ą , j a k ą się p ł a c i za po­ s t ę p techniczny, nie p o w i n n a b y ć z a g ł a d a s z t u k i l u d o w e j . R e p r e z e n t a n c i g r u p y B, w ś r ó d k t ó r y c h b y ł o 7 c h ł o p c ó w i 1 dziewczyna, u w a ż a l i s z t u k ę l u d o w ą za j e d n ą z dziedzin k u l t u r y w s i ( z a r ó w n o dawnej, j a k i w s p ó ł c z e s n e j ) , ale w p r z e c i w i e ń s t w i e do p o g l ą ­ d ó w przedstawicieli g r u p y A p o d k r e ś l a j ą c y c h r o l ę i znaczenie s z t u k i l u ­ d o w e j w k u l t u r z e i sztuce n a r o d o w e j , t r a k t o w a l i to zjawisko k u l t u r o w o - s p o ł e c z n e g ł ó w n i e j a k o j e d n ą z licznych f o r m popieranej przez p a ń s t w o d z i a ł a l n o ś c i k u l t u r a l n e j , k t ó r a jest i m znana, ale k t ó r a i c h nie interesu- �72 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA je l u b jej nie a p r o b u j ą . Za t a k ą p o s t a w ą k r y ł o się niedostrzeganie albo negowanie znaczenia i w a l o r ó w s z t u k i l u d o w e j . R z u t o w a ł a ona na wszyst­ kie udzielane odpowiedzi. U n i k a j ą c powtarzania negacji, na t y m m i e j ­ scu o g r a n i c z ę się g ł ó w n i e do scharakteryzowania istoty p o g l ą d ó w tej m ł o ­ dzieży. Przedstawiciele g r u p y В zgodnie t w i e r d z i l i , że ze s z t u k ą l u d o w ą s t y ­ k a j ą się codziennie w szkole, w kinie, w teatrze, t e l e w i z j i , m u z e u m , czy­ t a j ą o niej na ł a m a c h prasy oraz o g l ą d a j ą na festynach, j a r m a r k a c h sztu­ k i , w y s t a w a c h i t p . M i m o iż —- j a k sami p r z y z n a w a l i — sztuka l u d o w a jest wszechobecna w ich otoczeniu, to jednak zainteresowanie n i ą tej m ł o d z i e ż y jest niewielkie, a stosunek do p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin t w ó r ­ czości l u d o w e j n e g a t y w n y . Uczniowie c i p o d k r e ś l a l i , że sztuka l u d o w a i c h nie interesuje i dlatego t e ż nie s t a r a j ą się z w r a c a ć na n i ą u w a g i a n i n a w i ą z y w a ć k o n t a k t ó w z t w ó r c a m i l u d o w y m i l u b też, że zdecydowanie nie p o d o b a j ą się i m „ t e r ó ż n e koszmarne odpustowe p r z e d m i o t y prezen­ towane w sklepach «Cepelii» i na festynach f o l k l o r y s t y c z n y c h " . N p . j e ­ den z n i c h w y p o w i a d a się w ten s p o s ó b : „Otwarcie wpływu. i szczerze Oglądam t y l k o w t e d y , gdy mówiąc sztuka ją raczej obojętnie, a oczywiście spotkałoby ludowa nie wywiera nawet p o w i e d z i a ł b y m na mniie żadnego z przymusem i to s i ę to z o b u r z e n i e m l u d z i m n i e otaczają­ c y c h . M i a ł o to j u ż m i e j s c e k i l k a k r o t n i e podczas n a s z y c h s z k o l n y c h w i z y t w muzeum. Sztukę ludową traktuję j a k o c o ś , co jest, i n a co nie mam zwracać uwagi". J e d n o m y ś l n i e zaprzeczali, iż p o s i a d a j ą p r z e d m i o t y s z t u k i l u d o w e j p r z y z n a j ą c się w k i l k u p r z y p a d k a c h j e d y n i e do tego, że w i c h domach są haftowane s e r w e t k i , gliniane dzbanuszki i doniczki zakupione przez d o m o w n i k ó w w „ C e p e l i i " . O s o b i ś c i e nie w y r a ż a l i c h ę c i z a k u p u czego­ k o l w i e k jeszcze. Ten stan rzeczy uzasadniali t y m , iż p r z e d m i o t y te nie p o d o b a j ą się i m l u b nie p a s u j ą do w n ę t r z a , gdzie są g ł ó w n i e rzeczy za­ kupione w m i e ś c i e . S z c z e g ó l n i e negatywne opinie w y r a ż a n o w tej grupie o kapelach i ze­ s p o ł a c h l u d o w y c h . C z ę s t e b y ł y takie w y p o w i e d z i , j a k np. ta, że „ g d y o g l ą d a j ą c t e l e w i z j ę z o b a c z ę zespół l u d o w y , w y c h o d z ę z pokoju. Nie m o g ę s ł u c h a ć t y c h l u d o w y c h p r z y ś p i e w e k ani o g l ą d a ć podskakiwania starszych p a ń — solistek w r y t m i e r z ę p o l e n i a s k r z y p k a ; d r a ż n i m n i e t o " , l u b nieco m n i e j skrajne: „ n i e wszystkie u t w o r y m i się p o d o b a j ą [...] Nie l u b i ę , jeśli k t o ś m i e r n i e gra na j a k i m k o l w i e k instrumencie czy w y ś p i e w u j e p r z y ś p i e w k i . Cieszy się p r z y t y m ogromnie, ś m i e j e się, a j a nie m o g ę z r o z u m i e ć jego s ł ó w , k t ó r y c h on w y r a ź n i e nie w y m a w i a , a n ę d z n y grajek jeszcze go z a g ł u s z a " . N a w e t ci, k t ó r z y u w a ż a l i , że m u z y k a l u d o w a za­ w i e r a „ p e w n e w a r t o ś c i " , to j e d n a k t y l k o w ó w c z a s , gdy jest ona prze­ tworzona przez m u z y k ó w profesjonalnych (np. K a r o l a Szymanowskiego, F r y d e r y k a Chopina). W ś r ó d ogółu badanych przedstawicieli tej g r u p y f o l k l o r m u z y c z n y nie s p o t k a ł się w i ę c z a p r o b a t ą . Z i n n y c h dziedzin sztuki l u d o w e j r ó w - �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ 73 nie n e g a t y w n i e j a k f o l k l o r m u z y c z n y z o s t a ł y ocenione w y c i n a n k i , k t ó r e generalnie nie p o d o b a j ą się, chociaż — j a k s p r a w i e d l i w i e u s i ł u j ą oce­ n i ć — „ m o ż e jest to praca ż m u d n a , ale w y n i k i tej p r a c y są n i e w i e l k i e . P r z y pomocy w y c i n a n k i nie m o ż n a nic p r z e k a z a ć odbiorcy, nie m o ż n a na niego o d d z i a ł y w a ć . T y l e t y l k o , że w y c i n a n k ę powiesi się na ś c i a n i e i ona w i s i l u b p o ł o ż y pod s z k ł e m na stole, ale i tak jej w a l o r y d e k o r a ­ cyjne nie są zbyt w i e l k i e " . W i n n y c h opiniach uczniowie ci p o d k r e ­ ślali, że nie z n a j d u j ą i c h uznania drobne w y t w o r y s z t u k i l u d o w e j , ta­ kie j a k t k a n i n y , kasetki, haftowane b l u z k i , gliniane dzbanuszki. U w a ­ żali je za w y r o b y r z e m i e ś l n i c z e i b y l i p r z e c i w n i n a z y w a n i u ich ekspo­ n a t a m i sztuki. Natomiast p o z y t y w n i e w y r a ż a l i się o wszelkiego rodzaju m o t y w a c h l u d o w y c h u z u p e ł n i a j ą c y c h ś r o d k i w y r a z u s z t u k i oficjalnej, i to z a r ó w n o w zdobnictwie, j a k i w kompozycjach muzycznych. M a l a r s t w o l u d o w e b y ł o m n i e j znane od i n n y c h g a ł ę z i t w ó r c z o ś c i , ale i ono nie s p o t k a ł o się z p o z y t y w n ą o c e n ą tej g r u p y u c z n i ó w , k t ó r z y za­ rzucali m u „ p r z e s a d n i e jaskrawe k o l o r y , jakie z w y k l e m o ż n a s p o t k a ć w m a l o w i d ł a c h dzieci s z k o ł y podstawowej, oraz temat [...] m a l o w a n i e z r e g u ł y r o d z i n y wiejskiej na tle r o z w a l a j ą c e j się c h a ł u p y " . W e d ł u g o p i n i i tej m ł o d z i e ż y j e d y n i e p o z y t y w n ą o c e n ę u z y s k a ł a r z e ź ­ ba l u d o w a . Uzasadniali, że r z e ź b a podoba i m się dlatego, iż „ u d e r z a w niej z a r ó w n o prostota w y r a z u , j a k i prostota w y k o n a n i a . Jasno przed­ stawione są w niej m y ś l i i d ą ż e n i a a r t y s t y , k t ó r y nie stosuje w y s z u k a ­ n y c h f o r m m a j ą c y c h w y r a z i ć jego uczucia, lecz prosto i z w i ę ź l e f o r m u ­ ł u j e s w ó j cel. W r z e ź b a c h nie potrzeba d o s z u k i w a ć się u k r y t y c h i s k o m ­ p l i k o w a n y c h u c z u ć a r t y s t y " . R z e ź b i a r z e w i c h odczuciu są „ l u d ź m i p r o ­ s t y m i , k t ó r z y s w o j ą w y o b r a ź n i ę p r z e l e w a j ą na k a w a ł e k w y d a ł o b y się b e z u ż y t e c z n e g o d r e w n a " . F i g u r k i drewniane b y ł y j e d y n y m i p r z e d m i o ­ t a m i , k t ó r e c h ę t n i e chcieliby m i e ć we w ł a s n y c h mieszkaniach dla ozdo­ b y w n ę t r z a . M i m o że praca r z e ź b i a r z y z y s k a ł a w tej g r u p i e w y s o k i e uznanie, to jednak i pod jej adresem k i e r o w a n e b y ł y u w a g i k r y t y c z n e . O d n o s i ł y się one g ł ó w n i e do masowej p r o d u k c j i f i g u r e k dla „ C e p e l i i " , gdzie „ w s z y s t k i e r z e ź b y są do siebie podobne i nie w i d a ć m i ę d z y n i m i r ó ż n i c y , zawsze p r z e d s t a w i a j ą ten sam m o t y w : b a b ę i c h ł o p a " . I n n e s ą ­ d y f o r m u ł o w a n o w ten s p o s ó b : „ J e d y n i e co m i się nie podoba w r z e ź b i e jest to, że t e m a t e m t y c h r z e ź b jest z w y k l e m ę k a Chrystusa, k t ó r y to temat w e d ł u g m n i e jest j u ż zbyt oklepany". O g ó l n i e w grupie В t y l k o r z e ź b a u z y s k a ł a niekwestionowane p r a w o do miana s z t u k i l u d o w e j . Co w i ę c e j , b y ł a t ą d z i e d z i n ą t w ó r c z o ś c i , k t ó r a się podoba, a jej a u t o r z y za­ s ł u g u j ą w e d ł u g t y c h u c z n i ó w na szacunek i s e r d e c z n o ś ć . Współczesne formy propagujące i popularyzujące sztukę ludową, ja­ kie p r o p o n u j ą ś r o d k i masowego przekazu, m ł o d z i e ż w tej g r u p i e u w a ­ żała za przesadne i n a t r ę t n e . Sprzeciw i c h b u d z i ł a z w ł a s z c z a ilość i j a ­ k o ś ć p r o g r a m ó w e m i t o w a n y c h w radio i t e l e w i z j i . Np. j a k s t w i e r d z i ł jeden z u c z n i ó w „za k a ż d y m w ł ą c z e n i e m radioodbiornika r o z l e g a j ą się �74 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA p r z y ś p i e w k i l u d o w e , k t ó r y c h c z ł o w i e k j u ż s ł u c h a ć nie m o ż e , a g d y w e ź ­ m i e s i ę g a z e t ę czy w y j d z i e na u l i c ę , w s z ę d z i e t y l k o sztuka l u d o w a , t a k j a k b y j u ż nic innego nie b y ł o do s ł u c h a n i a czy o g l ą d a n i a " . S z c z e g ó l n i e n e g a t y w n e opinie w y r a ż a ł a ta część u c z n i ó w o sieradzkich festynach f o l ­ k l o r y s t y c z n y c h , k t ó r e , j a k k o l w i e k m a ł o i c h i n t e r e s u j ą , to jednak w n i c h u c z e s t n i c z ą ze w z g l ę d u na w y m a g a n i a s z k o ł y oraz „ d l a zabicia czasu". P o d k r e ś l a l i , że i m p r e z y , k t ó r e o g l ą d a l i , b y ł y w r ę c z a n t y r e k l a m ą l u d o ­ w o ś c i i p r z y k ł a d e m złej o r g a n i z a c j i . P o g l ą d y g r u p y С ( k t ó r ą r e p r e z e n t o w a ł o 7 c h ł o p c ó w i 9 dziew­ cząt) na temat s z t u k i l u d o w e j c e c h o w a ł przede w s z y s t k i m b r a k ocen s k r a j n y c h w znaczeniu z a r ó w n o p o z y t y w n y c h , j a k i n e g a t y w n y c h . N i e k w e s t i o n o w a l i oni r o l i s z t u k i l u d o w e j w k u l t u r z e i sztuce narodowej a n i t e ż j e j znaczenia w ż y c i u dawnej w s i . U w a ż a l i jednak, że patrzenie na s z t u k ę l u d o w ą w y ł ą c z n i e pod k ą t e m j e j dawnego znaczenia jest za­ d a n i e m przede w s z y s t k i m dla h i s t o r y k ó w k u l t u r y i s z t u k i . Natomiast dla w s p ó ł c z e s n e g o odbiorcy w a ż n e jest g ł ó w n i e to, czy sztuka l u d o w a s p e ł n i a jego oczekiwania estetyczne, zaspokaja potrzeby u t y l i t a r n e i r e ­ kreacyjne, pobudza w y o b r a ź n i ę oraz w y w o ł u j e p r z e ż y c i a n a t u r y a r t y ­ stycznej. Dlatego t e ż oceniali s z t u k ę l u d o w ą i t o w a r z y s z ą c e j e j i m p r e z y g ł ó w n i e od s t r o n y i c h obecnych w a l o r ó w a r t y s t y c z n y c h , u t y l i t a r n o - d e 33 ю M . i n . t a k w y p o w i a d a s i ę n a ten temat j e d e n z u c z n i ó w : „ P e w n e g o nego dnia, przeczytawszy szy, r e k l a m d o t y c z ą c y c h ruszyłem w uprzednio kilkanaście sieradzkiego jarmarku s t r o n ę sieradzkiego r y n k u . zachęcających ludowego — słonecz­ informatorów, odświętnie afi­ odzian A ż m i ł o b y ł o p o p a t r z e ć n a rzesze — ciekaw­ s k i c h , t a k i c h j a k j a s u n ą c y c h w t y m s a m y m k i e r u n k u . A w i ę c nie t y l k o j a z o s t a ­ łem ogłupiony papierami i hasłami Tuż przy rynku Dalej ukazują Oto w nosze |[...] N o i wreszcie owo miejsce pielgrzymek. n a m i a s t k a i m p r e z y , s k l e c o n a szopa i m i t u j ą c a n ę d z n i e k a r c z m ę s i ę budy obskurne obstawione m i e j s c u , gdzie miano pokazywać i innego r o d z a j u r e k w i z y t y przez licznych s y m p a t y k ó w ó w folklor, sprzedawano bynajmniej nie ludowego [...] folkloru. majtki, biusto­ pochodzenia [...] No c ó ż , p o s z e d ł e m do innego s t o i s k a , a t a m k i e ł b a s k i i k a s z a n k a . T r z e b a p r z y z n a ć , ż e tu b y ł o n a j t ł o c z n i e j . A szkoda. N ę d z n e w ę d l i n y o d s u n ę ł y oczy w i ę k s z o ś c i od jakże p i ę k n y c h s t o j a k ó w o f e r u j ą c y c h gustowne, ś w i e c ą c e i j a s k r a w e p ł a s z c z e z podejrza­ nych tworzyw. W sumie impreza j a k najbardziej udana. U d a ł o mi się raptem zo­ b a c z y ć kilka d z b a n k ó w i ż e l a s t w o z jakiejś kuźni. To b y ł m ó j kontakt z sieradzką sztuką ludową. biono s z m i r ę ! Specjalnych refleksji w y c i ą g n ą ć n i e m o g ł e m , no bo z czego? T a k j a k ja wielu rozczarowanych ruszyło soły był powrót. Z głośników z powrotem. Zro­ Jakże r y c z a ł o : „ J a k s i ę masz kochanie", nieodparcie we­ przy­ w o ł u j ą c n a m y ś l o w ą w i e j s k ą s i e l a n k ę {...] C o z a u d a n a i m p r e z a [...] O s o b i ś c i e mały Przyznam s i ę , że nie pamiątkami itd. i zostawić t r u d n o to zależy wiele. w s z y s c y mogli bo po mam k o n t a k t ze s z t u k ą l u d o w ą . N i e b y w a m n a f e s t y n a c h , r ó ż n y c h i m p r e z a c h {—] Ale przepadam gdy w za l u d o w ą chciałbym muzyką, coś zobaczyć, koszmarnymi widzę spokoju. O d prezentacji t w ó r c z o ś c i Szkoda, że nie było garncarza, kobiet z o b a c z y ć . Szkoda, ż e nie takiej prezentacji, z j a k ą z a p r a g n ą ć kontaktu z folklorem". zadbano się zetknąłem, odpustowymi właśnie ludowej, wykonujących takie historie jej sposobu, wycinanki, by o bardziej e s t e t y c z n ą naprawdę można formę. No już więcej nie �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI 76 LUDOWEJ k o r a c y j n y c h , a t a k ż e r o z r y w k o w y c h . W t a k i m stosunku do s z t u k i l u d o ­ w e j u j a w n i a ł y się z w ł a s z c z a upodobania estetyczne tej m ł o d z i e ż y . D a ł y się t u z a o b s e r w o w a ć s z c z e g ó l n i e r ó ż n i c e p o g l ą d ó w m i ę d z y c h ł o p c a m i a d z i e w c z ę t a m i w odniesieniu do p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin l u d o w e j t w ó r ­ czości a r t y s t y c z n e j . D z i e w c z ę t a zdecydowanie p r e f e r o w a ł y i p o z y t y w n i e o c e n i a ł y przede w s z y s t k i m w y t w o r y p l a s t y k i ozdobnej (np. w y c i n a n k i , b u k i e t y z k w i a ­ t ó w ) i o b r z ę d o w e j (np. j a b ł o n e c z k i weselne, w i e ń c e d o ż y n k o w e , pisanki) oraz t k a n i n y ( z a r ó w n o w postaci n a r z u t na ł ó ż k a i p a s i a k ó w , j a k i ser­ wet bogato zdobionych w y s z y w k ą ) i s t r ó j l u d o w y . W y r a ż a ł y swoje uzna­ nie r ó w n i e ż dla m a l a r s t w a ( w t y m i m a l a r s t w a na szkle). P o z y t y w n a ocena tej dziedziny s z t u k i (malarstwa ludowego) w y n i k a ł a m . i n . z n i e ­ zrozumienia w s p ó ł c z e s n e j s z t u k i akademickiej, k t ó r e j p r z e c i w s t a w i a ł y jasność wypowiedzi, prostotę i realizm obrazów ludowych. Przyznawa­ ły m. in.: „Absolutnie kreskach nie r o z u m i e m sztuki w s p ó ł c z e s n e j . C o ludzie w i d z ą namalowanych na płótnie a r t y s t ó w ludowych „jest prosta w l o r ó w p o d s t a w o w y c h i nie przedstawić jako czarne czy zakładów żadne n i e b i e s k i e . I to w jest sztuka?" tych kilku Twórczość U ż y w a j ą oni p r z e d e w s z y s t k i m ceregiele, a b y właśnie np. podoba m i czerwone się w dekoracyjnych, ale [...] i to w c a l e nie sztuce dlatego, ż e dlatego, ż e w ł a ś n i e te l u d o w e s ą ko­ jabłko t w ó r c ó w l u d o w y c h „ d o s k o n a l e n a d a j ą s i ę do pracy, ulic, szkół, m i e s z k a ń innych e l e m e n t ó w dla k a r t o n i e ? C z y to odbiorze [...] b a w i ą się w d o w e j — j e j prostota". D z i e ł a racji czy lu­ deko­ brakuje zrozumiałe każdego". Wysoka ranga r z e ź b y l u d o w e j w ś r ó d o d b i o r c ó w m i e j s k i c h b y ł a i m doskonale znana, ale r ó w n o c z e ś n i e same t w i e r d z i ł y , ż e t e n rodzaj t w ó r ­ czości jest dla n i c h m a ł o poznawczy w odbiorze, a n a w e t w r ę c z niezro­ z u m i a ł y . O g ó l n i e b y ł y zdania, że r z e ź b a f i g u r a l n a nie pobudza i c h w y ­ obraźni. „Rzeźby ludowe są przeważnie proste, ubogie w elementy dekoracyjne mnie n i e z r o z u m i a ł e — w y z n a w a ł y uczennice — nie r o z u m i e m s y m b o l i k i tych 0 ile w o g ó l e c o ś p r z e d s t a w i a j ą i s y m b o l i z u j ą . W m o i m m n i e m a n i u s ą one stu rzeźbionymi kawałkami drewna. Dlatego też rzeźbiarze ludowi wcale i dla rzeźb, po mi pro­ nie i m p o n u j ą , m i m o i ż w i e m , ż e j e s t to t r u d n a i m o z o l n a p r a c a " . Z u p e ł n i e odmienne p o g l ą d y w y r a ż a ł y z k o l e i o t a ń c a c h , muzyce i p i e ­ ś n i a c h l u d o w y c h , z w ł a s z c z a t y c h z w ł a s n e g o regionu. T a ń c e l u d o w e — jak twierdziły — oglądają z przyjemnością zarówno w telewizji, jak 1 na festynach f o l k l o r y s t y c z n y c h . M a j ą one dla n i c h „coś u r z e k a j ą c e g o , coś co p r z y c i ą g a u w a g ę " . Piosenki l u d o w e o d z n a c z a j ą się r o z m a i t o ś c i ą m e l o d i i i s ł ó w . „ S ł o w a te o p i e w a j ą c z ę s t o p o s t a ć j a k i e g o ś bohatera czy w y p a d k i historyczne, czy t e ż w y c i n k i z ż y c i a p r o s t y c h l u d z i . G d y i c h s ł u c h a m y , m y ś l ą przenosimy się w inne, często o d l e g ł e miejsce". F o l ­ k l o r m u z y c z n y i taneczny urzeka je m e l o d y j n o ś c i ą , r y t m e m oraz b o g a t ą s t r o n ą n a r r a c y j n ą , o p o w i a d a j ą c ą r ó ż n e losy b o h a t e r ó w i r e a g u j ą c ą o s t r y ­ m i , d o w c i p n y m i s p o s t r z e ż e n i a m i w k a ż d e j s y t u a c j i s p o ł e c z n e j . Dodat- �76 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA k o w y m w a l o r e m w y s t ę p ó w z e s p o ł ó w r e g i o n a l n y c h jest dla n i c h s t r ó j ludowy. C h ł o p c y z g r u p y С z k o l e i p o z y t y w n i e oceniali g ł ó w n i e r z e m i o s ł o artystyczne (kowalstwo, garncarstwo) oraz r z e ź b ę . Natomiast z m n i e j ­ szym aplauzem w y r a ż a l i się o t w ó r c z o ś c i zdobniczej oraz z e s p o ł a c h f o l ­ k l o r y s t y c z n y c h . I c h zdaniem z a r ó w n o w y r o b y garncarskie, j a k i me­ taloplastyczne dobrze p r e z e n t u j ą się w e w s p ó ł c z e s n y c h w n ę t r z a c h miesz­ k a l n y c h , natomiast w y c i n a n k i czy w i a n k i w a l o r ó w t a k i c h j u ż nie p o ­ s i a d a j ą . R ó w n i e ż f o l k l o r m u z y c z n y i taneczny s t r a c i ł s w o j ą a k t u a l n o ś ć , a prezentowany w nadmiarze w ś r o d k a c h masowego przekazu p o w o d u j e uczucie p r z e s y t u i i r y t a c j i . Ogólnie wśród r e p r e z e n t a n t ó w grupy С współczesne formy populary­ zacji i propagowania s z t u k i l u d o w e j nie s p o t k a ł y się z o c e n ą n e g a t y w ­ n ą , ale w s k a z y w a l i o n i na pewne n e g a t y w n e zjawiska w t y m zakresie, j a k np. rozpowszechnianie j e d n y c h i t y c h samych w z o r ó w . U w a ż a l i , iż: „ s z k o d l i w e jest f a b r y k o w a n i e seryjnej tandety, g r o m a d i d e n t y c z n y c h r z e ź b o l e d w o zarysowanych k s z t a ł t a c h p o d s z y w a j ą c y c h się p o d t w ó r ­ czość a r t y s t y c z n ą czy o b r a z k ó w , na k t ó r y c h powtarza się stale t e n sam temat w coraz bardziej napuszonych b a r w a c h " . K r y t y c z n i e odnosili s i ę r ó w n i e ż do t r a k t o w a n i a t w ó r c z o ś c i l u d o w e j w y ł ą c z n i e j a k o „ d o c h o d o ­ wego z a r o b k u " , co i c h zdaniem ma miejsce dość często, p o n i e w a ż c z ę ś ć n a w e t uznanych t w ó r c ó w l u d o w y c h oddala się od autentycznego t w o ­ rzenia „i w pogoni za p i e n i ę d z m i masowo p o w i e l a w ł a s n e l u b cudze w z o ­ r y " . M i m o t y c h u w a g generalna opinia o t w ó r c a c h l u d o w y c h b y ł a p o z y ­ t y w n a . U w a ż a n o i c h p r a c ę za w a r t o ś c i o w ą p o p u l a r y z a c j ę k u l t u r y d a w ­ nej w s i , k t ó r e j pewne elementy dobrze k o r e s p o n d u j ą ze w s p ó ł c z e s n ą sztuką użytkową i dekoracyjną. I m p r e z y p o ś w i ę c o n e sztuce l u d o w e j i f o l k l o r o w i w o p i n i i tej g r u p y badanych p o s i a d a ł y przede w s z y s t k i m w a l o r y poznawczo-rekreacyjne. Zapoznawały z d a w n ą i obecną kulturą i sztuką r e g i o n u oraz b y ł y a t r a k c y j n e ze w z g l ę d u na niedostatek i n n y c h , k o n k u r e n c y j n y c h i m p r e z o charakterze k u l t u r a l n y m . Z a u w a ż a l i j e d n a k r ó w n o c z e ś n i e , iż w r a z z u p ł y w e m czasu ich u d z i a ł w t y c h w i d o w i s k a c h maleje, p o n i e w a ż czu­ j ą się „ z n u d z e n i c i ą g ł y m o g l ą d a n i e m tego samego". 3 6 *» N i e j e d n o k r o t n i e w ł a ś n i e w czasie f e s t y n u l u d o w e g o m i a ł y m i e j s c e i c h p i e r w ­ sze b e z p o ś r e d n i e widziałam starsze k o n t a k t y ze s z t u k ą kobiety, które ludową robiły na i jej twórcami. „Kiedyś na festynie krosnach, przędły wełnę [...] i odtąd j e s t e m p e ł n a p o d z i w u d l a i c h p r a c y , ale s a m a n i g d y b y m s i ę n i e z g o d z i ł a tak cować Dlatego [...] Po raz pierwszy zresztą wtedy zobaczyłam, też w y d a j e m i się, że pokazy sztuki ludowej pra­ j a k s i ę takie rzeczy robi. s ą bardzo d o b r ą okazją do d o w i e d z e n i a s i ę c z e g o ś z ż y c i a c h ł o p ó w , o t y m co i m s i ę p o d o b a ł o , j a k s i ę u b i e r a l i , bawili i w o g ó l e ż y l i . W tej c h w i l i p r z e c i e ż n a w s i t a k i c h r z e c z y nie s p o t y k a s i ę c z ę s t o , to t y l k o n i e k t ó r z y l u d z i e z a j m u j ą sprzedają''. się t w ó r c z o ś c i ą , a swoje wyroby później �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ 77 W p r z y t o c z o n y c h w y ż e j p o g l ą d a c h m ł o d z i e ż y szkolnej ze w s i podsier a d z k i c h na temat s z t u k i l u d o w e j u d e r z a j ą s z c z e g ó l n i e r ó ż n i c e ocen za­ z n a c z a j ą c e się m i ę d z y r e p r e z e n t a n t a m i g r u p y A i g r u p y B . W y p o w i e d z i przedstawicieli g r u p y A b y ł y w y j ą t k o w o d e k l a r a t y w n e , a i c h t r e ś ć zgodna z o f i c j a l n y m i t w i e r d z e n i a m i o sztuce l u d o w e j , j a k i e propagowane są przez ś r o d k i masowego przekazu, s z k o ł ę czy t e ż r ó ż n e gb rodzaju f o l d e r y i r e k l a m ó w k i . Z w r a c a ł o w n i c h u w a g ę ciągłe p o d ­ k r e ś l a n i e znaczenia s z t u k i l u d o w e j w k u l t u r z e narodowej, b e z k r y t y c z ­ nie p o z y t y w n e opinie o w s p ó ł c z e s n y c h t w ó r c a c h l u d o w y c h i f o r m a c h p o p u l a r y z u j ą c y c h s z t u k ę l u d o w ą oraz b r a k j a k i c h k o l w i e k p r ó b zazna­ czenia osobistego stosunku do zagadnienia. G d y b y oceny p o z o s t a ł e j m ł o ­ d z i e ż y b y ł y identyczne, m o ż n a b y w y s u n ą ć przypuszczenie, że podawa­ no j a k o w ł a s n e t r e ś c i dobrze wyuczone, przygotowane do odpytania przez nauczyciela, l u b t e ż p o s ł u g i w a n o się (zwłaszcza w pierwszej części ba­ d a ń — w w y p o w i e d z i a c h pisemnych) m a t e r i a ł a m i p o m o c n i c z y m i w po­ staci np. k a t a l o g ó w czy i n n y c h o p r a c o w a ń o sztuce. W trakcie b a d a ń uczniowie nie m i e l i j e d n a k m o ż l i w o ś c i korzystania z d o d a t k o w y c h po­ mocy, natomiast a r g u m e n t o i c h w i ę k s z e j — n i ż u p o z o s t a ł y c h r ó w i e ś n i ­ k ó w — p i l n o ś c i w p r z y s w a j a n i u m a t e r i a ł u zalecanego przez s z k o ł ę nie z n a l a z ł potwierdzenia w o g ó l n y c h w y n i k a c h w nauce, a t a k ż e z o s t a ł au­ t o r y t a t y w n i e w y k l u c z o n y przez nauczycieli. Z a r ó w n o w y n i k i w nauce, jak opinie w y c h o w a w c ó w ś w i a d c z y ł y w y r a ź n i e o t y m , że uczniowie ne­ g a t y w n i e ustosunkowanej do s z t u k i l u d o w e j g r u p y В w y k a z y w a l i się nie m n i e j s z ą g o r l i w o ś c i ą w nauce. W y s u n i ę t e przypuszczenie ostatecz­ nie p o d w a ż y ł y informacje uzyskane w czasie r o z m ó w i n d y w i d u a l n y c h z uczniami. W y n i k a ł o z n i c h jednoznacznie, że d u ż y zakres w i e d z y ba­ danej m ł o d z i e ż y na temat artystycznej t w ó r c z o ś c i l u d o w e j nie jest r ó w ­ noznaczny z p o z y t y w n y m do niej stosunkiem. P o n i e w a ż w ś r ó d przedstawicieli g r u p y A b y ł a p r z e w a ż a j ą c a w i ę k s z o ś ć d z i e w c z ą t , natomiast w grupie В — c h ł o p c ó w , k o l e j n y m n a s u w a j ą c y m się przypuszczeniem b y ł o twierdzenie o p o z y t y w n y m stosunku do sztu­ k i l u d o w e j d z i e w c z ą t , natomiast n e g a t y w n y m c h ł o p c ó w . Przed t a k i m u o g ó l n i e n i e m p o w s t r z y m y w a ł y jednak w y w a ż o n e opinie przedstawicieli najliczniejszej g r u p y С (gdzie proporcje liczbowe m i ę d z y c h ł o p c a m i a d z i e w c z ę t a m i nie b y ł y tak d u ż e , j a k w d w u poprzednich grupach), k t ó r e nie u p o w a ż n i a ł y do tak jednoznacznych w n i o s k ó w . Dopiero b l i ż ­ sze poznanie h i s t o r i i rodzin badanej m ł o d z i e ż y oraz stanu i c h o g ó l n e j z a m o ż n o ś c i , j a k się w y d a j e , p o z w o l i ł o na zrozumienie p r z y c z y n r ó ż n i c y jej p o g l ą d ó w , w t y m z w ł a s z c z a m i ę d z y przedstawicielami g r u p y A i g r u РУ B . Uczniowie z g r u p y A w ś r ó d swoich n a j b l i ż s z y c h c z ł o n k ó w r o d z i n y m i e l i osoby ściśle z w i ą z a n e z t w ó r c z o ś c i ą l u d o w ą . B y ł y to b a b k i albo m a t k i z a j m u j ą c e się t k a n i e m d e k o r a c y j n y c h n a r z u t dla „ C e p e l i i " , cza­ sami r ó w n i e ż h a f t u j ą c e f a r t u c h y i b l u z k i czy w y k o n u j ą c e t r a d y c y j n e �78 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA ozdoby na o k o l i c z n o ś c i o w e k o n k u r s y organizowane przez m u z e u m . W k i l k u p r z y p a d k a c h i c h dalsi k r e w n i b y l i przez p e w i e n czas c z ł o n k a ­ m i Z e s p o ł u Regionalnego w Z d u ń s k i e j W o l i . Ze s z t u k ą l u d o w ą s t y k a l i s i ę w i ę c ci uczniowie od dawna, i to z a r ó w n o w d o m u , j a k i podczas i m ­ prez f o l k l o r y s t y c z n y c h , w k t ó r y c h uczestniczyli c z ę s t o „ d o t o w a r z y s t w a " . Zajmowanie się t w ó r c z o ś c i ą i c h b l i s k i c h b y ł o nie t y l k o u z u p e ł n i e n i e m b u d ż e t ó w d o m o w y c h , ale p r z y s p a r z a ł o i m r ó w n i e ż splendoru. T u b y ł o w i ę c , j a k n a l e ż y sądzić, g ł ó w n e ź r ó d ł o i c h n i e z w y k l e p o z y t y w n y c h o p i ­ n i i o sztuce l u d o w e j i j e j t w ó r c a c h , a t a k ż e o d z i a ł a l n o ś c i „ C e p e l i i " . Oficjalne p o g l ą d y m ó w i ą c e o s z c z e g ó l n e j r o l i i zadaniach p e ł n i o n y c h przez s z t u k ę l u d o w ą , z a r ó w n o d a w n ą j a k i w s p ó ł c z e s n ą , b y ł y w i ę c przez t ę g r u p ę s z c z e g ó l n i e ł a t w o przyswajane. Przekonania te u t r w a l a ł y się wraz z o b s e r w o w a n y m przez n i c h w z r o s t e m s p e k t a k u l a r n y c h a k c j i p r o ­ p a g u j ą c y c h i p o p u l a r y z u j ą c y c h s z t u k ę l u d o w ą regionu oraz r o s n ą c ą l i c z ­ bą p r o g r a m ó w radiowych i telewizyjnych poświęconych twórczości ludo­ w e j , a t a k ż e m o d ą na w s z e l k ą l u d o w o ś ć w miastach. W zestawieniu o p i n i i g r u p y A i g r u p y В m o ż n a z a u w a ż y ć r ó w n i e ż , iż p e w i e n w p ł y w na k s z t a ł t o w a n i e p o g l ą d ó w na temat s z t u k i l u d o w e j m i a ł a o g ó l n a z a m o ż n o ś ć r o d z i n badanych u c z n i ó w . M ł o d z i e ż z g r u p y В w y w o d z i ł a się z d o m ó w o w y ż s z y m n i e o m a l „ m i e j s k i m " standardzie w n ę t r z m i e s z k a l n y c h z f a b r y c z n y m i segmentami m e b l o w y m i , w k t ó r y c h miejsce t r a d y c y j n e j s z t u k i l u d o w e j z a s t ą p i ł y ozdobne s u b s t y t u t y m i e j ­ skiego pochodzenia. P o t w i e r d z a j ą m o i m zdaniem te sugestie w y n i k i b a ­ d a ń p o g l ą d ó w g r u p y С oraz f a k t , iż j e d y n ą d z i e d z i n ą s z t u k i a k c e p t o w a ­ n ą i p o z y t y w n i e o c e n i a n ą w g r u p i e В b y ł a r z e ź b a , c z y l i t w ó r c z o ś ć cie­ sząca się obecnie s z c z e g ó l n ą m o d ą i uznaniem w miastach. B i o r ą c pod u w a g ę opinie o sztuce l u d o w e j przedstawicieli wszystkich trzech g r u p m o ż n a z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że obecne upodobania do p o s z c z e g ó l n y c h dziedzin t w ó r c z o ś c i m a j ą swoje analogie w podziale za­ j ę ć (nawet t y c h o charakterze a r t y s t y c z n y m ) , j a k i o b o w i ą z y w a ł w t r a ­ d y c y j n e j s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j w o b r ę b i e p ł c i . M ę ż c z y ź n i t w o r z y l i prze­ de w s z y s t k i m o b i e k t y i p r z e d m i o t y z d r e w n a , m e t a l u i g l i n y (np. r z e ź b y , okucia, c e r a m i k ę ) . K o b i e t y natomiast z a j m o w a ł y s i ę g ł ó w n i e t k a c t w e m , hafciarstwem, p l a s t y k ą o b r z ę d o w ą i z d o b n i c z ą . Poza n i e l i c z n y m i w y j ą t ­ k a m i te t r a d y c y j n e domeny t w ó r c z e u t r z y m a ł y się do dziś. W ocenie ca­ łej s z t u k i l u d o w e j bardzo w y r a ź n i e czytelne b y ł o preferowanie przez d z i e w c z ę t a t w ó r c z o ś c i „ k o b i e c e j " , natomiast „ m ę s k i e j " przez c h ł o p c ó w . We w s p ó ł c z e s n e j l u d o w e j sztuce sieradzkiej p r z e w a ż a t w ó r c z o ś ć zdob­ nicza i dekoracyjna, co m o g ł o b y ć j e d n ą z p r z y c z y n mniejszego n i ą za­ interesowania c h ł o p c ó w n i ż d z i e w c z ą t . D o d a ć n a l e ż y , że u p i ę k s z a n i e w n ę t r z mieszkalnych czy s t r o j u jest t r a d y c y j n y m zadaniem kobiet, d l a ­ tego t e ż — j a k się w y d a j e — adaptowanie s z t u k i l u d o w e j do obcego otoczenia i u b i o r u p r z y c h o d z i ł o d z i e w c z ę t o m s z c z e g ó l n i e ł a t w o . O g ó l n i e m o ż n a p o w i e d z i e ć , że sztuka l u d o w a oceniana b y ł a przez ba- �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ 79 d a n y c h przede w s z y s t k i m pod k ą t e m jej w a l o r ó w estetyczno-dekoracyjn y c h , w i d o w i s k o w y c h oraz dydaktyczno-poznawczych. T a k i s p o s ó b pa­ trzenia na s z t u k ę l u d o w ą s t y m u l o w a ł stawianie w y s o k i c h w y m a g a ń k a ż ­ d e m u j e j d z i e ł u , z a r ó w n o w zakresie estetyki, j a k i k o n i e c z n o ś c i p r z e ­ k a z y w a n i a „ g ł ę b o k i c h " t r e ś c i . Podobnie w i ę c , j a k w p r z y p a d k u s ą d ó w o sztuce e l i t a r n e j (akademickiej), jeśli d a n y p r z e d m i o t l u b dziedzina t w ó r ­ czości s p e ł n i a ł y osobiste oczekiwania czy z a s p o k a j a ł y upodobania este­ tyczne, oceniane b y ł y p o z y t y w n i e , j e ś l i nie — n e g a t y w n i e . D o t y c z y ł o to w takiej samej mierze p o g l ą d ó w na temat f o r m propagowania s z t u k i l u ­ dowej. Zaobserwowane generalne tendencje w ocenie s z t u k i l u d o w e j przez w s p ó ł c z e s n ą m ł o d z i e ż w i e j s k ą są w y r a z e m patrzenia na j e j obecne f u n k ­ cje s p o ł e c z n e , miejsce i r o l ę w n a j b l i ż s z y m otoczeniu i ż y c i u k u l t u r a l ­ n y m k r a j u . Te funkcje s p o ł e c z n e są teraz inne od t y c h , j a k i e p e ł n i ł a sztu­ ka l u d o w a w okresach poprzednich. Natomiast oficjalnie g ł o s z o n e po­ g l ą d y o sztuce l u d o w e j o d w o ł u j ą się przede w s z y s t k i m do j e j dawnego znaczenia i r o l i historycznej. Jako historycznie u k s z t a ł t o w a n e stereotypy widzenia zjawisk z dziedziny k u l t u r y l u d o w e j są w s p ó ł c z e ś n i e obalane, m o d y f i k o w a n e oraz k o r y g o w a n e nie t y l k o przez r ó ż n e ś r o d o w i s k a spo­ ł e c z n e , ale n a w e t jednostki. Ten proces w a r t o ś c i o w a n i a z a l e ż y nie t y l k o od stosunku do c a ł e g o d o r o b k u k u l t u r y wsi, ale t a k ż e od miejsca, j a k i e zajmuje artystyczna t w ó r c z o ś ć l u d o w a w d a n y m ś r o d o w i s k u s p o ł e c z ­ n y m . M ł o d z i e ż w i e j s k a o d w o ł u j e się w i ę c coraz rzadziej do t w i e r d z e ń o t y m , że sztuka l u d o w a jest i n t e g r a l n ą częścią k u l t u r y i s z t u k i n a r o ­ dowej, k t ó r e b y ł y w c z e ś n i e j p o d s t a w o w y m i z a ł o ż e n i a m i i d e o w y m i w za­ kresie s z t u k i l u d o w e j w ogóle. R ó w n i e ż ulega zatarciu s z c z e g ó l n i e p o d ­ k r e ś l a n a n i e g d y ś w a r t o ś ć s z t u k i l u d o w e j j a k o klasowego w y r ó ż n i k a do­ r o b k u k u l t u r y w a r s t w y c h ł o p s k i e j , egzemplifikacji jej wszechstronnej p o t e n c j i t w ó r c z e j , r ó w n o r z ę d n e j wobec k u l t u r y w a r s t w o ś w i e c o n y c h . M ł o d z i e ż wiejska k s z t a ł t u j ą c s w ó j stosunek do w ł a s n e j k u l t u r y podlega w w i ę k s z y m stopniu n i ż w okresach poprzednich o p i n i o m f o r m u ł o w a n y m poza ś r o d o w i s k i e m w i e j s k i m . Przyswaja sobie p o g l ą d y reprezentowane przez s z k o ł ę , ś r o d k i masowego przekazu i i n s t y t u c j e k u l t u r a l n e , ale r ó w ­ n o c z e ś n i e na j e j widzenie s z t u k i l u d o w e j w p ł y w ma n a d a l n a j b l i ż s z e otoczenie rodzinne, jego z a m o ż n o ś ć i poziom życia, pewne t r a d y c y j n e po­ d z i a ł y p r a c y i z a i n t e r e s o w a ń w o b r ę b i e płci czy a k t u a l n a moda. Silne emocjonalne z a a n g a ż o w a n i e tej m ł o d z i e ż y w y w o ł u j e szczególnie regio­ nalna sztuka l u d o w a eksponowana na o k o l i c z n o ś c i o w y c h imprezach r e ­ gionalnych. Jego p r z e j a w e m jest to, iż wszelkie n i e d o c i ą g n i ę c i a o r g a n i ­ zacyjne t y c h w i d o w i s k s p o t y k a j ą się z n i e z w y k l e o s t r ą k r y t y k ą . Wszyst­ kie te c z y n n i k i k s z t a ł t u j ą r ó w n o c z e ś n i e upodobania i gusty estetyczne m ł o d y c h m i e s z k a ń c ó w w s i , niejednokrotnie p r o w a d z ą c do w z r o s t u w y ­ m a g a ń i o c z e k i w a ń , k t ó r y c h sztuka l u d o w a nie jest w stanie j u ż zaspo­ koić, co z k o l e i powoduje jej n e g a t y w n ą o c e n ę . F o r m a prezentowana �80 MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA przez ś r o d k i masowego przekazu nie t y l k o sztuki, ale i i n n y c h dziedzin k u l t u r y l u d o w e j , m i m o że oceniana j a k o n a t r ę t n a i n u ż ą c a , w y d a j e się s p e ł n i a ć p e w n ą p o z y t y w n ą r o l ę — pobudza b o w i e m do r e f l e k s j i u t r z y ­ m u j ą c t ę d z i e d z i n ę k u l t u r y w s i w k r ę g u powszechnych z a i n t e r e s o w a ń — n i e z a l e ż n i e od r o d z ą c y c h się w stosunku do niej p o z y t y w n y c h czy ne­ g a t y w n y c h postaw. P o d o b n ą r o l ę s p e ł n i a system e d u k a c j i szkolnej, k t ó ­ r y chociaż m o ż e przesadnie h o ł d u j e snobizmowi i modzie na l u d o w o ś ć , a jako narzucony przez s t a r s z ą g e n e r a c j ę b u d z i c z ę s t o k r o ć sprzeciw, to jednak zapoznaje m ł o d z i e ż z d o r o b k i e m k u l t u r y w i e j s k i e j . Na z a k o ń c z e n i e n a l e ż y silnie p o d k r e ś l i ć , że o dalszym t r w a n i u sztu­ k i l u d o w e j s t a n o w i ć b ę d ą postawy s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j wobec w ł a s n e j k u l t u r y . Z tego w z g l ę d u r a ż ą c e s w ą d e k l a r a t y w n o ś c i ą p o g l ą d y g r u p y A oraz bardziej w y w a ż o n e g r u p y С n a l e ż y o c e n i ć p o z y t y w n i e . M o ż n a bo­ w i e m p r z y p u s z c z a ć , że w n a j b l i ż s z y m czasie p r z y n a j m n i e j część tej m ł o ­ d z i e ż y b ę d z i e ś w i a d o m i e i konsekwentnie k o n t y n u o w a ć , p o p u l a r y z o w a ć i propagować k u l t u r ę i sztukę własnej warstwy społecznej niezależnie od tego, w j a k i m ś r o d o w i s k u b ę d z i e ż y ł a i p r a c o w a ł a . Мирослава Дрозд-Пясецка ОБЩЕСТВЕННЫЕ Ф У Н К Ц И И НАРОДНОГО ИСКУССТВА. НАРОДНОЕ ИСКУССТВО В ГЛАЗАХ СОВРЕМЕННОЙ СЕЛЬСКОЙ МОЛОДЕЖИ Резюме Д а н н а я статья является п р о д о л ж е н и е м цикла, к о т о р ы й печатался в „ П о л ь с к о й э т н о ­ г р а ф и и " (т. 26, вып. 2 и т. 27, вып. 1-2). В о вступительной части с в о е г о т р у д а а в т о р рассматривает д в а направления развития с о в р е м е н н о г о польского н а р о д н о г о искусства. П е р в о е и з направлений автор называет ф о р м а л ь н ы м н а р о д н ы м искусством. Это искус­ с т в о X I X в. л и б о начала X X в., а также с о в р е м е н н о е творчество, о п и р а ю щ е е с я на о б р а з ц ы X I X в., к о т о р о е п р е д ж е всего предназначено д л я г о р о д с к о г о жителя. Так п о н и м а е м о е н а р о д ­ н о е искусство (и е г о творцы) специально пропагандируется, о к р у ж е н о з а б о т о й государства и специализированных учреждений, о б е с п е ч и в а ю щ и х е г о п о с т о я н н о е развитие. И з д е л и я э т о г о вида искусства находятся в м а г а з и н а х „ Ц е п е л и и " , фольдерах, выставках, конкурсах, распространяются с р е д с т в а м и м а с с о в о й и н ф о р м а ц и и , региональной культурной деятель­ н о с т ь ю , ш к о л о й ; д е м о н с т р и р у ю т с я на „ Ц е п е л и а д а х " , ярмарках н а р о д н о г о искусства и т . д . Этот п а т р о н а т д а е т автору в о з м о ж н о с т ь называть п о д о б н о г о р о д а искусство ф о р м а л ь н ы м , р а з в и в а ю щ и м с я б л а г о д а р я различным „ м у л ь т и п л и к а т о р а м " культурной жизни и стимуляции извне. В т о р о е направление, называемое н е ф о р м а л ь н ы м н а р о д н ы м искусством, главным о б р а ­ з о м удовлетворяет эстетические требования сельской среды и известной части г о р о д с к о г о населения (в о с о б е н н о с т и деревенского и р а б о ч е г о п р о и с х о ж д е н и я ) , которых т р а д и ц и о н н о е н а р о д н о е искусство уже не удовлетворяет и к о т о р о е е щ е разнится о т о б р а з ц о в х у д о ж е с т в е н ­ н о й культуры г о р о д с к о й интеллигенции. Значение э т о г о р о д а творчества, к о т о р о е м о ж н о считать естественным п р о д о л ж е н и е м н а р о д н о г о искусства, обесценивается с т о р о н н и к а м и „ п о д л и н н о г о " н а р о д н о г о искусства. О н и с ч и т а ю т е г о „халтурой", у п р е к а ю т в „ п л о х о м вку­ с е " , о п р е д е л я ю т как я р м а р о ч н о е искусство л и б о короче говоря, как безвкусицу. �SPOŁECZNE FUNKCJE SZTUKI LUDOWEJ 81 П р е д м е т о м статьи является с о в р е м е н н о е ф о р м а л ь н о е н а р о д н о е искусство. А в т о р с т р е ­ мится представить и истолковать взгляды о п р е д е л е н н о й группы жителей деревни, лично не связанных с творческой д е я т е л ь н о с т ь ю , т о есть взгляды, к а с а ю щ и е с я ф о р м ы и с о д е р ж а ­ ния официально п р о п а г а н д и р у е м о г о н а р о д н о г о искусства (т.е., ф о р м а л ь н о г о искусс-тва), а та­ кже оценку е г о творцов и с п о с о б о в популяризации. Эту и з б р а н н у ю группу с о с т а в л я ю т уче­ ники выпускных классов о б щ е о б р а з о в а т е л ь н ы х лицеев в С е р а д з е р о д о м и з крестьянских с е ­ м е й п о д с е р а д з с к о й деревни, п о с т о я н н о п р о ж и в а ю щ и х в деревне и е ж е д н е в н о п р и е з ж а ю щ и х в школу. Исследования в этой группе б ы л и п р о в е д е н ы в 1979 г о д у . А в т о р существенным о б р а з о м о б о с н о в ы в а е т в ы б о р и с с л е д у е м о й с р е д ы и т е р р и т о р и и , ссылаясь н а предварительные исследования, проведенные в 1977-1979 гг., проведенные в д е ­ ревнях Л о м ж и н с к о г о , К е л е ц к о г о и П л о ц к о г о в о е в о д с т в . В ц е л о м о б щ и й вывод и з предварительных исследований, к о т о р ы й являлся директивой д а л ь н е й ш и х действий, б ы л с л е д у ю щ и й : анализируя взгляды, к а с а ю щ и е с я н а р о д н о г о искус­ ства, н а д о исследовать группу лиц, п р о ж и в а ю щ и х в о д н о м и т о м ж е регионе, в регионе, г д е все еще актуально н а р о д н о е искусство. Группа эта д о л ж н а о б л а д а т ь о с н о в н ы м и сведениями о ф о р м а л ь н о м н а р о д н о м искусстве, д о л ж н а о б л а д а т ь п о м е р е в о з м о ж н о с т и , б о л ь ш и м количе­ с т в о м о б щ и х черт, т о есть быть о т н о с и т е л ь н о г о м о г е н н о й с р е д о й . С о б л ю д а я э т и условия м о ж н о и х о б о б щ а т ь и устанавливать причины, вызывающие различие взглядов и действу­ ю щ и х факторов. А н а л и з взглядов и с с л е д у е м о й группы учеников н а н а р о д н о е искусство и м е т о д ы е г о популяризации п р е д о с т а в и л в о з м о ж н о с т ь выделить т р и основные группы м н е н и й п о э т о м у вопросу, а и м е н н о : группу А, группу Б и группу Ц . Д л я первой группы характерны п о л о ж и ­ тельные высказывания, д л я в т о р о й — отрицательные, в т о в р е м я как в третьей группе высту­ пает п о л о ж и т е л ь н о е о т н о ш е н и е к н е к о т о р ы м явлениям н а р о д н о г о искусства и наряду с э т и м о т р и ц а т е л ь н о е в о т н о ш е н и и других. Оценки к а ж д о й и з групп ш и р о к о учитываются а в т о р о м статьи. С т о л ь ж е п о д р о б н о р а с с м а т р и в а ю т с я и м причины различного п о д х о д а представите­ л е й к а ж д о й и з групп к и с с л е д у е м ы м в о п р о с а м . П о д в о д я и т о г и исследований в ц е л о м м о ж н о сказать, что оценка н а р о д н о г о искусства в первую очередь п р о в о д и л а с ь с точки зрения е г о эстетико-декоративных, зрительных и д и дактико-познавательных д о с т о и н с т в . Такой п о д х о д к н а р о д н о м у искусству с т и м у л и р о в а л б о л ь ш и е требования к к а ж д о м у х у д о ж е с т в е н н о м у п р о и з в е д е н и ю равно в о б л а с т и эстетики, как и е г о „ г л у б о к о г о " с о д е р ж а н и я . Итак, п о д о б н о как в случае с у ж д е н и й о б и з б р а н н о м искус­ стве, если данный п р е д м е т и л и отрасль творчества удовлетворяли личные о ж и д а н и я и эсте­ тические вкусы, оценка была положительная, в п р о т и в н о м случае — отрицательная. Это в о д и н а к о в о й м е р е касалось взглядов о т н о с и т е л ь н о ф о р м пропагандирования н а р о д н о г о искусства. % Отмеченные в статье основные тенденции в оценке н а р о д н о г о искусства с о в р е м е н н о й сельской м о л о д е ж ь ю свидетельствуют о ее взглядах на теперешние общественные функции н а р о д н о г о творчества, е г о м е с т е и р о л и в б л и ж а й ш е м окружении и культурной жизни страны. В н а с т о я щ е е время общественные функции отличаются о т тех, какие исполняло н а р о д н о е искусство в п р е д ы д у щ и е периоды. Однако же о ф и ц и а л ь н о гласимые взгляды п р е д ж е всего с с ы л а ю т с я н а давнее значение н а р о д н о г о искусства и е г о историческую роль. Как и с т о р и ­ чески сформулированные стереотипы видения явлений в о б л а с т и н а р о д н о й культуры они т е п е р ь опровергаются, в и д о и з м е н я ю т с я : корректируются не только различной о б щ е с т в е н ­ ной с р е д о й , но д а ж е единоличными л и ц а м и . Этот п р о ц е с с оценки зависит не только о т о т ­ н о ш е н и я ко всему культурному д о с т о я н и ю деревни, но также о т м е с т а , к о т о р о е н а р о д н о е искусство занимает в д а н н о й о б щ е с т в е н н о й среде. Деревенская м о л о д е ж ь все реже ссыла­ ется на понятие, что н а р о д н о е искусство является интегральной частью н а ц и о н а л ь н о й куль­ т у р ы и искусства, которые ранее были в о о б щ е о с н о в н ы м и и д е й н ы м и предпосылками в о б л а ­ сти н а р о д н о г о искусства. Затирается также когда-то о с о б е н н о подчеркивавшаяся ц е н н о с т ь н а р о д н о г о искусства как классового отличительного свойства культуры крестьянской среды, как п р и м е р е г о в с е с т о р о н н е й творческой силы, равноценной культуре просвещенных кру6 — Etnografia Pol. 30/1 �82 MIROSŁAWA гов. В настоящее время DROZD-PIASECKA сельская молодежь, формируя свое отношение к собственной куль­ туре, в большей степени чем прежде подпадает п о д влияние мнений, формируемых вне ской среды. массовой к Сельская информации народному ность и и усваивает взгляды, представляемые школой, культурными учреждениями. Однако искусству продолжает жизненный просы, как и м о л о д е ж ь уровень, влиять ближайшее определенное актуальная мода. Особенно в то же семейное традиционное время разделение средствами на окружение, ее его труда, сель­ подход зажиточ­ половые сильное, эмоциональное увлечение этой во­ м о л о д е ж и вызывает региональное народное искусство, которое экспонируется во время местных п р и я т и й . Это тике ж е л ю б ы х организационных недочетов, время все эти факторы ф о р м и р у ю т у ж е н е в с о с т о я н и и у д о в л е т в о р я т ь . Это молодежи. Х о т я народной культуры с о п р о в о ж д а ю щ и х упомянутые требований и в с в о ю ф о р м а популяризации средствами массовой м о л о д ы х чаяний, которые народное искусство очередь вызывает негативную оценку со народного информации искусства, считается как и других навязчивой и возникающих по вызывая к этой излишний лением, снобизм то сельской часто и м о д а на утомитель­ побуж­ отрицательных мнений. Поскольку молодежи, но т е м не это навязывается менее знакомит с культуры. искусства будет решать позиция сельской общественности в отношении собственной культуры. В э т и м поко­ достоянием В заключение следует подчеркнуть, что о дальнейшем процветании народного с присущ с т а р ш и м ее от П о д о б н у ю образования, несмотря на то, что этой системе „народность". вызывает протест сто­ областей области культуры всеобщий интерес, независимо о т н о ш е н и ю к ней положительных либо роль исполняет система школьного т о жителей ной, то надо все же полагать, что она исполняет известную положительную роль, и б о дает к размышлениям, кри­ выступления. В эстетические вкусы и потребности деревни, что неоднократно ведет к росту роны меро­ увлечение находит, в частности, свое выражение в исключительно резкой надо положительно и более продуманные оценивать резкие по взгляды группы Ц , так своей декларативности как м о ж н о предположить, взгляды что в связи группы А б л и ж а й ш е м б у д у щ е м по крайней мере часть этой м о л о д е ж и будет и в дальнейшем сознательно и последо­ вательно популяризировать и пропагандировать культуру и искусство собственных обще­ ственных кругов, независимо от того, в какой среде этой м о л о д е ж и придется жить и работать. Перевод: Наталя Стасиньска � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/216da2515e3b3f0aaeeb3ef9a00deacb.pdf 51a35af6bfdc0c967e0c1997499620f9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1247 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1151 Title A name given to the resource Elementarne składniki kulturowych koncepcji rzeczywistości w symbolice ruchu tanecznego / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.83-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA (Zakład Etnografii I H K M P A N w Warszawie) ELEMENTARNE SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWISTOŚCI W SYMBOLICE RUCHU TANECZNEGO Część I KULTUROWE KWALIFIKACJE RUCHU A S Y M B O L I K A RUCHU TANECZNEGO A r t y k u ł ten zawiera k o l e j n y f r a g m e n t r o z w a ż a ń d o t y c z ą c y c h t a ń c a j a k o f o r m y przekazu t r e ś c i k u l t u r o w y c h . S z u k a m w n i c h odpowiedzi na pytanie, j a k i e cechy t a ń c a d e c y d u j ą , że m o ż e on p e ł n i ć w k u l t u r z e r o l ę ś r o d k a przekazu *. W a r t y k u l e poprzednim, p o ś w i ę c o n y m k w e s t i i me­ c h a n i z m u i ś r o d k ó w przekazu tanecznego (Kowalska, 1985), w y k a z a ł a m , że j e d n o s t k i elementarne r u c h u , o k r e ś l a n e w kinezyce i k i n e t o g r a f i i m i a ­ n e m k i n e m ó w , nie p o s i a d a j ą znaczenia autonomicznego. Ł ą c z o n e s ą w pewne całości r u c h o w e i p e ł n i ą r o l ę z n a k ó w w rezultacie d o b o r u i k o m ­ pozycji w s z e l k i c h u ż y t y c h e l e m e n t ó w z n a c z ą c y c h t a ń c a , ze w z g l ę d u na w ł a ś c i w ą t y m elementom i i c h z w i ą z k o m , k u l t u r o w ą k o n o t a c j ę . T e m u zagadnieniu: w p ł y w u k u l t u r o w y c h k o n o t a c j i r u c h u na s y m b o l i k ę r u c h u tanecznego i t a ń c a , p o ś w i ę c a m przedstawiane obecnie r o z w a ż a n i a . W pierwszej i c h fazie zadaniem p o d s t a w o w y m b y ł o ustalenie i p r z y ­ j ę c i e jednolitego k r y t e r i u m k w a l i f i k a c j i r u c h u . Jest n i m idea c z ł o w i e k a j a k o t a ń c z ą c e g o c e n t r u m emisji i w a l o r y z a c j i r u c h u . P o w s t a ł a ona w w y n i k u p o ł ą c z e n i a w n i o s k ó w w y p ł y w a j ą c y c h z analizy m i t u o s t w ó r ­ c z y m t a ń c u S i w y - N a t a r a d ż y (Kowalska, 1984), k t ó r y to m i t w całości 1 * Artykuł ten powstał na podstawie jednego z rozdziałów pracy doktorskiej pt. „ T a n i e c j a k o f o r m a p r z e k a z u t r e ś c i k u l t u r o w y c h " p r z y g o t o w y w a n e j p r z e z e m n i e w Zakładzie 1 Etnografii Pokrewna, koncepcja IHKM jakkolwiek człowieka PAN, pod o p i e k ą prof, dr M a r i i skoncentrowana na jako centrum emisji ruchu technicznej Frankowskiej. stronie zagadnienia, l e ż y u podstaw kinetografii, tody zapisu t a ń c a i r u c h u , stworzonej przez Rudolfa L a b a n a . P o r ó w n a j : 1926, 1956; Knust, 1956, 1979. me­ L a b a n, �84 JOLANTA KOWALSKA p r o w a d z o n y c h przeze m n i e prac s p e ł n i ł r o l ę i n s p i r u j ą c ą , a nawet i l u m i n a c y j n ą , ze s t w i e r d z e n i e m Marcela Maussa, iż c i a ł o l u d z k i e jest podsta­ w o w y m n a r z ę d z i e m poznania, j a k i m dysponuje c z ł o w i e k , a t e c h n i k i po­ s ł u g i w a n i a się c i a ł e m są w y r a z e m stosunku c z ł o w i e k a do rzeczywisto­ ści (Mauss, 1977, s. 543) . C z ł o w i e k o tak r o z u m i a n y c h p r e r o g a t y w a c h w t a ń c u (i i n n y c h zachowaniach) operuje r u c h o w y m i s y m b o l a m i odzwier­ c i e d l a j ą c y m i z i n t e r n a l i z o w a n ą przez niego w i e d z ę i k o n c e p c j ę r z e c z y w i ­ stości. Zarazem jest s w o i s t y m c e n t r u m jej poznania, p r z y c z y m n a r z ę ­ dziem poznania jest l u d z k i e ciało . B y w s k a z a ć o g ó l n i e znane w t y m zakresie f a k t y dość w s p o m n i e ć p i e r ­ w o t n e j e d n o s t k i m i a r y i wagi, p r o b i e r z e m k t ó r y c h z r e g u ł y b y ł o w ł a ś ­ nie l u d z k i e ciało, czy rachunek d z i e s i ę t n y —- p o c h o d n ą b u d o w y p i e r w o t ­ nego l i c z y d ł a : l u d z k i c h d ł o n i . W s k a z u j ą c z a ś na b u d o w ę c z ł o w i e k a j a k o na ź r ó d ł o i d e t e r m i n a n t ę jego m o ż l i w o ś c i r u c h o w y c h oraz na ciało l u d z ­ kie jako skondensowany i d e o g r a m o r i e n t a c j i przestrzennej w r a c a m w k r ą g interesujących mnie zagadnień. S u b i e k t y w n y o d b i ó r r z e c z y w i s t o ś c i przez c z ł o w i e k a wyznacza p o d ­ stawowe relacje czasowo-przestrzenne jak: g ó r a — d ó ł , p r z ó d — t y ł , l e w o — prawo, p r z y s z ł y — p r z e s z ł y , t e r a ź n i e j s z y — k t ó r y z d a r z y f ł ] się k i e d y ś i t p . W n a s t ę p s t w i e k u l t u r o w e j o b i e k t y w i z a c j i s t a j ą się one „ p i e r w o t n y m i ce­ g i e ł k a m i " symbolicznych k l a s y f i k a c j i ( M i e l e t y ń s k i , 1981, s. 286). One zdecydowały o strukturze kanonu rzeźbiarskich w y o b r a ż e ń Siwy-Natar a d ż y . D e c y d u j ą t a k ż e o sposobach p o s ł u g i w a n i a się przez l u d z i r u c h e m w t a ń c u i o s t r u k t u r z e t w o r z o n y c h przez n i c h t e k s t ó w tanecznych. W tej części a r t y k u ł u p r z e d s t a w i a m k u l t u r o w ą k l a s y f i k a c j ę r u c h u i jego antytezy, klasyfikacje r u c h u ze w z g l ę d u na jego czasowo-przestrzenny aspekt oraz w p ł y w t y c h k l a s y f i k a c j i na s y m b o l i k ę r u c h u t a ­ necznego, a p o ś r e d n i o t a ń c a . Część n a s t ę p n a p o ś w i ę c o n a b ę d z i e o m ó w i e ­ n i u relacji ł ą c z ą c y c h z w a l o r y z o w a n y r u c h ze z w a l o r y z o w a n y m „ l u d z k i m ś w i a t e m czasu i przestrzeni" (Cassirer, 1977, s. 108) ze w z g l ę d u na w y ­ p ł y w a j ą c e stąd implikacje symboliki tańca. 2 3 2 Waga i dla nowego we wstępie prekursorska kierunku do prac Socjologii rola w zaprezentowanego etnologii, i antropologií, spostrzeżenia podkreślana przez Marcela Claude potwierdzona została w praktyce czej. Z n a l a z ł o to odbicie w p r a c a c h M a r g a r e t M e a d , R u t h B e n e d i c t i C l y d e hohna, k t ó r e poszły kulturowych, Blackinga i oraz w innych, W tej t e ż t r a d y c j i na terenie w prowadzonych Zjednoczonych, dla tego w tomie z a t y t u ł o w a n y m The 8 współcześnie symbolice sytuuje się r o z w i j a j ą c y Stanów Reprezentatywny kierunku rozpoznania psychologicznych motywacji poświęconych kierunku Mary Douglas, posługiwania się określany poszukiwań of the jest Body jako zbiór „antropologia prac a u t y z m u . Zob.: Deikman, Johna ciałem. ciała". ( L o n d o n 1977). leczenia psychiatrycznego, s z c z e g ó l n i e w 1966. Kluckzjawisk opublikowanych K o n s t a t a c j a tego k u l t u r o w o - b i o l o g i c z n e g o f e n o m e n u s t a ł a s i ę i n s p i r a c j ą w a d z e n i a t e r a p i i r u c h o w e j do badaw­ się w ostatnich latach, przede w s z y s t k i m kierunek Anthropology pracach sposobów Maussa Levi-Straussa wpro­ wypadkach �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI I. D Y C H O T O M I A RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 86 RUCH—BEZRUCH D y c h o t o m i i ruch—bezruch odpowiada para k a t e g o r i i egzystencjalnych: ż y c i e i ś m i e r ć . R u c h jako ś w i a d e c t w o a zarazem s y m b o l ż y c i a i bezruch jako ś w i a d e c t w o i s y m b o l ś m i e r c i . Przekonanie w i ą ż ą c e podstawowe sta­ n y w ł a ś c i w e nie t y l k o k o n d y c j i l u d z k i e j , ale w ogóle p r z y r o d z i e o ż y w i o ­ nej, z i c h z e w n ę t r z n y m i p r z e j a w a m i jest f a k t e m powszechnym. P o r u ­ sza się samoistnie, a w i ę c ż y j e , jest nieruchome, a w i ę c m a r t w e — oto o b o w i ą z u j ą c y w t y m w y p a d k u k a n o n m y ś l e n i a . Przekonanie to jest za­ razem tak g ł ę b o k i e , że wspiera się na n i m z a s a d n o ś ć p r z y p i s y w a n i a zja­ w i s k o m p r z y r o d y n i e o ż y w i o n e j a t r y b u t u życia. Obdarzane b y ł y n i m i na p r z y k ł a d w i a t r , słońce, woda i t p . Co w i ę c e j , są one na tej podstawie antropomorfizowane . R u c h jest p r z y t y m k o j a r z o n y nie t y l k o z ż y c i e m jako stanem m n i e j czy bardziej t r w a ł y m , ale z ż y c i e m jako k a t e g o r i ą o n t o l o g i c z n ą w sensie p e w n e j j a k o ś c i istnienia. Analogicznie, bezruch jest nie t y l k o s y m p t o ­ m e m ś m i e r c i i s y m b o l e m nieistnienia w kategoriach życia ziemskiego , lecz t a k ż e reprezentantem a l t e r n a t y w n e j w stosunku do życia k a t e g o r i i bytu. Przedstawiona logika k o j a r z e ń r u c h u i bezruchu znajduje odzwier­ ciedlenie w w i e l u przekazach m i t y c z n y c h . R u c h w y s t ę p u j e w n i c h wraz z k r e a c j ą życia, p r z y c z y m asocjowany jest z d w o m a znaczeniami, w za­ leżności od f u n k c j i , k t ó r ą p e ł n i w zdarzeniach m i t y c z n y c h . M o ż e to b y ć w i ę c r u c h j a k o p o c z ą t e k kreacji, na p r z y k ł a d : p i e r w s z y r u c h — d r g n i e n i e o ż y w i a j ą c y zgodnie z m i t o l o g i ą h i n d u s k ą m a r t w ą ma­ t e r i ę (Comaraswami, 1964, s. 155), s p i r a l n y r u c h w e w n ą t r z jaja kosmicz­ nego, od k t ó r e g o „ w s z y s t k o się z a c z ę ł o " wedle kosmogonicznych w y o b r a ­ ż e ń D o g o n ó w , czy b i e r n y r u c h dziewicy L u o n n o t a r na falach praocean u , za k t ó r e g o p o ś r e d n i c t w e m u k s z t a ł t o w a n a z o s t a ł a r z e c z y w i s t o ś ć w f i ń 4 5 6 * Przy ten tym niejednokrotnie r y powietrzne p o w s t a j ą Na wszystkie ten na tańczą. Szczególnie skutek t a ń c a niewidocznych dla t e m a t p o r ó w n a j : Mythology 181-183, 286; t. 6, s. 233, 236; M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 5 Races, 1964, Sachs, 1965, dalece, ż e p o s i a d a ć m a Graves, 1967, oczu l u d z k i c h t. 2, s. 193; s. 87, Jung, 1976, 1978, s. 48-58; H u x l e y , Jajo kosmiczne w wirowy t. 4, s. 9, 114, 231. s. 37; Kalewala, 1980, 179, Także: Sam zgodnie z n i e k t ó r y m i wi­ postaci. Ł 11, s. 323. Z o b a c z n a t e m a t b e z r u c h u w p r a k t y k a c h r e l i g i j n y c h : v a n der kreatora atrybut wiatr przeka­ s. 621-623; 1979, s. 430-431. 532-544; e all 1, s. 470-485; z a m i z d o l n o ś ć z a p ł a d n i a n i a . Por.: H a a v i o, of często przekonanie, że t. 7, s. 81; t. 8, s. 70; t. 9, s. 274; a n t r o p o m o r f i z o w a n y j e s t tak s. one p r z y p i s y w a n y jest wiatrowi. Powszechne jest na p r z y k ł a d (Nazwanego taniec s. 61-62, 95-101. Amma s. 137-138. N a temat symboliki L e e u w, bezruchu: 1978b, Douglas, 1977, s. 29-37. mitach D o g o n ó w t w o r z ą cztery p o ł ą c z o n e ramiona boskim wokół garncarzem). własnej osi. Spiralny Za: ruch Griaule, zaś wewnątrz Amrna, jaja Dieterlen, to 1965, �86 JOLANTA KOWALSKA skiej w e r s j i stworzenia ś w i a t a , j a k przedstawia j ą epos Kalewala (Kalewala, 1980, s. 8-10). Z drugiej strony ruch w y s t ę p u j e w mitach kreacyjnych jako działa­ nie t w ó r c z e . S ą n i m m i ę d z y i n n y m i : w y ł o n i e n i e się z Chaosu i taniec E u r y n o m e , m a j ą c y k o n o t a c j ę a k t u s t w ó r c z e g o w pelazgijskim micie k r e a ­ c y j n y m (Graves, 1967, s. 37), potarcie d ł o n i i s p l u n i ę c i e A r u r u , t w o r z ą ­ cej herosa E n k i d u w b a b i l o ń s k i m eposie Gilgamesz (Gilgamesz, 1967, s. 7), r u c h tanecznego k o ł a b o g ó w , k t ó r z y zgodnie z R i g w e d ą w y t a ń ­ c z y l i ś w i a t z C h a o s u , n u r k o w a n i e i w y d o b y c i e z i e m i z dna oceanu przez pomocnika boga w m i t o l o g i i s ł o w i a ń s k i e j (Dragomanov, 1961; T o ­ m i c k i , 1976) czy autokreacyjna penetracja przestrzeni d o k o n y w a n a w m i ­ t o l o g i i I n d i a n Omaha przez bezcielesne dusze i s t n i e ń w p o s z u k i w a n i u miejsca, gdzie m o g ł y b y p r o w a d z i ć c i e l e s n ą e g z y s t e n c j ę (Alexander, 1964, s. 98). Bezruch natomiast w s p ó ł w y s t ę p u j e w m i t o l o g i a c h w r a z z nieistnie­ n i e m l u b zamieraniem ż y c i a . Przede w s z y s t k i m jest stanem p r z e d w s t ę p ­ n y m , p o p r z e d z a j ą c y m k r e a c j ę . Po w t ó r e , jest stanem p o ś r e d n i m , poprze­ d z a j ą c y m re-kreowanie w c y k l i c z n y c h koncepcjach istnienia. P r z y k ł a ­ dem bezruch N o c y B r a h m y w hinduistycznej d o k t r y n i e r e l i g i j n e j . Po trzecie, bezruch w y s t ę p u j e w m i t a c h j a k o efekt d e s t r u k c y j n y c h d z i a ł a ń sił nadprzyrodzonych, k t ó r e z r e g u ł y s t a n o w i ą r e a k c j ę na b ł ę d n e p o s t ę ­ powanie p i e r w s z y c h ł u d z i ; p r z y k ł a d e m k a t a k l i z m kosmiczny w y w o ł a ­ n y bezruchem ciał niebieskich, w m i t o l o g i i C z e j e n n ó w (Alexander, 1964, s. 99-100). Destrukcja b y w a t a k ż e w y n i k i e m sporu m i ę d z y b ó s t w a m i . R e p r e z e n t a t y w n y jest w t y m w y p a d k u j a p o ń s k i m i t o p i e r w s z y m za­ ć m i e n i u S ł o ń c a , s p o w o d o w a n y m u k r y c i e m się o b r a ż o n e g o przez K s i ę ż y c S ł o ń c a w e w n ę t r z u g ó r y ( K o t a ń s k i , 1983, s. 125-127). Jako ś r o d e k u m o ż l i w i a j ą c y p r z e ł a m a n i e owego kryzysowego b e z r u ­ chu ponownie w y s t ę p u j e r u c h . W o b y d w u w s p o m n i a n y c h w y ż e j m i t a c h jest to taniec. W micie C z e j e n n ó w — p o d a r o w a n y l u d z i o m przez r e p r e ­ zentanta sił nadprzyrodzonych G r z m i ą c y P i o r u n , w micie j a p o ń s k i m — w y k o n a n y przez b o g i n i ę A m e - n o u z u m e . 7 8 Ruchowi", k t ó r y zgodnie ze s w ą k u l t u r o w ą k w a l i f i k a c j ą jest symbo­ lem i ś w i a d e c t w e m życia, w przypadku gdy w y s t ę p u j e jako działanie, 7 W ten s p o s ó b zgodnie z m i t o l o g i ą h i n d u s k ą p r z e b i e g a ć m i a ł a p i e r w o t n a cja świata. 8 krea­ Hinduistyczna doktryna religijna opiera s i ę na koncepcji zamierania i o d r a ­ d z a n i a s i ę ś w i a t a w c y k l u D n i i N o c y B r a h m y . W czasie N o c y m a t e r i a jest m a r ­ t w a , n i e r u c h o m a . D z i e ń r o z p o c z y n a s i ę od p i e r w s z e g o d r g n i e n i a — r u c h u — M a h a d e v y . Zob.: C o m a r a s v a m i , 1964, s. 155. „ G d y M a h a d e v a b u d z i s i ę z n i e ­ ruchomego milczenia, z a c h w y t u i czyni p i e r w s z y taneczny ruch, drgnienie prze­ n i k a m a r t w ą m a t e r i ę , p r z e p ł y w a j ą przez n i ą fale w i b r a c j i , d ź w i ę k u , b u d z ą c j ą i przenikając pulsującym życiem". �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 87 w ł a ś c i w a jest t a k ż e dychotomiczna k w a l i f i k a c j a . M o ż e b y ć on z a r ó w n o działaniem konstrukcyjnym, jak i destrukcyjnym, w konsekwencji zaś d z i a ł a n i e m t r a n s f o r m u j ą c y m . E g z e m p l i f i k a c j i dostarcza taniec S i w y - N a t a r a d ż y . M o ż e b y ć t a k ż e ś r o d k i e m t w o r z e n i a in minus, j a k ma t o m i e j ­ sce w dualistycznych koncepcjach kosmogonicznych, zgodnie z k t ó r y m i w dziele t w o r z e n i a b r a ł o u d z i a ł d w ó c h d e m i u r g ó w . W rezultacie z a ś p o w s t a w a ł a dwoista r z e c z y w i s t o ś ć dobra i zła. Jak w a ż n a jest ta k w a l i f i k a c j a r u c h u w y k a ż ą dalsze r o z w a ż a n i a . W t y m miejscu stwierdzam, że obok d y c h o t o m i i ruch—bezruch denot u j ą c e j p a r y p o j ę ć istnienie—nieistnienie oraz ż y c i e — ś m i e r ć , f u n k c j o n u ­ je para k a t e g o r i i r u c h [ + ] i r u c h [ — ] , w a r t o ś c i u j ą c a r u c h , a w konse­ k w e n c j i d z i a ł a n i a i zachowania ruchowe. D l a m n i e i n t e r e s u j ą c e są prze­ de w s z y s t k i m w y p ł y w a j ą c e s t ą d i m p l i k a c j e k u l t u r o w y c h k w a l i f i k a c j i s t a n ó w r u c h u i bezruchu, a dalej t r e ś c i , k t ó r e m o g ą one w y o b r a ż a ć w tańcu. W p r a k t y c e tanecznej z w i ą z a n e j z o b r z ę d o w o ś c i ą samo pojawienie się t a ń c a stanowi n i e j e d n o k r o t n i e w y r a z t r e ś c i ż y c i e , jego zamarcie z a ś , bezruch, t r e ś c i : nieistnienie, ś m i e r ć , stan p r z e j ś c i o w y . P r z y k ł a d e m — znane z t e r e n u S ł o w i a ń s z c z y z n y oprowadzanie maszkar z w i e r z ę c y c h w okresie G o d ó w . Oprowadzane z w i e r z ę (najczęściej koza l u b t u r , t u ­ r o ń ) , zgodnie z d r a m a t u r g i ą d z i a ł a n i a t a ń c z y , skacze i na wszelkie spo­ soby d o k u m e n t u j e w r u c h u s w ą ż y w o t n o ś ć . W i ą z a n a jest z t y m w r ó ż b a o p o m y ś l n y m p l o n o w a n i u r o ś l i n u p r a w n y c h . W p e w n y m momencie z w i e ­ r z ę „ u m i e r a " , t o jest pada na z i e m i ę i l e ż y b e z ruchu; później „ z m a r t w y c h w s t a j e " i , b y o t y m z a ś w i a d c z y ć , ponownie t a ń c z y i skacze. Podobne f a k t y — ś m i e r c i w y o b r a ż o n e j bezruchem i ż y c i a p o ś w i a d ­ czanego r u c h e m i t a ń c e m — w y s t ę p u j ą w tanecznej p a n t o m i m i e z tere­ n u U k r a i n y , znanej pod n a z w ą kostrubońko, czy w czeskim t a ń c u u m e r lec. „ U m a r ł y m " i n i e r u c h o m y m uczestnikiem d z i a ł a ń jest w n i c h c z ł o ­ w i e k o ż y w i a n y p r z y p o m o c y t a ń c a przez p o z o s t a ł y c h i c h uczest­ n i k ó w , po c z y m — j u ż j a k o „ ż y w y " — w c h o d z i do grona t a ń c z ą c y c h ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 273). A n a l o g i c z n y scenariusz p o r z ą d k u j e d z i a ł a n i a podejmowane w w y p a d ­ k u , g d y jeden z w y k o n a w c ó w „ t a ń c a n i e d ź w i e d z i a " , w y k o n y w a n e g o przez K w a k i u t l ó w podczas i n i c j a c j i m ł o d z i e ń c ó w na c z ł o n k ó w tajnego stowa­ rzyszenia, p o p e ł n i a ł p o m y ł k ę . M u s i a ł on, zgodnie z p r z y j ę t y m r y t u a ł e m , u p a ś ć na z i e m i ę i b y ł symbolicznie r o z r y w a n y przez inne „ n i e d ź w i e ­ dzie", a — j a k stwierdza R u t h Benedict — w czasach odleglejszych za p o d o b n ą p o m y ł k ę r z e c z y w i ś c i e c z e k a ł a ś m i e r ć (Benedict, 1966, s. 260). 9 9 S y m b o l i k a c a ł o ś c i d z i a ł a n i a jest s z e r s z a . W t y m m i e j s c u j e d n a k p o m i j a m w s z e l k i e i n f o r m a c j e poza d a n y m i n a t e m a t r u c h u i b e z r u c h u j a k o ś w i a d e c t w a ż y ­ cia i śmierci. �88 JOLANTA KOWALSKA W t y m k o n t e k ś c i e upadek tancerza na z i e m i ę i zamarcie w bezruchu, podobnie j a k upadek i bezruch „ k o z y " , znaczy ś m i e r ć . O d p o w i e d n i k i znajdziemy w zachowaniach o b r z ę d o w y c h z a w i e r a j ą ­ cych m o t y w w s t r z y m y w a n i a r u c h u , k t ó r y w p r o w a d z a n y jest do c y k l u r u c h u przez samego t a ń c z ą c e g o , b ą d ź m o t y w e l i m i n a c j i r u c h u jedne­ go z c z ł o n k ó w g r u p y jako niezdolnego do t a ń c a (w o d r ó ż n i e n i u od n i e ­ uprawnionego, o c z y m za c h w i l ę ) . P r z y k ł a d e m , notowane na terenie B u ł ­ g a r i i i R u m u n i i taneczne zabiegi lecznicze dokonywane przez kalusarów na c h o r y m , k t ó r y z a p a d ł na t z w . rusalsku bolest' ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 351; Proca-Ciortea, 1978/79; Oprisan 1966). Z a b i e g ó w t y c h d o k o n y ­ wano poza w ł a ś c i w y m t e r e n e m w s i , n a j c z ę ś c i e j na obszarze, gdzie zgod­ nie z w i e r z e n i a m i m i a ł y p r z e b y w a ć r u s a ł k i . Chorego umieszczano w k r ę ­ gu fcaZusarótu-lekarzy, k t ó r z y t a ń c z y l i w o k ó ł niego, p r z e s k a k i w a l i prze­ zeń, p o d r z u c a l i go na derce, aż wreszcie, g d y b y l i bliscy ekstazy, prze­ w o d n i k t a ń c a r o z b i j a ł naczynie z w o d ą s t o j ą c e obok chorego. N a s t ę p o ­ w a ł o po t y m omdlenie jednego l u b nawet k i l k u z t a ń c z ą c y c h t e r a p e u ­ t ó w , natomiast c h o r y — dotychczas z b y t o s ł a b i o n y , b y p o r u s z a ć s i ę sa­ modzielnie — p o d n o s i ł się, b i e g a ł , s k a k a ł . Zgodnie z w i e r z e n i a m i , ż y c i e chorego na rusalsku bolest' s k a ż o n e z o s t a ł o przez k o n t a k t z p o s t a c i ą de­ m o n i c z n ą — r u s a ł k ą . S t ą d b r a ł a s i ę jego choroba. D z i ę k i tanecznemu egzorcyzmowi p o ł ą c z o n e m u z o c z y s z c z a j ą c ą s y m b o l i k ą w o d y , m ó g ł b y ć uleczony i p o w r a c a ł do normalnego życia . 1 0 1 1 1 2 Inaczej sprawa w y g l ą d a w p r z y p a d k u b e z r u c h u spowodowanego o s i ą g ­ n i ę c i e m przez t a ń c z ą c e g o stanu possession ( z a w ł a d n i ę c i e ) , j a k staje się to u d z i a ł e m n i e k t ó r y c h kalusarów. Podobnie, u t r a t a ś w i a d o m o ś c i i bez­ r u c h s t a n o w i ą element c i ą g u z a c h o w a ń i d z i a ł a ń tanecznych szamana, „ k o n i a boga", nestinara czy c z ł o n k a sekty C h ł y s t ó w , na k t ó r e g o z s t ą p i ł duch . Stan t e n we w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h w y p a d k a c h m o ż e b y ć i n t e r ­ p r e t o w a n y j a k o zjawisko psychosomatyczne i t a k i e t e ż jest jego p o d ł o ­ że z p u n k t u widzenia b i o l o g i i i psychologii. W etnologii znana jest k w a 13 1 4 1 0 Do symboliki bezruchu dołącza tu symbolika działania polegającego na s k ł a ­ d a n i u n a z i e m i , w y o b r a ż a j ą c e g o ś m i e r ć i a n t y c y p u j ą c e g o odrodzenie. Zob.: Eliade, 1970, s. 149-153. 1 1 Porównaj bohatera uwagi obrzędów na temat przejścia jest bezruchu panny m ł o d e j . w płaszczyźnie działań Stan śmierci głównego obrzędowych z reguły w i ą z a n y w ł a ś n i e z bezruchem. 1 8 N a temat z m a z y i o c z y s z c z e n i a por.: 1978b, s. 392-398; 1 8 Eliade, 1966; v a n der L e e u w, „ P o s s e s s i o n " , c z y l i z a w ł a d n i ę c i e . T e r m i n ten u ż y w a n y j e s t w l i t e r a t u r z e s p e ­ cjalistycznej na określenia wodowane 1 4 Douglas, 1970, s. 61-196. być mają s t a n ó w t r a n s u , k t ó r e — zgodnie zawładnięciem istoty z wierzeniami — ludzkiej przez s i ł y P o r ó w n a j dane z a w a r t e w n a s t ę p u j ą c y c h p r a c a c h : A n g e l o v a , rakov, Eliade, 1947 (na temat 1974 (na t e m a t nestinarów); szamanizmu); Grass, G e 11, 1907, t. 1 (na 1978 (na t e m a t spo­ nadprzyrodzone. temat „koni 1955; S z a- Chłystów); bogów"). �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. ТАЛСА 80 l i f i k a c j a s t a n ó w snu i u t r a t y ś w i a d o m o ś c i , zgodnie z k t ó r ą u w a ż a n e s ą one za stan ś m i e r c i l u b ś m i e r c i c z ę ś c i o w e j powodowanej t y m , że d u c h c z ł o w i e k a opuszcza jego ciało . U w a ż a się, że z duchem w y m i e n i o n y c h postaci dzieje s i ę to samo. Co w i ę c e j , że i c h ciała m a j ą b y ć w e w ł a d a n i u istnienia z r z e c z y w i s t o ś c i pozaludzkiej. M a m y t u , i n n y m i s ł o w y , do c z y ­ nienia n i e t y l k o z bezruchem j a k o s y m b o l e m ś m i e r c i , ale t a k ż e sygna­ ł e m przenikania s i ę d w ó c h sfer r z e c z y w i s t o ś c i : l u d z k i e j i pozaludzkiej. Zgodnie z r e f e r o w a n y m k a n o n e m rozumowania, dla pierwszej z n i c h w i ą ż e się to z r e g u ł y z n e g a c j ą p r z e j a w ó w ż y c i a biologicznego. 1 S F u n k c j o n o w a n i e tej zasady m o ż n a t a k ż e z a o b s e r w o w a ć w d z i a ł a n i a c h nie z a w i e r a j ą c y c h stanu possession, na p r z y k ł a d w weselu z t e r e n u P o l ­ ski. Panna m ł o d a podczas r y t u a ł u oczepin s t a w a ł a s i ę t u p o s t a c i ą c a ł k o ­ wicie b i e r n ą , p o d d a j ą c ą się zabiegom o c z e p i a j ą c y c h j ą c e l e b r a n t ó w , j a k ­ k o l w i e k z a r ó w n o p r z e d oczepinami, j a k i po n i c h b y ł a a k t y w n ą ( i t a ń ­ czącą) u c z e s t n i c z k ą d z i e j ą c y c h się z d a r z e ń . Uzasadnienie zawarte jest w f u n k c j i oczepin. S t a n o w i ą one w weselu ś r o d k o w y t r a n s f o r m a c y j n y człon t r i a d y rites de passage; panna m ł o d a t r w a w ó w c z a s w zawieszeniu p o m i ę d z y d a w n y m i n o w y m stanem egzystencji, w sensie o b r z ę d o w y m „ u m i e r a " dla dawnego swego życia, b y „ u r o d z i ć " się do nowego. W w y p a d k u t a ń c a pojmowanego j a k o s y g n a ł i s y m b o l życia c h a r a k ­ terystyczna jest jego o b e c n o ś ć w o b r z ę d a c h . Zgodnie z d y c h o t o m i ą r u c h — bezruch i k u l t u r o w ą k w a l i f i k a c j ą j e j c z ł o n ó w , pojawienie się t a ń c a w o b ­ r z ę d z i e l u b jego części s t a n o w i p e w n ą c h a r a k t e r y s t y k ę z d a r z e ń o b r z ę ­ d o w y c h , k t ó r y m towarzyszy. N i e decyduje o niej jednak prosta z a l e ż ­ n o ś ć , zgodnie z k t ó r ą , g d y p o j a w i a s i ę taniec (ruch), symbolizowane jest ż y c i e , g d y z a ś b r a k jest t a ń c a (ruchu) symbolizowana jest ś m i e r ć . T a ­ niec w y s t ę p u j e przede w s z y s t k i m w o b r z ę d a c h p r z e j ś c i a , w k t ó r y c h w y ­ o b r a ż a n a i realizowana jest przemiana j a k o ś c i życia. Ł ą c z ą one te dwie kategorie w s p ó j n y m d z i a ł a n i u s y m b o l i z u j ą c y m odrodzenie ż y c i a poprzez ś m i e r ć do n o w e j p r z e w a r t o ś c i o w a n e j p o s t a c i . O b e c n o ś ć t a ń c a w t y c h o b r z ę d a c h ma p r z y t y m charakter s z c z e g ó l n y — preferowanego sposobu poruszania się jego u c z e s t n i k ó w , przede w s z y s t k i m z a ś g ł ó w n y c h boha­ t e r ó w . Taniec s w o j ą o b e c n o ś c i ą symbolizuje w n i c h ż y c i e , i n f o r m u j ą c zarazem o jego zamieraniu i odradzaniu się. 16 J e ż e l i o b r z ę d dotyczy jednostki, j a k na p r z y k ł a d wspomniane wesele ( w polskiej k u l t u r z e l u d o w e j i n i c j u j ą c e d z i e w c z y n ę do r o l i kobiety), p o ­ j a w i e n i e się i n i e o b e c n o ś ć w y k o n y w a n e g o przez n i ą t a ń c a w w a ż n y c h — "Porównaj: v a n der (na t e m a t w y p e ł n i e n i a 1 8 Na podstawie przejściowej cjalne: cepcję życia, i obrzędów Zob.: v a n efekt i życia przejścia Gennep, 1978b, s. 326-386 (na t e m a t konstatacji w y s t ę p o w a n i a stanowiącej śmierci L e e u w, duszy), s. 524-529 bóstwem). przejścia, odrodzonego, przyjętą w w obrzędach którym stany wstępnej, egzysten­ Arnold van Gennep w y p r a c o w a ł religioznawstwie 1960 ( w y d . org. 1909). t r z e c h faz: odpowiadają i antropologii kon­ kulturowej. �90 JOLANTA KOWALSKA w sensie o b r z ę d o w y m •— zachowaniach, z i n t e r p r e t u j e m y jako s y g n a ł y p r z e m i a n y j e j ż y c i a . Zdarzenia u k ł a d a j ą s i ę t u w n a s t ę p u j ą c y ciąg: 1) przed oczepinami — taniec p a n n y m ł o d e j z m ł o d z i e ż ą l u b j e d y n i e z pannami 2) oczepiny — b r a k t a ń c a , eliminacja r u c h u p a n n y m ł o d e j 3) po oczepinach: a) oprowadzanie l u b (plus) taniec p a n n y m ł o d e j z i n i ­ c j u j ą c y m i ( t j . z k o b i e t a m i , ze w s z y s t k i m i z a m ę ż n y m i c z ł o n k a m i g r u ­ p y l u b z m ę ż c z y z n a m i o specjalnych u p r a w n i e n i a c h ) b) „ n i e p r a w i d ł o w y " taniec p a n n y m ł o d e j z panem m ł o d y m c) taniec „ n a p r a w i a j ą c y " z i n i c j u j ą c y m i i p o ś r e d n i k a m i - o b c y m i d) p r a w i d ł o w y taniec z panem m ł o d y m . Zamarcie w bezruchu d e n o t u j ą c e w t y m w y p a d k u ś m i e r ć w katego­ r i a c h k u l t u r o w y c h , w y s t ę p u j ą c w o b r z ę d o w y m p r z e j ś c i u z jednego sta­ n u (bycia p a n n ą ) do drugiego (bycia k o b i e t ą ) , wzbogacone jest o s y m b o ­ l i k ę o b y d w u t y c h s t a n ó w przez o b s a d ę w y k o n a w c z ą . Parma m ł o d a nie t y l k o t a ń c z y p r z e d oczepinami, ale t a ń c z y j e d y n i e z reprezentanta­ m i g r u p y , do k t ó r e j n a l e ż a ł a dotychczas, a w i ę c z p a n n a m i l u b m ł o d z i e ­ żą. Po oczepinach t a ń c z y natomiast z r e p r e z e n t a n t a m i l u b n a w e t wszyst­ k i m i o b e c n y m i na weselu c z ł o n k a m i g r u p y , do k t ó r e j wchodzi, to znaczy z k o b i e t a m i l u b w s z y s t k i m i z a m ę ż n y m i . D w a te t a ń c e s y m b o l i z u j ą za­ t e m u d z i a ł w e w s p ó l n o c i e życia, p o j a w i a j ą c y s i ę z a ś m i ę d z y n i m i bez­ r u c h g ł ó w n e j b o h a t e r k i o b r z ę d u jest w y r a z e m j e j n i e p r z y n a l e ż n o ś c i do ż a d n e j j a k o ś c i życia. P r z y t y m , n i e p r a w i d ł o w o ś ć r u c h u p a n n y m ł o d e j w p i e r w s z y m po przemianie t a ń c u z panem m ł o d y m (oczepiona b o w i e m panna m ł o d a k u ­ leje) n a w i ą z u j e do k w a l i f i k a c j i i m p l i k o w a n y c h przez o p o z y c j ę r u c h [ + ] — r u c h [ — ] . S y t u u j e to k u l e j ą c ą p a n n ę m ł o d ą po stronie [ — ] opozycji, co n i e k i e d y wzmacniane jest z w i e r z ę c ą c h a r a k t e r y s t y k ą j e j n a t u r y po p r z e ­ mianie . 1 7 Podobnie rzecz s i ę ma z o b e c n o ś c i ą t a ń c a w o b r z ę d a c h tak zwanego c y k l u rocznego w polskiej k u l t u r z e l u d o w e j , w k t ó r y c h znajduje o d ­ zwierciedlenie zamieranie i odradzanie się p r z y r o d y , l u d z i i ś w i a t a . T w o ­ r z ą one ciąg: 1) gody — o b e c n o ś ć t a ń c a 2) zapusty — o b e c n o ś ć t a ń c a 3) w i e l k i post, poza d n i e m ś w . J ó z e f a — brak tańca 4) Wielkanoc — o b e c n o ś ć t a ń c a 5) Zielone Ś w i ą t k i — o b e c n o ś ć t a ń c a 1 8 1 7 P a n n a m ł o d a z a c h o w u j e s i ę „ j a k z w i e r z ę " (to j e s t k o p i e , gryzie itp.) i o t r z y ­ m u j e z w i e r z ę c e i m i o n a . K o l b e r g , b r w . , t. 2, s. 70; t. 6, s. 59-60. 1 8 T o jest poza dniem 19 m a r c a . W źródłach nie znalazłam wyjaśnienia tego f a k t u . S ą d z ę , ż e z n a c z ą c a jest z b i e ż n o ś ć d n i a ś w . J ó z e f a z d a t ą w i o s e n n e g o z r ó w n a n i a dnia z n o c ą . Dane, k t ó r y m i w tej k w e s t i i d y s p o n u j ę , s ą j e d n a k zbyt b y w y s u w a ć na ich podstawie j a k i e k o l w i e k dalej i d ą c e przypuszczenia. wyrywkowe, �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 91 6) s o b ó t k i — o b e c n o ś ć t a ń c a 7) o b r z ę d y ż n i w i a r s k i e — o b e c n o ś ć t a ń c a 8) Zaduszki — i n f o r m a c j e sporne 9) okres a d w e n t u — b r a k t a ń c a (zakaz t a ń c z e n i a ) . B i o r ą c pod u w a g ę charakter p o s z c z e g ó l n y c h faz c y k l u o b r z ę d o w e g o oraz p r a w i d ł o w o ś ć , iż taniec pojawia s i ę w t y c h , k t ó r e skoncentrowane s ą na symbolicznej k r e a c j i i t r w a n i u życia, nieobecny jest z a ś w fazach jego zamierania, m o ż n a p o w i e d z i e ć , że taniec w y s t ę p u j e t u w r o l i s y m ­ b o l u życia. M a m y t u t a k ż e do czynienia z o d d z i a ł y w a n i e m za p o ś r e d n i c ­ t w e m owego s y m b o l u ż y c i a na r z e c z y w i s t o ś ć . W t y m w y p a d k u taniec w y s t ę p u j e jako d z i a ł a n i e magiczne m a j ą c e w y m u s i ć , s p r o w o k o w a ć l u b s t y m u l o w a ć pewne zdarzenia. Jest a n t y c y p a c j ą z d a r z e ń p o ż ą d a n y c h : po­ m y ś l n o ś c i c a ł e j g r u p y ( t a ń c e okresu G o d ó w ) , u d a n y c h u r o d z a j ó w , p ł o d ­ ności z w i e r z ą t ( t a ń c e zapustne i s o b ó t k o w e ) , s z c z ę ś l i w e g o z a m ą ż p ó j ś c i a czy o ż e n k u ( t a ń c e d z i e w c z ą t l u b m ł o d z i e ż y okresu z a p u s t ó w , Z i e l o n y c h Ś w i ą t e k , wielkanocne i s o b ó t k o w e ) . P r z y t y m taniec niekoniecznie m u s i , j a k k o l w i e k m o ż e — na p r z y k ł a d w zapustnych t a ń c a c h k o b i e t ,,na l e n " , ,,na k o n o p i e " — w y o b r a ż a ć je '. Do c e l ó w magicznych wystarcza samo użycie tańca w roli symbolu życia. 1 9 20 I n n y m p r z y k ł a d e m w y k o r z y s t a n i a z w i ą z k u symbolicznego: r u c h (ta­ niec) = ż y c i e , bezruch (brak t a ń c a ) = ś m i e r ć , jest p r a w o do u d z i a ł u w t a ń c u . N i e u p r a w n i e n i r ó ż n i ą się od t a ń c z ą c y c h b r a k i e m pewnej ce­ chy, co zarazem odpowiada c h a r a k t e r o w i i c h egzystencji i j e j k u l t u r o w e j k o n o t a c j i . Inaczej m ó w i ą c , ze w z g l ę d u na b r a k tej cechy r e p r e z e n t u j ą inne, obce ( w s z y s t k i m p o z o s t a ł y m ) istnienie. T a k ą p o s t a c i ą jest z n i e r u ­ c h o m i a ł a panna m ł o d a , o k t ó r e j m ó w i ł a m w y ż e j , c h ł o p a k przed „ w y z w o l i n a m i na kosiarza" nie m a j ą c y p r a w a do t a ń c a z d z i e w c z ę t a m i ( B y s t r o ń , 1916; Gloger, 1895; K o l b e r g b r w . , t. 24, cz. 1, s. 212), czy kobieta Bororo, k t ó r e j nie w o l n o w e j ś ć do grona m ę ż c z y z n u o s a b i a j ą c y c h z m a r ­ ł y c h , w t a ń c a c h w y k o n y w a n y c h podczas u r o c z y s t o ś c i pogrzebowych ( L e vi-Strauss, 1960, s. 257). W o s t a t n i m z w y m i e n i o n y c h p r z y k ł a d ó w zakaz d o t y c z y nie t y l k o kobiet, ale t a k ż e m ę ż c z y z n n a l e ż ą c y c h do „ p o ł o w y " zmarłego. O m a w i a n e zagadnienie d o k u m e n t u j ą t a k ż e k a r y g r o ż ą c e za p r ó b y w e j ś c i a do grona t a ń c z ą c y c h t y m , k t ó r z y nie m a j ą do tego p r a w a . Z n a ­ ne z polskiej k u l t u r y l u d o w e j to k a r y ł a g o d n e o charakterze sankcji o ś m i e s z a j ą c y c h czy t o w a r z y s k i c h . A j e d n a k i t u dziewczyna, uparcie o d 1 B Z a r e j e s t r o w a n e z o s t a ł y np. informacje, że o d b y w a j ą s i ę w ó w c z a s t a ń c e belskie" miał (wspominane tańczyć świadczących, diabeł. by tu już wiry powietrzne M o s z y ń s k i , obrzędom zadusznym 1967, t. w 2: okolicy 1, s. 483). cmentarza, Brak w jednak okresu jesiennego t o w a r z y s z y ł y na „dia­ których danych terenie S ł o w i a ń s z c z y z n y t a ń c e s t a n o w i ą c e zrytualizowane działanie ludzkie. 2 0 Mówię K o w a l s k a , o wersji, w 1985. której wysoki podskok symbolizuje wysokość rośliny. �92 JOLANTA KOWALSKA m a w i a j ą c a p r o s z ą c y m j ą do t a ń c a k a w a l e r o m , m o ż e zostać pobita i w y ­ rzucona z pomieszczenia, w k t ó r y m m ł o d z i e ż g r o m a d z i się na t a ń c e . O d m o w ą z a n e g o w a ł a swoje p r a w o do u d z i a ł u w t a ń c u , jest w i ę c e l i m i ­ nowana. Podobnie, do t a ń c a w y k o n y w a n e g o podczas s o b ó t e k nie b y ł y dopuszczane d z i e w c z ę t a , k t ó r e u r o d z i ł y dziecko ze z w i ą z k u p o z a m a ł ż e ń skiego, w w y p a d k u z a ś w e j ś c i a do grona t a ń c z ą c y c h n a r a ż a ł y się na o ś m i e s z e n i e , a t a k ż e i pobicie. D z i a ł o się tak, p o n i e w a ż ze w z g l ę d u na s w o j ą k u l t u r o w ą c h a r a k t e r y s t y k ę , w y n i k a j ą c ą ze z ł a m a n i a przez nie n o r ­ m y społecznej, były „ o b c e " zgodnie z a ś z i n f o r m a c j ą p o d a n ą przez. M o s z y ń s k i e g o wszelka p o s t a ć obca — c z ł o w i e k czy z w i e r z ę — p o j a w i a ­ j ą c a się p r z y o g n i u s o b ó t k o w y m u w a ż a n a b y ł a za „ w c i e l o n ą w i e d ź m ę " . Usuwano j ą w i ę c od u d z i a ł u w o b r z ę d z i e i t a ń c u , j a k r ó w n i e ż starano się p o z b a w i ć j ą z ł o w r o g i e j m o c y . Z d r u g i e j s t r o n y c z ł o w i e k , k t ó r y c h c i a ł b y w z i ą ć u d z i a ł w t a ń c u istot n i e l u d z k i c h czy c h o c i a ż b y z o b a c z y ć go, n a r a ż a się na n i e b e z p i e c z e ń s t w o . R u s a ł k i podobnie j a k p o ł u d n i o w o s ł o w i a ń s k i e w i ł y i niemieckie w i l i d y , z a m ę c z a ł y na ś m i e r ć w t a ń c u m ł o d z i e ń c ó w , k t ó r z y n i e o s t r o ż n i e w e s z l i w i c h k r ą g czy z n a l e ź l i się w i c h p o b l i ż u . M o g ł y t e ż p r z y p r a w i ć s w y c h niefortunnych p a r t n e r ó w w tańcu o obłęd lub dotknąć ich paraliżem ( M o c z y ń s k i , 1967, t . 2: 1, s. 631, 641, 687-691; K o l b e r g , b r w . , t. 7, s. 221). Na terenie P o l s k i znana jest bajka o dziewczynie, k t ó r a t a ń c z y z d i a b ł e m i na koniec jest przez niego u ś m i e r c a n a , oraz historia parobka, k t ó r y 2 1 2 2 2 3 2 4 « M a t e r i a ł y t e r e n o w e Z E I H K M P A N , n r 1861, 1865. 2 2 mała Panna, która normę obyczajową, wego. N i e m i a ł a wodu, który urodziła dziecko ale poza s o b ą b y ł zabiegiem ze wypadała inicjacji związku pozamałżeńskiego, z obowiązującego do r o l i kobietę matki: wesela. p u r y f i k a c y j n y m . W sensie Nie nie tylko cyklu szła ła­ obrzędo­ t e ż do kulturowym była wy­ więc po­ s t a c i ą „ o b c ą " , bo n i e z s o c j a l i z o w a n ą . M „Każde obce s t w o r z e n i e ( o c z y w i ś c i e n i e t y l k o s s a k ! ) , z b l i ż a j ą c e s i ę n i e c h c ą c y do c h a t y , obory, ś w i ę t o j a ń s k i e g o ognia itd., j e s t p r z y j m o w a n e z a w c i e l o n ą albo w wiedźmiarza i odpowiednio traktowane: ogniu, c z a r n y m k u r o m p r z y p a l a j ą Moszyński, biety. Anegdota łapy pazury, koty lub wiedźmę palą opustoszałego tych baśni m ó w i domu i po w lesie je etc. p a l ą , i t d . " ude­ 1978b, s. 396. T a pierwsza, wygnana przenocować pierze, o b c i n a j ą obcinają 1967, t. 2: 1, s. 558. P o r . t a k ż e n a t e m a t o c z y s z c z a j ą c e g o s e n s u rzenia w . v a n der L e e u w , 2 4 żabom o mądrej przez m a c o c h ę (lub n a odmówieniu pasierbicy i głupiej n a noc córce pewnej z domu, błądzi i trafia pustkowiu). Dziewczyna postanawia modlitwy s i a d a do przędzenia konopi. O w ko­ do nim północy ( b ą d ź o j e d e n a s t e j w n o c y ) w d o m u z j a w i a s i ę d i a b e ł i p r o s i d z i e w c z y n ę do t a ń c a . T a w y m a w i a się: n a j p i e r w p r a c ą (którą w y k o n u j e za n i ą diabeł), p ó ź n i e j b r a k i e m odpowiedniego s t r o j u i k o n i e c z n o ś c i ą u m y c i a s i ę , p r z y c z y m po k a ż d ą s z t u k ę ż y i k a ż d y p r z e d m i o t p o t r z e b n y do d o k o n a n i a t o a l e t y posyła noszenia wody pieniędzy. d a j e m u d z i u r a w e sito. W r e s z c i e ż ą d a k o a ż do p i a n i a k u r ó w . D i a b e ł w ó w c z a s diabła odzie­ osobno, a T r w a to do wszyst­ znika, a dziewczyna j u ż bezpieczna w r a c a do d o m u m a c o c h y , b u d z ą c z a z d r o ś ć z d o b y t y m i s k a r b a m i . O p o w i a d a macosze, w j a ­ k i s p o s ó b w e s z ł a w i c h p o s i a d a n i e , a ta d e c y d u j e s i ę w y s ł a ć do n a w i e d z o n e g o do­ mu za- własną córkę. Córka macochy jest głupsza od swej przyrodniej siostry, �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAŃCA 93 •chciał z o b a c z y ć d i a b ł a t a ń c z ą c e g o w k a r c z m i e podczas z a p u s t ó w i p r z y ­ p ł a c i ł t o ś m i e r c i ą ( K o s i ń s k i , 1891, s. 48; Zapusty..., 1895, s. 79; Gustawicz, 1900, s. 75). Przedstawione f a k t y w s k a z u j ą , iż n i e z a l e ż n i e o d „ p o ­ chodzenia" u c z e s t n i k ó w t a ń c a , tancerz „ o b c y " u s u w a n y jest od u d z i a ł u w n i m w s p o s ó b m n i e j l u b bardziej drastyczny. D o s k o n a ł y m odwzoro­ waniem tej zasady jest eliminacja p o p e ł n i a j ą c e g o b ł ą d uczestnika, wspo­ mnianego w y ż e j „ t a ń c a n i e d ź w i e d z i a " K w a k i u t l ó w . Grono jego w y k o n a w c ó w b y ł o ściśle ograniczone do osób w y b r a n y c h , jakkolwiek pozostali c z ł o n k o w i e s p o ł e c z n o ś c i b y l i jego uczestnikami. Jed­ nak s ł o w a p i e ś n i ś p i e w a n e j podczas tego t a ń c a d o k u m e n t u j ą w z a j e m n ą • o b c o ś ć t a ń c z ą c y c h i n i e t a ń c z ą c y c h oraz l ę k t y c h ostatnich p r z e d „ n i e ­ dźwiedziem". W t y m k o n t e k ś c i e tancerz p o p e ł n i a j ą c y p o m y ł k ę (symbo­ licznie czy t e ż r z e c z y w i ś c i e zabijany przez p o z o s t a ł y c h w y k o n a w c ó w ) jest w y k l u c z a n y z grona postaci nawzajem i d e n t y c z n y c h , a zarazem o d ­ m i e n n y c h od w s z y s t k i c h p o z o s t a ł y c h , nie n a l e ż ą c y c h do i c h w s p ó l n o t y . M y l ą c s i ę przechodzi do k a t e g o r i i nie m a j ą c y c h p r a w a t a ń c z y ć . C h a r a k ­ terystyczna jest logika z d a r z e ń i o d p o w i a d a j ą c y c h i m s y m b o l i r u c h o ­ w y c h . S ą to kolejno: 1) r u c h j a k o s y m b o l ż y c i a oddawany r u c h e m [ + ] , p r a w i d ł o w y m 2) p o m y ł k a , c z y l i pojawienie s i ę r u c h u [ — ] n i e p r a w i d ł o w e g o , co ozna­ cza z a k ł ó c e n i e z w i ą z k u ł ą c z ą c e g o signifié z signijant, a w rezultacie 3) eliminacja r u c h u —• bezruch jako s y m b o l ś m i e r c i . U d z i a ł w t a ń c u jest w i ę c w t y m w y p a d k u k r y t e r i u m i d e n t y c z n o ś c i t a ń c z ą c y c h , a j e d n o c z e ś n i e p r a w i d ł o w e jego w y k o n a n i e jest w a r u n k i e m sine qua non p r z y n a l e ż n o ś c i do w s p ó l n o t y tanecznej. T e n , k t o go nie spełnia, podobnie j a k panna, k t ó r a — j a k k o l w i e k u p r a w n i o n a — nie chciała w z i ą ć u d z i a ł u w t a ń c u , jest e l i m i n o w a n y . Zgodnie z t ą z a s a d ą m o ż n a z i n t e r p r e t o w a ć f a k t u ś m i e r c a n i a w y k o ­ n a w c y w t a ń c u p a n u j ą c e g o przed p o d d a n y m i , k t ó r e g o opis podaje Ja­ mes G. Frazer . W d a w n y m k r ó l e s t w i e D a h o m e j u p a n u j ą c y b y ł zobo2 S ślepia ją t e ż pragnienie diabeł i z a p r a s z a j ą do t a ń c a , stępnie zdobycia p i ę k n e g o posyła stroju i pieniędzy. go po w s z y s t k i e Kiedy zjawia się przedmioty n a r a z , a n a ­ p r z y j m u j e z a p r o s z e n i e do t a ń c a . T a n i e c t r w a d ł u g o , d z i e w c z y n a j e s t c o r a z b a r d z i e j z m ę c z o n a , p r ó b u j e s i ę w y r w a ć , lecz d a r e m n i e . D i a b e ł t a ń c z y , a n a k o n i e c uśmierca dziewczynę („urywa j e j ł e b " ) , k o r p u s w p y c h a do pieca, g ł o w ę w okno, kontaktują „tamtego a d u s z ę p o r y w a do p i e k ł a . Obydwie bohaterki baśni się z diabłem, reprezentantem ś w i a t a " , w jego n e g a t y w n y m a s p e k c i e . P i e r w s z a u c h o d z i z tego z ż y c i e m , a n a w e t obdarowana. Druga traci stępowaniu polega ż y c i e , a p r z y t y m zostaje p o t ę p i o n a . Różnica n a t y m , ż e „ m ą d r a " p a s i e r b i c a n i e dopuszcza b ł e m , „ g ł u p i a " c ó r k a godzi s i ę n a ń i w c h o d z i w k r ą g r z e c z y w i s t o ś c i gotowana, mawia w żaden modlitwę). K r z y ż a n o w s k i , 2 5 Frazer, sposób nie zabezpieczona Dane za: Kolberg, 1947, t. 2, s. 90-91. 1890, cz. 2, s. 123. (zwróćmy uwagę, b r w . , t. 8, s. 154-156; w ich po­ do t a ń c a z dia­ [—] n i e p r z y ­ że pasierbica od­ t. 21, s. 190-191; �94 JOLANTA KOWALSKA w i ą z a n y , b y raz do r o k u , w okresie ś w i ę t a z b i o r ó w , w y k o n a ć w obecno­ ści poddanych taniec, w czasie k t ó r e g o d ź w i g a ł w o r e k z z i e m i ą . J e ż e l i nie m ó g ł go w y k o n a ć , b y ł u s u w a n y od w ł a d z y ; m ó g ł b y ć t e ż j e d n a k za­ b i t y . S e m a n t y k a tego swoistego egzaminu wsparta jest na symbolicznej opozycji r u c h [ + ] — r u c h [ — ] i p o g ł ę b i o n a o k u l t u r o w ą w a l o r y z a c j ę p o ­ staci t a ń c z ą c e g o ( p a n u j ą c y jest z r e g u ł y reprezentantem sił w y ż s z y c h ) , czasu ( n a j w a ż n i e j s z e ś w i ę t o z b i o r ó w ) , o k o l i c z n o ś c i (taniec w y k o n y w a n y jest przed p o d d a n y m i , p r z y c z y m tancerz d ź w i g a w o r e k w y p e ł n i o n y zie­ m i ą ) . Dane te p o z w a l a j ą z r o z u m i e ć , dlaczego b ł ę d n e — a raczej w t y m w y p a d k u n i e d o s k o n a ł e — w y k o n a n i e t a ń c a jest t a k w a ż n e , j a k r ó w n i e ż dlaczego ten, k t ó r y m u nie p o d o ł a ł w s p o s ó b zgodny z p r z y j ę t y m o b y ­ czajem, m o ż e z o s t a ć u ś m i e r c o n y . W ł a d c a n i e z d o l n y do w y k o n a n i a t a ń c a , k t ó r y go o b o w i ą z u j e , dokumentuje, iż nie jest j u ż t y m , k i m b y ł w ó w c z a s , g d y w y k o n a n i e tego t a ń c a nie p r z e k r a c z a ł o jego m o ż l i w o ś c i . Inaczej m ó ­ w i ą c : nie jest j u ż w ł a d c ą , „ p o m a z a ń c e m b o ż y m " . Jest w i ę c detronizowany. Na całość zawartego w t y m t a ń c u przekazu s k ł a d a się t a k ż e aspekt s p o ł e c z n y . T r e ś ć : „ o t o u d o w a d n i a m swe p r a w o do sprawowania w ł a d z y t a ń c z ą c tak, j a k jest to ode m n i e w y m a g a n e " . Z d r u g i e j s t r o n y (ze s t r o ­ n y odbiorcy) t r e ś ć : „ o t o z d o l n y jest w y k o n a ć przed n a m i taniec d ź w i g a ­ j ą c ciężar. Jest w i ę c z d o l n y do s p r a w o w a n i a w ł a d z y " . O g r a n i c z a j ą c j e d ­ n a k rozumowanie do tej t y l k o p ł a s z c z y z n y i n t e r p r e t a c j i nie z d o ł a l i b y ś m y p r z e k r o c z y ć b a r i e r y naszego w ł a s n e g o systemu pojęć, k t ó r y n a r z u c i ł b y k w a l i f i k a c j ę tego t a ń c a j a k o d z i a ł a n i a dziwacznego l u b egzotycznego. Zagadnienie p r a w i d ł o w o ś c i i n i e p r a w i d ł o w o ś c i r u c h u w y p ł y n ę ł o r ó w ­ n i e ż w z w i ą z k u z u w a g a m i na temat o b e c n o ś c i t a ń c a w o b r z ę d z i e w e ­ s e l n y m z t e r e n u Polski. W t a m t y m jednak w y p a d k u przebieg z d a r z e ń i u ż y t e symbole b y ł y odmienne od opisanych. Bezruch poprzedza w n i m r u c h n i e p r a w i d ł o w y , b y w k o ń c o w e j fazie p r z e j ś ć w r u c h p r a w i d ł o w y . R ó ż n i c a jest ewidentna. W o m ó w i o n y c h w y ż e j p r z y k ł a d a c h z w i ą z e k zna­ c z ą c e g o ze znaczonym z a k ł ó c a n y b y ł — jeżeli w ogóle m i a ł o to miejsce — niecelowo. Natomiast w weselnych t a ń c a c h p a n n y m ł o d e j jest on e l i m i ­ n o w a n y na rzecz innego p o r z ą d k u symbolicznego: bezruchu o z n a c z a j ą ­ cego ś m i e r ć , a n a s t ę p n i e r e k o n s t r u o w a n y w k o l e j n y c h fazach „ n a p r a w i a ­ n i a " i „ s p r a w d z a n i a " p a n n y m ł o d e j przez i n i c j u j ą c y c h i c e l e b r a n t ó w - o b cych, niejako n a u k i r u c h u p r a w i d ł o w e g o . Przedstawione r o z w a ż a n i a d o t y c z ą c e s y m b o l i k i d y c h o t o m i i ruch—bez­ r u c h w t a ń c u p r o w a d z ą do stwierdzenia, że dychotomia ta — w y o b r a ­ ż a n a w p r z e d s t a w i o n y c h t u sytuacjach t a n e c z n y m r u c h e m p r a w i d ł o w y m i n i e p r a w i d ł o w y m — w y k o r z y s t y w a n a jest j a k o s y m b o l i c z n y reprezen­ t a n t t r e ś c i : s w ó j , niezmieniony, k u l t u r o w y , l u d z k i w sensie d o d a t n i m , po przeciwnej z a ś stronie opozycji: obcy, zmieniony, n i e l u d z k i , a k u ł t u rowy. Stwierdzam ponadto, że na podstawowym schemacie dychotomii �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 95 ruch—bezruch n a d b u d o w y w a n y jest szereg par p o j ę ć a n t o m i m i c z n y c h : ż y c i e — ś m i e r ć , ż y c i e — n i e życie, ż y c i e — i n n e ż y c i e i t p . Operowanie j e j s k ł a d n i k a m i , a w i ę c r u c h e m i bezruchem, w p e w n y c h c i ą g a c h tanecznych u m o ż l i w i a reprezentowanie p o w y ż s z y c h t r e ś c i , a zarazem e l e m e n t ó w dua­ listycznej w i z j i r z e c z y w i s t o ś c i . II. C Z A S O W O - P R Z E S T R Z E N N Y A S P E K T RUCHU. R U C H SYMBOLIZUJĄCY ORGANIZACJĘ I PENETRACJĘ RZECZYWISTOŚCI W r o z w a ż a n i a c h p o ś w i ę c o n y c h ś r o d k o m i m e c h a n i z m o w i przekazu tanecznego ( K o w a l s k a , 1985) p o s ł u ż y ł a m się p r z y k ł a d e m t a ń c a „ n a u r o ­ dzaju". M ó w i ł a m t a m m . i n . o c a ł o ś c i o w y m znaczeniu s k o k u j a k o s y m ­ bolu jedności ruchu wstępującego i zstępującego, połączonych w cało­ ści d z i a ł a n i a , z n a c z ą c y c h w n i e k t ó r y c h kontekstach o b r z ę d o w y c h „ a r c h e ­ t y p w ę d r ó w k i ż y c i o d a j n e j m o c y " . W w y p a d k u s k o k u zachodzi eksploata­ cja przestrzeni w osi g ó r a — d ó ł o k r e ś l a j ą c a sens tej całości r u c h o w e j . W d r u g i e j odmianie f o r m a l n e j t a ń c a „ n a u r o d z a j " w y s t ę p u j ą o b r o t y w o ­ k ó ł w ł a s n e j osi w y k o n y w a n e przez t a n c e r k i j e d n o c z e ś n i e z r u c h e m po obwodzie k o ł a , c z y l i r u c h y e k s p l o r u j ą c e p r z e s t r z e ń w p ł a s z c z y ź n i e h o ­ r y z o n t a l n e j . Ze w z g l ę d u na s y m b o l i c z n ą o d p o w i e d n i o ś ć r u c h u p r a w o s k r ę t n e g o z „ d o g ó r y " i l e w o s k r ę t n e g o z „ d o d o ł u " , z i n t e r p r e t o w a ł a m je t a k ż e j a k o r u c h y s k ł a d a j ą c e się na całość d z i a ł a n i a o znaczeniu t a k i m , j a k o k r e ś l o n e w y ż e j w odniesieniu do skoku. P o j a w i ł y się t u t r z y oznaczniki: skok, r u c h t a ń c z ą c e g o w o k ó ł w ł a s n e j osi oraz f i g u r a przestrzenna wyznaczana przez r u c h w o k ó ł pewnego cen­ t r u m — k o ł o . Ze w z g l ę d u na s p o s ó b , w j a k i c z ł o w i e k p r z y i c h pomocy w y p e ł n i a p r z e s t r z e ń j u ż w tej c h w i l i , u p r a w n i o n e b ę d z i e z a ł o ż e n i e u n i ­ w e r s a l i z m u z w i ą z k u semazjologicznego ł ą c z ą c e g o je z k a t e g o r i ą „ c e n ­ t r u m " i i m p l i k o w a n y m i przez n i ą t r e ś c i a m i s z c z e g ó ł o w y m i . 1. B U D O W A C E N T R A L N E G O P O R Z Ą D K U R Z E C Z Y W I S T O Ś C I I K O M U N I K A C J A PRZEZ „CENTRALNE OTWARCIE" Najbardziej w y r a z i s t ą e g z e m p l i f i k a c j ę w y s u n i ę t e g o przypuszczenia s t a n o w i ą mistyczne p o d r ó ż e taneczne p r z e n o s z ą c e t a ń c z ą c e g o w i n n y w y ­ m i a r r z e c z y w i s t o ś c i . W ś r ó d n i c h z a ś na p i e r w s z y m miejscu w y m i e n i ć n a l e ż y t a ń c e s z a m a ń s k i e w y o b r a ż a j ą c e p o d r ó ż w z a ś w i a t y , budowane z t a k i c h e l e m e n t ó w , j a k s k o k i i r ó ż n e o d m i a n y r u c h u obrotowego: w o ­ k ó ł w ł a s n e j osi, d o o k o ł a ogniska, chorego poddawanego zabiegom lecz­ n i c z y m i t p . M i r cea Eliade w y k a z u j e , że szaman na m o c y p r z y p i s y w a n y c h m u specjalnych u p r a w n i e ń z d o l n y jest p r z e k r a c z a ć — j a k to o k r e ś l a — „ c e n t r a l n e o t w a r c i e " (Eliade, 1974, s. 165). Przedstawione przez niego 2 6 u W z a ś w i a t y , to j e s t nie tylko do g ó r y , lecz i w dół. „Biali" szamani p r a w o w ę d r o w a ć w o b y d w u k i e r u n k a c h . „ C z a r n i " j e d y n i e do d o ł u . mieli �96 JOLANTA KOWALSKA opisy s e a n s ó w s z a m a ń s k i c h d o k u m e n t u j ą , że otwarcie to jest nie t y l k o symbolicznie przekraczane, ale t a k ż e tworzone za p o m o c ą t a ń c a nieod­ miennie p o w t a r z a j ą c e g o r y s u n e k k o ł a . Powtarza się t a k ż e m o t y w w z n o ­ szenia się do g ó r y , oddawany w r u c h u przez s k o k i i z w i e l o k r o t n i e n i e o b i e g ó w ogniska. Szaman O r o c z ó w na p r z y k ł a d o k r ą ż a ł je w t a ń c u dziew i ę c i o k r o t n i e „ p o k o n u j ą c " w t e n s p o s ó b 9 p i ę t e r p r o w a d z ą c y c h do nieba (Eliade, 1974, s. 244-245). Szaman b u r i a c k i w s k a k i w a ł na kolejne stopnie w y o b r a ż e n i a drzewa życia, a n a s t ę p n i e u d e r z a j ą c o z i e m i ę b ę b n e m „ p r z e ­ b i j a ł " coraz w y ż s z e poziomy kosmicznego u n i w e r s u m (Eliade, 1974, s. 194195). Szaman k e c k i w y k o n y w a ł w t a ń c u skoki d o o k o ł a ogniska p o ł ą c z o ­ ne z jednoczesnymi o b r o t a m i c a ł e g o ciała, p r z y c z y m k i e r u n e k o b y d w u o b r o t ó w b y ł p r a w o s k r ę t n y , a w i ę c „ d o g ó r y " (Eliade, 1974, s. 225-226). Te same ruchowe oznaczniki p o j a w i a j ą się jako symbole p o d r ó ż y sza­ m a ń s k i c h w z a ś w i a t y w pozaazjatyckich odmianach szamanizmu. W ś r ó d o p i s y w a n y c h przez Eliadego znamienna jest choreografia t a ń c ó w w y k o ­ n y w a n y c h przez m ł o d z i e ń c ó w K a r i b a (Wenezuela) i n i c j o w a n y c h na sza­ m a n ó w (Eliade, 1974, s. 128-130). S w o j ą p i e r w s z ą p o d r ó ż do „ g ó r n e g o ś w i a t a " o d b y w a l i t a ń c z ą c w koło, p r z y c z y m t r z y m a l i się l i n y zwieszo­ nej ze szczytu d o m u o b r z ę d o w e g o . Symbolizowana b y ł a w t e n s p o s ó b i c h wspinaczka po „ s p i r a l n e j d r a b i n i e " i w ę d r ó w k a przez kolejne p i ę t r a nieba . I n n y w a r i a n t mistycznej p o d r ó ż y tanecznej r e p r e z e n t u j ą t a ń c e w i r u ­ j ą c y c h derwiszy, na k t ó r e t a k ż e s k ł a d a j ą się o b r o t y i r u c h po obwodzie k o ł a . Zgodnie z opisem p o z o s t a w i o n y m przez C u r t a Sachsa w zasadni­ czej fazie t a ń c a — w i r o w a n i u — b r a ł o u d z i a ł 11 u c z e s t n i k ó w . F o r m o ­ w a l i oni d w a k o ł a : w e w n ę t r z n e s k ł a d a j ą c e się z 4 osób i z e w n ę t r z n e z 6, po c z y m rozpoczynali w i r o w a n i e w o k ó ł w ł a s n e j osi. P o m i ę d z y k o ­ ł a m i , w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m , p r z e m i e s z c z a ł się p o w o l i p r z e w o d 2 7 2 8 2 9 3 0 2 7 Rekwizyt w postaci W fazie liny w y s t ę p u j e także w „zwykłych" podróżach szamań­ skich. 2 8 ostatniej Umieszczani inicjacji byli na platformie rozkręcając się w p r a w i a ł y adepci odbywali zawieszonej ją w ruch na „wędrówkę" czterech w i r o w y . N a temat w inny skręconych sposób. linach, interpretacji tych które tańców por. rozdz. 4. 2 9 wacji Opis pozostawiony tańca wirujących przez Sachsa p o w s t a ł derwiszy poczynionych w rezultacie przez wielokrotnych Sachsa w Kairze obser­ w latach 1930-1932. M Całość działania z derwiszy z n a j d u j ą c e g o tancerzy. Do zycję i recytacja s i ę poza k r ę g i e m recytującego na kuczną 13 c z ł o n k ó w runku rozpoczynała dołączał flecista, a następnie stopniowo i n t e n s y f i k u j ą c y bractwa w s t a w a ł o przeciwnym ruchowi i utworzywszy wskazówek dawane p o k ł o n y i p o k ł o n przewodnikowi modlitw z Koranu przez 17 s i e d z ą c y c h w t y m czasie poruszenia siedzący, zmieniający ciała. dalszym W k o ł o s z ł o po jego o b w o d z i e w zegara. F a z ę tańca. jednego nieruchomo tę kończyły wzajemnie po­ ciągu kie­ od­ �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 97 3 1 n i k t a ń c a . Sachs przypisuje t e m u t a ń c o w i znaczenie astronomiczne, w i d z ą c w n i m odwzorowanie r u c h u słońca, k s i ę ż y c a i gwiazd. Podobnie o d c z y t u j ą go n i e k t ó r z y badacze w s p ó ł c z e ś n i , m i n . A l l a n D a n i e l o u (1975, s. 14). W m o i m przekonaniu nie jest to interpretacja p e ł n a . Podstaw d e k o d y f i k a c j i s y m b o l i k i tego t a ń c a s z u k a ć n a l e ż y w d o k t r y ­ nie sufizmu (mistycznego p r ą d u w islamie, k s z t a ł t u j ą c e g o się p o c z y n a j ą c od V I I I w . n.e.), w ramach k t ó r e g o p o c z y n a j ą c od X w . n.e. p o w s t a w a ł y b r a c t w a sufich, p o p u l a r n i e i d e n t y f i k o w a n e z b r a c t w a m i w i r u j ą c y c h der­ wiszy, j a k k o l w i e k nie są one identyczne. Celem, j a k i s t a w i a l i sobie w y ­ znawcy sufizmu, b y ł o „ p o g ł ę b i e n i e w i a r y i poznanie p r a w d y absolutnej przez i n t u i c j ę , zjednoczenie się z Bogiem przez e k s t a z ę i m i ł o ś ć " (Bie­ l a w s k i , 1980, s. 164). W p r a k t y k a c h r e l i g i j n y c h taniec — obok m e d y t a ­ c j i , m o d l i t w i ś r o d k ó w halucynogennych w y w o ł u j ą c y c h sztuczne p o d ­ niecenie i stany w i z y j n e — b y ł j e d n y m ze s p o s o b ó w , k t ó r e m i a ł y do t e ­ go celu p r o w a d z i ć . W i r u j ą c y derwisze p r e f e r o w a l i ś r o d k i taneczne. N a l e ż y r o z r ó ż n i ć d w a aspekty o b e c n o ś c i w i c h t a ń c a c h r u c h u w i r o ­ wego. Po pierwsze jest on t u ś r o d k i e m „ d e a u t o m a t y z a c j i d o ś w i a d c z e n i a " , c z y l i zachwiania z w y k ł e g o sposobu o d b i o r u r z e c z y w i s t o ś c i przez c z ł o ­ w i e k a (Deikman, 1966). Po w t ó r e m e t o d ą symbolicznej penetracji prze­ s t r z e n i (analogicznie do „ s p i r a l n e j d r a b i n y " K a r i b ó w ) i j e j p o r z ą d k o w a ­ nia w relacji do c e n t r u m . Ciekawego potwierdzenia z w i ą z k u i c h d z i a ł a ń z i d e ą c e n t r u m dostarcza s y m b o l i k a liczb w k o m p o n o w a n y c h w rozmiesz­ czenie t a ń c z ą c y c h . Jedynka, solista i p r z e w o d n i k t a ń c a , p o s i a d a j ą c y — j a k wierzono — s z c z e g ó l n y dar Boga i u d z i e l a j ą c y p o z o s t a ł y m uczestnikom t a ń c a przed jego r o z p o c z ę c i e m swojego rodzaju b ł o g o s ł a w i e ń s t w a , oznacza w islamie Boga. Cyfra 4, k o ł o w e w n ę t r z n e , to 4 elementy ś w i a t a : woda, ziemia, o g i e ń i powietrze. P i ę ć , k o ł o w e w n ę t r z n e i solista, odpowiada ilości f u n ­ d a m e n t a l n y c h d o g m a t ó w w i a r y . Na c y f r ę 6, k o ł o z e w n ę t r z n e , s k ł a d a się kombinacja 2 + 4. P i e r w s z e m u j e j c z ł o n o w i odpowiada zdanie z K o r a n u : „ w s z y s t k o z o s t a ł o stworzone w d w ó c h rodzajach", d r u g i e m u z a ś p o n o w ­ nie s y m b o l i k a czterech e l e m e n t ó w ś w i a t a . M o ż l i w a jest t a k ż e w t y m w y p a d k u kombinacja 1 + 5, to jest B ó g oraz fundamentalne dogmaty 3 2 8 1 N a u c z y c i e l n a z w a n y szajch 1 Iranie), baraka. dzaju Warto już który miał posiadać Przed rozpoczęciem błogosławieństwa. w tym wirowanie zgromadzenia, miejscu nie l u b pir szczególne (ta d r u g a n a z w a u ż y w a n a błogosławieństwo wirowania udzielał Składali wspomnieć przynosiło mu pokłon o analogii rezultatu w Boga on c z ł o n k o m i przyjmowali w postaci rytuale była w — Turcji duchowy bractwa swojego r o ­ od niego Chłystów. zstąpienia dar pocałunek. Gdy Boga, ci z k t ó r z y p o c z u w a l i s i ę do j a k i e j ś w i n y , podchodzili trwające członków do s t e r n i k a i wy­ z n a w s z y s w ó j grzech p r z y j m o w a l i od niego o c z y s z c z a j ą c e i c h tchnienie. 8 2 Dane na temat symboliki liczbowych p o d a j ę za: 516. — Etnografia P o i . 33.1 S z y m a ń s k i , 1978, s. 475- �98 JOLANTA KOWALSKA w i a r y . Z w r a c a p r z y t y m u w a g ą fakt, że o b y d w i e te m o ż l i w o ś c i i n t e r p r e ­ t a c j i u g r u p o w a n i a tancerzy w kole z e w n ę t r z n y m zgodnie z s y m b o l i k ą liczb w islamie nie w y k l u c z a j ą się, lecz przeciwnie — u z u p e ł n i a j ą . Re­ p r e z e n t u j ą : w p i e r w s z y m w y p a d k u m a t e r i a l n y , w d r u g i m d u c h o w y as­ p e k t ś w i a t a . S i ó d e m k a , k o ł o z e w n ę t r z n e plus solista, to 7 r o d z a j ó w nieba i 7 p i e k i e ł s t w o r z o n y c h przez Boga. C a ł a wreszcie figura przestrzenna, k t ó r ą t w o r z ą t a ń c z ą c y : 2 koncentryczne k r ę g i w i r u j ą c y c h derwiszy, po­ m i ę d z y k t ó r y m i porusza się, t a k ż e po obwodzie k o ł a , p r z e w o d n i k t a ń c a , zawiera — ze w z g l ę d u na opisane znaczenie k a ż d e g o z j e j c z ł o n ó w —obraz jednoczenia ś w i a t a ziemskiego z u n i w e r s u m . P r z y t y m , n a w e t jeżeli p o m i n i e m y i n t e r p r e t a c j ę l i c z b o w ą , sama f i ­ gura 3 k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h zorganizowanych w o k ó ł w s p ó l n e g o ś r o d k a (czy w i n n y c h w y p a d k a c h k o ł a w o k ó ł solisty) b i o r ą c pod u w a g ę k o n ­ tekst, w j a k i m się pojawia, stanowi odwzorowanie idei k r e a c j i cen­ t r u m , owego s z c z e g ó l n e g o p u n k t u organizacji, a zarazem o t w a r c i a prze­ strzeni u m o ż l i w i a j ą c e g o k o m u n i k a c j ę m i ę d z y poziomami kosmosu. Nasuwa się t u jeszcze i n t e r e s u j ą c a kwestia d o t y c z ą c a k i e r u n k u r u ­ chu tanecznego. Derwisze p o r u s z a j ą się w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m , co zgodnie z s y m b o l i k ą tego k i e r u n k u s u g e r o w a ł o b y d z i a ł a n i e destruk­ cyjne, nie z a ś k o n s t r u k t y w n e . D z i a ł a n i e to w i ą ż e się jednak nie t y l e z s y m b o l i c z n ą k r e a c j ą c e n t r u m j u ż ewokowanego w z a j e m n ą kon­ figuracją t a ń c z ą c y c h rozmieszczonych w k o n c e n t r y c z n y c h k r ę g a c h , i l e z k o m u n i k a c j ą poprzez c e n t r u m , c z y l i — zgodnie ze s ł u s z n y m s t w i e r ­ dzeniem Wasilewskiego — p r z y j ę c i e m boskiej emanacji i przekazaniem jej w dół, k u ziemi (Wasilewski, 1979, s. 142). Koresponduje z t y m t a k ­ że u k ł a d d ł o n i tancerzy w z n o s z ą c y c h podczas w i r o w a n i a p r a w ą dłoń ku g ó r z e i o p u s z c z a j ą c y c h l e w ą d o d o ł u , co n i e k i e d y akcen­ t u j e jeszcze u k ł a d r a m i o n . 3 3 Podobny k a n o n m y ś l e n i a o przestrzeni, r z u t u j ą c y na operowanie w niej r u c h e m , w y s t ę p u j e w t a ń c a c h w i r o w y c h C h ł y s t ó w , w i e l k o r u s k i e j sekty „ b o ż y c h l u d z i " . I t u , j a k w w y p a d k u s u f i z m u , n a j w a ż n i e j s z y m celem p r a k t y k r e l i g i j n y c h b y ł a mistyczna unia z Bogiem. W czasie radenij, to jest z e b r a ń p o ł ą c z o n y c h z m o d l i t w ą , n a u k a m i i ś p i e w e m , w y ­ k o n y w a n y b y ł rodzaj w i r o w y c h t a ń c ó w , k t ó r y c h s z c z e g ó ł o w y opis c y ­ t u j ę za ks. D ę b i ń s k i m . „ W i r o w a n i e b y w a r o z m a i t e : p o j e d y n c z e p o l e g a j ą c e n a t y m , ż e j e d e n z obec­ n y c h n a p i ę c i e p r a w e j nogi, od c z a s u do c z a s u l e w ą n o g ą d o t y k a j ą c p o d ł o g i , k r ę c i s i ę z b ł y s k a w i c z n ą s z y b k o ś c i ą z a s ł o ń c e m , to j e s t z p r a w e j s t r o n y k u lewej **. We *» I t a k t e ż j e s t i n t e r p r e t o w a n a . P o r ó w n a j : Sachs, s к i , 1978, s. 186-242; de N e b e s k y - W o j k o w i t z , 1965, s. 144-151; Kotań- 1976, s. 76; v a n der Leeuw, 1978b, s. 422. 3 4 Ruch wykonywane i „ z a s ł o n e c z n y " przebiega były Moszyńskiego. obroty w od s t r o n y l e w e j k u p r a w e j i w tańcach Chłystów, zgodnie ze tę też stronę świadectwem Grassa �SKŁADNIKI dwójkę, gdy KULTUROWYCH mężczyzna Ścianką, za s ł o ń c e m . z kobietą gdy KONCEPCJI objąwszy tworzą koło w RZECZYWIST. W się wzajemnie, ten SYMB. kręcą TAŃCA się w miejscu koła, stanąw­ w t a k t , a po każdym sposób, że c z ł o n k o w i e s z y do siebie bokiem, na dany znak zaczynają p o d s k a k i w a ć podskoczeniu m a c h a j ą r ę k a m i . W i r o w a n i e k o ł o w e albo taneczne, gdy z e b r a n i rzywszy d w a k o ł a , jedno z mężczyzn, a drugie z kobiet, 99 kręcą się szybko: utwo­ męż­ c z y ź n i pod s ł o ń c e , a kobiety ze s ł o ń c e m , p r z y c z y m k l e p i ą s i ę r ę k a m i po b i o d r a c h . Wirowanie i biegną s k a k u j ą na rowanie W nim jedni z okrętowe albo Dawidowe polega na tym, j e d n i z a d r u g i m i , po c z y m n a g l e z w r a c a j ą p a l c a c h z p ó ł n o c y n a z a c h ó d i ze w s c h o d u rozbieżne, kobiety i inaczej zwane mężczyźni d r u g i m i , tworząc w krzyżowym, stają w ten krzyż zebrani tworzą elipsę pod­ na południe. Wreszcie w i ­ ponieważ kątach izby i sposób że s i ę t w a r z a m i do siebie i tworzą Krzyż szybko z a m i e n i a j ą świętego Piotrowy. swe miejsca Piotra" (Dębiński, 1910, s. 135). R u c h t y c h t a ń c ó w c h a r a k t e r y z o w a ł o z w i ę k s z a j ą c e się tempo, n a r a ­ s t a j ą c e aż do k u l m i n a c j i , to jest do m o m e n t u z s t ą p i e n i a Boga n a z y w a ­ nego „ J a s n y m S o k o ł e m " l u b „ P t a k i e m z r a j u " ( M o s z y ń s k i , 1967, t, 2: 1, s. 356) na jednego z t a ń c z ą c y c h , po c z y m t a ń c e p r z e r y w a n o i n a s t ę p o ­ w a ł a faza, w k t ó r e j nawiedzony w i e s z c z y ł i p o u c z a ł p o z o s t a ł y c h uczest­ n i k ó w zgromadzenia. C h ł y s t o w i e p o s ł u g i w a l i się opisanym t a ń c e m z a w i e r a j ą c y m r ó ż n e o d ­ m i a n y r u c h u obrotowego i skoki, k t ó r y m t o w a r z y s z y ł y r u c h y r ą k s y m ­ b o l i z u j ą c e wznoszenie się, w s y m b o l i c z n y m d z i a ł a n i u , w rezultacie k t ó ­ rego d o k o n y w a l i swojego rodzaju r e w a l o r y z a c j i przestrzeni b u d u j ą c r u ­ chem eliadowskie „ c e n t r a l n e o t w a r c i e " . Analogicznie j a k w t a ń c a c h w i ­ r u j ą c y c h derwiszy p e ł n i ł o ono r o l ę p o ł ą c z e n i a m i ę d z y poziomami kosmo­ su, u m o ż l i w i a j ą c magiczny p r z e p ł y w b y t ó w , w t y m w y p a d k u z s t ą p i e n i e Boga. Poza j e d y n y m w a r i a n t e m r u c h u , k i e d y k o ł o utworzone przez m ę ż ­ czyzn o b r a c a ł o się w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m , o p o z y c y j n y m w sto­ s u n k u do jednoczesnego r u c h u k o ł a utworzonego przez kobiety, r u c h w i ­ r o w y i o b r o t y b y ł y w y ł ą c z n i e p r a w o s k r ę t n e . Znaczenie f o r m y choreo­ graficznej, na k t ó r ą s k ł a d a j ą się r u c h y d w ó c h k ó ł o b r a c a j ą c y c h się w prze­ c i w n y c h k i e r u n k a c h koresponduje — ze w z g l ę d u na kontekst i cel dzia­ ł a n i a — ze znaczeniem t a ń c a „ n a urodzaj", w k t ó r y m k o b i e t y p o r u s z a ł y się zarazem: w l e w o — po obwodzie k o ł a i w p r a w o — w o k ó ł w ł a s n e j osi. Inaczej m ó w i ą c , widoczne w n i e j zjednoczenie p r z e c i w s t a w n y c h k i e ­ r u n k ó w r u c h u ( w osobach w y k o n a w c ó w z a ś p i e r w i a s t k ó w m ę s k i e g o i k o ­ biecego) pozwala o d c z y t a ć t ę f i g u r ę s t y l i s t y c z n ą w y p o w i e d z i r u c h o w e j j a k o s y m b o l p e ł n i z w i ą z a n e j semantycznie z k a t e g o r i ą c e n t r u m . Poza t y m , w t a ń c a c h C h ł y s t ó w w y s t ę p u j e r u c h o progresywnej c h a r a k t e r y ­ styce czasowo-przestrzennej — w p r a w o , c z y l i (zgodnie z k u l t u r o w y m kanonem k w a l i f i k a c j i k i e r u n k ó w r u c h u i i c h o d p o w i e d n i k ó w ) do p r z o ­ du, do g ó r y , w p r z y s z ł o ś ć . Stwierdzona t u r e g u l a r n o ś ć znajduje uzasadnienie we w r ó ż b i a r s k i m , aspekcie radenij, w t y m szczególnie uroczystych, o d p r a w i a n y c h w d n i u �100 JOLANTA KOWALSKA letniego przesilenia s ł o n e c z n e g o . M o g ł y one b y ć t e ż organizowane poza p r z y j ę t y m t e r m i n e m , gdy chodziło o o d s ł o n i ę c i e z d a r z e ń , k t ó r e m a j ą na­ s t ą p i ć . W y k o n y w a n o w ó w c z a s t a ń c e d o o k o ł a k a d z i z w o d ą , a zgodnie z i n f o r m a c j a m i J u n k a i Sachsa t a k ż e w o k ó ł n a c z y ń z m l e k i e m (Junk, 1930, s. 154; Sachs, 1965, s. 42). W czasie i c h t r w a n i a t a ń c z ą c y w p a t r y ­ w a l i się w p o w i e r z c h n i ę w o d y , r e z u l t a t e m czego b y ł y halucynacje w z r o ­ k o w e , p o ł ą c z o n e n i e k i e d y ze s ł u c h o w y m i , k t ó r e uznawano za wizje. I n ­ t e r p r e t u j ą c je w y s n u w a n o w n i o s k i co do p r z y s z ł o ś c i . P r a k t y k a w r ó ż b i a r s k a p o l e g a j ą c a na w p a t r y w a n i u się w p o w i e r z c h ­ nię w o d y , b ł y s z c z ą c e p r z e d m i o t y , o g i e ń i t p . w s p ó ł w y s t ę p u j e t u ze wspo­ m n i a n y m p r o g r e s y w n y m r u c h e m tanecznym. A zatem, symboliczne prze­ kroczenie b a r i e r y czasu t e r a ź n i e j s z e g o w p r z y s z ł o ś ć , s t w a r z a j ą c e w a r u n ­ k i , w k t ó r y c h m o ż l i w e jest o g l ą d a n i e rzeczy p r z y s z ł y c h , asocjowane b y ł o w t a ń c u Chłystów z p r a w o s k r ę t n y m ruchem obrotowym, przy czym r u c h ten p e ł n i ł r o l ę r y t u a l n e g o ś r o d k a m a n i p u l a c j i c z a ­ s e m , a zarazem s y m b o l i z a c j i dokonywanego zabiegu. Inaczej m ó w i ą c , w t a ń c u C h ł y s t ó w m a n i p u l a c j i podlega nie t y l k o p r z e s t r z e ń , co u m o ż l i ­ wia symboliczna o d p o w i e d n i o ś ć i p r z e k ł a d a l n o ś ć k a t e g o r i i p o s z c z e g ó l ­ nych w y m i a r ó w (w t y m wypadku — jak już zaznaczyłam — progre­ s y w n y k i e r u n e k na p r a w o r ó w n o z n a c z n y jest z do przodu, w planie ho­ r y z o n t a l n y m i z do g ó r y , w planie w e r t y k a l n y m ) . P r z e d m i o t e m m a n i ­ p u l a c j i staje się t a k ż e czas przetransponowany na kategorie i symbole przestrzenne oddawane r u c h e m (na prawo, do przodu, do g ó r y r ó w n o ­ znaczne z w p r z y s z ł o ś ć ) . 3 5 W o p i s a n y m t a ń c u ma miejsce d w u w a r s t w o w o ś ć semantyczna podej­ mowanego d z i a ł a n i a . Po pierwsze, o d t w a r z a j ą c p i e r w o t n y p o r z ą d e k ś w i a ­ ta ewokowano „ c e n t r a l n e o t w a r c i e " , a w i ę c czasowo-przestrzenrry k o n ­ tekst mistycznej p o d r ó ż y . Po w t ó r e , o d w o ł u j ą c się do k u l t u r o w e j cha­ r a k t e r y s t y k i owego pierwotnego p o r z ą d k u rozumianego jako p e ł n i a , w k t ó r e j „ w s z y s t k o jest dane", s i ę g a n o — p o s ł u g u j ą c się r u c h e m j a k o m a n i p u l a t o r e m — w p r z y s z ł o ś ć . Z b u d o w a n y z niego taniec zapewnia nie t y l k o symboliczny p r z e p ł y w i s t n i e ń m i ę d z y p o z i o m a m i kosmosu, ale sta­ je się t a k ż e swojego rodzaju w e h i k u ł e m czasu. W r ó ż b i a r s k i aspekt t a ń c a C h ł y s t ó w w y j a ś n i a r ó ż n i c ę k i e r u n k ó w r u ­ chu w i c h t a ń c a c h i t a ń c a c h w i r u j ą c y c h derwiszy, j a k k o l w i e k w o b y d w u w y p a d k a c h celem p o d e j m o w a n y c h d z i a ł a ń b y ł a mistyczna unia z B o 8 5 P o r ó w n a j w tej k w e s t i i u s t a l e n i a W a s i l e w s k i e g o . „ C z a s zostaje z a t e m w d z i a ­ ł a n i a c h magicznych i r y t u a l n y c h p r z e ł o ż o n y na ruch w przestrzeni, kierunek owe­ go ruchu wyznacza swymi watora. R u c h obrotami Niebo, m i e r n i k ó w c z a s u , r y t m u d n i a i nocy, u p ł y w u ruch służy w ten w i e l k i zegar a r c h a i c z n e g o zgodny ze s ł o ń c e m — a z a r a z e m r u c h e m K s i ę ż y c a obrzędach obser­ i gwiazd, a p o s u w a n i u biegu r z e c z y w p r z y s z ł o ś ć , jest s p o s o b e m gicznego z a p r o g r a m o w a n i a r o z w o j u , gdy więc tygodni, m i e s i ę c y i p ó r r o k u — t a k i zaś ruch się w nich r o z w ó j zatrzymuje". W a s i l e w s k i , pod słońce 1979, s. 145. ów czas i ma­ dziejący �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 101 giem. Podobnie, dominacja r u c h u p r a w o s k r ę t n e g o w t a ń c a c h s z a m a ń ­ skich, p o j a w i a j ą c e g o się nawet w ó w c z a s , g d y szaman odbywa p o d r ó ż do ś w i a t a podziemnego (a w i ę c w sytuacji, w k t ó r e j s p o d z i e w a ć b y się m o ż ­ na raczej r u c h u l e w o s k r ę t n e g o ) , koresponduje z p r o f e t y c z n y m charak­ t e r e m w y p o w i e d z i szamana w transie. W y m i e n i o n e w y ż e j choreograficzne f o r m y - o z n a c z n i k i , to jest skoki i p r a w o s k r ę t n y r u c h o b r o t o w y , z r e g u ł y p o j a w i a j ą się w t a ń c a c h , celem k t ó r y c h jest antycypacja p o m y ś l n e j p r z y s z ł o ś c i . P r z y k ł a d e m w s p o m i n a ­ ne t a ń c e ze s k o k a m i m a j ą c e z a p e w n i ć u r o d z a j oraz analogiczne t a ń c e ze s k o k a m i b ą d ź zbudowane w y ł ą c z n i e ze s k o k ó w w y s t ę p u j ą c e w o b r z ę ­ dach z w i ą z a n y c h z k u l t e m p ł o d n o ś c i i w r y t m a c h i n i c j a c y j n y c h . Sko­ k i p o j a w i a j ą się t a k ż e w t a ń c u kalusarów, za p o m o c ą k t ó r e g o p r z y w r a c a ­ no do z d r o w i a chorego na rusalsku bolest', i w i n n y c h t a k z w a n y c h t a ń ­ cach leczniczych (Sachs, 1965, s. 63-64). Z k o l e i o b r o t y ze s ł o ń c e m n o t u ­ j e m y np. w bawarskim t a ń c u panien p o p r z e d z a j ą c y m w r ó ż b y m a ł ż e ń ­ skie , w t a ń c a c h p a ń s t w a m ł o d y c h w r ó ż n y c h odmianach o b r z ę d u 3fi 3 7 3 8 3 9 ** O b e c n o ś ć tego e l e m e n t u sobie p r z e z l u d z i p o m y ś l n e g o (1962, s. 52). A n a l o g i c z n e ruchu w stwierdzenie niesienia pojawia s i ę u S a c h s a 8 7 Wśród cjonują osiadłych jako pojęcia tańcach, celem których jest zapewnienie u r o d z a j u , j e s t r e g u ł ą . P o t w i e r d z a ten f a k t ludów ujmowane już w (1965, s. 24-34, 85-102, rolniczych płodność od­ 115-118). kobiety s y n o n i m i c z n e . Dlatego t e ż u w a g i F r a z e r szerszym k o n t e k ś c i e i płodność ziemi funk­ Sachsa, o k t ó r y c h była mo­ wa w y ż e j , dotyczą także tańców związanych z kultem płodności. Skok jako jako symboliczny pomyślną sennymi wości przyszłość, (równonocy noworocznej. pustne wiosennej) Z terenu na urodzaj; tańce skoki przez o g i e ń występuje skok t a k ż e czasu, p r z y w o ł u j ą c y element t a ń c ó w i letnimi związane wymienimy z kompleksem Sobótek, z ruchem okrężnym oprowadzanych w w tańcach i wymuszający związanych ze wokół okresie weselnych. w wspomniane w których ogniska n a p r z y k ł a d : z b u d o w a n y ze s k o k ó w t a n i e c tzw. korowajnic, wio­ obrzędo­ tańce za­ występują czy noworocznym. W W weselu nie­ świętami ( p r z e s i l e n i a letniego), t a k ż e Słowiańszczyzny stowarzyszone skoki maszkar zwierzęcych roli manipulator stanowi taneczne tej samej z terenu Polski s ą to jest z a m ę ż n y c h to ko­ biet p r z y g o t o w u j ą c y c h ciasto w e s e l n e , w y k o n y w a n y podczas jego w y p i e k u , c z y s k o ­ ki starościny zytów: z czepkiem. Zwraca pieczywa obrzędowego, uwagę symbolika symbolu pomyślności pojawiających się tu oraz c z e p k a , s y m b o l u a z a r a z e m r o l i i k o m p e t e n c j i , do k t ó r y c h p r a w p a n n a m ł o d a n a b y w a w wesela. z Istotna jest także grupy r e p r e z e n t u j ą c e j wyjaśnienia obsada przyszłość wykonawcza. panny p r z y c z y n , ze w z g l ę d u n a k t ó r e nych i obrzędowych j a k o apotropeion. Tańczą mężatki, m ł o d e j . Przedstawione skok w y s t ę p u j e Jest n i ą w ł a ś n i e w a rezultacie więc dane rekwi­ statusu, kobiety dostarczają działaniach magicz­ owa symboliczna zdolność do p r z e ł a m y w a n i a p r z e s t r z e n i k u g ó r z e i c z a s u k u p r z y s z ł o ś c i . 8 8 W t y c h t a ń c a c h s k o k i s ą r a c z e j d o m e n ą i n i c j u j ą c y c h , podczas n y n i e p o r u s z a s i ę w c a l e l u b w y k o n u j e r u c h y nieudolne, gdy i n i c j o w a ­ niepełne, niezwykłe, jak: p e ł z a n i e , r u c h y w p o z y c j i k u c z n e j , „ k u l e j ą c e " itp. 8 9 Każda I n f o r m a c j a dotyczy tańca z panien, zanim s i ę g n ę ł a wykonywanego po św. Michała (29.09). jeden z trzech ukrytych p r z e d m i o t ó w w przeddzień wróżą­ c y c h o j e j p r z y s z ł y m losie, w y k o n y w a ł a ten t a n i e c t r z y k r o t n i e d o o k o ł a i z b y w runku „ze słońcem". Z a : M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 385. kie­ �102 JOLANTA KOWALSKA weselnego z t e r e n u Polski, w tej jego części, w k t ó r e j w y s t ę p u j ą j u ż jako „ j e d n o ś ć " , w t a ń c u szamana w o k ó ł p a r y m a ł ż e ń s k i e j nie p o s i a d a j ą ­ cej potomstwa, podczas seansu m a j ą c e g o z a p e w n i ć i m n a r o d z i n y p o t o m ­ ka (Wasilewski, 1979, s. 65-66) — jest to t e ż rodzaj t e r a p i i tanecznej, w t a ń c u t a r a n t y s t y o d b u d o w u j ą c e g o s w ą z d e z i n t e g r o w a n ą o s o b o w o ś ć (de M a r t i n o , 1970, s. 85-91) czy w najbardziej z n a n y m r y t u a l e tanecznym I n d i a n A m e r y k i P ó ł n o c n e j „ t a ń c u s ł o ń c a " , g e n e r u j ą c y m —• zgodnie z w i e ­ r z e n i a m i jego w y k o n a w c ó w — istnienie i p r a w i d ł o w e f u n k c j o n o w a n i e świata . 4 0 Widoczna w przytoczonych p r z y k ł a d a c h p o w t a r z a l n o ś ć asocjacji sko­ k u i r u c h u obrotowego z d z i a ł a n i a m i nie t y l k o a n t y c y p u j ą c y m i , ale i e w o k u j ą c y m i niejako p r z y s z ł o ś ć , wskazuje, iż te f o r m y r u c h u oraz k a ­ tegorie p r z y s z ł o ś ć , p r z y w o ł a n i e p r z y s z ł o ś c i , ł ą c z y z w i ą z e k semazjologiczny. Zarazem ostatni p r z y k ł a d dokumentuje, że realizowane za p o ś r e d ­ n i c t w e m t a ń c a o p r a w o s k r ę t n y m r u c h u o b r o t o w y m symboliczne prze­ kraczanie czasu t e r a ź n i e j s z e g o k u p r z y s z ł o ś c i w i ą ż e się ściśle z s y t u o w a ­ n i e m się p o d m i o t u d z i a ł a ń w r a m a c h odtwarzanego p r z e z e ń r u c h e m , pierwotnego p o r z ą d k u centrycznego. Zgodnie z m i t a m i I n d i a n p r e r i i „ t a n i e c s ł o ń c a " o f i a r o w a n y z o s t a ł l u ­ dziom w latach g ł o d u (suszy spowodowanej bezruchem ciał niebieskich) przez siły nadprzyrodzone, w r a z z o b i e t n i c ą , że powtarzanie go zapewni i m p o m y ś l n o ś ć i obfite stada z w i e r z ą t , a przede w s z y s t k i m istnienie i funkcjonowanie ś w i a t a w p r a w i d ł o w y s p o s ó b . „ P o s t ę p u j c i e zgodnie z m o i m i i n s t r u k c j a m i — m ó w i w m i c i e C z e j e n n ó w cy P i o r u n z 4 1 wnętrza obudzi do m ł o d e g o tej rzęta w y j d ą ją góry, je, słońce, podczas szamana i towarzyszącej wszystkie księżyc, za w a m i i p ó j d ą ceremonii, którą wszystkimi zwierzętami. ciała gwiazdy niebieskie i deszcz, m u k o b i e t y — a gdy będą który w ruchu. Grzmiący ofiarowałem, a Piorun r o d z i owoce. W s z y s t k i e do w a s z y c h siedzib. W e ź t ę c z a p k ę wam Grzmią­ wyjdziecie będziecie zwie­ z rogami i n o ś posiadali władzę W ł ó ż j ą , gdy w y j d z i e s z s t ą d , a z i e m i a b ę d z i e ci nad błogosła­ w i ć " ( A l e x a n d e r , 1964, s. 123). W p r z e d s t a w i o n y m t e k ś c i e pojawia się m o t y w w ę d r ó w k i (por. dalsze u w a g i d o t y c z ą c e r u c h o w y c h s y m b o l i procesu zdobywania wiedzy) u w i e ń ­ czonej dotarciem do c e n t r u m , to jest do w n ę t r z a g ó r y kosmicznej, z k t ó 4 0 larza Najbardziej znany i customs podróżnika and opis tego t a ń c a Georga conditions С a 11 i n a, of North American J e s t to z a r a z e m j e d e n z c e n n i e j s z y c h jestracji, szczegółowość Aleksandra 1903; Indians opisów p r a c y angielskiego Notes on the Manners ( L o n d o n , 1844, t. 1, s. tego t a ń c a o d n o ś n e g o fragmentu P o s e r n - Z i e l i ń s k i c h z prac: D o r s e y , and ma­ and 127-128). z uwagi na moment re­ opisu oraz m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y . W m o j e j p r a c y k o r z y s t a ­ ł a m z polskiego t ł u m a c z e n i a i z a w a r t y jest w Letters Spier, 1921; (1977, Jones, cytowanego w pracy s. 102-106). 1955; Ponadto S h i m к i n, Mirosławy korzystałam 1953; V o g e t, 1953. 4 1 Piorun u w a ż a n y b y ł tu za g ł o s Wielkiego D u c h a (kreatora). W y o b r a ż a n o w postaci p t a k a ( „ t h u n d e r b i r d " — p t a k p i o r u n ) . Z a : A l e x a n d e r , go 1964, s. 99-100. �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 103 rej w i e r z c h o ł k a przemawia do l u d z i reprezentant sił nadprzyrodzonych, u s t a n a w i a j ą c z a s a d ę funkcjonowania ś w i a t a : p o w t a r z a n y corocznie r y ­ t u a ł taneczny . R u c h p o s z c z e g ó l n y c h t a ń c ó w w c h o d z ą c y c h w jego s k ł a d organizowany b y ł w o k ó ł pala, p r z y j m u j ą c e g o n i e k i e d y f o r m ę k r z y ż a , udekorowanego p r z e d m i o t a m i s y m b o l i z u j ą c y m i siły n a t u r y . Sam p a l sta­ n o w i ł s y m b o l z w i ą z k u nieba i ziemi — j e d n o ś c i kosmosu (Alexander, 1964, s. 89; A n p e t u Ojhanke Wanica, 1979, s. 19; Eliade, 1970, s. 80-81). T a ń c z ą c y obiegali go po obwodzie k o ł a , p o w t a r z a j ą c w t e n s p o s ó b , w r y ­ s u n k u przestrzennym r u c h u tanecznego s k o r e l o w a n y m z s y m b o l e m j e d ­ n o ś c i kosmosu, w y o b r a ż e n i e b u d o w y ś w i a t a . W ś r ó d I n d i a n p r e r i i b y ł to k r z y ż l u b k w a d r a t opisany k o ł e m . Zgodnie z i n f o r m a c j a m i p o d a n y m i przez A l e x a n d r a (1964, s. 97-101), w y o b r a ż e n i e to jest zarazem s y m b o ­ l i c z n y m o d p o w i e d n i k i e m organizacji sił n a t u r y oraz s p o ł e c z n o ś c i l u d z ­ k i e j . Z a s ł o n e c z n y k i e r u n e k r u c h u tego t a ń c a jest p r z y t y m zgodny z k i e ­ r u n k i e m m o d l i t w y , w k t ó r e j zwracano się k o l e j n o k u zachodowi, p ó ł n o c y , w s c h o d o w i i p o ł u d n i u , a t a k ż e z k i e r u n k i e m r y t u a l n e g o palenia t y t o n i u . P o d o b n y m i d a n y m i p o t w i e r d z a j ą c y m i p r e f e r e n c j ę centrycznej orga­ nizacji r u c h u w t a ń c a c h , k t ó r e — j a k „ t a n i e c s ł o ń c a " — t o w a r z y s z ą ob­ r z ę d o w y m sytuacjom l i m i n a l n y m i e w o k u j ą c y m p r z y s z ł o ś ć , dysponuje­ m y dla szeregu k u l t u r ś w i a t a . Dla obszaru samej A m e r y k i P ó ł n o c n e j w y m i e n i ć n a l e ż y d r u g i najbardziej znany taniec I n d i a n p r e r i i , „ t a n i e c bizona" . W y k o n y w a n y z p o c z ą t k i e m sezonowych w ę d r ó w e k t y c h z w i e ­ r z ą t , t a ń c z o n y po obwodzie k o ł a , że s ł o ń c e m , w relacji do s t a ł e g o cen­ t r u m , s p r o w a d z a ć m i a ł w p o b l i ż e siedzib l u d z k i c h stada b i z o n ó w . Z n a j ­ duje on swe „ i n s t r u m e n t a l n e " uzasadnienie w p r z y t o c z o n y m w y ż e j m i ­ cie, zgodnie z k t ó r y m c z ł o w i e k o w i przekazana z o s t a ł a w ł a d z a n a d z w i e ­ r z ę t a m i i — w m o i m przekonaniu — s t a n o w i w c y k l u z d a r z e ń o b r z ę ­ d o w y c h r o k u k o n t y n u a c j ę i p o c h o d n ą t a ń c a s ł o ń c a (por. u w a g i d o t y c z ą c e c e r e m o n i i O-kee-pa), j a k k o l w i e k w ź r ó d ł a c h n a j c z ę ś c i e j o p i s y w a n y jest j a k o osobny, nie z w i ą z a n y w n i m r y t u a ł taneczny. Ta sama zasada organizacji r u c h u widoczna jest w t a ń c a c h i n i c j a c y j ­ n y c h K w a k i u t l ó w (Zachodnie W y b r z e ż e ) w y k o n y w a n y c h w o k ó ł pnia ce4 2 4 3 4 2 R y t u a ł „ t a ń c a s ł o ń c a " m i a ł m i e j s c e w okresie b l i s k i m t e r m i n o w i letniego p r z e s i l e n i a s ł o n e c z n e g o , p r z e d r o z p o c z ę c i e m sezonu w ę d r ó w e k b i z o n ó w . W jego opisach wiele uwagi i miejsca p o ś w i ę c o n o k r w a w y m torturom, k t ó r y m poddawani b y l i t a n c e r z e ( w istocie r a c z e j b o h a t e r z y d r a m a t u ) , j a k k o l w i e k n i e b y ł y one p o ­ wszechnym, ani najbardziej istotnym elementem r y t u a ł u . Najbardziej rozbudowane z o s t a ł y przez grupy s j u a ń s k i e . W w i e l u w y p a d k a c h jednak b y ł y wzbronione, a w ś r ó d I n d i a n K i o w a p a n o w a ł o przekonanie, że pojawienie s i ę k r w i w t y m t a ń c u jest n i e k o r z y s t n y m z n a k i e m . Z a : A l e x a n d e r , 1964, s. 90. i S Z g o d n i e ze ś w i a d e c t w e m C a t l i n a t a n i e c ten t r w a ł t a k d ł u g o , a ż s t w i e r d z o ­ n o n a d e j ś c i e b i z o n ó w , to jest n i e k i e d y n a w e t d w a czy t r z y tygodnie. W y k o n y w a ł o go n i e p r z e r w a n i e 10-15 t a n c e r z y , p r z y c z y m n a m i e j s c e z m ę c z o n e g o , o p u s z c z a j ą c e g o k r ą g taneczny, w c h o d z i ł natychmiast k o l e j n y z grona dotychczasowych widzów. Za: P o s e r n - Z i e l i ń s c y , 1977, s. 95. �104 JOLANTA KOWALSKA 44 d r u w y o b r a ż a j ą c e g o axis mundi oraz w t a ń c a c h I r o k e z ó w (rejon W i e l ­ k i c h Jezior), gdzie r o l ę o d p o w i a d a j ą c ą r o l i cedru u K w a k i u t l ó w o d g r y ­ w a ł a p i n i a . N o t o w a n a jest t e ż u Z u n i . M i t y kosmogoniczne tej g r u p y z a w i e r a j ą m o t y w w ę d r ó w k i i poszukiwania c e n t r u m ś w i a t a (Alexander, 1964, s. 206-211; Benedict, 1935, t. 1, s. 1-50; Benedict, 1966, s. 137-141). Zgodnie z w i e r z e n i a m i Z u n i jest ono m i t y c z n y m miejscem t a ń c a zamiesz­ k i w a n y m przez t a ń c z ą c y c h b o g ó w katcina. Jego s y m b o l i c z n ą transpo­ z y c j ą staje się k a ż d o r a z o w o obszar, gdzie w y k o n y w a n e s ą t a ń c e l u d z i p r z y j m u j ą c y c h na czas i c h t r w a n i a r o l ę t a ń c z ą c y c h b o g ó w . Dla t e r e n u A z j i r e p r e z e n t a t y w n y p r z y k ł a d centrycznej organizacji r u c h u tanecznego w d z i a ł a n i a c h o b r z ę d o w y c h e w o k u j ą c y c h p r z y s z ł o ś ć są t y b e t a ń s k i e , noworoczne t a ń c e ś w i ą t y n n e w y k o n y w a n e w o k ó ł imago mundi — o ł t a r z a (de N e b e s k y - W o j k o w i t z , 1971, s. 9-64). R ó w n i e ż t a ń c e kagura j a p o ń s k i c h szamanek miko, zbudowane z p o w t a r z a j ą c y c h się o k r ą ­ ż e ń p l a t f o r m y , u m o ż l i w i a j ą c e p r z y z w a n i e b ó s t w a l u b zapoznanie s i ę z jego w y r o k a m i . T a ń c e te są r e p l i k ą mitycznego t a ń c a b o g i n i A m e - n o u zumie, w y k o n a n e g o na o d w r ó c o n y m do g ó r y d n e m b ę b n i e , p r z e d w e j ś c i e m do jaskini, w k t ó r e j u k r y ł a się zagniewana A m e t e r a s u — S ł o ń c e . A m e -nouzume w y w a b i ł a n i m A m e t a r a s u z j a s k i n i z a ż e g n u j ą c w t e n s p o s ó b n i e b e z p i e c z e ń s t w o pierwszego z a ć m i e n i a S ł o ń c a ( K o t a ń s k i , 1978, s. 207218; 1983, s. 125-127). R e p r e z e n t a t y w n y jest t u t a k ż e taniec bon w y k o ­ n y w a n y w Japonii podczas ś w i ą t zadusznych w i n t e n c j i z m a r ł y c h , przez 4 S 4 4 N a temat c e d r u i jego r o l i w kosmogonii Kwakiutlów por.: В o a s, 1930, cz. 2, s. 86-109, 175-181, 217-218, 261-269; 1925, s. 310-357. 4 5 dy. Mówi o tym mit o „straconych Obudzeni pewnej dzieciach", b r a c i a c h z a m i e n i o n y c h w wznosili s i ę c o r a z w y ż e j w niebo, a ż K s i ę ż y c l i t u j ą c s i ę n a d n i m i z a m i e n i ł i c h w gwiazdy, n a k a z u j ą c , by k a ż d e g o r o k u przez 9 dni t a ń c z y l i nad o b r z ę d o w y m domem pozosta­ na ziemi śpiewami ludzi. Jeden z i muzyką braci zaczęli słysząc tańczyć. Pleja­ Tańcząc wionych nocy skargi swej matki obejrzał się i s p a d ł n a z i e m i ę z t a k ą s i ł ą , ż e z o s t a ł w n i e j pogrzebany. M a t k a przez r o k o p ł a ­ kiwała jego ś m i e r ć . P o r o k u , pęd, który rozwinął się w w m i e j s c u , gdzie sięgające nieba chłopca drzewo pochłonęła ziemia, wyrósł p i n i i . M i t ten zawiera szereg charakterystycznych m o t y w ó w w ł a ś c i w y c h mitom m ó w i ą c y m o poprzedzanym ś m i e r ­ cią re-kreowaniu ś w i a t a z p o c z ą t k i e m k a ż d e g o roku, z n a j d u j ą c y m w y r a z w dowości p o c z ą t k u r o k u , n a obszarze c a ł e g o ś w i a t a . N a s t ę p u j ą c e opisuje szereg: sakralizacja (przez taniec!) w s t e c z ) — u p a d e k i ś m i e r ć — odrodzenie szy m u d r u g i szereg: lament — czynnik obrzę­ po sobie z d a r z e n i a zakłócający (spojrzenie (z c i a ł a o f i a r y l u b bohatera). T o w a r z y ­ m a t k i pozostawionej na ziemi ( m a t k a = z i e m i a ) —• p o w r ó t do ł o n a m a t k i z i e m i — odrodzenie. N a r e k r e a c y j n y a s p e k t m i t u o p o w s t a ­ niu Plejad El wain 27; Mac zob.: i jego E 1 w a i n, К u r a t h, („Woman's związek z obrzędowością początku roku zwrócił uwagę (1978, s. 106). P r z e d s t a w i o n e dane p o d a j ę za: A l e x a n d e r , 1964, Shuffle 1978, s. s. 4-26. Dance", 107-108. Na Rzecz „Corn temat noworocznych charakterystyczna, że Dance", „Society of tańców wiele Womens Mac 1964, s. 26tych Plantes Irokezów tańców Dance") w y k o n y w a n y c h jest w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m . J a k j e d n a k n o t u j e K u r a t h , s ą to tańce więc d z i ę k c z y n n e , przeszłości, związane z k u l t a m i wegetacji. co u z a s a d n i a k i e r u n e k r u c h u . Akcja tańca dotyczy �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAŃCA 105 wszystkich m i e s z k a ń c ó w wiosek, w o k ó ł specjalnie na t ę o k a z j ę w z n o ­ szonych wież, w y o b r a ż a j ą c y c h ś r o d e k ś w i a t a ( K o t a ń s k i , 1979, s. 219; Hincks, 1910). E g z e m p l i f i k a c j ę m o ż n a p o s z e r z a ć p o w o ł u j ą c się na odpowiednie dane z i n n y c h k o n t y n e n t ó w . P o p r z e s t a n ę na trzech jeszcze t y l k o p r z y k ł a d a c h zarejestrowanych na obszarze A f r y k i . W t a ń c a c h t r a n s o w y c h g r u p y V e n ­ da z A f r y k i P o ł u d n i o w e j , r u c h o k r ę ż n y i r u c h o b r o t o w y kojarzone są ściśle z miejscem w y k ^ a n i a k l a s y f i k o w a n y m jako c e n t r u m i z m o ż l i ­ w o ś c i ą o s i ą g n i ę c i a przez t a ń c z ą c e g o stanu possesion przez przodka. M o ­ że się to s t a ć j e d y n i e w d o m u r o d z i n n y m (Blacking, 1977, s. 39). Z k o ­ lei r y t u a ł t a ń c a Sigi D o g o n ó w z A f r y k i p ó ł n o c n o - z a c h o d n i e j , o d g r y w a n y co 60 lat w celu odtworzenia sił w i t a l n y c h plemienia. T r e ś c i ą owego r y ­ t u a ł u są zdarzenia mitycznego p o c z ą t k u . Jak j u ż w s p o m i n a ł a m , zgodnie z m i t e m kosmogonicznym D o g o n ó w „ w s z y s t k o " zaczęło się o d spiralne­ go r u c h u w e w n ą t r z jaja kosmicznego i w i r o w e g o t a ń c a „ b o s k i e g o g a r n ­ carza" A m m a . O s t a t n i m zaś etapem ustanawiania p o r z ą d k u ś w i a t a b y ł o spuszczenie z nieba na z i e m i ę a r k i , w k t ó r e j p r z y b y l i p r z o d k o w i e l u d z i . T r e ś c i te w y r a ż a n e są w p i e ś n i a c h ś p i e w a n y c h w s e k r e t n y m j ę z y k u , j a k r ó w n i e ż w t a ń c a c h , w k t ó r y c h p r e f e r o w a n y m elementem f o r m a l n y m jest i n t e r e s u j ą c a m n i e t u k o n s t r u k c j a choreograficzna (Griaule, Dieterlen, 1965, s. 61-62, 95-101; Dieterlen, 1971, s. 1-11; Plass, 1970/71, s. 1821). Na koniec wreszcie taniec o b o w i ą z u j ą c y r o d z i c ó w b l i ź n i ą t zanotowany dla w s c h o d n i o a f r y k a ń s k i e j g r u p y n i l o t y c k i e j Banjoro. W y k o n y w a l i go k r ą ż ą c w o k ó ł umieszczonej po ś r o d k u p o d w ó r z a g a ł ę z i drzewa ( w y ł ą c z ­ nie z g a t u n k u mutoroa a n t i m africana ze w z g l ę d u na s y m b o l i c z n ą aso­ cjację tego drzewa z b l i ź n i ę t a m i i i c h m i t y c z n y m rodzicem — P y t o n e m ) o d p r a w i a j ą c t y m s a m y m r y t u a ł p u r y f i k a c y j n o - z a b e z p i e c z a j ą c y (Beaettie, 1962, s. 1-12). Na podstawie przeprowadzonego t u o m ó w i e n i a g r u p y t a ń c ó w t o w a ­ r z y s z ą c y c h s y t u a c j o m l i m i n a l n y m , k t ó r y c h r u c h organizowany jest w re­ l a c j i do pewnego s t a ł e g o c e n t r u m , stwierdzamy, że m a m y w n i c h do czy­ nienia nie t y l k o z s y m b o l i c z n y m w y o b r a ż e n i e m organizowania rzeczy­ w i s t o ś c i przez r u c h taneczny, ale r ó w n i e ż z l o k a l i z o w a n i e m t a ń c a w rze­ c z y w i s t o ś c i j u ż zwaloryzowanej. Symbolizuje to r e k w i z y t umieszczony w ś r o d k u k r ę g u t a ń c z ą c y c h (pal l u b drzewo) b ą d ź samo miejsce w y k o ­ nania (siedziba ludzka). Prezentowane dotychczas informacje d o k u m e n t u j ą przede w s z y s t k i m m o ż l i w o ś c i r u c h o w e j eksploracji przestrzeni w p ł a s z c z y ź n i e h o r y z o n t a l ­ nej, p r z e k ł a d a n ą d z i ę k i asocjacjom s y m b o l i c z n y m na u k ł a d p i o n o w y i ka­ tegorie czasowe. Skok b y ł j e d y n y m elementem r u c h u p o z w a l a j ą c y m na „ b e z p o ś r e d n i e " u ż y t k o w a n i e przestrzeni w osi g ó r a — d ó ł . Na b a c z n ą u w a ­ gę z a s ł u g u j ą zatem p i ę t r o w e f o r m y t a ń c ó w w y k o n y w a n y c h w kole, no­ t o w a n e na p o ł u d n i o w e j S ł o w i a ń s z c z y ź n i e , na U k r a i n i e , na terenie I n d i i P ó ł n o c n y c h ( P e n d ż a b ) i na Kaukazie. N a j p e ł n i e j s z e informacje, j a k i m i na �106 JOLANTA KOWALSKA i c h t e m a t d y s p o n u j ą , d o t y c z ą p o ł u d n i o w o s ł o w i a ń s k i e g o kola na kolu ( M l a d e n o v i č , 1973, s. 118-128; 1980, s. 62-63; 1979, s. 73-77; J a n k o v i č , 1937). W p o ł u d n i o w e j S e r b i i i Macedonii s k ł a d a ł o się ono w n i e k t ó r y c h w y ­ padkach z trzech p i ę t e r : k o ł a dolnego, g ó r n e g o i s t o j ą c e g o na r a m i o n a c h tancerzy g ó r n e g o k r ę g u solisty. Z n a c z ą c e jest n a z e w n i c t w o p o s z c z e g ó l ­ n y c h c z ł o n ó w . D o l n y nazywano stub — s ł u p , f i l a r , p o ś r e d n i sprat — w i ą ż ą c y , łącze, p i ę t r o , solistę z a ś blasiniać — p o ś w i ę c a j ą c y . Taniec t e n w y k o n y w a n o w okresie ś w i ą t W i e l k i e j Nocy, z r e g u ł y na placu p r z e d k o ś c i o ł e m . Tancerze dolnego k r ę g u poruszali s i ę w o l n o po obwodzie k o ł a p o w o d u j ą c obracanie się całej k o n s t r u k c j i , podczas g d y blasiniać wy­ g ł a s z a ł m o w ę , w k t ó r e j s k ł a d a ł obecnym ż y c z e n i a powodzenia i w y g ł a ­ s z a ł f o r m u ł ę m a g i c z n ą , m a j ą c ą o c h r o n i ć przed z ł e m l u d z i i b y d ł o . Po­ dobnie b u d o w a n y b y ł p i ę t r o w y taniec k o ł o w y chambaria, tzn. s t o d o ł y , w y k o n y w a n y na t e r e n i e B u ł g a r i i ( K o r n i c a ) w okresie w i o s e n n y m przez k o b i e t y ( M l a d e n o v i č , 1973, s. 124), a t a k ż e n i e k t ó r e o d m i a n y w i e l o p o z i o m y c h m ę s k i c h t a ń c ó w w kole znanych z t e r e n u K a u k a z u i(Mladenov i č , 1973, s. 124-125). C z ę s t s z ą w s z a k ż e o d m i a n ą jest u g r u p o w a n i e d w u ­ piętrowe. F i g u r a , k t ó r ą t y m razem w planie w e r t y k a l n y m t w o r z ą t a ń c z ą c y (do­ d a ć w a r t o , że w p e w n y c h odmianach p i ę t r o w y c h t a ń c ó w z C z a r n o g ó r y w y s t ę p u j ą t a k ż e skoki), oddaje i d e ę c e n t r u m w s p o s ó b — m o ż n a p o w i e ­ dzieć — d o s ł o w n y . Tancerze o d t w a r z a j ą p o r z ą d e k ś w i a t a b u d u j ą c g ó r ę k o s m i c z n ą , s t a j ą się n i ą niejako i p r z e j m u j ą w p o d e j m o w a n y m d z i a ł a ­ n i u — t y m z a ś jest p o w o l n y taniec po obwodzie k o ł a — jej f u n k c j e . P r z e d s t a w i o n ą t u przeze m n i e m o ż l i w o ś ć i n t e r p r e t a c j i p o t w i e r d z a j ą naz­ w y nadawane p i ę t r o m s e r b s k o - m a c e d o ń s k i e g o kola na kolu, składające się na w y p o w i e d ź : s ł u p — ł ą c z e — b ł o g o s ł a w i ą c y ( b ł o g o s ł a w i e n i e ) , u p o r z ą d ­ k o w a n i e wielopoziomowego b u ł g a r s k i e g o kola kobiecego i m ę s k i c h z K a u ­ kazu w o k ó ł drzewa, a wreszcie sama w i e l o p o z i o m o w o ś ć k o n s t r u k c j i k o ­ r e s p o n d u j ą c a z a r c h e t y p e m b u d o w y kosmosu oraz w ł a ś c i w y t y m t a ń ­ com rodzaj ekspansji r u c h o w e j w osi g ó r a — d ó ł . I s t o t n y jest t a k ż e fakt, ż e omawiana f o r m a t a ń c a w i ą ż e się z o k r e ­ sem ś w i ą t wiosennych i — podobnie j a k opisane w y ż e j — z o b r z ę d a m i , k t ó r y c h celem jest zapewnienie p o m y ś l n o ś c i : l u d z i , p l o n o w a n i a r o ś l i n , h o d o w l i z w i e r z ą t . Dla t e r e n u U k r a i n y p o t w i e r d z a j ą go i n f o r m a c j e M o ­ s z y ń s k i e g o . J e ś l i z a ś idzie o obszar I n d i i , zgodnie z d a n y m i przytacza4 6 4 7 4 6 amrity P o r ó w n a j w ą t e k z mitologii hinduskiej m ó w i ą c y o w y d o b y c i u z dna miczna Mandara tywnej roli przez 4 7 oceanu i trzynastu innych p r z e d m i o t ó w przy u ż y c i u m ą t e w k i , k t ó r ą b y ł a g ó r a kos­ (D o w s o n, 1978, s. 291-292). P o r ó w n a j t a k ż e dane n a t e m a t góry kosmicznej, p r z e j a w i a j ą c e j się w ruchu obrotowym, ak­ przytaczane H a a v i o (1979, s. 204-210). M o s z y ń s k i skłaniał się ku i n t e r p r e t o w a n i u tej formy t a ń c a jako rodza­ j u z a c h o w a n i a z a b a w o w e g o (1967, t. 2: 2, s. 375). N a t e m a t u k r a ń s k i e g o p i ę t r o w e g o �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 107 4 8 n y m i przez E n a k s h i , notowane t u p i ę t r o w e t a ń c e kulu w y k o n y w a n e b y ł y w p o d o b n y m celu w okresie w i o s e n n y m , a taniec bhangara w cza­ sie w y s i e w u i z b i o r u pszenicy (Enakshi, 1970, s. 183). Rzecz p r z y t y m charakterystyczna, że podobnie j a k polskie t a ń c e za­ pustne „ n a urodzaj", analogiczne t a ń c e ze s k o k a m i znane z obszaru ca­ łej E u r o p y czy z i e l o n o ś w i ą t k o w e t a ń c e kalusarów z n a j d u j ą swoje miejsce t a k ż e w o b r z ę d o w o ś c i weselnej, na p r z y k ł a d „ t a n i e c s ł o ń c a " I n d i a n p r e ­ r i i i t a ń c e katcin u Z u n i t o w a r z y s z ą c e ś w i ę t o m c y k l u rocznego ł ą c z o n e s ą zarazem z r y t a m i i n i c j a c y j n y m i stosowanymi wobec m ł o d z i e ż y m ę s k i e j , tak i p i ę t r o w e f o r m y t a ń c a z w i ą z a n e ze ś w i ę t a m i w i o s e n n y m i w y s t ę p o ­ w a ł y r ó w n i e ż w o b r z ę d o w o ś c i weselnej ( M l a d e n o v i č , 1973, s. 126). Re­ g u l a r n o ś ć ta odzwierciedla p a r a l e l i z m o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a c y k l u ż y c i a ludzkiego z o d p o w i e d n i m i o b r z ę d a m i p o w t a r z a l n y c h c y k l i istnienia ś w i a ­ ta. Wskazuje t a k ż e na fakt, że skoki, r ó ż n e o d m i a n y r u c h u obrotowego oraz k o n f i g u r a c j i k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h , w j a k i c h g r u p u j ą się t a ń c z ą c y , są w t o w a r z y s z ą c y c h t y m o b r z ę d o m t a ń c a c h g r u p ą r u c h o w y c h w y r a ż e ń bliskoznacznych asocjowanych z p o d s t a w o w y m p o j ę c i e m c e n t r u m i m o ­ t y w e m „ p o d r ó ż y " przez c e n t r u m . S ą s y m b o l a m i organizacji czasoprze­ strzeni w r e l a c j i do owego c e n t r u m , a zarazem i jej penetracji poprze­ d z a j ą c e j o r g a n i z a c j ę „ p i e r w o t n ą " o p i s y w a n ą w mitach, j a k r ó w n i e ż k a ż ­ dą organizację „wtórną", realizowaną w obrzędach. U w a g ę zwraca jedna jeszcze cecha w s p ó l n a o w y c h „ w y r a ż e ń blisko­ znacznych". Wszystkie one, z w y j ą t k i e m skoku, s t a n o w i ą t r a n s m u t a c j e s p i r a l i . Z a l e ż n o ś ć ta, ewidentna w w y p a d k u r u c h u w i r o w e ­ go, w z w i e l o k r o t n i e n i u o b i e g ó w po obwodzie k o ł a oraz w k o n f i g u r a c j i k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h , jest zaszyfrowana nieco g ł ę b i e j , n i e m n i e j j e d n a k oczywista. Na j e j o b e c n o ś ć wskazuje w i e l o w a r s t w o w o ś ć k r ę g u t w o r z o ­ nego w w y n i k u p o w t ó r z e ń r y s u n k u k o ł a (kolejne jego obiegi niejako na­ k ł a d a j ą się na siebie) i u k ł a d u k ó ł k o n c e n t r y c z n y c h . Skojarzenie w y m i e ­ n i o n y c h e l e m e n t ó w r u c h u z r u c h e m r o z w i j a j ą c y m się po s p i r a l i i s y m ­ b o l i k ą spirali s z c z e g ó l n i e mocno akcentuje i c h p e n e t r a c y j n y charakter. W y j ą t k o w ą s y t u a c j ę skoku uzasadnia w s p o m n i a n y w y ż e j fakt, iż jako j e d y n y u m o ż l i w i a on „ b e z p o ś r e d n i e " przemieszczanie się t a ń c z ą c y c h w osi g ó r a — d ó ł . Ze s f o r m u ł o w a n ą t u t e z ą o s y n o n i m i c z n o ś c i w y r ó ż n i o n y c h oznacznik ó w j a k o k o n o t a n t ó w t r e ś c i „ k o m u n i k a c j a przez c e n t r u m " koresponduje 4 9 t a ń c a w k o l e zob.: H a r a s y m c z u k , 1964; T k a c z e n k o , 1954. Z g o d n i e z o p i ­ n i ą tej o s t a t n i e j , p i ę t r o w e t a ń c e w k o l e w y s t ę p o w a ć m i a ł y t a k ż e n a t e r e n i e L i t w y . 4 8 O b y d w a w y s t ę p u j ą c e t u r o d z a j e t a ń c a p i ę t r o w e g o w p i e r w s z e j fazie s ą nopoziomowe. R ó w n i e ż w t a ń c u k a r m a G o n d ó w z Indii C e n t r a l n y c h czwarta j e s t d w u p i ę t r o w a . E n a k s h i , 1970, s. 205. jed­ faza *' T a ń c e te m i a ł y s ł u ż y ć p r z e d e w s z y s t k i m s y m b o l i c z n e m u s p r o w a d z a n i u bo­ g ó w n a z i e m i ę , m i ę d z y l u d z i . P o m y ś l n e u r o d z a j e b y ł y p o c h o d n ą tego d z i a ł a n i a . E n a k s h i , 1970, s. 182. �108 JOLANTA KOWALSKA i n t e r e s u j ą c e s p o s t r z e ż e n i e Sachsa. K o j a r z y ł on t a ń c e t o w a r z y s z ą c e o b ­ r z ę d o m p ł o d n o ś c i , inicjacjom oraz m a g i c z n y m zabiegom leczniczym, z a ­ w i e r a j ą c e te elementy r u c h u , z p o j a w i a j ą c y m i się w i d e n t y c z n y c h o k o ­ l i c z n o ś c i a c h t a ń c a m i , k t ó r y c h choreografia bazuje na szeregowej f o r m a ­ c j i „ m o s t u " (Sachs, 1965, s. 87-88, 142, 162-163, 229) . Inaczej m ó w i ą c z a k ł a d a ł , że te przeciwstawne r o z w i ą z a n i a choreograficzne w p e w n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h — w s y t u a c j i o b r z ę d o w e g o odradzania się ż y c i a — w y ­ s t ę p u j ą jako r o z w i ą z a n i a r ó w n o r z ę d n e . Sachs m y ś l i t u zawartej nie r o z ­ w i n ą ł . A r g u m e n t ó w p o t w i e r d z a j ą c y c h j e j s ł u s z n o ś ć d o s t a r c z a j ą ustale­ nia na temat uniwersalnej s y m b o l i k i mostu jako p o ś r e d n i k a p o m i ę d z y dwoma rodzajami r z e c z y w i s t o ś c i (dwoma stanami, d w o m a ś w i a t a m i ) , zgodnej — w sensie m e d i a c j i —- z s y m b o l i k ą spirali, s k o k u (szczególnie przeskoku), a r ó w n i e ż g ó r y kosmicznej i k o l u m n y niebios (Eliade, 1970, s. 72-73; 1974, s. 121, 203-204, 282). 5 0 3 1 2. D W U D Z I E L N O S Ć RZECZYWISTOŚCI Z k o n c e p c j ą c e n t r u m jako kardynalnego p u n k t u r e l a t y w i z u j ą c e g o i o r g a n i z u j ą c e g o r z e c z y w i s t o ś ć a m o r f i c z n ą w i ą ż e się idea d u a l i z m u ś w i a ­ ta i k o m p l e m e n t a r n o ś c i zjawisk. W przedstawionych r o z w a ż a n i a c h p o ­ j a w i ł y się s y g n a ł y co do s p o s o b ó w i c h r u c h o w e j reprezentacji. B y ł y to dychotomia ruch—bezruch i t o w a r z y s z ą c a jej p r a w i d ł o w o ś ć i n i e p r a w i ­ d ł o w o ś ć r u c h u o m ó w i o n e w punkcie p i e r w s z y m . Ze w z g l ę d u na c h a r a k t e r y z o w a n y obecnie aspekt z n a k o w o ś c i t w o r z y ­ wa tanecznego, na p l a n pierwszy w y s u w a s i ę s f o r m u ł o w a n a przez Gerardusa van der L e e u w a (w analogii do starogreckiej s t r o f y i a n t y s t r o f y ) zasada r u c h u i a n t y r u c h u widoczna w t a ń c a c h ł ą c z ą c y c h opozycyjne k i e ­ r u n k i r u c h u w s p ó j n e j całości d z i a ł a n i a . W odniesieniu do t a ń c ó w o f o r ­ m a c j i k o ł o w e j scharakteryzowana z o s t a ł a ona t u j u ż dość obszernie. I n ­ n y m jej r o z w i ą z a n i e m choreograficznym jest t z w . „ p r z e c i w t a n i e c " , to jest taka f o r m a t a ń c a , w k t ó r e j w y s t ę p u j e opozycyjne rozmieszczenie tancerzy w szeregach (niekiedy z w i e l o k r o t n i o n y c h ) l u b grupach. Podob5 0 Formacja m o s t u polega n a t a k i m u g r u p o w a n i u t a n c e r z y , ż e d w a szeregi para tancerzy t r z y m a j ą to b y ć np. s k r z y ż o w a n e się za wzniesione w górze do g ó r y r ę c e (w t a ń c a c h z b r o n i ą szable), pod k t ó r y m i l i s t ó w lub kolejno wszyscy t a ń c z ą c y . Notowane rych mostem może się odbywać pełzającej. jest Trzy szereg tancerzy stojących przechodzi solista, p a r a są t a k ż e takie r o z w i ą z a n i a , w w rozkroku. Przejście pod lub mogą so­ któ­ mostem w p o z y c j i w y p r o s t o w a n e j , k u c z n e j l u b n a c z w o r a k a c h albo t e ż ostatnie występują przede wszystkim w tańcach towarzyszących o b r z ę d o m i n i c j a c y j n y m oraz z w i ą z a n y c h z k u l t a m i w e g e t a c j i . 6 1 Reprezentatywnym przykładem n y c h jest taniec a ł t a j s k i e g o cach w szamańskich elementami kierunku południowym łączący asocjacji tych szamana. Tańczył ruchu. drogi d w a brzegi bezdennej jest Jednym most dwóch on p o s ł u g u j ą c z „cienki ostatnich jak włos porządków symbolicz­ się z w y k ł y m i etapów w z końskiego ogora", p r z e p a ś c i . P o d o t a r c i u n a d r u g i brzeg s z a m a n d u j e s i ę w sferze z a ś w i a t ó w . Z a : E l i a d e , 1974, s. 200-204. tań­ przebywanej znaj­ �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 109 nie j a k t a ń c o m w kole, t o w a r z y s z y i m dychotomiczna w a r i a n t o w o ś ć po­ s ł u g i w a n i a się r u c h e m przez tancerzy o b y d w u g r u p , nie t y l k o ze w z g l ę ­ d u na k i e r u n k i , ale t e ż m a n i e r ę w y k o n a w c z ą i aspekt czasowy . P r z e ­ ciwstawienie sobie d w ó c h „ c h ó r ó w " tancerzy w s p ó ł w y s t ę p u j e w n i c h t a k ż e z p o d z i a ł e m ze w z g l ę d u na p ł e ć b ą d ź role p e ł n i o n e przez t a ń c z ą ­ c y c h zgodnie z d r a m a t u r g i ą całości d z i a ł a n i a . D u a l i z m ś w i a t a m o ż e b y ć j e d n a k w y o b r a ż a n y w nich s a m ą o p o z y c j ą d w ó c h z e s p o ł ó w w y k o n a w c ó w . R e p r e z e n t a t y w n y m p r z y k ł a d e m takiego r o z w i ą z a n i a jest s t a r o c h i ń s k i taniec opisany przez Marcela Graneta ( G r a net, 1973, s. 168-174). W y k o n y w a n y b y ł on w okresie ś w i ą t z i m o w y c h i — j a k wierzono — m i a ł p r z y s p i e s z a ć , a przede w s z y s t k i m z a p e w n i a ć na­ d e j ś c i e p o r y c i e p ł e j i odradzanie się p r z y r o d y . W kosmogonii c h i ń s k i e j na p e ł n i ę wszelkiego istnienia s k ł a d a ł y się d w a elementy: jang, k o j a r z o ­ ny ze s ł o ń c e m , niebem i p i e r w i a s t k i e m m ę s k i m , oraz in, asocjowany z k s i ę ż y c e m , z i e m i ą i p i e r w i a s t k i e m k o b i e c y m . Taniec, o k t ó r y m t u m o ­ wa, p r z e d s t a w i a ł w k o n w e n c j i p a n t o m i m y ś c i e r a n i e się i w s p ó ł d z i a ł a ­ nie jang i in. T a ń c z o n y b y ł w y ł ą c z n i e przez m ę ż c z y z n podzielonych na d w a z e s p o ł y , p e ł n i ą c y c h odpowiednio r o l ę r e p r e z e n t a n t ó w o b y d w u ele­ m e n t ó w ś w i a t a . U m o w n e ś r o d k i p a n t o m i m i c z n e s ł u ż y ł y j e d y n i e fabula­ ryzacji działania, uzupełniając treść p o d s t a w o w ą — dwudzielność natury r z e c z y w i s t o ś c i — r e l a c j ą o konsekwencjach podobnej s t r u k t u r y ś w i a t a . R e z u l t a t e m p r z y j ę c i a dualistycznej koncepcji ontologicznej jest p r z y ­ pisywanie cech s w o j s k o ś c i i obcości ( p r z y c h y l n o ś c i i w r o g o ś c i ) z w a l o r y z o ­ w a n y m obszarom ś w i a t a i i c h m i e s z k a ń c o m . Opozycja swoje—obce jest w t y m w y p a d k u u s z c z e g ó ł o w i o n y m w a r i a n t e m idei d u a l i z m u r z e c z y w i ­ s t o ś c i transponowanej na stosunki ludzkie. Znajduje ona w y r a z w t z w . „ t a ń c a c h w o j e n n y c h " n a j c z ę ś c i e j , j a k k o l w i e k nie zawsze n a l e ż ą c y c h do „ p r z e c i w t a ń c a " . W ś r ó d opracowanych przez G e r t r u d ę K u r a t h t a ń c ó w I r o k e z ó w , k t ó r y c h r u c h przebiega z r e g u ł y po obwodzie k o ł a , w y s t ę p u j e n i e w i e l k a liczba t a ń c ó w szeregowych oraz b a z u j ą c y c h na opozycji g r u ­ py tancerzy do z e s p o ł u ś p i e w a j ą c y c h i n i e t a ń c z ą c y c h s o l i s t ó w l u b prze­ c i w l e g ł e j opozycji d w ó c h par tancerzy w figurze k w a d r a t u . S ą to z r e ­ g u ł y t a ń c e wojenne. N i e k t ó r e z nich w momencie rejestracji przez K u 5 2 5 3 5 4 5 2 W w y p a d k u m a n i e r y w y k o n a w c z e j b ę d ą to: z r ó ż n i c o w a n i e szczególnych wadzone go". tempa ruchu g r u p , stopnia k o m p l i k a c j i e w o l u c j i i r o d z a j u u ż y t y c h k r o k ó w . mogą być także stylizowane c y t a t y r u c h u nietanecznego J e ś l i idzie o a s p e k t c z a s o w y , b ę d z i e lub po­ Wpro­ „nieludzkie­ to p r z e d e w s z y s t k i m k o n t r a p u n k t r u c h u i bezruchu. 5 a Sachs s t w i e r d z a , ż e o ile k o ł o jest n a j c z ę ś c i e j formą „nieprzedstawiającą", o tyle u k ł a d szeregowy, t a k ż e w p o s t a c i pojedynczego szeregu, n o t o w a n y j e s t w cach o charakterze dramatu w y o b r a ż a j ą c y c h 5 4 lem temat nego. Ugrupowanie k o ł o w e wykonania tańca jest występuje tu w podkreślenie wyznaczania granic i o k r e ś l a n i a pewną fabułę. Sachs, s y t u a c j a c h , gdy zwartości grupy. pierwszorzędnym Por. tań­ 1965, s. 155. dalsze uwagi s t a n u p o s i a d a n i a za p o m o c ą r u c h u ce­ na tanecz­ �110 JOLANTA KOWALSKA r a t h częściowo z m i e n i ł y funkcje i w e s z ł y w s k ł a d z e s p o ł ó w o b r z ę d o w y c h 0 i n n y m charakterze. Z a c h o w a ł y jednak t y p o w ą dla p r z e c i w t a ń c a k o n ­ f i g u r a c j ę t a ń c z ą c y c h , ź r ó d ł a z a ś p o t w i e r d z a j ą , że w okresach d a w n i e j ­ szych p e ł n i ł y r o l ę t a ń c ó w w o j e n n y c h . M o t y w ś c i e r a n i a się p r z e c i w i e ń s t w z w i ą z a n y z o p o z y c j ą swojego i ob­ cego z a w a ż y ł t a k ż e na przeciwtanecznej k o n s t r u k c j i n i e k t ó r y c h t a ń c ó w k o r o w o d o w y c h z t e r e n u W i e l k o r u s i , B u ł g a r i i i S e r b i i ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 2, s. 377-390). Choreografia t y c h t a ń c ó w ograniczona jest z a z w y ­ czaj do przemiennego z b l i ż a n i a się i cofania jednego szeregu tancerzy do drugiego. Anegdota w y p o w i a d a n a jest w t e k ś c i e p i e ś n i , k t ó r e j kolejne strofy ś p i e w a n e są przez t a ń c z ą c y a k t u a l n i e szereg, m ó w i ą c e j raz o spo­ rze o pole u p r a w n e , w i n n y m w y p a d k u o t a r g u o d z i e w c z y n ę i t p . , w y ­ r a ź n i e a k c e n t u j ą c e j k o n k u r e n c y j n o ś ć i o p o z y c j ę o b y d w u grup, w i d o c z n ą w podziale t a ń c z ą c y c h , a t a k ż e i w charakterze r u c h u . G d y b o w i e m j e ­ den z s z e r e g ó w posuwa się do przodu, d r u g i stoi nieruchomo l u b n i e ­ k i e d y cofa się nieco. Zasada r u c h u i a n t y r u c h u znajduje t u zatem w y ­ raz t a k ż e w opozycjach ruch—bezruch oraz r u c h do p r z o d u — r u c h do " t y ł u , inaczej m ó w i ą c : r u c h [ + ] — r u c h [ — ] . S ą to charakterystyczne d l a p r z e c i w t a ń c a sposoby p o s ł u g i w a n i a się t w o r z y w e m r u c h o w y m . Opozycja szeregowa w y s t ę p u j e t a k ż e w t a ń c a c h t o w a r z y s z ą c y c h o b ­ r z ę d o m p o g r z e b o w y m , o d d a j ą c t y m razem p o d z i a ł na ś w i a t ż y w y c h 1 z m a r ł y c h . T u przeciwtaniec w s p ó ł w y s t ę p u j e z r e g u ł y z f o r m a m i k o ł o ­ w y m i . F a k t t e n znajduje uzasadnienie w charakterze o b r z ę d u n a l e ż ą c e g o do p o d s t a w o w y c h o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a w c y k l u ż y c i a ludzkiego. Zabie­ giem, k t ó r y m ó g ł b y d o s t a r c z y ć z n a c z ą c y c h i n f o r m a c j i , b y ł o b y w t y m w y ­ padku prześledzenie n a s t ę p s t w a formacji kolejnych t a ń c ó w pojawiają­ cych się w całości o b r z ę d u , r o z w a ż a n y c h w asocjacji z celem d z i a ł a ń , k t ó r y m t o w a r z y s z ą . Dane, j a k i m i w t y m w z g l ę d z i e dysponujemy, s ą skromne — m o ż n a w i ę c m ó w i ć j e d y n i e o p e w n y c h przypuszczeniach. N i e w ą t p l i w i e jednak istotna jest t u z a r ó w n o ewokacja „ c e n t r a l n e g o o t w a r c i a " i m o ż l i w a d z i ę k i n i e m u symboliczna k o m u n i k a c j a p o m i ę d z y p i ę t r a m i ś w i a t a i k a t e g o r i a m i istnienia, j a k i dokumentacja r ó ż n i c y , a n a ­ wet wrogości pomiędzy światem ż y w y c h i światem zmarłych. W opisanym np. przez Jane Goodale d w u d n i o w y m r y t u a l e „ t a ń c a dla z m a r ł e g o " , k u l t y w o w a n y m przez l u d T i w i z w y s p M e l v i l l e ' a (Goodale, 1959/60, s. 3-13) , w k t ó r y m akcentowane jest przede w s z y s t k i m d z i a 5 5 5 6 5 5 D o t y c z y to „ E a g l e D a n c e " , „ S c a l p i n g D a n c e " , „ P o l e D a n c e " , k t ó r e w e s z ł y w skład o b r z ę d ó w z w i ą z a n y c h z kultami wegetacji i r y t u a ł a m i leczniczymi. M o ż n a p r z y p u s z c z a ć , ż e z a s z ł a t u t r a n s p o z y c j a m o t y w u w a l k i ze s t o s u n k ó w m i ę d z y l u d z ­ k i c h n a r e l a c j ę „ c z ł o w i e k - r z e c z y w i s t o ś ć " . D a n e z a : K u r a t h , 1964, s. 6-8. *• P r z e d s t a w i o n y w a r t y k u l e opis r y t u a ł u p o w s t a ł n a p o d s t a w i e jego r e k o n ­ s t r u k c j i „ w y s t a w i o n e j " poza z w y k ł y m k o n t e k s t e m s y t u a c y j n y m , i n s c e n i z o w a n e j n a p r o ś b ę a u t o r k i a r t y k u ł u , J a n e G o o d a l e . N i e b y ł a to j e d n a k r e k o n s t r u k c j a w s e n s i e h i s t o r y c z n y m , b o w i e m w m o m e n c i e r e j e s t r a c j i , to jest w r o k u 1954, w w y p a d k u ś m i e r c i członka społeczności T i w i „taniec dla z m a r ł e g o " nadal b y ł w y k o n y w a n y . �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAiłCA 111 ł a n i e na rzecz z m a r ł e g o , p r z e w a ż a j ą t a ń c e w kole w y k o n y w a n e „ w obec­ n o ś c i " t z w . p a l i pogrzebowych (nazwa ta nadawana jest o w y m r e k w i z y ­ t o m przez a u t o r k ę opisu). Pale te s t a n o w i ą w p r z e k o n a n i u T i w i s y m b o l odradzania się życia. M a m y t u do czynienia z s y g n a l i z o w a n ą w c z e ś n i e j s y m b o l i k ą z w i ą z k u r u c h u po obwodzie k o ł a z w y o b r a ż e n i e m drzewa ż y ­ cia . 5 7 Przeciwtaniec w y k o n y w a n y jest d w u k r o t n i e : w p i e r w s z y m d n i u , bez­ p o ś r e d n i o po d o t a r c i u procesji m i e s z k a ń c ó w w s i w p o b l i ż e cmentarza, gdzie r o z g r y w a n a jest całość a k c j i o b r z ę d o w e j , oraz podczas l a m e n t u nad z m a r ł y m . Ł ą c z ą się z n i m zabiegi p u r y f i k a c y j n e i z a b e z p i e c z a j ą c e (oka­ dzanie, malowanie ciał ) przed n i e k o r z y s t n y m i s k u t k a m i spodziewane­ go, ale koniecznego k o n t a k t u ze ś w i a t e m z m a r ł y c h . W y s t ę p u j e t u opo­ zycja nieruchomego c h ó r u m ę ż c z y z n , o k r ą ż a n e g o w t a ń c u przez s o l i s t ą , do g r u p y kobiet, k t ó r y c h r u c h w manierze powolnego „ s z u r a n e g o " prze­ mieszczania się p r z e b i e g a ł w l i n i i prostej. B i o r ą c pod u w a g ę k o n t e k s t s y t u a c y j n y i s p o s ó b w y k o n a n i a tego t a ń c a s k ł a n i a m się k u z i n t e r p r e t o ­ w a n i u go w ł a ś n i e j a k o r e l a c j i o ś w i e c i e ż y w y c h i u m a r ł y c h . T o rozszcze­ pienie r z e c z y w i s t o ś c i zarazem uzasadnia p o t r z e b ę w y k o n a n i a „ t a ń c a dla zmarłego", w k t ó r y m człowiek współdziała z siłami nadprzyrodzonymi w j e d n y m z w i e l u a k t ó w d r a m a t u istnienia „ s o c j a l i z u j ą c " ś m i e r ć i p r z y ­ w r a c a j ą c z a k ł ó c o n ą n i ą r ó w n o w a g ę „ l u d z k i e g o ś r o d o w i s k a ekologicznego". 5 8 W o m a w i a n y m p r z y k ł a d z i e idea d u a l i z m u r z e c z y w i s t o ś c i symbolizo­ wana jest z a r ó w n o przez r e l a c j ę swoje—obce, j a k i o p o z y c j ę m ę s k i e — k o ­ biece, z n a j d u j ą c e choreograficzny w y r a z w p r z e c i w s t a w i e n i u g r u p y n i e t a ń c z ą c y c h m ę ż c z y z n szeregowi t a ń c z ą c y c h k o b i e t . Podobna m o ż l i w o ś ć 5 9 6 7 Rekwizytowi w konawców, w postaci tańcach drążka, niekiedy długiej z a l i c z a n y c h do k a t e g o r i i tzw. laski trzymanej „stick-dances", w przez wy­ sytuacjach, gdy t a ń c e te t o w a r z y s z y ł y o b r z ę d o w y m r o z w i ą z a n i o m s y t u a c j i p r z e j ś c i a m i ę d z y ż y ­ ciem i śmiercią, „stick-dances" najprawdopodobniej zaliczano o b r z ę d ó w leczniczych m.in. 5 8 Sachs, tualnością ści rozpoznania ich przez m i a ł o przed z ł a m a n i e m obrzędu, symbolika kalusarów ś w i ą t wiosennych. więzi poza drzewa życia. wchodzące Do w skład jako pobudzające płod­ N a temat „stick-dances" 1970/71. obecną b y ł on p o ś w i ę c o n y . jako wyobrażenie uczestnicy okresie ciał miało ochronić uczestników człowieka, któremu bezpieczać w 1965, s. 121-123; В 1 а к e, Malowanie jest tańce oraz o b r z ę d u w e s e l n e g o , a t a k ż e — n o ś ć ziemi — wykonywane zob.: właściwa wspomniane w t a ń c a dla z m a r ł e g o przed czasie obrzędu wśród Okadzanie i przechodzenie ewen­ żywych duszę przez dym za­ kości. Z n a j d u j e tu zastosowanie symbolika ko­ pokrewieństwa. bliskimi krewnymi Zwraca uwagę zmarłego, fakt, ż e gdy podejmują wszyscy zabiegi zabez­ p i e c z a j ą c e i c h p r z e d „ z ł a m a n i e m k o ś c i " (przez co r o z u m i e j ą ś m i e r ć i c h s a m y c h lub k o g o ś z i c h b l i s k i c h ) , c i ostatni o b o w i ą z a n i s ą do w y k o n a n i a t a ń c a , w k t ó r y m sy­ mulują uszkodzenie nieobecności nogi zmarłego. s y m b o l i k a postaci W и Kwalifikacja: rytuale tańca jej moim jednonogich łego. Dane za: G o o d a l e , w lub złamanie. przekonaniu Goodale istotna interpretuje jest w to jako symbol tym wypadku raczej i k u l a w y c h , status k t ó r y c h p r z y p a d a r o d z i n i e zmar­ 1959/60, s. 9. k o b i e t a = obce, m ę ż c z y z n a — s w o j e , d l a z m a r ł e g o , nie jest powszechna. którą nasuwa podział Asocjacje symboliczne ról zależą �112 JOLANTA KOWALSKA „ w z m o c n i e n i a " w y p o w i e d z i często jest w y k o r z y s t y w a n a w p r z e c i w t a ń cu. Sachs wskazuje przede w s z y s t k i m na erotyczny aspekt t a ń c ó w , w k t ó ­ r y c h w y s t ę p u j e opozycyjna k o n f i g u r a c j a „ c h ó r ó w " m ę s k i e g o i kobiecego, stowarzyszona n i e k i e d y z o p o z y c j ą p a r y l u b par s o l i s t ó w , p r z y p i s u j ą c i m znaczenie g r y m i ł o s n e j (Sachs, 1965, s. 155). W s t w i e r d z e n i u t y m jest n i e w ą t p l i w i e w i e l e r a c j i , co p o t w i e r d z a j ą przytaczane przez Sachsa (1965, s. 155-160) i inne znane na t e n temat dane. N i e jest to jednak i c h t r e ś ć jedyna. Do n a t u r a l n e j opozycji płci (i w ł a ś c i w e g o j e j znaczenia erotyczno-seksualnego) d o ł ą c z y ł się szereg k u l t u r o w y c h asocjacji. W rezultacie p e ł n i ona r o l ę i c h reprezentanta, p r z y k ł a d u czego dostarcza w ł a ś n i e przedstawiony r y t u a ł taneczny. Podobnie, w s k o m p o n o w a n y c h przeciwtanecznie k o r o w o d a c h z t e r e n u S ł o w i a ń s z c z y z n y , o k t ó r y c h b y ł a m o w a w y ż e j , opozycja s z e r e g ó w m ę ­ skiego i kobiecego s t a n o w i ł a p o w t ó r z e n i e w y p o w i e d z i na temat w a l k i p r z e c i w i e ń s t w zawartej w t e k ś c i e p i e ś n i . Z k o l e i w t a ń c a c h z a m y k a j ą ­ cych d r u g i i trzeci a k t ceremonii O-kee-pa M a n d a n ó w (Hoebel, Frost, 1976, s. 340-346) k o n k u r e n c y j n o ś ć g r u p kobiet i m ę ż c z y z n kojarzona b y ­ ła z o p o z y c j ą c h a o s — ł a d . T r e ś c i ą owej ceremonii powtarzanej corocznie z p o c z ą t k i e m lipca b y ­ ł y zdarzenia m i t y c z n e z w i ą z a n e — zgodnie z w i e r z e n i a m i p r a k t y k u j ą c e ­ go j ą p l e m i e n i a — z g e n e z ą rodzaju ludzkiego . D o j e j i n t e g r a l n y c h ele6 0 od kontekstu. zmarłych nawcy We wspomnianym (obcych, tańca. ale wcześniej i przodków) Kobiety są tańcu wyobrażają „widzami" pogrzebowym mężczyźni, reprezentując Indian Bororo, zarazem jedyni społeczność żywych, wyko­ zarazem ludzi i swoich. Podobny podział r ó l spotykamy w t a ń c a c h , k t ó r e w y k o n y w a n e przez mężczyzn w trakcie j ą c e i c h po z a b i c i u w r o g a cach pogrzebowych rytuału (zob.: wieńczącego Frazer, opisywanych przez zabiegi puryfikacyjne 1890, t. 2, s. 165-185). Malinowskiego były obowiązu­ Z kolei w (Trobriandy), tań­ aktywnymi i c h u c z e s t n i c z k a m i b y ł y kobiety, w y ł ą c z o n e j e d n a k od b e z p o ś r e d n i e g o u d z i a ł u w t a ń ­ cach świątecznego zbiorów i święta linowski, 8 0 okresu milamala stanowiącego zmarłych, w których brali uroczystości mężczyźni święta (za: M a- 1958, s. 508-511; 1980, t. 2, s. 176-178). N a p e ł n y obraz kosmogonicznych mitologiczne. połączenie udział wyłącznie Zgodnie z pierwszym, w w i e r z e ń M a n d a n ó w s k ł a d a j ą się dwa cykle początkach świat zbudowany był wielopo­ ziomowo. Cztery p i ę t r a w z n o s i ł y się ponad i cztery p o n i ż e j powierzchni ziemi. L u ­ dzie wówczas żyli w podziemnej wiosce, do k t ó r e j dotarł pewnego dnia p ę d w i ­ n o r o ś l i . N a j p i e r w z w i e r z ę t a , a n a s t ę p n i e l u d z i e w s p i n a l i s i ę po n i m do ś w i a t a gór­ nego, a ż w k o ń c u p ę d z e r w a ł s i ę pod c i ę ż a r e m p e w n e j spo­ sób zerwana też została potop, w którym „droga" zginęła pomiędzy większość stworzeń poziomami t ę g i e j kobiety. W ten świata. Nastąpił (także i ludzi), k t ó r e wówczas wydostały na p o w i e r z c h n i ę ziemi. D r u g i c y k l m i t ó w , w k t ó r y m m i e ś c i s i ę t a k ż e mit należy do t y p o w y c h zgodnie z k t ó r y m i (Ojciec Słońce) w dla kosmogonii dziele stworzył z kolei u t w o r z y ł z i e m i ę grup s j u a ń s k i c h koncepcji stworzenia tworzenia bierze u d z i a ł d w ó c h Pierwszego Człowieka z m u ł u wyniesionego demiurgów. (in. S a m o t n e g o na powierzchnię świata, Pan Życia Człowieka), który ziemi przez k a c z k ę . P o t y m P a n Ż y c i a i S a m o t n y C z ł o w i e k p o k ł ó c i l i s i ę i podzielili z i e m i ę m i ę d z y bie. Samotny Człowiek stworzył ludzi, a n a s t ę p n i e się O-kee-pa, b y ł ich nauczycielem i sie­ opie- �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAŃCA 113 m e r i t ó w n a l e ż a ł y : inicjacja m ł o d z i e ń c ó w oraz t a ń c e s ł o ń c a i bizona. W matrylokalnej i matrylinearnej społeczności M a n d a n ó w przedstawi­ c i e l k a m i ł a d u b y ł y k o b i e t y . One t e ż (co decyduje o i c h r o l i w O-kee-pa) u p r a w n i o n e b y ł y do p o ś r e d n i c z e n i a w p r z e p ł y w i e „ m o c y " . P r z e c h w y ­ t y w a ł y nie u j ę t ą w ż a d n e k a r b y , nie z o r g a n i z o w a n ą p o t e n c j ę w i t a l n ą uosobienia chaosu — Oxinhede — ( p r z e j m u j ą c t y m s a m y m w ł a d z ę n a d w s z y s t k i m , co żyje), b y w z a k o ń c z e n i u ceremonii „ u d z i e l i ć " j e j i n i c j o ­ wanym, a także mężczyznom biorącym udział w wymienionych wyżej r y t u a ł a c h tanecznych, k t ó r y m na czas t r w a n i a O-kee-pa p r z y p a d a ł sta­ tus istot aseksualnych. W t a ń c a c h u n a o c z n i a j ą c y c h w symbolice r u c h u te d w a fakty, to jest przechwycenie i udzielenie mocy w i t a l n e j , e r o t y k a p e ł n i ł a r o l ę p o d r z ę d n ą wobec zasadniczej r e l a c j i o ś w i e c i e , k t ó r e m u c z ł o ­ w i e k nadaje k s z t a ł t p o d e j m o w a n y m i przez siebie d z i a ł a n i a m i , o d w o ł u ­ j ą c się w n i c h do k a n o n u z d a r z e ń czasu mitycznego. Oxinhede, z k t ó r y m „ n i e b y ł o w i a d o m o co p o c z ą ć " , z o s t a ł u ś m i e r c o n y , w rezultacie z a ś z l i ­ k w i d o w a n o w p r o w a d z o n y przez niego b e z ł a d . M ł o d z i m ę ż c z y ź n i ( O x i n ­ hede jest w y o b r a ż e n i e m i c h p i e r w o t n e j n a t u r y ) są socjalizowani przez omawiany obrzęd. Podobnie rzecz się ma w szeregu i n n y c h t a ń c ó w z w i ą z a n y c h z k u l ­ t a m i p ł o d n o ś c i i wegetacji, w k t ó r y c h przeciwstawne u g r u p o w a n i e t a n ­ cerzy wedle p ł c i w s p ó ł w y s t ę p u j e z akcentami e r o t y c z n y m i , aż po s y m u ­ l o w a n y b ą d ź r z e c z y w i ś c i e o d b y w a n y r y t u a l n y a k t p ł c i o w y . Znamienna jest p r z y t y m w y s t ę p u j ą c a często d w u f a z o w o ś ć a k c j i tanecznej, polega­ j ą c a na d w u - l u b w i e l o r z ę d o w y m p r z e c i w t a ń c u w pierwszej fazie oraz na ł ą c z e n i u się tancerzy we w s p ó l n y m k r ę g u b ą d ź korowodzie w fazie d r u g i e j . Tego rodzaju r o z w i ą z a n i e choreograficzne odzwierciedla na­ s t ę p s t w o s y m b o l i , k t ó r e opisuje f o r m u ł a : p o d z i e l o n e — z ł ą c z o n e . 6 1 6 2 kunem. On też stworzył życia Hoitę ka. Kwestią przez wszystkich tańca. z plemienia zultacie zwierząt Samotny dotarł do przy pomocy k t ó r e g o uwolnił ludzi. w „psiej Człowiek, „psiej Hoita zwierzęta Dane za: co ż y j e . P a n Ż y c i a interesującą Mandanów, występującym której tańca, bra i wszystko, zaś powołał Orła), k t ó r y stał s i ę p r z e c i w n i k i e m Samotnego najbardziej tu nas Hoitę pomocy zwierzęta (Nakrapianego jest konflikt pieczarze", wraz w roli pieczary" i można i przyrzekł posiąść z 1964, mu je przy młodzieńcem jego s y n a , p o d j ą ł w ę d r ó w k ę , w władzę s. uwięzieniem z w a b i ł towarzyszącym zdobył Samotnemu Alexander, wywołany dokąd tajemnicę owego nad zwierzętami. Człowiekowi 105-106; re­ magicznego W rezultacie współpracę Hoebel, do Człowie­ dla Frost, do­ 1976, s. 341-342. 6 1 T e r m i n ten u ż y w a n y niesieniu der L e e u w, 6 2 go j a k u v a n der L e e u w a w 1978b, s. 227-233. przez G o n d ó w mężczyźni kobiety, od­ Mandanów. Van P r z y k ł a d e m , po k t ó r y c h c ę w t y m w y p a d k u s i ę g n ą ć , jest t a n i e c karma konywany nają jest t u w t a k i m sensie, do „ m o c y j a k o t a k i e j " , co zgadza s i ę z k o n c e p c j ą m o c y z Indii C e n t r a l n y c h po i kobiety, jego p r z e b i e g mężczyźni natomiast zakończeniu zaś w y g l ą d a tworzą zbiorów. następująco: nieruchomą grupę taniec stojącą wy­ Wykonują rozpoczy­ na uboczu. W p i e r w s z e j fazie k o b i e t y f o r m u j ą l i n i ę , w d r u g i e j k w a d r a t , w t r z e c i e j k o ł o i w ó w 8 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 �114 JOLANTA KOWALSKA Ze w z g l ą d u na okoliczności, j a k i m t a ń c e te t o w a r z y s z y ł y , w ł a ś c i w a i m k o n s t r u k c j a choreograficzna s p e ł n i a ł a t a k ż e r o l ę s y m b o l u jednoczenia w s p ó ł i s t n i e j ą c y c h , p r z e c i w s t a w n y c h , zarazem jednak u z u p e ł n i a j ą c y c h s i ę wzajemnie e l e m e n t ó w r z e c z y w i s t o ś c i . Znajduje w n i c h zastosowanie n i e t y l k o s y m b o l i k a opozycji m ę s k i e — k o b i e c e kojarzonej z d u a l i z m e m ś w i a ­ ta, ale t a k ż e uniwersalna s y m b o l i k a i n t y m n e g o z w i ą z k u k o b i e t y i m ę ż ­ czyzny, pojmowanego jako a k t k r e a c j i , p r z y c z y m owa d w u e l e m e n t o w o ś ć ma charakter p o z y t y w n y , jest b o w i e m w a r u n k i e m sine qua non jego s p e ł ­ nienia . Opozycja m ę s k i e — ż e ń s k i e ma p o z y t y w n e znaczenie r ó w n i e ż w t a ń ­ cach patoe'doe i pakarena (Indonezja, wyspa Celebes), k t ó r e n a l e ż ą do k a t e g o r i i t a ń c ó w d w o r s k i c h , w y k o n y w a n y c h p r z y specjalnych okazjach, jak: koronacja i i n t r o n i z a c j a p a n u j ą c e g o , wesela, w y r z y n a n i e się p i e r w ­ szych z ę b ó w dziecka i t p . (Simatupang, b r w . , s. 133-144). S t a n o w i ł y one paoli, to jest „ ś r o d e k , k t ó r y p r z y n o s i szczęście", dla osoby, k t ó r e j b y ł y dedykowane. J e ś l i idzie o c h o r e o t e c h n i k ę , p o c z ą t k o w e u g r u p o w a n i e k o ­ ł o w e , w y s t ę p u j ą c e w i n t r o d u k c j i do t a ń c a , p r z e k s z t a ł c a n e b y ł o t u w u k ł a d p r z e c i w s t a w i a n y c h sobie (w rozmieszczeniu na scenie s ł u ż ą c e j do t a ń c a i w k o l e j n o ś c i r u c h u ) g r u p m ł o d z i e ń c ó w i d z i e w c z ą t — w pakarena, oraz kobiet i m ę ż c z y z n , m ł o d z i e ń c ó w i d z i e w c z ą t — w patoe'doe. Ó w p o d z i a ł 6 S c z a s do t a ń c a w ł ą c z a j ą pojedyncze kobiet. koło się mężczyźni męskie t w o r z ą c k o ł o w e w n ę t r z n e . W fazie przekształcane W ostatniej, p i ą t e j fazie, jest uczestnicy w piętrowe tańca tworzą otaczane czwartej nadal kręgiem linię: kobieta, mieszaną m ę ż c z y z n a , k o b i e t a itd. B r a k j e s t d a n y c h n a t e m a t k i e r u n k ó w r u c h u w czasie tego tańca i n a temat s ą to z r e s z t ą charakteru ruchu poszczególnych dane w po sobie f o r m a c j i p o c z y n a j ą c od trzeciego wykonawczej, składa grup w tym wypadku najważniejsze. się na klarowną kolejnych fazach. Sama kolejność etapu, w p o ł ą c z e n i u z s y m b o l i k ą wypowiedź w omawianej Nie występujących materii. obsady Podobny p r z e b i e g m a szereg i n n y c h t a ń c ó w z t e r e n u I n d i i w y k o n y w a n y c h w ł a ś n i e po z a k o ń ­ czeniu ż n i w . D a n e za: E n a k s h i , Analogiczny kanon z kultami płodności 1970, s. 175-218. asocjacji symbolicznych i wegetacji, w których właściwy jest tańcom związanym p i e r w s z a f a z a j e s t d o m e n ą kobiet m ę ż c z y z n (ten p i e r w s z y p r z y p a d e k j e s t c z ę s t s z y ) , w drugiej z a ś n a s t ę p u j e nie obydwu płci. Z a p r z y k ł a d t a ń c a z d o m i n a c j ą kobiet s ł u ż y ć m o g ą zapustne „na urodzaj" czy tańce sobótkowe z terenu tańca, którego wykonawcami są mężczyźni n i e j fazie — Kunapipi, cych rejon Polski i Słowiańszczyzny; d o p u s z c z a j ą c y kobiety corroboree plemion A l a w a , Roper River w Australii. Dodać lub połącze­ tańce natomiast dopiero w ostat­ Mara i Mangaraja zamieszkują­ przy tym należy, że przebieg tego o b r z ę d u w w e r s j i z a r e j e s t r o w a n e j p r z e z L o c k w o o d a r ó ż n i s i ę z a s a d n i c z o od z a w a r ­ tego w pracy W. L . Wernera, w ł a ś n i e Prawdopodobnie zaważyła tu różnica ze w z g l ę d u w czasie na udział rejestracji. kobiet Praca w obrzędzie. Wernera ukazała s i ę w l a t a c h 3 0 - y c h , a L o c k w o o d a w l a t a c h 6 0 - y c h naszego w i e k u . D a n e z a : ner, 1937, s. 290-311; e ców * Porównaj Lockwood, w tej k w e s t i i t r a f n e u w a g i G l u z i ń s k i e g o orgiastycznych (Gluziński, notacji z w i ą z k u m ę ż c z y z n y i kobiety 293, 302-303, 416. Wer­ 1969, s. 127-135. 1927, s. 100-101). w : v a n der dotyczące symboliki Zobacz także Leeuw, tań­ n a temat ko­ 1978b, s. 138-139, 292- �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 115 i opozycja akcentowane o d m i e n n y m c h a r a k t e r e m r u c h u k a ż d e j z g r u p s t a n o w i ą c e o d w o ł a n i e do i d e a l n y c h m o d e l i m ę s k o ś c i i k o b i e c o ś c i spra­ w i a ł y , że t a ń c e te b y ł y nie t y l k o r e l a c j ą na temat o d m i e n n o ś c i ś w i a t a m ę ż c z y z n i kobiet ( t a k ą i n t e r p r e t a c j ę sugeruje Simatupang). Z a w i e r a ł y one t a k ż e i n f o r m a c j ę , że paoli pochodzi od w s z y s t k i c h u c z e s t n i k ó w u r o ­ czystości, stanowi niejako p e ł n y dar. Przedstawione f a k t y uzasadnia­ j ą stwierdzenie, iż opozycja m ę s k i e — k o b i e c e t o w a r z y s z ą c a r u c h o w i prze­ c i w s t a w n y c h sobie g r u p tancerzy, u s z c z e g ó ł a w i a w ł a ś c i w ą m u s y m b o l i k ę d u a l i z m u o t r e ś c i dodatkowe: d y s j u n k c j i k a t e g o r i i w r a m a c h p o s z c z e g ó l ­ n y c h klas zjawisk. 6 4 3. GRANICE T r o s k ą c z ł o w i e k a ż y j ą c e g o w niejednorodnej r z e c z y w i s t o ś c i jest — poza o k r e ś l e n i e m zasady j e j organizacji — w y d z i e l e n i e o b s z a r ó w jedno­ r o d n y c h oraz ustalenie i c h granic. Ł ą c z y się z t y m k o n i e c z n o ś ć zdefinio­ w a n i a p e w n y c h zjawisk i f a k t ó w j a k o swoje (bliskie, identyczne, w c h o ­ d z ą c e w z a s ó b stanu posiadania) i o d r ó ż n i e n i a i c h od obcych. P o n o w n i e w i ę c m a m y do czynienia z o p o z y c j ą swoje—obce. P o n i e w a ż p r z y t y m , zgodnie z k u l t u r o w y m a r c h e t y p e m p o j m o w a n i a t y c h f a k t ó w , kategoria s w o j s k o ś ć i d e n t y f i k o w a n a jest j a k o pewna j a k o ś ć zorganizowana, obcość z a ś asocjowana jest ze stanem chaosu, m a m y t a k ż e do czynienia z opo­ z y c j ą c h a o s — ł a d . Ze w z g l ę d u na p r o b l e m g r a n i c y znaczenie ma s y m b o l i ­ ka k o ł a magicznego p o r z ą d k u j ą c e g o , a j e d n o c z e ś n i e w y r a ź n i e d z i e l ą c e g o r z e c z y w i s t o ś ć na d w i e r ó ż n o w a r t o ś c i o w e strefy: cassirerowski l u d z k i ś w i a t czasu i przestrzeni oraz ś w i a t , w k t ó r y m z w y k ł e m i a r y czasu i prze­ strzeni u l e g a j ą niejako zawieszeniu. M o t y w obiegania i otaczania w t a ń c u pewnego w y o d r ę b n i o n e g o obsza­ r u (oraz z n a j d u j ą c y c h się na n i m postaci i o b i e k t ó w ) zamykanego w e w n ę t r z u p o w s t a j ą c e j w ten s p o s ó b f i g u r y k o ł a , w y s t ą p i ł w i e l o k r o t n i e w prezentowanych dotychczas p r z y k ł a d a c h . Ewokacja c e n t r u m w i ą z a ł a się w n i c h z nadawaniem t e m u obszarowi znaczenia s z c z e g ó l n e g o , p r z y c z y m o b w ó d k o ł a p e ł n i ł r o l ę w y d z i e l a j ą c e j go g r a n i c y . W t a ń c a c h o cha­ rakterze p o d r ó ż y m i s t y c z n y c h b y ł to obszar ś w i ę t y , na k t ó r y m m o g ł o d o k o n a ć się to, co w z w y k ł y c h w a r u n k a c h b y ł o n i e m o ż l i w e . A w i ę c : wyleczenie chorego, w stosunku do k t ó r e g o z a w i o d ł y inne m e t o d y t e ­ r a p i i , zapewnienie p o t o m k a bezdzietnej parze m a ł ż e ń s k i e j , zdobycie w i e ­ dzy o czasie p r z y s z ł y m i w i e d z y p r a w d z i w e j , w y w a r c i e p r e s j i na p r z y ­ szłe zdarzenia, a przede w s z y s t k i m p r z e p ł y w b y t ó w i energii w i t a l n e j p o m i ę d z y p o z i o m a m i kosmosu, s t a n o w i ą c y w a r u n e k dokonania się i p r z y - M D z i e w c z ę t a i kobiety p o r u s z a j ą s i ę p ł y n n i e j i wolniej, o r n a m e n t u j ą c r u c h stem, natomiast m ę ż c z y ź n i i m ł o d z i e ń c y taniec ich z a w i e r a elementy b r w . , s. 140-141. ge­ t a ń c z ą s z y b c i e j , b a r d z i e j ostro, p r z y c z y m ruchu w ł a ś c i w e g o tańcom wojennym. Simatupang, �116 JOLANTA KOWALSKA c z y n ę s p r a w c z ą w y m i e n i o n y c h z d a r z e ń . Granica wyznaczana r u c h e m i k o n f i g u r a c j ą t a ń c z ą c y c h z a p e w n i a ł a izolację przed n i e k o r z y s t n y m i w p ł y w a m i , k t ó r e m o g ł y b y zakłócić s k u t e c z n o ś ć p o d e j m o w a n y c h d z i a ł a ń . S z c z e g ó l n i e jasno widoczne jest to w t a ń c a c h leczniczych. „ T e r a p e u ­ t a " t a ń c z y ł w o k ó ł chorego z a m y k a j ą c go niejako w k r ę g u swoich c z y n n o ś c i i w p ł y w ó w . Podobny, i z o l a c y j n y i z a w ł a s z c z a j ą c y sens m a ­ ją t a ń c e w y k o n y w a n e w o k ó ł w s z e l k i c h o b i e k t ó w , k t ó r e m a j ą b y ć podda­ ne o d d z i a ł y w a n i u t a ń c z ą c e g o l u b oddane w jego w y ł ą c z n e w ł a d a n i e . W y ­ m i e n i ć t u m o ż n a procesyjne t a ń c e w o k ó ł p ó l u p r a w n y c h (Lechowa, 1967, s. 277-302; M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 445-446; v a n der L e e u w , 1978b, s. 424-425), parataneczne obchodzenie i t a ń c e w o k ó ł d o m ó w i siedzib l u d z k i c h , taniec i n i c j u j ą c y c h w o k ó ł inicjowanego, na p r z y k ł a d taniec m ę ż a t e k w o k ó ł oczepionej p a n n y m ł o d e j w y s t ę p u j ą c y w weselach z te­ r e n u P o l s k i , czy — w y k o n y w a n y na p ó ł n o c n o - z a c h o d n i m pograniczu 6 5 6 6 6 7 6 5 B a r d z o i n t e r e s u j ą c y opis t e r a p i i t a n e c z n e j z a w i e r a b i o g r a f i a a b o r y g e n a a u s t r a ­ lijskiego, J a , Australijczyk. Bohater w s p o m n i e ń został w młodości „wyśpiewany" przez „ c z a r n e g o d o k t o r a " i g r o z i ł a m u ś m i e r ć . W y l e c z y ł go i n n y , s i l n i e j s z y „ c z a r n y doktor". W o b y d w u w y p a d k a c h d z i a ł a n i a czenia, terapeuci p o s ł u g i w a l i s i ę t a ń c e m w posiadanie. szkodzić, 6 6 Na drugi w o k ó ł terenie i Nowego R o k u sennych Europy (obchód formy wokół działania herody, z kurkiem, lazaric, wsi brania związane delikwenta osoby, k t ó r e j Lockwood, chciał są z okresem B o ż e g o i dodoli, wędrówki po Narodzenia całej wsi itp.). W t y m p a r n y m czasie bądź Polski, znacząca jedynie drzewa życia; pojęć sanego r o d z a j u o r a z „ o b e j ś c i e " w jących wspólny źródłosłów nego z t a ń c e m n o t o w a n y zagroda m o g ł y przez gospodarza jest etymologia w do polskich d z i e w c z ą t z gaikiem i analo­ z wyobrażeniem dom i cała wio­ od d o m u wreszcie siedzib przez r ó ż n e g o r o d z a j u z a m a s k o w a n e postaci w o s t a t n i c h d n i a c h mieszkańców za­ 1969, s. 19-22. o b c h ó d z k o z ą , t u r o n i e m itp.) o r a z ś w i ą t niedźwiedziem, peperugi obchodzenia te to j e s t „ w y ś p i e w a n i a " i l e ­ wyobrażenia samego chorego. D a n e z a : (kolędnicy, domu b u ł g a r s k i c h giczne Pierwszy tańczył magicznego, j a k o sposobem czy b y ć obchodzone gospodynię. „obchód" na określenie znaczeniu zagroda, c a ł o ś ć czasowniku obchodzić. obieganie karnawału Jeśli przez jej idzie całości o teren działań opi­ siedziby ludzkiej, m a ­ M o t y w obchodzenia połączo­ jest t a k ż e w o b r z ę d o w o ś c i weselnej. P a n n a m ł o d a obcho­ d z i ł a (lub b y ł a o p r o w a d z a n a ) w o k ó ł zagrody, d o m u c z y ognia. D o d a j m y , ż e d o t y c z y to nie młodą w którą tylko Europy mężatkę czy miejsc jedynie jej społeczności osiadłych, p r z y n a l e ż n o ś c i okrążanie lub bowiem jest w ł a ś c i w y m obrzędem inicjacji s u n k u do kobiety. Z w r a c a p r z y t y m u w a g ę , ż e o k r ą ż a n i e i obchodzenie 6 1 d o m u , ale j e d n o c z e ś n i e własnością w sto­ symbolizuje o b u s t r o n n o ś ć z w i ą z k u (i z a w ł a s z c z a n i a ) ł ą c z ą c e g o t a ń c z ą c ą z o b i e k t e m K o b i e t a staje s i ę p a n i ą domo roli, wchodzi wraz z zawarciem m a ł ż e ń s t w a , rejestrowano we wszystkich k u l ­ turach, w k t ó r y c h zawarcie m a ł ż e ń s t w a tu przez i n s y g n i ó w zabiegów. domu, swojego r o d z a j u adscripti. M y ś l ę o tej fazie oczepin, w k t ó r e j p a n n a m ł o d a poddaje s i ę j u ż z a b i e g o m o c z e p i a j ą c y c h ją kobiet. Z u w a g i n a o m a w i a n ą k w e s t i ę n a l e ż y r o z r ó ż n i ć d w i e f a z y t a ń c a t o w a r z y s z ą c e g o oczepinom. W p i e r w s z e j , podczas z a k ł a d a n i a c z e p k a , t a ń c z ą w y ł ą c z n i e o t a c z a j ą c e p a n n ę m ł o d ą m ę ż a t k i . S y g n a l i z o w a n a jest t u przede w s z y s t ­ k i m i z o l a c j a o b i e k t u i c h z a b i e g ó w od w s z e l k i c h w p ł y w ó w z e w n ę t r z n y c h . W z m a c n i a to n i e k i e d y f a k t , ż e oczepiny przenoszone s ą z g ł ó w n e j i z b y do z a m k n i ę t e j k o m o r y , �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TAÑCA 117 tego obszaru — taniec w s z y s t k i c h d o j r z a ł y c h u c z e s t n i k ó w wesela w o k ó ł pomieszczenia, w k t ó r y m p a ń s t w o m ł o d z i s p ę d z a j ą noc p o ś l u b n ą ( M o ­ s z y ń s k i , 1928, s. 182-207). Dalej — t a ń c e w o k ó ł t r o f e ó w w o j e n n y c h , n i e ­ k i e d y t a k n i e z w y k ł y c h , j a k skalp l u b g ł o w a zabitego p r z e c i w n i k a . Re­ z u l t a t e m t y c h t a ń c ó w m i a ł o b y ć z a w ł a s z c z a n i e nie t y l k o samego o b i e k t u d z i a ł a ń , ale t a k ż e jego cech (Sachs, 1965, s. 75-76). Na koniec wreszcie t a ń c e w o k ó ł n a b y t y c h b ą d ź n a b y w a n y c h p r z e d m i o t ó w . Reprezentatyw­ n y m i c h p r z y k ł a d e m jest taniec z w y s p Fergussona d o o k o ł a łodzi opisa­ n y przez A n n C h o w n i n g , w y k o n y w a n y przez w s z y s t k i c h m i e s z k a ń c ó w wsi, p o n i e w a ż wszyscy oni b y l i w ł a ś c i c i e l a m i nowego n a b y t k u (Chow­ ning, 1960/61, s. 32-39). T a ń c e te, r ó w n i e ż ze w z g l ę d u na s y m b o l i k ę granicy, z a w i e r a j ą inne jeszcze znaczenie. W w y p a d k u , g d y w y k o n y w a n e są przez g r u p ę tance­ rzy, z a c h o d z ą c a p o m i ę d z y n i m i i n t e r a k c j a p r o w a d z i do w y t w o r z e n i a w i ę ­ zi. P r z e d m i o t e m wzajemnego o d d z i a ł y w a n i a jest t u nie t y l k o obiekt znaj­ d u j ą c y się w e w n ą t r z k r ę g u (przy c z y m obiekt ten w szeregu w y p a d k ó w jest i d e ą o c z y w i s t ą dla u c z e s t n i k ó w d z i a ł a ń , nie w y o b r a ż a n ą przed­ miotowo), ale t a k ż e k a ż d y z tancerzy o d d z i a ł u j ą c y na p o z o s t a ł y c h przez sam fakt uczestnictwa w t a ń c u . W efekcie t a ń c z ą c y ludzie t w o r z ą s am y m i s o b ą i r u c h e m , j a k i w y k o n u j ą , zwarty układ o okre­ ś l o n y c h granicach. Zarazem, b i o r ą c u d z i a ł w t a ń c u , d o k u m e n t u j ą s w o j ą p r z y n a l e ż n o ś ć do p o w s t a ł e g o u k ł a d u , a wraz z n i m a u t o n o m i ę wobec wszystkiego, co z e w n ę t r z n e . R u c h po obwodzie k o ł a i k o ł o w a k o n f i g u r a c j a t a ń c z ą c y c h p e ł n i ą w t y m w y p a d k u r o l ę o z n a c z n i k ó w t r e ś c i izolacja oraz granica , sam z a ś u d z i a ł w t a ń c u sygnalizuje t r e ś c i w s p ó l n o t a i — j a k ­ k o l w i e k nie zawsze —- j e d n o ś ć . 6 8 do k t ó r e j n i e m a w s t ę p u n i k t poza p a n n ą m ł o d ą i d o k o n u j ą c y m i m i . W d r u g i e j fazie oczepin oczepiona oczepin kobieta­ p a n n a m ł o d a t a ń c z y w g ł ó w n e j izbie (często p r z e d t y m j e s t jeszcze o p r o w a d z a n a ) , z m ę ż a t k a m i l u b w s z y s t k i m i d o j r z a ł y m i k a m i grupy, w s p ó l n y człon­ taniec b ą d ź t e ż t a ń c z y z k a ż d ą i k a ż d y m „raz d o o k o ł a " . T u n a p l a n p i e r w s z y w y s u w a s i ę i n f o r m a c j a o p r z y n a l e ż n o ś c i m ł o d e j m ę ż a t k i do g r u p y zamężnych. I n t e r e s u j ą c e s ą dane z t e r e n u R u m u n i i dokumentujące, s ó b — j e ś l i idzie o c h o r e o t e c h n i k ę — s y g n a l i z o w a n e analogiczny spo­ jest z a w ł a s z c z a n i e panny że w mło­ dej p r z e z r o d z i n ę j e j m ę ż a . P a r t n e r a m i j e j w t a ń c u s ą k o l e j n o w s z y s c y jego r o d z i n y Pop, poczynając od krewnych najdalszych, na najbliższych 1979, s. 135-146. Z k o l e i i n f o r m a c j e z p o g r a n i c z a R u m u n i i nat) w y k a z u j ą , ż e w t e n ż e s p o s ó b s y g n a l i z o w a n e było w członkowie kończąc. obrzędzie weselnym jego r o d z a j u p r a w o w s z y s t k i c h m ę ż c z y z n z r o d u p a n a m ł o d e g o do m ł o d e j Za: S w i e ż a w s k i , glądami Za: i Jugosławii (Baswo­ mężatki. 1903, s. 209-239. P o r . t a k ż e c i e k a w ą p o l e m i k ę B y s t r o n i a z p o ­ P i p r e k a n a temat symboliki okręcania się obrzędowego. W: В y s t r o ń, 1980, s. 199-203. ' w 8 P o r ó w n a j w c z e ś n i e j s z e u w a g i n a temat i z o l a c y j n o ś c i grupy t a ń c z ą c y c h . Z kolei zestawieniu z uwagami na temat roli symbolu koła w podróżach s t w i e r d z a m y , ż e k o ł o w r u c h u po o b w o d z i e k o ł a i k o ł o w e j k o n f i g u r a c j i jest oznacznikiem o charakterze w y r a ż e n i a homonimicznego symbol p o d r ó ż y mistycznej, z drugiej — symbol jedności). mistycznych tańczących (z j e d n e j s t r o n y k o ł o — �118 1 JOLAN : W a ż n e s ą t u dane przytaczane przez M l a d e n o v i č (1980) na t e m a t k o ­ ł o w y c h f o r m t a ń c a z t e r e n u p o ł u d n i o w e j S ł o w i a ń s z c z y z n y (Serbia). W y ­ n i k a z nich, ż e u d z i a ł w kolo b y ł przez t a ń c z ą c y c h i d e n t y f i k o w a n y ze w s p ó ł u d z i a ł e m nie t y l k o w t a ń c u , ale w pewnej j a k o ś c i istnienia, samo zaś kolo b y ł o f o r m ą b y c i a r a z e m . W y r a ż a ł o się to w j e d n o r o d n o ś c i r u c h u w s z y s t k i c h t a ń c z ą c y c h , n a d p r a w i d ł o w o ś c i ą k t ó r e g o c z u w a ł kolovodia ( p r z e w o d n i k t a ń c a ) . Pewna m o ż l i w o ś ć i n d y w i d u a l i z a c j i r u c h u , poza d o z w o l o n y m i f o r m a m i t a ń c a solo ( w y k o n y w a n e g o z w y k l e w e w n ą t r z k o ł a przez osoby p e ł n i ą c e s z c z e g ó l n e role w o b r z ę d z i e , k t ó r e m u t o w a r z y s z y ł taniec), b y ł a p r z y w i l e j e m j e d y n i e kolovodii. Ponadto, w kolo o b o w i ą z y ­ w a ł y s t a ł e r e g u ł y rozmieszczenia t a ń c z ą c y c h w o b r ę b i e k r ę g u ze w z g l ę d u na w i e k i p ł e ć (zgodnie z zasadami s t r a t y f i k a c j i s p o ł e c z n e j ) oraz w ł ą ­ czania n o w y c h tancerzy do k r ę g u i p r z e k s z t a ł c a n i a k o ł a w linię p r o s t ą , s p i r a l ę l u b meander . Zarazem, t a k z k o n s t r u k c j ą k o ł a z a m k n i ę t e g o , j a k i o t w a r t e g o , z w i ą ­ zane b y ł y pewne r e s t r y k c j e stosowane wobec „ w i n n y c h " p o m y ł k i w r u ­ chu czy p r z e r w a n i a k o ł a w czasie t a ń c a . B y l i o n i bici, kolovodia z a ś , „ p o d panowaniem k t ó r e g o " z d a r z y ł się podobny incydent, t r a c i ł na zawsze p r a w o do przewodniczenia kolu. Restrykcje te z b l i ż o n e są do o m ó w i o n y c h w p i e r w s z y m punkcie a r t y k u ł u , w z w i ą z k u z zagadnieniami r u c h u i bez­ r u c h u oraz r u c h u [ + ] i r u c h u [ — ] , na p r z y k ł a d a c h t a ń c a B r a c t w a N i e d ź ­ w i e d z i u K w a k i u t l ó w i t a ń c a p a n u j ą c e g o przed p o d d a n y m i z D a h o m e j u . O b e c n o ś ć i c h w kolo u z a s a d n i a j ą przedstawione w y ż e j dane na temat sposobu rozumienia u d z i a ł u w t a ń c a c h tego rodzaju przez t a ń c z ą c y c h i za­ sad i c h organizacji. W t a k i m k o n t e k ś c i e zerwanie t a ń c a l u b p o m y ł k a w r u c h u są jednoznaczne z z a k ł ó c e n i e m ustalonego p o r z ą d k u t a ń c a , a przede w s z y s t k i m symbolizowanej przez u d z i a ł w n i m w s p ó l n o t y i s t n i e ­ nia i d z i a ł a n i u g r u p y l u d z i . S ą one zarazem nie u s p r a w i e d l i w i o n y m w ż a 6 9 7 0 71 " Oddaje je r e g u ł a : lepsi przed gorszymi, przed m ł o d s z y m i , m ę ż c z y ź n i co w t y m w y p a d k u oznacza: starsi przed kobietami. Z a : M l a d e n o v i č , 1980, s. 59, 62, 66; 1973, s. X X X . 7 0 N o w i tancerze członu kola, mogli w ł ą c z a ć w którym tańczyli W n o w s z y c h o d m i a n a c h kola, s i ę do t a ń c a przedstawiciele z a j m u j ą c miejsce n a k o ń c u ich grupy w k t ó r y c h kobiety wiekowej i mężczyźni i tego społecznej. uszeregowani są na­ p r z e m i e n n i e , n a l e ż y d o ł ą c z a ć tak, b y nie z a k ł ó c a ć p r z y j ę t e g o p o r z ą d k u k o n f i g u r a c j i tańczących. Do przekształcania kola uprawniony b y ł kolovodia. Zdarzały nak i n c y d e n t y tego r o d z a j u , ż e i n n y a m b i t n y dobry t a n c e r z k o n k u r u j ą c y z mógł w trakcie tańca oderwać grupę tancerzy i uformować koło się jed­ kolovodia konkurencyjne. J a k s t w i e r d z a M l a d e n o v i č , s t a n o w i ł o to t a k w i e l k ą o b r a z ę d l a kolovodii, ż e p r o w a ­ d z i ł o z w y k l e do p o w a ż n y c h k o n f l i k t ó w i w a l k i . J e ż e l i p r z y t y m k o n k u r e n t obraził k t ó r ą ś z tancerek, m o g ł o dojść nawet do z a b ó j s t w a . kolovodii M l a d e n o v i č , 1980, s. 66-67. 7 1 Dwóch nawiązuje uprzywilejowanych tancerzy: kolovodia b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u fizycznego. s p e c j a l i s t ó w za f o r m ę tegracji tancerzy. i kec („niosący Koło zamknięte b a r d z i e j a r c h a i c z n ą n i ż otwarte, koniec") uważane stanowiące nie jest p r z e z o silniejszej i n ­ �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA Ц9 den s p o s ó b w y p a d k i e m naruszenia g r a n i c y owej w s p ó l n o t y , s t ą d k a r y : z a r ó w n o dla c z ł o n k a s p o ł e c z n o ś c i p o p e ł n i a j ą c e g o b ł ą d w t a ń c u , j a k t e ż dla kolovodii — „ d e t r o n i z o w a n e g o k r ó l a " , k t ó r y nie z d o ł a ł u t r z y m a ć s p ó j n o ś c i powierzonego m u u k ł a d u . 7 2 I n n y m p r z y k ł a d e m i l u s t r u j ą c y m omawiane zagadnienie są k o ł o w e k o ­ r o w o d y procesyjne s t a n o w i ą c e — obok r y t u a l n e g o „ t r z ę s i e n i a s i ę " — d r u g i co do w a ż n o ś c i element o b r z ę d ó w s h a k e r ó w . W y k o n y w a l i j e wszyscy uczestnicy o b r z ę d u o k r ą ż a j ą c w d w ó c h szeregach w k i e r u n k u p r z e c i w s ł o n e c z n y m w n ę t r z e kościoła. W z m a c n i a l i oni p r z y t y m dodatko­ w o , symbolicznie i realnie „ z w a r c i e s z e r e g ó w " c h w y t a j ą c się nawzajem i ś c i s k a j ą c mocno za d ł o n i e w t y m celu, b y „ n i e zdołał w c i s n ą ć się p o ­ m i ę d z y nie d i a b e ł " . Shakeryzm, podobnie j a k szereg i n n y c h r e l i g i i s y n k r e t y c z n y c h A m e ­ r y k i , stanowi w y r a z p r ó b y odnalezienia się I n d i a n w n o w y c h w a r u n k a c h i ustalenia modus vivendi p o m i ę d z y zdezaktualizowanym sposobem ż y c i a p r z o d k ó w i ich wierzeniami a obcym i d o m i n u j ą c y m ś w i a t e m ludzi bia­ ł y c h i i c h r e l i g i ą . Jest t e ż k o n c e p c j ą moralnego odrodzenia s i ę I n d i a n i ś r o d k i e m kompensacji, p r z y c z y m w d o k t r y n i e bardzo mocno akcento­ w a n a jest o d m i e n n o ś ć I n d i a n i B i a ł y c h , sama z a ś religia u w a ż a n a jest za r e l i g i ę i n d i a ń s k ą . P r z y t y m , j a k k o l w i e k w c h w i l i obecnej s h a k e r y ś c i nie s ą w r o g o nastawieni wobec B i a ł y c h , d ą ż ą jednak do o d i z o l o w a n i a s i ę od nich. 7 3 7 4 A u t o r k a a r t y k u ł u , z k t ó r e g o c z e r p i ę przedstawione dane, p o d k r e ś l a i n t e g r a c y j n ą f u n k c j ę i p a n i n d i a ń s k i c h a r a k t e r shakeryzmu, p r z y j m u j ą c zarazem na tej podstawie, że procesyjne k o r o w o d y w c h o d z ą c e w s k ł a d o b r z ę d ó w m a j ą za zadanie tworzenie w i ę z i m i ę d z y ' w s p ó ł w y z n a w c a m i . B l i s k o ś ć fizyczna s t y m u l o w a ć m i a ł a b y b l i s k o ś ć p s y c h i c z n ą . W ś w i e t l e p r z e d s t a w i o n y c h f a k t ó w ( a k c e n t u j ą c s ł u s z n o ś ć tej opinii) u w a ż a m , że 7 2 N a g r a n i c z n ą —• w s e n s i e i z o l a c j i g r u p y t a ń c z ą c y c h — s y m b o l i k ę kola zuje także kierunek ruchu. Najczęstszy jest k i e r u n e k p r z e c i w s ł o n e c z n y , m y k a j ą c y " . J e s t on r e j e s t r o w a n y w f o r m a c h n o w s z y c h , w y s t ę p u j ą c y c h n a analogiczną „za­ terenach w s c h o d n i c h , n a t o m i a s t f o r m y s t a r s z e z a s ł o n e c z n e u t r z y m u j ą s i ę n a zachodzie s ł a w i i (a t a k ż e B u ł g a r i i , gdzie s t w i e r d z o n o wska­ czyli Jugo­ prawidłowość). Nasuwa się domniemanie, ż e d e c y d u j ą c a jest w t y m w y p a d k u b l i s k o ś ć granicy tureckiej, a w i ę c granicy p a ń s t w a , które podbiło i z d o m i n o w a ł o na długo ludy P ó ł w y s p u skiego, Bałkańskie- c z y l i i n a c z e j m ó w i ą c b l i s k o ś ć p i e r w i a s t k a obcego, wrogiego, k t ó r a że na plan pierwszy w symbolice sprawia, t y c h t a ń c ó w w y s u w a s i ę treść." „ j e d n o ś ć odizolo­ wanej grupy" d o m i n u j ą c a treści w y n i k a j ą c e z koneksji o b r z ę d o w y c h . 7 8 Mówię o shakeryzmie indiańskim powstałym na początku ósmej dekady X I X w., n i e z a ś o sekcie tej s a m e j n a z w y , k t ó r a p o w s t a ł a w A n g l i i , w 1747 r . D a n e za: Nowicka, 7 4 1971, s. 41-52. Shakeryzm przejął Boga-Ojca, stwórcę ziemi, Jezusa — Jego syna, D u c h a Ś w i ę t e g o i m a t k ę Jezusa M a r i ę , a t a k ż e w i a r ę w od chrześcijaństwa wiarę anioły i diabły. W opisanym tu działaniu zwraca u w a g ę •asocjowanego w motyw ruchu z tworzeniem nieprzenikliwej w s p ó l n o t y . przeciwsłonecznego �120 JOLANTA KOWALSKA w o b r z ę d a c h s h a k e r ó w r ó w n i e istotna b y ł a s y m b o l i k a izolacjonizmu. W y ­ dzielania i zabezpieczania „ g r a n i c ą " owej i n d i a ń s k i e j w s p ó l n o t y r e l i ­ gijnej. F o r m y r o z w i ą z a ń choreograficznych niemniej ściśle j e d n o c z ą c e i w y ­ d z i e l a j ą c e t a ń c z ą c y c h w a u t o n o m i c z n ą g r u p ę , m i m o że nie n a w i ą z u j ą o n i j a k i e g o k o l w i e k b e z p o ś r e d n i e g o k o n t a k t u fizycznego, reprezentuje opisa­ n y przez L o r n ę M a r s h a l l leczniczy taniec B u s z m e n ó w ! K u n g ( M a r s h a l l , 1962, s. 221-252). Jego w y k o n a n i e m i a ł o z a p e w n i a ć zdrowie i o d d a l a ć zło, p r z y c z y m o b i e k t e m d z i a ł a n i a b y ł w n i m nie pojedynczy, k o n k r e t n y c z ł o w i e k , lecz zdrowie i b e z p i e c z e ń s t w o w s z y s t k i c h c z ł o n k ó w ż y j ą c e j r a ­ zem w s p ó l n o t y l u d z k i e j . W y k o n y w a l i go t e ż wszyscy zainteresowani, roz­ l o k o w u j ą c y się na ten czas koncentrycznie, nie t w o r z ą c jednak u p o r z ą d ­ k o w a n y c h k r ę g ó w , lecz l u ź n ą s t r u k t u r ę k o l i s t ą . Jak z a u w a ż a M a r s h a l l , s t a n o w i l i o n i w t y m t a ń c u jeden w s p ó l n i e d z i a ł a j ą c y organizm, scement o w a n y u r y t m i z o w a n y m r u c h e m i ś p i e w e m . O w a s p ó j n o ś ć oraz koncen­ tracja g r u p y - o r g a n i z m u , w y r a ż a j ą c e się w d o ś r o d k o w e j o r i e n t a c j i t a ń ­ c z ą c y c h , d e c y d o w a ł y , że t w o r z y l i o n i ś w i a t dla siebie, „ z a m k n i ę t y " na w p ł y w y obce czy szkodliwe . Do r u c h o w y c h ś r o d k ó w reprezentacji idei g r a n i c y n a l e ż y r ó w n i e ż t a ­ niec w y k o n y w a n y w parze. Z w r a c a u w a g ę fakt, iż k o n f i g u r a c j a parzysta jest z r e d u k o w a n ą do m i n i m u m w e r s j ą k o n f i g u r a c j i k o ł o w e j , p r z y c z y m semantyka t y c h d w ó c h r o z w i ą z a ń f o r m a l n y c h jest r ó w n o w a ż n a w ł a ś n i e ze w z g l ę d u na t r e ś ć a u t o n o m i z a c j a grupy ludzi określa­ j ą c y c h g r a n i c e s w e g o e k s k l u z y w n e g o ś w i a t a . Charak­ terystyczne, że tak j a k ma to miejsce w kole t a ń c z ą c y c h „ z w i ą z a n y m " u c h w y t e m czy w grupie spajanej i n t e r a k c j ą , podobnie i taniec w parze narzuca j a k o swojego rodzaju m a n i e r ę w y k o n a w c z ą k o n i e c z n o ś ć nie t y l ­ ko partnerowania, ale i w s p ó ł d z i a ł a n i a , wyrażającą wspólnotę istnienia, t a k ż e w ó w c z a s , g d y jest to w s p ó l n o t a p r z e c i w i e ń s t w . Inaczej m ó w i ą c , r u c h i k o n f i g u r a c j a t a ń c z ą c y c h p r z y j m u j ą c e f o r m ę k o ł a , ewok u j ą i d e ę samowystarczalnego, wyizolowanego u k ł a d u . Realna i symboliczna autonomizacja g r u p y jest w y r a ź n a we wszyst­ k i c h r o z w i ą z a n i a c h choreograficznych, w k t ó r y c h ma miejsce w y o d r ę b ­ nianie z e s p o ł u tancerzy z grona t a ń c z ą c y c h , t a ń c z ą c y c h z g r u p y l u d z k i e j , b ą d ź t e ż jednoczenie w t a ń c u pewnej o k r e ś l o n e j z b i o r o w o ś c i . Natomiast m o ż n o ś ć symbolizowania przez n i e rozgraniczania w e w n ę t r z n i e jedno­ r o d n y c h wzajemnie zaś p r z e c i w s t a w n y c h , o b s z a r ó w i sfer r z e c z y w i s t o ś c i nie jest czytelna a n i oczywista poza r o z w i ą z a n i a m i k o ł o w y m i p r z e c i w tanecznym. 7 5 7 5 N a c i e k a w y a s p e k t z a l e ż n o ś c i signifié z signifiant w wypadku koła wskazuje J o h n B l a c k i n g . W y s u w a on m i a n o w i c i e p r z y p u s z c z e n i e , ż e t a n i e c (a w n i m p s y c h o ­ s o m a t y c z n y poziom odbioru r z e c z y w i s t o ś c i poprzez r u c h — k o m e n t a r z J . K . ) jest r a c z e j ź r ó d ł e m a n i ż e l i n a s t ę p s t w e m m y ś l e n i a symbolicznego. Blacking, 1977, s. 44. �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 121 Na t y m b a c z n i e j s z ą u w a g ą z a s ł u g u j e zatem s z c z e g ó l n a odmiana o k r ą ­ ż a n i a magicznego, k t ó r ą o k r e ś l a m m i a n e m „ k l a m r y tanecznej". M a m na m y ś l i takie sytuacje, w k t ó r y c h taniec w kole (ale t a k ż e k a ż d y taniec bez w z g l ę d u na f o r m ę ) , w y s t ę p u j ą c w p o c z ą t k o w e j i k o ń c o w e j fazie o b r z ę d u (albo jego p o s z c z e g ó l n y c h części, czy też przed i po p e w n y c h d z i a ł a n i a c h i n s t r u m e n t a l n y c h ) , o k r e ś l a i c h granice w sensie r a m czaso­ w y c h , a zarazem r a m s t r u k t u r a l n y c h . E l e m e n t e m z n a c z ą c y m jest t u o b e c n o ś ć t a ń c a w p i e r w s z y m i o s t a t n i m akcie o b r z ę d u , przed i po w ł a ­ ściwym działaniu obrzędowym. W przedstawionych w c z e ś n i e j p r z y k ł a d a c h r u c h o w y c h s y m b o l i t r e ś c i granic w t a ń c u , w y d z i e l a n y m i o b i e k t a m i o d d z i a ł y w a n i a b y ł y pewne postaci i p r z e d m i o t y obiegane t a ń c e m , o d d z i a ł y w a j ą c y na siebie nawza­ j e m w y k o n a w c y t a ń c a , czy nawet nieuprzedmiotowione w ż a d e n s p o s ó b idee. W t y m w y p a d k u o w y m c h r o n i o n y m i w y d z i e l a n y m p r z e d m i o t e m d z i a ł a n i a tanecznego jest samo d z i a ł a n i e o b r z ę d o w e . M o d e l o w y m p r z y k ł a d e m zastosowania k l a m r y tanecznej jest t z w . vrzi­ no kolo z t e r e n u Serbii, p o s i a d a j ą c e t e ż —• zgodnie ze ś w i a d e c t w e m K a ­ zimierza M o s z y ń s k i e g o — o d p o w i e d n i k i na terenie B u ł g a r i i ( M o s z y ń s k i , 1967, t. 2: 1, s. 2 7 3) . B y ł to k o ł o w y taniec p o p r z e d z a j ą c y i z a m y k a j ą c y d z i a ł a n i e o b r z ę d o w e , łącznie z k t ó r y m m i a ł s t a n o w i ć magiczny sposób p r z e r y w a n i a suszy. Całość a k c j i r o z g r y w a ł a się w nocy. G r u p a m ę ż c z y z n u d a w a ł a się na cmentarz, poza o b r ę b wsi. Rozpalali oni t a m ognisko, w y ­ b i e r a l i wodza, a n a s t ę p n i e zrzuciwszy odzież t a ń c z y l i d o o k o ł a ogniska „do u p a d ł e g o " i w z u p e ł n y m m i l c z e n i u . Na znak d a n y przez wodza p r z y ogniu p o z o s t a w a ł o t y l k o k i l k u u c z e s t n i k ó w , i n n i zaś ruszali do wsi, czy­ n i ą c w s z e l k i m i sposobami j a k n a j w i ę k s z y h a ł a s . Z n a l a z ł s z y się w jej o b r ę b i e , nadal h a ł a s u j ą c , obiegali ją całą, po c z y m w r a c a l i do o g n i ­ ska, gdzie po raz d r u g i , w s p o s ó b i d e n t y c z n y j a k poprzednio, w y k o ­ n y w a l i vrzino kolo. T r ó j f a z o w o ś ć d z i a ł a ń : t a n i e c — d z i a ł a n i e nietaneczne— taniec, b ę d ą c a i s t o t ą k l a m r y tanecznej, jest t u w y r a ź n a . M o s z y ń s k i z w r ó c i ł u w a g ę przede w s z y s t k i m na ś r o d k o w ą część o b r z ę ­ du, c z y l i d z i a ł a n i e nietaneczne, i n t e r p r e t u j ą c je jako o b ł a w ę i w y g a ­ nianie Ż m i j a , k t ó r y o s i e d l a j ą c się w ś r ó d l u d z i s t a ł się m i m o w o l n y m s p r a w c ą suszy „ j a k o że burze i g r a d y o m i j a j ą siedzibę Ż m i j a " ( M o s z y ń ­ ski, 1967, t. 2: 1, s. 273, 486-487). C a ł y r y t u a ł zaś t r a k u j e j a k o p r z y k ł a d w y p ł a s z a n i a i odstraszania d e m o n ó w za p o ś r e d n i c t w e m d ź w i ę k u . I n t e r ­ pretacja ta b u d z i z a s t r z e ż e n i a przede w s z y s t k i m ze w z g l ę d u na charak­ t e r y s t y k ę domniemanego sprawcy n i e s z c z ę ś c i a wyganianego ze w s i , k t ó ­ rego M o s z y ń s k i n a z y w a w y m i e n n i e Ż m i j e m l u b S m o k i e m , j a k k o l w i e k 7 6 7 8 vrzino W p r o w a d z o n y c h przeze m n i e p r a c a c h nie kolo d o t a r ł a m do ż a d n e g o innego opisu c z y f o r m a n a l o g i c z n y c h , poza o p i s e m p o z o s t a w i o n y m p r z e z Moszyńskie­ go. O t a ń c u t y m w s p o m i n a w p r a w d z i e V a k a r e i s k i , jest to j e d n a k i n f o r m a c j a o c h a ­ rakterze przyczynku, przy c z y m interpretacja t a ń c a jest tam taka sama, j a k u szyńskiego. Vakareiski, 1965, s. 303-304. Mo­ �122 JOLANTA KOWALSKA w l u d o w e j m i t o l o g i i p o ł u d n i o w o - s ł o w i a ń s k i e j są to postaci antagonistyczne ( T o m i c k i , 1976, s. 69-85, s z c z e g ó l n i e s. 82). Ż m i j n a l e ż y do istot p i o r u n o w ł a d n y c h s p r a w u j ą c y c h o p i e k ą nad p ł o d n o ś c i ą , z w a l c z a j ą c y c h wszelkie ciemne siły z a g r a ż a j ą c e urodzajom, a co n a j w a ż n i e j s z e z s y ł a j ą c y c h desz­ cze i z w a l c z a j ą c y c h S m o k i , k t ó r e z a t r z y m u j ą w o d ę b ą d ź p o w o d u j ą n a d ­ mierne, szkodliwe opady, gradobicia i t p . K i e r u j ą c się zatem i n t e r p r e t a c j ą M o s z y ń s k i e g o , zgodnie z k t ó r ą vrzino kolo jest d z i a ł a n i e m r e p r e s y j n y m , n a l e ż a ł o b y p r z y j ą ć , że w y g a n i a n y b y ł ze w s i Smok, w p r z e c i w n y m b o w i e m w y p a d k u d z i a ł a n i e to nabiera cech dwuznacznego „ p a k t u z d i a b ł e m " , w rezultacie k t ó r e g o p r z e s t r z e ń sie­ dzib l u d z k i c h dla n i e w i a d o m y c h p r z y c z y n otwierana b y b y ł a na w p ł y w sił, od k t ó r y c h w z w y k ł y c h w a r u n k a c h b y ł a starannie izolowana. P r z y t y m podobne „ o t w a r c i e " b y ł o b y p r z y c z y n ą p o g ł ę b i e n i a k r y z y s u , g d y szło 0 jego z a ż e g n a n i e . W ą t p l i w o ś c i b u d z i t a k ż e o d s t r a s z a j ą c a i represyjna i n t e r p r e t a c j a t y c h d z i a ł a ń o b r z ę d o w y c h . Nazwa t a ń c a — vrzino kolo, to znaczy „ s a b a t cza­ r o w n i c " l u b „ z a c z a r o w a n e " albo „ b ł ę d n e k o ł o " (Wierzbicki, R a d n o v i č , Chlabicz, 1966, s. 246) — sugeruje, że m a m y t u do czynienia z o d w r ó c e ­ n i e m p r a w i d e ł r z e c z y w i s t o ś c i l u d z k i e j . Znajduje to odzwierciedlenie w symbolice e l e m e n t ó w k o n t e k s t u wykonawczo-sytuacyjnego: miejscu t a ń c a , k t ó r y m jest cmentarz, gdzie t a ń c z ą j e d y n i e i s t o t y demoniczne, nocnej porze w y k o n a n i a , n a g o ś c i i m i l c z e n i u tancerzy, i c h izolacji od w s z y s t k i c h p o z o s t a ł y c h m i e s z k a ń c ó w w s i . Z w r a c a t e ż u w a g ę fakt, że tancerze o b i e g a j ą c w i e ś h a ł a s u j ą , ale n i e w y d a j ą l u d z k i c h g ł o s ó w , a j e ­ d y n i e „ m r u c z ą " l u b „ r y c z ą " . Inaczej m ó w i ą c , nie z a c h o w u j ą się j a k ludzie. Na podstawie przedstawionych danych w p r o w a d z a m i n t e r p r e t a c j ę vrzino kolo (łącznie z s e k w e n c j ą ś r o d k o w ą ) jako d z i a ł a n i a magicznego, k t ó r e s t a n o w i ł o o d p o w i e d ź c z ł o w i e k a na z a k ł ó c e n i e p r a w p r z y r o d y i w y ­ n i k a j ą c y s t ą d k r y z y s ( d ł u g o t r w a ł ą suszę), a zarazem p r ó b ę n a p r a w y za­ i s t n i a ł e g o stanu rzeczy w planie bardziej o g ó l n y m n i ż w y p ł a s z a n i e poza g r a n i c ę w s i domniemanego s p r a w c y . Uczestnicy o b r z ę d u , zgodnie z m o i m z a ł o ż e n i e m , p r z y j m o w a l i na siebie r o l ę w r o g i c h sił (stąd „ s p o s ó b bycia tancerzy"), z y s k u j ą c t y m s a m y m m o ż l i w o ś ć k o n t r o l o w a n i a i c h . O d ­ g r y w a l i p r z e ł a m a n i e r z e c z y w i s t o ś c i l u d z k i e j i k r y z y s (pierwszy taniec 7 7 1 penetracja wsi), b y n a s t ę p n i e m ó c go z a ż e g n a ć ( p o w r ó t na cmentarz i p o n o w n y taniec) u s u w a j ą c go ze swej r z e c z y w i s t o ś c i i o d d z i a l a j ą c gra­ n i c ą „ b ł ę d n e g o " , a zarazem „ z a c z a r o w a n e g o " k r ę g u . 7 S 7 7 T e g o r o d z a j u u s z c z e g ó ł o w i e n i e m o ż n a u z n a ć za r e z u l t a t s w o i s t y c h r a c j o n a l i z a ­ c j i . P o r . m e c h a n i z m r e a k c j i n a w e w n ę t r z n y k r y z y s p s y c h i c z n y w t a r a n t y z m i e , gdzie u k o n k r e t n i o n ą „ w i n ę " przypisuje się tarantuli. De M a r t i n o , 1971, s. 198-206, 255-269. 7 8 W z a p i s i e M o s z y ń s k i e g o b r a k i n f o r m a c j i n a temat k i e r u n k u r u c h u t a ń c z ą c y c h p o r u s z a j ą c y c h s i ę po obwodzie k o ł a . S e n s o k r e ś l e n i a b ł ę d n y s u g e r u j e n i e t y l e b ł ę d ­ n o ś ć d z i a ł a n i a , ile r a c z e j jego o b ł ę d n o ś ć , o d m i e n n o ś ć , n i e l u d z k o ś ć . �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 123 K l a m r a taneczna spotykana jest powszechnie j a k o c z y n n i k k o m p o z y ­ c y j n y w o b r z ę d a c h i c a ł y c h c y k l a c h o b r z ę d o w y c h z w i ą z a n y c h genetycz­ nie z k a t e g o r i ą rites de passage. W przedstawianych t u r o z w a ż a n i a c h s y g n a ł e m tego zagadnienia b y ł r o z k ł a d o b e c n o ś c i t a ń c a w o b r z ę d a c h c y ­ k l i rocznego i i n d y w i d u a l n e g o , ze w z g l ę d u na d y c h o t o m i ę ruch—bezruch. M o ż n a w y r ó ż n i ć d w a sposoby w y r a ż a n i a t r e ś c i granica, k t ó r e m a j ą cha­ r a k t e r k l a m r y tanecznej, w y n i k a j ą c e z u d z i a ł u t a ń c a w t y c h o b r z ę d a c h . Po pierwsze, t a ń c e w c h o d z ą c e w s k ł a d a k t ó w i d z i a ł a ń o b r z ę d o w y c h w r o l i i c h e l e m e n t ó w i n t e g r a l n y c h , p o j a w i a j ą c e się w fazie p o c z ą t k o w e j i k o ń c o w e j d z i a ł a n i a , o k r e ś l a j ą jego p u n k t y skrajne, a zarazem s y g n a l i ­ z u j ą z w a r t o ś ć . Z drugiej strony, t a ń c e „ i n t e r m e d i a l n e " , p o j a w i a j ą c e się pomiędzy poszczególnymi aktami obrzędu, podkreślają następstwo kolej­ n y c h jego faz. P r z y k ł a d e m t y c h ostatnich m o g ą b y ć zabawowe t a ń c e n i e z a m ę ż n e j m ł o d z i e ż y w polskich weselach, p l a s u j ą c e się w n i c h w t a k i w ł a ś n i e s p o s ó b . Nie p e ł n i ł y one b e z p o ś r e d n i o i s t o t n y c h f u n k c j i o b r z ę d o ­ w y c h , a s t a n o w i ł y j e d y n i e rodzaj leitmotivu s p a j a j ą c e g o w s z a k ż e kolejne a k t y w całość. Podobnie rzecz się m a z o b e c n o ś c i ą t a ń c ó w o charakterze z a c h o w a ń ludycznych w rocznym cyklu o b r z ę d o w y m , skoncentrowanym na ż y c i u jako w a r t o ś c i u n i w e r s a l n e j . P o j a w i a j ą się p o m i ę d z y n a s t ę p u j ą ­ c y m i po sobie kolejno k o m p l e k s a m i d z i a ł a ń o b r z ę d o w y c h , w okresach, k t ó r e o k r e ś l a m „ c z a s e m t r w a n i a " , czasem codziennym s t a n o w i ą c y m prze­ c i w w a g ę eliadowskiego czasu ś w i ę t e g o (Eliade, 1970, s. 97-113). Do k a t e g o r i i r u c h o w y c h s y m b o l i t r e ś c i granica w t a ń c u n a l e ż ą t a k ż e tańce „wspomagające", wykonywane równocześnie z inną czynnością o b r z ę d o w ą czy p r a k t y c z n ą , a m a j ą c e z a p e w n i ć j e j p o m y ś l n y przebieg. P r z y k ł a d a m i : taniec t o w a r z y s z ą c y w y p i e k o w i ciasta o b r z ę d o w e g o w w e ­ selach ze wschodnich o b s z a r ó w P o l s k i ( M o s z y ń s k i , 1928, s. 185, 196, 202), poleski taniec w y k o n y w a n y przez d o j r z a ł y c h u c z e s t n i k ó w wesela, g d y p a ń s t w o m ł o d z i s p ę d z a j ą p i e r w s z ą w s p ó l n ą noc ( M o s z y ń s k i , 1928, s. 191192) , czy p o j a w i a j ą c y się w analogicznych o k o l i c z n o ś c i a c h b u ł g a r s k i taniec čukane na piper, s t a n o w i ą c y d o m e n ę m ę ż c z y z n (Vakarelski, 1965, s. 274), oraz c y t o w a n y przez Sachsa taniec a b o r y g e n ó w a u s t r a l i j s k i c h w y k o n y w a n y przez k o b i e t y i m ł o d y c h c h ł o p c ó w , podczas g d y m ę ż c z y ź n i z n a j d u j ą się na p o l o w a n i u (Sachs, 1965, s. 76). W t y m o s t a t n i m p r z y k ł a ­ dzie, dodajmy, k o b i e t y i c h ł o p c y t a ń c z y l i w o k ó ł w y o b r a ż e ń z w i e r z ą t , na k t ó r e polowali mężczyźni. 7 9 Taniec „ w s p o m a g a j ą c y " towarzyszy z r e g u ł y d z i a ł a n i o m , k t ó r e stano­ w i ą w o b r z ę d z i e element g r y z losem, m o g ą c e j p o w i e ś ć się l u b nie, b ą d ź d z i a ł a n i o m u t y l i t a r n y m — w y k o n a n i u k o n k r e t n e j p r a c y — k t ó r e ze w z g l ę d u na s w ą w a g ę w ż y c i u c z ł o w i e k a d o m a g a j ą się odpowiednika 7 9 W przeciwieństwie pomieszczenia, wany był w gdzie innym do w s p o m n i a n e g o w c z e ś n i e j młodzi spędzają pomieszczeniu p a ń s t w o m ł o d z i pozostawali razem. pierwszą lub na tańca wykonywanego wspólną podwórzu. noc, Trwał taniec tak ten wokół wykony­ długo, jak długo �124 JOLANTA KOWALSKA w planie o b r z ę d o w y m , a p r z y t y m t a k ż e s t a n o w i ą element g r y losowej. Taniec staje się i c h rzecznikiem i reprezentantem. J e d n o c z e ś n i e s ł u ż y magicznemu p r z e k a z y w a n i u sił i energii analogicznie do przekazu -padli zawartego w t a ń c a c h pakarena i patoe'doe' przez sam fakt obecności w o k r e ś l o n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h . Sachs s ł u s z n i e o k r e ś l a t a k i przekaz jako t e l e p a t y c z n y (Sachs, 1965, s. 76). W y k o n a n i e t a ń c a stanowi t u t a k ż e s y g n a ł separowania i wydzielania, a zarazem zabezpieczania d z i a ł a ń , k t ó r y m towarzyszy. Tworzona granica jest par excellance s t r u k t u r a l n ą g r a n i c ą jungowskiego participation my­ stique z n a j d u j ą c ą w y r a z w t r w a n i u t a ń c a (Jung, 1976, s. 134). Widoczna jest ona t a k ż e w p o z o s t a ł y c h w a r i a n t a c h granicznych w y r a ż e ń w t a ń c u , j a k k o l w i e k t a m na p l a n p i e r w s z y w y s u w a się s y m b o l i k a przestrzennych i czasowych k a t e g o r i i k u l t u r o w y c h . W t y m ż e sensie, s y m b o l i k a g r a n i c y w y r a ż a n e j t r w a n i e m r u c h u s t a n o w i element przekazu zawartego w k a ż ­ d y m t a ń c u , k t ó r y d z i e j ą c się jest zarazem s y m b o l i c z n y m generatorem r z e c z y w i s t o ś c i swojej l u b obcej, a w r a z z n i ą o p t y m a l n y c h w a r u n k ó w mających nastąpić zdarzeń. 4. R U C H O W E ŚRODKI W Y R A Z U PROCESU POZNAWCZEGO Z a k t y w n y m , p o z n a w c z o - k o n s t r u k c y j n y m stosunkiem c z ł o w i e k a do r z e c z y w i s t o ś c i w i ą ż e się p r o b l e m b ł ą d z e n i a j a k o modus operandi w ł a ś c i ­ w y k o n d y c j i l u d z k i e j oraz b ł ę d u jako czynnika w e r y f i k u j ą c e g o k o n ­ struowane hipotezy, w y z n a c z a j ą c e g o kolejne etapy p o s z u k i w a ń . K o r e s ­ p o n d u j ą z n i m i symbole: l i n i i prostej jako w i z e r u n k u najdoskonalszej drogi poznania, k t ó r e j p r z y p i s y w a n a jest z r e g u ł y boska proweniencja, spirali i m e a n d r u w y o b r a ż a j ą c y c h d r o g ę ludzkiego p o z n a n i a — b ł ą d z e n i a oraz idea l a b i r y n t u j a k o odpowiednika nie do k o ń c a poznawalnej rzeczy­ wistości. W przedstawionych dotychczas r o z w a ż a n i a c h s y g n a l i z o w a ł a m obec­ ność tych symboli w omawianych p r z y k ł a d a c h tańców. D o m i n o w a ł y w n i c h symbole p o z n a n i a — b ł ą d z e n i a . R o l ę t ę p e ł n i ł y r ó ż n e w a r i a n t y r u c h u obrotowego — r u c h w i r o w y , r u c h w o k ó ł w ł a s n e j osi, po obwodzie k o ł a i t d . , kojarzone pod w z g l ę d e m f o r m a l n y m i t r e ś c i o w y m z s y m b o l e m s p i r a l i . W y s t ą p i ł t a k ż e o d p o w i e d n i k owej idealnej l i n i i prostej — skok (kolejny to a r g u m e n t u z a s a d n i a j ą c y r o l ę skoku jako apotropeionu), j e d y ­ na — j a k p a m i ę t a m y — forma r u c h u u m o ż l i w i a j ą c a „ b e z p o ś r e d n i ą " pe­ n e t r a c j ę czasoprzestrzennej r z e c z y w i s t o ś c i w osi g ó r a — d ó ł . P o ś r e d n i ą f o r m ę s t a n o w i ą t a ń c e , w k t ó r y c h ma miejsce k o n i u n k c j a s y m b o l i l i n i i prostej i spirali, w y k o n y w a n e w o k ó ł r e k w i z y t u s y m b o l i z u j ą c e g o z w i ą z e k nieba i ziemi, w y z n a c z a j ą c e g o zarazem k a r d y n a l n y p u n k t organizacji r z e ­ czywistości. Odczytuję ją jako relację o ludzkim poznaniu—błądzeniu, z y s k u j ą c y m sens i c e l o w o ś ć w kontakcie z sacrum. Z a k ł a d a m p r z y t y m , że analogiczna m o ż e b y ć semantyka t a ń c ó w , w k t ó r y c h r u c h o b r o t o w y ł ą c z o n y jest ze skokiem. �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 125 R o z w a ż e n i e k w e s t i i poznania i penetracji r z e c z y w i s t o ś c i pod k ą t e m b ł ą d z e n i a jako m e t o d y zdobywania w i e d z y u m o ż l i w i szersze n i ż d o t y c h ­ czas u w z g l ę d n i e n i e r u c h o w y c h s y m b o l i stosunku podmiotowego ego, t a ń ­ czącego c z ł o w i e k a , nie t y l k o do r z e c z y w i s t o ś c i , ale i do siebie samego. Potrzeba refleksji tego rodzaju z w i ą z a n a jest z sytuacjami k r y z y s u i des t r u k t u r y z a c j i o s o b o w o ś c i ego (a w r a z z n i ą d e s t r u k t u r y z a c j i jego rze­ c z y w i s t o ś c i ) oraz z o d p o w i a d a j ą c ą i m w planie o b r z ę d o w y m l i m i n a l n ą fazą o b r z ę d ó w p r z e j ś c i a . Choreotechniką tańców towarzyszących t y m działaniom, występują­ c y m w określonym jak wyżej kontekście sytuacyjnym, rządzi również archetyp m y ś l e n i a o centrycznie z r e l a t y w i z o w a n e j czasoprzestrzeni l u d z ­ k i e j r z e c z y w i s t o ś c i . Proces j e j rozpoznania s y m b o l i z o w a n y jest r u c h e m r o z w i j a j ą c y m się po spirali, k t ó r e m u zgodnie z k u l t u r o w ą k w a l i f i k a c j ą r u c h u p r z y p i s y w a n a jest s y m b o l i k a b ł ą d z e n i a i penetracji. Reprezenta­ t y w n y m i c h p r z y k ł a d e m jest taniec w autoterapeutycznych seansach t a r a a i y s t y c z n y c h , p e ł n i ą c y w n i c h r o l ę d z i a ł a n i a e w o k u j ą c e g o — do k u l ­ m i n a c j i — i r o z ł a d o w u j ą c e g o w e w n ę t r z n y k r y z y s psychiczny . N i ż e j c y ­ t u j ę opis przebiegu c y k l u tanecznego M a r i i z N a r d o zarejestrowany przez Ernesto de M a r t i n o (de M a r t i n o , 1971, s. 86-87). 8 0 ..Figury taneczne tarantelę wać rozwijały i tarantystka na dźwięki leżąca się w ¡ n a s t ę p u j ą c y m na podłodze na rzucając rytmicznie g ł o w ą w porządku: kapela zaczęła wznak zaczęła natychmiast grać reago­ prawo i lewo. N a s t ę p n i e , j a k gdyby przez jej c i a ł o p r z e t o c z y ł a s i ę fala d ź w i ę k o w a , z a c z ę ł a p e ł z a ć n a plecach odpycha­ jąc wybijała się zgiętymi w kolanach nogami i tłukąc piętami o podłogę. Głową g w a ł t o w n e tempo, a r u c h y n ó g zespolone b y ł y z r y t m e m t a r a n t e l i . W y k o n a ł a w sposób z wyciągniętymi w bok r ę k a m i j e d e n o b r ó t po o b r z ę d o w y m k r ę g u , odwróciła b r z u c h — nogi rozrzucone, sobą s i ę nagle n a l u b pod t u ł o w i e m , nieiadzie. F i g u r y te n a ś l a d o w a ł y jęcia pozycji pionowej, żywała głowa w więc swoją ciągłym w nieruchome ręce rytmicznym ruchu, w ł o s y oczywisty sposób stworzenie zgięte w przed burzliwym niezdolne do j a k b y p r z y r o ś n i ę t e do z i e m i , c z y l i t a r a n t u l ę . T a ń c z ą c a identyfikację z tarantulą, była u j a r z m i o n a przez ten później za­ prze­ bestię, tań­ c z y ł a z n i ą , co w i ę c e j , s a m a b y ł a t a ń c z ą c ą b e s t i ą . P o m o m e n c i e i d e n t y f i k a c j i z p a ­ jąkiem nastąpił kilkakrotnie w moment rozłączenia: prostych c z a s u do c z a s u n i e k t ó r e w rekach. Trzymała łowia; wzniesionych znane figury chusteczkę do tarantystka zerwała podwójnych podskokach s i ę n a nogi i obrzędowy krąg, przebiegła wykonując tradycyjnej taranteli z k o l o r o w ą za d w a k o ń c e góry nad głową; w rękach zgiętych opuszczonych od chusteczką wzdłuż do t y ł u z a p l e c a m i w ten tu­ spo­ s ó b , ż e j e d n a b y ł a w z n i e s i o n a do g ó r y , a d r u g a opuszczona w d ó ł itp. R ó w n i e ż w tej fazie, podobnie j a k w c y m i stopami Po pewnym ło, po waga czasie, nie d ł u ż s z y m którym stawała kładnością poprzednich, tarantystka przestrzegała u d e r z a ł a o p o d ł o g ę niezmiennie przebiegała niż kwadrans, cykl tarantystka, s i ę coraz mniej pewna, i wszystko zaczęło We wnioskach się skończyło się frenetycznym z badań de taneczny stopniowo Tańczą­ dobiegł końca. K o ­ zmniejszać, r y t m nie b y ł j u ż p r z e s t r z e g a n y d a j ą c y m bliski upadek, j a k przy zawrocie s o ściśle rytm. 50 r a z y w c i ą g u k a ż d y c h 10 s e k u n d . równo­ z taką kręceniem się w kółko do­ zapowia­ głowy". Martino stwierdza, że obserwowane e k i p ę w y p a d k i tarantyzmu apulijskiego s t a n o w i ł y z n i e k s z t a ł c o n ą f o r m ę przez jego autonomicz- �126 JOLANTA KOWALSKA W opisanym c y k l u tanecznym widoczne są w y r a ź n i e t r z y fazy r u c h u , k t ó r y o d b y w a ł się w o b r ę b i e k r ę g u (pomocnice p i l n u j ą , b y t a r a n t y s t k a nie w y d a l a ł a się poza jego granice) i p r z e b i e g a ł po obwodzie k o ł a . W po­ c z ą t k o w e j , t a ń c z ą c a r o z p o z n a w a ł a niejako s y t u a c j ę , w k t ó r e j z n a l a z ł a się, i granice danego j e j ś w i a t a (do pewnego stopnia m a m y t u t a k ż e do czynienia z r e k o n s t r u k c j ą granic). W y k o n a ł a p i e r w s z y p e ł n y o b r ó t po obwodzie k o ł a , l e ż ą c na plecach, po c z y m p r z y j ę ł a p o z y c j ę , k t ó r ą oznaj­ m i ł a : „ j e s t e m t a r a n t u l ą " i p o d d a ł a się d z i a ł a n i u swej „ z g r y z o t y , k t ó r a k a ż e p ł a k a ć " . N i e bez znaczenia jest w ł a ś c i w a tej fazie preferencja ruchu „niezwykłego", znamionującego najpierw bezradność, a następnie bestiaryzację tarantystki. K o l e j n o n a s t ę p u j e faza, k t ó r ą de M a r t i n o i d e n t y f i k u j e jako fazę w a l ­ k i . M a r i a z Nardo, p r z y j ą w s z y p o z y c j ę s t o j ą c ą , ściga s w ą p r z e ś l a d o w c z y n i ę p r z e b i e g a j ą c w i e l o k r o t n i e k r ą g taneczny (zwraca t u u w a g ę obec­ n o ś ć skoku, z n a c z ą c a ze w z g l ę d u na o k r e ś l o n ą w y ż e j jego s y m b o l i k ę ) , p r z y c z y m p o j a w i a j ą c e się t u elementy choreotechniki z w y k ł e j t a r a n t e l i stanowią — jak należy d o m n i e m y w a ć — sygnał normalizacji sytuacji . Nie uzyskawszy w y z w a l a j ą c e j ł a s k i ś w . P a w ł a M a r i a p r z e g r y w a i po­ n o w n i e ulega „ z g r y z o c i e " z a c i e ś n i a j ą c o b w ó d przemierzanego k o ł a a ż do c a ł k o w i t e j nieomal jego r e d u k c j i , do o b r o t ó w w o k ó ł w ł a s n e j osi, po 8 1 8 2 8 3 nego z j a w i s k a k u l t u r o w e g o , na k t ó r e g o charakter szczególnie silny w p ł y w historia Apulii w okresie k s z t a ł t o w a n i a pansją na te islamu tereny wywarła s i ę jego p i e r w o c i n , to j e s t p o m i ę d z y a wyprawami krzyżowymi. zgodnie z jego p r z e k o n a n i e m — s y m b o l e m Symbol „złej przeszłości", symboliczne zaś s z e n i e „ w y a l i e n o w a n y m m o m e n t e m w e w n ę t r z n e j zgryzoty, k t ó r a s z u k a s a m e j b ę d ą c symptomem eks­ tarantuli jest nie dokonanego w y b o r u i k o n f l i k t ó w d z i a ł a j ą c y c h w m o ś c i t a r a n t y s t ó w . U z a s a d n i e n i a d l a o b e c n o ś c i postaci ś w . P a w ł a — uką­ siebie" podświado­ udzielającego ta- r a n t y ś c i e w ostatniej fazie e g z o r c y z m u ł a s k i , u w a l n i a j ą c e j go spod w p ł y w u z a t r u c i a spowodowanego chłonięcia imaginowanym owej ekstatycznej tarantyzm, k t ó r y pierwotnie cjach konfliktowych ukąszeniem, praktyki upatruje przez K o ś c i ó ł de Martino w próbach tj. w okresie, (porównuje gdy go z i n n y m i f o r m a m i e k s t a z y t a n e c z n e j , prowadzone były badania, do s a m e g o k r y z y s u i d e n t y f i k o w a n e g o z c h o r o b ą . D e 8 1 sprowadzony opierając został Martino, w roku wyłącznie 1971, s. 209-306. M a r i a z Nardo, badana przy u ż y c i u testu list skojarzeniowych, n a h a s ł o szenie" o d p o w i e d z i a ł a : „ z g r y z o t a , k t ó r a k a ż e ci p ł a k a ć " . D e 8 1 że p e ł n i ł r o l ę „ k u l t u r o w e g o s y s t e m u obronnego" w s y t u a ­ s i ę n a m a t e r i a ł a c h historycznych i etnograficznych), w postaci obserwowanej 1959, po­ katolicki. Stwierdza także, S t w i e r d z a co n a s t ę p u j e : „Żeby bowiem zabić Martino, lub zadeptać „uką­ 1971, s. 333. tarantulę trzeba n a ś l a d o w a ć taniec m a ł e g o p a j ą c z k a , czyli t a r a n t e l ę : trzeba t a ń c z y ć razem z p a j ą k i e m , co w i ę c e j , t r z e b a s a m e m u s t a ć s i ę t y m p a j ą k i e m , k t ó r y t a ń c z y , t r z e b a u t o ż s a m i ć s i ę z w nim bez którym reszty. Równocześnie narzuci się t a ń c o w i jednak pająka trzeba własny uchwycić rytm kulminacyjny taneczny, zmusi moment, pająka, by t a ń c z y ł a ż do u p a d ł e g o , z m u s i do u c i e c z k i p r z e d g o n i ą c ą go s t o p ą , z m i a ż d ż y i r o z ­ depcze s t o p ą w y b i j a j ą c ą 8 1 Narastająca kanonu ruchu g w a ł t o w n i e r y t m taranteli". De częstotliwość wprowadzania opisanego cyklu stanowiła z b l i ż a n i a s i ę „ w y z w o l e n i a " tarantystki. De dla Martino, 1971, s. 81. t y c h e l e m e n t ó w r u c h u do miejscowych Martino, surowego obserwatorów 1971, s. 90. sygnał �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZ YWIST. W SYMB. TANCA 127 k t ó r y c h n a s t ę p u j e upadek k o ń c z ą c y c y k l . W tej fazie ma miejsce „ z w i ­ j a n i e " r u c h u po spirali, k o ń c z ą c e się w i r o w a n i e m w p u n k c i e . T y m r a ­ zem kontekst w y k l u c z a i n t e r p r e t a c j ę r u c h u w i r o w e g o jako d z i a ł a n i a k r e a ­ cyjnego. R u c h t u nie ekspanduje, a c o f a s i ę aż do granic zdezinte­ growanego ludzkiego „ j a " t a ń c z ą c e j t a r a n t y s t k i . Istotne znaczenie ma i ten fakt, że M a r i a z Nardo u z y s k a ł a ł a s k ę p r z e ł a m u j ą c d r ę c z ą c y ją k r y z y s w e w n ę t r z n y , w t r a k c i e przemierzania jednego z p e ł n y c h k r ę g ó w tanecznych, a w i ę c w ó w c z a s , g d y i s t n i a ł y po t e m u o p t y m a l n e w a r u n k i : gdy b y ł a niejako „ w drodze" do jej uzyskania. O m ó w i o n y seans t a r a n t y s t y c z n y stanowi n a j p e ł n i e j s z y w ś r ó d zareje­ s t r o w a n y c h w czasie b a d a ń , k t ó r y c h r e z u l t a t e m jest „ Z i e m i a z g r y z o t y " , w a r i a n t owego r y t u a ł u poszukiwania utraconej t o ż s a m o ś c i . Dane d o t y ­ czące i n n y c h w s k a z u j ą , że nie zawsze m i a ł y one tak k l a r o w n ą k o n ­ s t r u k c j ę . D e c y d o w a ł o t y m s t o p i e ń deformacji t a r a n t y z m u apulijskiego w momencie prowadzenia b a d a ń . Natomiast dane historyczne, przytacza­ ne w obszernym k o m e n t a r z u , p o t w i e r d z a j ą zasadniczy schemat przebie­ gu seansu u j a w n i o n y w t y m p r z y k ł a d z i e . T u t a k ż e z n a j d u j ą się i n f o r m a c j e d o t y c z ą c e asocjacji opisanych f o r m r u c h u s y m b o l i z u j ą c y c h proces zdobywania w i e d z y z r e k w i z y t e m w po­ staci l i n y ( t a r a n t y ś c i t r z y m a l i się j e j w czasie t a ń c a , p r z y c z y m n i e k i e d y z w i e s z a ł a się ona z drzewa, w o k ó ł k t ó r e g o w y k o n y w a n o taniec), nieobec­ n y m j u ż w ż a d n e j z w e r s j i r y t u a ł u zarejestrowanych w czasie b a d a ń w r o k u 1959. M a r t i n o uzasadnia jego zastosowanie przede w s z y s t k i m w z g l ę d a m i p r a k t y c z n y m i . T a r a n t y s t a t r z y m a j ą c się l i n y ł a t w i e j u t r z y m y ­ w a ł r ó w n o w a g ę , p r z y c z y m d ł u g o ś ć l i n y w y z n a c z a ł a z a s i ę g jego p o r u s z e ń . W p ł a s z c z y ź n i e symbolicznej z a ś wskazuje na z w i ą z e k z p a j ą k i e m (w ten s p o s ó b t a ń c z y ć m i e l i u k ą s z e n i przez p a j ą k a z w i e s z a j ą c e g o się z g a ł ę z i drzewa), z k t ó r y m i d e n t y f i k u j e się tarantysta, i na s y m b o l i k ę aioresis — r y t u a l n e g o h u ś t a n i a się. D l a p r o w a d z o n y c h przeze m n i e r o z w a ż a ń w a ż n y jest d r u g i z w y m i e n i o n y c h z w i ą z k ó w , z u w a g i na d o k u m e n t o w a n ą n i m a s o c j a c j ę z o b r z ę d a m i i n i c j a c y j n y m i i okresem seksualnego dojrzewania m ł o d z i e ż y (de M a r t i n o , 1971, s. 150-151, 234-252). Podobna k o n s t r u k c j a formalno-symboliczna, w k t ó r e j r u c h o b r o t o w y i w i r o w y „ r e g u l o w a n e " l i n ą kojarzone są z i d e ą i s e m a n t y k ą spirali, w y s t ę p u j e we wspomnianej w z w i ą z k u z p o d r ó ż a m i m i s t y c z n y m i , ta­ necznej i n i c j a c j i s z a m a ń s k i e j I n d i a n p o ł u d n i o w o a m e r y k a ń s k i e g o p l e m i e ­ nia K a r i b a (Eliade, 1974, s. 128-130). T u t a k ż e w a ż n ą r o l ę o d g r y w a po­ w t a r z a l n o ś ć p o d e j m o w a n y c h p r ó b , w czasie k t ó r y c h adept p r z y s w a j a ł sobie n a u k i mistrza i stopniowo w n i k a ł w siebie, a w rezultacie rozpo­ z n a w a ł w ł a s n e m o ż l i w o ś c i , aż w k o ń c u s t a w a ł się zdolny — j a k w i e ­ r z y ł — do przeprowadzenia faktycznej penetracji r z e c z y w i s t o ś c i : w ę d r ó w ­ k i przez poziomy kosmicznego u n i v e r s u m . W pierwszej fazie czterostopniowej i n i c j a c j i , n a u k i poprzedzane b y ł y t a ń c e m w y k o n y w a n y m w kole, w s p ó l n i e przez w s z y s t k i c h i n i c j o w a n y c h �128 JOLANTA KOWALSKA m ł o d z i e ń c ó w , p r z y c z y m nie t a ń c z y l i o n i j a k „ z w y k l i " ludzie, ale n a ś l a ­ d o w a l i r u c h y z w i e r z ą t , o k t ó r y c h m ó w i ł i m w naukach m i s t r z . W drugiej fazie i d e n t y f i k a c j a z n a ś l a d o w a n y m i z w i e r z ę t a m i b y ł a tak g ł ę b o k a , że i n i c j o w a n i — we w ł a s n y m przekonaniu — zamieniali się w j a g u a r y czy nietoperze (dodać n a l e ż y , że i n i c j a c j i t o w a r z y s z y ł y zabiegi d e p r y w a c y j n e , j a k u ż y c i e ś r o d k ó w halucynogennych, p o w s t r z y m y w a n i e się od snu, post). Pod koniec tej fazy w y s t ę p o w a ł p i e r w s z y taniec i n i c j o w a n y c h , m a ­ j ą c y charakter p o d r ó ż y mistycznej. M ł o d z i e ń c y t a ń c z y l i t r z y m a j ą c się zwieszonych z dachu d o m u o b r z ę d o w e g o l i n , o b r a c a j ą c się i h u ś t a j ą c , b ą d ź uczepieni i c h w i r o w a l i w p o w i e t r z u . „ W s t ę p u j ą " w ó w c z a s po „ s p i ­ ralnej d r a b i n i e " (jest to w ł a ś c i w a droga p o d r ó ż y s z a m a ń s k i c h K a r i b a , nazywana t a k ż e d r o g ą Ojca V u l t u r e , kreatora i g ł ó w n e j postaci panteo­ nu) do pierwszego p i ę t r a nieba. Z n a l a z ł s z y się t a m r o z p o z n a j ą jego obsza­ r y , s p o t y k a j ą nadprzyrodzone istoty, na s k r z y ż o w a n i u d r ó g Ż y c i a i Ś m i e r ­ ci d o k o n u j ą w y b o r u p o m i ę d z y Z i e m i ą Bez W i e c z o r u i Z i e m i ą Bez Ś w i t u (stanowi to o d p o w i e d n i k w y b o r u kometencji), a na koniec pouczani s ą przez ducha-przewodnika o przeznaczeniu dusz po ś m i e r c i . W ostatniej fazie i n i c j a c j i m ł o d z i e ń c y p r z e m i e r z a l i kolejne p i ę t r a n i e ­ ba, a ż do ostatniego, przenoszeni przez s z c z e g ó l n e g o rodzaju pojazd — p l a t f o r m ę w p r a w i a n ą w r u c h przez 4 r o z w i j a j ą c e się s k r ę c o n e l i n y . Z k o l e i p r z y k ł a d t a ń c a , w k t ó r y m r u c h ekspanduje w przestrzeni w l i n i i m e a n d r u . R o z w i ą z a n i e tego rodzaju reprezentuje s ł y n n y starog r e c k i geranos . B y ł to rodzaj k o r o w o d u w y k o n y w a n e g o przez d z i e w c z ę ­ ta i m ł o d z i e ń c ó w rozmieszczonych naprzemiennie w d ł u g i m ł a ń c u c h u , p o ­ ł ą c z o n y m u c h w y t e m d ł o n i . T a ń c z o n o go w nocy, p r z e b i e g a j ą c „ p o d s ł o ń ­ ce" m e a n d r y c z n ą d r o g ę o s k o m p l i k o w a n y m r y s u n k u , p r z y c z y m zgodnie z n i e k t ó r y m i ś w i a d e c t w a m i ( L a w l e r , 1964, s. 48, 148; Graves, 1967, s. 319) tancerze n i e ś l i t z w . rhymoi, co t ł u m a c z o n e jest j a k o l i n y . u 8 5 Taniec ten badacze w i ą z a l i z m i s t e r i a m i e l e u z y ń s k i m i p o ś w i ę c o n y m i Demeter i Persefonie oraz z — ł ą c z ą c y m i i c h k u l t z k u l t e m Dionizosa — m i s t e r i a m i o r f i c k i m i , k t ó r y c h t r e ś c i ą b y ł a tajemnica o d r a d z a j ą c e g o się życia. 8 4 Dane za: mi artykuł (L. B. Lawler, poświęcony Lawler, 1964, s. 46-48. T a s a m a a u t o r k a o p u b l i k o w a ł a nie znany­ szczegółowej The Geranos Dance reinterpretacji — A New nazwy i Interpretation, funkcji geranosu „Transactions the A m e r i c a n P h i l o l o g i c a l A s s c o c i a t i o n " , t. 77: 1946, s. 112-130). N a t e m a t Z w o 1 s к i, tologicznych: także 1978, s. 36-38 i n . d o t y c z ą c e „ c h o r e i n a t u r y " . N a t e m a t u z a s a d n i e ń m i ­ Graves, informacje na 1967, s. 310-320; temat także t a ń c e m Tezeusza 8 5 of geranosu: Santarcangeli, wykonywanego współcześnie 1982, s. 212-214. P o r . tańca yaryitos, zwanego (S t r a t o u, 1977, s. 19-22). J e s t to p o j ę c i e sporne, j e d n a k zgodnie z i n f o r m a c j a m i p o d a n y m i p r z e z L a w l e r badacze przychylają się do takiej, j a k zaprezentowana, jego i n t e r p r e t a c j i . Opinię t ę p o t w i e r d z a G r a v e s , p r z y c z y m p o w o ł u j e s i ę n a inne p r z y k ł a d y z a s t o s o w a n i a rekwizytu w t a ń c a c h starogreckich. tego �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 129 M i t y c z n y m p i e r w o w z o r e m geranosu b y ł taniec panien i m ł o d z i e ń c ó w z d o m ó w a t e ń s k i c h przeznaczonych na o f i a r ę dla M i n o t a u r a , k t ó r y c h przed ś m i e r c i ą w o t c h ł a n i a c h L a b i r y n t u u c h r o n i ł Tezeusz. O n to, d z i ę k i pomocy A r i a d n e , z d o ł a ł p o z n a ć i o z n a c z y ć w ł a ś c i w ą d r o g ę umo­ ż l i w i a j ą c ą z a g ł ę b i e n i e s i ę w L a b i r y n t , a n a s t ę p n i e bezpieczne z niego w y j ś c i e , p r z y c z y m znakiem drogi b y ł a n i ć . Tezeusz z a b i ł M i n o t a u r a i p o d ą ż a j ą c za n i c i ą w y d o s t a ł s i ę z L a b i r y n t u w y p r o w a d z a j ą c z e ń m ł o ­ dzież (zgodnie z n i e k t ó r y m i w e r s j a m i m i t u do w n ę t r z a L a b i r y n t u w s z e d ł sam Tezeusz). W drodze p o w r o t n e j z K r e t y do A t e n z a t r z y m a ł s i ę na Delos i t a m , przed w i z e r u n k i e m A f r o d y t y , w o k ó ł „ r o g a t e g o o ł t a r z a " z b u ­ dowanego przez A p o l l i n a z l e w y c h r o g ó w b y k ó w i j a ł ó w e k , po raz p i e r w ­ szy w y k o n a n y z o s t a ł geranos (Graves, 1967, s. 310-315; Santarcangeli, 1981, s. 213). Do niedawna n a z w ę tego t a ń c a t ł u m a c z o n o d o s ł o w n i e — geranos, w j ę z y k u g r e c k i m znaczy t y l e , co „ ż u r a w " — i na tej podstawie p r z y p i ­ sywano m u charakter t a ń c a n a ś l a d o w c z e g o , w k t ó r y m tancerze m i e l i b y n a ś l a d o w a ć poruszenia ptaka ( ż u r a w b y ł p o ś w i ę c o n y Demeter, jego r u ­ chy z a ś — z b l i ż e j nie o k r e ś l o n y c h p o w o d ó w — kojarzono z r y t u a l n y m i orgiami towarzyszącymi misteriom ). Przekonywającej reinterpretacji d o k o n a ł a L i l l i a n В . L a w l e r . S e m a n t y k ę t e r m i n u geranos w y w o d z i ona z rdzenia „ g e r - " co znaczy „ w i ć s i ę " , „ w z n o s i ć s i ę do g ó r y s p i r a l ą " , „ p o ­ r u s z a ć meandrycznie". Jest to i n t e r p r e t a c j a doskonale osadzona w p r z e d ­ s t a w i o n y m k o n t e k ś c i e m i t o l o g i c z n y m . Zarazem na j e j z a s a d n o ś ć wskazuje logika u ż y t y c h s y m b o l i : meandrycznego r u c h u tancerzy, o d p o w i a d a j ą c e ­ go drodze przez L a b i r y n t , k t ó r a o k a z a ł a s i ę d r o g ą k u ż y c i u , idzięki p r o ­ w a d z ą c e j i c h n i c i A r i a d n e , symbolizowanej w t a ń c u przez rhymoi. Symbole te w s p ó ł g r a j ą z t r e ś c i ą m i s t e r i ó w — w y d o b y c i e się z p o d ­ z i e m i ziarna, życia, Persefony, odrodzenie s i ę rozszarpanego przez t y ­ t a n ó w Dionizosa; w y s t ę p u j e t u t a k ż e w ą t e k d r o g i — b ł ą d z e n i a Demeter p o s z u k u j ą c e j p o r w a n e j Persefony oraz drogi przemierzanej w czasie o b ł ę ­ du przez Dionizosa (Graves, 1967, s. 91-97, 104-111) — podobnie w y w o ­ dzona przeze m n i e na i c h podstawie „ p o z n a w c z a " w y k ł a d n i a rozumienia tego t a ń c a . 8 6 8 6 Pewną Gravesa czący z wskazówką co do i s t n i e n i a tego z w i ą z k u n a t e m a t w i o s e n n e g o erotycznego posuwanie podskokami, s i ę z biegiem kojarzony miał linii być z z a m k n i ę t e g o w klatce, zagłębiającej tańca wykreślonego ruchem s ą dane przytoczone kreteńskiego. n a posadzce przepiórki się w zasadzkę Ruch wzoru wabionej przez tancerzy ł ą ­ labiryntu przez samca o k s z t a ł c i e labiryntu. Podobne s p r z ę ż e n i e m i a ł o b y g r a ć r o l ę t a k ż e w w y p a d k u geranosu, przy czym erotyka tańca l u d z i a s o c j o w a n a b y ł a z f a k t e m , i ż o b y d w a te p t a k i w y k o n u j ą w okresie g o d o w y m rodzaj t a ń c a (Graves, nioną interpretację zanych tańca semantycznie stosunku seksualnego 9 — Etnografia P o l . 30/1 1967, s. 318-319). S a n t a r c a n g e l i z k o l e i u w a ż a za u p r a w ­ ruch, k t ó r y ekspanduje w linii menadru i t a ń c ó w z ideą labiryntu (zalicza (Santarcangeli, do n i c h aeremos), z a 1982, s. 62, 215). zwią­ odpowiednik �130 JOLANTA KOWALSKA Charakterystyczne, że w i n t e r p r e t a c j i s e m a n t y k i t a ń c a ze w z g l ę d u na r u c h L a w l e r pozostaje p r z y t r a d y c y j n e j k w a l i f i k a c j i r u c h u m e a n drycznego j a k o odpowiednika r u c h ó w w ę ż a . W t y m t e ż skojarzeniu szu­ k a uzasadnienia dla o b e c n o ś c i rhymoi, k t ó r e m i a ł y b y b y ć jego s y m b o ­ l e m , sam z a ś taniec o k r e ś l a j a k o „ t a n i e c w ę ż a " . P o p e ł n i a t y m s a m y m b ł ą d , przypisuje b o w i e m signifiě r o l ę signifant. R u c h meandryczny, spi­ r a l n y , r u c h , j a k r u c h w ę ż a , nie t ł u m a c z ą się nawzajem, nie ł ą c z y i c h z w i ą z e k semazjologiczny. S ą g r u p ą s y n o n i m i c z n y c h w y r a ż e ń rucho-, w y c h s t a n o w i ą c y c h oznaczniki t r e ś c i : penetracja, b ł ą d z e n i e , b ł ą d z e n i e po­ znawcze. W i n n y m kodzie, np. w p l a s t y c z n y m , i c h o d p o w i e d n i k i e m b ę d ą w i z e r u n k i w ę ż a , m e a n d r u czy spirali. W i n n e j k o n w e n c j i meander l u b spirala jako schematyczne w i z e r u n k i w ę ż a s y m b o l i z o w a ć m o g ą k u l t u r o ­ we cechy w ę ż a . Uzasadniona jest natomiast proponowana przez L a w l e r interpretacja geranosu j a k o t a ń c a r a d o ś c i i z w y c i ę s t w a . Zgodnie z m i t e m m a m y t u do czynienia ze z w y c i ę s t w e m nad ś m i e r c i ą , j a k k o l w i e k sam taniec w y r a ż a proces, a nie fakt. S t ą d p r z e c i w s ł o n e c z n y k i e r u n e k r u c h u . W t y m k o n ­ t e k ś c i e z n a c z ą c a jest opinia Sachsa, k t ó r y s k ł a n i a się k u i n t e r p r e t o w a n i u t a ń c ó w s p i r a l n y c h i m e a n d r y c z n y c h asocjowanych z i d e ą L a b i r y n t u j a k o d r o g i z m a r ł y c h . N i e kłóci się to z p r o p o n o w a n y m przeze m n i e rozumieniem, jeżeli u w z g l ę d n i m y r e l i g i j n y p u n k t widzenia na ś m i e r ć j a k o p r z e m i a n ę do życia o i n n e j j a k o ś c i . W t y m sensie są one s y m b o l a m i d r o g i z m a r ł y c h k u ż y c i u , co znajduje w y r a z w fakcie, że r u c h s p i ­ r a l n y i meandryczny w s p ó ł w y s t ę p u j e w n i c h z s y m b o l a m i idealnej — prostej — d r o g i poznania b ą d ź z s y m b o l a m i idei c e n t r u m . Do tej k a t e ­ g o r i i n a l e ż ą obecne w zaprezentowanych t u p r z y k ł a d a c h r e k w i z y t y — l i n y — s t a n o w i ą c e symboliczne odwzorowanie n i c i życia Analogiczna c a ł o s t k a symboliczna: r u c h u , r e k w i z y t u i s y t u a c j i l i m i nalnej, w y s t ę p u j £ — s i ę g a j ą c po przytaczane j u ż dane — w „ t a ń c u s ł o ń ­ ca" I n d i a n p r e r i i , w k t ó r y m i n i c j o w a n i m ł o d z i e ń c y b y l i zawieszeni p o d dachem d o m u o b r z ę d o w e g o na linach przewleczonych przez m i ę ś n i e k l a t k i piersiowej i p l e c ó w (był to element r y t u a l n y c h t o r t u r ) . Dojrzali z a ś tancerze z w r a c a j ą c y się do S t w ó r c y w podobny s p o s ó b p r z y t r a c z a l i się 8 7 8 8 8 7 Pogląd labiryntu w Sachsa inspirowany b y ł ustaleniami kulturach megalitycznych. Sachs, J . Laylard na temat symboliki 1965, s. 155. S z e r z e j n a t e m a t tej f o r m y t a ń c ó w u S a c h s a s. 151-155. 8 8 N a temat symboliki i funkcji l i n y p o r ó w n a j dane z a w a r t e w : Eliade, 1974, s. 50, 78, 121, 136, 226, 484, 490 ( ś r o d e k p o d r ó ż y m i s t y c z n e j ) , s. 75 ( w y o b r a ż e n i e b i a ń s k i e g o m a ł ż e ń s t w a ) , s. 111 (droga dusz). Dla* t e r e n u S ł o w i a ń s z c z y z n y zob. M o s z y ń s k i e g o n a t e m a t l i n y oraz k w a l i f i k a c j i dróg i m o s t ó w nie­ uwagi (Moszyński, 1967, t. 2: 1, s. 712), V a k a r e l s k i e g o n a t e m a t d r ó g i m o s t ó w , k t ó r y m i p r z e c h o d z ą nowożeń­ cy, s y m b o l i z o w a n y c h Porównaj także asocjację m. in. c z e r w o n ą n i t k ą (Vakareiski, 1965, s. 273). l i n a — w ą ż w m i t o l o g i i h i n d u s k i e j , gdzie w ą ż V a s u k i liny o w i n i ę t e j spiralnie w o k ó ł g ó r y Mandara. pełnił funkcję �SKŁADNIKI KULTUROWYCH KONCEPCJI RZECZYWIST. W SYMB. TANCA 131 do s ł u p a , w o k ó ł k t ó r e g o w y k o n y w a n o taniec. Zarazem, w m i t a c h l u d ó w k u l t y w u j ą c y c h ten r y t u a ł taneczny w y s t ę p o w a ł m o t y w d r o g i p r o w a d z ą ­ cej do poznania zasady organizacji i istnienia ś w i a t a (przebywanie jej s t a n o w i ł o o d p o w i e d n i k poszukiwania owej zasady) oraz m o t y w p n ą c z a w i n o r o ś l i j a k o drogi m i ę d z y p i ę t r a m i kosmosu. T e n ż e zespół k o j a r z e ń symbolicznych w y s t ę p u j e w „ k u l a w y m t a ń c u " p a n n y m ł o d e j , w y k o n y w a n y m b e z p o ś r e d n i o po oczepinach (a w i ę c bez­ p o ś r e d n i o po o b r z ę d o w e j transformacji) w polskich weselach. S k ł a d a ł się on z d w ó c h części. W pierwszej panna m ł o d a t a ń c z ą c z panem m ł o d y m k u l a ł a , b y ł a w i ę c „ n a p r a w i a n a " i „ w y p r ó b o w y w a n a " t r z y k r o t n y m po­ w t ó r z e n i e m t a ń c a z i n i c j u j ą c y m i i p o ś r e d n i k a m i - o b c y m i . T r z y k r o t n e po­ w t ó r z e n i e i w ogóle p o w t ó r z e n i e t a ń c a , t y m w i ę c e j że przebiega on po obwodzie k o ł a , s t a n o w i — j a k m ó w i ł a m w c z e ś n i e j — t r a n s m u t a c j ę spirali. W d r u g i e j części panna m ł o d a w y k o n y w a ł a p r a w i d ł o w y taniec z panem m ł o d y m . Zarazem, w p i e ś n i t o w a r z y s z ą c e j oczepinom m ó w i o n o o c h m i e l u w i j ą c y m się w o k ó ł t y c z k i j a k o o c z y n n i k u s p r a w c z y m t r a n s f o r m a c j i . 0 podobnych faktach d o t y c z ą c y c h t a ń c a p a n n y m ł o d e j m ó w i Sachs po­ w o ł u j ą c się na p r z y k ł a d y z B a w a r i i , G r e c j i , N o w e j G w i n e i i M a r o k a (Sachs, 1965, s. 117, 129-130), p r z y c z y m k o j a r z y r u c h „ k u l a w y " , „ u s z k o ­ d z o n y " w p r o w a d z a n y do c i ą g u tanecznego z p e ł z a n i e m , często d o m i n u ­ j ą c y m w zachowaniach postaci i n i c j o w a n y c h . W y o d r ę b n i o n y k o m p l e k s symboliczny z a w i e r a j ą t a k ż e , p e ł n i ą c e j u ż przede w s z y s t k i m funkcje ludyczno-estetyczne i s ł a b i e j u d o k u m e n t o w a ­ ne, a r g e n t y ń s k i e t a ń c e ż n i w n e w y k o n y w a n e w o k ó ł s ł u p a oplatanego w czasie t a ń c a w s t ę g a m i (Benvenuto, 1965), d z i e w c z ę c e t a ń c e k o l a t t a m 1 pinal kolattam z I n d i i (Madras) z w i ą z a n e z okresem ś w i ą t wiosennych i m i t y c z n y m epizodem n a r o d z i n boga-herosa R a m y (Enakshi, 1970, s. 175176), w y s t ę p u j ą c e na terenie c a ł e j E u r o p y t a ń c e w y k o n y w a n e w o k ó ł s ł u ­ pa umajonego z i e l e n i ą (z jego w i e r z c h o ł k a z w i e s z a j ą się n i e k i e d y w s t ę g i t r z y m a n e przez tancerzy), w y k o n y w a n e w okresie ś w i ą t wiosennych oraz w d n i u letniego przesilenia s ł o n e c z n e g o . T u w y m i e n i ć n a l e ż y t a k ż e taniec mengket z Celebesu t a ń c z o n y przez m ł o d z i e ż po z a k o ń c z e n i u z b i o r ó w , ł ą c z ą c y w w a r s t w i e choreotechniki e l e m e n t y r u c h u meandrycznego i k o ł o w e g o z f o r m a c j ą m o s t u zlokalizo­ wanego w e w n ą t r z d w ó c h k o n c e n t r y c z n y c h k ó ł tancerzy, pod k t ó r y m k o ­ lejno, w pozycji kucznej, p r z e c h o d z ą wszyscy t a ń c z ą c y (Simatupang, b r w . , s. 146-147). W y s t ę p u j ą c a t u k u m u l a c j a r u c h o w y c h o z n a c z n i k ó w w powiązaniu z kontekstem sytuacyjnym (uroczystościom ż n i w n y m to­ warzyszy dobór małżeński p o ś w i a d c z a n y w s p ó l n y m u d z i a ł e m dziewcząt i m ł o d z i e ń c ó w w t a ń c u — stanowi to rodzaj z a r ę c z y n ) jest dla p r o w a ­ dzonych r o z w a ż a ń s z c z e g ó l n i e w a ż n a ze w z g l ę d u na fakt, że ł ą c z y s y m b o ­ l i k ę mediacji (most), t r a n s f o r m a c j i (przejście w pozycji kucznej pod m o ­ stem) i poznawczej penetracji ( r u c h m e a n d r y c z n y ) , p r z y c z y m s y m b o ­ l e m m e d i a c j i jest konfiguracja t a ń c z ą c y c h (most), nie z a ś r e k w i z y t . Na �132 JOLANTA KOWALSKA w s p ó ł z a l e ż n o ś ć t y c h e l e m e n t ó w i f o r m r u c h u w s k a z y w a ł Sachs na m a r ­ ginesie uwag d o t y c z ą c y c h t a ń c ó w m e a n d r y c z n y c h i s p i r a l n y c h z w i ą z a ­ n y c h z i n i c j a c j a m i i o b r z ę d a m i p ł o d n o ś c i (Sachs, 1965, s. 91-93, 117, 154). Podobnie jednak, j a k w w i e l u i n n y c h t r a f n y c h s p o s t r z e ż e n i a c h , k w e s t i i tej nie r o z w i n ą ł . LITERATURA Alexander 1964 H . В. North Anapetu 1979 The Lakota Angelova 1955 American Igra po Sun ogni. de Ze Dance, Mythology of all Races, Y o r k , t. 10. „ E x p e d i t i o n " , t. 13, n r 1, s. 17-23. Nestinarstvo, Sofia. studiów nad obrzędami obrzędowości warzystwa Przyjaciół weselnymi -weselnej, Nauk ludu Rozprawy w Wilnie, polskiego, cz. 1: Forma i Materiały Wydziału dra­ I To­ R o y a l Anthropological In­ t. 2, z. 3, W i l n o . J . H. M. 1962 Twin ceremonies in Bunyoro, „ J o u r n a l of the stitute of G r e a t B r i t a i n a n d I r e l a n d " , t. 92, cz. 1, s. Benedict 1935 1966 Mythology, kultury, 1-2, Columbia University Contributions to Anthro- York. Warszawa. E. L. Danzas B i e l a w s k i 1980 t. t. 21, N e w Wzory Benvenuto 1965 1-12. R. Zuni pology, Blake New C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o w a С. matyczna В e a 11 i e The W a n i c a R. Baudouin 1929 Indians, O j h a n k e folklóricas argentinas, Buenos Aires. J. Islam, Warszawa. A. 1970/71 Stick-dances, ..Yearbook of the International Folk Music C o u n c i l " , t. 2, s. 56-62. Blacking 1977 J. An Introduction to Venda traditional the Ethnology Dances, „Dance Studies", t. 2, s. 34-56. Boas F. 1925 Contributions to tributions 1928 Bella to Anthropology, Bella t. 5, N e w 1930 The Texts, Religion Zwyczaje 1980 T e m a t y , które Callois University Con- University Contributions to Anthropology, of the Kwakiutl Indians, t. 10, cz. 2, N e w Columbia University Contributions York. żniwiarskie mi w Polsce, odradzano, Kraków. Warszawa. R. Żywioł Cassirer 1977 Columbia York. J . S. 1916 1973 Columbia Kwakiutl, York. to Anthropology, B y s t r o ń of t. 3, N e w i ład, Warszawa. E. E s e j o c z ł o w i e k u . Wstęp C h o w n i n g do filozofii kultury, Warszawa. A. 1960/61 Canoe making among t. 3, n r 1, s. 32-39. the Molima of Fergusson Islands, „Expedition", �SKŁADNIKI KULTUROWYCH C o m a r a s w a m i 1964 1975 tan, Music, SYMB. TANCA 133 Podstawy kultury hinduskiej, W a r s z a w a , s. 143-156. Dance and Ecstasy, „ C o u r i e r U N E S C O " , n r 10, s. 12-15. A. Deautomatisation D ę b i ń s k i 1910 W A. D e i k m a n 1966 RZECZYWIST. A. Stwórczy Danielou KONCEPCJI and Mystic Experience, „Psychiatry", t. 29, s. 324-338. -historyczny), War­ K. Raskoł i sekty prawosławnej cerkwi rosyjskiej (szkic szawa. Dieterlen 1971 G. L e s ceremonies soixantenaires du Sigue chez les Ceremony of the Dogoń, „Africa", t. 41, Offering Lodge, „Field s. 1-11. D ors e y 1903 G. A. The Arapaho Sun Dance. The C o l u m b i a n M u s e u m P u b l i c a t i o n s . A n t h r o p o l o g i c a l S e r i e s " , t. 4 (75). Douglas M. 1966 Purity 1978 Natural and Danger, London. Symbols. Explorations in Cosmology, London. D o w s о n J. 1975 A Classical Dragomanov 1961 Notes the Dictionary of Hindu Mythology and Religion, New Delhi. M . P. on the World, Series, Slavic Religio-Ethical Indiana University Legends: Publications The Dualistic Russian and Creation of East-European t. 23, H a g a . E 1 i a d e M. 1970 Sacrum, 1974 Shamanism. Mac E l w a i n 1978 mit, Mythological E n a k s h i Frazer of ecstasy, Princeton. Tales and Stockholm the Allegany Studies Seneca, Acta Universitatis Stock- in C o m p a r a t i v e R e l i g i o n , n r 17, S t o c k h o l m . B. The Dance in India, Bombay. J. G. 1890 The Golden the peris 1962 Warszawa. techniques T. holmiensis. 1970 historia, Archaic Bough. A Study in Magic and Religion, cz. 2: Taboo and of the soul, C a m b r i d g e . Zlota gaiaź, Warszawa. G e 11 A . 1980 The Gods at Play. Vertigo and Possession in Muria Religion, „Man", t. 15, n r 2, s. 219-248. v a n G e n n e p A . 1967 The Gilgamesz 1967 Rites of Passage, Gilgamesz. niony Gloger London. ... Epos także babiloński pieśniami i asyryjski szumerskimi ze szczątków przez Roberta odczytany Stillera, Z. 1895 Frycowe G l u z i ń s k i 1927 „ W i s ł a " , t. 9, s. 764-768. J. Taniec Goodale w Korytnicy, i zwyczaj taneczny, Lwów. J . C. 1959/60 The Granet M. Tiwi Dance et Legendes for the Dead, 1926 Danses 1973 Cywilizacja chińska, Warszawa. de la Chine . . E x p e d i t i o n " t. 2, n r 1, s. 3-13. Ancienne, P a r i s , t. 1-2. i uzupeł- Warszawa. �134 JOLANTA Grass KOWALSKA K. 1907 Die Graves Gottesleutes oder Chlüsten. Die Russischen Sekten, Juriev, t. 1. R. 1967 Mity Griaule greckie, Warszawa. M., D i e t e r l e n G . 1965 Le renard stite G u s t a w i c z 1900 pále, de Paris, Travaux et Memoir es de V Institut d'Ethnologie Univer- w szczególności, „Lud", rajona, Moskva. t. 72, P a r i s . B. O ludzie podduklańskim w ogólności a Iwonicza t. 6, s. 36-80. H a a v i o M. 1979 Mitologia fińska, H a r a s y m c z u k 1964 Warszawa. P. Osobiennosti ukraińskich tancov karpatskogo H i n с к s M. A. 1910 The Japaness Dance, H o e b e 1 E . A., F r o s t 1976 Cultural H u x l e y London. E .L . and Social Antropology, New Delhi. F. 1977 The Body and the Play within the Play, Anthropology of the Body, Lon­ don, s. 29-37. J a n k o v i č L . i D. 1937 Folk 1953 Niekie Dances, Beograd. karakterystike orskich igra v Srbji, „Zbornik Etnografskog M u - z e j a u B e o g r a d u " , s. 278-282. 1957 Prilog prouczovaniju ostatka orskich obriednich igra и Jugoslaviji, Beo­ grad. Jones A. J . 1955 The Sun American Dance of the Ethnology, Northern Ute, Smithsonian Institution Bureau of b u l l . 157 ( A n t h r o p o l o g i c a l P a p e r s n r 47), s. 203-264, Washington. Jung C. G. 1976 Junk Archetypy i symbole. Handbuch des Pisma wybrane, Warszawa. V. 1930 Kalewala 1980 Tanzes, Stuttgart. ... Kalewala, Warszawa. К n u s t A. 1956 Abriss 1979 Dictionary Kolberg 1961 wszystkie Niektóre K o t a ń s k i 1983 Hamburg. Plymuth. Oskara Kolberga, W r o c ł a w — P o z n a ń , t. 1-66. zabobony „Zbiór i przesądy Wiadomości ludu polskiego z okolic do A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , Makowa i Andry­ t. 15, s. 46-52. W. Zwyczaje, obrzędy i symbole i symbole religijne, W a r s z a w a , s. 475-516. Japońskie opowieści K o w a l s k a 1984 Laban, Laban, W. chowa, 1978 Kinetographie Kinetography O. Dzieła K o s i ń s k i 1891 der religijne o bogach, w Japonii, [w.] Zwyczaje, obrzędy Warszawa. J. Symbolika kreacyjnego uniwersum Siwy-Nataradży, w wyobrażeniu „Etnografia rzeźbiarskim mitycznego P o l s k a " , t. 28, z. 2, s. tańca 231-241. �SKŁADNIKI 1985 KULTUROWYCH Środki i mechanizm KONCEPCJI przekazu RZECZYWIST. tanecznego, W SYMB. 136 TAÑCA „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 29, z. 2, s. 63-82. K r o e b e r A . L. 1925 » Handbook of of American K r z y ż a n o w s k i 1947 1964 Indians Ethnology, of California, Smithsonian Institution Bureau b u l l . 78, W a s h i n g t o n . J. Polska K u r a t h the bajka ludowa w układzie systematycznym, W a r s z a w a , t. 1. G . P. Iroąuis Music Smithsonian and Dance: Institution Ceremonial Bureau of Arts of American two Seneca Ethnology, Longhouses, bull. 187, W a ­ shington. L a b a n R. 1926 Choreographic, 1956 Principles Jena. of Dance and Movement Notation, London. L a w 1 e r L . B. 1964 The Dance L e c h o w a 1967 in Ancient Obrzędowe obchodzenie porównawczych, v a n der L e e u w 1932 Greece, Washington. I. pól w Łowickiem w świetle S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 9, s. materiałów 277-302. G. In der Himmel 1978a Czy granic „Łódzkie w es eenen niebie tańczą? Dans, Paryż—Amsterdam. ( t ł u m a c z e n i e p o z y c j i z r o k u 1932), „ L i t e r a t u r a na Ś w i e c i e " , n r 5 (85), s. 306-353. 1978b Fenomenologia L e v i - S t r a u s s 1960 Smutek 1970 Antropologia L o c k w o o d 1969 L u k i a n 1951 de tropików, Warszawa. strukturalna, Ja, Australijczyk, z Warszawa. Warszawa. Samosate Dialog o tańcu, Warszawa. B. 1958 S z k i c e z teorii 1980 Dzieła, M a r s h a l l Warszawa. D. M a l i n o w s k i 1962 religii, С. kultury, Warszawa. W a r s z a w a , t. 1-2. L. IKung Bushman Religious Beliefs, „ A f r i c a " , t. 32, n r 3, s. 221-252. M a r t i n o E. 1971 Ziemia zgryzoty. Przyczynek do historii życia religijnego Włoch, War­ szawa. Matida 1938 K. Odori. Japanese Dance, Tokio. M a u s s M. 1973 Sposoby posługiwania się ciałem. Socjologia i antropologia, Warszawa, s. 533-566. M i e l e t y ń s k i 1981 E. Poetyka M l a d e n o v i č mitu, Warszawa. O. 1973 Kolo 1979 K o l o rta k o l u : Trie R o u n d upon Arts, 1980 u jużnich Slovena, Beograd. the Round in Yugoslavia, The Performing H a g u e , s. 73-77. Forms s. 53-83. and Types of Serbian Folk Dances, „Dance Studies", t. 4, �136 JOLANTA M o s z y ń s k i K. 1928 Polesie Wschodnie. Materiały go oraz z powiatu de KOWALSKA etnograficzne rzeczyckiego, z byłego powiatu mozyrskie- Warszawa. 1967 Kultura ludowa Słowian, W a r s z a w a , t. 1-2. N e b e s k y - W o j k o w i t z R. 1971 Tibetan N o w i c k a 1971 Religious Dances, Hague. E. Shakeryzm — religia Indian Ameryki Północnej, „Euhemer", n r 4 (82), s. 41-52. O p r i s a n H. B. 1966 Calusari, Pajtondzev 1973 Makedonski Plass narodni ora, S k o p j e . M. 1970/71 Pop Bucuresti. G. The Dance of Sigi, „ E x p e d i t i o n " , t. 13, s. 18-21. M. 1979 The Relations between of Customs, P o s e r n - Z i e l i ń s c y 1977 Indiańskie The System of Kinship Relations and the System M. A. wierzenia P r o c a - C i o r t e a 1978/79 the „ M a n " , t. 14, n r 4, s. 135-146. i rytuały religijne, Wrocław. V. Całus Custom in Rumania. Tradition-Change-Creation, „Dance Stu­ dies", t. 3, s. 1-43. Sachs 1965 C. World History S a n t a r c a n g e l i 1982 Księga S h i m k i n 1953 of the Dance, New York. P. labiryntu, Warszawa. D. В. The of Wind River American Shoshone Ethnology, Sun Dance, Smithsonian Institution Bureau b u l l . 151 ( A n t h r o p o l o g i c a l P a p e r s n r 41), s. 397- 484, W a s h i n g t o n . S i m a t u p a n g brw. Spier R . O. Dances in Indonesia, Djakarta. L. 1921 The Sun Dance thropological of Plains Papers Indians. of the Its American development Museum and of Natural difussion, History, An­ t. 16, s. 451-527, N e w Y o r k . S t r a t o u D. 1977 The Greek Dances: dies", t. 2, s. 19-22. Szarkov 1947 and how we show them, „Dance Stu­ Sofia. E. Zwyczaje, obrzędy i symbole religijne, W a r s z a w a , s. 457-516. w islamie, [w:] Zwyczaje, obrzędy ludoznawstwa polskiego, „ L u d " , t. 9, s. 209-239. T. Narodnyj T o m i c k i religijne E. Z przeszłości T k a c z e n k o 1954 found i symbole Ś w i e ż a w s k i 1903 we E. Nestinarstvo, S z y m a ń s k i 1978 How tanec, Moskva. R. 1976 Słowiański 1980 L u d o w e mity mit kosmogoniczny, i stworzenie „Etnografia człowieka. P o l s k a " , t. 20, z. 1, s. Z badań nad syrikretyzmem 47-97. mito- �SKŁADNIKI KULTUROWYCH logicznym w Europie KONCEPCJI wschodniej RZECZYWIST. i południowej W SYMB. oraz w TANCA Azji 137 Centralnej, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 24, z. 2, s. 40-119. V a k a r e l s k i 1965 Ch. Etnografia Bułgarii, Wrocław. V o g e t F . W. 1953 Current trends stitution in the Bureau of Wind River American Shoshone Ethnology, Sun bull. Dance, Smithsonian In­ 151, ( A n t h r o p o l o g i c a l P a ­ pers n r 42), W a s h i n g t o n . W a s i l e w s k i 1978 J . S. Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej inwersji, „Etnografia Polska", t. 22, z. 1, s. 81-108. 1979 Podróże Werner do piekieł. Rzecz o misteriach szamańskich, Warszawa. W. L . 1937 A Black Civilization, W i e r u s z e w s k a 1966 Obrzędy New York—London. M. recepcyjne wieku dojrzałego w Bełchatowskiem, „Łódzkie Studia E t n o g r a f i c z n e " , t. 8, s. 23-80. W i e r z b i c k i 1966 Mały W o l f r a m 1935 J., R a d n o v i č słownik U., C h l a b i c z serbochorwacko-polski, J. Warszawa. H. Ritual and dramatic associations of Sword and Chain Dances, „Journal of the E n g l i s h F o l k D a n c e a n d S o n g Society", t. 2. Y o u n g e r n i a n 1974 Maori S. Dancing since the Eighteenth Century, „Ethnomusicology", t. 18, cz. 1, s. 75-100. Zapusty ... 1885 Zapusty, Popielec, Wielkanoc. Wierzenia z Tarnobrzeskiego, „ L u d " , t. 1, s. 82-83. Z w o ls к i E. 1978 Choreia. Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa. Jolanta Kowalska THE BASIC ELEMENTS OT T H E CULTURAL CONCEPTS OF REALITY IN T H E SYMBOLISM OF DANCE Part CULTURAL QUALIFICATIONS MOVEMENT I OF T H E MOVEMENT OF DANCE AND T H E SYMBOLISM MOVEMENTS S u m m a r y This cultural p a p e r is the t h a t it c a n f u l f i l l out, part that as particular the of the study of the is: w h i c h f e a t u r e s dance of the as a m e a n s dance of c u l t u r a l t r a n s m i s s i o n i n d a n c e ( K o w a l s k a , elementar "kinems" have movement units wholes l e c t i o n a n d composition of the movement no a u t o n o m o u s and have function of signs and k i - a r e j o i n e d together as of a l l the u s e d s i g n i f i c a n t elements me­ 1985) I p o i n t e d called in kinetography meaning. T h e y of determine, c o m m u n i c a t i o n a l f u n c t i o n s ? I n m y p r e v i o u s p a p e r on the chanism and means nesics succesive communication. M y question a r e s u l t of of the the c u l t u r a l conotation of the e l e m e n t s a n d t h e i r c o m b i n a t i o n as w e l l . dance into the due se­ to �138 JOLANTA The influence of cultural KOWALSKA conotation of the movement on the symbolism of the d a n c e is the m a i n s u b j e c t of this p a p e r . A s the s t a r t i n g point to the q u a l i f i c a t i o n of the m o v e m e n t a n d the o r g a n i z i n g f a c t o r for the logic of m y r e a s o n i n g I a s s u m e the i d e a of a h u m a n i n d i v i d u a l a s a d a n c i n g c e n t r e of e m i s s i o n a n d of the v a l o r i z a t i o n of m o v e m e n t . been sprung up from two statements: the n o r m a t i v e r o l e of the T h e idea has dancer-the con­ c l u s i o n of the a n a l y s i s of the m y t h on c r e a t i v e d a n c e of S i v a - N a t a r a d j a ( K o w a l ­ s k a , 1984) a n d the M a r c e l M a u s s ' i d e a , that the h u m a n body is the b a s i c a v i a b l e i n s t r u m e n t of cognition a n d t h a t the t e c h n i q u e s of u s i n g the body r e f l e c t people's attitudes t o w a r d s r e a l i t y ( M a u s s , 1977, p. 543). I n d a n c i n g (as i n other k i n d s b e h a v i o r as w e l l ) m a n operates w i t h m o v e m e n t knowledge a n d w o r l d outlook. H e is, a t the s a m e time, the c e n t r e of cognition a n d the i n s t r u m e n t of cognition of symbols reflecting his internalized — is his body. T h e s u b j e c t i v e h u m a n p e r c e p t i o n of r e a l i t y d i s t i n g u i s h e s the b a s i c s p a t i a l a n d t e m p o r a l r e l a t i o n s ( u p w a r d s - d o w n w a r d s , back wards-forwards, left-right, future-past, present-past of c u l t u r a l o b j e c t i v i z a t i o n these r e l a t i o n s become etc.). As a consequence the b a s i c cathegories of c l a s s i f i c a t i o n s a n d so t h e y d e t e r m i n e the w a y s , i n w h i c h people use the in like dance. T h e y determine they have too determined the the s t r u c t u r e of structure „ d a n c e texts" of the images of composed symbolic movement by them Siva-Nataradja in sculptures. I n this p a r t of the p a p e r I p r e s e n t the c u l t u r a l q u a l i f i c a t i o n of the a n d the movement's referrence fications to its o n the antithesis a n d also the spatial a n d temporal aspect symbolism of dance classification and movement the of the influence movement movement of a n d , i m p l i c i t l y , the with these c l a s s i ­ dance itself. T h e n e x t p a r t is going to be devoted to the connection of the v a l o r i z e d m o v e m e n t w i t h v a l o r i z e d „ h u m a n w o r l d of t i m e a n d space" ( C a s s i r e r , 1977, p. 108) i n c o n s i ­ d e r a t i o n of the dance s y m b o l i s m . Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/92007af2dc620c1d7aa9348cd967133e.pdf 8fdca8a0c0f95e47dde3740ee68e875f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1252 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1156 Title A name given to the resource Z żałobnej karty / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.213-226 Creator An entity primarily responsible for making the resource Biernacka, Maria; Szromba-Rysowa, Zofia; Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Z Ż A Ł O B N E J К A' R T Y „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 KAZIMIERA ZAWISTOWICZ-ADAMSKA (1897-1984) d n i u 8 l i p c a 1984 r. z m a r ł a w Ł o d z i prof, dr hab. K a z i m i e r a Zawistowicz- - A d a m s k a , w y b i t n y badacz i teoretyk W kultury ludowej, utalentowany i niestrudzo­ ny działacz etnografów na — polu jej krzewienia niezawodny i popularyzacji, wychowawca przyjaciel ludzi wiejskich. N a l e ż a ł a wielu pokoleń do p o k o l e n i a tych P o l a k ó w , k t ó r z y start ż y c i o w y rozpoczynali u progu odzyskania n i e p o d l e g ł o ś c i i c a ­ łe swoje późniejsze życie i działalność p o ś w i ę c i l i w y t ę ż o n e j pracy nad utrwalaniem najwyższych wartości w r o z w o j u odrodzonego n a r o d u , s p o ł e c z e ń s t w a i jego kul­ tury. Urodziła spędziła w się na Pińsku m a t k i za u d z i a ł w ców, po wczesna których śmierć Ukrainie w n a Polesiu. miejscowości Była córką powstaniu listopadowym ślad zaginął, a cowi w s i s p o w o d o w a ł a , rodzinny po u d z i e l e n i u ż e r a z e m ze s w y m Najwcześniejszą dziadkowie młodość ze strony p o d z i e l i l i los t y c h s y b e r y j s k i c h z e s ł a ń ­ ich m a j ą t e k ojca z m a r ł e g o na tyfus Haniebno. lekarza, którego uległ konfiskacie. pomocy choremu trzyosobowym rodzeństwem Przed­ mieszkań­ wychowy­ w a ł a s i ę pod w y ł ą c z n ą o p i e k ą m a t k i p r o w a d z ą c e j w P i ń s k u w ł a s n ą k s i ę g a r n i ę . M a t ­ ka, pochodząca pensji m o g ł a również po ś m i e r c i z rodziny męża nie dla c a ł e j rodziny. K s i ę g a r n i a dodatkową ziemiańskiej, rozpocząć pracę ta z r e s z t ą w dzięki ukończonej zawodową, ó w c z e s n y c h latach niewoli f u n k c j ę — o ś r o d k a krzewienia polskości. W niej bowiem no n i e l e g a l n i e polskie pisma, książki warszawskiej zapewniającą i broszury dostarczane utrzyma­ spełniała rozprowadza­ z Warszawy, a k i e d y n a w e t poprzez k o r d o n y g r a n i c z n e z t e r e n u i n n y c h z a b o r ó w . nie­ �214 Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y W tej niecodziennej głębianej jeszcze skiej uczącej osobowość nia szkole rozbudziło humanistyczne, nej, a także należała w się w młodziutkiej z książką atmosferze w Zawistowicz. niej wielkie zamiłowanie zdyscyplinowanie I wojny języka pracą w Na kształtowanie kontakty w i e , gdzie k s z t a ł c i ł Po w ukończeniu się Jej systematyczność młodzieży w zaznaczyło się wojsk osobowości średniej rozpoczęła studia że się już rosyjskich nauczycielką znaczny młodzieży w dziennikarskie wpływ Warsza­ się starszy brat i mieszkali k r e w n i oraz przyjaciele szkoły szkol­ sprawiły, została w niej środowiskami się uzdolnie­ nauce polskiej po w y c o f a n i u postaw i z patriotycznymi po­ pol­ zetknięcie do c z y t a n i a . W r o d z o n e kółku Pińsku domu, c h a r a k t e r oraz wczesne się młodzieży. T o wyróżnienie ś w i a t o w e j , kiedy również rodzinnym się świadomość, wewnętrzne, tajnym w organizacji m ł o d z i e ż y Bardzo polską szkółkę, a młodziutka Kazimiera polskiego. wywarły tajnej rosyjskiej, kształtowała do g r o n a w y r ó ż n i a j ą c e j czasie wpajanej do Kazimiery kierowanie zorganizowano polskości dodatkowo p r z y n a l e ż n o ś c i ą rodziców. na Wolnej W s z e c h n i c y P o l s k i e j (1920-1923). Z a f a s c y n o w a n a w y k ł a d a m i profesora etnografii Sta­ nisława Poniatowskiego, oraz kulturę ludów ległej który pierwotnych perspektywie kulturę ludową ukazywał historycznej, w t y m p o z o s t a ł a w i e r n a przez całe swoje Etnografię i etnologię i Uniwersytecie cywilizowanych przestrzennym studia zróżnicowaniu etnologiczne i z z a k r e s u socjologii, towskiego, S. C z a r n o w s k i e g o , kierunkiem roz­ życie naukowe. historii kultury, s t u d i o w a ł a w l a t a c h 1923-1929 n a W o l n e j W a r s z a w s k i m pod i zainteresowaniom d ł u g i e i bardzo intensywne oraz n a u k i pokrewne archeologii i j ę z y k o z n a w s t w a Polskiej ich wybrała społeczeństw profesorów L . K r z y w i c k i e g o , W. A n t o n i e w i c z a Wszechnicy — S. Ponia­ oraz J . N . B a u - doun de C o u r t e n a y . Zdecydowane wały, zainteresowania że już w Katedrze okresie Etnologii studiów Wolnej naukowe została Wszechnicy oraz dociekliwość asystentką Polskiej prof. badawcza spowodo­ S. P o n i a t o w s k i e g o (1923-1928), a n a s t ę p n i e w przy Zakła­ dzie E t n o l o g i i T o w a r z y s t w a N a u k o w e g o W a r s z a w s k i e g o (1928-1932). W t y m t e ż c z a ­ sie o d b y w a ł a (Łotwa, Estonia, liczne skandynawskich dów oraz podróże do k r a j ó w (Szwecja, Norwegia, pracami ośrodków studenckich nadbałtyckich Dania), zapoznając naukowo-badawczych kulturalnych. archeologiczno-etnograficznych Finlandia), tych w Austrii, C z e c h o s ł o w a c j i , n a W ę g r y i do W ł o c h . W 1929 r. d o k t o r y z o w a ł a go u prof. J . S. B y s t r o n i a ( r o z p r a w a d o k t o r s k a pt. Zawarcie no w polskich do i etnologii n a W y d z i a l e F i l o z o f i c z n y m U n i w e r s y t e t u obrzędach weselnych opublikowana małżeństwa przez w n r 10 P r a c K o m i s j i (1930-1931). S t u d i a te p r o w a d z i ł a w É c o l e P r a t i q u e des H a u t e s S t u d e n t , czych w y b i t n e g o uczonego prof. do w y s t a w y syteckie w kolonialnej Niemczech gicznego S o r b o n y mi fesorami muzealnych Paryżu, zwiedziła oraz b r a ł a u d z i a ł w najważniejsze wyprawie grot w Finlandii i Estonii, naukowej miasta Pirenejach, połączonej gdzie p r z y ś c i s ł e j oraz gromadząc Etnolouniwer­ Etnolo- z badania­ (1931-1932) współpracy studia na temat p o w i ą z a ń k u l t u r o w y c h s ł o w i a ń s k o - f i ń s k i c h . kierunkami badań materiał z pro­ etnologiczZapoznając porównawczy swych prac szczególną u w a g ę z w r a c a ł a na organizację ś r o d k ó w dokumentacji g r a f i c z n e j oraz m e t o d y k ę p r a c t e r e n o w y c h . Z w i e d z y tej i d o ś w i a d c z e ń m i a ł a w w i ę k s z y m stopniu k o r z y s t a ć p r z y o r g a n i z o w a n i u de w s z y s t k i m j e d n a k w ó w c z a s , gdy m o g ł a w a d z o n y c h p r z e z siebie p l a c ó w k a c h w ł a s n y c h b a d a ń terenowych, kierować zespołami naukowych. do pod przygotowaw­ Instytutu Tallgrenem, Ailio, Europensem i K r o h n e m prowadziła z najnowszymi studia Instytucie pracach kraju Basków. W następnym roku akademickim ponownie w no-archeologiczne się w n a roczne M a r c e l a M a u s s a , oraz w ponadto w do p r z e d h i s t o r y c z n y c h etnograficznymi przebywała w wyjechała kup­ Etnogra­ Polskiej na Sorbonie. U c z e s t n i c z y ł a czym się z za­ Jagiellońskie­ Paryża kierunkiem po Jugosławii, ficznej gicznym Akademii Umiejętności), naro­ Uczestniczyła również k r e s u etnografii wycieczkach i się z kulturą etnografów w do etno­ naj­ prze­ pro­ �Z ŻAŁOBNEJ 215 KARTY Dorobkiem tych pierwszych z a i n t e r e s o w a ń naukowych, podróży i s t u d i ó w za­ granicznych K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j b y ł y liczne a r t y k u ł y i r e p o r t a ż e drukowane p r z e w a ż n i e w czasopismach: „ W i e d z a i Życie", „Ziemia", „ K u r i e r L i teracko-Naukowy", „ L i t e r a t u r a Powszechna". P r o b l e m a t y k a tych o p r a c o w a ń doty­ c z y ł a g ł ó w n i e f o l k l o r u s ł o w i a ń s k i e g o ( c y k l a r t y k u ł ó w o o b r z ę d a c h d o r o c z n y c h ) oraz f o l k l o r u f i ń s k i e g o i e s t o ń s k i e g o ( c y k l a r t y k u ł ó w n a t e m a t sag n a r o d o w y c h t y c h k r a ­ j ó w oraz i c h l i t e r a t u r y ) . N o w y etap p r a c b a d a w c z o - n a u k o w y c h K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j , z a ­ m y k a j ą c y s i ę w l a t a c h 1932-1939, w i ą z a ł s i ę j u ż ś c i ś l e z o b s z a r e m z i e m p o l s k i c h . P r z e d m i o t e m J e j z a i n t e r e s o w a ń s t a ł a s i ę h i s t o r i a etnografii i etnologii p o l s k i e j oraz k u l t u r a l u d o w a s p o ł e c z n o ś c i w i e j s k i e j . W y k ł a d y z d z i e j ó w etnografii i etnologii p r o ­ wadziła na różnych kursach k u l t u r a l n o - o ś w i a t o w y c h , g ł ó w n i e jednak w ramach d z i a ł a l n o ś c i I n s t y t u t u Pedagogicznego p r z y Z w i ą z k u N a u c z y c i e l s t w a Polskiego. P r z e ­ ł o m o w y m m o m e n t e m , n a j t r w a l e j w i ą ż ą c y m K a z i m i e r ę Z a w i s t o w i c z ze s p r a w a m i p o l s k i e j w s i i j e j k u l t u r y , b y ł o n a w i ą z a n i e w 1937 r. w s p ó ł p r a c y z prof. L . K r z y ­ w i c k i m w I n s t y t u c i e G o s p o d a r s t w a S p o ł e c z n e g o . P o d jego k i e r u n k i e m z a p r o j e k t o ­ wane z o s t a ł y szeroko z a k r o j o n e b a d a n i a d o t y c z ą c e w p ł y w u e m i g r a c j i z a r o b k o w y c h na przemiany kulturowe w s i . Do b a d a ń stacjonarnych wytypowano w i e ś Z a b o r ó w ( w d a w n y m pow. b r z e s k i m ) , p o s i a d a j ą c ą bogate t r a d y c j e w y c h o d ź s t w a z a r o b k o w e ­ go do A m e r y k i i sezonowego n a t z w . „ s a k s y " . Z e s w y m n a b y t y m d o ś w i a d c z e n i e m w ł ą c z y ł a się w o p r a c o w a n i e s z c z e g ó ł o w y c h w y t y c z n y c h do b a d a ń t e r e n o w y c h n a d t y m p r o b l e m e m , a t a k ż e n a d k o n c e p c j ą p r z e w i d z i a n e g o 3-tomowego zbiorowego d z i e ł a pt. Społeczność wiejska. W czasie p o b y t u w Z a b o r o w i e (od s i e r p n i a 1937 do c z e r w c a 1938 r.) K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a o b j ę ł a b a d a n i a m i w s z y s t k i e r o ­ d z i n y i g o s p o d a r s t w a . P r z y j ę t a z a s a d a n a w i ą z y w a n i a przez b a d a c z a t e r e n o w e g o b e z ­ p o ś r e d n i c h k o n t a k t ó w z b a d a n ą s p o ł e c z n o ś c i ą , a t a k ż e p r ó b a d o j ś c i a do w z a j e m n e ­ go z r o z u m i e n i a i p e ł n e g o z a u f a n i a — b y ł y nie t y l k o n o w a t o r s k i e , ale r ó w n i e ż b a r ­ dzo o w o c n e w w y n i k a c h . Z a s a d a p o z n a n i a n a j p i e r w samego ś r o d o w i s k a s p o ł e c z ­ nego — z a n i m p r z y s t ą p i s i ę do j a k i c h k o l w i e k w n i m d z i a ł a ń — nie s t r a c i ł a do dni d z i s i e j s z y c h n a s w y m z n a c z e n i u . „ M ą d r o ś c i " tej n a u c z y ł K a z i m i e r ę Z a w i s t o ­ w i c z - A d a m s k a z a p r z y j a ź n i o n y z N i ą od lat J ę d r z e j C i e r n i a k , s y n z i e m i Zaborow­ skiej, w y b i t n y d z i a ł a c z o ś w i a t o w y , t w ó r c a i realizator koncepcji teatru ludowego — ó w c z e s n y wizytator Ministerstwa W y z n a ń Religijnych i O ś w i e c e n i a Publicznego. W s p ó ł p r a c a z Instytutem Pedagogicznym Z N P , w y k ł a d y na licznych kursach o ś w i a t o w y c h , badania p o d j ę t e w Instytucie Gospodarstwa S p o ł e c z n e g o , a przede w s z y s t k i m b e z p o ś r e d n i e uczestnictwo w ż y c i u w s i Zaborowa — z b l i ż y ł y K a z i m i e r ę Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a z a r ó w n o do p r o b l e m ó w n u r t u j ą c y c h c a ł ą ó w c z e s n ą w i e ś , j a k r ó w n i e ż do l u d z i w s i . W b a d a n e j s p o ł e c z n o ś c i w i d z i a ł a O n a nie t y l k o p r z e d m i o t s w y c h b a d a ń , ale ż y w e , t w ó r c z e j e d n o s t k i i ś r o d o w i s k a — ze w s z y s t k i m i i c h p r o ­ blemami społecznymi i indywidualnymi. Działalność badawczo-naukowa i dydak­ t y c z n a oraz z a a n g a ż o w a n i e s p o ł e c z n e K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j z a o w o c o ­ wały z n ó w licznymi opracowaniami z zakresu kultury społecznej wsi (cykl a r t y ­ k u ł ó w d o t y c z ą c y c h o b r z ę d o w o ś c i r o d z i n n e j ) i h i s t o r i i etnografii p o l s k i e j , w y t y c z ­ n y m i do g r o m a d z e n i a m a t e r i a ł ó w e t n o g r a f i c z n y c h w terenie p r z e z n a u c z y c i e l i , s t u ­ d e n t ó w , m ł o d z i e ż s z k o l n ą p r z e b y w a j ą c ą n a obozach, a t a k ż e m ł o d z i e ż z o r g a n i z o w a ­ ną w z w i ą z k a c h m ł o d z i e ż y wiejskiej. Z o p r a c o w a ń d o t y c z ą c y c h metodyki b a d a ń t e r e n o w y c h n a s p e c j a l n e w y r ó ż n i e n i e z a s ł u g u j e p o z y c j a — Problem kultury ludo­ wej w badaniach, nad ś r o d o i o i s k i e m (1938 г.). N a j w i ę k s z y w y s i ł e k s k i e r o w a n y n a o p r a c o w a n i e i w y d a n i e zbiorowego d z i e ł a o Z a b o r o w i e p r z e r w a ł a I I wojna ś w i a ­ towa. S z c z ę ś l i w i e się z ł o ż y ł o , ż e n a p i s a n e przez N i ą r o z d z i a ł y z o s t a ł y u r a t o w a n e i d o c z e k a ł y s i ę w 1948 r. w y d a n i a k s i ą ż k o w e g o Społeczność wiejska. P r z e z "cały okres o k u p a c j i n i e m i e c k i e j , a ż do p o w s t a n i a warszawskiego włącz- �216 Z ŻAŁOBNEJ nie, K a z i m i e r a pod KARTY Zawistowicz-Adamska uczestniczyła w pracy konspiracyjnej, p e ł n i ą c pseudonimem „Krystyny Zaborowskiej" odpowiedzialną funkcją w Centralnej K o m ó r c e L e g a l i z a c y j n e j ( k r y p t o n i m „ P a r k " , „ L e t a " , „Izba") p r z y K o m e n d z i e nej A r m i i Krajowej w Warszawie. Była współorganizatorką, nikiem pracowni w y d a w a n i a nielegalnych dowodów Głów­ a następnie kierow­ książeczek wojsko­ osobistych, w y c h i k e n n k a r t . W p r a c y tej — w y m a g a j ą c e j n i e t y l k o odwagi, a l e t a k ż e nałej że organizacji i p r e c y z j i —• b y ł a „cały warsztat pracowni «Krystyna» blankiety wszystko od p o c z ą t k u przemyślała — wszystko niezastąpiona. miało jej istnienia b y ł idealnie i dokładnie swoje Współpracownicy opracowała: miejsce, k a ż d y z napisem danej m i e j s c o w o ś c i , tak samo wzory, podpisane tego stworzyła wypuściła źle życzliwą, serdeczną tusze, oddzielnie wzory, opakowany b l a n k i e t y itp. [...] atmosferę pracy [...] Prócz Krystyna nie z p r a c o w n i o m y ł k i , nie b y ł o w y p a d k u , aby k i e d y k o l w i e k z w r ó c o n o wykonany nigdy wspaniałą, zorganizowany. pieczątki, komplet dosko­ wspominają, dokument «wsypy», a to w n o ś c i i zasadzie Niezależnie [...] W pracowni pewnej polskich lewych mierze z a w d z i ę c z a j ą c nie było zorganizowanej łącz­ « K r y s t y n y » , ż e do p r a c o w n i m i a ł y d o s t ę p t y l k o j e j p r a c o w n i c z k i " . od działalności w Centralnej K o m ó r c e Legalizacyjnej O n a t a k ż e (w l a t a c h 1942-1944) w y k ł a d y zlecone z etnografii kompletach Wolnej towych. interesujące Te dokumentów dobrze nam W s z e c h n i c y P o l s k i e j oraz i n n y c h , n i e l e g a l n y c h wykłady wygłaszane piękną kraju, już w m a r c u 1945 r. K a z i m i e r a prowadziła i etnologii n a t a j n y c h polszczyzną kursach oświa­ wspominają do dziś ich słuchacze. Po wyzwoleniu przystąpiła niąc w stępca wała do niej organizowania a ż do profesora, się w wzajemna 1952 emerytury a następnie r. n a (1967) funkcję j a k o profesor Uniwersytecie i współdziałanie Zawistowicz-Adamska Katedry Etnografii na Uniwersytecie nadzwyczajny Jagiellońskim w kulturach Łódzkim, k i e r o w n i k a —• p o c z ą t k o w o ludowych. na i zwyczajny. podstawie peł­ jako za­ Habilito­ pracy Pomoc Równolegle z pracą w Katedrze E t n o g r a f i i U Ł p r o w a d z i ł a r ó w n i e ż w y k ł a d y zlecone z etnografii i etnologii w Wyż­ szej S z k o l e G o s p o d a r s t w a W i e j s k i e g o (1945-1947) oraz w P a ń s t w o w e j W y ż s z e j S z k o ­ le T e a t r a l n e j (1946-1949). Działu Etnografii w Począwszy Łódzkim od 1955 r . b y ł a p r z e z w i e l e Muzeum Archeologicznym i lat kierownikiem Etnograficznym, a 1954 do 1972 r . k i e r o w n i k i e m P r a c o w n i E t n o g r a f i i I n s t y t u t u H i s t o r i i K u l t u r y od Ma­ terialnej P A N . Lata powojenne były dla K a z i m i e r y nej pracy naukowo-badawczej ności w Zawistowicz-Adamskiej okresem wytężo­ i d y d a k t y c z n e j oraz ś c i ś l e z n i m i z w i ą z a n e j działal­ zakresie organizacji n a u k i i popularyzacji najszerzej p o j ę t e j wiedzy graficznej. J e j zainteresowania zespołowe prace u c z n i ó w naukowe, realizowane i współpracowników, niczych kierunkach: b a d a ń nad specyfiką nów c e n t r a l n e j P o l s k i oraz t z w . badań etno­ poprzez w ł a s n e b a d a n i a oraz prowadzone były w dwóch zasad­ gospodarczą i społeczno-kulturową problemowych, przeprowadzanych regio­ w róż­ n y c h regionach k r a j u , a d o t y c z ą c y c h takich z a g a d n i e ń , jak: tradycyjne i w s p ó ł c z e s ­ ne f o r m y p o m o c y w z a j e m n e j , r ó ż n e r o d z a j e w s p ó ł d z i a ł a n i a gospodarczego, wpływ zajęć pozarolniczych, w i ę z i s p o ł e c z n e i ich przemiany. Szczególną wagę przywiązywała Kazimiera renowych. rym W dzieliła tym s i ę bez ich nieustannie reszty dysponowała ze swymi Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a do b a d a ń własnym bogatym doświadczeniem, uczniami i w s p ó ł p r a c o w n i k a m i , te­ któ­ pobudzając do d a l s z y c h o s i ą g n i ę ć n a p o l u d o k u m e n t a c j i g i n ą c y c h f o r m k u l t u r y ludowej. D o t y c z y ł o UŁ, zakresie to jak i zespołów zarówno prac prowadzonych badawczo-naukowych w w ramach K a t e d r y Etnografii M u z e u m oraz P r a c o w n i E t n o g r a f i c z ­ nej I H K M P A N . W a ż n y m terenem ły instytucje ożywionej i organizacje działalności Kazimiery naukowe oraz s p o ł e c z n e . Zawistowicz-Adamskiej Już w 1929 r. z o s t a ł a by­ człon- �Z ŻAŁOBNEJ kiem-współpracownikiem czywistym tut Instytutu International K o m i s j i Etnograficznej P A U w Krakowie, Nauk Antropologicznych TNW, członkiem członkiem tytularnym d ' A n t r r o p o l o g i e oraz C o m m i s i o n I n t e r n a t i o n a l e des ditions P o p u l a i r e s w P a r y ż u (od pondentem, a n a s t ę p n i e 1947 zwyczajnym Łódzkiego r.) i I n s t y t u t u S z t u k i PAN Arts rze­ Insti­ et Tra­ г.). O d 1949 r. b y ł a r ó w n i e ż c z ł o n k i e m k o r e s ­ Komitetu Nauk Etnologicznych P A N . 1969 217 KARTY Towarzystwa Naukowego, a Zasiadała w także Radzie Naukowej I H K M (1963-1977). B r a ł a t a k ż e u d z i a ł w pracach redakcyjnych wielu wydawnictw naukowych, jak (1957- komitetach „Etnografia oraz Polska", B i ­ b l i o t e k a E t n o g r a f i i P o l s k i e j , P o l s k i A t l a s E t n o g r a f i c z n y s y n t e z a — Etnografia ski. Przemiany kultury ludowej ficzne ( P T L ) . P r z e z w i e l e lat łów Muzeum (IHKM PAN), „Lud", Prace i Materiały b y ł a redaktorem serii Archeologicznego i Etnograficznego etnograficznej P r a c i w Łodzi i prawie Materia­ do ostatnich lat ż y c i a r e d a k t o r e m Ł ó d z k i c h S t u d i ó w E t n o g r a f i c z n y c h ( P T L ) . O d 1946 r . w Polskim Towarzystwie Ludoznawczym początkowo jako prezes Pol­ Etnogra­ działała Łódzkiego Od­ d z i a ł u , a n a s t ę p n i e j a k o w i e l o l e t n i prezes Z a r z ą d u G ł ó w n e g o P T L . W ś r ó d wielu powojennych publikacji naukowych Kazimiery Zawistowicz-Adam­ s k i e j do n a j w a ż n i e j s z y c h p o z y c j i n a l e ż ą : S p o ł e c z n o ś ć uiiejsJca (1948, 2 w y d a n i e 1958), Żywe w tradycje kulturach tury współdziałania ludowych ludowej społecznym (1966), Systemy polskiej badań prac wych kultury wsi badawczych w świetle (1948), na (1971), Więź wsi Pomoc wzajemna i w Polsce do ośrodka b a d a ń nad ośrodka różnych — badacz ich układach gospodar­ (1976), Granice Technika ludu i — etnograficznych hory­ jak polskiego, np. Wytycz­ badań — cykl artykułów kul­ historyczno- tego s z e r e g s t u d i ó w obrzędowością łódzkiego w ludowa (1976). P r ó c z łódzkiego, doświadczeń w sztuka współdziałanie Pol Słowiańszczyźnie społeczna (1976), Polska „Lud" Kolberga jako źródło ne wsi krewniacze uwarunkowaniu czo-społecznych zonty na ( p r a c a h a b i l i t a c y j n a , 1950-1951), Wincenty tereno­ dotyczących re­ gionu i r e g i o n a l i z m u , z a j ę ć p o z a r o l n i c z y c h oraz i n n y c h o p r a c o w a ń b ę d ą c y c h odbi­ ciem szerokich z a i n t e r e s o w a ń etno­ graficznych kowego). przez N i ą Do IHKM PAN Jej dorobku prac w serii i ich Autorki (drukowanych w P T L , socjologicznych naukowego Biblioteki należą Etnografii i wydawnictwach Łódzkiego również Polskiej liczne Towarzystwa tomy (IHKM), Prac i Materiałów Etnograficznych ( P T L ) , Ł ó d z k i c h S t u d i ó w Etnograficznych, Prac i M a t e r i a ł ó w zeum Archeologicznego i Etnograficznego w wią także redagowane i folkloru na przez n i ą katalogi Nau­ redagowanych Mu­ Ł o d z i i innych. W a ż n e pozycje stano­ z wystaw t e r e n i e w o j . ł ó d z k i e g o , dla k t ó r e j to i konkursów sztuki działalności Kazimiera w i c z - A d a m s k a w y k a z y w a ł a zawsze wiele zrozumienia — b y ł a ich ludowej Zawisto­ współorganizato­ rem i konsultantem naukowym. m. Za całokształt in. Krzyżem Medalem Komisji sie swej działalności Oficerskim Orderu uhonorowana Odrodzenia Edukacji Narodowej. Za udział wojny otrzymała Krzyż Walecznych, Krzyż została Polski, w Armii licznymi Złotym odznaczeniami, Krzyżem Zasługi, walce konspiracyjnej w Krajowej oraz Z ł o t y cza­ Krzyż Zasługi z Mieczami. S i e d z ą c drogi r o z w o j u K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j w i d z i m y , ż e s p l a t a się w nich nierozerwalnie postawa naukowa i społeczna. P r z e g l ą d Jej dorobku n a u ­ k o w e g o u p r a w n i a r ó w n i e ż do s t w i e r d z e n i a , ż e s y l w e t k a n a u k o w a tej u c z o n e j k s z t a ł ­ t o w a ł a s i ę pod w p ł y w e m w i e l u w y b i t n y c h a u t o r y t e t ó w n a u k o w y c h p r z y n a l e ż n y c h do r ó ż n y c h k i e r u n k ó w m e t o d o l o g i c z n y c h . K i l k u l e t n i a a s y s t e n t u r a u prof. S. P o n i a ­ towskiego — p r z e d s t a w i c i e l a k i e r u n k u historycznego w etnologii, p o w i ą z a n i a ze s z k o ł ą socjologii k u l t u r y prof. C z a r n o w s k i e g o , w s p ó ł p r a c a w I n s t y t u c i e G o s p o d a r ­ s t w a S p o ł e c z n e g o z prof. K r z y w i c k i m , d o k t o r a t u prof. J . S. B y s t r o n i a i w r e s z c i e �218 Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y s t u d i a etnograficzno-socjologiczne u prof. Marcela Maussa w s t a ł a s i ę O n a p r z e d s t a w i c i e l k ą socjologiczno-historycznego Paryżu sprawiły, kierunku badań w grafii polskiej. R o z l e g ł e studia i liczne p o d r ó ż e n a u k o w e w k r a j u i z a g r a n i c ą nieustanna praca nad sobą p o z w o l i ł y dzięki czemu zajęła ważne miejsce p r z e d s t a w i c i e l i p o l s k i e j etnografii. Jej zgłębić obydwa kierunki w gronie Swoją metodologiczną wykształconych akcentowała r ó w n o w r o z p r a w a c h n a u k o w y c h , j a k i w w y p o w i e d z i a c h podczas ferencji wała etnograficznych, się w również wyraźnie współczesna etnografia których niezmordowanie powiązana jest jak najściślej z za­ zjazdów i kon­ uczestniczyła. do z a k r e s u b a d a ń e t n o g r a f i c z n y c h oraz metodologiczne, najwszechstronniej postawę Ustosunkowy­ stwierdzając, naukami ż e : a) historycznymi, b) p r z e d m i o t e m j e j z a i n t e r e s o w a ń j e s t n i e t y l k o d a w n o ś ć , lecz i t e r a ź n i e j s z o ś ć tury rozpatrywana w całokształcie zjawisk ekonomiczno-społecznych kul­ konkretnego l u d u — t w ó r c y k u l t u r y — n a tle p r o c e s ó w h i s t o r y c z n y c h , c) o b i e k t e m b a d a ń n i e t y l k o k u l t u r a w s i , lecz w r ó w n y m s t o p n i u k u l t u r a l u d o w a Ze szkoły nauk społecznych profesorów Czarnowskiego kiej współpracy z wybitną Radlińską, wyniosła wszystkich poczynaniach przedstawicielką postawę społeczną, pedagogiki która naukowo-badawczych i że etno­ jest robotników. blis­ Krzywickiego, z społecznej, towarzyszyła Jej prof. Heleną nieustannie i dydaktycznych na we Uniwersytecie oraz w pracy nad n a j p i ę k n i e j p o j ę t ą służbą upowszechniania wiedzy i kultury. P o ­ s t a w a ta p o z w a l a ł a j u ż przed w o j n ą w i ą z a ć s i ę m ł o d e j uczonej z p l a c ó w k a m i i or­ g a n i z a c j a m i s z e r z ą c y m i n a w s i p o l s k i e j o ś w i a t ę i k u l t u r ę . D z i ę k i tej p o s t a w i e gła Zaborowskich podczas b a d a ń w wejść bliski i serdeczny kontakt z mo­ mieszkań­ c a m i wsi i z a p r z y j a ź n i ć się z n i m i n a całe życie. T y l k o dzięki temu zbliżeniu mogło p ó ź n i e j p o w s t a ć to w n i k l i w e s t u d i u m p s y c h o l o g i c z n o - s p o ł e c z n e pt. Społeczność ska, o którym prof. „ k s i ą ż k a ta n a l e ż y wiem [...] opowieścią rozprawą łania w sobie o tym, jak badacz m o ż e możliwości przedmowie wiej­ do w y d a n i a drugiego: prowadzonych w sobie s t w o r z y ć środowisku we i, dodajmy, wsi pracują, kierowania którzy chcą w a r u n k i skutecznego nią — wieś polecić badać ją lub bo­ wiejskim w i e j s k i e j , j a k m o ż e z d o b y ć jej zaufanie, a zarazem badania którzy w do r o d z a j u b a r d z o r z a d k i e g o w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j . J e s t o badaniach społecznych społeczności wszystkim, pisał Jan Szczepański dzia­ zapewnić trzeba tym przekształcać. A w i ę c j e s t to k s i ą ż k a d l a s t u d e n t ó w socjologii i etnografii, d l a e k o n o m i s t ó w i n a u ­ czycieli w i e j s k i c h , dla d z i a ł a c z y wiejskich — obojętnie, w jakich pracują organi­ zacjach czy partiach politycznych". Dzięki okres celu swej postawie powojenny wydobycie z i utrwalenie w społecznej wspierała kultury ogólnej Kazimiera swą wiedzą ludowej tych Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a przez teoretyczną wartości, kulturze narodowej. Praca ruch które na tym regionalny, zasługują cały mający na odcinku p o z w a l a ł a r ó w n i e ż g ł ę b i e j w n i k n ą ć w proces d z i s i e j s z y c h p r z e o b r a ż e ń d o k o n u j ą c y c h s i ę w d o w i s k u w i e j s k i m . Z tej c z y n n e j p o s t a w y wiązanie we na poznanie wobec przemian na w s i w y p ł y w a ł o s i ę b e z p o ś r e d n i o po w o j n i e z t a k i m i p l a c ó w k a m i , j a k u n i w e r s y t e t y jej śro­ Jej ludo­ (w B r u s i e k. Ł o d z i i w H u c i e D ł u t o w s k i e j k. Ł a s k u ) oraz z w i c i o w y m r u c h e m m ł o d z i e ż y w i e j s k i e j . Z a p r a s z a n a n a k o n f e r e n c j e i k u r s y m ł o d z i e ż o w e , podobnie j a k p r z e d w o j n ą , p r o w a d z i ł a n a n i c h w s p o s ó b p r z y s t ę p n y w y k ł a d y z z a k r e s u etnografii Polski, ukazując młodzieży sens p o z n a n i a i przywiązania do swych tradycji kul­ turowych. Problem właściwej wcześniejszych w lat interpretacji tradycji przez prace 1929 r. u s t o s u n k o w y w a ł a naukowe kulturowych Kazimiery s i ę do tego z a g a d n i e n i a przewijał się od naj­ Zawistowicz-Adamskiej. Już w a r t . Sagi estońskie. Pona­ w i a ł a t e n p r o b l e m p r z y w i e l u i n n y c h o k a z j a c h p r z e d w o j n ą i po w o j n i e , zwłaszcza w ó w c z a s , gdy t r z e b a b y ł o b r o n i ć s e n s u i s t n i e n i a etnografii dyscypli­ jako odrębnej n y n a u k o w e j , a jeszcze c z ę ś c i e j w t e d y , gdy p o d w a ż a n o w a r t o ś ć s a m e j k u l t u r y l u d o - �Z ŻAŁOBNEJ wej. Na Kongresie Kultury w Polskiej w 1966 r. m ó w i ł a n a t e m a t z n a c z e n i a k u l t u r z e oraz p o z y c j i n a u k e t n o l o g i c z n y c h śród wielu zagadnień newralgicznym kultury, a nawet nieodparcie niektórych pracowników z tradycyjną kulturą w moim przekonaniu jest a zarazem źródłem tradycji. pojęcie S k o j a r z e n i e to „Spo­ punktem wielu W świadomości naukowych, ludową. tradycji nauce polskiej n a s t ę p u j ą c o : s i ę do etnografii, i s t o t n y c h n i e p o r o z u m i e ń . J e s t to z a g a d n i e n i e się w w y b i e r a m jedno, k t ó r e ustosunkowania 219 KARTY nader pracowników etnografii kojarzy budzi r ó ż n e zastrze­ ż e n i a , jest ź r ó d ł e m n i c z y m nie uzasadnionego niepokoju. C z y t r a d y c y j n e t r e ś c i turowe c h o w a w c z o ś c i , a zatem zacofania? O d w o ł u j e m y do t r a d y c j i w szeroko p o j ę t e j k u l t u r z e , w intelektualnych nych tradycji Zawsze i ideologicznych. w określonym też mniej czy Wszyscy jesteśmy (i z a w s z e więcej s i ę w s z a k do t r a d y c j i p r z e k a z y w a n y c h przez t r a d y c j ę : dokonujemy bierzemy te, k t ó r e n a uznanie. Nasz zasługują r u n k o w a n e j k u l t u r y , to w śród określenia dialog tyce badawczej, która jącej obejmuje tego p r o c e s u ograniczamy rowych. Widzimy w pielęgnujemy z tradycją pojmowanych elementy stare i nowe w naszym mnie­ trwa [...] historycznie punkt Gdy uwa­ odniesienia etnologicznych wyraża się na s i ę do r e j e s t r o w a n i a czoło się w zaobserwowanych wyników naszych badań faktów nie po­ problema­ ustawicznie zainteresowań {...] zachowujemy przeobraża­ czasowo i przestrzennie. Proces przemian i wysuwają przydatność nauk in­ kulturowych i nieustannie kształtowaniu Etnologiczny „dialog" z t r a d y c j ą się kulturze, zlokalizowanej widłowości Nie nowocześnie prądach wymiarze treści tym kontekście znajdziemy w ł a ś c i w y zakresu i roli nauk społecznych. selekcji rozbrat z tymi, k t ó r e lub w r ę c z szkodliwym balastem, w i ę c n a t r a d y c j ę s p o j r z y m y poprzez j e j u d z i a ł w w spadkobiercami takich lub uwarunkowanym społecznie) świadomie narodowych, sztuce, w m y ś l i filozoficznej, maniu są zbędnym dla kul­ o d n a j d u j e m y t y l k o w k u l t u r z e l u d o w e j , c z y s ą one z a w s z e z n a m i e n i e m z a ­ teoretycznych pra­ [...] i zjawisk kultu­ tylko dla uogólnień t e o r e t y c z n y c h , l e c z t a k ż e w z a s t o s o w a n i u do potrzeb ż y c i a b i e ż ą c e g o " *. Maria Biernacka * W o p r a c o w a n i u p o ś w i ę c o n y m prof. K a z i m i e r z e Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j w y ­ korzystano m a t e r i a ł y wspomnieniowe J e j siostry, J a d w i g i W a r z a ń s k i e j (maszyno­ p i s w Z a k ł a d z i e E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o ) , oraz H a l i n y Ł a n i e w s k i e j •— w s p ó ł p r a c o w n i c z k i k o n s p i r a c y j n e j w K o m ó r c e L e g a l i z a c y j n e j A K . P o r . t a k ż e S. L ewandowska, Kryptonim „Legalizacja 1939-1945", W a r s z a w a 1984, s. 147-148. A u t o r k a o p r a c o w a n i a b y ł a u c z e n n i c ą prof. K a z i m i e r y Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j n a t a j n y c h k o m p l e t a c h W o l n e j W s z e c h n i c y P o l s k i e j oraz n a U n i w e r s y t e c i e Ł ó d z k i m . �MIECZYSŁAW GŁADYSZ (1903-1984) D n i a 12 p a ź d z i e r n i k a czysław Gładysz. etnografii Profesor mierz Śmierć polskiej, ta w y r z ą d z i ł a szczególnie Gładysz bowiem Moszyński 1984 r. z m a r ł w K r a k o w i e w w i e k u 81 l a t prof, dr M i e ­ i niepowetowaną i śląskiej, jako uczeń takich ś w i a t o w e j i K a z i m i e r z N i t s c h , nie w kontekście całej Słowańszczyzny i w wymi. podejście w Takie wielką krakowskiej owocowało mógł ale i nie naszej etnografów, Kazi­ nauki, z innymi dyscyplinami pracy wielu tylko słowiańskiej. s ł a w y uczonych, j a k inaczej w i d z i e ć powiązaniu stratę także jak nauko­ slawistów, języko­ z n a w c ó w . S z e r o k i e s p o j r z e n i e n a c z ł o w i e k a i jego k u l t u r ę s p r a w i ł o , ż e z a i n t e r e s o w a ­ nia badawcze i działalność prof. Gładysza były wielokierunkowe, przynoszące t r w a ł e i cenne w y n i k i . P i e r w s z ą i nigdy rego p o ł o ż y ł wości 0 badawczych polskość uczestnicząc 1 żywa nie p o r z u c o n ą olbrzymie tej w i części 1921 osobowość zasługi satysfakcji. naszej r. w Profesora pasją badawczą i który Profesor ziemi, trzecim dostarczył wokół Gładysz spraw powstaniu s p r a w i ł y , iż w Profesora b y ł Śląsk, dla M u tak wielu t e m a t ó w , wzrastał powstań śląskim. Duży 1927 r . w ł ą c z y ł w atmosferze śląskich zmysł i któ­ możli­ walki plebiscytu, organizacyjny się w akcję tworzenia �Z ŻAŁOBNEJ w Katowicach Muzeum Śląskiego, a następnie Śląsku, m. in. przez poszukiwań Polską i przy w prace Umiejętności i d o g ł ę b n y c h b a d a ń terenowych p o ś w i ę c o n e zdobnictwu energią Akademię były możliwościach badawcze w prowadzone Krakowie. dwa niezwykle drzewnemu i metalowemu szerszych 221 KARTY Efektem oryginalne Muzeum w Gliwicach, Górnośląskim w przystępuje prof. Gładysz a od 1952 r. do 1960 r. p e ł n i f u n k c j ę Bytomiu. Za pionierską i niezwykle do kierownika Zakładu po w objęciu jak 1960 wspomniano sją, którą Etanografii IHKM PAN potrafił była niewątpliwie zaszczepić swym pracy uznać w Muzeum należy inicja­ na G ó r n y m Śląsku, w Krakowie, a które U J . Śląska największą ba­ dyrektorem czasie p e ł n i e n i a od 1954 r . r. K a t e d r y Etnografii S ł o w i a n — większą dyrektora w ważną t y w ę i o r g a n i z a c j ę z e s p o ł o w y c h b a d a ń monograficznych także na Ś l ą s k u Opolskim, k t ó r y m i k i e r o w a ł w dzieła g ó r a l i ś l ą s k i c h . Z jeszcze d a w c z e j n a Ś l ą s k u po I I w o j n i e ś w i a t o w e j . J u ż w m a r c u 1945 r . zostaje na tych pasją współpracownikom tym funkcji kontynuował kultura ludowa badawczą Profesora. i uczniom, a k t ó r e j — Pa­ rezul­ t a t e m b y ł o w i e l e p r a c m a g i s t e r s k i c h , d o k t o r s k i c h o r a z p u b l i k a c j i samego P r o f e s o r a i Jego w s p ó ł p r a c o w n i k ó w . Równolegle Gładysza w szły z tymi w zainteresowaniami kierunku badań międzynarodową a k c j ę poprzez wysiłki badawcze i organizacyjne karpackiej kultury ludowej. utworzenie w Zostały prof. one 1959 r . M i ę d z y n a r o d o w e j ujęte Komisji do B a d a n i a K u l t u r y L u d o w e j w K a r p a t a c h , a n a s t ę p n i e t e ż n a B a ł k a n a c h , a w r e j to p r e z y d i u m z a s i a d a ł do k o ń c a łającej w ną ramach Komitetu N a u k Etnologicznych zainteresowań było Profesora zainicjowanie nictwa życia, kierując i Etnografia była narodów Słowiańszczyzny. szczegółowego słowiańskich, Nauk poszczególnych krajów P A N . Niezwykle t e ż etnografia opracowanie p r a c a m i k o m i s j i polskiej które konspektu realizowane ważną dziedzi­ J e g o to zasługą zbiorowego jest przez któ­ dzia­ wydaw­ Akademie słowiańskich. Zawsze ż y w o p a s j o n o w a ł a Profesora d z i a ł a l n o ś ć muzealna i muzeologia, którym p o ś w i ę c i ł w i e l e w y s i ł k ó w . Z J e g o to i n i c j a t y w y p o w s t a ł o w 1973 r . p r z y U J p i e r w ­ sze w P o l s c e P o d y p l o m o w e S t u d i u m Muzeologii. O n t e ż n i e s ł y c h a n i e ż y w o reagował na doświad­ wszelkie czeniem akcje badawcze oraz o r y g i n a l n y m i dakcyjnych, „Etnografii dawniczą którym placówek muzealnych, służąc pomysłami. poświęcił wiele Wreszcie n a l e ż y uwagi i P o l s k i e j " , d e d y k o w a n e g o prof. К . Prace Etnograficzne, wydawaną swą wiedzą i wspomnieć serca. B y ł m. in. redaktorem Moszyńskiemu, zainicjował w ramach Zeszytów a t a k ż e b y ł a u t o r e m i r e d a k t o r e m szeregu b i b l i o g r a f i i etnografii Tę prof. tak niezwykle Gładysza różnorodną podkreślono w i bogatą ciepłych i o pracach działalność serdecznych re­ tomu serię wy­ Naukowych UJ, Śląska i Karpat. naukową i słowach wypowiedzianych organizatorską n a d J e g o t r u m n ą w d n i u 18 p a ź d z i e r n i k a 1984 r . n a C m e n t a r z u R a k o w i c k i m w Kra­ kowie. dzie­ W imieniu kanem Profesor Senatu i W y d z i a ł u Filozoficzno-Historycznego był w latach 1968-1972, m ó w i ł prof, dr J . W y r o z u m s k i , k r e ś l ą c s y l w e t k ę lenia etnografów. Zasługi na polu obecny U J , którego dziekan tegoż uczonego i w y c h o w a w c y muzeologii podkreślił dyrektor Wydziału, młodego poko­ Muzeum Etno­ graficznego w K r a k o w i e m g r E . W a l i g ó r a , w y s t ę p u j ą c y w i m i e n i u M i n i s t r a K u l t u ­ r y i S z t u k i , a prof, dr Z . S o k o l e w i c z Etnologicznych A. P A N . Ze środowiska żegnała Profesora w imieniu Komitetu krakowskich etnografów Zambrzycka-Kunachowicz, kierownik letni współpracownik Etnografii którzy IHKM oddali Profesora, PAN w Krakowie. Nie te słowa, zabrakło też słów i naukowych ten od r ó ż n y c h dzień organizacji, p l a c ó w e k zjechały do Krakowa wielkiemu śląskich, wiążąc w i powstańców wieńce kwiatów broni długo­ Pracownię ze Ś l ą s k i e m . L i c z n e które towarzyszowi UJ i reprezentująca s y m b o l i c z n ą k l a m r ą t a k z a w s z e silne z w i ą z k i K r a k o w a wiązanki posługę K a t e d r y Etnografii S ł o w i a n pisząca Nauk doc. dr patriocie, nych, ostatnią oraz przemawiały z różnych stron i osób kraju, prywat­ świadczą �222 Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y o wielokierunkowej nych dziedzinach i tak z a a n g a ż o w a n e j i owocnej d z i a ł a l n o ś c i n a u k i i k u l t u r y naszego kraju. Zmarły Profesora w b y ł bowiem nie d u ż e j m i a r y U c z o n y m i W y c h o w a w c ą w i e l u p o k o l e ń e t n o g r a f ó w , a l e przede róż­ tylko wszyst­ k i m C z ł o w i e k i e m , k t ó r y „ b a d a j ą c k u l t u r ę l u d o w ą i jej r ó ż n o r o d n e w y t w o r y " zawsze patrzył naukę „na nią potrafił potrzebę przez ludzi, którzy zaszczepić kontaktu swoim z ludnością ją 1 tworzą" . Takie współpracownikom. wiejską, od k t ó r e j to Jemu spojrzenie to mieliśmy na naszą zawdzięczamy nie tylko stałą uzyskiwać potrzebne n a m i n f o r m a c j e , ale od k t ó r e j m i e l i ś m y s i ę u c z y ć p r a w d y o n a s s a m y c h . „Kultura to przemówień przede wszystkim papież Jan P a w e ł człowiek" — I I 8 jak powiedział w jednym ze swych — - i j a k z a w s z e c z u ł prof. G ł a d y s z , d a j ą c temu w y r a z w s w y c h p r a c a c h i p o c z y n a n i a c h n a u k o w y c h , k t ó r y c h n i e s t e t y nie dane było doprowadzić do k o ń c a . O d s z e d ł b o w i e m w pełni sił twórczych, mając Mu jeszcze t y l e z a p a ł u i p l a n ó w b a d a w c z y c h i m o g ą c tak w i e l e p o w i e d z i e ć w u m i ł o w a n e j p r z e z siebie d y s c y p l i n i e n a u k o w e j . Zofia 1 Szromba-Rysowa J. Bujak, T. D o b r o w o l s k a , Działalność naukowa i osiągnięcia pro}, dr. Mieczysława Gładysza, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 25: 1981, z. 2, s. 18. P r z e m ó w i e n i e J a n a P a w ł a I I do u c z e s t n i k ó w o b c h o d ó w w 40 r o c z n i c ę w a l k o Monte C a s s i n o , 17 V 1984; cyt. z a : „ T y g o d n i k P o w s z e c h n y " , R . 38: 1984, n r 22, s. 2. 2 �LÁSZLÓ FOLDES (1934-1980) Laszlo Foldes, w ę g i e r s k i wych, redaktor czasopism badacz k u l t u r y ludowej, i dzieł zbiorowych autor o tematyce licznych prac etnograficznej, nauko­ inicjator w i e l u n o w y c h t e m a t ó w b a d a w c z y c h , o p r a c o w y w a n y c h p o t e m zbiorowo w s k a l i dzynarodowej, uczestniczący aktywnie w życiu naukowym ośrodków mię­ badawczych E u r o p y i A z j i , c z ł o w i e k ogromnej p r a c o w i t o ś c i — a p r z y t y m l o j a l n y k o l e g a i p r z y ­ jaciel, powszechnie lubiany w środowiskach znany b y ł dzięki bliskiemu kontaktowi, etnograficznych. jaki utrzymywał Polskim z naszym etnografom krajem. W czasie w i e l o k r o t n y c h p o b y t ó w w P o l s c e d a ł s i ę p o z n a ć j a k o w y t r a w n y nowiec, zyka człowiek rozległej wiedzy, serdeczny p o l s k i e g o (podobnie j a k J e g o ż o n a i wierny przyjaciel. N a u c z y ł Erzsébettel Gyorgyi, tere­ się j ę ­ etnografka-folklory- s t k a ) , a J e g o d o m w B u d a p e s z c i e s t a ł s i ę nie t y l k o o ś r o d k i e m p r o p a g o w a n i a i u d o ­ s t ę p n i a n i a W ę g r o m w i e d z y o etnografii polskiej i szeroko p o j ę t e j polskiej kulturze, ale i p r z y s t a n i ą , z k t ó r e j k o r z y s t a l i w s z y s c y p r a w i e e t n o g r a f o w i e p o l s c y u d a j ą c y s i ę na Węgry. Laszlo mocą Foldes, ilekroć naszym etnografom terenowe i kontakty tego zachodziła wybierającym z węgierskimi potrzeba, placówkami ze z b i o r ó w m u z e a l n y c h , a r c h i w ó w i bibliotek. etnografom jako tłumacze korzystaniu z węgierskiej służył s i ę do Jego mądrą kraju. i fachową Organizował naukowymi, ułatwiał korzystanie O n i Jego ż o n a d o p o m a g a l i przy prowadzeniu w y w i a d ó w literatury fachowej. po­ badania na węgierskiej polskim w s i i przy Z d r u g i e j strony, w s w y c h p r a c a c h drukowanych i prelekcjach Foldes p r o p a g o w a ł w ś r ó d W ę g r ó w polską k u l t u r ę ludo­ w ą i z n a j o m o ś ć ż y c i a u m y s ł o w e g o w n a s z y m k r a j u . Jego l i c z n e r e c e n z j e z p o l s k i c h prac etnograficznych umieszczane w w ę g i e r s k i c h fachowych czasopismach, wreszcie u ł a t w i a n i e P o l a k o m p u b l i k o w a n i a i c h a r t y k u ł ó w n a W ę g r z e c h b y ł y jeszcze jednym k r o k i e m k u z b l i ż e n i u obu ś r o d o w i s k n a u k o w y c h . Foldesa nieoficjalnym ambasado­ rem kultury polskiej w n a u k o w y m ś r o d o w i s k u w ę g i e r s k i m i opiekunem Wszystko to u p o w a ż n i a do n a z w a n i a L a s z l o etnografów p o l s k i c h (i n i e t y l k o e t n o g r a f ó w ) charakteru głęboko posiada on dotąd mu wdzięcznych, u d a j ą c y c h się na Węgry. Dzięki tym przymiotom wielu którzy oddanych pamiętają przyjaciół czym w Polsce, b y ł dla nich wielu ludzi O n sam i Jego g o ś c i n n y , o n i e p o w t a r z a l n e j atmosferze, d o m w B u d a p e s z c i e . 13 p a ź d z i e r n i k a 1985 r . m i n ę ł a piąta rocznica Jego tragicznej śmierci — stąd czas p r z y p o m n i e ć s y l w e t k ę tego c z ł o w i e k a . Laszlo Foldes urodził się jako ósme dziecko wiejskiego nauczyciela Zoltana F o l d e s a i jego ż o n y L a u r y P u s k á s , w y w o d z ą c e j s i ę z g ó r a l s k i e j r o d z i n y s e k l e r s k i e j . W czasie w granicach Rumunii I I wojny światowej część Seklerów i przeniosła opuściła Siedmiogród, który się na Węgry. Wraz pozostał z nimi w y e m i g r o w a ł a ro­ dzina F e l d e s ó w i o s i a d ł a w okolicy Budapesztu. Pierwsze w i ę c lata m a ł e g o u p ł y n ę ł y n a w s i g ó r a l s k i e j Siedmiogrodu, a wyniesione s t a m t ą d w r a ż e n i a , Laszlo wzmocnio- �224 Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y ne p o t e m p r z e z ż y w ą w r o d z i n i e t r a d y c j ę g ó r a l s k i e j p r z e s z ł o ś c i , z a w a ż y ł y n a całym Jego ż y c i u . W na 1951 r. L a s z l o uniwersytet, Foldes zdał obierając maturę jako g ł ó w n y w budapeszteńskim kierunek studiów liceum i zapisał etnografię i (Jego m i s t r z a m i , a p o t e m p r z y j a c i ó ł m i , b y l i d w a j w y b i t n i u c z e n i — etnograf Talasi i folklorysta wielostronne prof. Ortutay). Zawsze jednak cechowało Foldesa prof. szerokie, s p o j r z e n i e n a p r o b l e m y k u l t u r y l u d o w e j , s t ą d odbyte r ó w n o l e g l e d i a h i s t o r y c z n e i u z u p e ł n i a n i e p o t e m w i e d z y p r z e z uczestniczenie się muzeologię. stu­ w k u r s a c h socjo­ logii. S t u d i o w a ł t e ż s l a w i s t y k ę , ś w i a d o m b l i s k i c h w i ę z ó w s ą s i e d z k i c h i k u l t u r o w y c h m i ę d z y narodem w ę g i e r s k i m a narodami słowiańskimi. T e n kierunek s t u d i ó w s i ę z w i e l k i m w p ł y w e m , j a k i m i a ł n a N i e g o prof. I s t v a n K n i e z s a , zainteresowania młodego czego. P o d też w p ł y w e m jego studenta ku problematyce Foldes zaczął który językoznawstwa intensywnie uczyć wiąże skierował porównaw­ się języków w i a ń s k i c h , o p a n o w u j ą c w s ł o w i e i p i ś m i e j ę z y k i polski i rosyjski, sło­ a biernie czeski, s ł o w a c k i , serbski i bułgarski. Jeśli już mowa o językach obcych, aby móc prowadzić studia porównawcze i c z y t a ć p r a c e n a u k o w e , L a s z l o F o l d e s u c z y ł s i ę jednego po d r u g i m j ę z y k ó w pejskich. Niemieckim władał biegle, czytał po rumuńsku, angielsku euro­ i francusku. J ę z y k ó w u c z y ł s i ę stale, do ostatnich m o m e n t ó w s w e g o ż y c i a . Zafascynowanie ską, zaważyło kulturą Seklerów, gisterska d o t y c z y ł a hodowli była całego p a r excellence życia kulturą u siedmiogrodzkich paster­ Foldesa. J u ż Jego p r a c a b y d ł a w Ditro, w s i siedmiogrodzkiej, wodził. Równocześnie interesował kolędowania która na kierunku naukowym G o folklor i w z w i ą z k u z t y m o p r a c o w a ł przesiedleńców mieszkających ma­ z której się wy­ w obrzęd Budajeno, m i e j ­ s c o w o ś c i , gdzie z a m i e s z k a ł po w o j n i e z r o d z i c a m i . D l a p e ł n e g o przedstawienia k i e r u n k u naukowego Foldesa musimy p o z n a ć r o z w o j u Jego z a i n t e r e s o w a ń . równo tych dawną tradycyjną wyjeżdżał grup, do które U ich podstaw pozostały kulturę, jak Siedmiogrodu, i w rumuńskim przesiedleńców prowadził seklerskiej, ż y j ą c y c h w p a ń s t w i e leży k u l t u r a i dzieje Siedmiogrodzie na teren t e ż systematyczne w badania porównawcze za­ kontynuowały Węgier. Wielokrotnie grup ludności węgierskim. Z z a i n t e r e s o w a ń g ó r s k i m i pasterskim Siedmiogrodem jęte i badania etapy Seklerów, pasterzy gór Europy, ogóle: górskich, nizinnych i stepowo-pustynnych. a w y ł o n i ł y s i ę szeroko później kultur T a ostatnia d z i e d z i n a s o w a ń m i a ł a n a j w i ę k s z e znaczenie w skali m i ę d z y n a r o d o w e j po­ pasterskich i przyniosła zaintere­ Foldesowi uznanie w ś r ó d wszystkich, k t ó r z y u p r a w i a j ą t ę g a ł ą ź wiedzy. Jeszcze badania W u początków nad hodowlą i tymże roku rozpoczął rawskiej. swej kariery n a u k o w e j , bo w pasterstwem w systematyczne Hortobagy na 1957 г., p r o w a d z i ł Węgrzech badania pasterstwa Po nich n a s t ę p u j ą badania terenowe pasterstwa w Karpatach, w górach Rumunii i Bułgarii. W (teren Foldes Puszty). na Wołoszczyźnie polskich i 1967 r . p r o w a d z i ł Mo­ słowackich badania terenowe w M o n g o l i i , gdzie m . i n . s z u k a ł p a r a l e l i m i ę d z y k u l t u r ą k o c z o w n i k ó w mongolskich i starych M a d z i a r ó w Intensywna (badania p o r ó w n a w c z e eksploatacja terenu i systematyczne nad siodłem węgierskim). opracowywanie materiałów uzyskanych z k a ż ­ dego w y j a z d u d a ł y w e f e k c i e a r c h i w u m n a u k o w e , j a k i e g o nie p o s i a d a c h y b a ż a d e n ze w s p ó ł c z e s n y c h b a d a c z y ż y c i a Dogłębna ośrodków znajomość i ludzi, k t ó r z y pasterskiego. zagadnienia, a równocześnie zajmowali się pasterstwem, rowego dzieła w j e d n y m z j ę z y k ó w kongresowych zało pasterstwo zwykłą lizacji europejskie w jego swego p o m y s ł u i j u ż w całej Europie zbio­ (w n i e m i e c k i m ) , k t ó r e b y uka­ i i pracowitością 1961 r. (a w i ę c w wydania podobieństwach dla Niego e n e r g i ą , k o n s e k w e n c j ą znajomość zrodziły myśl zaledwie lokalnych odmianach. Foldes przystąpił do Ze rea­ w k i l k a l a t po u z y s k a n i u �Z ŻAŁOBNEJ 226 KARTY m a g i s t e r i u m , w 27 r o k u ż y c i a ) m ó g ł z a p r e z e n t o w a ć u c z o n y m m o n u m e n t a l n e Viehzucht daktor und Hirtenleben Laszlo Zachęcony Foldes, wydana życzliwym w również Eurazji i w przez przyjęciem r a t u r z e etnograficznej rowe, in Ostmitteleuropa, Budapest Węgierską Akademię przez k r y t y k ę naukową Nauk, języku niemieckim, Północnej: poświęcone Viehwirtschaft hodowli und 699 ss. druku). tego u n i k a l n e g o dzieła, w k i l k a lat p ó ź n i e j z r e d a g o w a ł Afryce dzieło: 1961 ( p r a c a z b i o r o w a , r e ­ w lite­ podobne d z i e ł o i kulturze Hirtenkultur, zbio­ pasterskiej Budapest 1969 ( w y d a n e przez W ę g i e r s k ą A k a d e m i ę N a u k , 903 ss. d r u k u ) . Również pasterskiej praca doktorska Foldesa napisana (Rumunii i Karpat nawczym). Jej ubocznym produktem d o w l i . D l a b a d a c z a polskiego bliografia historii gierskiej kultury jest ludowej 1967 r . d o t y c z y ł a szerokim bibliografia dużą wartość problematyki europejskim tle etnograficznych informacyjną Karpat. (Wrocław—Warszawa—Kraków Z zainteresowania w galicyjskich na posiada C z ę ś ć I I . Materiały do porów­ prac o Bi­ bibliografii wę­ 1967, O s s o l i n e u m ) . S e k l e r a m i i pasterstwem w y ł o n i ł się trzeci nurt prac Laszlo Foldesa, d o t y c z ą c y w s p ó l n o t pasterskich na halach Siedmiogrodu, a n a s t ę p n i e not wiejskich w użytkowaniu ziemi, która była d z i e l o n a b y ł a od n o w a m i ę d z y m i e s z k a ń c ó w przez w y c i ą g a n i e własnością gromady s t r z a ł ze z n a k a m i j e d n o s t k i z i e m i . S y s t e m t a k i , w., n a t o m i a s t w i w s i . O d b y w a ł o s i ę to d r o g ą dycyjnej k u l t u r y madziarskiej czasu A r p a d ó w , gier j u ż w X V I I ho­ Jego pióra: Siedmiogrodzie funkcjonował roku losowania, typowy z a g i n ą ł n a terenie wspól­ co dla tra­ właściwych Wę­ do I I w o j n y świa­ towej. W tej grupie z a g a d n i e ń m i e s z c z ą s i ę r ó w n i e ż b a d a n i a ś r e d n i o w i e c z n y c h rolnych z a p o c z ą t k o w a n e pobytem we układów F r y d m a n i e na Polskim Spiszu, d o k ą d Laszlo F o l d e s t r a f i ł po r a z p i e r w s z y w 1964 г., w czasie p ó ł r o c z n e g o s t y p e n d i a l n e g o w Polsce. Do obszernym feste Frydmana artykułem Hubfensystem wracał wielokrotnie, opublikowanym in den j u ż po Nord-Karpaten a wyniki jego tej śmierci: pracy Ein zaowocowały Beispiel 1320 — (Friedmanvágása pobytu für das Frydman 1970), „ A c t a E t h n o g r a p h i c a " , X X X : 1981, s. 71-110. Mówiąc o osiągnięciach j a k o muzeologa. nym w Budapeszcie, uczestniczył w naukowych Od skończenia nie studiów gdzie b y ł k u s t o s z e m szeregu akcji należy pomijać zatrudniony działu muzealnych, przy pracy Laszlo był w hodowli Muzeum i pasterstwa. organizowaniu Foldesa Etnograficz­ Poza nowych opiece m e r y t o r y c z n e j n a d m u z e a m i p r o w i n c j o n a l n y m i itd. P r o w a d z i ł t e ż , a wie z o r g a n i z o w a ł od n o w a , d z i a ł z b i e r a c z y - a m a t o r ó w , k t ó r z y w e d l e Jego o p r a c o w y w a l i m a t e r i a ł y dla a r c h i w u m właści­ instrukcji muzealnego. W o s t a t n i c h l a t a c h ż y c i a F o l d e s p r z e n i ó s ł s i ę z M u z e u m do S e k c j i B a d a ń graficznych Węgierskiej Kutatócsportjához), A k a d e m i i Nauk (Magyar T u d o m á n y o s gdzie oprócz tym muzeów, pracy ściśle naukowej miał Akademia Etno­ Néprajzi powierzone sobie o b o w i ą z k i redaktorskie. Aby o Jego mieć pracy pełny obraz d z i a ł a l n o ś c i organizacyjnej w Laszlo Węgierskim Foldesa należy Towarzystwie jeszcze wspomnieć Etnograficznym, które w 1967 r. p o w o ł a ł o go n a s e k r e t a r z a . W i e l e c z a s u z a b i e r a ł y M u t e ż w s p o m n i a n e powyżej prace czasopisma redakcyjne dzieł zbiorowych, ponadto od „Ethnographia". P r o p a g o w a ł też utworzenie, 1972 r. b y ł a następnie już redaktorem zapoczątkował w y d a w a n i e „ N é p r a j z i H í r e k " ( „ W i a d o m o ś c i E t n o g r a f i c z n e " ) itd. Tytaniczna wprost praca nadwątliła sa. K r y z y s n a s t ą p i ł w 38 r o k u ż y c i a , w fizyczne s ó w , k i e d y z a c z ą ł z b i e r a ć owoce s w e j w i e l o l e t n i e j cyjnej. W 1972 r. U N E S C O delegowało i psychiczne chwili zdawałoby Laszlo Folde­ się największych siły sukce­ działalności naukowej i organiza­ Go, jako z n a w c ę zagadnień hodowli s t e r s t w a E u r a z j i , n a k o n f e r e n c j ę b a d a c z y A z j i Ś r o d k o w e j , do A s h a b a d u w nii. W drodze p o w r o t n e j 15 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 i pa­ Turkme­ z a c h o r o w a ł i j u ż do ś m i e r c i n i e o d z y s k a ł p e ł n e g o z d r o w i a . �226 Z ŻAŁOBNEJ Ostatnie 8 lat życia Laszlo Foldesa KARTY upłynęło do ż y c i a i p r a c y n a u k o w e j . M i m o choroby nowa szereg prac (świadczy o 1972 r . — c z ę ś ć z n i c h u k a z a ł a w a d z i ł badania terenowe, ficznej Oddziału tów s z p i t a l u nie w tym umiał szpitalem a jeszcze w y k o ń c z y ć bibliografia pozycji powrotami i napisać opublikowanych t a k ż e P o l s k ę n a zaproszenie Polskiej b y ć bezczynny Akademii Nauk. — uczył Komisji Nawet się języków, w po pro­ Etnogra­ czasie czytał, od już s i ę j u ż po ś m i e r c i a u t o r a w l a t a c h 1980-1982), odwiedził Krakowskiego między zdołał poby­ gromadził ż y c i o r y s y i n n y c h c h o r y c h . W i e l k ą p o d p o r ą w chorobie b y ł a d l a Niego ż o n a , w i e r n y towarzysz pracy Niestety samego n i e 46 lat, ogromny w naukowej, wszelkie dały tym rezultatów. ostatnie dorobek która wysiłki 8 naukowy bohatersko walczyła lekarzy, najbliższej Laszlo lat jako Foldes zmarł człowiek i wdzięczną mu zdrowie, i przyjaciół 13 p a ź d z i e r n i k a ciężko pamięć o Jego rodziny, chory. przyjaciół Anna i życie. i Jego 1980 r o k u . Pozostawił po Żył sobie współpracowników. Kowalska-Lewicka � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2a46d916329d555f8763959850977735.pdf 8b839976b7eb56c647ab86e09db45974 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1253 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1157 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.227-242 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 JUBILEUSZ 50-LECIA P R A C Y PROF. DR. JÓZEFA Staraniem Zarządu G ł ó w n e g o Etnografii Uniwersytetu Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego, Wrocławskiego i P r a c o w n i Polskiego A t l a s u nego I H K M P A N w e W r o c ł a w i u w d n i u 4 m a j a Archeologicznego leuszowa. Składała s i ę ona z dwu i uniwersyteckie miejscowe oraz z lwowskiego gimnazjum, w tytule części, tj. okolicznościowej w k t ó r y c h uczestniczyli: Jubilat z m a ł ż o n k ą a wojewódzkie, także gdzie r o z p o c z y n a ł i ż y j ą c y jeszcze s y n prof. A d a m a F i s c h e r a , uroczystość i z sesji byli po różne środowiska uczniowie studiach Profesora, swoją pracę te słowa, skierowując nau­ nawet zawodową, Władysław. P u n k t u a l n i e o godzinie 11 w i m i e n i u o r g a n i z a t o r ó w u r o c z y s t o ś ć pisząca jubi­ naukowej, i licznie zebrani g o ś c i e p r z y b y l i z c a ­ władze muzealne, Katedry Etnograficz­ 1984 r. w s a l i o d c z y t o w e j M u z e u m we W r o c ł a w i u odbyła się wspomniana łego kraju, reprezentujący kowe NAUKOWEJ GAJKA najpierw powitanie zainaugurowała do J u b i l a t a i jego ż o n y , a po­ t e m do p o z o s t a ł y c h z e b r a n y c h . R ó w n o c z e ś n i e pod a d r e s e m g o ś c i w y r a z i ł a podzięko­ wanie oraz z a i c h osobisty u d z i a ł , k t ó r y m dają dowód sympatii i przyjaźni c u n k u i uznania dla pracy i o s i ą g n i ę ć n a u k o w o - b a d a w c z y c h sposób trud. i uzewnętrzniają Dowodem pamięci gratulacje, k t ó r e specjalnym swoją listem wdzięczność i uznania z kolei zostały dla za jego Profesora odczytane. J M Rektor Uniwersytetu W pedagogiczny są również pierwszym Wrocławskiego, PAN w prof, dr A n n a W a r s z a w i e , prof, dr J ó z e f Burszta Barabás nadesłane dr Soňa w Budapeszcie w Debreczynie, w B r a t y s ł a w i e , prof. B r o m l e j i prof. B r u k Kovačevičova ze i prof. Wydziału Słowackiego Nauk w Atlasu uniwersytetu z Etnograficznego z Akademii stytutu Bałtyckiego w E d y n b u r g u , doc. dr S t a n i s ł a w Gdańsku, prof, Potocki — Nauk Berlinie, z J e r o z o l i m y , prof. R o d e r y k L a n g e z J e r s e y , dr A l e k s a n d e r z Muzeum Narodowego w prof. uniwersytetu Z S R R w M o s k w i e , prof, dr H e r m a n n S t r o b a c h z A k a d e m i i N a u k N R D w prof. D o v N o y Spo­ Poznaniu, w Lublinie, Gunda oraz O l g a G a n c k a j a je dr H e n r y k R a ­ z uniwersytetu Bela życzenia przekazał K u t r z e b a - P o j n a r o w a i prof, dr h a b . Z o f i a S o k o l e w i c z z z uniwersytetu ten wychowawczy rzędzie w W a r s z a w i e , dr J e r z y C i e s z k o w s k i z K a t o l i c k i e g o U n i w e r s y t e t u Jeno i prof, t a j c z a k , a d a l e j prof, dr W i t o l d H e n s e l — od k i e r o w n i c t w a łecznych sza­ Profesora bądź w Fenton dyrektor I n ­ dr W i t o l d D y n o w s k i i R e d a k c j a „Etnografii P o l s k i e j " w W a r s z a w i e , O d d z i a ł y P T L w Z a k o p a n e m i Ł a ń c u c i e , prof, dr T a d e u s z L e w i c k i i prof, dr R o m a n R e i n f u s s oraz doc. Z o f i a G a n s i n i e c z K r a k o w a , Józef Kaźmierczyk i dr J ó z e f Majchrzak z W a r s z a w y , dr L o n g i n M a l i c k i Kalina prof, z G d a ń s k a , dr J a n Piotr Dekowski lub d ł u ż s z y c h wypowiedzi dr J a n u s z K a m o c k i , ciel R e d a k c j i DWOK życzenia i gratulacje z Rybnika, mgr osób. i telegramów, Bukowska-Floreńska z Łodzi, r a d W e g n e r z M i i l h e i m , dr D u š a n D r l j a č a z B e l g r a d u i w i e l e i n n y c h j e s z c z e listów dr I r e n a prof, dr dr J a n K o w a l c z y k Kon­ odczytaniu z Torunia, Wrocławia, dr Po Antonowicz z w formie s k ł a d a l i jeszcze: i m i e n i e m O d d z i a ł u P T L w K r a k o w i e — n a s t ę p n i e dawni uczniowie z Poznania, przedstawiciel g i m n a z j a l n i ze L w o w a , doc. dr hab. B a r b a r a przedstawi­ K U L — doc. dr h a b . H e n r y k Z i ­ m o ń , dr S t a n i s ł a w C h m i e l o w s k i z m u z e u m w L e s z n i e i i n n i . N a s t ę p n i e uroczystość krótszych Bazielich przypomniała prowadząca zebranym zarys działał- �228 KRONIKA ności naukowej i dydaktycznej prof. dr. J ó z e f a Gajka, wyrażając mu przy tym w ł a s n e p o d z i ę k o w a n i e za o p i e k ę n a u k o w ą i z a ż e n o w a n i e , ż e obecnie j a k o k i e r o w n i k Katedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego zajmuje stanowisko, które przez 14 lat, od 1953 do 1967 г., s p o c z y w a ł o w jego r ę k a c h . Z r e f e r a t u w y n i k a ł o , ż e prof, dr J ó z e f G a j e k s t u d i a z z a k r e s u etnografii Adama Fischera na uniwersytecie im. Jana Kazimierza we Lwowie w 1930 r. i r ó w n o c z e ś n i e p o d j ą ł p r a c ę . N a j p i e r w j a k o n a u c z y c i e l l i t e r a t u r y w gimnazjum we Lwowie, a niedługo potem jako asystent u prof. zakończył polskiej prof. A . F i s c h e r a . wybuchu I I wojny ś w i a t o w e j a n g a ż o w a ł się w pracy Instytutu B a ł t y c k i e g o w ni i Instytutu Pomorzoznawczego łudniowo-Wschodnich we w Lwowie. Toruniu, p r o b l e m ó w etnicznych i n a r o d o w o ś c i o w y c h grafii Kaszub, zakończeniu a pracę działań wojennych niebawem zostaje nadto o d r ę b n ą także w profesorem a na końcu Opublikował też UMCS w się i rozpoczyna Poznaniu, funkcję a w dwa kierownika lata Lublinie. i podejmuje później liczne na Uniwersytet Katedry Etnografii kanem i dziekanem na Wydziale W niedługim badania Ogólnej i we Zaraz też terenowe Wrocławiu. Słowian. czasie na L u - Uniwersytet Tutaj Był również pełnił prodzie­ do o r g a n i z a c j i i r o z b u d o w y studiów etnogra­ ficznych w Polsce. Stopniowo j e d n a k c i ę ż a r swojej energii p r z e n i ó s ł na prace tem i redaktorem metodyki czania mapowania ich z a s i ę g ó w cych z Polską. etnograficznej P T L oraz w Р А Е , k t ó r e g o j e s t t w ó r c ą , a t a k ż e po d z i e ń d z i s i e j s z y . Jego z a i n t e r e s o w a n i a badań, komentowania one także zjawisk z kulturą koncentrują kulturowych grup się oraz pogranicznych etnogenezy, e t n o g r a f i c z n e j orga­ konsultan­ i wokół wyzna­ sąsiadują­ regionalizacji Polski, k a r t o g r a f i i itp. D o p r a c y tej w c i ą g a s w o i c h u c z n i ó w , a t a k ż e s z e r o k i krąg współpracowników nia badawczo-naukowe, gę i obecność nych i i konfrontowania Dotyczą po Filozoficzno-Historycznym. Prof. G a j e k p r z y c z y n i ł się walnie nizacyjne i wydawnicze Po­ zakresu pracę w K U L , b e l s z c z y ź n i e i w R z e s z o w s k i e m . W 1951 r. prof. G a j e k p r z e n i ó s ł s i ę n a w Ziem z wierzeniach ludowych. Jubilat habilituje uniwersytecie Instytucie opracowań oraz k u l t u r y m a t e r i a l n e j P o d o l a i e t n o ­ o kogucie w nadzwyczajnym w kilka Do Gdy­ z terenu c a ł e g o k r a j u . Ponadto jego w y n i k i i doświadcze­ z w ł a s z c z a w r e a l i z a c j i a t l a s u etnograficznego, ś c i ą g a j ą naukowców specjalistycznych wielu krajów europejskich. Wyniki wydawnictwach oraz referuje na uwa­ te p u b l i k u j e w konferencjach i róż­ sympo­ z j a c h p o l s k i c h i z a g r a n i c z n y c h , a ponadto s a m jest i n i c j a t o r e m , w y d a w c ą i r e d a k t o ­ rem wielu wydawnictw i publikacji, z k t ó r y c h na czoło w y s u w a j ą się D W O K Wszystkie Oskara Kolberga), P M E (Prace i M a t e r i a ł y (Dzieła Etnograficzne), A P S L (Atlas Polskich S t r o j ó w L u d o w y c h ) , „Lud", A r c h i w u m Etnograficzne, „Literatura L u d o w a " i inne. J e s t t a k ż e c z ł o n k i e m p o l s k i c h i z a g r a n i c z n y c h t o w a r z y s t w r a d n a u k o w y c h , np. I H K M P A N , K o m i t e t u Antropologicznego, naukowych oraz Komitetu Slawistycz- nego P A N i n a d a l c z y n n i e u d z i e l a s i ę w ż y c i u n a u k o w y m o r a z k o n t y n u u j e podjęte p r z e z siebie d z i e ł a . W dowód uznania zasług w zakresie Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego norowego członka. Aktu tego prac organizacyjnych i wydawniczych w r ę c z o n o następnie Jubilatowi dyplom dokonała prezes Zarządu Głównego, ho­ dr A n n a Ko­ w a l s k a - L e w i c k a , k t ó r a p o p r z e d z i ł a to w y p o w i e d z i ą p r z y p o m i n a j ą c ą d z i a ł a l n o ś ć Pro­ fesora n a tej n i w i e . D a t u j e s i ę ona od 1926 г., lecz dopiero po I I w o j n i e nabrała szerokiego rozmachu i potoczyła się w d z i e l i ł a z J u b i l a t e m jego ż o n a , dr O l g a G a j k o w a , różnych światowej kierunkach. Zasługi k t ó r e j organizatorzy złożyli te rów­ nież gratulacje, p o d z i ę k o w a n i e i bukiet k w i a t ó w . Kwiaty, i drobne u p o m i n k i i k s i ą ż k i w r ę c z a l i z k o l e i z e b r a n i g o ś c i e . G r a t u l a c j o m życzeniom swoje nie było podziękowanie wszystkim do s w o i c h końca. i Zamknęła refleksje mistrzów Czekanowskiego oraz wszystkich odniósł je ostatecznie nie tylko i poprzedników: do wypowiedź Jubilata, organizatorów, prof. A d a m a F i s c h e r a , współpracowników. ale prof. który przede Jana �229 KRONIKA Okolicznościowa część uroczystości rzyskim z toastem na cześć Po p r z e r w i e , o godz. 13,30 naukowa, poświęcona zakończyła się rozpoczęła się problemom kartografii „Prof. dr J ó z e f doc. dr hab. druga część Pokropek „Regiony porządkujący uroczystości, towa­ czyli z Katedry etnograficzne i systematyzujący a w sesja wystą­ k t ó r y w y g ł o s i ł referat na G a j e k — t w ó r c a P o l s k i e g o A t l a s u Etnograficznego". Marian przedstawił spotkaniem etnograficznej. J a k o pierwszy p i ł dr J a n u s z B o h d a n o w i c z , o b e c n y k i e r o w n i k Р А Е , mat miłym Jubilata. Etnografii Uniwersytetu zróżnicowanie kultury Warszawskiego ludowej sposób akademicki pojęcia te­ Następnie w Polsce", z określe­ związane n i e m „ r e g i o n " , k t ó r y ł ą c z y w sobie t r e ś c i geograficzne, h i s t o r y c z n o - a d m i n i s t r a c y j n e , etnograficzne, g o s p o d a r c z o - s p o ł e c z n e ferat dr Soni Kovačevičovej z oraz ś w i a d o m o ś c i o w e . T r z e c i m Słowackiej Akademii Nauk w z kolei b y ł re­ Bratysławie, pt. „ O b l a s t i a regiony S l o v e n s k a n a podklade E t n o g r a f i c k é h o A t l a s u Slovenska". Z u w a ­ gi j e d n a k n a n i e o b e c n o ś ć a u t o r k i , r e f e r a t ten z o s t a ł p r z e t ł u m a c z o n y n a j ę z y k p o l s k i i odczytany przez mgr. A d a m a S z y m a ń s k i e g o z Р А Е . P o k r ó t k i e j p r z e r w i e r e f e r a t y w y g ł o s i l i jeszcze: m g r tedry Etnografii Uniwersytetu Wrocławskiego a zróżnicowanie kulturowe w świetle Р А Е Mieczysław Trojan z K a ­ omawiający „Pogranicze etniczne i A t l a s der d e u t s c h e n V o l k s k u n d e " , oraz dr Z y g m u n t K ł o d n i c k i , t a k ż e z w r o c ł a w s k i e j K a t e d r y Etnografii, na temat proble­ m ó w typologii w p r a c a c h k a r t o g r a f i c z n y c h . W dyskusji, Gajkowa, doc. dząca część tę jaka następnie dr H e n r y k dr wynikła, głos zabierali: prof. Gajek Z i m o ń z K U L oraz i n n e j e s z c z e osoby, po Anna Kowalska-Lewicka zamknęła sesję i i dr czym Olga prowa­ zakończyła całą uroczystość. Barbara Bazielich K U L T U R A WSI MAZOWSZA I PODLASIA W Z B I O R A C H M U Z E U M R O L N I C T W A IM. K. K L U K A W Ciechanowiec jest m a ł y m , zbawionym ciekawą większego historię. Miłośników wizacją W liczącym przemysłu, szukali oraz nad ok. 4 tys. o d d a l o n y m od jego d z i e j a c h Ciechanowca miasteczka CIECHANOWCU działacze i miasteczkiem, kolejowej, m a j ą c y m istniejącego natchnienia sposobem mieszkańców linii od 1962 inspiracji pokazania do piękna r. Towarzystwa pracy i po­ jednak nad akty­ wszystkiego, co je o d r ó ż n i a od i n n y c h m a ł y c h m i a s t e c z e k n a p o g r a n i c z u M a z o w s z a i P o d l a s i a . Prawa władał miejskie ród Kiszków, uzyskał po Ciechanowiec których do dziś ok. 1429 pozostały r. 1 W ślady XIV-XVI w w. miastem postaci resztki ruin z a m k u nad N u r c e m . W X V I I I w. miasto z n a l a z ł o się w podlaskich dobrach O s s o l i ń ­ skich. Intesywnie rozwijało się, p o w s t a w a ł y nowe budowle, jak barokowy kościół (1736-1739), z e s p ó ł s z p i t a l a i k l a s z t o r u s z a r y t e k . B u d o w l e te z a c h o w a ł y s i ę do d z i ś — kościół w p r a w i e nie zmienionym k s z t a ł c i e , a z e s p ó ł szpitala i klasztoru przebudo­ w a n o (obecnie m i e ś c i s i ę t a m r ó w n i e ż szpital). 1 D a n e d o t y c z ą c e h i s t o r i i C i e c h a n o w c a p o d a j ę za: Z . P i ł a s z e w i с z, Ciecha­ nowiec, woj. łomżyńskie, B i a ł y s t o k 1977 ( S t u d i u m h i s t o r y c z n o - u r b a n i s t y c z n e do p l a ­ n u zagospodarowania przestrzennego w y k o n a n e na zlecenie U r z ę d u W o j e w ó d z k i e g o w Ł o m ż y , W y d z i a ł K u l t u r y i S z t u k i , W o j e w ó d z k i e g o K o n s e r w a t o r a Z a b y t k ó w przez Przedsiębiorstwo P a ń s t w o w e Pracownie Konserwacji Zabytków. Pracownia Doku­ m e n t a c j i N a u k o w o - H i s t o r y c z n e j , mpis., a r c h i w u m M u z e u m R o l n i c t w a i m . K . K l u k a w C i e c h a n o w c u ) ; S. K w i a t k o w s k i , Ciechanowiec, O l s z t y n 1983; Uszyński, 1980. �230 KRONIKA W parafii ciechanowskiej ksiądz Krzysztof 1739 r . w księcia w XVIII K l u k — duchowny w. w okresie i uczony polskiego O ś w i e c e n i a przyrodnik. Urodził s i ę 13 działał września C i e c h a n o w c u w rodzinie a r c h i t e k t a , s p r o w a d z o n e g o t a m z W a r m i i Maksymiliana Ossolińskiego. K l u k kształcił się w j ą c y c h w p r o g r a m i e s z e r o k i w a c h l a r z n a u k p r z y r o d n i c z y c h . W 1770 r . o b j ą ł w Ciechanowcu i poświęcił mineralogią i rolnictwem, Działalność rzystwa ruiny ks. Krzysztofa K l u k a w myśl Realizacji się pracy naukowej. czego r e z u l t a t e m o utworzeniu pomysłu muzeum sprzyjał XIX-wiecznego fakt, pałacu, jest Zajmował się botaniką, 13 t o m ó w dzieł Ciechanowcu podsunęła rolniczego że w i nazwania przed wojną w zoologią, 2 działaczom Towa­ imieniem Kluka. go zachowały posiadaniu jego m u r y zachowały Miłośników Ciechanowca mieszczenia muzealne. cu i gromadzenia się w postanowili muzealiów. na cele m u z e a l n e uzyskało od Prezydium Ministerstwa Kultury go muzeum, netrować pałac Miejskiej Rady Okręgowego muzeum. i gromadzić muzealia w zajęły czął samorzutnie już w terenu początku w lokal przeznaczyć na Białymstoku należało 1963 po muzealiów Od 1 V r. po­ czasowo Towarzystwo byłym kinie, i organizację — obietnicę zgodę społeczne­ pomocy me­ 1963 r . z a c z ę t o s y s t e m a t y c z n i e pe­ u z y s k a n y m n a ten to przede z punktu widzenia U s z y ń s k i . Osoby cel pomieszczeniu. wszystkim: potrzeb lekarz Paweł muzealnych te z r a c j i w y k o n y w a n e g o duży kontakt ze s p o ł e c z e ń s t w e m , a każdą terenu, pozyskiwano dary jako liczne mieszkańców wolną chwilę rozpo­ Ciechanowca. Jako Niewiarowskich, Moczulskich, zawodu poświęcały eksponaty do na muzeum. hi­ miały penetrację W pracy najaktywniejszych n a l e ż y : W . i S. R u t k o w s k i c h , R . i L . Ł u k a s z e w i c z ó w , chórzewskich, i spalony, Towarzystwa l a t a c h p o p r z e d n i c h , oraz n a u c z y c i e l , a z w y k s z t a ł c e n i a storyk sztuki, K a z i m i e r z wielu pałac Narodowej się tym bezpośrednio, penetrację uczestniczyło Członkowie odbudowany, Na i S z t u k i n a gromadzenie Olszewski, który skąd został pomieszczenie. organizowaniu które stanie*. odremontować Zanim inne a od M u z e u m teren Osoby, dobrym O d 1963 r. p r a c e s z ł y w d w ó c h k i e r u n k a c h : o d b u d o w y p a ł a ­ wynająć rytorycznej w dosyć się hrabiowskiej r o d z i n y S t a r z e ń s k i c h . W 1941 r. n a s k u t e k d z i a ł a ń w o j e n n y c h p a ł a c z o s t a ł ale ma­ parafię naukowych . Ciechanowcu-Nowodworach będącego przez szkołach pijarskich, tej 1 wymienić B . i J . S z u l c ó w , rodziny B a - Chochlewów, Ksenię Ostanek, Jana Bondarenko, L e o n a Ś l u s a r s k i e g o , R y s z a r d a K o z a k i e w i c z a i in. Sezon mont w letni budynku terenie, wszystkie dzenia Joanny poświęcono na muzealnego, zbieranie wiosną 1964 rozpoczęto przygotowania eksponaty, i nazwiska na jesienią r. natomiast, przeprowadzono kontynuując do o t w a r c i a m u z e u m . ofiarodawców. 5 działów: Wystawę narzędzia narzędzia obróbki 1964 r. w obecności włókna, ok. 1000 gazynowej zbiorów. Od tego Okręgowego uprawy Krzysztof osób zorganizowano z Muzeum Na wystawie Kluk roli, i sprzęt historia pokazano ich pocho­ przy fachowej w pomocy Białymstoku. gospodarstwa 4 Ciechanowca . Zbiory domowego, Dnia 5 VII dokonano uroczystego o t w a r c i a e k s p o z y c j i czasu rozpoczęto systematyczne re­ poszukiwania k t ó r e z o s t a ł y zebrane, w s k a z u j ą c na m i e j s c o w o ś c i Maciejewskiej, etnografki podzielono eksponatów, udostępnianie ma­ eks­ pozycji z w i e d z a j ą c y m . W 1964 r. o p r ó c z M u z e u m O k r ę g o w e g o w B i a ł y m s t o k u m ł o d e M u z e u m p o z y s k a ł o sobie j e s z c z e jednego o p i e k u n a merytorycznego. Była nim Katedra Etnografii w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o k i e r o w a n a w ó w c z a s przez prof. dr. W i t o l d a Pracownicy łecznym Katedry, w organizatorom tym szczególnie Muzeum 1964 r. s t u d e n c i etnografii doc. fachowych dr M a r i a n porad Pokropek, różnych form udzielali pomocy. odbywali w Muzeum w Ciechanowcu praktyki 2 Brzęk, 1977. ' P i ł a s z e w s k i , op. cit.; Uszyński, 1966. 4 i Uszyński, 1980. Uni­ Dynowskiego. spo­ Od muzealne. �231 KRONIKA Pomagali w naukowym opracowaniu zbiorów, poszukiwali eksponatów w terenie, b r a l i u d z i a ł w k o n s e r w a c j i z b i o r ó w i o p r o w a d z a n i u z w i e d z a j ą c y c h . P o m o c ze s t r o n y Katedry Etnografii kontynuowana była r ó w n i e ż później, kiedy Muzeum upaństwo­ wiono. W 1965 r . t y g o d n i k rolniczy „Nasza Wieś" objął uroczyście patronat nad two­ r z o n y m M u z e u m . W 1966 r . n a w i ą z a n y z o s t a ł k o n t a k t z I N C O , k t ó r e do d z i ś świad­ c z y n a r z e c z M u z e u m d u ż ą pomoc w dziedzinie k o n s e r w a c j i z b i o r ó w . D n i a 23 V I I 1968 r . M i e j s k a R a d a N a r o d o w a o przejęciu placówki Społecznego Muzeum oraz p r z y l e g ł e tereny Mazowsza pałacowo-parkowy został mgr Kazimierz Uszyński. zabytkowym zeum. Pałac Od Towarzystwa otwarto w i nadaniu i P o d l a s i a . Jego s i e d z i b ą m i a ł Ciechanowcu-Nowodworach. Czasowe pomieszczenie czworaku przy ul. P a ł a c o w e j przekazano tomiast w Ciechanowcu podjęła im. K . K l u k a uchwałę mu statusu p a ń s t w o w e j . Obszarem działania Muzeum było w ó w c z a s woj. białostockie zespół w Rolnictwa Miłośników w czerwcu następnych. grudnia 1971 r . P r z e j ę c i e w latach w dwu zespołach w parku przypałacowym. W 1971 r . o p r a c o w a n o z Uszy, X V I I I - w i e c z n y lamus z Rudki, przyszłości biurowe placówki to j e d e n pokój w s ą s i e d z t w i e p r z y s z ł e j siedziby M u ­ Ciechanowca dla Muzeum w k o ń c u być w Kierownikiem przejęto ok. 1200 eksponatów. 1969 r . E k s p o z y c j e m u z e a l n e budynków gospodarczych projekt n a z a b u d o w ę skansenowską D o tego c z a s u przeniesiono w i a t r a k ze w s i N i e m y j e na­ nastąpiło j u ż rnaneż i chatę chłopską ze w s i Ż e r y . P r o j e k t s k a n s e n u o p r a c o w a ł prof. I . T ł o c z e k z W y d z i a ł u A r c h i t e k t u r y Politechniki Warszawskiej przy w s p ó ł u d z i a l e doc. M . P o k r o p k a z Katedry Etno­ g r a f i i U n i w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o . M . P o k r o p e k jest r ó w n i e ż a u t o r e m w y s t a w stałych w pałacu i dworskiej scenariuszy powozowni. O d 1971 r . w C i e c h a n o w c u , a p ó ź n i e j w p o b l i s k i e j R u d c e , o d b y w a ł y s i ę c o r o c z ­ nie ( a ż do 1978 r.) m i ę d z y u c z e l n i a n e jeżdżali w okolice programem wych). w studiów Napisano okolicach Muzeum tym Ciechanowca, (głównie kilkanaście 5 terenie magisterskich Część prowadzili z tych Ponadto badania ramach metodyki prac Ciechanowca, a niektóre Rolnictwa . wersytetu w obozy etnograficzne. aby prowadzić studenci terenowe etnograficznych n a bazie badań materiałów prac — również przy­ przewidziane tereno­ zebranych n a bazie zbiorów prac znajduje s i ę w a r c h i w u m Muzeum. Badania n a również stypendyści zagraniczni K a t e d r y Etnografii Uni­ W a r s z a w s k i e g o . W 1978 r . o d b y ł o s i ę w M u z e u m M i ę d z y n a r o d o w e X S e ­ minarium Ethnologicum, pracownicy i studenci połączone etnografii z badaniami uniwersytetów terenowymi. Wzięli w nim udział z Polski, Czechosłowacji, Jugosła­ w i i , W ę g i e r , D a n i i . W l a t a c h 1980, 1981 i 1984 p r a c o w n i c y i s t u d e n c i K a t e d r y E t n o ­ grafii U W z udziałem etnografów z Macedonii wsiach Piętki i Twarogi zbierając materiały w hallu Pałacu Kazimierzowskiego wystawę prowadzili do p l a n o w a n e j na Uniwersytecie badania terenowe monografii. Warszawskim pt. „ M u z e u m - l a b o r a t o r i u m " . J e j c e l e m b y ł o p r z e d s t a w i e n i e zorganizowano efektów współ­ p r a c y warszawskiej Katedry Etnografii z Muzeum Rolnictwa im. K . K l u k a w chanowcu oraz zaprezentowanie regionu poprzez szereg we W 1979 r . Cie­ eksponatów i zdjęć z róż­ n y c h dziedzin k u l t u r y m a t e r i a l n e j « , Muzeum Rolnictwa w Ciechanowcu jest jednym z dwu muzeów rolnictwa w P o l s c e obok N a r o d o w e g o M u z e u m R o l n i c t w a w S z r e n i a w i e k o ł o P o z n a n i a , p o d l e - 5 A . W o ź n i a k , Współpraca warszawskiej Katedry Etnografii z Muzeum Rol•nictica im. K. Kluka w Ciechanowcu, W a r s z a w a 1979, r ę k o p i s , a r c h i w u m M u z e u m Rolnictwa im. K . K l u k a w Ciechanowcu. « I . G o s z c z y ń s k a , W . K r a s u s k i , P . S t o p n i c k i , Scenariusz wystawy muzeum-laboratorium. Współpraca warszawskiej Katedry Etnografii z Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu, 1979, a r c h i w u m M u z e u m R o l n i c t w a i m . K . K l u k a w Ciechanowcu. �232 KRONIKA g a j ą c e g o M i n i s t e r s t w u R o l n i c t w a ( M u z e u m w C i e c h a n o w c u podlega R e s o r t o w i Kul­ tury i Sztuki). O d 1970 r . w M u z e u m w C i e c h a n o w c u z a t r u d n i a n i s ą etnografowie, absolwenci K a t e d r y E t n o g r a f i i U W . I t a k , w l a t a c h 1970-1974 p r a c o w a ł a t a m m g r W a n d a D o w l a szewicz, w latach 1973-1979 mgr G r a ż y n a Czerwińska, w latach 1974-1979 m g r T o m a s z C z e r w i ń s k i , a od 1980 r. do c h w i l i obecnej — m g r T e r e s a R o m a n o w s k a . Z biegiem lat w M u z e u m z a c z ę t o w y o d r ę b n i a ć budownictwa wiejskiego, zwierząt gospodarskich, poszczególne działy: etnografii, t e c h n i k i r o l n i c z e j , h i s t o r i i u p r a w y r o ś l i n , historii weterynarii, historyczno-artystyczny, g r a f i ą z w i ą z a n e s ą ś c i ś l e d w a d z i a ł y : etnografii hodowli oświatowy. Z i budownictwa wiejskiego, m a z o w i e c k o - p o d l a s k i , o k t ó r y c h t r u d n o jest m ó w i ć oddzielnie, etno­ skansen gdyż większość staw etnograficznych lokuje s i ę w skansenie. R ó w n i e ż w innych d z i a ł a c h wy­ uwzględ­ niane s ą informacje i przedmioty d o t y c z ą c e tradycyjnej i w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y w s i , w t y m przede w s z y s t k i m u p r a w y r o l i i h o d o w l i . Statutowym terenem skie, b i a ł o s t o c k i e , twa działania siedleckie, M u z e u m jest ostrołęckie, obecnie suwalskie 6 województw: i bialsko-podlaskie. te z o s t a ł y w y b r a n e ze w z g l ę d u n a z a i n t e r e s o w a n i e łomżyń­ Wojewódz­ M u z e u m regionem Podlasia i jego p o g r a n i c z e m z M a z o w s z e m . Podlasie zmieniały dowej jest obszarem, k t ó r e g o się niejednokrotnie w granice administracyjne, polityczne ciągu kilkusetletniej P o d l a s i a jest b a r d z o z ł o ż o n y . I s t n i a ł o zykowe, religijne, s p o ł e c z n e kiem krzyżowania tam duże zróżnicowanie i obyczajowo-kulturowe. s i ę d w u sfer historii. Obraz oddziaływań Różnorodność i etniczne, j ę ­ t a jest kulturowych płynących z tam ludność zowszu, pochodzenia jak i n a Podlasiu polsko-mazowieckiego (zwłaszcza zachodnim) zamieszki­ i ruskiego. Z a r ó w n o występowały wyni­ sąsiednich t e r e n ó w , od z a c h o d u i z r u b i e ż y p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j k r a j u . O d w i e k ó w wała etniczne kultury l u ­ na M a ­ duże zgrupowania Z b i o r y d z i a ł u etnografii p o c h o d z ą z t e r e n u P o d l a s i a i z p o g r a n i c z a mazowiecko- szlachty zagrodowej. -podlaskiego. S k a n s e n obrazuje budownictwo pogranicza Mazowsza i Podlasia. T r a ­ d y c y j n e b u d y n k i m i e s z k a l n e n a P o d l a s i u t w o r z ą pod w z g l ę d e m u k ł a d u dwa typy: a) c h a ł u p y jednotraktowe (przewaga Podlasiu wschodnim, a w skansenie p r z y k ł a d e m łupa z okolic B i e l s k a P o d l a s k i e g o ) ; b) c h a ł u p y tego typu chałup pomieszczeń występuje tego t y p u b u d o w n i c t w a dwutraktowe na jest cha­ ( p r z e w a g a tego typu c h a ł u p w y s t ę p u j e n a Podlasiu zachodnim; w skansenie są p r z y k ł a d y c h a ł u p z okolic Ciechanowca). B u d y n k i dwutraktowe dzielą s i ę z kolei na dwie g r u p y : a) z c e n ­ t r a l n y m u k ł a d e m p o m i e s z c z e ń p r z y k o m i n i e , z s i e n i ą n a r o ż n ą i b) z o s i o w y m dem p o m i e s z c z e ń o t a c z a j ą c y c h komin komorowy, z sienią B u d y n k i i n w e n t a r s k i e n a P o d l a s i u s ą j e d n o t r a k t o w e , dzielone poprzecznie n a m i n a j c z ę ś c i e j n a trzy pomieszczenia z oddzielnymi w e j ś c i a m i . Jedno nie przeznaczone b y ł o n a o g ó ł n a s t a j n i ę , drugie n a o b o r ę pomieszczenie dla ukła­ 7 środkową . ścia­ pomieszcze­ d l a b y d ł a , a trzecie n a d l a ś w i ń . P o n a d t o w m i a r ę potrzeb w y d z i e l a n o w k o m o r a c h z a g r o d y owiec, c i e l ą t l u b d r o b i u . W s k a n s e n i e p r z y k ł a d e m takiego b u d y n k u jest obora ze w s i T y m i a n k i A d a m y u s y t u o w a n a w zagrodzie s z l a c h e c k i e j . Podlaskie kraju. Pomimo nież stodoły Wyróżniają s i ę od tego r o d z a j u b u d y n k ó w funkcją, konstrukcją młóconego sąsieki przeznaczone zboża. Niejednokrotnie w innych i formą i s t n i e n i a oddzielnego s p i c h l e r z y k a n a z i a r n o , s t o d o ł a odgrodzone 7 różnią s i ę one z ł o ż o n ą na przechowywanie regionach architektoniczną. często posiada niewielkich ś c i a n a p o p r z e c z n a dzieli s t o d o ł ę partii na dwie rów­ wynieza- T . C z e r w i ń s k i , Z a g r o d a i zmiany w zakresie j e j funkcji we wsi Piętki od, końca XIX w. do chwili obecnej, 1976 ( m a s z y n o p i s p r a c y m a g i s t e r s k i e j n a p i s a n e j w Katedrze Etnografii U W , archiwum Muzeum Rolnictwa im. K . K l u k a w Ciecha­ nowcu. �233 KRONIKA leżne części posiadające w ł a s n e k l e p i s k a . C z a s a m i z a s t o d o ł ą stoi szopa ochraniająca drewniany kierat. T a k a nie. stodoła Jest to ze wsi stodoła Tymianki z maneżem Dębosze maneżowa znajduje się w usytuowana w skanse­ zagrodzie drobno- szlacheckiej. Uzupełnieniem stodoły s ą spichrze. Podlaskie spichrze gospodarskie t u j ą szereg o d m i a n r ó ż n i ą c y c h s i ę p r o g r a m e m , r o z m i a r a m i , f o r m ą i in. Najliczniejszą grupę stanowią jednokomorowe c h ł o p s k i c h i drobnej szlachty. W gospodarstwach ogół spichrze w i ę k s z e , wielokomorowe. łości techniczne J e d n e i drugie s ł u ż y ł y właścicieli s p i c h r z y jest n i e z w y k l e o w y r a z estetyczny. w gospodarstwach dworskich i plebańskich były n i e w i e l k i e j i l o ś c i z i a r n a oraz do m a g a z y n o w a n i a Wykonanie spichrze reprezen­ architektoniczną pasz t r e ś c i w y c h na krótki staranne, ś w i a d c z ą c e W skansenie na do p r z e c h o w y w a n i a okres. o dużej znajduje się 7 m a ł y c h dba­ spichrzy 0 r ó ż n e j konstrukcji i 2 spichrze dworskie. Na uwagę siedztwie również piwnice ustawione w b u d y n k u mieszkalnego. Piwnice wznoszone były podziemne zasługują ściany wykonane nych bali („krawędziaków") z głazów obrębie narzutowych, a łączonych systemem podwórza w jako ziemianki. nadziemne wieńcowym. — z są­ Miały drewnia­ Taką piwnicę można z o b a c z y ć w s k a n s e n i e w zagrodzie d r o b n o s z l a c h e c k i e j . Skansen mazowiecko-podłaski usytuowany jest w dwu zespołach, umownie z w a n y c h A i B , z n a j d u j ą c y c h s i ę po obu s t r o n a c h p a ł a c u . Z e s p ó ł A m a z a z a d a n i e pokazać z a g r ó d w i e j s k i c h z drugiej p o ł o w y X I X w. 1 p o c z ą t k ó w w i e k u X X z pogranicza Mazowsza i Podlasia. Na e k s p o z y c j ę przekrój społeczny składają się zagrody ustawione wyrobnika złożona w kolejności mówiącej tylko izbę, sień i k o m o r ę ; typowych o z a m o ż n o ś c i gospodarzy: z b u d y n k u mieszkalnego (półtrakt) b) z a g r o d a c h ł o p a m a ł o r o l n e g o a) zagroda posiadającego z ł o ż o n a z domu obory i brogu n a siano; c h a ł u p a d w u t r a k t o w a p o s i a d a i z b ę , a l k i e r z , i z b ę i s i e ń ; c) z a g r o d a d r o b n o s z l a c h e c k a , n a k t ó r ą składa się chałupa, jedną mieszkalnego, dziadków obora i stodoła z m e n a ż e m , spichrz i piwnica. D o m d w u t r a k t o w y posiada izbę, alkierz, p o k ó j i sień. W części A znajduje się także chałupa budownictwa łupa W jednotraktowa, dalszej k o l e j n o ś c i ski, użytkowany wędzarnia częścią posiadająca pod usytuowane niegdyś jako dworska. Oprócz A, w wschodniopodlaska c h a r a k t e r y s t y c z n y dla Podlasia pobliżu dwór myśliwski. pomiędzy dynki komorę, Obok sień, izbę dworku dziedzińcem dworskiej stoją parterowy, trzykomorowy, a drugi p i ę t r o w y , niesione na t e r e n p r z y p a ł a c o w y dachem Jest s ą tu: d w o r e k d r o b n o s z l a c h e c k i i d w ó r tego, powozowni jednym typu białoruskiego północno-wschodniego). pałacu i znajdujące cha­ oborę. ziemiań­ myśliwskiego a stoi omówioną dwa spichrze dworskie — czterokomorowy. i uzupełniające (typ to S ą to o b i e k t y się tam już jeden prze­ dworskie bu­ gospodarcze. W drugim przemysłowe zestaw zeum, typów dwie zespole skansenowskim (B) e k s p o n o w a n e i m i e s z k a l n e . O b i e k t y gospodarcze są to: z e s p ó ł obiekty wyczerpujący i r o z w i ą z a ń k o n s t r u k c y j n y c h s p o t y k a n y c h n a terenie stodoły (o konstrukcji zrębowej obora. O b i e k t a m i p r z e m y s ł o w y m i i ryglowej, gospodarcze, spichrzy działania obijane są: kuźnia, wiatrak-koźlak oraz wodny. Dwa i młyn b u d y n k i m i e s z k a l n e to c h a t y d r o b n o s z l a c h e c k i e ( j e d n a z a g o s p o d a r o w a n a nie, a druga w y k o r z y s t y w a n a jako dom pracy twórczej artystów Mu­ deskami) ekspozycyj­ plastyków). E k s p o z y c j ę s k a n s e n o w s k ą u z u p e ł n i a m a ł a architektura: płoty, studnia, g o ł ę b n i k , zagospodarowanie przyrodnicze o b i e k t ó w skansenowskich. W zbiorach działu etnografii ze względu na profil M u z e u m d o m i n u j ą ekspo­ n a t y m ó w i ą c e o p r a c y r o l n i k a i jego ż y c i u , a w i ę c g ł ó w n i e n a r z ę d z i a r o l n i c z e i s p r z ę ­ 8 ty g o s p o d a r s t w a domowego . 8 С z e r w i ń s к a, 1979; Romanowska, 1982. �234 KRONIKA W grupie e k s p o n a t ó w się: radia, sochy, pługi będących narzędziami roboty tradycyjnej u p r a w y roli kowalskiej i fabryczne, brony laskowe, i ż e l a z n e , w i d ł y , s z p a d l e , m o t y k i , s i e r p y , k o s y , szufle we, n a r z ę d z i a zwierząt (kosy, nie" do u p r a w y z i e m n i a k ó w gospodarskich do przenoszenia przygotowania i wiążą sierpy, p ó ł k o s k i ) , sprzęt do jego się takie siana, narty karmy dla trzody przetwórstwa do w i a n i a z b o ż a , w a ł y i roślin okopowych. eksponaty, sieczkarnie ręczne, tzw. błotne, oraz Z tradycyjnym jak: narzędzia lady, „kluczki" szafliki, siekacze chlewnej, naczynia kołatki znajdują beleczkowe do i palo- chowem do z b i o r u do s i a n a , tłuczki służące przechowywania przywiązywane bydłu traw „rezgi- do szyi, kije i t r ą b y pasterskie, zwane t a m „ l i g a w k a m i " . T r a d y c y j n ą u p r a w ę roli o b r a z u j ą wystawy — w pałacu i w Dodatkowymi łowiectwo można na wystawie skansenu pokazane wystawie plenerowej wiectwem W rolnika na Podlasiu były: r y b o ł ó w s t w o , wiejskie. Część w zgromadzonych dworku myśliwskim. są narzędzia w W j e d n y m ze pszczelarskie, a części A . Nieliczne narzędzi zespół eksponaty uli eksponowany jest na z tradycyjnym ło­ skansenowskich. cieśli, pracy szewca i zgromadzono zobaczyć zespole В tracza, rymarza, wiejskich spichrzy w tokarza, stolarza, bednarza, k o ł o d z i e j a , naczynia d ł u b a n e , w y r o b y i n a r z ę d z i a garncarza, rzemiosł pszczelarstwo, rybackich związane z n a j d u j ą się w magazynach i pomieszczeniach dziedzinie dwie pawilonie. zajęciami i rzemiosła do mleka plecionkarza. nych z drewnem znajduje się w narzędzia Wystawa pracy rzemiosł wiejskich spichrzu dworskim z Rudki, rzemiosł związa­ związanych ze s k ó r ą ( g a r b a r s t w o , r y m a r s t w o , s z e w s t w o ) — w s p i c h r z u z W y k n a , g a r n c a r s t w a — w spichrzu z D m o c h ó w , plecionkarstwa — w spichrzu z Olszy. N a o d d z i e l n ą wśród rzemiosł wiejskich zasługuje tkactwo. Na Podlasiu prawie każda uwagę wiejska kobieta, z a r ó w n o c h ł o p k a jak i szlachcianka, u m i a ł a s a m a prząść i t k a ć . N a w y s t a ­ wie tkackiej w p a ł a c u , a t a k ż e w magazynach M u z e u m i obiektach znajdują się narzędzia pracy u ż y w a n e p r z ę d z e n i a i tkania. Ponadto li, ręczników, obrusów, dwuosnowowych i można je z Podlasia itp. charakteryzują grupie pościelowe -czarnym i niektóre haftem Wśród można na znajdują pochodzą głównie pierwszej grupie graniczącego było dywanów W skansenowskich, obróbki tylko to w niektóre miejskim, wykonanego z Podlasia się Tkaniny s ą one typu koronka, m e r e ż k a , czasem z a s ł u g u j ą tzw. b r a ń s k i e dywany okolicach Ciechanowca w elementy z szydełkową, o wiele tkaniny pościelowe ubioru materiałów mereżką tkanych bogaciej itp. W ręcznie. Tkaniny czerwonoporównaniu ornamentowane. l u d o w y c h z n a j d u j e s i ę s t r ó j l u d o w y z okolic B i e l s k a P o d l a s k i e g o latach tradycyjnego e l e m e n t y s t r o j u zdobione s ą c h a r a k t e r y s t y c z n y m koronką poście­ północnego znajdują się tkaniny z Podlasia p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e g o . pierwszej włókna, wielonicielnicowych, z Mazowszem. d y w a n ó w na u w a g ę krzyżykowym, z tkaninami z grupy rach grupy. chodzi o s t r ó j l u d o w y , spotkać wzorowanego drugiej fartuchów, tkackie dwie etapach l i c z n e w y r o b y t k a c k i e w postaci s i ę bardzo s k r o m n y m z d o b n i c t w e m dwuosnowowe. Jeśli stroju na monogram. powojennych W koszul, s p ó d n i c , północno-zachodniego haftowany i zgromadzono Wyroby podzielić na poszczególnych W zbio­ podobny do stroju białoruskiego. Tak -koźlaki ważną w dla rolnictwa dziedzinę, j a k ą skansenie c h o w a n y in situ duje i w filii Muzeum we jest m ł y n a r s t w o , wsi Drewnowo obrazują oraz m ł y n wiatraki wodny n a terenie p a r k u p r z y p a ł a c o w e g o . W e w n ą t r z m ł y n a w o d n e g o się ekspozycja p o ś w i ę c o n a i wag u ż y w a n y c h za­ znaj­ m ł y n a r s t w u . Pokazane są tam różne rodzaje miar przy odmierzaniu ziarna i m ą k i , r ó ż n e rodzaje ż a r e n i s t ę p y do robienia kaszy. Obok m ł y n a r z a n i e z b ę d n y m dla w s i r z e m i e ś l n i k i e m w i e j s k i m b y ł kowal. W s k a n ­ senie z n a j d u j e s i ę k u ź n i a w i e j s k a z p e ł n y m Transport wiejski eksponowany jest wyposażeniem. w powozowni dworskiej. Pokazano tam �235 KRONIKA uprząż i różnego rodzaju pojazdy: wozy gospodarcze i odświętne, sanie robocze ozdoby wnętrz i w y j a z d o w e itp. E k s p o n a t y z dziedziny gospodarstwa domowego, meble ludowe, i w y t w o r y sztuki ludowej w y p o s a ż a j ą w n ę t r z e skansenowskie i z n a j d u j ą się w m a ­ g a z y n a c h M u z e u m . W p r z y g o t o w a n i u jest w y s t a w a s t a ł a d o t y c z ą c a p r z e m i a n w w i e j ­ s k i m gospodarstwie d o m o w y m od X I X w . W c i ą g u 20 lat i s t n i e n i a d z i a ł u etnografii 22 w y s t a w y czasowe. C i e k a w s z e z n i c h to: „ K o w a l s t w o p i ę k n e i u ż y t e c z n e " (1977 г.), „ P l a s t y k a obrzędo­ wa zorganizowano c y k l u z i m o w e g o i w i o s e n n e g o " (1974 г.), „ R y b o ł ó w s t w o d o r z e c z a B u g u i (1977 г.), „ G a r n c a r s t w o „Stroje (1979 podlaskie" i plecionkarstwo (1978 Białostocczyzny г.), „ T r a d y c y j n e г.), „ W a l o r y estetyczne zdobnictwo dawniej wnętrz Narwi" i d z i ś " (1974 г.), chałup podlaskich" t k a n i n p o d l a s k i c h " (1981-1982). N a z a k o ń c z e n i e k i l k a u w a g n a temat r o l i , j a k ą p e ł n i M u z e u m R o l n i c t w a w c h a n o w c u . P r z e d e w s z y s t k i m dba ono o z a c h o w a n i e n u . W dziale etnografii M u z e u m gromadzone kultury w s i i eksponaty s t w u poprzez w y s t a w y z tej dysponuje Cie­ regio­ s ą i n f o r m a c j e o stanie i p r z e m i a n a c h dziedziny. M a t e r i a ł y te u d o s t ę p n i a n e są społeczeń­ i publikacje. Muzeum w Ciechanowcu, w p o r ó w n a n i u z i n ­ n y m i muzeami w Polsce, m a stosunkowo etnografii obrazu k u l t u r y ludowej wnętrzami duże m o ż l i w o ś c i ekspozycyjne, g d y ż skansenowskimi oraz n i e k t ó r y m i salami w dział pałacu i w p r z y p a ł a c o w y c h b u d y n k a c h gospodarczych. E k s p o n o w a n e s ą tam prawie wszyst­ kie dziedziny k u l t u r y ludowej równo p o g r a n i c z a M a z o w s z a i P o d l a s i a . P o k a z a n a jest z a ­ p r a c a r o l n i k a , j a k i jego d o m o w e ż y c i e . E k s p o z y c j a s k a n s e n o w s k a nie m a r t w a . W n ę t r z a s ą t a k w y p o s a ż o n e , a b y s p r a w i a ł y w r a ż e n i e , ż e gospodarze z nich przed c h w i l ą . gospodarcze we przydomowych nia W zależności wnętrzach świętami. W celu niedziele w skansenie, wiejskich dział ożywienia zespołów 1978, by kowalskie, w to w ludowi sprzedają dwa 1981, ramach konkursy 1974 — W odbywają w wymienione tu i spopularyzować muzeach łatwiej), wsi. Wpływają wyroby, współpracy cykliczne: ale również formy nie również się na odbywają z roku się twórcami tkaninę również są występy ludowymi dwuosnowową (od 1975 corocznie 1973 r . — n a w y r o ­ imprezy pracownicy materialną dawne tzw. wnętrz nawiązujące do kolędnicze. działalności tylko zmie­ wykonywane 1979 — • n a t r a d y c y j n e z d o b n i c t w o na pisanki, w t r a d y c j i , np. d o ż y n k i l u b k o n k u r s n a z e s p o ł y Poprzez razy w 1984) oraz k o n k u r s g r y n a l i g a w c e Muzeum prace ogródkach dorocznych zagrodach o d b y ł y się w Muzeum inne konkursy: w podlaskich. przedstawić swoje W rekwizyty związane z tymi są kilka poszczególnych artystycznych. W г.). P o n a d t o odpowiednie ekspozycji organizowane kiedy organizuje <w l a t a c h 1975, chałup chałup i układa prace; t w ó r c y etnografii do 1983 są niektóre m i e s z k a l n y c h i gospodarczych. uprawiane są tradycyjne rośliny. Z okazji świąt się dekoracje w n ę t r z tradycyjne od p o r y r o k u p r e z e n t o w a n e budynków jest wyszli życie stronę duchowe Muzeum ginącej i społeczne poprzez k o n s u l t a c j e , k o n k u r s y i w y s t a w y starają k u l t u r y (o na się co mieszkańców współczesny r o z w ó j k u l t u r y regionu. K a t a l o g i w y s t a w M u z e u m R o l n i c t w a i m . K . K l u k a w Ciechanowcu oraz prace p u b l i k o w a n e przez p r a c o w n i k ó w M u z e u m B r z ę k 1977 G. Krzysztof C z e r w i ń s k a 1979 Stała Kluk, Lublin. G. ekspozycja w Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu, �236 KRONIKA „Rocznik Narodowego Muzeum Rolnictwa w S z r e n i a w i e " , t. 10, Szre­ niawa. K o z ł o w s k i 1982 dla Midura 1981 Muzeum Kwiaty naszego (katalog w Ciechanowcu zawodu, „Życie doniosłym wydarzeniem Weterynaryjne", nr 4. J. wystawy), Ciechanowiec. Rolnictwa... Muzeum Rolnictwa formator), im. Krzysztofa Kluka w Ciechanowcu 1963-1983 (in­ „Problemy spo- Ciechanowiec. R o m a n o w s k a 1978 Weterynarii historiografii F., K u l i k o w s k i Muzeum 1983 J. Otwarcie T. Sztuka ludowa 1979a Sztuka ludowa, 1979b Przemiany Suwalszczyzny (informator), Suwałki. „ W a r m i a i M a z u r y " , n r 8. kulturowe wśród osadników z Wileńszczyzny, łeczno-ekonomiczne Polski Północnej". 1982 Muzeum mator), Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu. Dział etnografii (infor­ Ciechanowiec. T r o p i ł o J. 1982 Pierwsze Muzeum Weterynarii w Polsce zaprasza zwiedzających, „Życie „Medycyna Weteryna­ W e t e r y n a r y j n e " , n r 4. 1982b Otwarcie Muzeum Weterynarii w Ciechanowcu, r y j n a " , n r 11. Tropiło 1982 J., B o n d a r e n k o T y c z y ń s k a - S k r o m n y 1980 J. P r z e w o d n i k po Muzeum P o l s k a wieś U s z y ń s k i Weterynarii, Ciechanowiec. A. drewniana w malarstwie (katalog wystawy), Ciechanowiec. K. 1965 Botanika dla szkół 1966 Otwarcie Społecznego narodowych K. Kluka, Muzeum „ B i o l o g i a w szkole". Rolnictwa im. K. Kluki w Ciechanowcu, „ R o c z n i k B i a ł o s t o c k i " , t. 6, B i a ł y s t o k . 1969 Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu, „Rocznik Narodowego „Rocznik Narodowego M u z e u m R o l n i c t w a w S z r e n i a w i e " , t. 1, S z r e n i a w a . 1970 Krzysztof Kluk — życie i działalność naukowa, M u z e u m R o l n i c t w a w S z r e n i a w i e " , t. 2, S z r e n i a w a . 1973 Muzeum Rolnictwa im. K. Kluka w Ciechanowcu (informator), Ciecha­ nowiec. 1976 Skansen mazowiecko-podlaski w Ciechanowcu, Materiały Muzeum Budow­ n i c t w a L u d o w e g o w S a n o k u , z. 22, S a n o k . 1978 Formy społecznego zagospodarowania zabytkowych Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w 1979a Ekspozycja skansenowska chanowcu, [w:] Muzea 1979b P l e n e r wiejski 1980 przy Muzeum skansenowskie młynów Rolnictwa w Polsce, i wiatraków, S a n o k u , z. 24, S a n o k . im. K. Kluka w Cie­ Poznań. 77, C i e c h a n o w i e c . M u z e u m R o l n i c t w a im. K. Kluka w Ciechanowcu (informator), Ciecha­ nowiec. W a l u c h T. 1981a Wytwórnia maszyn rolniczych Rocznik Narodowego 1981b Muzeum Rolnictwa (informator), firmy Bachórzewskich Muzeum Rolnictwa w im. K. Kluka w Ciechanowcu, S z r e n i a w i e , t. 12, S z r e n i a w a . w Ciechanowcu. Dział techniki rolniczej Ciechanowiec. Teresa Romanowska �237 KRONIKA W Y J A Z D DO INDII STUDENTÓW UNIWERSYTETU 14 m a r c a 1984 r . w y r u s z y ł a ETNOGRAFII WARSZAWSKIEGO do I n d i i g r u p a s t u d e n t ó w t o r a r o c z n y m okresie p r z y g o t o w a ń u d a ł o s i ę d o p r o w a d z i ć etnografii U W . Po do r e a l i z a c j i pół­ zamierzenia, będącego niemal całkowicie wynikiem w y t r w a ł o ś c i i pracy kilkorga s t u d e n t ó w dzia­ ł a j ą c y c h w ramach K o ł a Naukowego Etnografów przy Katedrze Etnologii i A n t r o ­ pologii K u l t u r o w e j U n i w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o . P o m y s ł w y p r a w y do I n d i i , w y p r a w y o c h a r a k t e r z e ć w i c z e n i o w y m badawczym, powstał ówczesnego na przełomie I I I i I V roku. lata i I c h zainteresowania ze s t u d i a m i , j a k i p r y w a t n e — w i ą z a ł y kultur i Azji grudniu przygotowania r. grupa głównie osób 1982 r. w ś r ó d naukowe — bardziej n i ż grupy zarówno studentów te się z Azją, a ściślej z różnymi subkontynentu działająca w ramach indyjskiego. koła s a m y c h siebie ramach przygotowań na spotkanie nawiązane W listopadzie naukowego rozpoczęła z ludźmi i tamtejszą zostały kontakty związane aspektami do r e a l i z a c j i w y j a z d u t e r e n o w e g o do I n d i i , p o c z y n a j ą c od niego p r z y g o t o w a n i a W — Południowej 1982 jesieni z odpowied­ kulturą. Instytutem Orientali- styki U W , z a r ó w n o dla u z y s k a n i a specjalistycznej pomocy w przygotowywaniu pro­ j e k t u w y j a z d u , j a k i p o g ł ę b i e n i a w i a d o m o ś c i przez u c z e s t n i c z e n i e kur­ sowych dla s t u d e n t ó w indologii. Dzięki w zajęciach pomocy k i e r o w n i k a Z a k ł a d u Środkowego W s c h o d u , M . K . B y r s k i e g o , oraz A . K a r p a — p r a c o w n i k a t e g o ż z a k ł a d u (a p ó ź n i e j także tów uczestnika w y p r a w y ) , zorganizowany etnografii przygotowujących został specjalny c y k l zajęć dla s i ę do w y j a z d u — w y k ł a d ó w m a t y c e : W p r o w a d z e n i e do k u l t u r y I n d i i , E l e m e n t y geografii studen­ o następującej i historii Indii, te­ System kastowy, Proces sanskrytyzacji, Systemy religijne Indii, Sztuka i architektura. Nie­ które z tych święconymi charakter wykładów były drobiazgowym miały obejmowały np. zajęcia również wielokrotnymi dociekaniom naukę dotyczące podstaw i wielogodzinnymi nad prezentowanymi ikonografii języka spotkaniami, po­ zagadnieniami; hinduistycznej. h i n d i oraz s t a ł e taki Przygotowania uczestnictwo w wy­ b r a n y c h z a j ę c i a c h z z a k r e s u indologii i h i s t o r i i s z t u k i . Równolegle uściślany b y ł program pobytu i prac w I n d i a c h oraz prowadzone u c i ą ż l i w e , lecz n i e s t e t y k o n i e c z n e p r a c e o r g a n i z a c y j n e . c z e r w c u 1983 r . — W po z a k o ń c z e n i u roku akademickiego p o c z ą t k u lutego 1984 — w czasie p r z e r w y s e m e s t r a l n e j i po r a z d r u g i wyjazdu), zorganizowane z o s t a ł y kilkudniowe w y j a z d y u c z e s t n i k ó w wyprawy poza Warszawę. W obu p r z y p a d k a c h k o r z y s t a l i ś m y przygotowywanej z pomocy Wydziału •Geografii i S t u d i ó w R e g i o n a l n y c h U W , k t ó r y u d o s t ę p n i ł n a m do t y c h s p o t k a ń ją stację badawczą możliwości w zarówno Murzynowie nad Wisłą, mieszkalne, salą w y k ł a d o w ą z odpowiednim zroczy. Pierwsza z tych sesji b a r d z o dobrze j a k — co b y ł o zestawem ogromnie wyposażoną, ważne — dysponowania u r z ą d z e ń do w y ś w i e t l a n i a f i l m ó w i p r z e ­ obejmowała wykłady nt. s z t u k i i r e l i g i i I n d i i Ambasady Indyjskiej w szawie). indologów prowadzone były swo­ dającą p r z e g l ą d y f i l m ó w i przezroczy (w c z ę ś c i z filmoteki Wykłady na (na m i e s i ą c p r z e d t e r m i n e m głównie przez z UW — w oraz War­ tym t a k ż e w y k ł a d o w c ó w z Indii zatrudnionych w Polsce. P r ó c z nich w spotkaniach tych uczestniczyła grupa p r z e b y w a j ą c y c h wówczas w Polsce H i n d u s ó w oraz p r a c o w n i c y W y d z i a ł u G e o g r a f i i i S t u d i ó w R e g i o n a l n y c h U W . D r u g i z w y j a z d ó w do M u r z y n o w a o d b y w a ł się prawie wyłącznie w gram p r a c y •— w s p ó l n e j przez poszczególnych w związku uczestników z nimi. Na składało się Program praktyczne naszego pobytu graficznej i filmowej gronie u c z e s t n i k ó w w y p r a w y . O m a w i a n y b y ł p r o ­ i indywidualnej drugi ich pobyt doskonalenie zakładał — konieczne, w tematy w Indiach, Murzynowie umiejętności bowiem dyskutowano badawcze stałe i oprócz prezentowane referaty przygotowane wykładów fotografowania prowadzenie i i dyskusji filmowania. dokumentacji naszym zdaniem, d o p e ł n i e n i e foto­ obserwacji i roz- �238 KRONIKA mów. W ciągu nt. fotografii półtorarocznych dokumentalnej j ę t n o ś ć fotografowania). ną część w Murzynowie i przygotowań miejsce spotkania przebiegało Realizowanie pod umiejętnościach. okiem Materiały zapisów te — s t a n o w i ć m i a ł a istot­ filmowych specjalisty, i człowieka założyliśmy szkoleniowe g r u p y p o s i a d a ł a uir.ie- P o p r a w n a d o k u m e n t a c j a fotograficzna zbierania m a t e r i a ł ó w . znanych miały ( n i e z a l e ż n i e od tego, ż e p o ł o w a fotograficznych o — po dużej praktyce wywołaniu i opra­ cowaniu, dostarczą n a m informacji o b ł ę d a c h w ł a s n y c h i p o m o g ą zarazem p o p r a w i ć jakość przyszłej pracy. Trudno byłoby towywanie nych względów zdecydował zidentyfikowaniu zarówno i przy jak wielki był w k ł a d Jacka zasad s i ę z niego z r e z y g n o w a ć . warsztatu programu dokumentacji Wkrótce po pobytu, dokumentacyjnego filmowej, grupy, jakie w y m o g i w i n n a s p e ł n i a ć powrocie z który — czyk, D a g n o s ł a w zaważyło w przygo­ on pomagał to jednak chwili pomagał naszej był tym wiedzy, specjalistą, uświadomić sobie Murzynowa nastąpił ( l e k a r z w y p r a w y , student specjalistyczne przygotowanie w a K a r p (opiekun naukowy, jak który członkom wyjazd. Wyprawa Instytucie składała Jolanta Adamiak, Maryla Magdalena V I roku medycyny, Medycyny indolog, który Złocka przeszedł Tropikalnej w pracownik się Dawid- Gdańsku), Zakładu Środkowego W s c h o d u U W ) i L e c h M r ó z ( o p i e k u n n a u k o w y i k i e r o w n i k w y p r a w y , etnograf, cownik K a t e d r y Etnologii i Antropologii nym składzie, tecznie nie K u l t u r o w e j U W ) . W pierwotnie oprócz wymienionego już Jacka troje s t u d e n t ó w : A n n a weszli w Olędzkiego, znajdowało się grupy wyjeżdżającej —• g ł ó w n i e z przyczyn - z d r o w o t n y c h . I c h p o m o c jeszcze n a l o t n i s k u i po odlocie g r u p y , p r z y ostatnich spraw pra­ planowa­ jeszcze Kardasz, Dorota Pacewicz, M i c h a ł Pacewicz. J e d n a k ż e skład finansowych na nam fotografia. Demski, Jacek K u ś m i e r z , Mateusz Wierciński, oraz A n d r z e j L e d e r Artur Nie pogłębianiu to z 9 o s ó b . U c z e s t n i k a m i b y l i s t u d e n c i etnografii: także Olędzkiego s i ę z c a ł ą g r u p ą i j e j p r a c a m i : do ostatniej opracowywaniu doskonaleniu uczył powiedzieć, g r u p y do w y j a z d u . Z a p r o s z o n y do w s p ó ł u c z e s t n i c t w a w w y j e ź d z i e z r ó ż ­ była bardzo ważna; zwłaszcza osta­ losowo- załatwianiu pomoc Anny K a r - d a s z - D e m s k i e j , c a ł y czas u c z e s t n i c z ą c e j w p r a c a c h p r z y g o t o w a w c z y c h . Celem podstawowym pobytu w Indiach były prace ćwiczeniowo-badawcze w miejscach pielgrzymkowych Indii P ó ł n o c n y c h . G ł ó w n i e na przykładzie Rishikesh, leżącego nad Gangesem i przez cały rok licznie o d w i e d z a n e g o przez przybyszów z c a ł y c h niemal Indii. W t y m hinduistycznym centrum religijnym cały r e s o w a ł y nas takie tematy, terialne atrybuty czas inte­ jak: podział przestrzeni miejsca pielgrzymkowego, ma­ miejsca świętego (ofiary, wota), droga pielgrzyma w rola rzeki w przestrzeni miejsca ś w i ę t e g o , architektura ś w i ą t y n n a i jej h a r m o n i a , i n s t y t u c j a sadhu, bezdomnych Rishikesh, zewnętrzna w ę d r o w c ó w u w a ż a n y c h za ludzi świętych, oraz s y n k r e t y z m r e l i g i j n y ś i w a i c k o - w i s z n u i c k i . Naszą ekspedycję to pobyt w rozpoczęliśmy Delhi. Mając 14 m a r c a na uwadze 1984 r. P i e r w s z y przyszłe prowadzenie etap, badań w 10-dniowy, miejscowości pielgrzymkowej Rishikesh, s t a n o w i ą c e j kompleks ś w i ą t y ń hinduistycznych, się w Delhi o b s e r w a c j ą ś w i ą t y ń i z a c h o w a ń wiernych w ś w i ą t y n i a c h . my w ten s p o s ó b opis i d o k u m e n t a c j ę fotograficzną s k i c h , w i s z n u i c k i c h i ś i w a i c k i c h oraz s i k h i j s k i c h , wybranych mandirów zaś stanowi kościół chrześcijański przejął o d r ę b n y , nie w ł ą c z o n y i włączył się, choćby możliwość porównań w miejscową kulturę ethos. T a k w e s t i a i refleksji dotyczących P o p r z y b y c i u do R i s h i k e s h p i e r w s z e powierzchow­ elementy k u l t u r y Indii, w a ł a n a m s i ę istotna ze w z g l ę d u n a c a ł o k s z t a ł t n a s z y c h s t u d i ó w , n a religioznawcze, dżinij- muzułmańskich i chrześcijańskich. W t y m ostatnim p r z y p a d k u c h o d z i ł o n a m o zorientowanie ne, n a ile zajęliśmy Sporządziliś­ 10 dni p r z e z n a c z o n o gruntu na ile wyda­ zainteresowania europejskiego. na rekonesans, któ­ rego c e l e m b y ł a w e r y f i k a c j a n a s z y c h , p r z y g o t o w a n y c h w k r a j u p l a n ó w b a d a w c z y c h . �239 KRONIKA Zasadniczym sposobem zdobywania towarzyszenie grupom pielgrzymów ofiar, wysłuchiwania nauk z pielgrzymami i służbą Wstępny polegające okres przede i w informacji w była świątyniach, aśramach, w obserwacja w czasie których uczestnicząca składania prowadziliśmy rozmowy aśramową. obserwacji wszystkim spowodował modyfikacje w programie na uściśleniu i zawężeniu tematów w a n i u takich, k t ó r y c h realizacja w y k r a c z a ł a poza n a s z e badawczym, bądź możliwości wyelimino­ lub nie w y d a ­ w a ł a n a m s i ę i n t e r e s u j ą c a w konfrontacji z r z e c z y w i s t o ś c i ą . Ostatecznie następujące dział; tematy: p r z e s t r z e ń wnętrze świątyń śiwaicko-wisznuicki sażenia wnętrz (plany świątynnych tego i z a c h o w a n i a Rishikesh jako miejsca i szczegółowe (zaznaczający c z c i b ó s t w a — pudża, — modłów, opisy) się wyraźnie przy podjęliśmy pielgrzymkowego oraz i jej po­ synkretyzm religijny opisie i a n a l i z o w a n i u oraz z a w a r t y c h w nich symboli); ś w i ą t y n n a wota i i c h znaczenie; pielgrzymów wypo­ ofiara k u rola r z e k i w p r z e s t r z e n i m i e j s c a nad ś w i ę t ą rzeką — Gangesem; geografia n a m i e j s c ś w i ę t y c h ; p r z e j a w y k u l t u poza ś w i ą t y n i ą — p r z y d r o ż n e świę­ mitycz­ ołtarze, drzewa, kamienie. P o d c z a s p i ę c i o t y g o d n i o w e g o p o b y t u w R i s h i k e s h p r o w a d z i l i ś m y liczne i wywiady dotyczące realizowanych ł o ż y l i ś m y na obserwacje ków tematów. Główny nacisk w naszej notowane n a b i e ż ą c o , n a opracowywanie oraz n a d o k u m e n t a c j ę fotograficzną i filmową. Praca rozmowy p r a c y po­ planów i ta m o g ł a rysun­ być wykony­ w a n a jedynie dzięki kontaktom z w ł a d z a m i ś w i ą t y ń i a ś r a m ó w , z przedstawicielami o r g a n i z a c j i z r z e s z a j ą c y c h sadhu, z licznie p r z y b y w a j ą c y m i mymi pobliżu sadhu, mieszkającymi w aśramów bądź pielgrzymami w jaskiniach oraz z s a ­ otaczających nas g ó r . Rishikesh stanowi najważniejszy zespół świątyń hinduistycznych w drodze k u m i e j s c o m p i e l g r z y m k o w y m H i m a l a j ó w . W p o ł ą c z e n i u z l e ż ą c y m n i e opodal, w odle­ g ł o ś c i ok. 25 k m n a p o ł u d n i e , t a k ż e n a d G a n g e s e m — H a r d w a r e m (gdzie z n a j d u j e się n a j w a ż n i e j s z a przywiezionych świątynia pełniający się zespół odczytania funkcji znanie Hardwaru które G a n g i oraz m i e j s c a k r e m a c j i przez p i e l g r z y m ó w pielgrzymkowy. D l a uzyskania właściwej pielgrzymkę biorącą położonych początek w ściśle perspektywy, i znaczenia Rishikesh, w y d a ł o s i ę n a m zasadne oraz m i e j s c p i e l g r z y m k o w y c h zamykają b ą d ź w r z u c a n i a do r z e k i p r o c h ó w bliskich), Rishikesh stanowi i konieczne w Himalajach. do­ dla po­ Miejsc, Hardwarze i prowadzącą przez Rishikesh. Kolejny więc etap w y j a z d u do I n d i i to m i e s i ę c z n y pobyt w trzech ważnych m i e j s c a c h p i e l g r z y m k o w y c h H i m a l a j ó w — t a k w a ż n y c h , ż e dotarcie do n i c h cza pielgrzyma z grzechów soko położone wiec Gaumukh, także składa spod k t ó r e g o w Do miejsc tych B a d r i n a t h , K e d a r n a t h oraz wypływa modlitwach i z którego i bierze ceremoniach należą oczysz­ dość Gangotri początek świątynnych, i wy­ lodo­ Ganges. T a m prowadziliśmy o b s e r w o w a l i ś m y z a c h o w a n i a w i e r n y c h i s t a r a l i ś m y s i ę r e j e s t r o w a ć to, c o s i ę n a obraz m i e j s c a dokumentację fotograficzną, wiązuje najcięższych. (3,5-4 t y s . m n.p.m.) uczestniczyliśmy rozmowy, nawet zakaz świętego i pielgrzymki. Nieprzerwanie fotografowania wnętrz świątyń i jedynie k i l k a k r o t n i e , po staraniach, u d a ł o s i ę n a m u z y s k a ć pozwolenie n a przekroczenie k a l i ś m y m. i n . z e z w o l e n i e n a zapis f i l m o w y wieczornych obrzędów gromadziliśmy c h o ć nie z a w s z e b y ł o to m o ż l i w e , g d y ż w I n d i a c h obo­ k u czci b ó s t w a w i dokładną dokumentację Neelkanth długich tego z a k a z u — świątyni (uzys­ fotograficzną leżącej nie opo­ dal Rishikesh). Lodowiec poznanych G a u m u k h ze ź r ó d ł e m przez grupę Gangesu, w Himalajach, ostatnie z p i e l g r z y m k o w y c h zamknął okres pracy w Indiach. miejsc Pozosta­ ła j u ż t y l k o droga do D e l h i i p o w r ó t do P o l s k i . Znacznej części prac towarzyszył poznany przez n a s w D e l h i socjolog, dokto- �240 KRONIKA rant z Uniwersytetu Delhijskiego. Ponieważ jego praca dotyczy Polski, kontakt z n a m i b y ł d l a niego w a ż n y , a d l a n a s jego p o m o c b a r d z o istotna. K h a l i d spędził z nami większość czasu w Rishikesh, a następnie towarzyszył Tyabji nam faktyczny członek grupy w H i m a l a j a c h i w Delhi, w dniach p o p r z e d z a j ą c y c h jako powrót do P o l s k i . O k a z a ł s i ę ś w i e t n y m t o w a r z y s z e m , a p o m o c jego w i e l o k r o t n i e b y ł a bar­ dzo p o t r z e b n a . Po trzech m i e s i ą c a c h rządkowania obserwacji, tacja dać plan (8 m m ) nie własną mogła i jego w dwóch prawy. oraz w y w i a d y . N a l e ż y z grupy dla p r a c o w n i k ó w dla Sekcji Indologii zainteresowanych to przez równo dalsze czasie dokumen­ czarnobiałych), zapis filmy. Dał bezpośrednie i studentów przeżycie, o c z e k i w a ń wobec poznawanego tematów związanych miejsce były w czasie sześć prowadzonych pierwsze publiczne Wschodu tematów: wy­ spotkań przez wystąpie­ K a t e d r y Etnologii i Antropologii Środkowego kra­ z Indiami aktualnie przez c z ł o n k ó w przedstawiane w ramach zajęć (wykładów) z Zakładu oraz d l a Kultu­ wszystkich t u r y s t y k a r e l i g i j n a , droga świątynny. prace i n a j b l i ż s z e opracowywanie by po­ miejsca ś w i ę t e g o , kult drzew, a ś r a m y i ś w i ą t y n i e Rishikesh, prowadzone literaturę, w wybranych świątyń, podjęcie osób. Zaprezentowano — ofiarny o b r z ę d Aktualnie dii i 20 g r u d n i a 1984 r . m i a ł o p i e l g r z y m a , topografia pudża jest tematów z naszej Katedry, do dokonanych d o d a ć , ż e k o n t a k t z I n d i a m i d a ł to, czego i własnych opracowanych się: zapisy i negatywów pracach magisterskich przygotowywanych Olędzkiego. rowej, do P o l s k i i p r z y s t ą p i ł a składają wnętrz dyskusje siebie kultury. Potwierdzeniem Niektóre Jacka i opisy diapozytywowych lektura, w y k ł a d y , ze s t u d e n t a m i nie (300 t a ś m refleksję, określenie ju grupa p o w r ó c i ł a materiału, na który Rishikesh, plany fotograficzna filmowy pobytu przywiezionego pełniej zajęć w plany uczestników przywiezionych materiałów, przedstawić Katedrze, w wych, w trakcie organizowanej tematy, czasie nad wyprawy uzupełnianie którymi wystąpień w do I n ­ wiedzy po­ pracowaliśmy, za­ towarzystwach nauko­ p r z e z nas n a U n i w e r s y t e c i e w y s t a w y , j a k i w staci a r t y k u ł ó w do c z a s o p i s m a „ O r i e n t " (a t a k ż e i i n n y c h p e r i o d y k ó w ) oraz w cach magisterskich. M a m y n a d z i e j ę Koło Naukowe Etnografów zrealizować to n i e tylko po­ pra­ j e do c z e r w c a 1985 r. grupa, k t ó r a była w Indiach. Mniej w i ę c e j p ó ł r o k u p ó ź n i e j w s t o s u n k u do p r a c g r u p y i n d y j s k i e j r o z p o c z ę ł y s i ę p r z y ­ gotowania studenckiego gotowaniach dując rozpoczęli 6-7-miesięczny „Etnografii" znajdzie i p r a c o w i t y m pobycie. w y j a z d u do A f r y k i . P o j e s z c z e b a r d z i e j u c i ą ż l i w y c h oni swoją pobyt się ich na wyprawę tym U f a m y , ż e te początku kontynencie. informacja i ż b y przez kolejne lata p a n o w a ł w po — grudnia Zapewne miejmy w 1984 następnym nadzieję d w a w y j a z d y nie w y c z e r p i ą — przy­ г., p r z e w i ­ tomie pomyślnym aż tak inwencji, zastój. Wolimy raczej przypuszczać, że r o z p o c z n ą j a k i ś n o w y okres p r a c y K a t e d r y i s t u d i u j ą c y c h t a m m ł o d y c h l u d z i . Obie wyprawy są p o m y s ł e m i wynikiem zabiegów przede wszystkim studen­ t ó w . T r z e b a j e d n a k p o w i e d z i e ć , ż e bez ogromnej p o m o c y w ł a d z U n i w e r s y t e t u , w ł a d z naszego W y d z i a ł u , cy władz k i e r o w n i k a naszej legów kładów Wydziału z obu t y c h p l a c ó w e k Przemysłu -Zagranicznych: Geografii i S t u d i ó w Katedry i kierownika Zakładu oraz bez pomo­ Wschodu, ko­ pomocy w i e l u instytucji (Mazowieckich Z a ­ Owocowo-Warzywnego „Inter R e g i o n a l n y c h , bez Środkowego w Tarczynie, Fragrances", „Landmark", Przedsiębiorstw „Converta", zorganizowanie w y j a z d u b y ł o b y zapewne n i e m o ż l i w e „Savitor", Polonijno„Introl"), i ż a d n e p o d z i ę k o w a n i a nie s ą w stanie w y r a z i ć n a s z e j w d z i ę c z n o ś c i . Lech Mróz, Magdalena Złocka �241 KRONIKA FESTIWAL CYGAŃSKI W CHANDIGARH W grudniu 1973 r . o t w a r t y Studies. Inicjatorem powstania plomata, lingwista, został w (INDIE) C h a n d i g a r h I n d i a n Institute Instytutu b y ł Weer badacz k u l t u r y C y g a n ó w Rajendra Rishi, w Europie i Azji. of Romani indyjski dy­ Istniejący j u ż po­ n a d 20 l a t I n s t y t u t w s w e j d z i a ł a l n o ś c i z a k ł a d a n a s t ę p u j ą c e cele: — potrzymywanie kontaktów między Romami żyjącymi w różnych częściach ta w n o w o c z e s n y m — inicjowanie, popieranie, ułatwianie badań nad językiem przydzielenie w t y m celu s t y p e n d i ó w odpowiednim festiwali kulturalnych, i kulturą Romów oraz osobom; — zaznajamianie R o m ó w z k u l t u r a l n y m dziedzictwem — organizowanie świa­ społeczeństwie; Indii; konferencji, seminariów, lektoratów na t e m a t k u l t u r y i j ę z y k a R o m ó w d l a lepszego i c h z r o z u m i e n i a oraz n a w i ą z a n i a p r z y ­ jaźni między Romami i innymi ludźmi na świecie. Te wielkie cele r e a l i z o w a n e s ą p r z e z grono o s ó b s k u p i o n y c h w o k ó ł dyrektora I n s t y t u t u , k t ó r y m od p o c z ą t k u j e s t W . R . R i s h i i w k t ó r e g o p r y w a t n y m d o m u m a siedzibę sytetu Instytut. Osoby Pendżabskiego, wych pracowników, czerpie daży poza z publikowania wydawnictw publikuje te to r o z m a i c i n a u k o w c y , oraz s y m p a t y c y artykuły dyrektorem, który reklam oraz Romów. Uniwer­ Środki i prywatnych. Instytutu, a także teksty etato­ na działalność od 1974 r. p ó ł r o c z n i k u , państwowych z działalności miejscowego jest e m e r y t e m . w wydawanym dotacji głównie I n s t y t u t nie m a w z a s a d z i e ze Półrocznik naukowe sprze­ „Roma" i popularne n a t e m a t k u l t u r y , h i s t o r i i i j ę z y k a R o m ó w n a ś w i e c i e . W 1983 r . u k a z a ł s i ę 2 z e ­ szyt 7 voluminu. Cyganów conych Instytut prowadzi na całym kulturze indyjską świecie, Romów, genezę jest szeroką akcję popularyzacji wiedzy współorganizatorem usiłuje uświadomić tego l u d u i w a l c z y światowych światowemu na forum ruchowi parlamentu n a temat imprez poświę­ cygańskiemu indyjskiego o uznanie R o m ó w za e m i g r a n t ó w i n d y j s k i c h ż y j ą c y c h w rozproszeniu. W 1976 r . o d b y ł s i ę w C h a n d i g a r h I Ś w i a t o w y F e s t i w a l R o m ó w , n a k t ó r y z j e ­ c h a ł o blisko kusje 60 C y g a n ó w z kilku n a temat w s p ó ł c z e s n e j krajów. II Międzynarodowy Festiwal R o m ó w nie ok. 70 C y g a n ó w Norwegia, Józef w z 10 k r a j ó w — prezes T a r n o w i e , oraz A d a m twórca muzealnej kolekcji zespoły artystyczne interesujący czownicy (znani Cygańskiego cyganologicznej. Indii, wyróżniająca liczba Muzeum W czasie g r u p y kobiet Lobana), wisiorków się zwłaszcza ozdób żyją itp. B a n j a r a kobiet. w formie Okręgowego w miejscowe, Banjarów. n a terenie zachowuje bardzo W stroju naszyjników, tradycyjny k o c z o w n i k a m i , w ę d r u j ą c y m i ze s k r o m n y m i n w e n t a r z e m z Polski: Tarnowie, trwania festiwalu z plemienia którzy strojem metalowych dys­ Kulturalno-oświatowego wystąpiły z w obyczaj, są liczbie n a terenie tym uwagę bransolet, których S ą to k o ­ Indii ok. 20 m i l i o n ó w . J e s t to j e d n a z n a j b a r w n i e j s z y c h g r u p e t n o g r a f i c z n y c h ogromna i Jugosławia, się 2 delegatów Hiszpanii i S z w e c j i oraz był występ artystyczne jej rozwoju. Francja, Hiszpania, Stowarzyszenia Bartosz — dyrektor t e ż pod n a z w ą w o d b y ł s i ę w d n . 29-30 X I 1983 r . W g r o ­ Szwajcaria) znalazło z Jugosławii, zwłaszcza się występy i tendencji (Belgia, Dania, Polska, R F N , Szwecja, Kamiński Odbyły kultury R o m ó w zwraca dzwoniących pernamentnymi tradycyjnymi, wielkimi wo­ zami o d w u kołach. Jeden Romów. się dzień spotkania Głównie niemożność porozumienia czyli bowiem Kalo z Hiszpanii, a także mie poświęcony mówiono zarówno szczątkowej. Kalo b y ł seminarium o języku, przy różnych grup Romowie z Europy Romowie absolutnie fińscy. na temat j ę z y k a pierwszorzędną cygańskich. i kultury sprawą W seminarium okazała uczestni­ Ś r o d k o w e j , j a k t e ż Sinti z R F N oraz C i ostatni tego j ę z y k a m o ś ć p r z y n a l e ż n o ś c i do l u d n o ś c i c y g a ń s k i e j . 16 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 czym znają nie z n a j ą , język choć romani w zachowują for­ świado­ �242 KRONIKA Postanowiono byłoby w powołać pierwszym n i c t w a technicznego, ką formę języka komisję rzędzie d/s języka spróbowanie romani, której ustalenia zasady zasadniczym celem współczesnego słow­ politycznego etc. Z c z a s e m , b y ć m o ż e , u d a s i ę w y p r a c o w a ć r o m a n i , k t ó r y m o ż n a b y u z n a ć z a r o d z a j sztucznego j ę z y k a , ta­ słu­ ż ą c e g o w charakterze j ę z y k a kongresowego. Ważnym z politycznych względów wydarzeniem było spotkanie delegatów fe­ s t i w a l u z p r e m i e r e m I n d i i , I n d i r ą G a n d h i . S p o t k a n i e to m i a ł o p o d k r e ś l i ć f a k t p r z y ­ należności Cyganów do w s p ó l n o t y r a s p e c j a l n y postulat, w i n d y j s k i c h oraz w ł ą c z e n i e wo uprawnionego narodów Indii. Wystosowany języka kultur, Instytut Romani w z i ą ł wersytecie w za do premie­ emigrantów r o m a n i do k o n s t y t u c j i I n d i i j a k o j ę z y k a urzędo­ do u ż y w a n i a p u b l i c z n i e . Dla podkreślenia łączności z Romani Europy nia został k t ó r y m wnioskuje się o uznanie C y g a n ó w Chandigarh studiów n a siebie i dążności zobowiązanie co r o k u 2 s t u d e n t ó w do w z a j e m n e g o sfinansowania cygańskich pozna­ na z Europy. Adam Bartosz uni­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/894b50d72e98aa030e20842fe528aaef.pdf 468200be92672c75a5077cfb0fa5b82b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1250 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1154 Title A name given to the resource Polskie zainteresowanie ludami Komi w XVI-XIX wieku / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.181-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baranowski, Władysław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X : 1986, z. 1 P L I S S N 0071-1861 WŁADYSŁAW BARANOWSKI (Katedra Etnografii Uniwersytetu Łódzkiego) POLSKIE ZAINTERESOWANIA L U D A M I K O M I W XVI-XIX WIEKU P ó ł n o c n o - w s c h o d n i obszar europejskiej części Z w i ą z k u Radzieckiego z a m i e s z k i w a n y jest m . i n . przez n a r ó d czy t e ż dwa l u b n a w e t t r z y na­ r o d y K o m i . I c h j ę z y k n a l e ż y do r o d z i n y j ę z y k ó w u r a l s k i c h , a w niej do g r u p y t z w . j ę z y k ó w p e r m s k i c h . Do g r u p y l u d ó w p e r m s k i c h n a l e ż ą K o m i - Z y r i a n i e , K o m i - P e r m i a c y , K o m i - J a z w a ń s c y oraz U d m u r c i , d a w ­ n i e j n a z y w a n i W o t j a k a m i . L u d y te z a m i e s z k i w a ł y o n g i ś g r a n i c z ą c e ze s o b ą tereny. Jednak w c i ą g u d ł u g i c h stuleci na ziemie te k i e r o w a ł a się silna fala kolonizacji rosyjskiej. R o z b i ł a ona k l i n a m i całość obszaru za­ mieszkiwanego n i e g d y ś przez l u d y permskie. S t ą d np. l u d y K o r n i za­ m i e s z k u j ą obecnie t r z y k o m p l e k s y , a w i ę c obszar K o m i j s k i e j A u t o n o ­ micznej Socjalistycznej R e p u b l i k i Radzieckiej ( K o m i - Z y r i a n i e ) , N a r o d o ­ wego O k r ę g u K o m i - P e r m i a c k i e g o ( K o m i - P e r m i a c y ) , a t a k ż e n i e w i e l k i obszar w o k ó ł ź r ó d e ł r z e k i J a z w y na U r a l u ( K p m i - J a z w a ń s c y ) . R ó ż n i c e j ę z y k o w e m i ę d z y l u d n o ś c i ą z a m i e s z k u j ą c ą te t r z y t e r e n y są n i e z b y t d u ­ że. N i e w i e l k i e g r u p y l u d ó w K o m i z a p u ś c i ł y się daleko na t e r e n zachod­ niej S y b e r i i czy .też na p ó ł w y s e p K o l a . Nie w y k a z u j ą one jednak takich r ó ż n i c j ę z y k o w y c h , a i c h d i a l e k t y są z b l i ż o n e do j ę z y k a K o m i - Z y r i a n czy t e ż K o m i - P e r m i a k ó w . O ile k i l k u t y s i ę c z n a grupa K o m i - J a z w a ń s k i c h m i m o r ó ż n i c j ę z y k o w y c h nie w y k a z u j e specjalnych aspiracji, aby uzna­ w a ć i c h za o d r ę b n y n a r ó d , to z a r ó w n o K o m i - Z y r i a n i e , j a k i K o m i - P e r ­ m i a c y u z n a w a n i są za o d r ę b n e n a r o d y . N i e k i e d y jednak, nawet w o f i ­ c j a l n y c h statystykach, z a r ó w n o K o m i - Z y r i a n i e , j a k i K o m i - P e r m i a c y 1 2 1 Por. np. Berücksichtigung M a j š e v, ihrer korni jazyk, 2 S. A . Wiedemann, Dialekte Grammatika Dialektologiěeskaja В u b r i k, J. F. Syktyvkar V . I . Ł у t к i n, Grammatik das komi-permiackogo chrestomatija Grammatika P o p o v, und po literaturnogo der syrjanischen Wotjakischen, jazyka, permskim korni Sprache Petersburg Leningrad jazykam, jazyka, S. 1940; Moskva Leningrad 1884; mit I. I . V. I. Ł y t к i n, 1955, 1949; t. 1; D . V . Sovremennyj 1955, i i n . Komi-jazvinskij Jazvinskie komi, dialekt, M o s k v a 1961. P o r . t e ż V . I . Ł y t к i n , „ S o v e t s k a j a Etnografija", n r 4: 1950, s. 194-195. �182 WŁADYSŁAW B A R A N O W S K I 3 zaliczani s ą do jednej n a r o d o w o ś c i . N a t u r a l n i e w p r z e s z ł o ś c i p o d z i a ł y m i ę d z y K o m i - Z y r i a n i K o m i - P e r m i a k ó w nie w y s t ę p o w a ł y t a k w y r a ź n i e , a wszystkie te l u d y p o d c i ą g a n e b y ł y pod j e d n ą w s p ó l n ą n a z w ę . Z r e s z t ą w e d ł u g o p i n i i w y b i t n e g o w ę g i e r s k i e g o specjalisty z zakresu j ę z y k ó w u r a l s k i c h Petera H a j d u : „ P o m i m o że i s t n i e j ą j ę z y k i l i t e r a c k i e z y r i a ń s k i i p e r m i a c k i , to j e d n a k z j ę z y k o w e g o p u n k t u widzenia nie m o ż e m y i c h u w a ż a ć za o d r ę b n e j ę z y k i . Z j ę z y k o w e g o p u n k t u widzenia w y d a j e się n a j s ł u s z n i e j s z e , j e ż e l i o b y d w a j ę z y k i (wliczając j a z w a ń s k i : t r z y ) b ę d z i e ­ m y u w a ż a ć za t r z y g ł ó w n e d i a l e k t y jednego j ę z y k a " . Natomiast e s t o ń ­ ski uczony V i l l e m Ernizs p i s a ł : „ L i t e r a t u r a z y r i a ń s k a jest dla P e r m i a ków dostępna dzięki bliskiemu p o k r e w i e ń s t w u językowemu, przypomi­ n a j ą c e m u stosunki czeskie i s ł o w a c k i e " . S p r a w a k o l e b k i n a r o d ó w K o m i , a t a k ż e i c h etnogenezy, n a s u w a ł a i w c i ą ż jeszcze nasuwa r ó ż n e w ą t p l i w o ś c i . Obecnie nieliczna l u d n o ś ć K o m i (wg d a n y c h spisowych z 1979 r. b y ł o i c h ł ą c z n i e 478 t y s . ) ż y j e na o l b r z y m i m obszarze. Sama K o m i j s k a A u t o n o m i c z n a Socjalistyczna R e p u b l i k a Radziecka jest w i ę k s z a od P o l s k i i l i c z y o k o ł o 410 tys. k m . N a r o d o w y O k r ę g K o m i - P e r m i a c k i ma p o w i e r z c h n i o k o ł o 22 tys. k m . A wreszcie drobne g r u p y K o r n i są rozrzucone na obszarze l i c z ą c y m jesz­ cze kilkaset t y s i ę c y k m . J u ż w k o ń c u X I V w . prowadzona b y ł a silna akcja chrystianizacyjna w ś r ó d l u d ó w K o r n i . Bardzo d u ż e z a s ł u g i o d e g r a ł t u biskup Stefan t z w . P e r m s k i , uznany p ó ź n i e j przez K o ś c i ó ł p r a w o s ł a w n y za ś w i ę t e g o , k t ó r y u ł o ż y ł dla l u d ó w K o m i specjalny alfabet i p r z y c z y n i ł się do p r z e k ł a d u na ich j ę z y k szeregu t e k s t ó w l i t u r g i c z n y c h . J e d n o c z e ś n i e coraz p o w a ż ­ niejsze r o z m i a r y p r z y b i e r a ł a p o l i t y c z n a ekspansja rosyjska na t a m t e n teren, p o c z ą t k o w o p a ń s t w a Wielkiego N o w o g r o d u , a n a s t ę p n i e M o s k w y . M n i e j w i ę c e j od k o ń c a X V w . obszary te w c h o d z i ł y j u ż w s k ł a d p a ń s t w a 4 5 6 7 2 2 2 * Por. np. Ežegodník 4 P. Hajdu, 6 V. E r n i t a, • Por. пр.: land, Dorpat i dzisiejsza bolso j Narody Polska A. 1848, t. 1; St. podbite 163; V . M . P o d o r o v, j ěnciklopedii uralskie, Reise i ruchy nach Petersburg 1980, dem 1854, ugrofińskie, Nordosten t. 2; północno-wschodniej I. po istorii korni (zyrian t. 1-2; N . N . Č e b о к s a r o v, Etnogenez korni po Etnografija", nr očerk), Moskva 1947; i nižnopečorskich Etničeskaja 1946, I. V . N . В e 1 i с e г, О korni, istorija s. 51-80; N . Šiškin, kraja, N . N . M i k ł u c h n o - M a k ł a j a " , v y p . 25: 1956, s. 82-91; Pečorskogo prosu kraja, S y k t y v k a r 1958; o proischoždenii mirovanie národnosti ' Ežegodník..., národa komi, s. 11. s. 151- Syktyvkar 1933, antropologii, „Sovetskaja (etnografičeskij kul'tury E . A. komi, tenże, S a v e 1 e v a, Moskva 1971, verchnopečorskich Lašuk, Institute Etnografii Očerki Perm' ětničeskoj Vyčegodskaja. s. 131-176; L . P . M o s k v a 1972, s. 238-287 i i n . dawna 1931, Komi-permiaki „Kratkie Soobščenija 19. Russ- Moskwa Warszawa „ S o v e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , nr 1: 1952, s. 60-74; L . P . Pečorskogo 11. europeischen i permiakov), formirovanii s. W a r s z a w a 1938, s. M o s s e g, dannym 1980, 189. des Europy, Oberki 2: Moskva W a r s z a w a 1971, s. a Ugrofinowie Schrenk, a narody sovětsko i jazyki Lašuk, im. istorii К voFor- �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 183 KOMI moskiewskiego. W X V I I stuleciu przez t e r e n y K o m i - P e r m i a k ó w w i ó d ł szlak p r o w a d z ą c y na ś w i e ż o p r z y ł ą c z o n e do Rosji ziemie S y b e r i i . P i e r w s z y m z polskich a u t o r ó w , k t ó r y p i s a ł o l u d a c h K o r n i , b y ł w y ­ b i t n y humanista p o l s k i z p o c z ą t k ó w X V I w., h i s t o r y k , geograf i lekarz, Maciej z Miechowa, z w a n y n a j c z ę ś c i e j M i e c h o w i t ą . W 1517 r. w y d a ł on w K r a k o w i e w j ę z y k u ł a c i ń s k i m k s i ą ż k ę pt. Tractatus de duabus Sarm a t i i s , Asiana et Europiana et de contentas i n eis. Praca ta s p o t k a ł a się z o l b r z y m i m zainteresowaniem i n t e l e k t u a l n y c h sfer zachodu. Przez d ł u ­ g i e też lata b y ł a ona p o d s t a w o w y m ź r ó d ł e m i n f o r m a c j i o wschodniej Europie oraz zachodniej A z j i dla c z y t e l n i k ó w z w i e l u k r a j ó w . D o c z e k a ł a się też na zachodzie, j a k r ó w n i e ż i w Polsce, około d w u d z i e s t u p r z e d r u ­ k ó w l u b t ł u m a c z e ń na j ę z y k niemiecki, holenderski, w ł o s k i i polski. Jak przypuszcza się, M i e c h o w i t a p r z y z b i e r a n i u i n f o r m a c j i o k r a j a c h wschod­ niej E u r o p y i zachodniej A z j i o p i e r a ć się m u s i a ł na relacjach l u d z i , k t ó ­ r z y znali t a m t e n teren, a s z c z e g ó l n i e „ s t a m t ą d p o c h o d z ą c y c h [...] j e ń c ó w wojennych, T a t a r ó w i Moskali niejednokrotnie wysokich r o d ó w " . 8 9 I n f o r m a c j a o l u d a c h K o m i w t r a k t a c i e M i e c h o w i t y przedstawia się w n a s t ę p u j ą c y s p o s ó b : Oto w rozdziale d r u g i m t r a k t a t u drugiego, k t ó r y nosił n a z w ę „ O k r a i n a c h s c y t y j s k i c h Permie, Baszkirii, J u g r i i i K a r e l i i p o d b i t y c h przez k s i ę c i a moskiewskiego" z n a j d o w a ł się tekst: „Za K s i ę s t w e m Moskiewskim są krainy i ludy m i ę d z y północą a wschodem na k r a ń c u A z j i P ó ł n o c n e j , c z y l i S c y t i i , p o d l e g ł e k s i ę c i u m o s k i e w s k i e m u i podbite p r z e z księcia Iwana-Perm [...] Był to kraj pogański, który dwadzieścia lat t e m u książę m o s k i e w s k i I w a n z m u s i ł do p r z y j ę c i a c h r z t u w e d ł u g o b r z ą d k u r u s k i e g o , c z y l i grec­ kiego. I d a ł w ł a d y k ę , c z y l i b i s k u p a , i m i e n i e m S t e f a n , k t ó r e g o b a r b a r z y ń c y po odej­ ściu księcia obdarli ż y w c e m i znowu ustanowił ze skóry i zamordowali. Książe n o w e g o b i s k u p a , pod którego ukarał ich zwierzchnictwem żyją odtąd powrócił, jak c h r z e ś c i j a n i e w y z n a j ą c y schizmatycki o b r z ą d e k ruski. Inne zaś wymienione poprzed­ nio k r a i n y p o z o s t a j ą n a d a l w p o g a ń s t w i e . C z c z ą s ł o ń c e , k s i ę ż y c , g w i a z d y i z w i e r z ę t a l e ś n e o r a z w s z y s t k o , co n a p o t k a j ą n a drodze, m a j ą w ł a s n e j ę z y k i i d i a l e k t y . W mi permskiej m a j ą w ł a s n y język W tych krainach nie o r z ą , nie s i e j ą , nie chleba, nie u ż y w a j ą p i e n i ę d z y . Ż y w i ą się m i ę s e m z w i e r z ą t l e ś n y c h . M i e s z k a j ą w stych lasach w więc ludzie z wełny. szałasach też są Okrywają leśni się z gałęzi. A i dzicy. ponieważ Są prymitywnie jak te krainy bezrozumne skórami zszywając są pokryte zwierzęta, nie całe mają zie­ mają gę­ lasami, ubrań razem skóry z wilka, je­ l e n i a , n i e d ź w i e d z i a , g r o n o s t a j a , k u n y j a k popadnie. A p o n i e w a ż w i c h z i e m i nie ma ż a d n y c h m i n e r a ł ó w , dlatego j a k o d a n i n ę k s i ę c i u m o s k i e w s k i e m u s k ł a d a j ą nie r a ł y , ale f u t r a z w i e r z ą t l e ś n y c h , k t ó r y c h m a j ą pod d o s t a t k i e m " 1 0 mine­ . 1 W informacjach M i e c h o w i t y o l u d a c h K o m i z n a j d o w a ł y się pewne n i e d o k ł a d n o ś c i . Z t e k s t u w y n i k a ł o , że m ę c z e ń s t w o biskupa Stefana, po8 Maciej Odnośnie 1523. Historyk, 9 tyckiej 1 0 do geograficznej t w ó r c z o ś c i M a c i e j a Miechowita H. geograf, Barycz, i europejskiej, Maciej jako z geograf lekarz, Wstęp, Europy Wschodniej, organizator [w:] nauki, Maciej z W r o c ł a w 1972, s. 15. Miechowa, op. cit., s. 77. z M i e c h o w a por. K . [w:] Maciej Buczek, z Miechowa 1457- W r o c ł a w — W a r s z a w a 1960, s. 75-157. Miechowa, Opis Sarmacji azja­ �184 WŁADYSŁAW BARANOWSKI staci j a k najbardziej autentycznej, n a s t ą p i ł o g d z i e ś w ostatnich latach X V w . W r z e c z y w i s t o ś c i ż y ł on znacznie w c z e ś n i e j — w X I V w . Jed­ n o c z e ś n i e jednak z n a j d o w a ł y się pewne bardzo ciekawe szczegóły, w z u ­ p e ł n o ś c i z a s ł u g u j ą c e na w i a r ę . P i s a ł w i ę c M i e c h o w i t a , że tamtejsza l u d ­ n o ś ć nie z n a ł a p i e n i ę d z y . O t ó ż w a r t o w s p o m n i e ć , że jeszcze w k i l k a w i e ­ k ó w p ó ź n i e j ż y j ą c y w lasach Z y r i a n i e w s w y c h obliczeniach nie u ż y w a l i systemu p i e n i ę ż n e g o , ale s k ó r z w i e r z ą t f u t e r k o w y c h . T r a k t a t M i e c h o w i t y j u ż k i l k a d z i e s i ą t l a t t e m u p r z e t ł u m a c z o n y zo­ s t a ł na j ę z y k r o s y j s k i . Dlatego t e ż w ostatnich czasach n i e k t ó r z y z uczonych radzieckich z a j m u j ą c y s i ę h i s t o r i ą l u b e t n o g r a f i ą l u d ó w K o ­ m i p o w o ł u j ą się na relacje tego polskiego h u m a n i s t y . Natomiast nie zwraca się z u p e ł n i e u w a g i na to, że b y ł a to pierwsza europejska relacja o t y c h ż y j ą c y c h na k r a ń c a c h naszego k o n t y n e n t u ludach, k t ó r a na d ł u g i okres u k s z t a ł t o w a ł a p o g l ą d y o p i n i i zachodniej na k r a j K o m i . Znacznie m n i e j i n f o r m a c j i o l u d a c h K o m i p o d a ł k o r z y s t a j ą c y z r e s z t ą z M i e c h o w i t y autor z p o ł o w y X V I stulecia, M a r c i n B i e l s k i . P i s z ą c o t e ­ renach z a j ę t y c h przez R o s j ę w y m i e n i a ł r ó w n i e ż P e r m . Jak p o d a w a ł , m i e s z k a ń c y t a m t y c h okolic „ j ę z y k s w ó j osobny m i a j ą , w i a r y i pisma n a u c z y ł i c h jeden biskup Stefan, k t ó r e g o ś w i ę c i R u ś " . P o d a w a ł n a s t ę p ­ nie, że m i e s z k a ń c y w n i e w i e l k i m stopniu z a j m u j ą się r o l n i c t w e m , a u t r z y ­ m u j ą się g ł ó w n i e z polowania. W ł a d z o m c a r s k i m t e ż p ł a c i l i d a n i n ę w s k ó ­ rach z w i e r z ę c y c h . Jako pewnego rodzaju c i e k a w o s t k ę w s p o m i n a ł o k o ­ r z y s t a n i u przez n i c h z s a ń z a p r z ę ż o n y c h w psy, a t a k ż e o u ż y w a n i u nart . Drobne i n f o r m a c j e o ludach z a m i e s z k u j ą c y c h okolice P e r m u , a w i ę c prawdopodobnie o ludzie K o m i , p o d a ł W ł o c h p r z e b y w a j ą c y w polskiej s ł u ż b i e w o j s k o w e j , Aleksander G w a g n i n . P i s a ł on m n i e j w i ę c e j to samo, co M i e c h o w i t a i B i e l s k i . P o d a w a ł t e ż t r o c h ę i n f o r m a c j i o z a p r z ę g a n i u do sań r e n ó w i psów, a także o u ż y w a n i u n a r t . W polskim w y d a n i u z 1611 r. b y ł d r z e w o r y t j a d ą c y c h na n a r t a c h Z y r i a n , dość z r e s z t ą sche­ matycznie przedstawionych . W p i e r w s z y c h latach X V I I w . w o j s k a polskie w s p o m a g a j ą c e t z w . D y ­ m i t r ó w S a m o z w a ń c ó w d o c i e r a ł y w g ł ą b p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h ziem n a ­ l e ż ą c y c h do p a ń s t w a rosyjskiego. Prawdopodobnie o d d z i a ł y tzw. L i s o w 1 1 1 2 13 u 1 S 1 R 1 7 1 1 P o r . b i o g r a m : Stefan klopedičeskij 1 4 slovar', Por. пр.: Permskij, [w:] F . G . В г о к g a u z, L A . Ё f r o n, Ěnci- S. P e t e r b u r g 1901, t. 31a, s. 637-638. A . S. Z a b o e v, Drevnij denežnij scot komi, „Sovetskaja Etno­ g r a f í a " , n r 1: 1978, s. 103-109 i i n . I S M. Miechowski], Traktat o dwuch Sarmatijach, perevod S. A . Annin- skogo, M o s k v a — L e n i n g r a d 1936. 1 4 P o r . np. 1 5 M. 1 9 A. G w a g n i n , 1 7 T a m ż e , s. 20. Saveleva, Bielski, op. cit., s. 11 i i n . Kronika Kronika to jest historyja Sarmacjej świata, europskiej, Kraków 1564, s. 434. K r a k ó w 1611, k s . 7, s. 16-17. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 185 KOMI c z y k ó w d o c h o d z i ł y do p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i c h k r a ń c ó w ziem zamieszka­ n y c h przez l u d K o m i . W y m i e n i a n y dalej W ł a d y s ł a w Z a p a ł o w s k i , z e s ł a ­ n y po P o w s t a n i u S t y c z n i o w y m do k r a j u K o m i , w s w y m p a m i ę t n i k u wspominał: „ P o z n a ł e m s i ę z s a d o w n i k a m i i w o l n y m i a ł e m w s t ę p do s t a r y c h a r c h i w ó w . między innymi znalazłem sowczycy a [...] zajrzeli aż ciekawe dokumenty, z k t ó r y c h do n a w e t u k a z a l i s i ę pod Sołwyczegodska, który samym Jareńskiem. mienieniem nazwisk d o w ó d c ó w polskich" 1 8 był dowiedziałem własnością Tam się, że L i - Strogonowych, Opis b y ł bardzo s z c z e g ó ł o w y z wy­ . W a r t o m o ż e d o d a ć , że w 1613 r. niekarne o d d z i a ł y polsko-litewskie zrabowały Wołogdę . Z p e w n o ś c i ą polskich k o n d o t i e r ó w w s ł u ż b i e S a m o z w a ń c ó w specjal­ nie nie z a i n t e r e s o w a ł o z e t k n i ę c i e się z o b c ą i m l u d n o ś c i ą u r a l s k ą . M a r ­ ginesowo m o ż n a j e d n a k w s p o m n i e ć , że w folklorze w i e l u p ó ł n o c n o -wschodnich t e r e n ó w z a m i e s z k i w a n y c h przez l u d n o ś ć r o s y j s k ą p o z o s t a ł y echa w s p o m n i e ń o d z i w n y c h istotach demonicznych, g r o ź n y c h i z ł y c h o l b r z y m a c h , n a z y w a n y c h „ p a n a m i " . W y s u w a n o przypuszczenie, że b y ł y to echa d a w n y c h n a j a z d ó w polskich L i s o w c z y k ó w . Prawdopodobnie j e d ­ nak na u k s z t a ł t o w a n i e się w folklorze r o s y j s k i m t y c h d z i w n y c h postaci n a ł o ż y ł y się z a r ó w n o r e l i k t y u g r o f i ń s k i c h w i e r z e ń demonicznych, w i a r a w d u c h y p r z o d k ó w , j a k r ó w n i e ż (ze w z g l ę d u na z b i e ż n o ś ć nazw) wspo­ m n i e n i a o ł u p i e s k i c h najazdach polskich „ p a n ó w " L i s o w c z y k ó w . Przez t e r e n y zamieszkiwane przez l u d y K o m i j e c h a ł jeniec, w z i ę t y do n i e w o l i podczas w o j e n polsko-rosyjskich z p o ł o w y X V I I w., A d a m K a m i e ń s k i - D ł u ż y k , k t ó r y n a p i s a ł diariusz swego syberyjskiego z e s ł a ­ n i a . Znajduje się w n i m w z m i a n k a o ludach K o r n i : 1 9 2 0 2 1 1 8 Pamiętniki 1913, t. 2, s. и Władysława L. W s z ę d o b y l s k i i[w:] Bukiet 2 0 J. literacki, nach", 2 1 Porzęcki, po [A. P o ł u j a ń s k i ] , Napad „Pany" (notatka K r in ič na ja, etnografii Litwinów 1863-1870, na Wilno miasto historyczno-etnograficzna), Istoriko-ětnografičeskaja relacja o ludach szlaki, z wędrówek na Wołogdę, „Wędrowiec", osno-ua predanij veka. 1972, o [w:] „pa­ w dziedzinie Kamenskij-Dłuzik ščenij, ,[w:] Historia 139-149; A. v kontaktów dziejów polskiej P o 1 e v o j , O prebyvanii pol'skogo sočinenija geologii Vostočnoj i o Sibiři, geografii, Sibiři K u c z y ń s k i , Polacy w w s. 179; tenże, ego dziedzinie dziele pol­ Sybe­ Najstarsza polska orientalistyki, v Rossii Warszawa polski Pierwsza 1972, Kamen- kontaktów s. 82; re­ War­ Adama [w:] Historia i istočniki polsko-radzieckich Pierwszy K u c z y ń s k i , K a ł u ż y ń s k i , z Zabytyj Kamenskogo-Dlužika, Jasiewicz, s. 33-35; A . Szkice P o l e v oj, Adama s. 122-129; Z . s. 116-141; S. Syberię, pervogo O sočinenii „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 12: 1968, t. 3, s. 67-82; В . Р . Adam s. Syberii, Wrocław — avtora sko-rosyjskich XVII „ P o z n a j ś w i a t " , n r 3: 1966, lacja s z a w a 1969, Sibiři E t n o g r a f i j a " , n r 5: 1965, Syberii, ryjskie 1976, roku O d n o ś n i e do r e l a c j i A . D ł u ż y k - K a m i e ń s k i e g o , por.: B . P . „Sovetskája skogo z „ S o v e t s k á j a E t n o g r a f i j a " , n r 1: 1980, s. 117-127. istočnik ska (Płomienia) W a r s z a w a 1851, s. 219-224. 1888, s. 201; N . A . opis Zapałowskiego 224. pol­ t e n ż e, ětnografičeskich soob- etnografii, Wrocław cywilizacyjnym na Syberii �186 WŁADYSŁAW BARANOWSKI „I s t ą d s i ę p o c z y n a P e r m i a , a M o s k w a z o w i e j ą Z y r a n y , k t ó r z y s ą l u d z i e d z i w ­ nego j ę z y k a ; m a j ą w i a r ę r u s k ą , p o w i a d a j ą , ż e i c h c h r z c i ł ś w . S t e f a n . L u d z i e myślni, mianowicie na żmudzki w lasach, na wodzie, strzelcy z ł u k ó w . Język poszedł prze­ trochę [...] L u d z ł y , n i e m i ł o s i e r n y , n a n o c n i g d y n i e p r z y j m i e , a d z i w u j e s i ę c u d z i o z i e m c o m , j a k o w i e l k i e m u d z i w o w i s k u , i d a j ą j a ł m u ż n y , k t o co m o ż e , a и w i ę c e j r y b , bo c h l e b a s a m i m a ł o m a j ą " naj­ . Widocznie w e w s p o m n i e n i a c h wiezionego na S y b e r i ę K a m i e ń s k i e g o D ł u ż y k a n i e u f n i wobec c u d z o z i e m c ó w K o m i nie zapisali się w s p o s ó b z b y t d o b r y . A to, że u r a l s k i j ę z y k tego l u d u w y d a ł m u s i ę podobny do litewskiego, k t ó r e g o z r e s z t ą prawdopodobnie nie z n a ł , nie m o ż e z b y t n i o d z i w i ć . I n n e natomiast i n f o r m a c j e tego polskiego autora o l u d a c h K o ­ m i były najzupełniej prawdziwe. W p o d r ę c z n i k a c h geografii z X V I I I w . z n a j d o w a ł y się n i e k i e d y k r ó t ­ sze l u b d ł u ż s z e w z m i a n k i o k r a j u K o m i , n a z y w a n y m p r z e w a ż n i e k r a ­ j e m p e r m s k i m , i o jego m i e s z k a ń c a c h . N i e p r z y n o s i ł y one jednak z b y t d u ż o i n f o r m a c j i . Nie p o s i a d a ł y t e ż w i ę k s z e j w a r t o ś c i d l a b a d a ń n a d k u l ­ turą tych ludów. W p o c z ą t k a c h X V I I I w . przez ziemie zamieszkane przez l u d K o m i j e c h a ł w z i ę t y do n i e w o l i rosyjskiej w 1707 r. p u ł k o w n i k L u d w i k Sien i c k i . W w y d a n e j p ó ź n i e j w W i l n i e w 1754 r. p r a c y p t . Dokument osobliwego miłosierdzia Boskiego p o d a ł t r o c h ę i n f o r m a c j i o l u d n o ś c i oko-lic, przez k t ó r e p r z e j e ż d ż a ł . O m i e s z k a ń c a c h tamtego k r a j u w s p o m i ­ n a ł , że w i c h wierzeniach bardzo p o w a ż n ą r o l ę o d g r y w a ł k u l t ognia . 2 3 2 4 W X I X w . t e r e n y zamieszkiwane przez l u d y K o m i nie l e ż a ł y j u ż na szlaku, po k t ó r y m w y s y ł a n o naszych z e s ł a ń c ó w na S y b e r i ę . Rzadko t e ż k t ó r y ś z P o l a k ó w s p o t y k a ł się z przedstawicielami t y c h północno-wschodnio-europejskich l u d ó w . M i m o to n i e k t ó r z y z naszych a u t o r ó w podali o n i c h pewne drobne w i a d o m o ś c i . A u t o r k ą , k t ó r a w s w y c h p a m i ę t n i k a c h z a m i e ś c i ł a ciekawe s z c z e g ó ł y o z y r i a ń s k i c h kupcach p r z y b y w a j ą c y c h na j a r m a r k i w osadach p ó ł n o c ­ no-zachodniej Syberii, b y ł a E w a F e l i ń s k a . M ł o d a w d o w a ze ś r o d o 2 5 ад początkach kolonizacji rosyjskiej, „Przegląd H i s t o r y c z n y " , t. 83: 1982, s. 60-62 i in. M A. K a m i e ń s k i - D ł u ż y k , t a . Książka zbiorowa ofiarowana D i a r i u s z więzienia księdzu moskiewskiego, Franciszkowi Bażyńskiemu, [w.] War­ Poznań 1874, Wilno 1754, s. 380. M L. Sienicki, Dokument A. K u c z y ń s k i , osobliwego miłosierdzia Boskiego, s. 7. 2 4 nej relacji tenże, Ludwika Opisanie i ich kul'ture, 2 5 skich Felińska Sibiři obraz „Etnografia XVIII v. Materiały Syberii w świetle P o l s k a " , t. L . Senickogo 14: osiemnastowiecz­ 1970, o sibirskich z. 1, s. 84-85; aborigenach „ S o v e t s k a j a E t n o g r a f i j a " , n r 1: 1972, s. 32. Odnośnie znad Etnograficzny Sienickiego, do Niemna, Ewa, tej autorki: A . Dniepru [w:] Polski i słownik J e 1 s к i, Dźwiny, Sylwetki Wilno biograficzny, 1906, Kraków zasłużonych s. 4-12; T. niewiast pol­ Tarkowski, 1948, t. 6, s. 407-408. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 187 KOMI w i s k a z i e m i a ń s k i e g o za s w ą d z i a ł a l n o ś ć p a t r i o t y c z n ą z e s ł a n a z o s t a ł a do Berezowa (Bieriozowa) l e ż ą c e g o daleko na p ó ł n o c n o - z a c h o d n i c h k r a ń c a c h S y b e r i i . P i s z ą c o z i m o w y c h j a r m a r k a c h w daleko na p ó ł n o c y l e ż ą c e j p r z y u j ś c i u O b i osadzie Obdorsk, w s p o m i n a ł a r ó w n i e ż F e l i ń s k a o p r z y b y w a ­ j ą c y c h t a m z t e r e n ó w j u ż u w a ż a n y c h za europejskie nad r z e k ą P i e c z o r ą k u p c a c h n a r o d o w o ś c i z y r i a ń s k i e j . „ S ą o n i dobrze zbudowani, o d w a ż n i i p r z e m y ś l n i , m a j ą s w ó j j ę z y k o d r ę b n y , w s z a k ż e dobrze m ó w i ą po r u s ­ k u " . K u p c y ci p r z y b y w a l i do Obdorska saniami z a p r z ę ż o n y m i w r e n y . P r z y w o z i l i g ł ó w n i e takie t o w a r y , j a k m a s ł o , w e ł n i a n e p o ń c z o c h y , po­ s t r o n k i , sieci do ł o w i e n i a r y b , n i c i , p ł ó t n o . O d m i e s z k a ń c ó w t a m t y c h okolic, a w i ę c C h a n t ó w i N i e ń c ó w , o t r z y m y w a l i w zamian f u t r a , r ó ż n e g o r o d z a j u n i e w y p r a w i o n e s k ó r y , np. z r e n ó w , p u c h z d z i k i c h kaczek, k o ­ ści m a m u t ó w . 2 6 Na p r z e ł o m i e 1840 i 1841 r. w y b u c h ł o powstanie biedoty nienieckiej (samojedzkiej). R u c h ten p o z o s t a w a ł pod w o d z ą energicznego i rzutkiego p r z y w ó d c y W a u l i P i e t t o m i n a ( W a w l j o Nieniaga), k t ó r y w i m i e n i u ubo­ g i c h N i e ń c ó w w a l c z y ł z m i e j s c o w y m i bogaczami oraz c a r s k ą a d m i n i ­ stracją . Oddziały powstańcze zagroziły Obdorskowi. W ł a d z o m rosyj­ s k i m u d a ł o się j e d n a k p o d s t ę p e m ś c i ą g n ą ć p r z y w ó d c ę tego powstania do Obdorska i t a m a r e s z t o w a ć . S p o w o d o w a ł o to z a ł a m a n i e się c a ł e g o r u c h u p o w s t a ń c z e g o . W e d ł u g F e l i ń s k i e j w s t ł u m i e n i u jego z n a c z n ą r o l ę ode­ grali przybyli tam Zyrianie („powodzenie w y p r a w y najwięcej przypi­ s u j ą m ę s t w u i p r z e z o r n o ś c i Z i r a n ó w p r z y b y ł y c h na j a r m a r k z g u b e r n i archangielskiej, k t ó r z y g ł ó w n i e d o w o d z i l i w tej m a ł e j k o m p a n i i " ) . Za­ s t a n o w i ć się trzeba, dlaczego Z y r i a n i e tak energicznie w y s t ą p i l i p r z e c i w p o w s t a n i u biedoty N i e ń c ó w . O t ó ż r u c h ten m i a ł zdecydowane oblicze s p o ł e c z n e . W a u l i P i e t t o m i n a w y s t ę p o w a ł przeciw z a m o ż n y m k u p c o m za­ r ó w n o m i e j s c o w y m , j a k i p r z y j e ż d ż a j ą c y m z i n n y c h stron, np. z k r a j u Z y r i a n , na j a r m a r k i w Obdorsku. W i m i ę też wzajemnej s o l i d a r n o ś c i z a m o ż n i k u p c y z y r i a ń s c y u d z i e l i l i a d m i n i s t r a c j i carskiej daleko i d ą c e j pomocy. 2 1 2 8 P i e r w s z y m z P o l a k ó w , k t ó r y p r z e p r o w a d z i ł p o w a ż n i e j s z e studia nad Z y r i a n a m i , b y ł Aleksander P o ł u j a ń s k i (1814-1866). P o c h o d z i ł on z z u ­ b o ż a ł e j r o d z i n y z i e m i a ń s k i e j z W i l e ń s z c z y z n y . Po u k o ń c z e n i u I n s t y t u t u L e ś n e g o w P e t e r s b u r g u przez szereg lat p r a c o w a ł j a k o l e ś n i c z y w g u ­ b e r n i k a z a ń s k i e j i w o ł o g o d z k i e j . P r z e b y w a j ą c na t a m t y m terenie i n t e ­ r e s o w a ł się m i e s z k a j ą c ą t a m l u d n o ś c i ą . Po powrocie z Rosji w 1854 r. o p u b l i k o w a ł w p e r i o d y k u „ B i b l i o t e k a Warszawska" p r a c ę pt. Wspomnie­ nia z podróży nad Wołgą. S k ł a d a ł a się ona z szeregu s z k i c ó w , w k t ó r y c h s e E. Felińska, i Saratowie, 2 7 E . D. Wspomnienia P г о к o f e v a, Nency, s. 613. 2 8 z podróży do Syberii, pobytu w Berezowie W i l n o 1852, t. 1, s. 226-227. Felińska, op. cit, s. 335. [w:] Narody Sibiři, Moskva—Leningrad 1956, �188 WŁADYSŁAW BARANOWSKI o p i s y w a ł z a m i e s z k u j ą c e na P o w o ł ż u oraz na ziemiach p ó ł n o c n o - w s c h o d ­ niej Rosji l u d y : K o m i , C z u w a s z ó w , M a r i j c ó w ( C z e r e m i s ó w ) . B y ł a to z r e s z t ą pierwsza p o w a ż n i e j s z a polska praca p o ś w i ę c o n a t y m l u d o m . M a r ­ ginesowo m o ż n a w s p o m n i e ć , że P o ł u j a ń s k i jest a u t o r e m s t u d i ó w z za­ k r e s u l e ś n i c t w a i na t e n temat w y d a ł szereg k s i ą ż e k . I n f o r m a c j e P o ł u j a ń s k i e g o o Z y r i a n a c h s ą pisane w s p o s ó b bardzo n i e r ó w n y . P a m i ę t a ć jednak trzeba, że obserwacje tego autora pochodzi­ ł y prawdopodobnie z k o ń c a l a t t r z y d z i e s t y c h l u b z p o c z ą t k u lat czter­ dziestych X I X w., a o p u b l i k o w a n e z o s t a ł y w 1854 r. B y ł to w i ę c jeszcze okres, k i e d y n a u k a rosyjska w stosunkowo n i e w i e l k i m stopniu z a j m o ­ w a ł a się t y m l u d e m . Nic w i ę c dziwnego, że i n f o r m a c j e P o ł u j a ń s k i e g o o etnogenezie l u d ó w K o m i s ą m a ł o precyzyjne. Natomiast znacznie bar­ dziej w a r t o ś c i o w e b y ł y opisy tego autora d o t y c z ą c e k u l t u r y tego l u d u , w ś r ó d k t ó r e g o p r z e b y w a ł prawdopodobnie przez k i l k a lat. P o ł u j a ń s k i znał język Korni, k t ó r y m jako pracownik służby leśnej m u s i a ł porozu­ m i e w a ć się z m i e j s c o w ą l u d n o ś c i ą . Z n a j o m o ś ć rosyjskiego w w i e l u oko­ licach b y ł a jeszcze w ó w c z a s bardzo m a ł a . W k a ż d y m razie, o c z y m jesz­ cze dalej b ę d z i e mowa, p r z y t a c z a ł on k r ó t k i e t e k s t y w j ę z y k u t a m t e j ­ szej l u d n o ś c i . Bardzo ciekawe są i n f o r m a c j e P o ł u j a ń s k i e g o o k u l t u r z e m a t e r i a l n e j Z y r i a n . P i s a ł t e ż o t a m t e j s z y m m y ś l i s t w i e . Sporo w i a d o m o ś c i p o d a ł o r o l ­ n i c t w i e . Z w r a c a ł u w a g ę , że w w i e l u okolicach stosowana b y ł a p r y m i ­ t y w n a gospodarka ż a r o w a . Do żęcia zboża u ż y w a n o s i e r p ó w , natomiast t r a w ę koszono p r y m i t y w n y m i kosami „ g a r b a t k a m i " l u b „ g a r b u s z k a m i " . M ł o c k a o d b y w a ł a się z i m ą na ś w i e ż y m p o w i e t r z u za p o m o c ą c e p ó w . Z w i e r z ą t gospodarskich l u d n o ś ć tamtejsza t r z y m a ł a stosunkowo niezbyt, d u ż o . Z d r o b i u chowano t y l k o k u r y i to w celu pozyskania j a j , m i ę s a kurzego b o w i e m nie jedzono. P i s a ł r ó w n i e ż o u ż y w a n e j przez t e n l u d odzieży . Znacznie u b o ż s z e b y ł y i n f o r m a c j e P o ł u j a ń s k i e g o o k u l t u r z e s p o ł e c z ­ nej i duchowej tamtejszej l u d n o ś c i . Natomiast p o d a ł on t r o c h ę i n f o r m a c j i h i s t o r y c z n y c h o r e l i g i i d a w n y c h Z y r i a n , o p a l e n i u ciał z m a r ł y c h i t p . * M o ż n a z r e s z t ą p r z y p u s z c z a ć , że b y ł y to raczej i n f o r m a c j e p o c h o d z ą c e z dawniejszej l i t e r a t u r y rosyjskiej. Na zakończenie rozdziału o Zyrianach zamieścił Połujański przetłu­ maczony na p o l s k i tekst d w ó c h piosenek l u d o w y c h , a m i a n o w i c i e P o ­ ż e g n a n i e narzeczonej z dziewictwem oraz Żal po bracie. P r z y t o c z y ł t e ż 2 9 3 0 3 1 3 2 9 A. P o ł u j a ń s k i , Wspomnienia z podróży nad Wołgą, „Biblioteka War­ s z a w s k a " , t. 53: 1854, s. 408-435; t. 56: 1854, s. 240-252. 8 0 A. Ż a b k o - P o t o p o w i c z , t. 110: 1966, n r 5, s. 19-25; S. Aleksander M a c i e j e w s k i , s. 225-246 i i n . 8 1 Połujański, 8 2 Tamże, Wspomnienia..., s. 241-243. s. 246-248. Połujański Szlachetni (1814-1866), pasjonaci, „Sylwan", O l s z t y n 1978,, �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 189 KOMI P o ł u j a ń s k i w t a m t e j s z y m j ę z y k u szereg p r z y s ł ó w , d o d a j ą c do n i c h t ł u ­ maczenie na polski. Wreszcie ciekawe b y ł y z a ł ą c z o n e dwa m a ł e s ł o w ­ n i c z k i , z k t ó r y c h pierwszy z a w i e r a ł 56 n a j c z ę ś c i e j u ż y w a n y c h s ł ó w , a d r u g i 18 l i c z e b n i k ó w . N i e z a l e ż n i e od specjalnego s t u d i u m o Z y r i a n a c h n a p i s a ł P o ł u j a ń s k i jeszcze d r o b n y szkic o m y ś l i w s k i e j d z i a ł a l n o ś c i przedstawicieli tego l u d u . O p i s y w a ł w i ę c t e c h n i k ę p o l o w a ń , u b i ó r m y ś l i w y c h , b u d o w ę specjalnych p o m i e s z c z e ń , w k t ó r y c h się o n i z a t r z y m y w a l i na okres t r w a n i a sezonu ł o w i e c k i e g o podczas z i m y , oraz o d r ę b n y c h p o m i e s z c z e ń do p r z e c h o w y ­ wania u b i t e j z w i e r z y n y , k t ó r a ze w z g l ę d u na d u ż y m r ó z nie u l e g a ł a zepsuciu. W y m i e n i o n y a r t y k u ł P o ł u j a ń s k i e g o o p u b l i k o w a n y z o s t a ł w spe­ c j a l n y m t o m i e l i t e r a c k i c h prac tego autora, w y d a n y m pod pseudonimem L . W s z ę d o b y l s k i e g o . D o ł ą c z o n a do niego z o s t a ł a ciekawa i l u s t r a c j a p r z e d s t a w i a j ą c a z y r i a ń s k i e g o m y ś l i w c a w y r u s z a j ą c e g o z i m ą na w y p r a w ę łowiecką . W połowie X I X w. zbiegły z Syberii zesłaniec, Rufin P i o t r o w s k i , w p r z e b r a n i u p r a w o s ł a w n e g o p ą t n i k a u d a j ą c e g o się do S o ł o w i e c k i e g o M o n a s t y r u , w ę d r o w a ł pieszo przez t e r e n y zamieszkiwane przez P e r m i a k ó w , a n a s t ę p n i e K o m i - Z y r i a n . I n f o r m a c j e jego j e d n a k o t y c h l u d a c h b y ł y d o ś ć powierzchowne. O P e r m i a k a c h p i s a ł , że m ę ż c z y ź n i p r z e w a ż n i e z n a l i „ j a k o t a k o " j ę z y k rosyjski. Natomiast z k o b i e t a m i bardzo t r u d n o się b y ł o p o r o z u m i e ć w t y m j ę z y k u . Natomiast f o r m a l n i e n a l e ż ą c e do p r a w o ­ s ł a w i a m o d l i ł y się po rosyjsku, „ a g d y m z tego p o w o d u z a p y t a ł j e d n ą P e r m i a c z k ę , czy r o z u m i e pacierz, k t ó r y m ó w i ? o d p o w i e d z i a ł a , że wcale nie rozumie, ale j ą tak pop n a u c z y ł , w i ę c potrzeba m ó w i ć " . Z k o l e i p o d a ł P i o t r o w s k i drobne i n f o r m a c j e o kobiecych n a k r y c i a c h g ł o w y . W i n ­ n y m miejscu p r z y t o c z y ł t r o c h ę d a n y c h o Z y r i a n a c h , r ó w n i e ż z r e s z t ą bardzo p o w i e r z c h o w n y c h . Jedynie ciekawa m o g ł a b y ć i n f o r m a c j a o sto­ sowaniu t a m jeszcze n i e k i e d y w p o ł o w i e X I X w . gospodarki w y p a l e n i s k o w o - ż a r o w e j w celu o t r z y m a n i a nowego pola pod z a s i e w . D r o b n e i n f o r m a c j e o K o m i - P e r m i a k a c h p o d a ł z e s ł a n y do s ł u ż b y w o j ­ skowej na S y b e r i i p ó ź n i e j s z y autor licznych prac o Z a b a j k a l u , A g a t o n G i l l e r . Prawdopodobnie s p o t k a ł się on ze z ł y m p r z y j ę c i e m w j a k i e j ś 3 3 3 4 3 S 3 6 3 7 38 3 9 s s Tamże, 8 4 L. racki, s. s. 250-251. W s z ę d o b y l s k i [A. P o ł u j a ń s k i ] , Polowanie Zyrian, [w:] Bukiet lite­ s. 215-217. 8 6 Tamże, 8 6 J. 55-58; W . nad kulturą s. 19-30 8 7 8 8 8 9 Lwów i l u s t r a c j a m i ę d z y s. 214 i 215. S о к u 1 s к i, Rufin Piotrowski Baranowski, ludową Rosji, Znaczenie Acta i jego pamiętniki, opisów Rufina „Sybirak", Piotrowskiego Universitatis Lodzienzis, Ł ó d ź 1978, nr 4: dla 1936, badań s e r i a I , z. 8, i in. R. P i o t r o w s k i , Tamże, Z. Pamiętniki Zygmuntowicz, 1937, z pobytu na Syberii, P o z n a ń 1860, t. 3, s. 86-87. s. 241-243. s. 7-45; W. Agaton Baranowski, Giller w Agatona świetle Cillera akt państw rozważania zaborczych, nad stosun- �190 WŁADYSŁAW B A R A N O W S K I w s i p e r m i a c k i e j i dlatego i n f o r m a c j e jego o t y m ludzie b y ł y w y r a ź n i e n i e c h ę t n e . P o d k r e ś l a ł t e ż b r a k g o ś c i n n o ś c i ze strony P e r m i a k ó w . S ą to jednak p o b i e ż n e w z m i a n k i , nie p r z e d s t a w i a j ą c e w i ę k s z e j w a r t o ś c i . W s z e ś ć d z i e s i ą t y c h latach X I X w . na dalekiej p ó ł n o c y , w m i e j s c o w o ś c i M e z e ń (Miezien) n a d M o r z e m B i a ł y m p r z e b y w a ł z e s ł a n y t a m za d z i a ł a l ­ n o ś ć p o l i t y c z n ą , p ó ź n i e j s z y w y b i t n y d z i a ł a c z p o s t ę p o w y i autor w i e l u prac z zakresu r ó ż n y c h s p e c j a l n o ś c i , B o l e s ł a w L i m a n o w s k i . W 1870 r. pod pseudonimem Janko P ł a k a ń o p u b l i k o w a ł on w t y g o d n i k u „ K ł o s y " a r t y k u ł o t a m t y m terenie. Z n a l a z ł y się w n i m drobne w z m i a n k i o Z y rianach. A u t o r p o d k r e ś l a ł pewne i c h specyficzne cechy, j a k np. „ s ą bar­ dzo czynni, r u c h l i w i , p r z e d s i ę b i o r c z y " i t p . B y ł a to jednak c h a r a k t e r y ­ s t y k a dość p o w i e r z c h o w n a . T r o c h ę d r o b n y c h s z c z e g ó ł ó w o K o m i - P e r m i a k a c h p o d a ł z e s ł a n y na S y b e r i ę Feliks L e w i c k i , k t ó r y po drodze p r z e j e ż d ż a ł przez t e r e n y za­ mieszkane przez ten l u d . Nie p r z e d s t a w i a ł y one jednak w i ę k s z e j w a r t o ś c i dla poruszanej w tej p r a c y t e m a t y k i . N a j p o w a ż n i e j s z a jednak relacja o K o m i - Z y r i a n a c h w y s z ł a spod p i ó r a W ł a d y s ł a w a Z a p a ł o w s k i e g o (1839-1913). P o c h o d z i ł on ze ś r o d o w i s k a zie­ m i a ń s k i e g o . Za u d z i a ł w P o w s t a n i u S t y c z n i o w y m z e s ł a n y z o s t a ł na p r z y ­ musowe osiedlenie w m i e ś c i U s ť - S y s o l s k (obecnie S y k t y w k a r , stolica A u t o n o m i c z n e j Socjalistycznej R e p u b l i k i Radzieckiej K o m i ) , w ó w c z e s n e j g u b e r n i i w o ł o g o d z k i e j . B y ł to c z ł o w i e k o d u ż e j i n t e l i g e n c j i i o szerokich zainteresowaniach, k t ó r y z r e s z t ą po powrocie z z e s ł a n i a p u b l i k o w a ł sze­ reg a r t y k u ł ó w t r e ś c i krajoznawczej, s p o ł e c z n e j , ekonomicznej i rolniczej. P a m i ę t n i k i swe p i s a ł prawdopodobnie c z ę ś c i o w o na w y g n a n i u , k o ń c z y ł z a ś po powrocie do k r a j u . O p u b l i k o w a n e one jednak z o s t a ł y dopiero w 1913 r. Podczas k i l k u l e t n i e g o p o b y t u na terenach zamieszkiwanych przez Z y r i a n Z a p a ł o w s k i dobrze p o z n a ł i c h w a r u n k i ż y c i a i zwyczaje. P a m i ę t n i k i jego p o s i a d a j ą bardzo d u ż ą w a r t o ś ć dla k u l t u r y tego l u d u . W k o ń c u marca 1865 r. Z a p a ł o w s k i p r z y b y ł na teren k r a j u Z y r i a n . Jak p ó ź n i e j p i s a ł w s w y m p a m i ę t n i k u : „ P r z e j e ż d ż a ł e m teraz obok przed­ ostatniego powiatowego miasta J a r e ń s k a i w j e c h a ł e m w k r a j Z y r j a n ó w , k t ó r y c h j ę z y k a r o z u m i e ć nie m o g ł e m , a oni a n i s ł o w a po r o s y j s k u nie u m i e j ą " . P r z e b y w a ł t a m przez cztery i p ó ł r o k u , do g r u d n i a 1869. 4 0 4 1 4 2 4 3 4 4 kami społecznymi i kulturą ludową rosyjskiej wsi na Zabajkalu, Zeszyty Naukowe U n i w e r s y t e t u Ł ó d z k i e g o , Ł ó d ź 1975, s e r i a I , z. 111, s. 55-66. 4 0 A. G i l i er, Podróż więźnia etapami do Syberyi w roku 1&54, L i p s k 1866, t. 2, s. 165-166, 177-178. 4 1 J a n k o 4 2 F. L e w i c k i , 4 8 K. skiego 4 4 Płakań, Wybrzeże Niewola. Bartoszewicz, (Płomienia) Tamże, z roku t. 2, s. 166. Urywki Morza Białego, z pamiętnika Przedmowa, [w:] „ K ł o s y " , t. 10: 1879, s. 226. Sybiraka, Pamiętniki 1863-1870, W i l n o 1913, t. 1, s. 5-10. L w ó w 1877, s. 62-63. Władysława Zapałow­ �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 191 KOMI W c i ą g u swego p o b y t u w U s ť - S y s o l s k u n a u c z y ł się. jako tako m ó w i ć po z y r i a ń s k u i m ó g ł się p o r o z u m i e w a ć z przedstawicielami tego n a r o d u nie z n a j ą c y m i j ę z y k a rosyjskiego albo s ł a b o się n i m p o s ł u g u j ą c y m i . Mieszka­ j ą c w domach Z y r i a n dobrze m ó g ł p o z n a ć i c h zwyczaje. Sporo miejsca p o ś w i ę c i ł Z a p a ł o w s k i przedstawieniu n a j w a ż n i e j s z y c h d z i a ł ó w gospodarki l u d ó w K o m i , a m i a n o w i c i e m y ś l i s t w a , r y b o ł ó w s t w a , h o d o w l i i r o l n i c t w a . Jak z a z n a c z a ł , „ g ł ó w n y m z a j ę c i e m Z y r i a n jest — w zimie m y ś l i s t w o , a l a t e m r y b o ł ó w s t w o " . W nadzwyczaj d o k ł a d n y sposób opisywał Zapałowski technikę zyriańskich myśliwych. Najważ­ n i e j s z y m celem i c h p o l o w a ń b y ł y w i e w i ó r k i — popielice, do k t ó r y c h trzeba b y ł o s t r z e l a ć specjalnie p r z y g o t o w y w a n y m i k u l a m i i s t a r a ć się t r a f i ć je w oko, aby nie u m n i e j s z y ć w a r t o ś c i s k ó r k i . Dla celności s t r z a ł u s t r z e l b ę opierano o s p e c j a l n ą p o d p ó r k ę z c i e n k i c h p r ę t ó w . O p r ó c z po­ pielic c e n n ą z d o b y c z ą dla m y ś l i w y c h b y ł y s k ó r k i soboli, l i s ó w l u b roso­ m a k ó w . Na b o b r y i gronostaje zastawiano specjalne ż e l a z n e sidła. Z y r i a ń scy m y ś l i w i p o l o w a l i r ó w n i e ż na dzikie gęsi, kaczki, g ł ó w n i e jednak na ł a b ę d z i e , k t ó r y c h ogromne stada g n i e ź d z i ł y się na bagnach. P u c h ł a b ę ­ dzi s t a n o w i ł t a m w a ż n y p r o d u k t h a n d l u . W bardzo d o k ł a d n y s p o s ó b o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i t e c h n i k ę polowania na cietrzewie. Do tego rodzaju polowania m y ś l i w i k o r z y s t a l i z pomocy p s ó w . Pies t a k i b y ł „ p o d o b n y do naszych k u n d l i , t y l k o o w i e l e mniejszy". Specjalnie w y s z k o l o n y pies s z u k a ł w lesie c i e t r z e w i : i S „ a z n a l a z ł s z y stado ż e r u j ą c e n a z i e m i , p ł o s z y ; z r y w a s i ę w t e d y c a ł e stado i ob­ s i a d a w i e r z c h o ł k i d r z e w , t a k ż e po k i l k a r a z e m s i a d a n a j e d n e j g a ł ę z i i z a j e d n y m strzałem można kilka zabić. Pies, płoszywszy, w górę i szczeka; cietrzewie całą wtedy podbiega pod drzewo, podnosi łeb u w a g ę z w r a c a j ą w s t r o n ę psa, n i c j u ż n i e w i d z ą c , co s i ę w k o ł o n i c h dzieje. M y ś l i w y p o d s u w a s i ę , z a w s z e j e d n a k n a d z w y c z a j o s t r o ż n i e , i s t r z e l a ; po s t r z a l e stado s i ę z r y w a i n i e d a l e k o z n o w u obsiada drzewa. 4 9 W p a r ę godzin j e d e n m y ś l i w y m o ż e k i l k a n a ś c i e c i e t r z e w i z a b i ć " . T a k j a k u w s z y s t k i c h l u d ó w p ó ł n o c y , za n a j w a ż n i e j s z y w y c z y n m y ś l i ­ wego u w a ż a n o w ś r ó d Z y r i a n zabicie n i e d ź w i e d z i a . S z c z e g ó l n i e m y ś l i w y , k t ó r y w s w y m ż y c i u u ś m i e r c i ł 44 n i e d ź w i e d z i e , „ l i c z b a ta jest u n i c h kabalistyczna — zyskuje uznanie i w gronie m y ś l i w y c h ma głos i p o ­ w a g ę " . Z bardzo d u ż ą d o k ł a d n o ś c i ą o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i t e c h n i k ę polo­ wania na n i e d ź w i e d z i e . P o d a w a ł z a s ł y s z a n e historie o c i ę ż k i c h zmaga- 4 5 wet Tamże, t. 2, s. 177. I n f o r m a c j e Z a p a ł o w s k i e g o p o k r y w a j ą s i ę , a n i e k i e d y n a ­ rozszerzają wiadomości s e n e v, V e v, Zyrianie Primety 1927, s. 48-51; čalo XX v., i ich i sueverija V. N. Trudy 1958, t. 45, s. 64-91; podawane ochotničie u ochotnikov B e l i с er, Instituía tenże, Očerki M o s k v a 1873, s. 13-58; D . К . zyrian, po Komi, [w:] Narody Z a p a ł o w s к i , op. cit., s. 203. „Ochotnik etnografii Etnografii im. N. s. 413-416 i i n . 4 8 przez i n n y c h a u t o r ó w , por. п р . : F . A . promysly, N. i Pušnik narodov S i b i r i i " , n r 7: Komi XIX Mikłucho-Makłaja, evropejskoj časti Ar­ S o ł o- SSSR, — na­ Leningrad 1964, t. 2, �192 WŁADYSŁAW BARANOWSKI niach, k t ó r e n i e k i e d y z y r i a ń s c y m y ś l i w i m u s i e l i t o c z y ć z p o t ę ż n y m z w i e ­ rzęciem. N i e bez znaczenia m o ż e t u b y ć i to, że n i e d ź w i e d ź u l u d ó w K o m i , podobnie j a k i u w i e l u i n n y c h l u d ó w p ó ł n o c y , z a r ó w n o na terenie A z j i j a k i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j E u r o p y , u c h o d z i ł za zwierza, do k t ó r e g o o d ­ noszono się ze s p e c j a l n ą czcią . Zabijano je, j e d n o c z e ś n i e jednak doko­ n y w a n o o n g i ś pewnego rodzaju przeprosin w stosunku do p o s i a d a j ą c e g o m a g i c z n ą siłę z w i e r z ę c i a . Również dokładnie opisywał Zapałowski organizację zespołów myśliw­ skich z ł o ż o n y c h p r z e w a ż n i e z k i l k u n a s t u l u d z i , k t ó r z y w s p ó l n i e u d a w a l i się z i m ą na w i e l o m i e s i ę c z n e polowanie do daleko n a w e t p o ł o ż o n y c h l a ­ s ó w . Z e s p ó ł t a k i z a b i e r a ł ze sobą odpowiednie zapasy a m u n i c j i , p o ż y w i e ­ nia i w s z y s t k i c h i n n y c h p o t r z e b n y c h i m p r o d u k t ó w . Ze w z g l ę d u na d u ż e ś n i e g i m y ś l i w i zaopatrzeni b y l i w specjalne n a r t y , zabierane zaś z s o b ą zapasy c i ą g n ę l i na saneczkach. W g ł ę b i l a s ó w k a ż d y z e s p ó ł m i a ł p o b u ­ dowane m a ł e p r y m i t y w n e d o m k i , w k t ó r y c h n o c o w a l i i p r z e t r z y m y w a l i zapasy, oraz n i e o d z o w n ą ł a ź n i ę , bez k t ó r e j ludzie tego n a r o d u nie w y ­ o b r a ż a l i sobie egzystencji. N i e k i e d y budowano r ó w n i e ż jeszcze s k ł a d z i k i oraz specjalne pomieszczenia na s k ó r y z a b i t y c h z w i e r z ą t . Z a p a ł o w s k i bardzo d o k ł a d n i e o p i s y w a ł takie m y ś l i w s k i e d o m k i , w k t ó r y c h sam n i e ­ raz p r z e b y w a ł podczas p o l o w a ń : 4 8 4 9 „ K a ż d y artel (zespół) o b o w i ą z a n y n o w e d o m k i , co b a r d z o ł a t w o jest rokrocznie w innym miejscu przychodzi w y k o n a ć , m a j ą c pod ręką pobudować dowolną ilość d r z e w a . P i e c u k ł a d a j ą z k u p y k a m i e n i , s ł u ż y on j e d n o c z e ś n i e za k o m i n do g o t o w a ­ n i a , a gdy p o l e w a j ą go w o d ą , w y t w a r z a s i ę p a r a i z a s t ę p u j e ł a ź n i ę . W y r ą b u j ą l e ń k i e okienko, w 4 7 u Odnośnie inorodcev Obsčestva do Ljubiteli prázdník, n i к o v, Kul't t. 1971, ligioznye grad 1972, ten 14: neolitičeskich s. 7-19; 1950, s. s. 322-344; A . F . s. 63-85; H . J . P a p r o t h, und 4 8 skiej Bdrenfeste Odnośnie J. bei Wierzenia den Vozzrenija Sokolov, Studien tungusischen Znad Morza Białego, i Azji, ludów das Volkem, Okład- „Sovetskája elementów „Etnografia północy, životných XX [w:] veka, Bárenzeremoniell, 1976, Re- Lenin­ svjazannye v religijach, Uppsala Pol­ Warsza­ u ěvenkov, — načale nagidalcev Kul't uber do L a p o ń c z y k ó w p i s a ł o t y m W i t o r t, v XIX VaSrilev, Sibiři, O ícwí'íe medvedija Sibiři medvedija Podobieństwo A n i s i m o w, С i n с i u s, s. 190-200; Z . P . Vostočnoj ma­ smolne Moskovskogo s. 78-104; A . P . Ameryki narodov Kul't Otdeła s. 49-73; V . D . 1848, obszarów V a s i 1 e v i č, i obrjady 150-169; V . I . 1888, Kohutnicki, północnych s. 205-228; G . M . tamże, N . L . G o n d a 11 i, plemen B. cieniuchno wystrugane Etnografičeskogo E t n o g r a f i j a " , n r 4: и u ludów predstavlenija 1971, myslom, Trudy E s t e s t v o z n a n i j a , t. 8, M o s k v a „Sovetskája niedźwiedzia s k a " , t. 9: 1965, wa Sibiři, medvedija Archeołogija", szkła wstawiają tego z a g a d n i e n i a por. п р . : Severozapadnoj Medvežij kultu m i e j s c e s z y b ze s pro- Moskva Bárenjagdrit- s. 11-330 i i n . z e s ł a n y na teren gubernii archangiel- rękopis Biblioteki Zakładu Narodowego i m . O s s o l i ń s k i c h w e W r o c ł a w i u , n r 7246. 4 8 kona ra, В e 1 i с e r, v votšebnych Korni..., s. 412-413; V . skazkach korni, S a r a n s k 1972, s. 109-117 i i n . P 1 e š o v s к i j , Medvěd' [w:] Problemy izučenija как proobraz finno-ugorskogo drajol'klo- �POLSKIE deszczułeczki, które ZAINTERESOWANIA dostatecznie przepuszczają LUDAMI 193 KOMI światło. Szyb takich w wielu bar­ и dzo d o m a c h m i e s z k a l n y c h u ż y w a j ą t u po w s i a c h " . Z a p a ł o w s k i o p i s y w a ł zdobycz, k t ó r ą p r z y w o z i l i ze s o b ą w r a c a j ą c y z d ł u g o t r w a ł e g o polowania m y ś l i w i . P o d k r e ś l a ł , że o p r ó c z s k ó r z a b i t y c h z w i e r z ą t k a ż d y m y ś l i w y „ p r z y w o z i z s o b ą na sankach t a k ż e po kilkaset j a r z ą b k ó w ; tutejsze j a r z ą b k i poszukiwane s ą przez petersburskich sma­ k o s z ó w , a smak t e n z a w d z i ę c z a j ą c e d r o w y m orzechom, k t ó r y m i prze­ w a ż n i e się k a r m i ą . K u p c y petersburscy specjalnie t u po j a r z ą b k i p r z y ­ j e ż d ż a j ą " . Ostra p ó ł n o c n o r o s y j s k a zima bez o d w i l ż y p o w o d o w a ł a , że z a m r o ż o n e m i ę s o j a r z ą b k ó w m o g ł o b y ć przechowywane przez d ł u g i e t y ­ godnie. P o d a w a ł t e ż Z a p a ł o w s k i sposoby, d z i ę k i k t ó r y m ( p r z e w a ż n i e n a c i ę c i a na drzewie) m y ś l i w i nie t r a c i l i o r i e n t a c j i w bezkresnych lasach tamtego regionu. R ó w n i e ż bardzo d o k ł a d n e b y ł y opisy Z a p a ł o w s k i e g o d o t y c z ą c e rybołówstwa, k t ó r e odgrywało tak dużą rolę w życiu K o m i . Zwracał on u w a g ę na znaczenie handlowe n i e k t ó r y c h r y b , j a k np. s t e r l e t ó w , „za k t ó r e g o f u n t w P e t e r s b u r g u p ł a c ą 1 r b 50 к о р . , m y z a ś na miejscu za ż y w ą i ś w i e ż ą r y b ę p ł a c i l i ś m y po 10 kop. za f u n t " . Szczupaki uznawa­ ne b y ł y za r y b y m n i e j smaczne i „ u ż y w a n e t y l k o na miejscowe po­ trzeby". Z a p a ł o w s k i z w r a c a ł u w a g ę , że K o m i k a ż d y n i e m a l gatunek r y b ł a p a l i w i n n y s p o s ó b . Najbardziej rozpowszechnionym sposobem b y ł n a s t ę p u ­ jący: 5 1 5 2 5 3 „Przeciągają długą linę brzegu; l i n ę p o d t r z y m u j ą scach do l i n y przez c a ł ą przymocowane i dłuższe sznurki szerokość rzeki i koniec p r z y m o c o w u j ą do na powierzchni wody drewniane p ł y ć w i e ; w kilku m i e j ­ — na całej długości liny, przywieszone są krótkie w k o ń c u z h a c z y k a m i s t a l o w y m i , j a k i c h i u n a s u ż y w a j ą do w ę ­ d e k ; h a c z y k i te s ą r ó ż n e g o k s z t a ł t u i w i e l k o ś c i . R y b a c y n a ł o d z i a c h p ł y w a j ą i c i ą g l e w y c i ą g a j ą w o l n o b a r d z o s z n u r k i , t y m sposobem n a j ł a t w i e j ł o w i ą sterlety, k t ó r e t a k s ą c z u ł e , z w ł a s z c z a w ogonie, ż e n a j m n i e j s z e d r a ś n i ę c i e h a c z y k a z a t r z y m u j e r y b ę n a m i e j s c u , w ten s p o s ó b p o ł ó w n a j w i ę c e j b y w a p o m y ś l n y " u . Do p o ł o w u s z c z u p a k ó w u ż y w a n o m a ł y c h o ł o w i a n y c h r y b e k , z poma­ l o w a n y m i na czerwono skrzelami; pod ogonem k a ż d e j umieszczony b y ł d u ż y s t a l o w y haczyk. 8 0 nów Z a p a ł o w s k i , por. п р . : L . N . tenże, českij Opyt sborník, in ihren izučenija verschiedenen Sovremennoe krestjanskogo žílišča Entwicklungstudien, Z a p a ł o w s k i , 5 2 Odnośnie M t. 2, s. 182. O d n o ś n i e do b u d o w n i c t w a žilišče národa národa komi, S y k t y v k a r 1956, v y p . 3; U . T . S i r e l i u s , s l Komi..., op. cit., 2 e r e b с o v, do problemu por.: s. 416-417. Z a p a ł o w s k i , 13 — E t n o g r a f i a P o l . ЗОЛ Komi-ZyriaM o s k v a 1952; [w:] Istoriko-filologi- Die syrjanische Wohnung H e l s i n k i 1958 i i n . op. cit., t. 2, s. 182. tego si T a m ż e . komi, op. cit., s. 183. Belicer, Očerki..., s. 91-106; tenże, �194 WŁADYSŁAW „Rybak rybką BARANOWSKI s i a d a do m a l e ń k i e j ł o d z i . J e d e n k o n i e c s z n u r k a z a r z u c a z p r z y w i ą z a n ą do w o d y , gdy d r u g i p r z y w i ą z u j e do c z ó ł n a , z a k ł a d a j ą c j e d n o c z e ś n i e s z n u r e k n a ucho — t e r a z z a c z y n a s i l n i e w i o s ł o w a ć , p ł y n ą c rybę porywa i wykręca zdobycz, r y b a k najtrudniejsze nią w różne czuje szarpnięcie sznurka zadanie jest w y c i ą g n ą ć pod w o d ę ; p r ą d w o d y strony, a szczupak ż a r ł o c z n y za uchem, pewny ołowianą rzuca się na jest z dobyc z y. szczupaka na łódź, g d y ż często, jeżeli jest d u ż y — to i ł ó d ź i r y b a k a s z c z u p a k p o c i ą g n ą ć m o ż e do w o d y " к Teraz okaz . O p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i r ó w n i e ż i inne sposoby p o ł o w u r y b stosowane przez K o m i . Tak j a k w i ę k s z o ś ć polskich z e s ł a ń c ó w , r ó w n i e ż i Z a p a ł o w s k i z n u ­ d ó w p o ś w i ę c a ł wiele czasu na m y ś l i s t w o i r y b o ł ó w s t w o . M o ż n a t e ż p r z y ­ p u s z c z a ć , ż e jego informacje z tego zakresu b y ł y d o k ł a d n e . W ż y c i u gospodarczym K o m i d u ż e znaczenie o d g r y w a ł o t a k ż e zbie­ ractwo. Jak p o d k r e ś l a ł Z a p a ł o w s k i , s z c z e g ó l n e znaczenie m i a ł z b i ó r orze­ s z k ó w cedrowych, k t ó r e w y w o ż o n e s t a m t ą d b y ł y na dalekie nawet t e r e ­ n y rosyjskie. Znacznie mniejsze znaczenie m i a ł o u Z y r i a n gospodarstwo r o l n e . Warunki klimatyczne pozwalały korzystać z rolnictwa tylko w południo­ wej części tamtego terenu. C z ę s t o b o w i e m ś n i e g z a s y p y w a ł n i e z ż ę t e jeszcze zboże. R ó w n i e ż u p r a w y z i e m n i a k ó w i k a p u s t y nie o d g r y w a ł y p o w a ż n i e j s z e g o znaczenia. Z a m i ł o w a n y r o l n i k , j a k i m b y ł Z a p a ł o w s k i , w bardzo d o k ł a d n y s p o s ó b o p i s y w a ł r o l n i c t w o tamtego t e r e n u . Szcze­ g ó l n ą u w a g ę z w r a c a ł na sposoby dosuszania z ż ę t e g o zboża, a t a k ż e m ł o c k ę o d b y w a n ą z i m ą na ś w i e ż y m p o w i e t r z u . , , N a j g ł ó w n i e j s z y m bogactwem r o l n i k ó w są ł ą k i " p i s a ł Z a p a ł o w s k i . W d o k ł a d n y s p o s ó b p o d a w a ł on r ó w n i e ż sposoby koszenia, do k t ó r e g o u ż y w a n o p r z e w a ż n i e n i e w i e l k i c h kos w t y p i e „ g a r b a t e k " . Jak p o d k r e ś l a ł Z a p a ł o w s k i , K o m i „są w w y s o k i m stopniu k o n s e r w a t y w n i i za nic w ś w i e ­ cie nie c h c ą z m i e n i ć starego systemu. Nasi p o k a z y w a l i s p o s ó b koszenia, bo p r a g n ę l i p r z y n a j m n i e j w t e n s p o s ó b z a r a b i a ć na u t r z y m a n i e — w y ­ ś m i e w a l i się i nie p o z w o l i l i na ł ą k a c h swoich k o s i ć " . O p i s y w a ł r ó w n i e ż Z a p a ł o w s k i h o d o w l ę Z y r i a n . O p i e r a ł a się ona g ł ó w ­ nie na b y d l e „ n i e d u ż y m i bez r o g ó w " , z b l i ż o n y m częściowo do c h o ł m o gorskiego. Ze w z g l ę d u na obfitość siana oraz dobre ł ą k i , k t ó r e w y k o r z y ­ stywano na pastwiska podczas l e t n i c h m i e s i ę c y , b y ł o ono dobrze u t r z y 5 6 5 7 5 S w Tamże. 5 8 Por. п р . V . A . „Sovetskája kul'tura i byt Odnośnie udorskích К istorii n r 2: komi 1956, v zemledelija s. XVIII 55-75; G. P l u š č e v s k i j , v 40-50-godach XIX v., Socialnoe [w:] Ežegodnik 1961 д., R i g a 1963, s. 390-398. 5 7 Z a p a ł o w s k i , 5 8 Tamże, s. 175. op. cit., s. 174-175. u dřevních L . N. — načale do r o l n i c t w a n a p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h por. п р . : В . revni O b o r i n, Étnografija", XX korni-permiakov, 2 e r e b с o v, v., Chozjajstvo, 1972, s. 34-66. terenach europejskiej części Rosji, i chozjajstvennoe po agrarnoj Moskva razvitie istorii vjatskoj vostočnoj deEvropy �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 195 KOMI T mane i o d z n a c z a ł o się d u ż ą m l e c z n o ś c i ą . K o n i e chowano „ r a s y w iac k i e j " . Ś w i ń Z y r i a n i e „ p r a w i e nie z n a j ą " . Z d r o b i u natomiast „ p r ó c z k u r nic nie h o d u j ą " . S p e c j a l n ą u w a g ę z w r a c a ł Z a p a ł o w s k i na n i e d o z w o l o n ą f o r m a l n i e , ale często s t o s o w a n ą p r y m i t y w n ą g o s p o d a r k ę ż a r o w ą : 5 9 „ S ą tu tak z w a n i trzebiciele l a s ó w , k t ó r y c h r z ą d ś c i g a i p r z e ś l a d u j e . Zbiera s i ę kilku włościan, zagłębiają się hen daleko w dziewicze l a s y , a gdy znajdą w i e d n i ą m i e j s c o w o ś ć — zwykle przy w i ę k s z e j z o d n ó g s p ł a w n e j rzeki — kilka, a często i kilkanaście dziesiatin lasu i z o s t a w i a j ą tak z r ą b a n e odpo­ wyrąbują drzewo przez r o k c a ł y —• n a d r u g ą w i o s n ę , gdy d r z e w o przez z i m ę w y m a r z n i e , a w lecie w y s c h n i e , z a p a l a j ą — p a l i s i ę j a k s i a r k a — i p o ż a r w t e d y o b e j m u j e t y s i ą c e d i e s i a t i n l a s u , bo płomienie przenoszą się z szybkością błyskawicy" e o . Na Wypalonych g r u n t a c h zasiewali Z y r i a n i e ż y t o i „ n i e p r a k t y k o w a n e z b i e r a j ą p l o n y " . M i m o tego, że proceder ten b y ł niedozwolony, ze w z g l ę ­ du na bardzo s ł a b ą k o n t r o l ę o l b r z y m i c h t e r e n ó w przez s ł u ż b ę l e ś n ą , zda­ r z a ł o się, że na w y p a l o n y c h terenach p o w s t a w a ł y całe osady „o k t ó r y c h n i k t p r a w i e nie w i e — dopiero przypadek je o d k r y w a " . Sporo m a t e r i a ł u p o d a ł Z a p a ł o w s k i o d n o ś n i e do p o ż y w i e n i a K o m i . M i e s z k a ł on w domach tej l u d n o ś c i . Bardzo często s t o ł o w a ł się u n i e j . Dobrze m ó g ł w i ę c p o z n a ć t a j n i k i z y r i a ń s k i e j k u c h n i , a że czasu m i a ł bardzo d u ż o , m o ż n a się d o m y ś l a ć , że nierzadko w niej p r z e b y w a ł . Ra­ z i ł y go s z c z e g ó l n i e sposoby s p o ż y w a n i a r y b na surowo, szeroko rozpo­ wszechnione w ś r ó d l u d n o ś c i S y b e r i i i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i e j części euro­ pejskiej Rosji. R ó w n i e ż „ Z y r i a n i e j e d z ą s u r o w ą m ą k ę i kasze i g a r ś c i a ­ m i p a k u j ą do ust, a g d y r z e ź n i k sprzedaje m i ę s o i p r z y r ą b a n i u odpa­ d a j ą k a w a ł k i , s k r z ę t n i e je zbiera Z y r i a n i n i surowe ze s m a k i e m spo­ ż y w a " . Z a p a ł o w s k i nie m ó g ł się z r e s z t ą z o r i e n t o w a ć , że b y ł o to spowo­ dowane b r a k i e m p o t r z e b n y c h dla o r g a n i z m u w i t a m i n , k t ó r e p o d ś w i a d o ­ mie w t e n s p o s ó b chciano chociaż w n i e w i e l k i e j ilości z d o b y ć . Z a p a ł o w s k i e g o , j a k i w s z y s t k i c h n i e m a l P o l a k ó w z e s ł a n y c h do U s ť Sysolska, r a z i ł a k u c h n i a z y r i a ń s k a . O p i s u j ą c w i ę c j ą z a z n a c z a ł : 6 1 „W jaki sposób były przygotowane p o t r a w y — to inna kwestia: nieprzyzwy- c z a j o n e m u do z y r i a ń s k i e j k u c h n i w p i e r w s z y c h p o c z ą t k a c h , p r z e j ś ć n i e m o g ł y p r z e z g a r d ł o . N i e m o g ł y b y ć w ż a d e n s p o s ó b s m a c z n e , bo [...] i t u g o t u j ą r a n o n a cały i potrawy stoją w p i e c u . L e c z to j e s z c z e n i e j e d y n y p o w ó d tyt. P o d a j e m i n p . gosposia Zapach, łechcący piróg — cała podniebienie, pobudza r y b a upieczona apetyt — w dzień odbierający drożdżowym odkrywam wierzchnią ape­ cieście. powłokę i cóż z n a j d u j e ? R y b a z u p e ł n i e nieoczyszczona, ani z ł u s k i , a n i z w n ę t r z n o ś c i , i gdym z obrzydzeniem odsunął, gospodyni śmiać się zaczęła twierdząc, że nie znam się na smacznej potrawie i w oczach moich palcami r w a ł a k a w a ł k i r y b y i j a d ł a " » O k o n i a c h tej r a s y por.: M . 1874, t. 3, s. 159-161; tenże, Die Czapski, Ceschichte w y p r z e d r u k , L e i p z i g 1974), s. 656-659. 8 0 Z a p a ł o w s к i , op. cit., s. 170. и Tamże, s. 205-206. es Tamże, s. 222-223. Powszechna des Pierdes, historia Berlin konia, 1876 6 2 . Poznań (fotoofseto- �196 WŁADYSŁAW BARANOWSKI W i n t e r e s u j ą c y s p o s ó b o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i , j a k to chleb rzadko p o ­ j a w i a ł się w chatach b i e d n y c h Z y r i a n . W s p o m i n a ł r ó w n i e ż o t y m , że w latach g ł o d u , gdy nie b y ł o zboża, Z y r i a n i e ż y w i l i się k o r ą z osiki. „ W y s u s z o n ą k o r ę w ż a r n a c h l u b s t ę p a c h m i e l ą l u b t ł u k ą , p r z e s i e w a j ą —grubsze części s p o ż y w a j ą j a k k a s z ę , m i a ł k ą zaś m i e s z a j ą z ż y t n i ą m ą k ą i w y p i e k a j ą p l a c k i . P r ó b o w a ł e m . T r u d n o jest p r z e ł k n ą ć —- t w a r d e i c i e r p ­ kie" . O p i s y w a ł r ó w n i e ż Z a p a ł o w s k i p r o d u k c j e w y k o n y w a n y c h z brzozowej k o r y r ó ż n e g o rodzaju n a c z y ń k u c h e n n y c h i s ł u ż ą c y c h do „ n o s z e n i a i prze­ w o ż e n i a p ł y n ó w " . Z a z n a c z a ł r ó w n i e ż , że tamtejsze w y r o b y w y w o ż o n e b y ł y t a k ż e do i n n y c h części p a ń s t w a rosyjskiego . Znacznie mniejszy m a t e r i a ł p o d a ł Z a p a ł o w s k i o d n o ś n i e do o d z i e ż y z y r i a ń s k i e j . P r z e w a ż n i e z a z n a c z a ł t y l k o , że przez m i e s i ą c e zimowe wszyscy n i e m a l , chodzili w d ł u g i c h f u t r a c h „ s i e r ś c i ą na w i e r z c h — w t y m s t r o j u r o b i l i w r a ż e n i e s p a c e r u j ą c y c h n i e d ź w i e d z i " . Natomiast m y ­ ś l i w i w y b i e r a j ą c się na polowanie „ u b i e r a j ą się z w y k l e w k r ó t k i e i c i e p ł e odzienie" . W d o k ł a d n y natomiast s p o s ó b o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i k r ó j z y riańskiego futra: 6 3 M 6 5 6 e 6 7 „ s ą zrobione w formie d ł u g i e j do s a m e j z i e m i nocnej d a m s k i e j k o s z u l i , z k a p t u ­ r e m t a k ż e f u t r z a n y m , a k ł a d z i e s i ę futro p r z e z g ł o w ę . K a p t u r t a k j e s t szczelnie mami. dopasowany do t w a r z y , ż e w i d a ć t y l k o nos i oczy. N a nogi k ł a d ą buty, z w a n e Są one długie z a k o l a n a , podobne do pończoch, a uszyte r e n i f e r o w y c h . J a k futro, t a k i b u t y szyte s ą s u s z o n y m i , n a c e l ten ze tu p i - skóry z nóg przygotowanymi kiszkami z reniferów". W bardzo c i e k a w y s p o s ó b o p i s y w a ł Z a p a ł o w s k i p r o b l e m y w y m i a n y handlowej w k r a j u Z y r i a n . D a w a ł r ó w n i e ż opis j a r m a r k u , k t ó r y o d b y w a ł się w U s ť - S y s o l s k u „ p r z e z c a ł y listopad". Ze z r o z u m i a ł y c h p r z y c z y n p r z y j e ż d ż a j ą c y na ten j a r m a r k k u p c y z M o s k w y , Petersburga, N i ż n e g o - N o w o g r o d u czy t e ż i n n y c h miast r o s y j s k i c h p r z y w o z i l i r ó ż n e t o w a r y p r z e m y s ł o w e , p r z e w a ż n i e „ w najgorszym g a t u n k u " , k t ó r e c h ę t n i e na­ b y w a ł a miejscowa l u d n o ś ć . „ W zamian ci sami k u p c y w y w o z i l i surowe s k ó r y z r ó ż n e g o g a t u n k u z w i e r z ą t — j a r z ą b k i , r y b y , przede w s z y s t k i m s i o m g ę , jesiotra i sterlety, wszystko to z a m r o ż o n e " . W y w o z i l i t a k ż e ogromne ilości o z o r ó w r e n i f e r o w y c h , k t ó r e m a r y n o w a n e i w ę d z o n e ucho­ d z i ł y za w y b o r n y przysmak. D u ż e w r a ż e n i e na Z a p a ł o w s k i m r o b i ł o targowisko, na k t ó r y m sprze­ dawane b y ł o z a m r o ż o n e m i ę s o : „Środkiem miasta, a nawet ustawionego m i ę s a ; widok ten i dalej, ciągnie grozą, dreszczem e s Z w r a c a n a to u w a g ę В e 1 i с e r, Komi..., 6 4 Z a p a ł o w s к i , op. cit., 5 « Tamże, się przeszło wiorstę i wstrętem przejmuje, gdyż s. 428. s. 177. s. 177. e e O d n o ś n i e do tego p r o b l e m u : В e 1 i с e r, Očerki..., i 7 Z a p a ł o w s k i , op. cit., s. 181. s. 240-284. długi szpaler plac �POLSKIE ZAINTERESOWANIA cały podobny jest do p o b o j o w i s k a , straszna walka, z a k o ń c z o n a trupów na którym odciętym łbem KOMI przed chwilą mordem i niesłychaną s ą w y m o w n y m tego dowodem... wisko mięsa. Zarżnięte LUDAMI bydło 197 odbyć rzezią, a świeża musiała J e s t to j e d n a k n i e p l a c b o j u , lecz obdarte ze s k ó r y i t y l k o w y b e b e s z o n e , i trupimi ślepiami, się krew i tysiące zamrożone, stoi o b c i ę t y c h t a k ż e n o g a c h . W ś r ó d tego s z p a l e r u u w i j a j ą jedno koło targo­ nawet z nie- drugiego na nie- s i ę k u p u j ą c y , p a k u j ą do ust surowe m i ę s o , p r ó b u j ą , czy smaczne. Z m i ę s a tu kupionego r o b i ą zapas p r a w i e n a c a ł y rok". O p i s y w a ł dalej Z a p a ł o w s k i handel r y b a m i , ozorami r e n i f e r ó w , s k ó r a ­ m i i t p . Marginesowo m o ż n a t u d o d a ć , ż e do p a m i ę t n i k ó w Z a p a ł o w s k i e g o d o ł ą c z o n y z o s t a ł dość p r y m i t y w n y r y s u n e k w y k o n a n y w 1865 r. przez innego z z e s ł a ń c ó w , Wincentego S o w i ń s k i e g o , p r z e d s t a w i a j ą c y r y n e k w Usť-Sysolsku . Z p e w n y m zdziwieniem opisywał Zapałowski dużą swobodę seksualną m ł o d z i e ż y z y r i a ń s k i e j . O t ó ż „ k a ż d a dziewczyna u Z y r i a n , u w a ż a n a za n a j p o r z ą d n i e j s z ą , m u s i m i e ć swego n i e o d s t ę p n e g o towarzysza musuka, z k t ó r y m w n a j ś c i ś l e j s z y c h ż y j e stosunkach, t a k j a k m ą ż i ż o n a " . Do o b o w i ą z k ó w m u s u k a n a l e ż a ł o „ s ł u ż y ć , c z u w a ć i b a w i ć w y b r a n ą swego serca". Rodzina dziewczyny, zgodnie z p r z y j ę t y m i na t a m t y m terenie zwyczajami, godziła się na tego rodzaju stosunki i nie p r o t e s t o w a ł a , k i e d y dziewczyna p r z y p r o w a d z i ł a m u s u k a do d o m u na noc. W w y p a d k u zdra­ d y d z i e w c z y n y ojciec j e j p o m a g a ł m u s u k o w i w „ n i e m i ł o s i e r n y m b i c i u " . S t o s u n k i takie p r z e w a ż n i e k o ń c z y ł y się ś l u b e m , „ a l e i w p r z e c i w n y m r a ­ zie, c h o c i a ż o ż e n i się z i n n ą — n i k t tego n i e bierze m u za z ł e " . t Z a p a ł o w s k i d a w a ł r ó w n i e ż dość obszerny opis u r o c z y s t o ś c i ś l u b n e j . M i e s z k a j ą c przez k i l k a l a t w domach Z y r i a n n i e j e d n o k r o t n i e b y w a ł za­ praszany na wesela. U r o c z y s t o ś c i te znacznie r ó ż n i ł y s i ę od t y c h , z j a k i ­ m i s p o t y k a ł się Zapałowski u słowiańskich n a r o d ó w . Z a r ó w n o w przed­ d z i e ń , j a k i w sam d z i e ń ś l u b u o d b y w a ł o się uroczyste ż e g n a n i e dziew­ c z y n y z r o d z i n ą , d o m e m czy n a w e t z w i e r z ę t a m i gospodarskimi. C a ł a o k r y t a p ł a c h t ą dziewczyna m u s i a ł a straszliwie r o z p a c z a ć i j a k n a j g ł o ś n i e j l a m e n t o w a ć , u d e r z a j ą c się j e d n o c z e ś n i e z c a ł y c h sił po kolanach. N a j ­ częściej j e d n a k b y ł o to t y l k o udawanie rozpaczy. O d b y w a ł y s i ę t e ż t a ­ j e m n e spotkania kobiet, p r z y k t ó r y c h „ ż a d e n m ę ż c z y z n a , n a w e t ojciec, obecnym b y ć n i e m o ż e " . Jak p o i n f o r m o w a n o Z a p a ł o w s k i e g o , „ p a n n i e m ł o d e j w y k ł a d a n e s ą p o g l ą d o w o wszystkie o b o w i ą z k i ż o n y " . e s 6 9 7 0 Z a p a ł o w s k i z w r a c a ł u w a g ę na w y j ą t k o w ą u c z c i w o ś ć Z y r i a n . N i e u ż y ­ w a l i o n i z u p e ł n i e z a m k ó w do d r z w i , a g d y „ r o d z i n a opuszcza d o m , i d ą c do lasu l u b w pole do roboty, stawia w e d r z w i a c h m i o t ł ę — jest to znak, •» Tamże, m ki..., Tamże, s. 214-215. s. 229. O d n o ś n i e do m a ł ż e ń s t w a K o m i - Z y r i a n s. 303-313; F . V . P l e s o v s k i j , Svaďba 7 0 Z a p a ł o w s к i , op. cit., s. 222-223. národa por.: В e 1 i с e r, komi, Syktyvkar Očer- 1968 i i n . �198 WŁADYSŁAW BARANOWSKI że nie ma nikogo i w t e d y nawet ż e b r a k nie o ś m i e l i się w e j ś ć do mieszka­ nia" W y m i e n i a n y autor p o d a ł sporo w i a d o m o ś c i o dawnej r e l i g i i l u d u K o ­ m i . M o ż n a m i e ć jednak pewne obawy, że b y ł y to informacje p o c h o d z ą c e z l i t e r a t u r y d o t y c z ą c e j tego obszaru. P i s z ą c jednak o ofiarach s k ł a d a n y c h dawnym bóstwom nadmieniał: 7 2 „ O k o ł o r z e k i P i e c z o r y —• p o m i m o ż e j u ż d a w n o Z y r i a n i e p r z y j ę l i w i a r ę jańską, składają i d z i ś jeszcze c z e ś ć s w y m d a w n y m b ó s t w o m g a n a m i , m i m o to, nym że c h o d z ą do świadkiem, jak w bydlę, które cerkwi, chrześci­ zasadzie są a t y c h jest tu b a r d z o m a ł o . B y ł e m wielu miejscowościach w przed n a b o ż e ń s t w e m i w święto przyprowadzają b y w a zabijane — p o ł o w ę d r u g ą z a ś p o ł o w ę g o t u j ą i po n a b o ż e ń s t w i e oddają na po­ naocz­ na ofiarę c e r k i e w —- 7 spożywają" *. 7 i L u d y K o m i p o s i a d a j ą bardzo bogaty f o l k l o r . S z c z e g ó l n i e n a d z w y ­ czaj bogaty b y ł zestaw z y r i a ń s k i c h bajek, a j e d n o c z e ś n i e bardzo w y s o k i ich a r t y s t y c z n y poziom. Na nieszczęście Z a p a ł o w s k i z u p e ł n i e tego nie d o s t r z e g a ł i pisał: „ N i e w i e m , czy i s t n i e j e j a k i i n n y n a r ó d , k t ó r y by nie p o s i a d a ł ż a d n y c h historycznych, lub a jakich żadnych podań, uroczystości śpiewający prawie nawet usłyszysz jej nie pieśni tu piosenki, rozumieją, po w y s ł u ż e n i u s ł u ż b y z w o j s k a " 7 5 ludowych, uczą to jeżeli melodia się jej od i zaś w słowa żołnierzy, tradycji czasie są świąt rosyjskie, powracających . O t ó ż bezsprzecznie b y ł y to s ą d y n a j z u p e ł n i e j m y l n e , w y p ł y w a j ą c e prawdopodobnie ze s ł a b e j z n a j o m o ś c i j ę z y k a komijskiego, a j e d y n i e t y l k o podpatrzenia typowego zjawiska dla życia k u l t u r a l n e g o tamtego l u d u , silnej recepcji rosyjskich p i e ś n i l u d o w y c h . Z p e w n o ś c i ą nie wszystkie s p o s t r z e ż e n i a Z a p a ł o w s k i e g o d o t y c z ą c e k u l t u r y l u d o w e j Z y r i a n b y ł y s ł u s z n e i w n i k l i w e . W a r t o jednak p o d k r e ­ ślić, że dobrze o r i e n t o w a ł się on w ż y c i u tamtego ś r o d o w i s k a . Jego t e ż p a m i ę t n i k i s t a n o w i ą c e ciekawe ź r ó d ł o dla s ł a b o u w z g l ę d n i a n e j w cudzo­ ziemskich relacjach p r o b l e m a t y k i k u l t u r y tamtego p ó ł n o c n e g o l u d u , p r a ­ wie z u p e ł n i e odizolowanego od i n n y c h europejskich n a r o d ó w , k t ó r y m do­ piero od k o ń c a X I X stulecia z a j ę ł a się nauka fińska . 7 6 7 3 Tamże, 7 2 Odnośnie u zyrian, 1910, s. 230. do s. 49-62; J . V . lenie, Syktyvkar 7 8 problemu Gagarin, 1971; tenże, Z a p a ł o w s к i, op. cit., 7 4 klor tego por.: Odnośnie do Syktyvkar 1958; Religioznye A. Istorija i sovetskij), A. E . M i к u š e v, Komi literatura i narodnaja ćeskie formy komi fol'klora, Leningrad komi, Storožev, animizma i ich komi, 20: preodo- Moskva 1973; Komi-permjackij po istorii tvorčestvo poezija, naroda Syktyvkar V. komi 1978. komi, 1961; fol'literatury, Syktyvkar tenże, P o m e r a n č e v a, „ S o v e t s k a j a Etnografija", 7 5 Z a p a ł o w s к i, op. cit., s. 7 6 Por. пр.: O s t - p e r m i s c / i e Sprachstudien, G e n e t z, ASSR naroda 1948; Očerki Pesennoe Komi A. Pereźitki R u s s k o g o S e v e r a " , nr w i ateizma Т. V . Kudymkar tenże, repertuare pereźitki religii 1956; v ustnom S о г о к i n, Izučenija s. 172-173. tego p r o b l e m u por.: (dorevoljucionnyj skazka P. „Izvestija Archangel'skogo O b š č e s t v a EpiRusskaja nr 6: 1979, s. 32-44 i i n . 177. Helsingfors 1897 i in. �POLSKIE ZAINTERESOWANIA LUDAMI 199 KOMI O K o m i - Z y r i a n a c h m i e s z k a j ą c y c h j u ż na w s c h ó d od U r a l u , a t a k ż e o p r z y b y w a j ą c y c h na t a m t e n teren z y r i a ń s k i c h kupcach sporo m a t e r i a ł u p o d a ł autor polskiego pochodzenia, ale p i s z ą c y po rosyjsku i p r a w d o p o ­ dobnie j u ż w znacznym stopniu z r u s y f i k o w a n y , Aleksander D u n i n - H o r k a w i c z , t w ó r c a fundamentalnej p r a c y o p ó ł n o c n e j części dawnej g u ­ b e r n i tobolskiej . Z n a j z u p e ł n i e j z r o z u m i a ł y c h p r z y c z y n polskie relacje o l u d a c h K o r n i nie b y ł y zbyt liczne. Rzadko k i e d y b y ł to t e r e n z s y ł k i dla polskich dzia­ ł a c z y politycznych. N i e w i e l k a też b y ł a liczba P o l a k ó w , k t ó r z y by się osiedlali na s t a ł e l u b chociaż przez p e w i e n czas p r z e b y w a l i na t a m t y c h ziemiach. W e d ł u g oficjalnych d a n y c h spisu l u d n o ś c i z 1897 r. na terenie całej g u b e r n i w o ł o g o d z k i e j , w k t ó r e j z n a j d o w a ł a się p r z e w a ż a j ą c a część dzisiejszego k r a j u K o r n i , p r z e b y w a ł o t y l k o 353 P o l a k ó w , k t ó r z y stano­ w i l i zaledwie 0,1 °/o l u d n o ś c i . M i m o to polskich relacji o ludach K o m i nie b y ł o zbyt m a ł o , a n i e ­ k t ó r e z n i c h s t a ł y na bardzo w y s o k i m poziomie. P o m i j a j ą c informacje M i e c h o w i t y , jedne z n a j w c z e ś n i e j s z y c h o t y c h ludach, s p e c j a l n ą u w a g ę trzeba z w r ó c i ć na relacje P o ł u j a ń s k i e g o i Z a p a ł o w s k i e g o . P i e r w s z y z t y c h a u t o r ó w p o d a ł d u ż o i to j a k na owe czasy ( p o ł o w a X I X w.) c i e k a w y c h w i a d o m o ś c i o K o m i - Z y r i a n a c h . Jeszcze w y ż e j p o s t a w i ć trzeba pisane z bardzo d u ż ą z n a j o m o ś c i ą tamtego t e r e n u i jego m i e s z k a ń c ó w r e l a c j ę Z a p a ł o w s k i e g o . Z p e w n o ś c i ą b y ł a to jedna z najobszerniejszych i n a j ­ głębiej ujętych informacji o wielu działach k u l t u r y ludowej K o m i - Z y r i a n z lat s z e ś ć d z i e s i ą t y c h X I X stulecia. K o n f r o n t u j ą c informacje podane przez t y c h polskich a u t o r ó w z X I X - w i e c z n y m i m a t e r i a ł a m i r o s y j s k i m i czy n a w e t ze znacznie p ó ź n i e j s z ą l i ­ t e r a t u r ą e t n o g r a f i c z n ą trzeba s t w i e r d z i ć , że i c h relacje b y ł y j a k n a j ­ bardziej w i e r n e i rzetelne, s z c z e g ó l n i e o d n o ś n i e do k u l t u r y materialnej K o m i . Szkoda, że ani dawniejsza etnografia z c z a s ó w carskich, ani w s p ó ł ­ czesna radziecka nie z w r ó c i ł y u w a g i na te tak bardzo cenne polskie źródła. 7 7 7 S 7 9 7 7 V. I. v oblasti V a s i 1 e v, etnografii -Makłaja, Leningrad 7 8 A. A. I. P. Obskogo P ř i b y l ' s k i j , Dejatel'nost' Severa, A. A. Dunin-Gorkavíéa T r u d y Institute Etnografii im. N. N. Mikłucho- 1982, t. 110, s. 141-146. D u n i n - G o r k a v i č , Tobol'skij Sever, S. P e t e r b u r g 1904, t. 1; To­ bolsk 1910, t. 2; T o b o l s k 1911, t. 3. 7 9 Z. Ł u k a w s k i , Ludność polska w Rosji 1863-1914, Wrocław 1978, s. 73. �200 WŁADYSŁAW BARANOWSKI В л а д и с л а в Барановски ЗАИНТЕРЕСОВАННОСТЬ ПОЛЯКОВ НАРОДАМИ КОМИ В X V I - X I X ВВ. Резюме Т е р р и т о р и и , заселенные н а р о д а м и К о м и (Коми-Зыряне, К о м и - П е р м я к и , К о м и над рекой Я з в о й ) , р а с п о л о ж е н н ы е в с е в е р о в о с т о ч н о й части европейской Р о с с и и , редко п о с е ­ щались и н о с т р а н ц а м и . Однако интересные сведения, к а с а ю щ и е с я этих н а р о д н о с т е й , с о о б щ и л польский г е о г р а ф , первой половины X V I века, М а ц е й и з М е х о в а . Его и н ф о р м а ц и и п о д т в е р ­ д и л и а в т о р ы в т о р о й половины X V I века, М а р ц и н Бельски и А л е к с а н д р Гвагнин. В с е р е д и н е X V I I века через вышеупомянутые территории п р о е з ж а л польский пленный А д а м К а м е н ь с к и -Длужик: к о т о р ы й в с в о и х в о с п о м и н а н и я х также с о о б щ и л интересные данные. В н а ч а л е X V I I I века на т о й ж е территории пребывал Лудвик Сеницки, к о т о р ы й в с в о и х в о с п о м и ­ наниях с о о б щ а л также н е к о т о р ы е д а н н ы е о н а р о д а х К о м и . В середине X I X века п о д р о б н о писал о К о м и - З ы р я н а х А л е к с а н д р Полуяньски, к о т о р ы й р а б о т а л лесничим в тех краях. О н знал язык Коми-Зырян и с у м е л навязать с н и м и б о л е е близкий контакт. Н о с а м ы е п о ­ д р о б н ы е сведения о К о м и с о д е р ж а т воспоминания поляка Владыслава Запаловского, к о т о р ы й б ы л с о с л а н туда з а участие в восстании 1863 г. П р о ж и в несколько л е т с р е д и К о м и - З ы р я н , о н х о р о ш о изучил и х культуру. О н а р о д а х К о м и писало также несколько других польских авторов: Эва Фелиньска, Р у ф и н Петровски, А г а т о н Гиллер, Болеслав Л и м а н о в с к и . В о б щ е м польские авторы XVI- X I X вв. оставили б о л ь ш о й , касающийся н а р о д о в К о м и м а т е р и а л , к о т о р ы й д о сих п о р почти с о в с е м не использован в науке. Перевод: Наталя Стасиньска � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/602f3e4610621d59df0779db730d085c.pdf 1e4c51d2a001cf2ef75a4ee3ad529295 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1254 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1158 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.1, s.243-292 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C E N Z J „Etnografia E P o l s k a " , t. X X X : 1986 P L I S S N 0071-1861 ESTUDIOS DE CULTURA Investigaciones Históricas de eventual del Instituto la Universidad Nacional A u t ó n o m a NÁHUATL. Publication de México, de vol. 16: 1983, ss. 389. „ E s t u d i o s de C u l t u r a N á h u a t l " to czasopismo m a j ą c e s t o s u n k o w o rię i dość szczególny, rzadko chyba w p i ś m i e n n i c t w i e profil. Z a ł o ż o n e zostało w 1959 r. p r z e z A n g e l a M a . G a r i b a y a nego z n a j w y b i t n i e j s z y c h w s p ó ł c z e s n y c h autora m . i n . k l a s y c z n e j j u ż Historia dyrektora Seminarium Kultury znawców de la w tonomicznym w Meksyku. Po śmierci Garibaya jął w s p ó ł p r a c u j ą c y postać z n i m od współczesnej Náhuatl". początku języka literatura Nahuatlańskiej histo­ spotykany K . (1892-1967), i kultury ludów náhuatl, a w Narodowym jed­ Nahua, owym czasie Uniwersytecie Au­ f u n k c j ę redaktora naczelnego prze­ Miguel León-Portilla, meksykanistyki. On krótką antropologicznym także ogólnie też nadal kieruje „Estudios Wydawnictwo ukazuje się nieregularnie i firmowane znana de Cultura jest p r z e z I n s t y t u t B a d a ń Historycznych wspomnianego w y ż e j uniwersytetu. Specyfika pisma, tematyczności jego tura N á h u a t l " p o ś w i ę c o n e numerze ścisłym zespoleniu jednej kulturze. P r e z e n t u j ą c w nowego w y d a w n i c t w a , Á n g e l ludów jaki kształt to p o m a g a mogą z a n i m nie rzeczywistości. Dlatego się one bardziej konstruktywne. Sława stworzenia ułożyć. oczyszczenia Próba spadnie studiów w ich, całkowitego drobiny, k a ż d e g o cząstkowych syntezy Garibay pojąć, czym jest r e k o n ­ zbada się k a ż d e j gromadzenie Cul­ pierwszym rekonstruują­ c y c h r ó ż n y c h faz j e d n e j k u l t u r y , c h o ć n i e j e s t n i c z y m o l ś n i e w a j ą c y m , nie monode Ma. N a h u a do p r a c y a r c h e o l o g a i pisał: „Porównanie jest b e z s e n s o w n a , dawnej na k u l t u r y . Z a c z ą ć t r z e b a od z e b r a n i a f r a g m e n t ó w , i stwierdzenia, w odtworzenia metra mozaikę pewnej polega J a k wskazuje sam tytuł, „Estudios twórcom studia n a d k u l t u r ą cego z n i s z c z o n ą zbadania profil są wyłącznie cele p r z y ś w i e c a j ą c e porównywał strukcja szczególny z interdyscyplinarnością. mili­ dotyczą­ jest znacz­ przyszłości s z c z ę ś l i w c a , k t ó r y dokona p e ł n e j rekonstrukcji, jeżeli w o g ó l e m o ż l i w e b ę d z i e na kie­ 1 d y ś tego d o k o n a ć " . Ta w przemawiająca do w y o b r a ź n i analogia przypadku kultury nahuatlańskiej do p r z e s z ł o ś c i Náhuatl" „zjawiskiem z założenia mamy archeologicznym". obejmują wszystkie nie powinna do c z y n i e n i a T a k nie fazy tej jednak sugerować, z należącym jest i „ E s t u d i o s kultury, a w i ę c że całkowicie de Cultura obok przed- h i s z p a ń s k i e j , t a k ż e k o l o n i a l n ą i w s p ó ł c z e s n ą . Chronologicznie rzecz b i o r ą c — i p r z y j ­ m u j ą c za w y z n a c z n i k k u l t u r y j ę z y k , t a k j a k to c z y n i ą w y d a w c y „ E s t u d i o s " — matyka wydawnictwa uto-azteckiej dobnie i mówiących stanów wszakże jest rodziny n a obszarze Puebla, językowej, Tlaxcala, stwierdzić, może z jednej istniejącej strony do p r z e d ok. okresu wspólnoty 5 tysiącami lat że Wyraźne s p o ł e c z n o ś c i i n d i a ń s k i c h ze Hidalgo, Meksyk, zainteresowanie zorientowanie San Luis współczesną pisma ku A. Ma. G a r i b a y K . , Proemio a la serie „ E s t u d i o s de C u l t u r a N á h u a t l " v o l . 1. 1959, s. 6 Guerrero. kultury przeszłości Estudios żyjących środkowomeksykańskich Potosí, fazą te­ ludów prawdopo­ d z i s i e j s z e j A r i z o n y ( U S A ) , z d r u g i e j z a ś do obecnie językiem náhuatl wybiórcze. 1 sięgać powoduje, de Należy nahuatlańskiej Cultura iż publi- Náhuatl, �244 RECENZJE kowane są w nim prowadzonych przede badań wszystkim terenowych), takie które faz k u l t u r y l u d ó w I f a h u a i m o g ą w służyć studia jakiś (będące rezultatem sposób nawiązują aktualnie do minionych j e j r e k o n s t r u k c j i . W t y m sensie analogia z p r a c ą n a d z n i s z c z o n ą m o z a i k ą jest j a k n a j b a r d z i e j u z a s a d n i o n a . Jest rzeczą zrozumiałą, i chronologicznym, ność. Przejawia się wszystkich iż przy immanentną ona badaczy nadzwyczaj szerokim cechą wydawnictwa dwojako. zajmujących Po się pierwsze, łamy problemami folklorystów wykorzystuje metody itd. P o drugie, wielu różnych dyscyplin problemowym „Estudios" związanymi cyjną kulturą nahuatlańską — archeologów, lingwistów, nologów, zakresie musiała b y ć interdyscyplinar­ dawną filologów, publikujących naukowych, otwarte z w sięga są i historyków, „Estudios" po dla trady­ źródła et­ autorów tradycyjnie „ p r z y p i s a n e " o d r ę b n y m n a u k o m , w ł ą c z a teoretyczne o s i ą g n i ę c i a w s p ó ł c z e s n y c h nauk h u m a n i s t y c z n y c h do b a d a ń n a d m i n i o n y m i f a z a m i k u l t u r y n a h u a t l a ń s k i e j . T e g o r o ­ dzaju trend integracyjny występuje zresztą od d a w n a w amerykanistyce, ko w M e k s y k u . W s a m y m M e k s y k u drugim p r z y k ł a d e m p o ł ą c z e n i a ności ra z interdyscyplinarnością Náhuatl" przez pismo Instytut jest bliźniacze zatytułowane Badań „Estudios Historycznych w stosunku de Cultura do „Estudios Maya", nie de Cultu­ wydawane z Narodowego U n i w e r s y t e t u tyl­ monotematycztakże Autonomicznego w mieście Meksyku. Najnowszy, więc, szesnasty jak zwykle, czesne wśród nich wa y tlahtolli. nahuatlańskiej formami „Estudios Las obszerne formas de C u l t u r a problematyce. i wnikliwe de expresión w jest o tyle uzasadnione, słownej kultywowanymi społeczeństwach Nahua, również rozważań przybliżeniu catl — składa „pieśń, są jednak europejskiej hymn, się z czterech studium przynosi Miguela en náhuatl i dwa zasadnicze poezji i prozie, w i e r s z " i tlahtolli części. W — takimi, których pierwszej, magiczne). pokolenia autor z Głównym poję­ przed­ odpowiadające klasyfikowane mowa, wstępnej, z związek twórczości, náhuatl „słowo, po­ sło­ że autor z a j m u j e s i ę wszel­ rodzaje w po­ León- (s. 13-108), przekazywanymi c i e m l i t e r a t u r y j e s t d o ś ć l u ź n y (np. z a k l ę c i a , f o r m u ł y miotem Náhuatl" Bez w ą t p i e n i a „literaturze" okresu p r z e d h i s z p a ń s k i e g o . Umieszczenie ekspresji pokolenie w tom zróżnicowanej zajmuje „literatura" w cudzysłowie kimi na o nader miejsce - P o r t i l l a pt. Cuícatl święcone j u ż z kolei prace jako wypowiedź". prezentuje cuí­ Studium społeczno- - k u l t u r o w y k o n t e k s t l i t e r a t u r y n a h u a t l a ń s k i e j (m. i n . j e j g e n e z ę i s p o s o b y t r a n s m i ­ sji), o m a w i a o k o l i c z n o ś c i , w j a k i c h p e w n a c z ę ś ć ustnej t w ó r c z o ś c i i n d i a ń s k i e j u t r w a ­ lona została nów), krótko XX-wieczne analizę za p o m o c ą alfabetu piśmiennictwo obu w y r ó ż n i o n y c h stanowią łacińskiego ( z a r ó w n o przez Indian, jak i Hiszpa­ c h a r a k t e r y z u j e t e ż d o t y c h c z a s o w e b a d a n i a oraz w s p ó ł c z e s n e , szczegółowe w języku náhuatl. r o d z a j ó w —• cuícatl omówienie różnych m a c h k a ż d e g o z t y c h r o d z a j ó w . Cuícatl Część druga i tlahtolli. form Części twórczości analizowane zawiera głównie filologiczną trzecia i czwarta mieszczących się w r a ­ s ą ze w z g l ę d u n a i c h związek z m u z y k ą i t a ń c e m oraz t e m a t y k ę , k t ó r a j e s t g ł ó w n y m k r y t e r i u m p o d z i a ł u ; osobny paragraf wyróżnia formuły poświęcony kilka został r ó w n i e ż autorom podrodzajów, związane zaliczając z interpretacją w i e dat k a l e n d a r z a tonalpohualli, gów, w których używano owych pieśni 2 Wśród tlahtolli do n i c h — j a k j u ż w s p o m n i a n o tonalamatl, czyli przepowiednie losu na autor — także podsta­ oraz f o r m u ł y s t o s o w a n e przez c z a r o w n i k ó w i m a ­ specjalnego, ezoterycznego języka zwanego nahuallah- tolli». 2 M . L e ó n - P o r t i l l a w y d a ł o s o b n ą k s i ą ż k ę o poetach a z t e c k i c h , w k t ó r e j s z c z e ­ g ó ł o w o p r z e d s t a w i ł ż y c i e i t w ó r c z o ś ć t r z y n a s t u m o ż l i w y c h do zidentyfikowania t w ó r c ó w c u í c a t l , por. t e n ż e , T r e c e poetas del m u n d o azteca, U n i v e r s i d a d N a ­ c i o n a l A u t ó n o m a de M é x i c o , M é x i c o 1967. N a j b a r d z i e j w y c z e r p u j ą c y m o m ó w i e n i e m nahuallahtolli pozostaje j e d n a k n a ­ dal p r a c a A . L ó p e z a A u s t i n a , Términos de nahuallatolli, „Historia Mexicana", v o l . X V I I : 1967, n u m . 1, s. 1-36. 8 �245 RECENZJE Jakkolwiek Miguel León-Portilla twórczości słownej, które przedhiszpańską, również i w to in.). W ó w c z a s choć jednak okresie warunkami — podkreśla kolonialnym też pojawiło dawny styl Kolonizacja dzieła których mimo retoryczne de mają proweniencję w náhuatl motywowane a więc sztuka do g ł o s u ge­ docho­ dobrego w y s ł a w i a n i a nieodwracalne k t ó r y m zdarzało la Cruz nowymi listy, petycje, ich charakteru często formy, powstawała Chimalpahina przerwanie s i ę p i s a ć poezje (16517-1695), ogłaszać się. trady­ słynnej polityczne ma­ nifesty E m i l i a n o w i Z a p a t a ( w 1918 r.) i L a z a r o w i C á r d e n a s ( w 1937 г.), lecz w żad­ nym Inés — A l v a r a d o Tezozomoca, jednakże tylko j ę z y k , w Sor Juanie konkwiście czy ekonomicznymi, spowodowała cji kulturowej. P r z e t r w a ł mniszce-poetce po że literatura n a h u a t l a ń s k a się piśmiennictwo wypowiedzi, hiszpańska on, (np. prawnymi, społecznymi nealogie, t e s t a m e n t y itp., w dził o g r a n i c z y ł s w ą p r a c ą w y ł ą c z n i e do t y c h f o r m zapisane z tych p r z y p a d k ó w nic poza j ę z y k i e m nie p r z y p o m i n a ł o d a w n y c h s k i c h cuicatl czy Dodajmy, że huatl, w y r a ź n i e meksykań­ tlahtolli. zainteresowanie nasilone literaturą od j a k i e g o ś 4 k o w y m , w M e k s y k u m a dodatkowe nahuatlańska czasu w i samym międzynarodowym językiem znaczenie. D a ł t e m u w y r a z M i g u e l badaniem umożliwić kilka nahuatlańskich zbliżenie utworów literackich, dawnych s i ę do n i c h t y m , k t ó r z y odmian j ę z y k a po dawnych Meksykanów". dziś dzień i nau­ León-Por­ t i l l a , s t w i e r d z a j ą c : „[...] j e s t n a s z y m m o r a l n y m o b o w i ą z k i e m — t y c h , k t ó r z y się ná­ środowisku zajmują współczesnych utrzymują przy R z e c z nie polega w y ł ą c z n i e —• życiu na upo­ w s z e c h n i e n i u l i t e r a t u r y i w i e d z y o n i e j . P r o b l e m jest z n a c z n i e p o w a ż n i e j s z y i s p r o ­ wadza się zniknie do pytania: z mapy czy j a k to się stało czenie może z wieloma mieć językami pozostanie ciągu językiem kilku indiańskimi? postulowane cytowanego n a d a l j ę z y k i e m n á h u a t l do w i e d z y budzi ż y w e zainteresowanie wiązanych do rodzimej tradycji czci j ę z y k a Cuauhtémoca". ostatnie o k r e ś l e n i e i w czy jakie zna­ badacza zbliże­ wypracowywanej naukowa w do zostało powstrzymania z publikowanej p a A l t a , D . F . w y g ł o s i ł w i m i e n i u m i e s z k a ń c ó w osiedla podczas czci Miguela wych w Acatlán w León-Portilla 1982 r. ( L . S i l v a Warto przytoczyć d w i e opinie poruszonego w y ż e j problemu: „Język w náhuatl odróżnieniu od stanowi innych on r z e c z ą m a r t w ą . J ę z y k zostaje przeszłości, Narodowej zaniku w „godnego omawianym Szkole discurso zorgani­ Studiów Zawodo­ en náhuatl, kulturowego naszego s. 219-223). bezpośrednio naszych przodków. patrymonium kulturowego Ale nie jest n á h u a t l ż y j e , c h o ć m o ż e lepiej b y ł o b y p o w i e d z i e ć — które to­ Mil­ spotkania tym wystąpieniu, dotyczące część dziedzictwa aspektów przy życiu, t r w a na rozległych dectwem w G a l e a n a , Un zawarte w ga­ ludzi takich, j a k Miguel mie „ E s t u d i o s " mowy, j a k ą nauczyciel p o c h o d z ą c y z Santa A n a Tlacotenco w zowanego k u też dziesięcioleci, grupach i n d i a ń s k i e j inteligencji przy­ dążących zaczerpnięte żywym, najbliższych Trudno powiedzieć, przez u c z o n y c h . F a k t e m jest, ż e d z i a ł a l n o ś ć León-Portilla To náhuatl Meksyku w d l a tej k w e s t i i nie I n d i a n m ó w i ą c y c h binetach język ligwistycznej obszarach M e k s y k u wiejskiego. o p i e r a s i ę z a n i k o w i , a jego p o s t ę p u j ą c y Jest po­ świa­ r o z p a d to do­ w ó d naszego n i e d b a l s t w a , b r a k u t r o s k i o z a p o b i e ż e n i e jego z a n i k o w i . Kiedy widzimy konstruować nasze środki, jakie zabytki archeologiczne się przedsiębierze, czy aby odrestaurować jakikolwiek inny lub rodzaj zre­ budowli o znaczeniu historycznym, m o ż e m y tylko dziwić się s t w i e r d z a j ą c , że p r z e d h i s z p a ń skie języki trwają rozpowszechnienia, w całkowitym lecz n a w e t dla zapomnieniu. zachowania Nie r o b i s i ę n i c , j u ż nie ich w miejscowościach, dla ich gdzie na­ d a l s ą one ś r o d k i e m k o m u n i k a c j i o d u ż y m z n a c z e n i u " . 4 Ś w i a d c z y o tym najlepiej w y k a z najnowszych publikacji o j ę z y k u i litera­ turze n á h u a t l p o d a n y w „ E s t u d i o s de C u l t u r a N á h u a t l " , v o l . 14: 1980, s. 419-432; vol. 15: 1982, s. 291-296; vol. 16: 1983, s. 349-373. �246 RECENZJE „Gdy pokazaliśmy przyp. R T ] teksty nej, byli jemność dające naszym napisane zaskoczeni widząc świadomość, ludziom swój język Santa w náhuatl utrwalony albo Ana w i upowszechniające teksty, k t ó r e z o s t a ł y napisane w o k ó ł tego, co b l i s c y b y l i ś m y de C u l t u r a w Tlacotenco postaci drukiem. ż e s ą osoby i i n s t y t u c j e z a i n t e r e s o w a n e Odrodził się entuzjazm w o k ó ł „Estudios [mieszkańcom i opublikowane — dwujęzycz­ Sprawia im przy­ tymi sprawami, ba­ tym języku. tego, co nasze, w o k ó ł tego, co nas identyfikuje, zapomnieć". Náhuatl" mają swój udział w rozbudzaniu poczucia du­ m y z w ł a s n e g o j ę z y k a i k u l t u r y , p u b l i k u j ą c od c z a s u do c z a s u obok s t u d i ó w ściśle naukowych tomie także próbki w s p ó ł c z e s n e j , amatorskiej twórczości 16 s ą to c z t e r y w i e r s z e A l f r e d a R a m í r e z a C . z X a l i t l a w poetyckiej (w stanie G u e r r e r o , podane 5 do d r u k u p r z e z L e o n a r d a M a n r i q u e , s. 207-217) . Aby pozostać León-Portilla, w kręgu wymieńmy problematyki, której jeszcze n y c h b ą d ź to z p i ś m i e n n i c t w e m terpretacją założeń, przedhiszpańskiej charakteru i Bernardina paedia", de języku náhuatl, ustnej. wielkiego (Arthur poświęcony dotyczące logicznej treści dwóch y la Leyenda de dzieła źródeł, dość mechaniczne, autorka — próba i in­ ustalenia planowanego Sahagun's stwierdzeniu zapisów Soles, de s. „Doctrinal polegające zgodności lub la Historia przez Encyclo­ znacząca (dająca się w y t ł u m a c z y ć potwierdzeniem tylko autentyczności raczej na przyznanie Historia de Mexicanos tych elementów por niezwykle wniosków . Mexicanos i i n f o r m a c j i ze relacjonowanej przez te pisze występujących 6 istotnych los czerpaniem s i ę do f i a s k a los jest mito­ na „czysto formalnym" — j a k iż między de tradycji Porównanie niezgodności obu t e k s t a c h , n i e p r o w a d z i niestety do ż a d n y c h współzależność meksykańskiej 123-134). w gląda związa­ to z r e k o n s t r u k c j ą katechetycznego comparativo los ważnych jest bądź Miguela zagadnień P i e r w s z a z n i c h to J . O. A n d e r s o n , XVI-wiecznych i h i s t o r y c z n e j (Análisis Pinturas Soles był artykuł różnych s. 109-122). P r a c a d r u g a , a u t o r s t w a M e r c e d e s de l a G a r z a , p o ś w i ę c o n a porównaniu sus w tradycji celów Sahagún trzy prace Sugestia, Leyenda wspólnego źródła le los źródła) tradycji, wy­ tego r o d z a j u a n a l i z y . N i k t b o w i e m nie k w e s t i o n o w a ł n i g d y a n i p o d o b i e ń s t w a , a n i a u t e n t y z m u obu r e l a c j i . Podobny c h a r a k t e r m a t r z e c i a ze w s p o m n i a n y c h D e w e y pt. Huémac: w el fiero de Cincalco s p o s ó b r ó w n i e m e c h a n i c z n y , j a k to u c z y n i ł a różach w zaświaty" Huémakowi hiszpańskich konkwistadorów, streszczeniu odpowiednich jest a r t y k u ł tradycję toiteckiemu jednak w y ł ą c z n i e fragmentów z XVI-wiecznych przypomniany z a m i a n za to nadnaturalnego do zapewnia, świata, że „również wcieleni w dzięki my zdolni bóstwo, py­ w obliczu katastro­ ł ą c z n i e z p r ó b ą u c i e c z k i od t r o s k w z a ś w i a t y , m o ż n a litycznymi. W podróż władcy kronik. Najistotniejsze t o w a ć j a k o opisy w y d a r z e ń r e a l n y c h ) a u t o r k a z b y w a p a r o m a s l o g a n a m i w — i jego otoczenia n a p o j a w i e n i e s i ę w M e k ­ został t a n i a (takie c h o ć b y j a k to, czy opisy z a c h o w a n i a M o t e c u h z o m y ficznych przepowiedni, Janice I I . T e n f r a p u j ą c y problem z w i ą z a n y m. in. z k w e ­ stią u w a r u n k o w a ń reakcji Motecuhzomy syku to M . de l a G a r z a — r e l a c j e o „ p o d ­ p r z y p i s y w a n y c h przez i n d i a ń s k ą oraz M o t e c u h z o m i e prac, (s. 183-192), w k t ó r y m a u t o r k a z e s t a w i a jesteśmy takie trak­ psychoana­ jak udać się straszliwy Huémac". Wzorem rzetelnej analizy, t y m 5 razem ikonograficznej, jest natomiast publika- C z ę ś c i e j p u b l i k a c j e tego r o d z a j u s p o t y k a s i ę n a ł a m a c h c z a s o p i s m a „ T l a l o can", r e d a g o w a n e g o t a k ż e p r z e z M . L e ó n - P o r t i l l a , por. m o j e o m ó w i e n i e o s t a t n i c h t o m ó w w : „ E t n o g r a f i a P o l s k a " t. 29: 1985, z. 2. A u t o r k a nie s p o s t r z e g ł a np. g ł ę b o k i c h o d m i e n n o ś c i , j a k i e w y s t ę p u j ą w z a ­ w a r t y c h w obu ź r ó d ł a c h k o n c e p c j a c h t z w . epok ś w i a t a . P i s z ę o n i c h obszernie w a r t y k u l e Struktura epok świata w mitologii nahuatlańskiej. Nowa interpretacja wersji z Histoyre du Mechiąue, Leyenda de los Soles i Historia de los mexicanos por sus pinturas, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. 29: 1985, z. 2. 6 i? �247 RECENZJE cja z Carmen Aguilera 89 k a r t y Códice poświęcona Tezcatlipoca. W s p o s ó b do de Tula, s. przekonujący 165-182). Ogólniejsze t u r y M a t l a t z i n k ó w , w n o s z ą c e wiele nango, dzy w regionie w postaci bóstw albo autorka wykazuje, że mamy tam {Identificación znaczenie ma dolinie T o l u c a , de Topiltzin studium rzeźb odkry­ a w i ę c n a obszarze kul­ o t y m m a ł o dotychczas ( C a r l o s A l v a r e z A . , Esculturas de po­ Teote­ s. 233-264). T o samo, j e ś l i chodzi o z n a c z e n i e e f e k t ó w b a d a ń d l a c a ł o ś c i powiedzieć można k r ó t k i m a r t y k u l e pt. L a s fechas xóchitl (s. 225-231) r o z w i ą z u j e jących w do jakich o ustaleniach calendáricas najbardziej dokuczliwych kronikarza. trudności 7 hiszpańskiego completas M e k s y k u . F e r n a n d o de A l v a daty kompletne w Ixtlilxóchitl (dzień, miesiąc, s i ę z obliczeniami godnych źródeł. Hanns J . P r e m ustalił wzór, jakim dokonywanymi na czas p r z e l i c z e ń k a l e n d a r z o w y c h i s t w i e r d z i ł , daty indiańskie, które ekwiwalenty europejskie, textos wyrażone a także chronologii badaniach nad zgadzały te los de Ixtlil- występu­ indiańskiej na­ przed- obu s y s t e m a c h ka­ c h o c i a ż same korelacje nie innych, bardziej w i a r y ­ posługiwał że wartość są w etnohistorią był jednym z nielicznych rok) w podstawie pozycja wie­ który z kalendarzem europejskim, l e n d a r z o w y c h . M n o g o ś ć t y c h dat b u d z i ł a z a s t a n o w i e n i e , łącznie en Niejasności przysparza jej skorelowanie kronikarzy podających Hannsa J . Prema, ostatecznie c h y b a p r o b l e m dat t a k l i c z n i e relacjach tetzcokańskiego oraz kłopoty, Ich czterech jako Huitzilopochtli n o w e g o do w i e d z y I m p e r i u m Azteckiego meksykanistycznej, leżą z Topiltzina Quetzalcoatla t y c h podczas w y k o p a l i s k w T e o t e n a n g o znanym jednej dotąd rozpoznawanej całkowicie czynienia z w y o b r a ż e n i e m <¡uetzalcóatl identyfikacji Magliabecchiano, się kronikarz pod­ chronologiczną dniach kalendarza zajmowana mają wy­ tonalpohualli. przez d z i e ń w miesią­ cach kalendarza i n d i a ń s k i e g o są rezultatem późniejszych, arbitralnych ustaleń. T y m samym hualli stworzona została podstawa do traktowania dat p o d a w a n y c h Dwa ostatnie artykuły zamieszczone w 16 tomie „Estudios", c h o ć b y w s p o m n i e ć , to M i c h a e l a E . S m i t h a El desarrollo del wg tonalpo­ które wypada j a k o cennego i o r y g i n a l n e g o m a t e r i a ł u ź r ó d ł o w e g o . imperio mexica: una las psicotrópicas plantas (s. 135-164) las antiguas Lozoya genas (s. 193-206). W p i e r w s z y m a u t o r w s k a z u j e n a k o r z y ś c i , j a k i e p r z y n i e ś ć rozwojowych en expansión oraz X a v i e r a la procesów de sistémica y la Sobre ujęcie investigación perspectiva económico cywilizacji mezoamerykańskich w culturas indí­ może kategoriach teo­ r i i s y s t e m ó w i tzw. analizy regionalnej. W drugim a r t y k u l e d y s k u t o w a n a jest k w e ­ stia nadużyć interpretacyjnych teoretycznych. Przykład stycznych w y o b r a ż e ń tego wynikających typu niektórych sytuacji ze autor stosowania widzi roślin mezoamerykańskich w pewnych schematów interpretowaniu przez p r y z m a t pla­ „kultu­ 8 ry enteogenów" . P r ó c z a r t y k u ł ó w w tomie z n a j d u j e m y jeszcze d w i e p u b l i k a c j e o c h a r a k t e r z e d o k u m e n t a l n y m — l i s t y F r a n c i s c a del P a s o y T r o n c o s o u d o s t ę p n i o n e przez I g n a c i o B e r n a l a (jest to k o n t y n u a c j a l i s t ó w w y d r u k o w a n y c h w tomie 15) i n i e p u b l i k o w a ­ n y tekst S a l v a d o r a T o s c a n o .o Księgach kosmogonicznych dawnego Meksyku, a po­ n a d t o b i b l i g r a f i ę p r a c z z a k r e s u j ę z y k a i l i t e r a t u r y n á h u a t l za l a t a 1981-1982. T o m z a m y k a j ą recenzje. Ryszard 7 Tomicki P o r . n a ten t e m a t H . B . N i c h o l s o n , Western Mesoamerica: A. D. 9001520, [w:] Chronologies in New World Archeology, ed. b y R . E . T y l o r a n d C . W . M e i g h a n , A c a d e m i c P r e s s , N e w Y o r k 1978, s. 285-329. J a k W 3 j a ś n i a X . L o z o y a , t e r m i n enteogeno — „ B ó g w e w n ą t r z n a s " —• w p r o ­ w a d z o n y z o s t a ł ostatnio przez e t n o f a r m a k o l o g ó w w m i e j s c e o k r e ś l e ń h a l u c y n o geny, ś r o d k i p s y c h o t r o p o w e itp. j a k o n a j l e p i e j w y r a ż a j ą c y sens k u l t u r o w y s t a n ó w i w r a ż e ń w y w o ł y w a n y c h ich stosowaniem. 8 r �248 RECENZJE ACTA UNIVERSITATIS LODZIENSIS. FOLIA CAUCÁSICA, Ł ó d ź 1983, n r 1, ss. 141. „Folia daje Caucásica", działający spół których od l a t k i l k u pierwszy Polsko-Zakaukaskich Badań graf, prof. Ludwik Naukowych. Straszewicz, rady redakcyjnej wchodzą: i Stanisław Liszewski zeszyt ukazał przy Uniwersytecie będący prof. prof. (członkowie się w Łódzkim Redaktorem zarazem Bohdan roku ubiegłym, wy­ Interdyscyplinarny wydawnictwa kierownikiem geo­ W skład Zespołu. Baranowski, Bronisława Ze­ jest Jaworska prezydium Zespołu). Sekretarzem redakcji i Ze­ s p o ł u jest A l i c j a D r e w n i a k o w a . Wydawane kułów, w „Folia kaukazia w języku angielskim, Caucásica" publikują szerszym rozumieniu Armenii i Azerbejdżanu (235 + 85 e g z e m p l a r z y ) z obszernymi oryginalne tego t e r m i n u , r ó w n i e ż Dagestan. i poza Ł o d z i ą polskimi materiały streszczeniami badawcze tj. zaliczając doń oprócz Nakład wydawnictwa j e s t ono arty­ dotyczące Z a ­ p r a k t y c z n i e nie Gruzji, jest bardzo n i s k i do n a b y c i a . p i e r w s z y o t w i e r a k r ó t k i w s t ę p L . S t r a s z e w i c z a , w k t ó r y m a u t o r pisze o Zeszyt powstaniu i f o r m a c h d z i a ł a l n o ś c i Z e s p o ł u Z a k a u k a s k i c h B a d a ń N a u k o w y c h oraz o c e l a c h , k t ó ­ rym służyć mają wydawnictwo Kaukazu wydawane i innych krajów; k a s k i e j i silniejszego związani przezeń to s k u p i w o k ó ł Caucásica", wyrażając tematyką zespolenia że z Polski, problematyki tych wszystkich, którzy w o tak z r ó ż n i c o w a n y c h nadzieję, badaczy p r z y c z y n i s i ę do lepszego p o z n a n i a jeszcze z tym regionem „Folia siebie z a i n t e r e s o w a n y c h kau­ jakiś sposób warunkach naturalnych, są starożyt­ nej h i s t o r i i i bogatej k u l t u r z e . Na następnych kontaktów stronach B . B a r a n o w s k i , od w i e l u polsko-kaukaskich, Strutyńskiego (1810-1878). pisze lat zajmujący o tematyce g r u z i ń s k i e j Strutyński, podobnie jak w wielu się dziejami twórczości Juliusza innych młodych ludzi ze ś r o d o w i s k a k r e s o w e j a r y s t o k r a c j i w t a m t y c h c z a s a c h , w s t ą p i ł do c a r s k i e j s ł u ż b y wojskowej tejszego ra i przez w i e l e l a t (do r. 1846) p r z e b y w a ł generał-gubernatora. poświęconych Kaukazu 1857; tematyce Miscellanea Po omówieniu kaukaskiej 1855; (Kilka Obrazy w trzech badań z natury. Tyfusie jako adiutant drukowanych geologicznych Giul-Szada i dotyczącymi geologii i geografii Gruzji, wykopalisk t e r y t o r i u m tego k r a j u i s ą s i e d n i e j A r m e n i i , gruzińskiej arystokracji. Rękopisy szlachty i książąt, r o z w a ż a n i a kazu i Dagestanu oraz m a t e r i a ł y 1939 te r ę k o p i ś m i e n n e szkice wione jednym na sprzedaż w nich zaginął. Autor a r t y k u ł u dziejoivych Strutyńskie­ archeologicznych i ruin na genealogii (i z w i ą z a n y c h z n i ą legend) te z a w i e r a ł y r ó w n i e ż o powstaniu auto­ 1872), B . B a r a n o w ­ s k i szerzej z a j ą ł s i ę nie d o k o ń c z o n y m i i n i g d y nie w y d a n y m i s z k i c a m i go tam­ p r a c tego opisy p a ł a c ó w gruzińskiej m u z u ł m a ń s k i c h górali Północnego o parafii rzymskokatolickiej w Strutyńskiego o tematyce kaukaskiej z o s t a ł y z warszawskich antykwariatów, zdążył jedynie Kau­ Tyflisie. W roku a zrobić z nich niezbyt wysta­ później ślad szczegółowe po no­ tatki. J. K . Janczak, ludności opierając się Imperium Rosyjskiego Zakaukaziu cowaniem w końcu na z X I X wieku, językowym i materiałach 1897 г., pisze zajmując wyznaniowym, pierwszego o powszechnego stosunkach się rozmieszczeniem strukturą ludności spisu ludnościowych ludności, według płci na zróżni­ i wieku oraz p o z i o m e m p i ś m i e n n o ś c i w ś r ó d m i e s z k a ń c ó w tego regionu. Jedno Obrazy skową na Surzyński, rem, z ciekawszych Dagestanu w Dagestanu tym terenie który sposób źródeł Juliana — w latach j a k pisze systematyczny swoje do dziejów Surzyńskiego spostrzeżenia 40-tych autorka — nadkaspijskich obszarów skazanego X I X wieku, przymusową omawia był wyjątkowo i interesujący dotyczące na jednocześnie zachodzących c z n y c h i r ó ż n y c h dziedzin k u l t u r y l u d ó w tego k r a j u . Kaukazu służbę Czesława wnikliwym Kulesza. obserwato­ przedstawił w wówczas — woj­ wydarzeń Obrazach polity­ �249 RECENZJE Mañana Bokeria z Wydziału Meteorologii, K l i m a t o l o g i i i O c e a n o l o g i i sytetu Tbiliskiego zajmuje się z r ó ż n i c o w a n i e m ludowego Wielkiego Kaukazu i przestrzennym t y p ó w jego z a l e ż n o ś c i ą od Uniwer­ budownictwa lokalnych w a r u n k ó w klima­ tycznych. Guiñara sze o roli Laszki miast (Wydz. Geografii o systemie usług Gospodarczej dla ludności Uniwersytetu rolniczej w Tbiliskiego) subtropikalnej pi­ strefie Gruzińskiej SRR. Autorem polskich następnego metod Przemianami go artykułu badawczych Zakaukazia w strukturze zajmują pt. Atrakcyjność jest S t a n i s ł a w turystyczna Gruzji w świetle Liszewski. terytorialnej i branżowej się S t a n i s ł a w P ą c z k a przemysłu włókiennicze­ z Instytutu Geografii U Ł i A l e k s a n ­ der R o n d e l i z W y d z . G e o g r a f i i G o s p o d a r c z e j U n i w e r s y t e t u T b i l i s k i e g o . Nieco w i ę c e j stawionej 225 prac kontaktów i d z i e d z i n a c h . Nie stępnych że nie narodowości między wszech miar wydawnictwa wyznaczonego s i ę jeszcze, s z c z e g ó l n i e w z dziedziny historii, d z i e j ó w a uzupełniana, przez jej autorkę Kaukazu artykuły i poświęconą ona dotyczących Polską w w tych prasie alpinizmowi. gdyby bibliografia i i etnografii recenzje, ta była wydaje zakresu w się na­ bowiem, tematycznego czasopismach okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , stosunków ze­ Zawiera Polsce i kaukaskimi podróżniczą rozszerzana w historii niej w ł ą c z o n e pożyteczną, zeszycie pozycji — kaukaskiego. opublikowanych republikami n a t o m i a s t do zmieniając ostatniej w regionu administracji, poddano l i t e r a t u r ę ze zeszytach nawet prac zostały rzeczą znalazłoby poświęcić Bibliografii gospodarki, współpracy selekcji Byłoby Kotlicką różnych naturalnych, codziennej; chciałbym Joannę autorów warunków oraz miejsca przez sporo polsko-kaukaskich, historii gospodar­ czej, k t ó r e m o g ł y b y s i ę w niej z a w r z e ć . Andrzej A . I . R O B A K I D Z E , Puti Akademija akad. Nauk I. A. Džavachišvili, Profesor w Aleksi cza blisko kierunek A. swoją Robakidze znaleźć w zinów z innymi można wnioskować można ludami Działu parę W i 1983, gg.), im. ss. 158. S R R , od wywiera obszernej publikacji (1922-1982 Etnografii Etnografii Gruzińskiej i organizacyjną główny Kaukazu. również W co Kaukazu ćwierćwie­ istotny wpływ bibliografii poświęconych n u r t jego z a i n t e r e s o w a ń we Powstanie i z „Posłowia", wynikającą z omawianej nie potrzeb pracy prac zagadnieniom j u ż od było tyle p o w r p t e m do dyscypliny, próbą naukowych i organizacyjnych osiągnięć okresie ogromnego terenowych również Tbilisi kierownik etnograficznych. etnografii, ale autora, 60-lecia. dokonały naukową badań dorobku i p o d k r e ś l e n i a niego „Mecniereba", wieloletni etnografii Archeologii dawna kierunku b a d a ń etnicznych i kulturowo-historycznych z w i ą z k ó w zainteresowań jej sovetskoj Istorii, Archeologii i Etnografii A N działalnością zmierzał Institut Izdatielstwo gruzińskich rozwoju gruzińskiej gruzinskoj SSR, Robakidze, Instytucie Historii, na razvitija Gruzinskoj Woźniak tym, zaiste wszystkich jak dzieła. pisze autor, „etnograficzne Przeprowadzono regionach Gruzji setki i Kaukazu, Gru­ zatem, podsumowania w ciągu ostat­ instytucje Gruzji kompleksowych badań zebrano unikalne mate­ riały, opublikowano monografie o d u ż e j d o n i o s ł o ś c i historycznej i teoretycznej, kształcono wysoko kwalifikowane kadry nych. ich Omówić rezultaty zresztą sprawa w o d ó w nie wszystkie kierunki w jednym przyszłości. i stworzono system instytucji b a d a ń etnograficznych w opracowaniu jest oczywiście Prezentowany szkic, k t ó r y jak wcześniejszych Gruzji i niemożliwością wy­ etnograficz­ podsumować — jest to z wymienionych wyżej po­ m o ż e z a w i e r a ć w m i a r ę c h o ć b y p e ł n e j informacji bibliograficznej o do- �250 RECENZJE robku całej dyscypliny, jest tylko próbą prześledzenia najważniejszych p r a c y n a d g ł ó w n y m i p r o b l e m a m i etnografii G r u z j i , z u w z g l ę d n i e n i e m publik autonomicznych i jedynie w n i k ó w , bez j a k i e j k o l w i e k j e d n a k ż e tym aspekcie próby podsumowania oceny, to b o w i e m etapów osiągnięć re­ części należy ich wy­ j u ż do h i s t o r i i etnografii" (s. 157). Tak więc autor, j a k b y u p r z e d z a j ą c tania i uwagi, określa zatem praca A. sześćdziesięciu, kowanym książki py­ c z y m ona jest, a czego w n i e j s z u k a ć n i e n a l e ż y . N i e jest Robakidze co w tematycznie graficznych, stąd zarysem pewnym wszelkie historii stopniu etnografii mógłby i przestrzennie pod a d r e s e m gruzińskiej sugerować obszernym swojej tytuł, omówieniem ostatnich a tylko stanu b a d a ń też charakterystyczny u k ł a d jej treści, k t ó r y lat uporząd­ etno­ postaram się k r ó t ­ ko p r z e d s t a w i ć . W e „ W p r o w a d z e n i u " o m a w i a a u t o r z w i ę ź l e r o z w ó j m y ś l i etnograficznej w zji, szukając n e j (Żywot jej pierwocin już w świętej Szuszaníki najstarszych zabytkach literatury z V w.) i historiografii, u L e o n t i M r o w e l i ( X I w.) i W a c h u s z t i B a g r a t i o n i ( X V I I I w.). N i e c o o b s z e r n i e j pisze o p o c z ą t k a c h nograficznych w X I X wieku, o działalności badań wieku, a następnie nych a etnografii szczególnie p r z e c h o d z i do k w e s t i i k s z t a ł t o w a n i a gruzińskiej jego c z ę ś ć potraktowana szerzej, opracowań w o etnografii języku początków się r a m organizacyj­ po r o k u 1921. S z k o d a , ż e ó w r o z d z i a ł pierwsza, traktująca gdyż et­ I. Czawczawadze, A . Cereteli, T. S a - chokia i innych, roli p e r i o d y k ó w i w y d a w n i c t w s e r y j n y c h k o ń c a X I X i XX Gru­ hagiograficz- wprowadzający, X I X w i e k u , nie została rosyjskim odnoszących się do tego o k r e s u j e s t n i e w i e l e . W r o z d z i a l e p i e r w s z y m o m a w i a autor s t a n b a d a ń n a d k u l t u r ą m a t e r i a l n ą , p r z e ­ de w wszystkim zaś budownictwem drugim — nad g o s p o d a r k ą my u p r a w y roli uprawa winorośli i produkcja transportu i uprawnych, pasterstwo oraz Gruzji, poświęcony jest problematyce specyfice m i g r a c j o m i procesom zatytułowanym rzeniami, „Kultura Parę ograniczając Muzeum się do w rodzinie, górskich górali pozostałościami gruzińskich, folklorem autor m u z e a l n i c t w u omówienia działalności i m . S. D ż a n a s z i a przegląd kultów Gruzi­ następnym, badań nad wie­ przedchrześcijańskich muzycznym (rozdz. V I ) , w Działu for­ regionach Badania kulturowych związków omawiane s ą w rozdziale c z w a r t y m . W doroczną, stron p o ś w i ę c i ł Gruzji społecznego: duchowa", A . Robakidze daje obrzędowością synkretycznymi religiami ludową. współżycia organizacji społecznej etnicznym. n ó w z innymi ludami Kaukazu łowiectwo, syste­ hodowla, Roz­ p r a w a zwyczajowego, i i rzemiosła) trzeci rybołówstwo odzieżą; organizacji pracy, stan z a a w a n s o w a n i a prac nad g r u z i ń s k i m atlasem historyczno-etnograficznym. dział wina, środkami rolnicze, formy i nawadniania, rodzaje roślin mom i i osadnictwem, (narzędzia i Etnograficznego (d. M u z e u m K a u k a s k i e ) . medycyną praktyce jednak Osobny Państwowego rozdział (VII) p o ś w i ę c o n y z o s t a ł b a d a n i o m n a d w s p ó ł c z e s n o ś c i ą : p r o w a d z o n y m od l a t 3 0 - t y c h b a ­ daniom we wsiach kołchozowych, branych, dużych z a k ł a d ó w taisi. Te życia rodzinnego nież ostatnie krótko regionalne zagadnienia a od lat przemysłowych dotyczyły głównie także przemian w wśród Tkibuli, robotników Tbilisi, Telawi dziedzinie i tematyczne teoretyczne T. Ocziauri, (np. terenowych, kultury materialnej, (popularne T. Czikowani, A. Lekiaszwili problematyka które etnograficznej znalazły etnosu), odbicie w problemy wy­ i Ku­ i o r g a n i z a c j i p r a c y . W t y m s a m y m r o z d z i a l e autor o m ó w i ł k w e s t i ę .popularyzacji tematyki todyki b a d a ń 50-tych Cziatury, rów­ monografie i i n n y c h ) oraz metodologií pracach gruzińskich i me­ etnogra­ fów. W dań t r z e c h ostatnich etnograficznych, rozdziałach poprzedzone (VIII, I X , X ) przedstawił zarysem kształtowania autor k t ó r y c h s ą one p r o w a d z o n e , w a u t o n o m i c z n y c h r e p u b l i k a c h A b c h a z j i , łudniowo-Osetyjskim rezultaty się instytucji, w Okręgu Autonomicznym. K a ż d y rozdział ba­ ramach Adżarii i Po- opatrzony jest p r z y - �251 RECENZJE pisami bibliograficznymi graficznych z lat zawierającymi „Materiały - zawarte w miotem historii etnografii też zostać w dyskusji, choć w pełni etnografom, około t y m s z k i c u — pisze s ł o w i u " A . Robakidze — m o g ą periodyzacji łącznie tysiąca tytułów prac etno­ już wcześniej „Po- 1922-1982. w cytowanym wykorzystane Gruzji; zagadnienie do to nie do n i e j d o j r z a ł o " . Ż y c z y ć a b y d y s k u s j a ta nie p r z e d ł u ż a ł a opracowania było podstaw jeszcze zatem należy przed­ gruzińskim s i ę zbytnio, a tak potrzebna historia g r u z i ń s k i e j etnografii d o c z e k a ł a s i ę r y c h ł e g o o p r a c o w a n i a . Andrzej P . W I E S S N E R , Style and Social Information in Kalahari San Woźniak Projectile Points, „ A m e r i c a n A n t i q u i t y " , v o l . 48: 1983, No. 2, s. 253-276. Przyszli dziejopisowie, działający w c z a s a c h , gdy nauka wyleczy się już specjalizacji i r o z k a w a ł k o w y w a n i a , z w r ó c ą z p e w n o ś c i ą u w a g ę na s z c z e g ó l n ą ze dezin­ t e g r a c j ę b a d a ń n a u k o w y c h w X X w . Z a s z ł a ona t a k d a l e k o , ż e n a w e t b a r d z o z b l i ­ ż o n e d z i e d z i n y r z e c z y w i s t o ś c i , j a k te, k t ó r y m i z a j m u j ą s i ę etnografia uznano za światy ekspertów. to całkowicie odrębne, zasługujące na badanie i archeologia, przez inne T e n ostatni p o d z i a ł z a z n a c z y ł s i ę w E u r o p i e t a k j a s k r a w o , ż e już na coś więcej n i ż jedynie w bezmiar niewiedzy piętno czasów, wąskimi, nierozgałęzionymi skłaniających kasty wygląda do w g r y z a n i a s i ę sztolniami; zachodzi podejrzenie, ż e z a w a ż y ł a tu s k a z a m y ś l e n i a E u r o p e j c z y k ó w , k t ó r y c h w y o b r a ź n i a nie m o g ł a kar­ mić myśl s i ę n a co d z i e ń w i d o k a m i ż y c i a bytowanie ludów ludów pierwotnych, p r z y w o d z ą c y m i p r z e s z ł o ś c i , co u t r u d n i a ł o przyjęcie na wniosku, ż e przedmiot etno­ Z j e d n o c z o n y c h , gdzie etno­ g r a f i i i a r c h e o l o g i i to j e d n o i to s a m o . Zupełnie graf często „jego" ludów wającymi •obopólnego w a archeolog obcował do z pierwotnymi z t y m , co studiów dociekania złudzenia mu było wpływ tej sytuacji na i pojawiła odkrywać tej n o w e j a informacja lat nazwę 60-tych wyobraźnię powstała na przykładzie grotów (ethno- (Kobyliński, strzał dla właśnie dziedzinie). D o tego t e ż n u r t u n a l e ż y społeczna oko­ łączyć etnoarcheologii i 70-tych uży­ podczas zbiegiem ambicję etnograficzne, prowizoryczną się na przełomie sytuacji w P o l l y W i e s s n e r Styl ona i mających wyroby plemionami, dane naukowych, archeologiczne S t a n a c h Zjednoczonych. Nosi styni Stanach przypominające Trudno przecenić dziedzina użytku daje p r z e g l ą d np. w s i ę b a d a n i e m k u l t u r y , s t ą d t e ż nie j e s t z a p e w n e nowa archaeology) się identycznych ( T r i g g e r , 1978). że miała zabytki archeologiczne indiańskich, zajmujących liczności, rzecz przedmiotów wykopalisk łudzi inaczej widywał 1981, artykuł San z Pu­ na nu­ Kalahari. Archeolog badający ż ą c e obcowanie szych najdawniejszą przeszłość przodków. S y t u a c j a ta sprzyjała rozpowszechnieniu cheolog s t u d i u j ą c p r z e d m i o t y m o ż e w y p o w i a d a ć dukcji, człowieka skazany jest z niemymi rzeczami, jedynym b e z p o ś r e d n i m ś l a d e m a k t y w n o ś c i n a ­ użytkowaniu, się raczej na niższe tutaj, u t o ż s a m i o n o kształcie, zatem i pośledniejsze archeologię o kilku piętra się mniemania, zaledwie problemach, składających g m a c h u k u l t u r y . W P o l s c e , i nie fowie uwierzyli, że nie konać, że n i e o d w o ł a l n i e terycznych problemów. k i archeologiczne autorytety powtarzały s ą archeologom są skazani na rozstrząsanie co niedosięgal- to t a k d ł u g o , ż e w r e s z c i e potrzebni, a a r c h e o l o g o w i e C z y b a d a n i a etnograficzne przemówiły? tylko z historią kultury materialnej, uznając wszystko b a r d z i e j lotne i n i e n a m a c a l n e (np. k u l t u r a s p o ł e c z n a c z y d u c h o w a ) z a ne d l a tej n a u k i . L i c z n e że a r ­ się tylko o przedmiotach: ich pro­ etnogra­ dali się prze­ jedynie swoich w ł a s n y c h ezo­ s ą w stanie s p r a w i ć , a b y z a b y t ­ N a to p y t a n i e s t a r a s i ę o d p o w i e d z i e ć etnoarcheolo- �252 RECENZJE gia, t e m u wała też zagadnieniu poświęcony jest artykuł Polly Wiessner, która spróbo­ pokazać, j a k w m a ł y c h , niepozornych grocikach strzał odnaleźć m o ż n a macje o organizacji społecznej strzał buszmeńskich, oparte ich w y t w ó r c ó w . Praca drobiazgowej analizie na stanowi studium infor­ stylistyki etnograficznego materiału terenowego. Cóż tąd znaczy w tutaj archeologii słowo głównie stylistyka, styl? R o z w a ż a n i a teoretyczny torem takiego r o z u m o w a n i a : grupy —• z a l e ż n e wszystkie i i jakże można o zbliżonej produkuje się funkcji Ale (kreda, j u ż kolor rysik, z funkcji dowolnie zostaje wybranych od f u n k c j i konwencję i we wzajemnym utrwaloną w kontakcie, przestrzeni i w mówiąc czasie narzuca tylko narzę­ zatem cechą kanałów piszącego dowol­ w y b o r u cechy utrwala obowiązek wśród jej nie­ jedną naślado­ ludzi, k t ó r z y tymi, którzy przepływu bo i inne on społeczeństwo ogólniej, między siecią wymaga futbolowej, m o g ą być wybierane ograniczona; w a n i a . K o n w e n c j a rozprzestrzenia s i ę o c z y w i ś c i e stają będzie dwie przykład: konstrukcji, budowa Czasem jednak d o w o l n o ś ć jako na prosty piłki do­ zwykle kształt ponieważ pędzel), szczegóły społecznie cech podzielić Weźmy o kształcie ołówek, miały biegły podłużny kształt będą miały b ę d ą r o z m a i t e , bo j a k o n i e z a l e ż n e od temat autorów można przedmiotu. długopisów długopisu, nie z ogromnego z b i o r u m o ż l i w o ś c i . zależnej przedmiotu funkcji by nimi p i s a ć ? Podobny funkcjonalną. wkładu każdego od długopisy będą m i a ł y p o d ł u ż n y wrzecionowaty tego i c h f u n k c j a ; nie dzia cechy niezależne n a ten charakter, a myśli pozo­ objęci i n f o r m a c j i , to są zaś ostatnie nie z n a c z y n i c innego j a k s p o ł e c z e ń s t w o . Z a t e m , k o n w e n c j a m a c h a r a k t e r s p o ł e c z n y i o b e j m u j e j e d n o s t k i i g r u p y n a l e ż ą c e do jednego s p o ł e c z e ń s t w a . utrwalonym przez stylistycznych konwencję (etnografom społeczną, znane są niezależnym opisy takich od funkcji, cech na Cechom nadano nazwę przykładzie strojów; por. W o b s t , 1977; B o g a t y r i e w , 1979). Badania cych Polly zatem Wiessner informację zmierzały społeczną) do w odszukania wyrobach San cech z stylistycznych Pustynii (niosą­ Kalaharii. San, d a w n i e j z w a n i B u s z m e n a m i , nie od d z i ś p r z y c i ą g a j ą u w a g ę a n t r o p o l o g ó w , j a k o l u d ż y j ą c y jeszcze do n i e d a w n a w r a m a c h t r a d y c y j n e j i m a ł o z m i e n i o n e j k u l t u r y , p r z e ­ chowującej Nadto tem się w pewnej u części plemion typ szczególnie izolacji na archaiczny, w z b u d z a j ą c y g ó w . O d lat 60-tych systematyczne dycje logów antropologiczne fizycznych, sługujące i Angolu. Jest skupiające to grupa mają n a k o w y m poziomie r o z w o j u które n a temat przedmioty od f u n k c j i , ile m o g ą które pozwalają one myśliwego. stąpił kość, m a j ą badań. rzeczywiście społeczeństw za­ Namibii plemiennych, czasach zmianom, z o s t a ł y Plemiona organizację !Kung, społeczną wy­ G / w i i !Xo żyją i pozostają na ze jed­ technicznego. powinny posiadać cechy nam, że przynajmniej konwencjonalne, cechy stylistyczne grotów o organizacji s p o ł e c z n e j kształt trójkątny miot tak drobny i b ł a h y , ignorowany i mierzą i zupełnie strzał i zbadać S a n . Ł u k i s t r z a ł y to się z drutu żelaznego, który j u ż 20-30 lat od 7 m m nie­ niezależne o d r ó ż n i ć od siebie w y r o b y r ó ż n y c h s p o ł e c z n o ś c i . wykuwa one kilka ekspe­ antropo­ terytoriach Botswany, najnowszych za­ archeolo­ archeologów, epidemiologów; na obejmująca podobną odszukać informować Strzały żyją cech stylistycznych p o k a z u j ą materialne Wiessner p o s t a n o w i ł a San w jako przedmiot i myślistwa, Rozważania Kalaharii. zainteresowanie demografów, psychologów, językowa, t r z y , n a j m n i e j poddane zbieractwa Pustynii badania na pustyni K a l a h a r i i p r o w a d z ą kompleksowych. brane przez a u t o r k ę obszarze szczególne etnografów, językoznawców, na miano z których niegościnnym S a n jest to k u l t u r a ł o w i e c k o - z b i e r a c k a , r e p r e z e n t u j ą c a Polly czy i n a narzędzie temu za­ do 3 c m . C z y p r z e d - d o t ą d nie z a u w a ż a n y przez etno­ g r a f ó w , niesie w sobie j a k ą k o l w i e k w i a d o m o ś ć o k u l t u r z e s p o ł e c z n e j ? Aby dostępną d a ć na to odpowiedź, bezpośredniej autorka opisała o b s e r w a c j i etnograficznej najpierw i znaną organizację San, j u ż b a r d z o dobrze samą dzię- �253 RECENZJE k i w i e l o l e t n i m b a d a n i o m . T a k w i ę c n a p o c z ą t k u z n a l a z ł o s i ę to, co w b a d a n i u a r ­ cheologicznym, sam wychodzącym od przedmiotu, znajduje się na końcu, bo stanowi cel badania. Jak każda hierarchiczny zasadą, organizacja społeczna, szereg agregatów ż e agregaty komórki tworzą populację. niższego tkankę, Podstawową tak i organizacja S a n daje społecznych, poziomu tkanki — komórką ustawionych budują narząd, agregat narządy organizmu w poziomu — się opisać porządku jako określonym wyższego, tak j a k organizm, a organizmy społecznego San jest rodzina. — Kilka r o d z i n , k t ó r e p o z o s t a j ą p r z e z w i ę k s z ą c z ę ś ć r o k u w e w s p ó l n y m k o c z o w n i c z y m obo­ zowisku, tworzy grupę lokalną (autorka u ż y w a nazw band o s ó b . 3-10 g r u p l o k a l n y c h t w o r z ą g r u p ę r e g i o n a l n ą (band spotykają s i ę r a z do r o k u w e w s p ó l n y m dy n a czas p o r y s u c h e j . K i l k a ny towarów cjacji lub ogólnoplemiennych językiem. sieć przepływu zatem 8-60 członkowie obozowisku, z a k ł a d a n y m przy ź r ó d l e plemię, liczące systemem wo­ wymia­ 1500-2000 o s ó b . Ple­ s i ę co p e w i e n czas n a w s p ó l n y c h z b o r a c h z o k a z j i c e r e m o n i i innych odrębnym której grup regionalnych, p o ł ą c z o n y c h i w y m i a n y m a ł ż e ń s k i e j , stanowi miona s p o t y k a j ą i comp), l i c z ą c ą cluster), obrzędów. Kontakty międzyplemienne Każde nie informacji u r y w a się g w a ł t o w n i e oczekiwać, że konwencje wytwórczości z plemion s ą zbyt częste i się intensywne, na granicy plemienia, przedmiotów ini­ posługuje należałoby (styl) ograniczone będą •do o b s z a r ó w m a c i e r z y s t y c h p l e m i o n . Archeolog przedmioty, dobne przystępując którym przedmioty ustalić, które że San potrafią analizy zadawać dzisiejszej do ż y j ą c y c h w y t w ó r c ó w się do próbuje dawnej kultury rozmaite pytania. kultury, może i użytkowników. z cech g r o t ó w strzał z tymi ma pytaniami można biegle r o z p o z n a ć groty w ł a s n e g o kształt odpowiedzi zadziorów, udało się ukształtowanie analizy. Pomiary g r o t ó w zestawić podstawy, gionalnej / X a i / X a i plemienia różnic między ro względem że groty kształtu między dwóch krótką grup że brak grup regionalnych i liczne ne zostały od !Xo i G / w i mniejszymi rozmiarami, natomiast od G'wi na podstawie plemionami zaokrąglenia b o c z n y c h . P o m i a r y i zabiegi łeczeństw plemiennych Mimo kontaktów pełniące S a n posiada międzyplemiennych, często stylistycznych: bocznych należących do funkcję groty w daru w dopie­ „chi-kwa- się znacząco wykaza­ !Kung odróżniały !Xo m o ż n a było podstawy i przebiegu ze grotów wymieniane wymianie się odróżnić że każde formowania których obrzędowej do re­ stylistyczne udowodniły, konwencję drodze różnią ich istotnych się („Studenta" i !Kung groty i grupy jest s t a t y s t y c z n i e różnice San: statystyczne własną starając cechy z o s t a ł y u ż y t e ostrza, u k s z t a ł t o w a n i a krawędzi strzały, cech krawędzi lokalnych Wyraźne po­ także możliwe. listę przebieg pokazały, poszczególnymi się Okazało się, g r u p l o k a l n y c h . R ó ż n i c e te u w i d o c z n i ł y podstawy. martwe p l e m i e n i a i o d r ó ż n i ć j e od obco- g r u p r e g i o n a l n y c h : np. t e s t y s t a t y s t y c z n e drať i wykazały, pod !Kung grotami r ó ż n y c h n a poziomie kilku zwrócić za stylistyczne. o s t r o ś ć , s t o p i e ń s y m e t r i i i k s z t a ł t o s t r z a grotu. T e w ł a ś n i e dalszej sobą badający T a k też zrobiła Polly Wiessner, uznać p l e m i e n n y c h , c h o ć n i e w i e l u u m i a ł o s p r e c y z o w a ć , j a k to jest Analizując przed Etnograf, spo­ strzał. są także Hxaro, każde ze s p o ł e c z e ń s t w utrzymuje w ł a s n y styl produkcji. Badania Polly Wiessner w y r a ź n i e mencie rze społecznej. Ktoś inny badający zostałością po mógłby ten m o ż n a nadzieję, te groty w Buszmenach, potrafiłby n y , jego p r z e s t r z e n n y k s z t a ł t , nych pokazały, że nawet kultury materialnej, j a k grociki strzał, m o ż e k r y ć by z a l e c a ć archeologom że także nie musi w y r z e k a ć archeolog, c z a s a c h , gdy poprawnie odtworzyć a przy bardziej d o k ł a d n e j także zrekonstruować w podział plemion tak s k r o m n y m frag­ się informacja o kultu­ będą one j e d y n ą podział analizie cech stylistycz­ na grupy regionalne. Artykuł chorym na przesadny sceptycyzm; przynosi badający równie drobne ślady s i ę r e k o n s t r u o w a n i a n a tej p o d s t a w i e po­ plemiemien- on kultury materialnej, i n n y c h sfer k u l t u r y . D l a �264 RECENZJE etnografa p ł y n i e s t ą d n a u k a , ż e w i e l k i e z n a c z e n i e d l a kolegi z s ą s i e d n i e g o ka może mieć zajęcie się dziedzinami k u l t u r y , u z n a n y m i od podwór­ dłuższego czasu za nieatrakcyjne i pomijanymi jako j a ł o w e i „nieme". Znakomita na wszelkie rycznej nie Polly Wiessner nie wynikające w dłoni zapytać ma, przez o to pochyla na się archeologa przykład nad jest i b y ć nie przy podobnych organizacji s p o ł e c z n e j . Pozostaje trzymanego może praca trudności może próbach nadal zagadką, uznać wytwórcę przedmiotem, należy które za przedmiotu; często tak ostateczną receptą odtwarzania prahisto­ z cech przedmiotu przejaw stylu; archeolog tajemniczym, tej etnograf możliwości że nawet jego p r z e z n a c z e n i e pozostaje n i e z n a n e . „Scena jest znajoma. Samotny westman na z e w n ą t r z płótnem; słyszy fachowe s p o j r z e n i e i od r a z u r o z p o z n a j e hollywoodzka s z m e r i nagle scena w bok w o z u w b i j a ilustruje marzenie k u ł P o l l y W i e s s n e r . Jego z a k o ń c z e n i e plemię kręgu wozów się strzała. tego, k t ó r y archeologów..." pozostawia — pokrytych Wyciąga ją, rzuca strzelał. T a banalna tak zaczęła swój czytelnika z nadzieją, arty­ że marze­ nie m o ż e s i ę s p e ł n i ć . Literatura B o g a t y r i e w 1979 P. Funkcje tyka K o b y l i ń s k i 1981 stroju kultury na obszarze morawsko-słowackim, fw:] Semio­ Warszawa. Z. Badania etnoarcheologiczne 26, ski", t. Trigger ludowego ludowej, z. a nomotetyzacja archeologii, „Archeologia Pol­ 1. В. 1978 Trie Development [w:] T i m e and of the Archaeological Traditions. Essays in Culture in Europe and America, Archaeological Interpretation, New York. Wobst 1977 H. M. Stylistic Behavior and Information Exchange, University of Michigan, M u s e u m of A n t h r o p o l o g y , A n t h r o p o l o g i c a l P a p e r s 61. Wiktor A L B E R T К . B A J B U R I N , Žylišče v slavian, L e n i n g r a d 1983, w y d . „ N a u k a " , ss. obriadach 188. i Steczkowski predstavleniach vostočnych J e s t to p r a c a j e d n e g o z r a d z i e c k i c h s e m i o t y k ó w k u l t u r y p o ś w i ę c o n a — j a k informuje nota r e d a k c y j n a — „ s y m b o l i c z n y m aspektom c h a ł u p y wschodnich S ł o ­ wian" i problemom «oswajania przestrzeni»". C e l e m o m a w i a n e j t u p r a c y , podobnie ki ści, jak i innnych prac radzieckiej k u l t u r y , jest r e k o n s t r u k c j a i n t e r p r e t a c j i ś w i a t a nie zaś tylko odczytywanie symboliki, choć pewnej historycznej jest nierozłącznie to semioty­ społeczno­ związane z p r o c e s e m a n a l i z y . S y m b o l i k a , n a w e t „ m i t y c z n a " , n i e s t a n o w i s a m a przez s i ę ż a d ­ nego w y j a ś n i e n i a , a jej odczytanie nabiera sensu tylko w odniesieniu do semio- t y c z n e j teorii k u l t u r y . Nie miejsce tu na prezentację teorii k u l t u r y , k t ó r a leży u podłoża konkret- �RECENZJE nych analiz semiotycznych. Szkic etnologom z p r a c y Ł o t m a n a tej teorii i Uspieńskiego ( Ł o t m a n , U s p i e n s k i , 1977). P r z y p o m n ę jest zresztą dobrze O semiotycznym znany polskim mechanizmie j e d n a k , ż e : 1) w w . s e m i o t y c z n y kultury mechanizm k u l t u r y n a l e ż y do s f e r y a k s j o l o g i i , n i e — e m p i r i i ; 2) m e c h a n i z m t e n to w ł a ś c i w i e rodzaj systemu cybernetycznego, j a k to o k r e ś l a j ą Rosjanie: mechanizm nia, przechowywania i „ z a p o m i n a n i a " i n f o r m a c j i ; 3) s y s t e m lucji, wskazać a więc ewolucji można i budować historyczne kultury i c h modele; 4) s y s t e m ten ulega odpowiadające ten w y m y ś l o n o gromadze­ stałej różnym ewo­ etapom po to, b y m ó c b a d a ć p r z e z d e d u k c j ę k u l t u r ę k o n k r e t n y c h s p o ł e c z n o ś c i ( k u l t u r a t y c h g r u p to w w . s y s t e m cybernetyczny, analizy opisany z działań przy u ż y c i u grupy nie i s t n i e j e poza u k ł a d e m : powanie postaci w suje zawsze wa stanowi dziczność — komunikacja — kultura semiotycznego). Krótko kulturę, której przekaz odbywa charakterystycznych dla danej istotną otrzymanych w w y n i k u część specjalnej komunikacyjnym, znakowym); społeczeństwo tzw. t r ó j k ą t a czyjąś komunikacji, elementów, o charakterze mówiąc: 5) k u l t u r a (współwystę- bada s i ę i opi­ się za p o ś r e d n i c t w e m społeczności tej k o n c e p c j i ; p r z y j m o w a n e form (nb. t r a n s m i s j a k u l t u r o ­ założenia wykluczają dzie­ kultury). Warto także n a d m i e n i ć , ż e dość k u l t u r y jest koncentrowanie charakterystyczne dla radzieckich zainteresowań semiotyków na badaniu kultur możliwie archaicz­ nych, najczęściej: kultury dawnych S ł o w i a n ( V I - V I I w.?). B a d a n i o m n a d t ą k u l t u r ą (ale n i g d y n a d k u l t u r ą b a r d z i e j z ł o ż o n ą , z w y ż s z y c h „pięter" ewolucji systemu) t a k ż e i przez Bajburina. tacja świata ność służy model Najważniejsze w g generalnej zasady: prostego m e c h a n i z m u informacji, przyjęty c e c h y tego m o d e l u k u l t u r y to: 1) i n t e r p r e ­ k u l t u r a .[+] — a n t y k u l t u r a [—]; s y n o n i m i c z - w s z e l k i c h r e a l i z a c y j n y c h o p o z y c j i : l u d z i e — bogowie, l u d z i e —• demony, lu­ dzie —• z w i e r z ę t a , s w o i — obcy, ż y w i — m a r t w i , d o m — l a s , t e n ś w i a t — t a m t e n świat wy itd.; 2) b r a k świadomości —• p r z y j m o w a n i e z ich desygnatami obrazów konwencjonalności rzeczywistości znaku, a więc za rzeczywistość, itp.; 3) t r a n s m i s j a k u l t u r y (tj. i n t e r p r e t a c j i ś w i a t a ) pomocy wzorcowych obrazów wy — nieprawidłowy k i —• d e m o n i c z n y , świata, formułowanych (tożsamy itd.); 4) w w . w z o r c e — w c e l u delują n a zasadzie one s t y l ż y c i a gralnie grupy n a j c z ę ś c i e j Uspienski, związane przy prawidło­ z k u l t u r a — a n t y k u l t u r a , t j . l u d z k i —• b o s k i , l u d z ­ ludzki — zwierzęcy i publicznie prezentowane (Łotman, sło­ nazw grupy zgodnie z z a s a d ą : i przekazu — m u s z ą b y ć systematycznie guły" — innymi utożsamianie „paradoksu 1977, s. 156); 5) w s z y s t k i e utrwalenia w grupie; m o ­ stanowiącego wymienione cechy są z i n n y m i c e c h a m i t e j k u l t u r y , t a k i m i j a k np. r e l i g i j n o ś ć , re­ inte­ fata­ l i z m , r y t u a l i z m , ezoteryzm, i z o l a c j o n i z m , z a c h o w a w c z o ś ć , s t a t y k a i t p . Model ten j e s t w etnologii s t a w ę wielu prac semiotycznych, utrwaleniu W modelująca typu społecznościach znacznie reguły". nictwa ważniejszą Obrzęd i o"brzędów rola mitu niezbyt rolę za dorocznych; jego świata odgrywał dostępnym łamanie) częstotliwość niu rolę obrzędu w postaci i całej 1979); stanowił on obrazem ś w i a t a , był z tekstu reguły mit i werbalnego) obrzęd. była jako w w . „paradoks grupie systematycznie (często: w powtarzanym rodzinnych w ramach stanowiącej normę" można jeżeli w obrzędzie k u m gwałci tego kręgu stanowiący obowiązek utrwalony. M o d e l u j ą c ą pod­ służącym tabu, „ w ł a s n o ś ć " w ą s k i e g o obrzęd, obrzędów „antynormy przedstawić na przykładzie: grupy, objęty a w i ę c b y ł w p a m i ę c i grupy w y s t a r c z a j ą c o py (Stomma, (w znaczeniu duża (często b y ł tekstem sankcje znany w których wzorcowym i transmisji interpretacji praktyce itp.); polskiej uczest­ (cykliczność społeczności), styl życia gru­ w uproszcze­ k u m ę , to obowią­ zuje ich tabu kazirodztwa. W pracy A . Bajburina m i t c z y o b r z ę d , ale w y t w ó r w roli wzorcowego obrazu ś w i a t a w y s t ę p u j e j e d n a k nie materialny — chałupa. N o ś n i k i e m interpretacji ś w i a t a �256 RECENZJE jest budynek, łupie. Fakt, nie zaś — ż e siedziby to — obrzęd weselny ludzkie p r z e k a z u j ą dajmy na pewne i n f o r m a c j e , b y ł od u w a ż a n y , a symbolika chłopskiej etnografów tacja łeczności; i (Kunicka, semiotyczna polega w na sporządzaniu t y l k o co wyglądać nie istotne, wyjaśniać nie np. n a bo — j a k w i d a ć — w podstawie „prelogiki" jw.). Wyjaśnienia lub może założenia „szczególnej „mitycznego szukać chałupa roli w w y ż e j — interpre­ symboli" badanej jaki s p o s ó b spo­ znaczy tzw. k u l t u r y m a t e r i a l n e j , różnych py­ społecznościach za g r u p ą b a d a n ą , jakości" statusu a priori w zyska wzorcowego może przyjąć wystarczająco rzeczy (Bajburin, nic (po­ gdy etapów można badana odwoła­ jej ewo­ twierdzić, że sło­ semiotyczność, pierwsze: jest przy t y m 1981) i k u l t u r y dla w c z e s n y c h wysoką po (nb. to religijnego formach komunikacji, w y s t ę p u j ą ­ k u l t u r z e ) . W efekcie obrazu ś w i a t a święta człowieka informacji. Pomocne semiotycznego modelu czasu myślenia" jedynie (bo m o w a t u o t a k i e j w ł a ś n i e wiańska w skali s i ę do z a k ł a d a n e g o lucji za­ z w y k l e z a „ n i e s e m i o t y c z n e " , te ostatnie c y c h w b a d a n e j grupie i w p r a w a c h s y s t e m ó w przyjęcie cha­ P a n a B o g a " i z d o l n o ś c i c h a ł u p y do p r z e k a z y w a n i a p e w n y c h t r e ś c i , nie z n a c z y ) czy wody z n a c z y , ale i to b a r d z o r ó ż n i e . S e m i o t y k nie m o ż e b o w i e m , „aksjomatu może „słowników ogóle znaczy. W p r z y p a d k u w y t w o r ó w w naszej w ł a s n e j kulturze u w a ż a n y c h tania są szczególnie w dawna c h a ł u p y b y ł a odczytywana t a k ż e i przez polskich 1979). J e d n a k ż e — o c z y m w s p o m n i a ł a m nie t r z e b a w i e d z i e ć , nie dlaczego przypadkowo by móc grupa wystąpić przestaje jej u ż y w a ć w „ z w y k ł y " s p o s ó b (w k u l t u r z e p r o s t e j o d s t ą p i e n i e od n o r m y jest a u t o m a ­ tycznie i antynormą); wszelkie blicznie w inne po drugie: unormowane prezentowane. gdy te teksty, Warunki z a k a z a c h d n i a codziennego, te spełnia: polskiej dość dobrze od n o r m y b ę d ą , sfery (Kunicka, mityczna opowieść jak często) pu­ obrzędzie, obyczajowości, 1979), j e d n a k ż e 2) o stworzeniu wyrażenia chłopskiej sługiwanie się jakimkolwiek tekstem w interpretacji świata. i chałupa konwenansu. jest w pracy Chału­ w y r a ż a po p r o s t u t ę s a m ą i kształcie By odczytać świata; jest inną t ę t r e ś ć zbyteczne werbalnym, m ó w i ą c y m et­ Bajburina d l a a n a l i z stricte s e m i o t y c z n y c h . pa nie j e s t tu i l u s t r a c j ą do m i t u kosmologicznego, co w podobnie (czy j e j p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w ) znana p r z y b i e r a ona nieco i n n y w y m i a r , t y p o w y mologię, (cyklicznie lub 1) c h a ł u p a nie w y ł ą c z a j ą c Symbolika chałupy w obrzędzie nologii odstępstwa systematycznie o budowie kos­ formą jest po­ Kosmosu, co w i ę c e j : ten tekst w o g ó l e nie m u s i a ł i s t n i e ć w b a d a n e j s p o ł e c z n o ś c i . T o c h a ł u pa-rzecz m i a ł a w niej w a r t o ś ć „ t r a k t a t u " z z a k r e s u c h ł o p s k i e j kosmologii. Odczy­ t a n i a tej t r e ś c i d o k o n u j e s i ę poprzez d r o b i a z g o w ą a n a l i z ę s e r i i „ n i e z w y k ł y c h " sobów czeń, użycia poszczególnych działań, pewne w wyniku których miejsca „święty w kąt" — chałupy tożsamą ze chałupie pewne do t z w . i n w a r i a n t ó w (wewnętrzny strukturą — pozwalają K o s m o s u , ale na takie w ł a ś n i e się jest z bardzo obszernego polisemantyczna; jednocześnie i virolokacja), a Kosmos, więc centrum — gospodarz; szereg człowieka, stości, modeluje wiele koncentrowaniu zainteresowań czy grupy chałupy: na wylocie", ł o ż y s k o — piec, przestrzen­ — (te d ó ł itd.), „niezwykłe" informacji, k t ó ­ np. ł o ż y s k o dziew­ chłopca w „świę­ rzecz jasna — przy dekodyfikacji korzysta Charakterystyczne, że i przez w w . organizację jednocześnie symbolice grupy wiele różnych ludzkich z a c h o w a ń na nawzajem strukturę dodatkowych semantyki r a m a c h dopuszczalnych i są konstrukcji: próg peryferie, góra i człowieka obejmują określenie prezentuje jej otrzymuje się ogólną także materiału). w (przeciwstawiane) spo­ pomiesz­ piec, i z b a —• p i w n i c a , i z b a — s t r y c h itp. c z y n k i z a k o p u j e s i ę p r z y progu, „ a b y b y ł a t y m k ą c i e " , bo to p r z y s z ł y czy wykorzystania jej elementy zewnętrzny, sposoby w y k o r z y s t y w a n i a c h a ł u p y re chałupy kontrastowane czy piec, c e n t r u m i z b y — Po sprowadzeniu ną elementów chałupa w strukturę (z różnych ww. obrzędzie symbolizuje przykładu: aspektów ( p r z y k ł a d o w o — pomijane kosmologicznej — np. rzeczywi­ wyrażanie, przy dzięki �257 RECENZJE tożsamości strukturalnej, d y s t a n s ó w określonych kiej semiotyczności tyzm społecznych, miejsc). T a w i e l o z n a c z n o ś ć kodu w poprzez chałupy zajmowanie potwierdza kulturze archaicznej, determinowanej komunikacyjnego, semiotyczności znacznie w założenie chałupie o jej wyso­ z r e s z t ą przez s y n k r e - wyższej, niż miała by ją s y m b o l i z u j ą c jedynie Kosmos. Chałupa w z a k a z a c h d n i a codziennego, n b . s y m b o l i z u j e człowieka, organizację tynormę", której zwierzęta, demony, grupy, funkcjonuje przynależność bogowie, mityczne konotacje do las, dość wyraźnie antykultury zaświaty (w etc.) b. jest t u ona t a k ż e Kosmos, jako wskazanie na „ a n - szerokim znaczeniu: doskonale obcy, widoczna, nie s ą t r u d n e do s t w i e r d z e n i a ; p r z y k ł a d o w o : a tzw. „nie siedź w do­ m u w c z a p c e j a k Ż y d " , „ n i e p o d m i a t a j ś m i e c i pod piec, bo p r z y j d z i e d z i a d i n a s r a " (wg m a t e r i a ł ó w М О Е 1983 г.). O c z y w i ś c i e dekodyfikacje Bajburina, oparte n a tzw. m o ż l i w i e d ł u g i m t e k ś c i e (tj. w i e l u w a r i a n t a c h p e w n e g o t e k s t u ) , s ą o w i e l e b a r d z i e j s z c z e g ó ł o w e od p o d a n y c h w y ż e j Osobną sprawą jest ilustracji. nazewnictwo o istotnej cesze tej k u l t u r y , j a k ą grywa to ważną skłania grupę Przyjmując w do w kształtowaniu słownictwem; SCS-ie: opaś, z reguły przycieś, w n i o s k i za w y j ą t k o w o mechanizm z ludzkich stwarzania symbolicznych danych leksykalnych, u w a ż a m nie chałupy. Wspomniałam zachowań: związków „zajęczą wbije usak, piec za s z c z e g ó l n i e nazw — się nóż w wargą" nazwy pomiędzy elementów, usak (na m a t e r i a l e drzwi domu r u s k i m jest tu za s z c z e g ó l n ą przyzwoitej rzej bazie z mechanizmem symboliki. Na desygnatami. zasługę Bajburina materiałowej semiotyzacji), marginesie: dane lecz jest wskazanie leksykalne generuje z wspomniany dziecko widoczne). na Oczywiście tego t y p u także nb. B a j b u r i n symboli­ semiotykę okiem widoczna, mechanizm wykorzystywał do r e k o n s t r u k c j i a r c h a i c z n y c h f o r m i i c h z a s i ę g ó w ; wierze­ urodzi s i ę takiej czy innej gołym na analizy m.in. (by o d m i t o l o g i z o w a ć symbolika odna­ p r a c y , oparte a wyciągane doskonale tylko można e l e m e n t y c i a ł a ludzkiego; p r z y k ł a d ó w w p r a c y jest w i ę c e j , j e d n a k ż e nie odczytanie przy ich które c i ę ż a r n e j , to to Od­ nazw się posłużyć itp. F r a g m e n t y desygnatów) w tym przypadku elementy domu s y m b o l i z u j ą ki u w a ż a m mógł interesujące, tożsamość wyżej podobieństwo p r z e k o n u j ą c e . P o d a m tu tylko jeden p r z y k ł a d : (podobieństwo — jeżeli cieś, s ą to już n a z w y z jej desygnatem. model kultury m o ż l i w i e archaicznej, Bajburin archaicznym leźć rolę części jest u t o ż s a m i a n i e narodzin i K. — go­ tejże Moszyński nie k r y j e faktu p o s i ł k o w a n i a s i ę jego d z i e ł e m ( M o s z y ń s k i , 1967). Znaczną część pracy poświęcił Bajburin technologii m a t e r i a ł u — r z e c z j a s n a —• n i e z a d e c y d o w a ł irracjonalne, techniczne — symboliczne; (synkretyzm kodu komunikacyjnego) ska techno-magiczne burin i układem konstrukcji. logią czy za zaledwie więcej jednak z logiką zaznaczyć, rozpoczęte, a w — zgodnie z p r z y j ę t y m J a k sądzę, fakt konstruowania ż e autor uważa pracy o chałupie ten budynku swe nad czy z a k ł a d z i n o w e j na r e k o n s t r u k c j ę (mit przez przede hipotezy, albo kładącego się bydła). Zjawiska m o ż l i w i e archaicznej wizji Ofiary jako „ o d k r y w a n i e świata specjalnych 17 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 te s t w a r z a j ą i zakładzinowe h i e r o f a n i i " czy „ c z e k a n i e rekwizytów o pow­ szansę S ł o w i a n i to w j e j m i t y c z n y m budowlane c h ł o p s k i c h m o t y w a c j i ) , lecz j a k o t w o r z e n i e umieszczanie problemowi, tu o interpretacji ofiary oraz t z w . z n a k a c h dobrego m i e j s c a ( z w ł a s z c z a Welesa-Wołosa?). nie s ą i n t e r p r e t o w a n e (to poziom jego techno­ stawia, jak twierdzi, dość ciekawej interpretacji. M y ś l ę szechnego n a S ł o w i a ń s z c z y ź n i e wymiarze Baj­ odpowiedzi. tylko p r z y k ł a d budowlanej zjawi­ i logiką badania — modelem tylko Nie s p o s ó b z a p r e z e n t o w a ć tu t r e ś c i r o z d z i a ł ó w p o ś w i ę c o n y c h temu wskażę doborze podkreśla w s z y s t k i m p y t a n i a , c h o ć f a k t y c z n i e s ą to albo dobrze u m o t y w o w a n e wyczerpujące Przy podział: racjonalne kulturze archaicznej istniały techno-symboliczne. pracy, zgodnym Należy w budowlanej. automatyczny u Bajburina na boski znak" ich przez g r u p ę b a d a n ą wartości „zalążka" Kosmosu po­ (kul- �258 RECENZJE tury). Nb. ich s y m b o l i k a nie nych: „złocistości" jest o d c z y t y w a n a poprzez p o d o b i e ń s t w o dukata i „złocistości" J a j a Kosmicznego s z y b c i e j „ p o e t y c k i e j " t r a n s f o r m a c j i ) , ale poprzez p o r ó w n y w a n i e ofiary z a k ł a d z i n o w e j wspólnego wsi ofiara n a k ż e bez w i ę k s z e j zakładzinowa: ulega naj­ — d a j m y n a to z „ p i e r e p i e l i c ą " czy „ d z i a d e m " , co p o z w a l a n a o d c z y t a n i e sensu: c h t o n i c z n o ś c i ХГХ -wiecznej cech fizycz­ (to a k u r a t (ziarno, k o ś c i , k a m i e ń zakładzinowa uległa szkody dla jej pierwotnego „ C e l n y k a m i e ń na fundament itp.). O c z y w i ś c i e daleko idącej — ich w kulturze chrystianizacji, jed­ s e n s u , co z i l u s t r u j ę p o l s k ą C h r y s t u s z nieba z e s ł a n y , pieśnią do którego b r z e g i s w e m i c h o d z ą w s z y s t k i e ś c i a n y . . . " ^ ( Ś w i ą t k o w s k i , 1950/51, s. 549). Na zakończenie łeczność Jak w istocie sądzę, dacze kilka Bajburin radzieccy hipotetyczny, struktur o t y m , co który zainteresowania trudno zweryfikować, trwania. To tego synkretycznego w ostatnie okresu powoli systemu efekcie w mem, w y m u s z a j ą o jaką spo­ tu rekonstruowana? archaicznych S ł o w i a n , a i inni ale także i oczywiście trudno jest to ba­ obraz sfalsyfikować. Za­ określenie istnieć jest mianem tzw. trafne: poza i inne, i faktyczne tak b y ł o ( k u l t u ­ „wielojęzyczność"; się wyspecjalizowane o k r e s i e j u ż nie szczególnie każde działanie z „języki", pierwotnego, m. in. techniczne ma techno­ mityczną „ j ę z y k i " , o ile n i e u l e g n ą s y n k r e t y z a c j i z p i e r w o t n y m syste­ na grupie w y p r a c o w a n i e n o w y c h form przekazu. J e d n a k ż e tura Х Г Х - w i e c z n e j w s i — mimo wszystko — jest znacznie bliższa a r c h a i c z n e j (m. i n . s a m a „ignoruje jest etnogenezą; przechodzi n a wydzielają tym s y m b o l i k ę ) ; nb. n o w e tury wątpliwości: tej c z ę ś c i k o d u k o m u n i k a c y j n e g o , k t ó r a b y w a o k r e ś l a n a długiego chłopska logia; budzić odczytanie interpretacji ś w i a t a k u l t u r y c h ł o p s k i e j X I X w., strukturami długiego trwania musiały ra może interpretacja świata poszukuje obrazu ś w i a t a podzielają r a z e m jest to c z ę ś c i o w e a właściwie słów t u chodzi, c z y j a siebie historię"), niż modelowi uważa za niezmienną, izolowaną, dynamicznej, w i e l o j ę z y c z n e j kul­ modelowi „kultury kul­ wyraźnie, amerykań­ skiej" X X w. Literatura B a j b u r i n 1981 Albert K . Semiotičeskij jołogia, K u n i c k a 1979 Ł o t m a n Jurij, 1979 i[w:] Materialnaja kul'tura i mi- przestrzeni domowej według tradycyjnych wyobrażeń ludo­ U s p i e n s k i Borys mechanizmie kultury, [w:] Semiotyka kultury, Warsza­ Kazimierz Kultura Stomma i mitología „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X I I I , z. 1. O semiotycznym wa. M o s z y ń s k i 1967 veščej Barbara Organizacja wych, 1977 status Leningrad. ludowa Słowian, t. I , W a r s z a w a . Ludwik Determinanty polskiej kultury ludowej XIX wieku, „Polska Sztuka L u ­ dowa", R . X X X I I I , n r 3. Ś w i ą t k o w s k i 1950/51 Pomoc Henryk sąsiedzka przy budowie, „Prace i Materiały E t n o g r a f i c z n e " , t. VIII-IX. Spis skrótów: МОЕ M i ę d z y u c z e l n i a n y Obóz Etnograficzny SCS język staro-cerkiewno-słowiański Gabriela Augustynowicz �259 RECENZJE I. G E O R G I E V A , Bylgarska narodna mitołogija, wyd. Nauka i ízkustvo, Sofia 1983. W y r ó ż n i o n a w r o k u 1984 n a j w y ż s z ą n a g r o d ą B u ł g a r s k i e j A k a d e m i i N a u k k s i ą ż k a Ivanički Georgievej go omówienia wą Bułgarów. niewątpliwie Bułgarska mitologia najważniejszych A u t o r k a nie rezygnuje kładzie stanowi ze encyklopedyczne­ starań, by rzecz i wady, związane m i e r z o n e g o nie t y l k o j a k o n a u k o w e , obfitości przykładów materiał ducho­ systemowo, ale książki do prezentowany kulturę ująć dzący niemal wyłącznie z wieku X I X i początków X X . T a „materiałowość" zalety, a l e j e d n o c z e ś n i e na próbę się na l u d o w ą pocho­ swoje nacisk ludowa składających źródłowy, ma większy pojęć, z samą koncepcją lecz t a k ż e i p o p u l a r n o n a u k o w e . zaczerpniętych z autentycznej dzieła, W za­ stosunku kultury ludowej komenta­ rze i i n t e r p r e t a c j e a u t o r s k i e n a l e ż y u z n a ć z a b a r d z o o s z c z ę d n e , s z c z e g ó l n i e w p i e r w ­ szej części książki. Stopniowo p e ł n i ą , co o c z y w i s t e , w ich udział zamykającym w tekście narasta, n a j w i ę k s z ą książki, pozwala bowiem czytelnikowi mniej wtajemniczonemu dzę z prezentowanej dziedziny zaś k s i ą ż k ę p o d s u m o w a n i u . J e s t to c e n n a na lekturę aktywną rolę zaleta w teoretyczną i stopniowe wie­ wzbudzanie jego zainteresowania. We „Wstępie" Georgieva w y j a ś n i a , kultury narodowej się miała światopoglądu nych stosunków bułgarskiej Powstanie Bułgarów od klasowych, samorodnej a średniowiecza mitologii u s t r o j u rodowego. N a s t ę p n i e po jako ludowej ludowej dla budowania jako system jednocześnie twórczości omawianej j a k i e znaczenie ideologia l u d o w a dla kształtowania uformowanie się kapitalistycz­ źródło (ludowych wiąże natchnienia pieśni, autorka zestawia m i t o l o g i ę bułgarskiej istotny ze ludową dla bajek, bogatej podań społecznością i religię, w y ż e j itp.). czasów oceniając p i e r w s z ą , ta ś w i a d c z y b o w i e m w e d ł u g n i e j o a k t y w n y m s t o s u n k u c z ł o w i e k a do o t a ­ czającego świata, o próbach duje o pasywnej postawie W tych mitu rozważaniach oraz m i t o l o g i i wotności na terenie opanowania sił w n i m d z i a ł a j ą c y c h , religia zaś decy­ c z ł o w i e k a , uzasadnionej poczuciem bezsilności i strachu. wstępnych poświęca porównawczej Bułgarii autorka i zwraca mitologii nieco uwagę pogańskiej na miejsca fenomen ogólnej teorii szczególnej i jej w s p ó ł i s t n i e n i a z ży­ chrześci­ jańską. Rozdział I — „Kosmos orgieva omówieniu wchodzących Podobnie w i w bułgarskich wierzeniach ludowych" — poświęca wyjaśnieniu skład bułgarskiej semantyki ludowej szeregu kosmologii j a k to c z y n i t a k ż e w r o z d z i a ł a c h przedstawień w następnych, bogatą (bluszcz, jemioła, innosłowiańskiego Zwierzęta wspomniane: motyw j a w o r , d ą b , orzech, potraktowane — dereń, czosnek, drzewa i rośliny nich mi­ w ludowym światopoglądzie, wyprowadzona z głóg, „przeklęte"), (jeleń, orzeł, w i l k , n i e d ź w i e d ź , k o ń , koza, ż m i j a ) . W s k a z a n e jest z w omówione Słońce, Księżyc, Gwiazdy, Ziemia, Drzewo Kosmiczne, Rośliny jabłoń, leszczyna, a jako o d r ę b n y każdego ważności. dokumen­ s z c z e g ó l n i e c h ę t n i e w s k a z u j e p r z y t y m analogie tologii g r e c k i e j oraz w k s i ę g a c h W e d y . W r o z d z i a l e j a k o o d r ę b n e h a s ł a s ą po k o l e i : Niebo, Ge­ przekonań ich hierarchii podając t a c j ę b u ł g a r s k ą , z r e g u ł y s i ę g a t a k ż e d l a p o r ó w n a n i a do m a t e r i a ł u i również niesłowiańskiego, i wierzeń miejsce funkcja, stosunek wobec c z ł o w i e k a i s p o ł e c z n o ś c i ludzkiej. I tak na p r z y k ł a d a u t o r k a zdaje sprawę z ludowej wizji na i z pośredniego księżyca, Niebo, Nieba z perspektywy ziemskiego z antropomorficznych człowieka, i to j e s t r z u t o w a n i a zoomorficznych Kosmosu (świat model ctwie •— d r z e w o k o s m i c z n e ludowym i w funkcji — u k a z u j e poprzez obrzędowej różne (drzewko podziale życia słońca g ó r n y , c z y l i N i e b o — Z i e m i a — Ś w i a t dolny, p o d z i e m n y ) , k o s m i c z n y l u d o w y świata miejsca Ziemi w trójdzielnym wyobrażeń jego w a r i a n t y w weselne czy drzewko zdobni­ „kumo- we"), z a p o z n a j e w r e s z c i e c z y t e l n i k a z b u ł g a r s k ą l u d o w ą s y m b o l i k ą z w i ą z a n ą z w y ­ mienionymi w y ż e j roślinami i zwierzętami. �260 RECENZJE Jako wyodrębniony podrozdział, m e n t ó w i s t o s u n k ó w " , potraktowane garów wełny, czenie w realizującej obrzędach związki weselnych pewnych ele­ jest o m ó w i e n i e roli w kulturze duchowej noszący Buł­ z siłami tytuł: „Mitologizacja chtonicznymi i pogrzebowych, i z płodnością, opozycyjność jej z n a ­ wobec lnu i konopi, u ł a t w i a j ą c y c h ł ą c z n o ś ć ze ś w i a t e m g ó r n y m , d a l e j — m e t a l i ( a p o t r o p e i c z n y c h właści­ w o ś c i ż e l a z a i m i e d z i ) , soli, ognia, w o d y (tu w y r ó ż n i o n e r o d z a j e w o d y w zależności od nabierana w jej mocy magicznej n p . nenačeta milczeniu). W y j a ś n i a n e przy k t ó r y m człowiek jest t a k ż e sam — nietknięta ludowe czy użycie czyni się m i a r ą myłcanata kategorii — czasu i przestrzeni, dla o t a c z a j ą c e g o go świata i stanowi jego c e n t r u m , czas u j m o w a n y j e s t c y k l i c z n i e , a sposoby p o k o n a n i a g r a n i c y ten — t a m t e n ś w i a t s ą ś c i ś l e z a l e ż n e od c z y n n i k ó w c z a s u i m i e j s c a . W rozdziale mediator świata II, noszącym kosmiczny", Bułgarów tytuł Georgieva „Mitologiczna zajmuje się (i p a r o m a j e j a n a l o g a m i ) , prezentacja jedną tylko uznając żmija. postacią Żmij z jako mitycznego ją za s z c z e g ó l n i e interesującą i c i e k a w i e i l u s t r u j ą c ą m i t y c z n y m o d e l ś w i a t a w r a z z jego k o m p l i k a c j a m i . T e k o m ­ plikacje i niekonsekwencje mitologii różnego bułgarską zaświadczoną Omówione u z n a j e a u t o r k a za r e z u l t a t g e n e t y c z n y c h pochodzenia, są tam w które źródłach kolejno złożyły s i ę ostatecznie XIX- i XX-wiecznych, z wyobrażenia dotyczące: nawarstwień na ludową jakich pochodzenia mitologię korzystała. żmija (różne w e r s j e ) , jego w y g l ą d u , s i e d z i b y oraz p r z y p i s y w a n y c h m u p r z e z l u d f u n k c j i . autorka c a ł k i e m niepotrzebnie niektórych kochanej decyduje się na komentarz z zakresu psychiatrii dla o p i s ó w kontaktu żmija z l u d ź m i ( m y ś l ę tu o t ł u m a c z e n i u motywu w żmiju" jako przechodzi n a s t ę p n i e niektórymi przykładu psychozy z ł a d e m , łamię wąż, w ze żmijem, z a ś i chałę wierzeniach W wionych maniakalno-depresyjnej). do i n n y c h postaci m i t y c z n y c h : lamii cechami zajmujących a raczej p r z e c i w n ą , dostrzegalną ł a t w o w totemu. ich Czasami mitycznych w i chały, istocie spokrewnionych pozycję odmienną, o d m i e n n o ś c i ich funkcji, ł ą c z ą c y c h z c h a o s e m . T u o m ó w i o n y jest t a k ż e , ł ą c z n i e ze o którym zakończeniu jednak autorka odnajduje rozdziału istotach i „za­ Georgieva podsumowuje zestawia jego dawną informacje je z m a t e r i a ł e m rolę żmija żmijem, słowiańskiego bułgarskie o niebułgarskim przedsta­ oraz po­ r z ą d k u j e n a d a w a n e t y m istotom w k u l t u r z e ludowej znaczenia. W kolejnym rozdziale III, zatytułowanym „Między życiem a śmiercią. d i w y , o r i s n i c e , choroby", G e o r g i e v a b i e r z e n a w a r s z t a t i n n e postacie z Samo- mitycznego ś w i a t a B u ł g a r ó w , p r z y c z y m ł ą c z e n i e i c h w j e d n ą g r u p ę nie w y d a j e s i ę w y s t a r c z a ­ j ą c o u z a s a d n i o n e . M i a ł a co do tego w ą t p l i w o ś c i t a k ż e s a m a a u t o r k a , skoro wała w zakończeniu poświęca rozdziału t a m samodiwom, ze które zwyczajowego można podsumowania. porównywać s a ł k a m i c z y b o g i n k a m i , n a co w s k a z u j e i c h z w i ą z e k nie funkcji strażniczek obudowanych ręką w ó d (źródeł ludzką). z naszymi odnotowuje uwagi dziwożonami, r u ­ z naturą, żeńska płeć, n a t u r a l n y c h i czesm, Georgieva zrezygno­ Najwięcej pełnie­ czyli w y p ł y w ó w różne sposoby t a k t u t y c h postaci z l u d ź m i , p o w o ł u j ą c s i ę przy t y m c z ę s t o n a odpowiednie literatury ludowej sumowuje, (pieśni, podania). W i e d z ę podkreślając ich zasadnicze o tych postaciach cechy, wśród nich wody, realizacji kon­ teksty demonicznych związek z pod­ dziką, nie t k n i ę t ą przez c z ł o w i e k a n a t u r ą . Podstawową funkcją istot demonicznych jest o k r e ś l a n i e l o s u ludzkiego. S ą to w i ę c terenie Bułgarii: o r i s n i c i , narečnici, siostry, n i e ś m i e r t e l n e , k t ó r y c h ka zestawia u k a z u j ą c t a k ż e analogie receñid siedziba bardzo bogaty m a t e r i a ł omówionych w następnej czy sudenici. Są znajduje się na k o ń c u źródłowy z terenów to zazwyczaj świata. bułgarskich u i n n y c h S ł o w i a n oraz w mitologii na trzy I tu autor­ i sąsiednich, greckiej, powstrzymuje s i ę j e d n a k od w y c i ą g a n i a z t y c h a n a l o g i i w n i o s k ó w g e n e t y c z n y c h lizy semantycznej. kolejności w i e s z c z k i losu, n o s z ą c e r ó ż n e n a z w y i od g ł ę b s z e j a n a ­ �261 RECENZJE W t y m s a m y m rozdziale Georgieva z a j m u j e się ludowymi personifikacjami cho­ r ó b (bolestí), postępowaniem magicznymi. Zwraca z nimi, ich obłaskawianiem, uwagę inne z w i ą z a n e z kultem n a to, ż e o b r z ę d y z innymi objętymi s ą one karakondžo. t y c h istot przypominają samodiw. W zakończeniu rozdziału zku leczniczymi praktykami dotyczące w omówione tej grupie s ą istoty m i t y c z n e postaciami o bardzo l u ź n y m mitologii bułgarskiej. zwią­ Nazywane S ą to d u c h y p o j a w i a j ą c e s i ę t y l k o r a z w r o k u w c i ą g u 12 d n i od W i g i l i i (Ignatovden) do J o r d á n a (Jordanovden l u b Babinderi), w c i ą g u tzw. po­ g a ń s k i c h , n i e c h r z c z o n y c h l u b d i a b e l s k i c h nocy. A u t o r k a s t w i e r d z a z a n i k a n i e w i a r y w te d u c h y pod k o n i e c w i e k u X I X i k r z y ż o w a n i e z wierzeniami w prawdopodobnie W związanych przejęte z mitologii g r e c k i e j . rozdziale postacie się wierzeń z nimi w a m p i r y i w i l k o ł a k i . P o d e j r z e w a i c h pochodzenie obce, I V „W świecie Georgieva m a r t w y c h . W a m p i r . S t o p a n . N a w y " •— charakteryzuje jako przynależne do świata omawiane „tamtego", a więc do ś w i a t a z m a r ł y c h , p o w r a c a j ą c y c h do ś w i a t a ż y w y c h , p r z y c z y m i t u z a s a d a t a k i e j k l a s y f i k a c j i w y d a j e s i ę d y s k u s y j n a , ze w z g l ę d u ku człowieka opiekuńcza do n i c h — n e g a t y w n a , stopana (gospodarza). na zasadniczą odmienność zagrażająca, w a m p i r ó w i naw, stosun­ a patronalna, Najpierw autorka zajmuje się wampirem, przy­ p o m i n a j ą c jego r ó ż n e d i a l e k t a l n e n a z w y s ł o w i a ń s k i e , w y m i e n i a o k o l i c z n o ś c i i p r z y ­ czyny, dla których wyobrażenia nieboszczyk może się wampirem, najpospolitsze się, Tu na jest t a k ż e w i l k o ł a k niektórych dostrzega możliwość rowników stacią wampirów, wylicza w y m i e n i a wreszcie stosowane przez l u d wobec w a m p i r ó w ś r o d k i zapobiegawcze. rom, wyglądu stać ich cech fizycznych i zachowania omówiony dotyczące (vrkolak) terenach Słowiańszczyzny krzyżowania się wierzeń i czarownice, k t ó r z y w różnych zwierząt j a k o istota i ptaków demoniczna pokrewna identyfikowana z nimi. wampi­ Georgieva o wampirach z wierzeniami w cza­ roli „ ż y w y c h w a m p i r ó w " p o j a w i a j ą s i ę pod (strzygi). P r z y c h y l a s i ę k u tezie słowiańskim o po­ pochodzeniu w i e r z e ń o w a m p i r a c h . Równie przedstawia zane jest dziećmi szczegółowo, choć autorka książki ze zmarłymi n i e t a k obszernie nawy, nie chrzczonymi dziećmi, z a b i t y m i . S ą to i s t o t y s z c z e g ó l n i e położnic (do 40 dni i b y d ł a . O b o k naw, mitologii fikacją morawa porodzie) dla blisko na uboższy których martwo niebezpieczne noworodków, materiał, pochodzenie urodzonymi, dla b r z e m i e n n y c h a także dla związane ze demoniczne śmiercią. Do kobiet, innych będące nich należą ze śmiercią Podobną ma pozycję też s w o j ą z a j m u j e t e ż Nežit węższą personi­ mora — lub polski (Nieżyt), specjalizację ludzi ludowej (w r ó ż n y c h w e r s j a c h t y c h n a z w ) , p r z y c z y m j a k o i c h o d p o w i e d n i k związkiem zwią­ porońcami, w y w o d z i s i ę od z n a c z e n i a „ ś m i e r ć " , w s p o t y k a s i ę jeszcze i n n e postacie względnie wskazuje Georgieva Marzannę. poza i których nazwę bułgarskiej śmierci, po ze w z g l ę d u istoty demoniczne, który personifikuje ból z ę b ó w . N a j w i ę c e j u w a g i p o ś w i ę c o n o w t y m r o z d z i a l e postaci stopana, kuńczego (patrona, zarówno z obiektami jak i natury rosyjskiego domowego). Istnienie tej c z y l i d u c h a opie­ postaci związane ś w i a t a kultury (domami, b u d y n k a m i obejścia (drzewami, źródłami, polami, lasami). Stopan mógł bywa gospodarczego), ukazywać się w r o z m a i t y c h k s z t a ł t a c h , n a j c z ę ś c i e j j e d n a k p r z y b i e r a ł w y g l ą d w ę ż a . Z a b i c i e takiego w ę ż a p o c i ą g a ł o z a s o b ą ś m i e r ć k o g o ś z r o d z i n y tego, co stopana głowy domu. Siedziba opiekuna lokalizowana była do niego wiązano odegrał pod progiem przez komin. W stopana rolę ze i p o m y ś l n o ś ć rodu. regionach przodkiem istotną. W swym rodu, Bułgarii który nowym zabił, najczęściej z. budynkiem lub przy ognisku, a o p u s z c z a ł niektórych zmarłym szczególnie domowego z w i ą z a n e g o w w on d o m i sposób dbał wchodził jednoznaczny przeszłości wcieleniu — mieszkalnym on tegoż o rodu zdrowie �262 RECENZJE Pewne w roli podobieństwa pozytywnej szałych wiążą budynkach. Według złożenia síopano z tałasomem, który mógł występować ( o p i e k u ń c z e j ) , ale t a k ż e negatywnej, s z k o d z ą c e j , np. w Georgievej pojawienie ofiary (ludzkiej lub z a s t ę p c z e j ) jest on z w i e r z e n i a m i o s t r a ż n i k a c h się tałasoma było przy wznoszeniu b u d y n k ó w zakopanych skarbów. opusto­ rezultatem albo Tak więc wiązany o ile i jego f u n k c j e m o g ą b y ć w y j a ś n i a n e k u l t e m p r z o d k ó w , t a t a s o m — nie, ze stopem względu n a o d m i e n n e pochodzenie. B u ł g a r s k i e g o stopana u k a z u j e a u t o r k a n a s z e r o k i m tle p o ­ równawczym, odpowiedniki powołując s i ę n a jego m o ż l i w e rosyjskie, ukraińskie, b i a ł o r u s k i e , a t a k ż e polskie (dziad). Z a k o ń c z e n i e r o z d z i a ł u z m i e r z a do p o d s u m o w a n i a ludowych poglądów Bułgarów na temat duszy i śmierci, a w przedstawionych wierzeniach w s k a z y w a n e s ą ś l a d y a n i m i z m u i totemizmu. O s t a t n i , nie n u m e r o w a n y r o z d z i a ł nosi t y t u ł „ S i a d y mitologii p o g a ń s k i e j w c h r z e ­ ścijańskim kulcie świętych", wymienionych w Jerzego oraz ś w . Modest tytule Welesa a zawiera parę kultów, w (Wołosa) (identyfikowany i zestawień kilku postaci tym: P e r u n a i ś w . Ilii (Eliasza), św. również Vlasa, którego z odpowiednikiem konujące jest umieszczone proces na We koniec mógł „Wnioskach" sformułowanych dokenać tych r o z w a ż a ń kult jakiegoś bóstwa wzajemnych w p ł y w ó w próbuje przebiegać stwierdzenie pogańskiego w sposób na k o ń c u książki rekonstrukcji ludowej mitologii konsekwen­ autorki, że z kultem skomplikowany. wstecz na się głównie siły i możliwości p r z e k a z y w a n y m za p o m o c ą gijnego, z n i s z c z e n i a poprzedniego s i ę do niego. B u ł g a r s k a socjalnego. cjacyjne. W l u d o w a jest rozmaitych k o d ó w : U podstaw omawianej mitologia autorka systemu w i e r z e ń , systemem się uchronić wierność uważa religijnym podstawom przede spełniać lud bułgarski w s z y t k i m te odnaleźć można odkrywa ślady pir). N i e brzmi to Georgieva żmij, ta-kich k u l t ó w własność zastanawia ponieważ się także ogólnosłowiańską nie nad mitologia pod problemami (np. ż m i j - s m o k ludowa Ivanicki względem motywy (m. chleby in. fresk technicznym zdobnicze dokładnie, genezy mogą nadal (wam­ z jakiej opisanej Słowian, obrzędowe, przedstawiający zarazę, także ikonę jako postać (samodiwy), per­ mitologii. Prabułgarów oraz negatywna, jeszcze inne za głowice niszcząca), późniejszą (orisnice). G e o r g i e v e j w y d a n a z o s t a ł a w formie i interesująco z przedmiotów dobranych szereg ilustracji, bar­ zna­ przed­ k u l t u r y materialnej (w t y m s y m ­ k r z y ż a , p t a k a , o r n a m e n t y h a f t u ze s t r o j u lasek pasterskich), p r z y k ł a d y czarownicę n i e w y r a ź n y , a l e za to b a r d z o s u g e s t y w n y m które oko o b w o l u t ą , z a o p a t r z o n a j e s t w bole k o s m i c z n e : s ł o ń c a , k s i ę ż y c a , m o t y w ludowego, choćby współczesności inne z a ś z a m i e r a j ą wiadomo mitologicznych antyczno-słowiańską dzo a t r a k c y j n e j . P o z a p r z y c i ą g a j ą c ą stawiających: światopoglądu, orisnice), i n f i l t r a c j ę mitologii a n t y c z n e j do s ł o w i a ń s k i e j komitych natomiast s y s t e m u m i t ó w . N i e k t ó r e z o m ó w i o n y c h postaci m i t y c z n y c h u w a ż a inne z a k o n t a m i n a c j ę Bułgarska Z a ż y w o t n e we ini­ przed­ jest t a k a ocena. C z y z p e r s p e k t y w y ż y w e j t r a d y c j i u s t n e j ? niej nawarstwienia s y s t e m ó w późnoantycznego za ludowego (samodiwy, przekonująco, spektywy f o r m u ł o w a n a Widzi w światopoglądowym. reli­ obrzędy przed podejrzeniami o f r a g m e n t a r y c z n ą elementy f u n k c j e estetyczne dosto­ polistadialnym, c h r z e ś c i j a ń s k i c h , j a k a n i m i z m , totemizm, s z a m a n i z m oraz k u l t p r z o d k ó w , stara światopo­ chrześcijań­ kulturowego, kalendarzowego, szeregu m i t o l o g e m ó w mitologii podstawie do g l ą d u k s z t a ł t u j ą c e g o s i ę w okresie ś r e d n i o w i e c z a , k i e d y to ś w i a t o p o g l ą d sowywał nie świętego, Georgieva przypomina, że Bułgarów ź r ó d e ł z X I X i p o c z ą t k ó w X X w . R e k o n s t r u k c j a odnosi ski, nie m a j ą c też z g r e c k i m Hermesem), dalej A r t e m i d y i ś w . dokonanych p o r ó w n a ń p o w o d u j ą , że najbardziej prze­ zawsze da s i ę i d e n t y f i k o w a ć a św. bywa Mariny, Dionizosa i ś w . Trifuna. R e z y g n a c j a z solidniejszej analizy i w cji pewna p o w i e r z c h o w n o ś ć panteonu następnie dojącą diabła, o b r a z u j ą c y czumę, św. Krzysztofa z końską inny, ikonograficzne wprawdzie czyli dosyć personifikowaną głową), niektóre rekwizyty obrzędowe �263 RECENZJE <chorągiew weselna). portretowymi gatymi Tego rodzaju ilustracje współczesnych ludowych przypisami, p o w o ł u j ą c y m i się na skie, o charakterze m a t e r i a ł o w y m , p i s a c h t y c h zamieszczono przeplatane informatorów. wykorzystane a także są może b y ć bardzo zdjęciami opatrzona źródła, nie jest tylko ludowej, pomocny obrzędów, świata dla specjalistów, bo­ bułgar­ na odpowiednie opracowania. W przy­ m. in. wiele s t r e s z c z e ń oryginalnych l u d o w y c h i w i e r z e ń . D o ł ą c z o n y indeks w a ż n i e j s z y c h h a s e ł i m o t y w ó w terialnej, medycyny świetnymi Książka opowieści z zakresu kultury m a ­ demonów, a także haseł korzystających z dzieła imiennych, dla potrzeb naukowych. Mimo pewnych tyczności mankamentów : nie dość spójn e wywodu, przejawiających się czasami prezentowanego m a t e r i a ł u , a t a k ż e r ó ż n y c h w chao- wątpliwości co do sposobu i n t e r p r e t a c j i a u t o r k i , c a ł o ś ć n a l e ż y u z n a ć za r z e c z g o d n ą szczególnej uwagi inspirujący i polecenia t a k etnografom, j a k i folklorystom. k r o k w k i e r u n k u p o ż ą d a n e j s y n t e z y l u d o w e j mitologii Stanowi ważny, słowiańskiej. Krzysztof R U D O L P H P E T E R S , Islam History, Uświęcony oni, religijną że w muzułmańską ludy ciągu działalność tureckie i mongolskie w siłą niowieczu nie zbrojną decyzji najeźdźców rodzaj czasem of Jihad in Modern przejścia na mongolskich dzących w samego one w świętej islamu, nieraz na na dysponujące którzy islam tam było podbitym wojny, przykłady w różnych krain średniowieczu liczne n i e r a z bez p o r ó w n a n i a właśnie bowiem lektury Wszystko te po­ przykła­ postępowanie średnio­ przez nich m u z u ł m a ń s k i m jest ze Iranie. skomplikowanym w Europie, interpretacje a także zjawisk przepisy śred­ — i w Polsce, jak sporo kulturowych zacho­ T y m ciekawsza wydaje się zatem praca R . P e ­ wojny m u z u ł m a n ó w i konfrontacji kolonializmu w X I X i X X w. Przede pierwsza część książki, w której wojenno-religijną doktrynę z punktu widzenia poszczególnych szkół Rozmaicie religia poprzez p o s t ę p o w a n i a . W o k ó ł tej d o k t r y n y , p o d o b ­ czyli ś w i ę t e j doktryny z r e a l i a m i europejskiego j a k i przekazami ich nawrócone dotarli. K l a s y c z n y m połączonej narosło opaczne świecie muzułmańskim. warta uważnej tu wy­ Dowo­ dzisiejszych m u z u ł m a n ó w wypracowali w g ł ę b o k i m doktryny dokoła Rzutują się Proroka zaakceptowały głębi Azji, obszarach terytoria z o s t a ł y Wskazuje z g o r ą c o temu przeczy. i na niektórych Rozległe niż muzułmanie, t e r s a n a t e m a t istoty dżihad, zaś Doctrine muzułmanów czasy i m i e j s c e — r e g u l a m i n e m jak i mitów. tylko podboju. misyjną. T y m niemniej przodkowie n a owe The zbrojny podbój łączy się dziś najchętniej na fakt, że w i a r ę dobrowolnej wiecznych wieków się drogą a także tężniejszą dem doktryną islamu. Wielu w s p ó ł c z e s n y c h rozprzestrzeniała Afryki, Colonialism. T h e H a g u e — P a r i s — N e w Y o r k 1979, M o u t o n P u b l i s h e r s . znawcami dzą and Wrocławski interpretowano, posługując tej wszystkim autor analizuje muzułmańskich. się zarówno Koranem, tradycji. jaki wybuchnął w V I I w . m i ę d z y M a h o m e t e m i g r o m a d ą jego z w o l e n n i k ó w , z b i e g ł y c h do zaczęło się od niewielkiego miasta-oazy J a t r i b oraz m i e s z k a ń c a m i k u p i e c k o - p ą t n i c z e j czątku, dość niemrawo, ograniczając n i c z y c h i p o r y w a n i a sobie n a w z a j e m gdzieś pośród konflikt religijnego pustyń nowej, agresywnej i suchych zbrojnego, M e k k i . W o j o w a n o , p r z y n a j m n i e j z po­ się zrazu do tradycyjnych w y p a d ó w stad. P o j e d n e j i po d r u g i e j stronie ciach brały udział grupy koczowniczych miniaturowy konfliktu beduinów liczących na łup. A jednak w i z j o n e r a z jego o j c z y s t y m m i a s t e m , gór Półwyspu p o t ę g i . M i a ł a ona n i e b a w e m rozbój­ w Arabskiego, stał się star­ ten rozgrywany początkiem zawładnąć Afryką Północną i Hisz­ p a n i ą , u p o k o r z y ć B i z a n c j u m i zmiażdżyć sasanidzkich w ł a d c ó w Iranu. K a ż d e z w y - �264 RECENZJE darzeń małej wojny Jatrib-Medyny z Mekką resztę plemion arabskich Mahometowi, użyto tworząc doktrynę Arabów wywodom wysiłek z istniej Petersa, niewiernymi, miejsc ó w termin w temat także muzułmańskie określa celu. A poprzez atakowanie ich, ich j ę z y k u a r a b s k i m i czy p o ś r ó d znaczenia określonego kultu, niszczenie ją na do w a l k i nie u w a ż a j ą wają oznacza zgoda prawo zmierzający podporządkowujących dżihad. Co jednak d o k ł a d n i e mych i serii w a l k , nie t y l k o d o k ł a d n i e z a p a m i ę t a n o , l e c z bożków". słowa „dżihad"? w sposób ten zatem dżihad zagarnianie Lecz niektórzy czyjś może ich Jeżeli intensywny oznaczać własności, z klasyków „walkę burzenie islamu wojną". Natomiast „wojną większą", posiadającą charakter c h w a l e b n i e j s z y , j e s t w a l k a j e d n o s t k i ze z ł e m , ze z ł y m i s k ł o n n o ś c i a m i , a n a w e t b o ż n e studiowanie p r a w a k o r a n i c z n e g o . I n n i jeszcze pisarze m u z u ł m a ń s c y j ą a ż c z t e r y r o d z a j e d ż i h a d : ten, k t ó r y zaangażowany i w prawa, wiodą „wojnę „wojnę języka". C i , którzy ręki". którzy walczą wyrusza „wojnę miecza" na zdobycia łupów lub Natomiast siłą w y m u s z a j ą „wojnę z niewiernymi przeciwko tylko dla złymi zachowanie dobra a okrycia w się sercu kryje sławą czy ataku stawały państwo w y s p u zamieszkane stwo. Ś w i a t jającą plemienne od samego p o c z ą k t u oraz obszar w o j n y (dar na których rządzili m u z u ł m a n i e drugiej — reszta ś w i a t a , mańscy al-harb). każdą czy wyznawcy na dwie przedmio­ enklawy n i e g d y ś n a judaizm lub podzielili prak­ sąsiadów, a na­ o b o j ę t n ą , czy Arabów-politeistów, p r o s t o t ą ludzi wczesnego ś r e d n i o w i e c z a al-islam) Do grupy przez l u d n o ś ć n a w r ó c o n ą bowiem wyłącznie zaspokojania muzułmańskie obszary religii P r o r o k a . I b y ł o r z e c z ą się tacy jednak zaświatach. p i e r w s z y c h w i e k a c h swojego istnienia s t ę p n i e rozszerzano porządku dopiero islamu. Ktokolwiek tycznie w o j n ę u z n a w a ł o za ś w i ę t ą . Uderzano na n i e m u z u ł m a ń s k i c h tem skłonnościami, miecza" p r o w a d z ą niewiernym, pragnienie z e m s t y — n i e c h nie l i c z y n a n a g r o d ę w W z m a g a s i ę ze s w o i m i na­ wyróżnia­ s e r c a " . K t o k o l w i e k poucza i n n y c h o t y m co dobre, a co z ł e . j e s t muzułmanie, chęć ich takiej b y n a j m n i e j z a n a j w a ż n i e j s z ą w obliczu B o g a . P r z e c i w n i e , n a z y ­ „mniejszą prowadzi „wojnę sa­ wierzyć Proroka z rozbra­ c z ę ś c i : obszar i s l a m u Do p i e r w s z e j k a t e g o r i i n a l e ż a ł y i gdzie o b o w i ą z y w a ł y z tym że niektórzy s k ł o n n i byli jeszcze w y r ó ż n i a ć k a t e g o r i ę pół­ chrześcijań­ zasady p r a w a średniowieczni {dar ziemie, koranicznego. myśliciele muzuł­ „ o b s z a r ó w traktatowych", których n i e m u z u ł m a ń s c y m i e s z k a ń c y z a w a r l i traktat z kalifem i płacili m u daninę (haradż) w z a m i a n za pozostawienie ich w spokoju. Wojna z niewiernymi była o b o w i ą z k i e m całej społeczności m u z u ł m a ń s k i e j . Przy­ w ó d c a tej s p o ł e c z n o ś c i , i m a m l u b k a l i f , w i n i e n o g ł a s z a ć z a t e m dżihad co n a j m n i e j raz w roku i k i e r o w a ć ekspedycję oraz piecznym niewiernym. słabość sąsiadom armii — muzułmańskiej przeciwko najbardziej u c i ą ż l i w y m W wyjątkowych lub z ł y stan okolicznościach, dróg w i o d ą c y c h niebez­ takich na terytorium imam miał prawo z ekspedycji z r e z y g n o w a ć . W p r z e c i w i e ń s t w i e do s u n n i t ó w podkreślali kierować szczególnie stanowczo, t y l k o s a m i m a m . A z a t e m ten że prawdziwą dżihad o d ł a m szyicki, który z n i k n ą ł w r o k u 873 i do d z i ś p r z e b y w a w u k r y c i u , mógł w i e r z y , ż e ostatni szyici osobiście z nie u z n a j e od tej jak wroga, imamów daty wojen o c h a r a k t e r z e d ż i h a d , c h o c i a ż u d z i a ł w w a l k a c h o dobro i s l a m u jest d l a n i c h r ó w n i e ważny i obowiązkowy. Ale w K o r a n i e znajdujemy na temat k o n t a k t ó w w i e r n y c h z niewiernymi zaleceń, które otrzymał rokowi właściwie sobie przeczą. W jakoby rozkaz stronienia nakazano prowadzenie jednym miejscu od pogan. z niewiernymi czytamy, W innym dowiadujemy dysput o Bogu że szereg Mahomet się, że Pro­ Prawdziwym. Ani s ł o w a — j a k d o t ą d — o w o j n i e . S y t u a c j a z m i e n i a s i ę po ucieczce M a h o m e t a z M e k ­ k i i osiedleniu s i ę w J a t r i b - M e d y n i e . M e k k a ń c z y c y z a c z y n a j ą n ę k a ć p r z y j a c i ó ł roka. T e n zezwala na zbrojny opór wobec n a p a s t n i k ó w , Pro­ lecz m a to b y ć w y ł ą c z n i e w a l k a w obronie w ł a s n e j . Nie p r o w o k u j c i e w r o g o ś c i — p o u c z a M a h o m e t . Zaprawdę, �265 RECENZJE B ó g k o c h a t y c h , co nie prowokują wrogości! I wreszcie cza", p o c h o d z ą c e j a k o b y z o s t a t n i c h l a t ż y c i a P r o r o k a , wzięli wyraźnie górę. Wysłannik z niewiernymi. Zabijajcie następują „wersety k i e d y to z w o l e n n i c y B o g a w z y w a w n i c h do b e z k o m p r o m i s o w e j bałwochwalców, gdziekolwiek ich znajdziecie, walki chwytajcie i c h , oblegajcie, z a s t a w i a j c i e n a n i c h w s z ę d z i e s i d ł a ! A j e ż e l i s i ę n a w r ó c ą , to ich wolno, którzy gdyż się Ktc Bóg wybacza nawrócą, winien stają brać i współczuje! się udział łeczność muzułmańską. mie­ miecza dla w was dżihad? Równocześnie nietykalni, Każdy, O d uczestnictwa w Mahomet podobnie jeżeli jak niewierni puśćcie ostrzega: ich zaatakowali spo­ w y p r a w a c h zaczepnych zwalniano nie­ l e t n i c h c h ł o p c ó w , p o w o ł u j ą c s i ę n a p r z e k a z T r a d y c j i (hadis), wedle k t ó r e g o Prorok o d p r a w i ł ż ą d n e g o w o j a c z k i czternastolatka. Z u d z i a ł u w w y p r a w i e w y ł ą c z a n o że miejscowego ani ludzi znawcę obłąkanych, prawa, sprawującego ani niewolników. sądy Gdyby b y ł b y n a r a ż o n y na stratę m a j ą t k o w ą . Z tradycji udział w wyprawie swojej ci, mienie. kadiego. niewolnik Nie zabierano zginął, jego tak­ w bój właściciel wiemy, że P r o r o k nie z e z w o l i ł n a żonie, Aiszy, tłumacząc i ż dżtriad d l a k o b i e t polega n a p i e l g r z y m o w a n i u do m i e j s c ś w i ę t y c h . Surowy czasów zakaz zwolennicy zabierania na wojnę fundamentalizmu młodych kobiet muzułmańskiego wypominają tym do z polityków naszych arabskich, k t ó r z y z a c h ę c a j ą d z i ś k o b i e t y do s ł u ż b y w o j s k o w e j . Nie szli na w y p r a w ę że nie mogli niewidomi, a także t y c h , k t ó r y c h nie s t a ć b y ł o a n i n a w ł a s n e g o punek. stałej Nie w zabierano domu także rodzinie n i a n o u d z i a ł u w dżihad młodego czołwieka. przyłączą chorzy i okaleczeni ani chodzić, ani jeździć konno. Z u d z i a ł u w l u d z i ubogich, środków do tego wojnie stopnia, zwalniano dalej wierzchowca, ani na n i e z b ę d n y którzy nie potrafiliby u t r z y m a n i a n a czas s w o j e j ekwi­ zapewnić nieobecności. pozo­ Zabra­ s y n o m s t a r y c h r o d z i c ó w , c a ł k o w i c i e u z a l e ż n i o n y c h od o p i e k i I wreszcie sprawa dłużników: wymagano s i ę do z b r o j n e j w y p r a w y , p r z e d s t a w i l i z e z w o l e n i e od nich, by od s w o i c h zanim wierzycieli. N a w y p a d e k , g d y b y polegli, p o w i n n i p o z o s t a w i ć w d o m u r o d z a j k a u c j i . Dżihad obowiązywała w i e r n y c h n a w e t w ó w c z a s , gdy b y ł a o g ł a s z a n a p r z e z i m a ­ m a , k t ó r y c i e s z y ł s i ę o p i n i ą c z ł o w i e k a z ł e g o i grzesznego, g d y ż s a m o było Świętej go przedsięwzięcie świątobliwe. rozprawy z niewiernymi pouczenia nieprzyjaciół, ż e oto nie armia wolno było muzułmanów rozpoczynać bez wyrusza w uprzednie­ bój przeciwko n í m z p r z y c z y n n a t u r y religijnej, a nie np. k i e r u j ą c s i ę c h ę c i ą g r a b i e ż y . P r o r o k z a ­ lecał, ażeby najpierw zaproponować poganom p r z e j ś c i e n a i s l a m . G d y b y s i ę zgo­ dzili, t r z e b a i m p o w i e d z i e ć , b y p r z e n i e ś l i s i ę n a t e r y t o r i u m k o n t r o l o w a n e zułmanów. W wypadku gdyby owi nawróceni na islam wojownicy przez m u ­ nie chcieli o p u s z c z a ć s w o i c h siedzib, n a l e ż y i c h ostrzec, ż e n a t y m m a t e r i a l n i e s t r a c ą . P o t r a k t o ­ wani zostaną bowiem tylko jako beduini-sojusznicy i wspólnota wiernych podzieli się z nimi tylko t y m ł u p e m , k t ó r y z d o b ę d ą w e w s p ó l n e j bitwie. A l e m o ż e s i ę zda­ r z y ć , że niewierni nie z e c h c ą p r z e j ś ć n a islam. M u z u ł m a n i e w i n n i ich w e z w a ć wtedy do p ł a c e n i a p o d a t k u p o g ł ó w n e g o . B y ł o b y odmo­ to o z n a k ą , ż e s i ę p o d d a j ą . W o b e c w y p ł a c e n i a p o d a t k u n a l e ż y r u s z y ć w b ó j . W ó d z w y p r a w y dżihad z przyczyn taktycznych zrezygnować z uprzednich apeli mógł naturalnie i religijnych negocjacji. G d y j e d n a k j u ż p r o p o z y c j e p o s t a w i ł , w t e d y n i e w i e r n i m i e l i p r a w o z a ż ą d a ć od niego dodatkowych informacji, takich jak szczegóły religii islamu lub w y s o k o ś ć podatku pogłównego. W s z e l k i e sposoby w a l k i b y ł y Mahometa używała pod dozwolone ł ą c z n i e murami al-Taifa. b r o ń palną. Nie wszyscy uczeni w piśmie z katapultami, których Rozszerzono to zezwolenie armia później zalecali stosowanie takich ś r o d k ó w i na to­ t a l n e j z a g ł a d y , j a k z a t r u w a n i e w o d y p i t n e j czy z a t a p i a n i e m i a s t w o d a m i r z e k . N i e chodziło jednak o w z g l ę d y h u m a n i t a r n e , lecz o p r o s t ą k a l k u l a c j ę , w w y n i k u k t ó r e j �266 RECENZJE można było więcej stracić bo w s z y s c y w r o g o w i e trzymani w w niewoli kosztowne Mając na muzułmanie. odszkodowania, na tym niż zyskać. Po zwycięstwie nie było jeńców, polegli. C o gorsza, w o b l e g a n y m m i e ś c i e mogli z n a j d o w a ć s i ę uwadze Tych śmierć wypłacane branie j e ń c ó w , wikłała zwycięskie rodzinom niewinnie powszechnie wojska islamu uśmierconych. nakazywano oszczędzanie nie­ l e t n i c h i kobiet, c h y b a ż e w z i ę ł y u d z i a ł w b i t w i e . N i e b y ł o n a t o m i a s t zgody co tego, czy m o r d o w a ć obłąkanych, mnichów, nieuleczalnie do chorych, kalekich, niewi­ domych, a t a k ż e r o l n i k ó w i s ł u ż b ę d o m o w ą . S z c z e g ó l n i e c i e k a w y m o ż e b y ć dla nas passus dotyczący rolników, istoty z n a t u r y j a k o b y r z e c z y w y ł ą c z o n e z konfliktu, nieodpowiedzialne, a p o ż y t e c z n e zarazem! T y c h w r o g ó w , k t ó r y c h n i e w o l n o z a b i j a ć , n a l e ż y w z i ą ć do n i e w o l i , c h o c i a ż wszystkich. Jeśli niektórych będzie z nich miał suwa się w tym jeńców wróg nie zechce p o ż y t k u —- n i e c h i d ą w o l n o ! d a l e j : skoro wódz decyduje wykupić, nie a muzułmanin nie J e d n a ze s z k ó ł k o r a n i c z n y c h p o ­ się na zwolnienie starców i mni­ c h ó w , to t r z e b a i m d a ć n a d r o g ę ż y w n o ś ć i p r z y o d z i e w e k . Majątek przytacza wroga s t a w a ł wypowiedzi się naturalnie w ł a s n o ś c i ą przedstawicieli r ó ż n y c h gminy szkół, muzułmańskiej. którzy zgodni są Peters co do n i e c z n o ś c i niszczenia b u d y n k ó w zdobywanych miast. Z t y m że, j a k wiadomo, bowie wcale burzycielską nie odznaczali pasją się zdobywców. w trakcie Wiemy swoich z szeregu zułmańskich, że zdobywcy arabscy częstokroć podbojów publikacji na ko­ Ara­ jakąś szczególnie temat miast mu­ o p a n o w y w a l i miasto i u ż y t k o w a l i je w jego d a w n y m k s z t a ł c i e . C z y j e d n a k w m y ś l d o k t r y n y w o j e n n e j n a l e ż a ł o niszczyć z a s i e w y i gaje owocowe, z a b i j a ć b y d ł o n a p a s t w i s k a c h ? C y t u j e s i ę dzieje podboju Syrii przez Abu wierni zawładną Bakra, który takich praktyk zabraniał, gdyż miał nadzieję, tą k r a i n ą . T a k t y k ę spalonej ziemi n a l e ż a ł o s t o s o w a ć tylko że wtedy, gdy m u z u ł m a n i e cofali s i ę . W zasadzie u c i e c z k a z p o l a b i t w y b y ł a s u r o w o w z b r o n i o n a , c h y b a ż e manewr lem. nie taktyczny. Wolno Niektórzy wolno teoretycy nigdy ustąpić było cofać s i ę przed liczebnie górującym stanowiła nieprzyjacie­ ś w i ę t e j w o j n y dowodzili, ż e 1 2 - t y s i ę c z n e j a r m i i z pola walki, gdyż takiej potęgi wiernych zwolenników Proroka nie p o k o n a n i k t n a ś w i e c i e . I n n i j e d n a k d o r a d z a l i , b y i m a m w y c o f a ł s i ę po p r o s t u w t e d y , gdy z g ó r y jest p e w i e n , ż e m u z u ł m a n i e Sporo d y s k u s j i w z b u d z a ł spośród niewiernych. Mahometa przekaz, wiercę. wspierał wedle Przytaczano oddział którego przegrają... problem ewentualnych Żydów Prorok przykład z plemienia odprawił sojuszników rekrutujących bitwy pod Kajnuka, oferującego W k o n k l u z j i doradzano k o r z y s t a ć Hunain, ale swe gdzie zarazem zbrojne się armię cytowano usługi z pomocy niewiernych tylko w inno­ służbach pomocniczych, a w i ę c z r z e m i e ś l n i k ó w i m a r y n a r z y w s p i e r a j ą c y c h a r m i ę . No i wte­ d y t y l k o , gdy s a m i pomoc z a o f e r u j ą . Otoczone przez innowiercze kraje państwo muzułmańskie sobie n a l i k w i d a c j ę h a n d l u z c u d z o z i e m c a m i . D o k t r y n a dżihad sprzedaży niewiernym takich towarów, które mogłyby ich nie mogło wszelako wzmocnić pozwolić zabraniała militarnie: n i e w o l n i k ó w , w i e l b ł ą d ó w i k o n i oraz o r ę ż a . B e z o k u p u t a k ż e m o ż n a b y ł o zwalniać jeńców jako niezdolnych do prokreacji, a więc bezwartościowych dla wroga, to mnichów i starców. O b s z e r n i e d y s k u t o w a n y m p r o b l e m e m b y ł t a k z w a n y aman, rowe lub indywidualne, zawieszenie dajbija. zawieszenia w przez muzułmanów czyli poręczenie zbio­ niewiernym. Z a modelowe b r o n i u z n a n o u k ł a d z a w a r t y przez M a h o m e t a z M e k k a ń c z y k a m i w H u - O zerwaniu zawieszenia broni d e c y d o w a ł a taktyczny ich udzielane gminy muzułmańskiej. broni, a uprzednio spokoju, m u s i a ł Gdy jednak otrzymał n i e u c z c i w o ś ć w r o g a albo imam decydował od n i e w i e r n y c h d a n i n ę przed r o z p o c z ę c i e m interes się na za pozostawienie działań wojennych daninę zerwanie zwrócić! �267 RECENZJE Ś w i ę t a w o j n a nie m o g ł a t r w a ć w i e c z n i e . M i a ł a d o p r o w a d z i ć do s y t u a c j i , w r e j a t a k o w a n i n i e w i e r n i albo d e c y d o w a l i ny muzułmanów n a p r a w a c h c z ł o n k ó w , albo s k i e j . S t a w a l i s i ę z a t e m dimmi, płacą im nymi drugiej pogłówne, dimmi przed wierców Ale napadem otrzymywali swoją wiarę, wyznawcy wrogów dżihad i bezprawiem jednak tylko Europie. W ewolucję islamu drugiej części s i ę pod po p r o s t u p a d ł a kruszyła ofiarą nie mają presją swojaków. Status mozaiści jasna książki Są podda­ bronić swoich poddańczy i wyznawcy naginano Peters do omawia wojny religijnej w europejskiego europejskiej muzułmań­ muzułmanów, manifestują. obowiązek gmi­ inno­ religii Z a ­ miecz. rzecz swojej się doktryna, k t ó r ą s i ę opiece aktualnych sposób wojowania" różne m i e w a ł doktryny m u z u ł m a ń s k i e j znalazły jej chrześcijanie, niejednokrotnie podobnie j a k i „ c h r z e ś c i j a ń s k i ale Proroka r a t u s t r y . D l a o p o r n y c h pogan p o z o s t a w a ł Zasady też poddawali n i e w i e r n y m i , k t ó r z y ż y j ą pod w ł a d z ą zachowują kategorii. któ­ s i ę n a p r z y j ę c i e i s l a m u i w e j ś c i e do na potrzeb, oblicza w wielu c z a s a c h , gdy w i e l k i e imperializmu. Część zaczęto imperia z nich ekspansji kolonialnej. Pod naporem wypracowywać dawnej przykładach zresztą wydarzeń przecież niespełna w 200 lat po w ę d r ó w c e M a h o m e t a do M e d y n y . Pierwszą mańskich czasów zrozumiałą i powstania reakcją pod średniowiecznej na inwazje europejskie tradycyjnymi hasłami ekspansji islam nieraz był opór dżihad, już ludów kończące bywał w muzuł­ się klęską. defensywie gorycz p o r a ż e k , takich j a k utrata P ó ł w y s p u Iberyjskiego i Sycylii. Teraz, w XIX-wiecznego imperializmu europejskiego, przypomniano ceniu, by m u z u ł m a n i e masowo emigrowali z opanowanych rów na sąsiednie uszczuplą terytoria zasoby bezbożnego pozostające gospodarcze systemu. Hasła wroga, do tej pod a sztandarami także masowej nie będą wędrówki w sobie o znał obliczu starym zale­ przez n i e w i e r n y c h Proroka. W Od i obsza­ ten sposób pod władzą musieli żyć pewnej chwili nawet — j a k d o w o d z i P e t e r s —• z a n i e p o k o i ł y k o l o n i z a t o r ó w f r a n c u s k i c h w A f r y c e P ó ł n o c n e j , którym zaczęły się w y l u d n i a ć w i e k u l u d n o ś ć opanowanej części kraju, rządzonej i poszczególny d y s t r y k t y . W l a t a c h 30-tych p r z e z n i c h A l g i e r i i m a s o w o p r z e c h o d z i ł a do przez A b d a l - Q a d i r a . jak zwrócili s i ę do o ś r o d k ó w p r a w a k o r a n i c z n e g o opowiedziały francuski gubernator Zarówno manów, s i ę , czy m u z u ł m a n i e wiernych krajów. A dalej, czy przeciwko Europejczykom „obszarów wojny". dzieli wykrętnie, i winni na czy bojąc przez przywódca wolnych Europejczyków w E g i p c i e i M e k c e , b y te tych obszarach tereny się narazić skolonizowane omawianej sułtanowi zatem, że m u z u ł m a n i e prowadzić znalazły książki uczeni w i jego a k t u a l n y m publicznie przez świętą się Dalej z Hiszpanii i Sycylii, szeroko prostu w y p ę d z o n o . Na omawiali przyczyny d a j ą c do w kategorii odpowie­ sprzymierzeńcom z b r o j n e j w a l k i dżihad kora­ „obszarem emigracji w y z n a w c ó w zrozumienia, że m u z u ł m a n ó w temat k o n i e c z n o ś c i władzy o b s e r w o w a ć zasady p r a w a masowej nie­ wojnę piśmie nicznego. T r u d n o w t a k i m b o w i e m r a z i e n a z w a ć s k o l o n i z o w a n ą A l g i e r i ę Proroka Algierii nie m u s z ą e m i g r o w a ć spod F r a n c u z ó w , j a k d ł u g o m o g ą pod i c h p a n o w a n i e m wojny". muzuł­ części m u s z ą e m i g r o w a ć ze s k o l o n i z o w a n y c h Zdaniem autora europejskim. Tłumaczyli zajętej ubiegłego niepodległej religii stamtąd ulemowie po woleli s i ę nie w y p o w i a d a ć l u b t ł u m a c z y l i , ż e t a k a e w e n t u a l n o ś ć nie m o ż e w c h o d z i ć w r a ­ chubę, Nie Peters w ponieważ inaczej dowodzi, szczególny Odsunięci wością od jako wiadomo, potoczyły że muzułmanie się sposób godził dawna w przegraliby opanowanych przez k o l o n i z a t o r ó w w interesy dotychczasowych r y c z ą popieranie sprawy że wprowadzony tę w o j n ę wyższych przywilejów klasa w ł a d c ó w , przez warstw politycznych, jako języka Anglików muzułmanów traktowani arystokraci m u z u ł m a ń s c y angielszczyzny pewno. brytyjskich nowy przez A n g l i k ó w p e w n y c h kategorii l u d n o ś c i m a ń s k i e j . Wprowadzenie na Indiach. porządek indyjskich. z podejrzli­ obserwowali hinduskiej, z go­ niemuzuł- u r z ę d o w e g o w miejsce języka �268 RECENZJE dworskiego Wielkich M o g o ł ó w stawało się dodatkową kracji muzułmańskiej, a zarazem furtką i urzędników klasami skłonnych do teraz w współpracy arystokracji muzułmańskich indyjskich rękodzielników, notabli imporcie i ich którzy dworów, własnych do k a r i e r y dla dumnej Europejczykami. Wraz Indii gorycz od p o k o l e ń tym wyrobów z barierą dla hinduskich bardziej przepełniała pracowali na że z najwyższymi serca potrzeby kolonizatorzy do I n d i i , co p o d c i n a ł o byli korzenie arysto­ businessmenów całej sfery ubożejących zainteresowani miejscowego rze­ m i o s ł a . Angielskie ustawy o w ł a d a n i u z i e m i ą b u r z y ł y dotychczasowy p o r z ą d e k sprzy­ jający interesom duskim szlachty kapitalistom muzułmańskiej. rolnym, którzy u z a l e ż n i o n e od siebie bezwzględniej c h ł o p s t w o . N i c dziwnego, Europejczycy i ich hinduscy s ł u d z y powstania Zarazem otwierały jeszcze pod h a s ł a m i dżihad pole działania zaczynali że i chłop m u z u ł m a ń s k i wierzył, iż są przyczynami wszelkich nieszczęść. zostały s t ł u m i o n e . Nie hin­ wyzyskiwać Pierwsze miał charakteru m u z u ł m a ń ­ skiej ś w i ę t e j w o j n y s ł y n n y bunt sipaj ó w z p o ł o w y X I X w. B r a l i w n i m u d z i a ł z a ­ r ó w n o wyznawcy hinduizmu, jak i islamu i bezpośrednia przyczyna wybuchu c h a r a k t e r r e l i g i j n y , l e c z p r z e c i e ż nie b y ł a to k l a s y c z n a dżihad. mieniu buntu gdyby Brytyjczycy nadal wyłącznie właśnie w w postępowali muzułmanach pierwszym rzędzie tak — wedle i n d y j s k i c h dostrzegali otaczał miała A j e d n a k po słów Petersa stłu­ — jak zarzewie n i e p o k o j ó w . kordon nieufności ze s t r o n y Ich kolonizatorów. W ó w c z a s to p o ś r ó d o ś w i e c o n y c h w a r s t w m u z u ł m a ń s k i c h r o d z i s i ę c h ę ć p r z e k o n a n i a A n g l i k ó w , ż e s ą w b ł ę d z i e . P o j a w i a j ą s i ę uczone t r a k t a t y , k t ó r y c h a u t o r z y d o w o d z ą , ż e z p u n k t u w i d z e n i a d o k t r y n y dżihad nie jest w s k a z a n e , ale n a w e t powstanie m u z u ł m a n ó w w I n d i a c h nie tylko byłoby wykroczeniem mu. C z y bowiem Brytyjczycy zabraniają gijnych? C z y b u r z ą meczety? przeciwko p r a w u koraniczne- muzułmanom Czy zabraniają życia wedle ich zasad reli­ p i e l g r z y m e k ? S k o r o nie, to w takim r a z i e pozostaje k w e s t i a o t w a r t a , k t o m i a n o w i c i e k r a j e m r z ą d z i . L e c z j e ż e l i n i e w i e r n i rządzą w sposób „rozejmu", dla m u z u ł m a n ó w znanego i u ś w i ę c o n e g o k o r z y s t n y , to ten u k ł a d j u ż od p o c z ą t k ó w wchodzi istnienia w kategorię islamu. Nie wolno go z r y w a ć . P o w s t a n i e m u z u ł m a n ó w p r z e c i w k o w ł a d z y k o l o n i a l n e j w I n d i a c h b y ł o b y zatem nawet bezbożnym buntem. Co przeciwko Anglikom, wszczynanego ligijnym m u z u ł m a n ó w więcej, w wypadku przez k o g o k o l w i e k jakiegokolwiek w Indiach, buntu obowiązkiem re­ j e s t s t a n ą ć w obronie w ł a d z y , g d y ż i s l a m n i e p o z w a l a b u n ­ t o w a ć się przeciwko sprawiedliwemu w ł a d c y . C a ł y ten w y w ó d miał przy okazji zachęcić m u z u ł m a n ó w cia s i ę n i e c h ę c i w z g l ę d e m nizatorów, warstwę rów t a k j a k to coraz to czynili skwapliwie lepiej i przedsiębiorców. odwrócenia sytuowanych Dodajmy sytuacji w i n d y j s k i c h do wyzby­ c y w i l i z a c j i Z a c h o d u , a z a r a z e m do u c z e n i a s i ę od od liczni n i e m u z u ł m a ń s c y urzędników siebie, kolo­ Hindusi, tworząc kolonialnych, k u p c ó w , bankie­ że b y ć m o ż e owe próby całkowitego stosunkach z kolonizatorami l e g ł y u p o c z ą t k ó w dzisiejszego Pakistanu. Wspomniane nie powiodły Peters poprzednio s i ę nie dowodzi, tylko próby powstania z uwagi że muzułmańskie pod na w y r a ź n ą szczepy sztandarem przewagę algierskie dżihad militarną wcale w Algierii Francuzów. nie p r a g n ę ł y w pełni p o d p o r z ą d k o w a ć s i ę w o d z o w i p o w s t a n i a , k t ó r y u s i ł o w a ł o d g r y w a ć r o l ę i m a m a i po­ bierać daniny. Podobnie i w Libii w ł o s k i m i nie z a w s z e u z y s k i w a ł y ośrodki muzułmańskiej k t ó r a od d a w n a c z e r p a ł a z y s k i z p o ś r e d n i c t w a t r z e m k r a j u . Z d a n i e m P e t e r s a dżihad z Włochami, ponieważ od w a l k i z kolonizatorami poparcie ze s t r o n y t u b y l c z e j l u d n o ś c i dawna nadbrzeżnej, m i ę d z y obcymi n a j e ź d ź c a m i a wnę­ l i b i j s k a m i a ł a dlatego p e w n e s u k c e s y w w a l c e akcję przejęły w swoje ręce ośrodki religijne sekty Senussich. W oporze p r z e c i w k o k o l o n i z a t o r o m niejednokrotnie pojawiał się u l u d ó w mu­ z u ł m a ń s k i c h element mesjanistyczny. T u i tam wierzono, że n a z i e m i ę zstąpił słaniec wiem B o g a , mahdi, tryumfy prorok, k t ó r y bezbożnych poprowadzi w i e r n y c h w cudzoziemców tłumaczono bój zwycięski. sobie o d s t ę p s t w e m wy­ Albo­ wyznaw- �269 RECENZJE ców P r o r o k a od i d e a ł ó w zułmańscy i ich „Turkami" rozgorzało „Mahdi" sudański proponując religijnych. K o l a b o r u j ą c y urzędnicy w to Pod XIX-wiecznym uwierzył w i m sojusze apostaci. z Europejczykami władcy takim hasłem Sudanie powstanie s w o j ą rolę imama. P i s y w a ł lub poddanie walki z mu­ bezbożnymi Muhammada Ahmada. do o ś c i e n n y c h władców, Zabraniał swoim pod­ d a n y m p i e l g r z y m e k do M e k k i , t w i e r d z ą c , ż e j e s t o p a n o w a n a przez h e r e t y k ó w . Ota­ c z a j ą c y go ś w i a t m u z u ł m a ń s k i e j s i ę jego z w i e r z c h n o ś c i . ortodoksji o g ł o s i ł natomiast mahdiego z Chartumu samozwańcem i odszczepieńcem. Jeszcze ministra bardziej n i e f o r t u n n ą wojny, Ahmada próbą wieku pozbyć się kurateli brytyjskiej. egipskich użycia al-Urabiego, do u z n a n i a dżihad idei dżihad próbującego w Niepowodzenia wyłącznie za w o j n ę była latach akcja egipskiego 80-tych ubiegłego skłoniły p ó ź n i e j s z y c h pisarzy obronną. W przyszłości jakiekol­ wiek ruchy antykolonialne w tym k r a j u m i a ł y j u ż charakter typowo nacjonalistycz­ ny. W czasie I w o j n y ś w i a t o w e j nie p o w i o d ł a s i ę z u p e ł n i e a k c j a s u ł t a n a k t ó r y jako kalif powiedzieli nych o g ł o s i ł dżihad ani m u z u ł m a n i e Afryki i Bliskiego tureckiego, przeciw aliantom. N a apele W i e l k i e j P o r t y nie z B a ł k a n ó w , ani wyznawcy islamu z k r a j ó w Wschodu. Sułtan nie znalazł poparcia nawet od­ kolonial­ w Mekce, a e m i r H i d ż a s u w y s t ą p i ł p r z e c i w k o jego r e g u l a r n y m w o j s k o m . Do nie serii n i e p o w o d z e ń wymienione przez Amanullaha, który związanych Petersa wyobrażał z ogłaszaniem poczynania dżihad w ekscentrycznego sobie, ż e po detronizacji X X w. władcy dodajmy Afganistanu, ostatniego z s u ł t a n ó w tu­ r e c k i c h m a szanse z o s t a ć k a l i f e m w s z y s t k i c h m u z u ł m a n ó w . W się okresie międzywojennym przed podnoszeniem żydowską Arabowie sztandaru i wobec dwuznacznej dżihad palestyńscy w obliczu przez d ł u g i zagrożenia polityki B r y t y j c z y k ó w . czas wzdragali przez kolonizację Ich przywódcy, wywodzący s i ę z w y k s z t a ł c o n y c h i z a m o ż n y c h sfer m i e j s k i c h , n i e c h c i e l i a n t a g o n i z o w a ć świętą w o j n ą A r a b ó w - c h r z e ś c i j a n , k t ó r y c h w Palestynie m i e s z k a ł o m n ó s t w o i k t ó r z y mieli i m p o n u j ą c y udział w ruchu nacjonalistycznym. U l e g a ł o fascynacji ś w i ę t ą w o j n ą jak pisze Peters — ubogie, arabskie chłopstwo Palestyny. Do ostatnich c z a s ó w P a l e s t y ń c z y c y w o l e l i t r z y m a ć s i ę z d a l a od k l a s y c z n e j , d o k t r y n a l n e j dżihad, d o w o d z ą c , ż e to r a c z e j s k r a j n e k o ł a ligijnym syjonistów — niemal wojny izraelskich kierują się re­ zacietrzewieniem. Peters twierdzi, że p o w t a r z a j ą c e s i ę apele w świecie arabskim wzywające do ś w i ę t e j w o j n y przeciwko imperializmowi czy t e ż syjonizmowi m a j ą charakter b a r ­ dziej sloganowy n i ż doktrynalny. W y c h o d z ą podchwytywane mas m u z u ł m a ń s k i c h . T r w a bowiem u l e m ó w , lecz s ą c h ę t n i e z a c i e k ł y konflikt f u n d a m e n t a l i s t ó w skich z tymi grupami zeuropeizowanych się apostazję lub religijną niejednokrotnie one z k r ę g ó w przez p o l i t y k ó w a r a b s k i c h j a k o p o p a r c i e i c h s t a n o w i s k a w polityków świata oczach muzułmań­ islamu, k t ó r y m zarzuca obojętność. Średniowieczne hasła świętej wojny są w i ę c narzędziem w wewnętrznych rozgrywkach świata muzułmańskiego. P r a c a P e t e r s a , a c z k o l w i e k nieco p r z e s t a r z a ł a pod w z g l ę d e m a n a l i z p o l i t y c z n y c h n a j n o w s z e j h i s t o r i i B l i s k i e g o W s c h o d u , j e s t d z i e ł e m d a j ą c y m w g l ą d w ten muzułmańskiej doktryny średniowiecznej, który ulegał w tologizacji i demonizacji w szczególnym F. EICKELMAN, mi- Europie. Leszek D. fragment stopniu The Middle East. An Anthropological Dzięgiel Approach, Engle- w o o d C l i f f s , N e w Y o r k 1981. PROBA SYNTEZY KULTUR AFRYKI PÓŁNOCNEJ I BLISKIEGO WSCHODU K u l t u r y m u z u ł m a ń s k i e B l i s k i e g o W s c h o d u i A f r y k i P ó ł n o c n e j to z a r a z e m w d z i ę c z n y i t r u d n y t e m a t d l a w y k ł a d o w c ó w k u r s u etnografii p o w s z e c h n e j , r e a l i z o ­ wanego n a uniwersytetach. W d z i ę c z n y , p o n i e w a ż w okresie p o w o j e n n y m etnogra- �270 RECENZJE fowie polscy najczęściej odwiedzali właśnie te obszary pozaeuropejskie. g d y ż p r z y p o z o r a c h j e d n o l i t o ś c i , j a k i e s t w a r z a i s l a m , s ą to k r a j e wane kulturowo, posiadające różnorodność ugruntowaną m i , s i ę g a j ą c y m i n i e r a z i t y s i ę c y lat. S z c z e g ó ł o w e gólnych regionów graficznym. trafiały się artykuły zróżnico­ tradycjami cywilizacyjny­ opracowania w s p ó ł c z e s n e tego o b s z a r u s ą n a d e r r z a d k i e w Częściej Trudny,, bardzo naszym traktujące problemach. Z u p e ł n i e brak natomiast o p r a c o w a ń poszcze­ piśmiennictwe wyrywkowo o etno­ wybranych ogólnych. M u z u ł m a ń s k a A f r y k a P ó ł n o c n a oraz B l i s k i W s c h ó d s ą o b s z a r a m i , k t ó r e w graficznej z dydaktyce uniwersyteckiej przyczyn politycznych, zarówno gospodarczych chrześcijaństwa, pulsy. T a m z n a j d o w a ł y zasługują i na poczesne historycznych. miejsce. O b s z a r ten j a k i islamu. Obie cywilizacje c z e r p a ł y się ich w s p ó l n e korzenie. R y w a l i z a c j a etno­ Wynika był stąd Europy to kolebką swoje im­ z Orientem z a b a r w i ł a historię znacznych połaci A z j i i Afryki. Uczeni europejscy niejednokrotnie podejmowali wania kultur muzułmańskich przedsięwzięć bywały Afryki Północnej próby syntetycznego i Bliskiego j e d n a k d a l e k i e od z a d o w a l a j ą c y c h . podsumo­ Wschodu. Efekty Im więcej tych narasta opra­ c o w a ń s z c z e g ó ł o w y c h , tym trudniej z d e c y d o w a ć się na u o g ó l n i e n i a dotyczące obsza­ r ó w od a f r y k a ń s k i c h w y b r z e ż y A t l a n t y k u po g r a n i c ę z a c h o d n i ą P a k i s t a n u . N a i w n e i pochopne u s i ł o w a n i a generalizowania dla w c z e s n y c h , X I X - w i e c z n y c h wym" z j a w i s k k u l t u r o w y c h tak charakterystyczne uczonych, u s t ę p o w a ł y później p o g l ą d o m o „ m o z a i k o ­ c h a r a k t e r z e tego o b s z a r u , m i m o k r ó l u j ą c e j i te p o g l ą d y n i e s a t y s f a k c j o n o w a ł y kapitulacji naukowej wobec skomplikowanego łowie naszego s t u l e c i a wiedzy ponownie etnograficznej na n i m religii uniwersalnej. A l e czytelnika, g d y ż w ł a ś c i w i e b y ł y tylko rodzajem zatem z j a w i s k a kulturowego. W drugiej po­ podjęto i antropologicznej wysiłki n a temat usystematyzowania społeczeństw skich i bliskowschodnich, m a j ą c nadzieję, że tym razem przynajmniej w dziedzinach k u l t u r y m o ż n a b ę d z i e o d n a l e ź ć w s p ó l n y mianownik. W do opasłego, napisanego skomplikowanym stylem stanu północnoafrykań- i zawierającego niektórych przeciwieństwie mnóstwo szcze­ 1 g ó ł ó w d z i e ł a C . A . O . V a n N i e u w e n h u i j z e , k s i ą ż k a D a l e F . E i c k e l m a n a jest z w i ę z ł a i d o ś ć b e z p r e t e n s j o n a l n a . A u t o r , profesor antropologii społecznej z New York versity, n a z y w a ją raczej rodzajem wprowadzenia w zagadnienia P i e r w o t n i e b y ł to c y k l w y k ł a d ó w , j a k i e E i c k e l m a n skiej, z m y ś l ą z a r ó w n o tykę antropologiczną, w y g ł o s i ł w telewizji amerykań­ o słuchaczu zaawansowanym, wprowadzonym w problema­ jak i o tym, który Zastrzega się, że ś w i a d o m i e nie u s i ł o w a ł wystąpień rzecz telewizyjnych bardzo o b s z e r n ą do p o g ł ę b i a n i a w formie stwem literaturą swoich Normalnie — jasna dopiero podejmuje studia nad — następnie nad zagadnieniem, zatem każdy bibliograficznych tego r o d z a j u p r a k t y k i i kulturą. „ u p r z y s t ę p n i a ć " swojego w y k ł a d u . przeredagował i przedmiotu. I d e ą E i c k e l m a n a jest z a c h ę c e n i e studiów syntetycznej. A przypisów Uni­ bliskowschodnie. rozdział autor uzupełniany odnośników wydawnicze które oraz książki jest w komentarzy raczej z a c i e m n i a j ą Serię uzupełnił czytelnika prezentuje tekście mnó­ dodatkowych. odbiór wykładu i d z i ś c o r a z c z ę ś c i e j d o m i n u j e t e n d e n c j a do p r z e r z u c a n i a s p i s u w y k o r z y s t a n e j ratury n a s a m koniec dzieła. T u jednak w ł a ś n i e system, j a k i z a s t o s o w a ł lite­ Eickelman, p r z y c z y n i a s i ę do tego, b y t e k s t s t a w a ł s i ę b a r d z i e j z r o z u m i a ł y . W ł a ś c i w i e p r z y p i s y tworzą wraz z zasadniczą argumentacją wet pogląd, przed że nieraz obecność zarzutem spłycającego integralną całość. Można piśmiennictwa uogólnienia. zaryzykować naukowego ratuje zasadniczy na­ tekst D l a polskiego c z y t e l n i k a rzecz j a s n a te k i l k a d z i e s i ą t p o z y c j i b i b l i o g r a f i c z n y c h , j a k i e autor z a l e c a do p r z e c z y t a n i a , to k s i ą ż k i i artykuły 1 taking najczęściej zupełnie niedostępne, C . A . O. V a n N i e u w e n h u i j z e , and Interpretation, L e i d e n 1971. z uwagi Sociology na brak of the bieżących Middle East. zakupów A Stock­ �271 RECENZJE literatury etnograficznej czy przynajmniej w i a d o m o ś ć dawniczym, traktującej Jak wielu rozumiał światową niegdyś te p r a k t y k i i termin nas wy­ również geograficzny przez literaturę dla czy i n n e j p o z y c j i n a u k o w e j n a b i e ż ą c y m r y n k u Zachodu. Eickelman „Middle na Termin lecz ich mieszka na co będzie nieprecyzyjny, przyjęty Afrykę już Północną, przez chociaż zgodzie z a r ó w n o z g e o g r a f i ą , uwagę, że niepodobna t y c h jako g ł ó w n e g o skupiska m u z u ł m a n ó w w faktycznie n a j w i ę c e j i wstępie, nader dziś świadomie zwraca niemniej W s c h o d z i e , jest n a d e r c e n n a . sztabowców, są bynajmniej w Równocześnie Tym ustala East". Obejmuje nim t e r m i n o l o g i c z n e nie zdrowym rozsądkiem. i brytyjskich naukową. obszarów traktować z o Afryce Północnej i Bliskim poprzedników, przez wymyślony socjologicznej o tej wschodnich krańcach l u b w r ę c z poza jego o b r ę b e m , n a P ó ł w y s p i e I n d y j s k i m skali ś w i a t o w e j , g d y ż omawianego i w terytorium Indonezji. A m e r y k a ń s k i profesor, m a j ą c y za s o b ą b a d a n i a p r o w a d z o n e w M a r o k u , a i w O m a n i e , nie ogranicza się jednak wcale z autopsji. U s i ł u j e uwzględnić zawsze udaje mu się czytelnikowi turowych. zdaniem to jakiegoś Przyznaje, są w i trzeba kłady, a uczciwie równomiernie najbardziej te reprezentatywne potem k s i ą ż k ę . do Fakt do i te problematyce piśmiennictwa bliskowschodniej badań naukowego obszarów dotyczącego prowadzonych na np. opisu Afganistanu znajdował się przecież u s t ó p Atlasu. Maroka c j a w ł a d z tego k r a j u po współczesne za do od Suezu. jest lekkie zwichrowanie proporcji w nader niewątpliwie bliższa, a piśmiennictwo Wykorzystanie skromne, wy­ nie muzułmańskiej pe­ orienta­ ułatwiały r o z w a ż a ń oraz uczonym uogólnień, w A f g a n i s t a n i e . D l a c z y t e l n i k a polskiego opisach E i c k e l m a n a może dodatkowym walorem książki, gdyż problematyka W y ż y n y niekąd wy­ wyraźnie, w argumentacji naukowej dalekosiężnych s i ę g a j ą c y c h n i e m a l ż e do P r z e ł ę c z y K h y b e r to mieć swoje k o l o n i a l n y c h oraz p r o z a c h o d n i a uzyskaniu niepodległości jego Można Natomiast systematyczna francuska czasów badania i s t w a r z a ł y bazę kul­ które Maroku zawsze w y d a j e się uzasadniona, jako że punkt ciężkości cywilizacji netracja etnograficzna zjawisk faktów, w Nie obiecuje nie c z u j e s i ę zbyt p e w n i e wschód rywkowe. Przewaga Magrebu, a szczególnie Maroka, nie nie z jakiego b u d o w a ł o d b i ł s i ę n a c a ł y m dziele. W i d a ć c h w i l a m i , ż e E i c k e l m a n w Eickelman zespoły jemu obszary. opisywanego fenomenu. doboru t w o r z y w a , długich że także znanych i inne geograficznie źródła dla krajów także przyznać, rozłożonego że w y k o r z y s t y w a ł jednak chwilami zastrzeżenia wyłącznie swoich r o z w a ż a n i a c h jak właśnie naukowe dotyczące Azji być nawet Irańskiej czasem jest n a m Środkowej czy po­ Afgani­ s t a n u z n a j d u j e s i ę w z a s i ę g u n a s z y c h bibliotek. Eickelman, jących przypuszczalnie pracownikach nauki, z myślą niemal o amerykańskich wyłącznie przedmiotu, mimo iż p o d k r e ś l a , że p o s ł u g u j e r o d ó w . Nawet francuskie publikacje, tak połaci się Afryki Północnej, przekładów wymieniane angielskich. p r z e z niego p i ś m i e n n i c t w i e syjskich na temat Azji obszerne, w s p ó ł c z e s n e się t a k ż e studentach i początku­ z anglosaskiej piśmiennictwem literatury innych z d a w a ł o b y się podstawowe dla są Daremnie korzystał rzadko. G ł ó w n i e natomiast zaś te, szukalibyśmy które w doczekały przytaczanym d a w n i e j s z y m czy w s p ó ł c z e s n y m j a k i c h k o l w i e k prac Środkowej czy Wyżyny Irańskiej. Ba, ignoruje Dupree, na temat Afganistanu*. M o ż n a ro­ zupełnie i wielokrotnie w y d a w a n e k o m p e n d i u m swojego rodaka, s t o r y k a i antropologa, L o u i s a na­ znacznych mieć hi­ zatem n i e k i e d y w ą t p l i w o ś c i co do r e p r e z e n t a t y w n e g o c h a r a k t e r u p r z y t a c z a n e j l i t e r a t u r y . Część pierwsza, w s t ę p n a , dawnych, XIX-wiecznych nej ma e k s p e d y c j i B o n a p a r t e g o do 2 przedstawiać w i z j e badanego obszaru w oczach p o d r ó ż n i k ó w i u c z o n y c h e u r o p e j s k i c h , p o c z y n a j ą c od s ł y n ­ Egiptu. Kreśląc sylwetki takich badaczy, jak Bur- L. Dupree, Afganistan, P r i n c e t o n , N . J . , 1973, l u b t y m b a r d z i e j p r a c a z b i o r o w a pod r e d a k c j ą L . D u p r e e i L. Albert, Afganistan in the 70s, New Y o r k 1974. �272 RECENZJE ton, B u r c h a r d t c z y L a n e , sposób tem. oddaje W atmosferę istocie jednak i Arabii. Zupełnie S m i t h czy Hurgronje, autor i kierunki jego tu brak sądzi, że w ówczesnych zainteresowań obraca głównie wstęp się wystarczający naukowych wokół Afryki Orien­ Północnej charakterystycznej aury eksploracji imperialnych zwią­ zanych z w y ś c i g i e m w g ł ą b A z j i , o w ą w i e l k ą grą, k t ó r a w t y m s a m y m okresie motorem kiego ekspedycji Stepu angielskich i rosyjskich na obszary W y ż y n y i Hindukuszu. Dla Eickelmana „Middle E a s t " tak była Irańskiej, Wiel­ naprawdę ciągnie s i ę od M a r a k e s z u i F e z u po K a i r i M e k k ę . N i e z n a j d z i e m y u niego a n i s ł o w a 0 niemieckich 1 związanej Dalsza próbach penetracji politycznej z nimi koniunkturze badawczej część wywodów i podróżniczej dla uczonych cesarskich Amerykanina, poświęcona badawczych funkcjonalistów na Bliskim Bliskiego Niemiec. k r y t y c z n e j ocenie Może n a j k l a r o w n i e j s z a jest Carletona Coona, oferująca zaiki". Poddając usiłuje wprost ma w temu niej w w krytyce badania przedstawiać jednak w polemizuje tej części miejsce sposób roboczych bliskowschodnie cała uczonymi prze­ przykłada­ niefortunnej uogólnień epok m i n i o n y c h kierunków pośredni z różnymi pracy krytyka chociażby głównych poczynań Wschodzie, staje s i ę c h w i l a m i m a ł o k o n u j ą c a , g d y ż autor p o s ł u g u j e się chyba dość przypadkowo dobranymi mi. syntezy wizję „mo­ Eickelman eksploracji współczesnej. reszta książki. i ich poglądami, Autor np. Wschodu nie Służyć niejednokrotnie jakie zawarli w przyta­ czanych przez A m e r y k a n i n a a r t y k u ł a c h i obszerniejszych studiach. Stara się u w z g l ę d ­ nić także prace w s p ó ł c z e s n y c h antropologów i etnografów bliskowschodnich. c z ę ś c i e j s ą to D i b a ń c z y c y i T u r c y , a l e t a k ż e c z a s e m n a u k o w c y i z r a e l s c y , się grupami czyłbym nej — Żydów-imigrantów owo co z Afryki zwracanie uwagi p r a w d a jeszcze Północnej. Do zasług na fakt, ż e dziś B l i s k i W s c h ó d nielicznej — grupy k u l t u r y tego r e g i o n u nie z a w s z e p o k r y w a j ą antropologów, Eickelmana doczekał których się z wywodami Naj­ zajmujący zali­ się w ł a s ­ poglądy uczonych na euroamery- kańskich. Część pierwszą, czownictwa. epokach wskazuje, tylko fragment mograficznie tworzą się przedmiotem ny wstępną, kończy Autor próbuje ludności r o z d z i a ł na temat pasterskiego pasterscy stanowili Bliskiego Wschodu i A f r y k i w nomadyzm Al-Murra w pasterski Orientu, tak omawianymi Arabii w buduje w sposób dyskret­ jak zresztą polemikę z będzie przykła­ poglądami tych a n t r o p o l o g ó w , k t ó r z y w sposób przesadny zwrócili u w a g ę na acefaliczne, méntame wśród Afryki systemy polityczne, opisane Czarnej, a potem m a j ą c e nowania godnością dających społeczności osławionej pasterzy. szczegółowo Bliskiego zasady r ó w n o ś c i Wschodu. Polemizuje także funkcjo­ z że zarówno przesadnie rozbudowane r ó w n o ś ć s p o ł e c z n a , to e l e m e n t y ideologii r a c z e j n i ż codziennej pasterskich n o m a d ó w pewnych elementów rodzimej w Bliskiego Wschodu. Uczony spotyka których interesie kultury, bynajmniej bywa nie tak ba­ genealogie, j a k i domniemana z tymi ludźmi, wiary­ społecznej, jaką głosiło wielu uczonych tyki życiowej renie n a j c z ę ś c i e j seg­ społeczności j a k o b y s t a ć s i ę k l u c z e m do z r o z u m i e n i a pasterskich Dowodzi, najpierw de­ stawali swojej książce. Wokół Saudyjskej ko- odległych Północnej. Dziś fascynacji c a ł y c h p o k o l e ń uczonych. E i c k e l m a n odmitologizować plemienia nawet j e j m a r g i n e s . A j e d n a k oni to, a nie l u d n o ś ć o s i a d ł a , to r o b i ł i z i n n y m i z a g a d n i e n i a m i dowego obszerny że nomadzi podkreślanie istotnych prak­ się w te­ ważności dla innych współplemieńców. C z ę ś ć d r u g a m a b y ć i n t e r p r e t a c j ą s t a n u obecnego k u l t u r o m a w i a n y c h o r a z p r ó b ą s p o j r z e n i a n a te k u l t u r y o c z a m i i c h s p o ł e c z e ń s t w . E i c k e l m a n p o r u s z a t e m a t ideologii p r a k t y c z n y c h , a w ł a ś c i w i e obszarów ponownie światopoglądów społecznych tak g ł ę b o k o z a k o r z e n i o n y c h , ż e n i e r a z n i e u ś w i a d a m i a n y c h sobie w s z c z e g ó ł a c h . R z e c z y , k t ó r e w d a n e j k u l t u r z e s ą „ o c z y w i s t e " do tego s t o p n i a , ż e s i ę o n i c h n i e m ó w i , s t a j ą s i ę dziś przedmiotem b a d a ń antropologa t a k ż e i n a B l i s k i m Wschodzie. Szczególnie, �273 RECENZJE ż e te ideologie p r a k t y c z n e u l e g a j ą z d a n i e m a m e r y k a ń s k i e g o p r o f e s o r a o w i e l e niej ś w i a d o m y m manipulacjom, w y n i k a j ą c y m n y c h czy nawet s p o ł e c z n y c h . E i c k e l m a n z przemian politycznych, w r a c a do z a g a d n i e n i a u s t r o j u plemiennego, t y m razem najpierw na przykładzie częściowo dziś już osiadłej społeczności skiej Bni Bataw przynależności z Maroka, do falicznego a potem B e d u i n ó w poszczególnych pasowo-obozowych trud­ ekonomicz­ członów Cyrenajki. plemiennych, Dowodzi, paster­ poczucie czy w s p ó l n o t wy- u l e g a ł o przemianom w c i ą g u d z i e j ó w . W y k a z u j e , ż e teoria ace- ustroju segmentarnego, z a k ł a d a j ą c a rodów że idealną równowagę między poszcze­ g ó l n y m i r o d a m i , n i e jest i n i g d y nie b y ł a w t y m w z g l ę d z i e p r a w d z i w a . D a j e t a k ż e p r z y k ł a d y d o w o d z ą c e , że faktycznie p o k r e w i e ń s t w o i powinowactwo poprzez kobie­ ty m a u l u d ó w A f r y k i P ó ł n o c n e j w a ż n e z n a c z e n i e , n a w e t w b r e w t e m u , co n i e k i e d y opowiadano badaczom rozdziałach wactwem Eickelman czy p o k r e w i e ń s t w e m rodzinnych nością układów. rodzinną regiem europejskim słynnego ze o w z Afryki wzajemną Bliskim przynależ­ Posługuje się sze­ zna­ Sharqawa wywodzącej wynikającym z fizycznej i współpracujących. z przedmieść W s c h o d z i e do s c h e m a t ó w od p o z a ­ lojalność Bejrutu się bliskości P r z y t a c z a opisy są­ m i a s t a , badanego oraz T u r c j i E i c k e l m a n przestrzega przed p r z y r ó w n y w a n i e m t e r m i n ó w p o k r e w i e ń s t w a na powino­ zależności o b r ę b i e zwartej dzielnicy m a r o k a ń s k i e g o Clifforda Geertza i r o z w a ż a n i a dalszych P ó ł n o c n e j , przede w s z y s t k i m ze wspólnoty mieszkających W do c z y n i e n i a z się w Pisze zatem o w s p ó l n o c i e poczuciu sobą siedzkiej^ w s p ó ł p r a c y przez fikcyjnym, zmieniającym zaczerpniętych marabuta, g r u p l u d z i , stale koczowniczych. mamy t a m , gdzie g r a n i c z y ona z m i s t y f i k a c j ą . nego sobie n a j l e p i e j M a r o k a . od obozowiskach P o prostu w y p a d a t ł u m a c z y ć nawet przykładów, w twierdzi, że niejednokrotnie pojmowania p o k r e w i e ń s t w a i Iranu. używanych rodzinnego typo­ w y c h dla k u l t u r y e u r o a m e r y k a ń s k i e j . Wielu uczonych — mimo woli p o s ł u g u j ą c się własną zach tradycją k u l t u r o w ą — nadmiernie a k c e n t o w a ł o rodzinnych na Bliskim schematy Eickelman szego stopnia, rodzinnych „dobrej nie u Wschodzie dowodzi, ż e owe nieraz przedstawiane mieszkańców zawsze s i ę przestrzega. Naczelną małżeństwa niemal Wschodu, się chętnie c z y n n i k biologiczny w Afryce Północnej. Zwalczając słynne jako Bliskiego rodziny", o k t ó r y m i w bowiem między kuzynami pierw­ reguła w stanowią opowiada kojarzeniu raczej obcym zasadą wię­ utarte związków szacowny b a d a c z o m , lecz jest takie ideał którego kojarzenie mał­ ż e ń s t w , b y obie s t r o n y n a t y m z y s k i w a ł y j a k n a j w i ę c e j . A m o g ą to b y ć r o d y w c a l e ze s o b ą n i e z w i ą z a n e w ę z ł a m i k r w i . A u t o r stale p r z e s t r z e g a z a t e m p r z e d p r z y j m o ­ waniem dosłownym Bliski Wschód rodowych tego, i wskazuje na istotne b y ł o co etnografowi. podkreślanie informatorzy Przy miejscowi mówią przybywającemu tej o k a z j i p o n o w n i e w r a c a do t e m a t u ich z m i e n n o ś ć związków w krwi zależności od p o t r z e b na genealogii grupy. Niegdyś z jednym przodkiem, a później dorabia s i ę o d p o w i e d n i ą g e n e a l o g i ę , która zaczyna ludzi ł ą c z y ć z przodkiem innym. U z a s a d ­ nieniem do lojalności wzajemnego politycznej uważanym pokrewieństwa. za n a j w ł a ś c i w s z e Obsadzanie stanowisk w jest przyznawanie s i ę administracji i systemie politycznym nie zawsze m u s i m i e ć pejoratywne zabarwienie nepotyzmu, j a k i e ż y w i europejski obserwator. turowymi. Co n a j w y ż e j , Takie praktyki pewne grupy godzą się z miejscowymi i wspólnoty mogą tradycjami kul­ zazdrościć innym, lepiej ulokowanym w krajobrazie politycznym k r a j u ich pozycji. G d y same d o c h o d z ą znaczenia i w ł a d z y , p o w t a r z a j ą identyczny schemat obsadzania kluczowych do stano­ wisk swojakami. Wyrażanie się osobowości jednostki demonstruje Eickelman ciekawie w spo­ s o b a c h n a d a w a n i a i m i o n i i c h l i c z n y c h —• w p o r ó w n a n i u z e u r o p e j s k i m o b y c z a j e m w s p ó ł c z e s n y m — k o m b i n a c j a c h . Do n i e z b y t n a t o m i a s t z a l i c z y ł b y m te, k t ó r e t r a k t u j ą sam przyznaje, że temat 18 — E t n o g r a f i a P o l . 30/1 o sytuacji kobiety ó w nie b y ł we udanych f r a g m e n t ó w książki i życiu seksualnym. Amerykanin właściwy sposób badany, a stosunkowo �274 RECENZJE n a j l e p s z ą p u b l i k a c j ą jest z b i o r o w a p r a c a pod r e d a k c j ą L . B e c k i N . K e d d i e , k t ó r e j jednak w swoich rozważaniach przez niego d o ś ć z r e s z t ą moseksualistów w dziwaczne O m a n i e , to jako przejaw formy doczekało się poważniejszych n a ten czej z e s t a w y dziennego. temat temat nie w y k r a c z a j ą rzystnie w y r ó ż n i a s i ę ten zawsze kulturowej opracowań. w pominiemy Wikan i mało rezultacie Także sądy rozdziału, w muzułmańskich i nie i co­ gospodar­ obiegowe. W ś r ó d nich ko­ a u t o r za V a n e s s a M a h e r w y z y s k u e k o n o m i c z n e g o kobiet z n i e k t ó r y c h systemu modernizacja musi łączyć się z e m a n c y p a c j ą nie należy niż fakty z życia społecznego którym m i a r ę w k r a c z a n i a na B l i s k i W s c h ó d ho­ życie i tutaj uczeni u z y s k a l i r a ­ statusu u E i c k e l m a n a poza statusu odkrywcze: niepodobna obyczajowej się przytaczane na temat społecznościach W zmieniającego fragment zwraca u w a g ę na zwiększenie społecznych w Jeżeli s ą proste jakichkolwiek uogólnień. na 8 spekulacje Unni i n f o r m a c j i o c h a r a k t e r z e ideologii Wnioski czego kobiet uwzględnia jego k o n k l u z j e seksualne tworzyć nie kobiet. warstw kapitalistycznego. Głosząca hasła Nie socja­ l i s t y c z n e A l g i e r i a po u z y s k a n i u n i e p o d l e g ł o ś c i — j a k w s k a z u j e E i c k e l m a n — szybkowycofała się z obietnic czynionych S z k o d a , ż e autor n i e u s t o s u n k o w a ł kobietom w okresie s i ę do s y t u a c j i w e walk z kolonizatorami. współczesnym Iranie i dość d w u l i c o w e j ideologii f u n d a m e n t a l i z m u w t y m w z g l ę d z i e . Bardzo c i e k a w ą p o r c j ę informacji uzyskuje z kolei czytelnik w rozdziale o f o r ­ mach przynależności etnicznej specyfiki bliskowschodniego i kulturowej na przykładzie Libanu. przenikania się religii i etnizmu Zrozumienie można osiągnąć naj­ lepiej n a p r z y k ł a d a c h g r y s i ł w t a k i m m a ł y m , z r ó ż n i c o w a n y m k r a j u . Jeszcze chyba ciekawsze problemy porusza E i c k e l m a n w rozdziale poświęconym w s p ó ł c z e s n e m u ś w i a t o p o g l ą d o w i . Zastrzegając się, że z r ó ż n i c o w a n y charakter kultur Afryki Północnej i Bliskiego Wschodu s t a r a s i ę j e d n a k autor z a p r o p o n o w a ć skłania do ostrożności w uogólnieniach, pewne generalia zaobserwowane przez siebie w M a r o k u , przez G i l s e n a n a w L i b a n i e , S a l i r n a w I r a k u p o ł u d n i o w y m o r a z B e e m a n a i Billa gląd co z w Iranie. antropolog wcale nie Maroka częściej przychodzi autor niekoniecznie Przytacza na w s t ę p i e musi analizuje uwagę obserwować łatwo przybyszom pojęcia muszą pokrywać „woli L . Fallersa, niż działać, z iż b a d a j ą c y raczej słuchać Zachodu. Z kolei Bożej", „rozumu" i na światopo­ niż mówić,, przykładach „powinności", które s i ę z t y m , co z w y k l i ś m y r o z u m i e ć pod t y m i termi­ n a m i w n a s z y m k r ę g u k u l t u r o w y m . S t a r a s i ę u d o w a d n i a ć , ż e w o l a B o g a nie z m u s z a muzułmanina do biernego f a t a l i z m u , lecz z a c h ę c a go do w y w a l c z e n i a sobie w ł a s n e j - niszy ż y c i o w e j w ś w i e c i e , k t ó r y A l l a h z a p r o g r a m o w a ł trastów materialnych. Windując po p r o s t u s p e ł n i a w o l ę nym s i ę po w duchu n i e r ó w n o ś c i i k o n ­ drabinie s p o ł e c z n e j pobożny muzułmanin Bożą. Rozum i nakaz kierowania się nim w życiu o d b i e g a j ą od e u r o p e j s k i e j z a c h ę t y do p o j m o w a n i a codzien­ zjawisk abstrakcyjnych. T o r a c z e j p o c h w a ł a z a r a d n o ś c i , skutecznego d z i a ł a n i a i p a n o w a n i a n a d i m p u l s a m i u c z u ć . Wreszcie u k ł a d y wzajemnych powinności to dziedzina l u d z k i c h . K a ż d y n i e m a l j e s t od k o g o ś u z a l e ż n i o n y tronem. Dąży więc do stopniowego r o z l u ź n i a n i a patrona, a w z m a c n i a s w o j ą w ł a s n ą p o z y c j ę Ten wiecznie zmieniający form u m o ż l i w i a j ą c y c h się świat więzów lizowanie częścia strzegły 8 między­ zależności wobec obcego sił i uzależnień tworzy szereg i c h r o n i ą c y c h i c h od u s t a w i c z n y c h frontacji. T u autor za G l i s e n a n e m przytacza usankcjonowane świadome stosunkach patronacką. układów ludziom w s p ó ł ż y c i e gry w i staje s i ę d l a k o g o ś innego p a ­ i p r z y j ę t e przez ogół zaciemnianie prawdy. Koloryzowanie lub minima­ f a k t ó w . T a m , gdzie n a g a r z e c z y w i s t o ś ć z m u s z a ł a b y obie s t r o n y do krwawej, wyniszczającej pewnych L . Beck M a s s . , 1979. faktów, i N . waśni, poróżnione grupy ludzi udają, l u b ż e i c h w e r s j a jest n i e p e w n a . Keddie [red.] Women in the kon­ k ł a m s t w o lub raczej Prostolinijnych, Muslim World, rozpo- ż e nie do­ agre- Cambridge, �275 RECENZJE sywnych się zwolenników nazywać siły i p r y n c y p i ó w szaleńcami. Sława zasadza s i ę bardziej na za w s z e l k ą świętobliwych powszechnej wierze cenę zwaśnione mężów w i uczonych dokonywane w strony godzą piśmie także przez nich cuda, n i ż na precyzyjnie badanych faktach. Prawda nych zatem, której konsekwencjach, domyśla ażeby się każdy, ją głośno i może zawsze b y ć zbyt nazywać groźna po w społecz­ imieniu. Ł ą c z y się z t y m e t y k i e t a . R z ą d z i ć n i ą w i n i e n r o z u m , a nie u c z u c i a . S z c z e r o ś ć w m o w i e i c z y ­ nie człowiek szych. W niu i rozumny, życiu własnych poglądów, zdobywaniu wszędzie wydaje obyty, publicznym wykształcony, zalecana jest nie angażowaniu coraz silniejszej Mahomet bliższy ideałowi b y ł ostatnim chęcią zmienienia na zmieniające muzułmanina świata Przedstawiając zachować od sufich i „wysłańców szczegóły niezliczonych życia grup dla k r ę g u polegająca pochopnym w najbliż­ na ukrywa­ niepewne trzeźwo rozumujący układy i się konstelacje polityczne nawiedzonego reformatora prorokiem. Dodajmy, że r ó w n i e ż w y j ą t k o w e , a . n i e codzienna, zalecana tworzeniu się pozycji. Opanowany, „ d o j ś c i e " bez w z g l ę d u się potrafi samodyscyplina, islam zna mający człowiek świata. nawiedzonych B o ż y c h " , lecz s ą to r a c z e j z j a w i s k a praktyka. publicznego działających Bliskiego nieformalnie, dobniej ś w i a d o m i e cofa s i ę p r z e d p o s t a w i e n i e m Wschodu, polegające Eickelman na najprawdopo­ k r o p k i n a d „i". T e g o t y p u z j a w i s k a s p o ł e c z n e , stare j a k ś w i a t , w y s t ę p u j ą p r z e c i e ż w s z ę d z i e t a m , gdzie s y s t e m y władzy były m u z u ł m a ń s k i c h , lecz nie t y l k o . I n n a sprawa, że despotyczne. stare obszary Także i w cywilizacyjne w nieformalnych k r ę g ó w zwrócenie uwagi krajach na rodzaju Iranu popierających ten rozwinęły do perfekcji się n a w z a j e m ludzi. Z a s ł u g ą nurt badań prowadzonych na Bliskim d o t ą d w y r a ż a ł s i ę albo n a i w n y m u t y s k i w a n i e m n a „ o r i e n t a l n ą systemy E i c k e l m a n a jest Wschodzie, który dwulicowość", albo też b y ł cdrzucany jako „ e u r o p o c e n t r y c z n y szowinizm kulturowy". Roli społecznej i politycznej owych rozlicznych grup nieformalnych w daw­ n y c h i w s p ó ł c z e s n y c h k r a j a c h m u z u ł m a ń s k i c h opisywanego obszaru p o ś w i ę c i ł E i c k e l ­ m a n sporo m i e j s c a r ó w n i e ż i w t r z e c i e j c z ę ś c i k s i ą ż k i d o t y c z ą c e j i s l a m u i r e a l i z a c j i jego z a s a d w dobie obecnej, a t a k ż e jego n u r t o w i u n i w e r s a l i s t y c z n e m u , nemu oraz l u d o w e m u , szczeniu l o k a l n e m u . A u t o r nie z g a d z a islamu" lokalnymi radiowy" czy „islam kultami. Skłania telewizyjny", się z poglądami s i ę do lansowany dziś poglądu, w ż e to niektórych ortodoksyj­ o „zanieczy­ raczej krajach „islam muzuł­ m a ń s k i c h , jest w s p ó ł c z e s n ą p r ó b ą zaproponowania takiej w e r s j i religii, k t ó r ą głoszą sfery i n t e l e k t u a l n e , n a c j o n a l i s t y c z n e , c z a s e m z a ś k r ę g i f u n d a m e n t a l i s t y c z n y c h uczo­ nych w piśmie. Próby dawniej. Po prostu „ o c z y s z c z a n i a " z d a r z a ł y s i ę w tej r e l i g i i n i e j e d n o k r o t n i e nie wszystkim dopowiadała identyczna forma już przeżywania islamu. Omówienia kolejne nich p i ę t n o popularnego c h ę c i ć do w ł a s n y c h gólnie rozdziałek szyityzmu, a l e w i t ó w i sufizmu są dość p o b i e ż n e wykładu telewizyjnego. s t u d i ó w przedmiotu niż dać i n f o r m a c j ę w p r o w a d z a j ą c ą . o alewitach zawiera rozbrajające obszerniej p i s a ł w swoim 4 naiwności . się przy omawianiu marabutyzmu, z k t ó r y m Eickelman roku i o którym i ciąży Szcze­ Inaczej rzecz ma zetknął się osobiście w M a ­ dziele n a t e m a t islamu marokańskiego. T u j e d n a k autor, p r z y p o r ó w n a n i a c h m a r a b u t y z m u z c h r z e ś c i j a ń s k i m k u l t e m 4 na Zdolne są raczej z a c i e k a w i ć i z a ­ świę- N a str. 221 s w o j e j p r a c y E i c k e l m a n o g r a n i c z a s i ę do f r a g m e n t a r y c z n e g o i r a ­ czej p l o t k a r s k i e g o o p i s u p i ó r a N u r Y a l m a n a , t u r e c k i e g o antropologa, k t ó r y u s i ł o ­ w a ł p r o w a d z i ć b a d a n i a w z a p a d ł e j w i o s c e a l e w i c k i e j . Istota d o k t r y n y r e l i g i j n e j i p r a k t y k tego o d ł a m u m u z u ł m a n ó w , do k t ó r y c h n a l e ż y m. i n . elita w ł a d z y w S y r i i z j e j p r e z y d e n t e m , o g r a n i c z o n a t u z o s t a ł a do s k a n d a l i z u j ą c y c h p o g ł o s e k , j a k o b y s e k c i a r z e u p r a w i a l i co r o k u z b i o r o w e orgie r e l i g i j n e , nie m u s i e l i s i ę codziennie modlić, a hołd swemu zwierzchnikowi duchowemu składali pełzając na czworakach. �276 HECENZJE t y c h , w y d a j e s i ę nie p o s i a d a ć n i e z b ę d n y c h w i a d o m o ś c i z z a k r e s u c h r y s t i a n i z m u oraz ludowych form religijnych, znanych do dziś w Europie. uczeni sami w y r o ś l i z j u d e o - c h r z e ś c i j a ń s k i e j cywilizacji, jętni, natrafiają na trudności interpretacyjne w zach religii innej na skutek b r a k u korzysta w najlepszym razie Zdarza się czasami, że lecz z a r a z e m r e l i g i j n i e obo­ d o k o n y w a n y c h p r z e z siebie anali­ punktu odniesienia. N a j c z ę ś c i e j w ó w c z a s z mglistych w s p o m n i e ń , jakie wyniósł z badacz dzieciństwa z e l e m e n t a r n e j k a t e c h e z y w szkole p o d s t a w o w e j , z a p o m n i a n e j p ó ź n i e j i o d r z u c o n e j . Nieostrożność się ofiarą Eickelmana własnej w tym niewiedzy, względzie rodzi mimowolne bezkrytycznie cytując podejrzenia, iż wywody innego stał autora za­ chodniego. O w i e l e c i e k a w s z e j e s t w k a ż d y m r a z i e jego o m ó w i e n i e r o l i u l e m ó w , w piśmie, Ale jaką także wsze z odgrywali ich roli w koranicznej pośredników dyplomatycznym między oświacie i koranicznych pospólstwem kunsztem ludzi, którym a nie władzami, wolno uczonych uniwersytetach. było odgrywanej za­ narazić ani się na zarzut buntu, ani konformizmu. Rozdział poświęcony wyrywkowych grupującego wuje się jak np. p r z e m i a n o m i s l a m u d a j e co struktura współczesnego zeuropeizowane powierzchownie w a r s t w y poważnie środków współczesnym przykładów, do masowego i współczesnego szereg egipskiego, ś r e d n i e , l e c z nie ustosunko­ fenomenu fundamentalizmu k o r z y s t a j ą c e g o przekazu prawda bractwa aparatu z nowoczesnych technicznego władzy. Ta c z ę ś c , podobnie j a k i p o z o s t a ł e , po p r z e c z y t a n i u p o z o s t a w i a j ą n i e d o s y t , g d y ż r o s z c z ą c sobie p r e t e n s j e do p r ó b y s y n t e t y c z n e g o w p r o w a d z e n i a w p o z o s t a j ą t y l k o z b i o r e m p r o b l e m ó w , l u ź n o ze s o b ą zagadnienie, w rezultacie powiązanych. Ostatnia, czwarta c z ę ś ć traktuje o zmianach politycznych i gospodarczych, k t ó ­ re w p ł y w a j ą Najpierw się na na sposób życia Eickelman tym się miastami, obszarze b ł y s k a w i c z n i e zacyjnymi, jakie długotrwałe samorządu mieszkańców Afryki Północnej zajmuje w Europa przeżywała poszukiwania na — — porównaniu jak i Bliskiego wykazuje Wschodzie Wschodu. — rozrastają z podobnymi procesami w wieku X I X . Dalej Amerykanin miejskiego i m i e s z c z a ń s k i e j zdaniem Eickelmana które analogicznych z europejskimi autonomii w z g l ę d e m dyskusje zakończył kierunek władzy. urbani­ przedstawia instytucji Te jałowe pidusa, k t ó r y p o s t a n o w i ł z w r ó c i ć u w a g ę na i n n ą z u p e ł n i e c e c h ę miasta muzułmań­ skiego s p r z e d o k r e s u k o l o n i a l n e g o . M i a ł a n i ą b y ć o g ó l n a z a s a d a f a k t y c z n e j acz usankcjonowanej, z u p e ł n i e nieformalnej interakcji darczych i politycznych, nieformalnych usiłuje ciskiem wydzielić na z ugrupowań pewne specyficzną którymi bardzo więc jaw musiał się liczyć. i przy tej okazji. cechy przestrzeni w miast dawnego formie strefy nych. Nie przecież w i a d o m o , czy Efektywność Dalej na akurat obszarach dla autor islamu z islamu analiza miast m a r o k a ń s k i c h lub pół- materia­ P ó ł n o c n e j , tak cywilizacji na­ publicznej, s z c z e g ó l n i e rozdziale daje się o d c z u ć brak z Mezopotamii, I r a n u i A z j i Ś r o d k o w e j . Miasta A f r y k i autorowi, p o w s t a w a ł y nie r ó ż n y c h g r u p r e l i g i j n y c h , gospo­ ciągle na elementarne organizację prywatnej i prywatnej. W tym łów władca wychodzi — r e p r e z e n t o w a n y przez I . L a - bliskie prowincjonal­ tunezyjskich jest tu n a j b a r d z i e j u z a s a d n i o n a . W omówieniu miast „ m e d i n y " , a u t o r nie dzie tu t y l k o opis z j a w i s k a burzenia mediny kolonialnych, dobudowywanych do starej, tradycyjnej w y s z e d ł poza o g ó l n i e z n a n e t w i e r d z e n i a i p e w n ą n o w o ś c i ą o p a n o w y w a n i a m e d i n y przez b i e d o t ę w i e j s k ą , nieśmiałych prób u z n a n i a s t a r y c h ś r ó d m i e ś ć za c z ę ś ć s p u ś c i z n y n a r o d o w e j dopiero w 20 l a t po odej­ ściu przez r z ą d y kolonizatorów. Tunezji, lecz m o ż e Opisany państw tu niepodległych, proces przebiegał i n a c z e j nieco r z e c z s i ę miała a w w wreszcie bę­ zamiarów ten sposób w Maroku czy wielu innych krajach muzuł­ P i s z ą c o m i a s t a c h w s p ó ł c z e s n y c h autor t r z y m a s i ę z n o w u p r z y k ł a d ó w z Maroka, mańskich? �277 RECENZJE a także korzysta z wypowiedzi Bejrutu. Zastanawia rodzinne i rodowe, sowej. Korzysta raźne się, na w z pewnych układach u m k n ę ł y jakby uwagi Przechodząc w autora K h u r i , b a d a j ą c e g o miastach p o l e g a j ą c e na patronacie także analogie libańskiego ile bliskowschodnich analiz miejskich z T u r c j i „rodziny-mafii", jakie kla­ zachodniej. D o ś ć nasuwają się tu wy­ czytelnikowi, Eickelmana. do a n a l i z y p a ń s t w tycznym pojmowaniem potem t o n ą c e j układy i klienteli, u s t ę p u j ą ś w i a d o m o ś c i muzułmańskich ery przedkolonialnej szej p o l i t y k i k o l o n i z a t o r ó w n a B l i s k i m W s c h o d z i e E i c k e l m a n a przedmieścia tradycyjne i później­ polemizuje ze s c h e m a ­ Orientu jako obszaru k u l t u r y statycznej, n i e g d y ś w s p a n i a ł e j , coraz g ł ę b i e j w bagnie despotycznej stagnacji „sułtanizmu". Do­ w o d z i , ż e n a u k a e u r o p e j s k a p r z e z c a ł e p o k o l e n i a p o z o s t a w a ł a pod w p ł y w i e m mistycznej u teorii schyłku chylących delowe „państwo wstrząsów świat, na pewne wreszcie teorię 200 lat wypadnie sił nader g r o ź n y m , a nawet ne nie a b s o r b u j ą by sobie stanowi ten głębszego przecież witalnych, wcześniej żyjącego na dziejach otomańskie, prawidłowości na skutki infiltracji koniecznością muzułmańskich r i a l n e m u . T o samo w o Chalduna, swoją sprostać świat zwycięskim mo­ przemiany, reakcji na arenę ż e nie dla badacza muzułmański wy­ politycz­ bliskowschodnią. upadku wykazały te pań­ naciskowi impe­ historii kultury. A l b o ­ potrafił Takie i przyczyn europejskiemu konkurentem. wobec gospodarczej analizowania zauważyć, zagadkę sam za poczyna­ o w y c h c z a s ó w , n a gospodarcze p r z y c z y ­ n a d ł u g o p r z e d m i l i t a r n y m jego w e j ś c i e m wystarczających wiem Ibn on uznali Europejczycy imperium ten pospólstwa, się z postulowaną mocarstw pisarza m u z u ł m a n ó w h i s z p a ń s k i c h . Natomiast świecia muzułmańskim nękających nej 7achodu stwa w gniewu Godząc sułtańskie" przez Hiszpanii. Oparł w. Zdaniem E i c k e l m a n a z u p e ł n i e nie zwracano uwagi na jakie zachodziły buchów sprecyzowanej muzułmańskiej się k u upadkowi w ł a d z t w j ą c od X V I I ny władzy, istnienia pesy­ b y ć dla problemy Europy historiozoficz­ j u ż j e d n a k naszego A m e r y k a n i n a . W c z y m b o w i e m tkwiła przy­ czyna późniejszej słabości jednych a siły drugich? Eickelman przykładzie biazgowe lecz kolejno które pielęgnowanie dernizację przykład kreśli Maroka, faktycznie kolonialnych, rodzimych" m i a ł o marokańskiego. niejako i tu rządów b y ć dla F r a n c u z ó w „tradycji społeczeństwa załatwi systemy miało problem Być faktycznie może się tak głównie wzorcową. sądził, dla opisywanych różnorodnie, na Dro­ wstrzymywać Amerykanin polityki kolonialnej sytuacja przedstawiała znowu posiadłością mo­ że ten obszarów, ż e opis systeznu p r o t e k t o r a t u n a d M a r o k i e m schodzi do r o l i p r z y k ł a d u j e d n o s t k o w e g o . Pisząc o Amerykanin takich krajach niepodległych, stara się przypuszczalnie szarów Bliskiego Wschodu Wiemy to niego. T y m b a r d z i e j n a t o m i a s t w i bez każdym z krajów i Afryki jak Północnej czy bez r z ą d ó w problemu znanej dotąd Oman, że panorama jest bogata i t r u d n a do niewiele wnoszą j u n t y szanse integracji naftowej do w o j s k o w e j n a bezpieczne p r z e t r w a n i e . ma i faktyczne i Izrael, ob­ uogólnień. jego u w a g i , mozaiki etniczno-religijnej prosperity. W Somalii dyktatury, ale W żyjącej będą to koncesje n a rzecz miejscowego Omanie od próby z h a s ł a m i socjalizmu naukowego wzorowanego na sztywnych Północnej Somalia niepodległych bo d o t y c z ą i n n y c h z a g a d n i e ń . W T u r c j i j e s t to s p r a w a ideologii nowoczesnego p a ń s t w a , k t ó r a nie z m u s z a ł a b y łaby Turcja, udowodnić, dawa­ rzecz niedawna doty­ w integracji koncepcjach z obyczaju. W Korei Izraelu t k w i ć w znalezieniu nowoczesnej formy integracji Ż y d ó w z E u r o p y nie Koranu i z sedno krajów pozaeuropejskich. W rezultacie widzimy, że w s p ó l n ą t r o s k ą w y d a j e się dla B l i s k i e ­ go Wschodu skrajny sprawa integracji obywatelskiej, zakładając, że nie przesłania e g o i z m a k t u a l n i e r z ą d z ą c y c h elit p o l i t y c z n y c h , dla k t ó r y c h j e d y n y m jej celem jest utrzymywanie się jak najdłużej przy w ł a d z y . Kończąc swój szkic panoramy bliskowschodniej Eickelman zajmuje się wy- �278 RECENZJE branymi wydają problemami współczesnymi się wspólne dla r ó ż n y c h Bliskiego państw Wschodu i Afryki tego o b s z a r u , m i m o Północnej, dzielących które je syste­ m ó w . A w i ę c przede w s z y s t k i m p u ł a p k i polityki rozwojowej. M a s o w a o ś w i a t a i do­ stęp do w y ż s z y c h uczelni niają różnice. Tylko zamiast s z k o ł a c h czy uniwersytetach, dynie najzamożniejsi ciom zapewnić jącego i pracę nieoficjalnie nowych wyniku nędza zawodzie, miejsc wymienia przez p o l i t y k ó w , charakteryzować koniunktura naftowa ną i w których Reasumując tur dlatego w ł a ś n i e Bliskiego stworzyła nie, wypadnie mało miewamy b y ć one spraw związanych sadne zaufanie stety przez pokładane pryzmat ka. Mimo woli przesuwa całościowych, i politycz­ że książka wojną. Eickelma­ nie t y l k o n a t e m a t monografię. wykładów obrazów. Nawet co n a j m n i e j a pra­ i wy­ konstrukcję jako wstęp, sygnalizujące kul­ Na telewizyjnych styl g a w ę d z i a r s k i , wprowadze­ większą ilość obszarami. I n n y m brakiem jest chyba prze­ przez a u t o r a w jego z n a j o m o ś ć obszaru właściwie i azjatyckich, k t ó ­ gospodarczą powiedzieć, autorowi zwarte, z tymi rozległymi Nieraz w jej że Eickelman a m b i c j i elit, a n a w e t na kanwie problemowych bardziej jedynym świadczące, że j e s t do k r y t y k o w a n i a n i ż c h w a l e n i a . B y ć ujęć narzuciły rządowy zaplanowaną jest przykłady wygodniej jest n a p i s a ć fakt, ż e p o w s t a ł a raczej serię mogłyby aparat gdy p a ń s t w o szansę przerostem dzie­ kraju rozwija­ dla rzesz n ę d z a r z y . nieoczekiwaną omówienie mogi tego r o d z a j u w y s t ą p i e ń prezentującą rozwojową, tych k r a j ó w afrykańskich Wschodu. N i e w ą t p l i w i e cy E i c k e l m a n a c i ą ż y Rozbudowywany Szkoda natomiast, n a , j a k w i ę k s z o ś ć p r ó b syntez, ł a t w i e j s z a może wykształconym gospodarka przytacza także „oil-boom" zaowocował niniejsze swoim gdy s ł a b a jest b ł o g o s ł a w i e ń s t w e m wzmac­ przeludnionych i urządzeń badawczych. J e ­ mogą pracy. Autor tych ludzi s i ę p o g ł ę b i a . z u p e ł n i e nie usiłuje nieraz j e j trzy rodzaje: e n d e m i c z n ą , i tak z w a n ą inwestycji. m o d e r n i z a c j a nie z a w s z e do l a b o r a t o r i ó w wpływowi w zdobytym dysponentem nowych rym dostępu korupcję. Eickelman społeczeństwo stać na opłacanie korepetycji w najbardziej s i ę nie s t w a r z a ułatwia demokratyzować najbogatszych marginalnego on geograficzny dla Bliskiego tematu, widzianego Wschodu, punkt ciężkości swoich to j e s t nie­ Maro­ rozważań, c z y m z r e s z t ą nie z d o ł a ł o s i ę u s t r z e c w i e l u i n n y c h u c z o n y c h , o m a w i a j ą c y c h przed wybra­ 5 ne r e g i o n y ś w i a t a . Za niewątpliwe osiągnięcie należy uważać połączenie zasadniczego k ł a d u z n a j n o w s z ą l i t e r a t u r ą przedmiotu, chociaż jej d o b ó r w y d a j e ny. Ważnym nów stwierdzeniem kulturowych autora poszczególnych s t o r y c z n e j , a dopiero p ó ź n i e j nianiu raczej „ p o d o b i e ń s t w łeczeństwa pasterskich strukcji dogłębnego bliskowschodnich ich p o r ó w n y w a n i e z rzeczywistością. raźnie zmieniającego tychczasowe Wreszcie teorie celem rozmijania Ciekawa wyjaśnienia się owych jest p r ó b a względności porządku badania fenome­ perspektywie z innymi, przy hi­ uwzględ­ schematu „spo­ konstruk­ funkcjonowania społeczno­ sztywnych, gabinetowych rehabilitacji pojęcia odsuwanej kon­ wspólnoty te­ na plan dal­ genealogii i i c h u m o w n e g o c h a r a k t e r u oraz do­ przynależności społecznego zwrócenie wy­ wobec sztucznych pasterskich, d ł u g o przez uczonych s i ę poczucia odważne i w r o d z i n n y c h " , a nie z g ó r y narzuconego wobec szy. Z a s y g n a l i z o w a n i e 5 ostrożne przez a n t r o p o l o g ó w oraz rytorialnej u n o m a d ó w wy. konieczność Orientu". I n n y m o s i ą g n i ę c i e m jest dystans cji budowanych ści jest krajów toku s i ę jednostron­ uwagi rodowej Bliskiego pozwala Wschodu na tę grupę z spojrzeć n a do­ innej perspekty­ prac etnograficznych, które T a k i m k l a s y c z n y m p r z y k ł a d e m m o g ą tu b y ć dwaj a m e r y k a ń s c y antropolo­ dzy, J o e l M a r t i n H a l p e r n i D a v i d A . K i d e c k e l , k t ó r z y n a p i s a l i d o ś ć obszerne s t u ­ d i u m n a t e m a t antropologii i etnografii u p r a w i a n e j w E u r o p i e W s c h o d n i e j „ o d G d a ń s k a po T i r a n ę " , p o s ł u g u j ą c s i ę n i e m a l w y ł ą c z n i e p i ś m i e n n i c t w e m a n g l o j ę z y c z ­ n y m i w ł a s n y m i o b s e r w a c j a m i z e b r a n y m i w J u g o s ł a w i i i R u m u n i i . J . M . H a 1p e r n, D . A . K i d e c k e l , Anthropology of Eastern Europe, „ A n n u a l R e v i e w of Anthropology", 12: 1983, s. 377-402. �279 RECENZJE a n a l i z u j ą zasady „sztuki ki życia" milionów mieszkańców Bliskiego Wschodu i P ó ł n o c n e j , s t a n o w i ą u E i c k e l m a n a element s t y m u l u j ą c y Afry­ do d a l s z y c h b a d a ń . P o ­ l i t y k a b r a k u z a u f a n i a czy „ e t o s n i e p e w n o ś c i " to s p r a w y , k t ó r e w y p u n k t o w u j e tor w wielu miejscach, kreśląc obraz struktur nieformalnych, a stałych au­ i sku­ tecznych zarazem. Trudno dostępna w Polsce książka E i c k e l m a n a otwiera naszemu czytelniko- w i - s p e c j a l i ś c i e ś w i a t l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u w p r a k t y c e d l a niego n i e d o s t ę p n y i ob­ szary przemyśleń, wych. o których Omawiana książka mało jest wiadomo jest f o r m ą zwięzłej w naszych środowiskach orientacji w s i ę i pisze o B l i s k i m W s c h o d z i e i A f r y c e P ó ł n o c n e j w środowiskach riałów badacza polskiego. Jest też n a p r a w d ę d y d a k t y c z n y c h do w y k ł a d ó w bezcennym z etnografii mówi antropologów i e t n o g r a f ó w . I jako taka jest n i e z b ę d n ą l e k t u r ą dla zainteresowanego nieniami nauko­ t y m , co n o w e g o tymi zagad­ uzupełnieniem powszechnej, jeśli mate­ traktować się j ą b ę d z i e z d y s t a n s e m i j a k o f a k t y c z n y w s t ę p do d a l s z y c h d o c i e k a ń . Leszek F R A N C I S Z E K K O T U L A , U źródeł, Dzięgiel R z e s z ó w 1983, K A W . K s i ą ż k a ta n i e j e s t p r a c ą w sensie ś c i s ł y m n a u k o w ą . A u t o r p r ó b u j e d a ć w odpowiedź cześnie pracy jący na pytanie o źródła przedstawia coś w w terenie (wśród literatury ludowej, ustnej rodzaju sumy Podgórzan, swoich i p i s a n e j , lecz doświadczeń, Rzeszowiaków zdobytych i Laskowiaków), niej jedno­ podczas oraz obejmu­ k i l k a d z i e s i ą t l a t obraz r o z w o j u s w o i c h z a i n t e r e s o w a ń n a u k o w y c h i o g ó l n i e drogi ż y c i o w e j . Ponadto k r e ś l i k i l k a p o r t r e t ó w c h a r a k t e r y s t y c z n y c h b o h a t e r ó w nej tradycji ludowej regionu Polski południowo-wschodniej, a także — ust­ prezentuje sylwetki ludowych gawędziarzy, znanych mu osobiście: Józefa Rysia z Łąki i rzeź­ biarza Władysława Chajca z Kamienicy. Chociaż swobodnej literackiej g a w ę d y , pierwszą, obejmującą gą teoretyczną całość utrzymana jest w m o ż n a w niej w y o d r ę b n i ć osobiste w s p o m n i e n i a i d o ś w i a d c z e n i a oraz w a r s t w ę „opisową", zawierającą formie z grubsza trzy w a r s t w y : badawcze autora, d r u ­ m a t e r i a ł folklorystyczny, b ę ­ d ą c y po trosze i l u s t r a c j ą t e o r e t y c z n y c h w y w o d ó w , a w c z ę ś c i p e ł n i ą c y f u n k c j ę dziej s a m o i s t n ą , jak w rozdziałach poświęconych Władysławowi Chajcowi bar­ i Józe­ fowi Rysiowi. Umyślnie ka Kotuli kową użyłem sformułowania „warstwy", a nie „części". K s i ą ż k a j e s t przede w s z y s t k i m g a w ę d ą , r e p o r t a ż e m , raczej w ostatniej kolejności i trudno autobiografią, doszukiwać się w Francisz­ a pracą niej ścisłej nau­ orga­ n i z a c j i w y w o d u . Osobiste w s p o m n i e n i a a u t o r a s ą t k a n k ą , k t ó r a p r z e n i k a c a ł e ło i nadaje m u ton — w ł a ś n i e gawędy, i c h tle s n u j e on r o z w a ż a n i a t e o r e t y c z n e rze w ludowej, reportażu, autobiografii — dzie­ i dopiero na na temat roli folkloru s ł o w n e g o w k u l t u ­ jego c h a r a k t e r u , p r z e m i a n , j a k i m nich F r a n c i s z e k K o t u l a n a badania terenowe; ulega. Największy nacisk kładzie badania jednak, k t ó r e są li tylko a n k i e t o w y m z b i e r a n i e m i n f o r m a c j i , m a j ą d l a niego n i e w i e l k ą w a r t o ś ć . B a d a c z , j a k twierdzi odkryć autor, powinien współżyć z badanymi istotne f u n k c j e f o l k l o r u , a n i e w a n i u ze s w o i m i r e s p o n d e n t a m i rystycznych wątków i może stwierdzić, sposób myślenia, który nia w e d ł u g Franciszka obrazowego, zuje badacza na snucie co pozwala bliskim o n d o t r z e ć do ź r ó d e ł p o s z c z e g ó l n y c h jakim •musi w l u d o w y społecznościami, t y l k o jego t r e ś ć . J e d y n i e w ulegały decyduje przekształceniom. mu obco­ folklo­ Wgłębić się o c h a r a k t e r z e f o l k l o r u —• m y ś l e ­ Kotuli. P o d e j ś c i e bardziej powierzchowne trudno s p r a w d z a l n y c h spekulacji, o d l e g ł y c h od istoty ska­ po­ znawanych zjawisk. W o k ó ł osi, j a k ą s ą t a k p o j m o w a n e badania terenowe, grupują się przekonania �280 RECENZJE teoretyczne a u t o r a . I c h p o d s t a w o w ą , eklektyzm. Autor w rozdziale rzucającą intuicyj­ wobec z metodą Bronisława fenomenologiczną, Malinowskiego. w jest s p o s ó b do s t r u k t u r a l n e j t e o r i i m i t u , k t ó r ą , u z n a j ą c n i e o d z o w n o ś ć p o z n a n i a winowactwie folklorze" n a w i ą z u j e oczy c e c h ą literacki łączyć w się natychmiast w swoisty, nego — p r ó b u j e j a k b y „Mity przy jednoczesnym Eklektyzm ten jest dużym po­ man­ k a m e n t e m k s i ą ż k i — e l e m e n t y p r z e c i w s t a w n y c h p r z e c i e ż teorii nie w i ą ż ą s i ę u F r a n ­ ciszka Kotuli w spójną metodę badawczą. m e n t u , s ą n i e p o t r z e b n y m d o d a t k i e m do wadzenia b a d a ń terenowych. Na pozwala usprawiedliwić W zasadzie p e ł n i ą słusznych szczęście forma, w ostatecznie t a k i e jedynie uwag dotyczących jakiej'praca podejście. W rolę orna­ sposobu została pro­ napisana, pracy aspirującej do nau­ k o w e j ś c i s ł o ś c i b y ł o b y ono b a r d z o i s t o t n ą w a d ą . Franciszek tradycjom Kotula był badaczem n a l e ż ą c y m XIX-wiecznej etnografii polskiej, do formacji intelektualnej badaczem — amatorem się przede w s z y s t k i m g r o m a d z e n i e m z a b y t k ó w nie s ł o w n e g o . Z d o r o b k u n o w o c z e s n e j etnologii k o r z y s t a ł o tyle, o ile rzeczywistości naukowej, w której biania wał się zaś w jej istotną stawianych się obracał, jednakże problematykę przez — współczesne Najbardziej w a r t o ś c i o w a w folkloru, w przejmował kierunki związku z tym bliskiej zajmującym jego p r z y p a d k u bez była głów­ częścią poważniejszego raczej język, etnologiczne nie pytań wgłę­ podejmo­ badawczych. w y d a j e mi się w a r s t w a opisowa. Adre­ s a t e m k s i ą ż k i j e s t c h y b a p r z e d e w s z y s t k i m c z y t e l n i k —• n i e s p e c j a l i s t a , w i ę c w przypadku brak zytywną. Rysia, usystematyzowania Bardzo interesujące wzbogacone spełnić jak ich zwłaszcza opowieściami. najprędzej m a w i a za t y m są materiału -— p r ó b k a i gawędziarski styl portrety W ł a d y s ł a w a Postulat wydania zaprezentowana przez ich jest cechą Chajca i dorobku Franciszka należałoby Franciszka Kotuli 80-letniego ( d z i ś j u ż nie źródła tury pisanej w y n i k a swego r o d z a j u t e s t a m e n t e m n a u k o w y m życiu widziałem, ustnej, czego w z faktu, że ma jak ona określonych warunkach) można pracy w w jest on s w o j ą k s i ą ż k ę , j a k nim doświadczyłem, tego pisze, do jakich d o s z e d ł e m " (s. 183). P i s z ą c j ą m i a ł n a c e l u p o k a z a n i e , gdzie z n a j d u j ą literatury ludowej tak t a k ą (w Pieniążek R z e s z ó w 1983, K A W . ż y j ą c e g o ) etnografa. T r a k t u j e „ j a k o p r z e k a z tego, co w wniosków prze­ zdecydowanie. F R A N C I S Z E K K O T U L A , V źródeł, praca po­ Józefa Kotulę Wojciech Ta tym jeszcze i n n y sposób: „Chcę i pisanej. W ł ą c z e n i e swoje źródła w do folkloru literaturze ustnej i ją traktować. Autor formułuje przedstawić pojęcie literatury cel się litera­ jako swojej ludowej, czyli p e w n y m sensie a b s t r a k t ; o p a r t y j e d n a k n a c z y m ś b a r d z o k o n k r e t n y m , r e a l n y m " (s. 30). Po takim przedstawieniu „folklor". Kotula nakże nie c z y n i to, ustosunkowuje odsyłając czytelnika go geneza raczej do celu się do Słownika folkloru, pracy podając można definicję nich, ani folkloru przyczyna oczekiwać zdefiniowania terminu za S o k o ł o w e m i K r z y ż a n o w s k i m , t e ż nie próbuje polskiego zaistnienia dać własnej (Warszawa takiego 1965). zjawiska, jak jed­ definicji, Interesuje literatura l u d o w a . Z j e d n e j s t r o n y m a m y s p e c y f i c z n y typ m y ś l e n i a , w y s t ę p u j ą c y u l u d z i t w o ­ rzących folklor, który myślenia pojęciowego), podejście do To jest, nie jakieś a raczej go czynników dążenie była, Kotula z drugiej otaczającego tylko tych d w ó c h go nazywa zaś świata, myśleniem strony — nacechowane pozwala nam natury motorem obrazowym właściwe praktycyzmem. postawić estetycznej powstania czy (w przeżycia określanej jako od wiejskiemu Połączenie problem plastyki potrzeba plastyki odróżnieniu człowiekowi już ludowej. artystyczne­ ludowa, ale �281 RECENZJE konieczność. która Tak było zaczęła w przypadku Rozalii rzeźbić dla swojego Kuźniar syna, albowiem mogła zabawić głodne i zziębnięte ze w s i S o n i n a k o ł o b y ł to jedyny Łańcuta, sposób, w jaki dziecko. P o d o b n a j e s t t a k ż e h i s t o r i a i n n e j r z e ź - b i a r k i — J u l i i H e p n a r ; ona r ó w n i e ż z a c z ę ł a r z e ź b i ć z k o n i e c z n o ś c i . Niewątpliwie c i e k a w a jest t e ż p r ó b a przekazywania informacji w nizmy rządzące powstawaniem cyjnej kulturze ludowej dycyjnych przekazów kodowane tradycji odpowiedzi mitów, albowiem jest m i t . W e d ł u g dochowało na pytanie: ludowej? P. K o t u l a Kotuli jaki jest stara się odkryć nośnikiem informacji „wszystko to, s i ę do n a s z y c h c z a s ó w , co w proces mecha­ w trady­ formie w specyficzny tra­ sposób za­ w w y o b r a ź n i ludzkiej, m a charakter mitu. M a ł o , m u s i n i m b y ć , inaczej z e s c h ł o b y n i c z y m j e s i e n n y l i ś ć i r o z t a r ł o s i ę w p r o c h . M i t to jest krew, która długo może psychologiczna zachować zakonserwowana w i t a l n e s i ł y " (s. 63). W m i c i e i n t e r e s u j e s t r o n a jego p o w s t a w a n i a , a nie s a m a jego istota. T r a k t u j e Kotulę on mit j a k o z j a w i s k o psychologiczne, k t ó r e j e s t w d a n e j r z e c z y w i s t o ś c i , t u i t e r a z , a z k t ó ­ rego ludzie życie nie wspomnienia mentowaną przez zdają z ukrycia i sobie dlatego z dzieciństwa prawdą ludzką sprawy. pozostaje Jest czymś na niezauważony. o swoich rodzinnych podobieństwo Autor serca, porównując stronach tworzy zasłyszane z historycznie udoku­ u k a z u j e proces p r z e k s z t a ł c a n i a k o n k r e t n y c h w y d a r z e ń w wyobraźnię. J u ż samo porównanie daje nam obraz zmian, mity jakim u l e g a r z e c z y w i s t o ś ć s t a j ą c s i ę m i t e m . N a b a d a n y c h przez K o t u l ę t e r e n a c h w okresie okupacji hitlerowskiej działał się ogromną popularnością wśród skiej ekspedycji stał zefa" s z y b k o trwałby w o miejscowej pseudonimie Dlaczego? jednakże „Józef". Cieszył on l u d n o ś c i , a po z l i k w i d o w a n i u g e s t a p o w ­ s i ę swego r o d z a j u h e r o s e m zapomniano. micie, partyzant mitycznym. Po wojnie Prawdopodobnie jego p r z e ż y c i e , a więc gdyby „Józef" „mit J ó ­ zginął, pewnego rodzaju prze­ normalność, s p r a w i ł o , że zapomniano o nim. Zatrzymując na się nad współczesną niezmienność form w ciągłości sytuacją w folklorze Kotula l i t e r a t u r z e u s t n e j . J e s t to proces tych form następuje zwraca uwagę ciekawy, jako że przy z m i a n a t r e ś c i . Z j a w i s k o to m a s w o j ą logiczną pod­ s t a w ę , g d y ż zmiany, jakie z a s z ł y n a w s i polskiej w ostatnim p ó ł w i e c z u , n i e u c h r o n ­ nie m u s i a ł y wpłynąć n a t r e ś ć l i t e r a t u r y l u d o w e j . N o r m a l n e j e s t to, ż e ś p i e w a n i e o r z ą d c y , p a n u itd., a o P G R - a c h , w y c h o d ź c t w i e stwie itp. J e s z c z e i n n y m a s p e k t e m jednego z rozdziałów, wieczność problem na przykładzie z y w a ć relacja: zmieniły wrócono Poczęto [...] «paragraf» lach i odcinkach życia pozwalający — na krytykę. w oczach tak s p o ł e c z n e g o , społeczne. Znikł lecz ten obowią­ indywidualny pana. M i n ę ł o wiele konwencja została. I z miejsca kodeks społeczeństwa j a k i rodzinnego, J u ż nie indywidualnie, czyli przez b e z p o ś r e d n i o sumienie tytuł przedstawia gospodarz — p a r o b e k itp., w t y m sensie, ż e p o d ­ społeczno-gospodarczego, winowajców się pijań­ jest, p a r a f r a z u j ą c dalszych konsekwencji k r y t y k o w a ć się realia życia krytykować problemu konwencji. F . Kotula w i e ń c o w i n . Podczas tych uroczystości p r z e s t a w a ł a pan — poddany, d a n y m ó g ł bez j a k i c h ś poruszanego pewnych ze w s i l u d z i m ł o d y c h , — na a nawet pokrzywdzonego, oskarżyciel — tym lat, „Przy­ poszerzono. różnych po­ towarzyskiego. ale stawała j a k b y przez się społecz­ n o ś ć — reprezentowana zazwyczaj przez m ł o d z i e ż , j a k o element ś m i e l s z y , bardziej o d w a ż n y , b u n t o w n i c z y " (s. 82). Rozważania ostatnio — smyk nad błądząc jaszczurki w mitem po kończy Kotula d z i s i e j s z y m lesie, zeschłym listowiu, smutnym akcentem: j u ż a n i r a z nie nie zainteresował „Godzinami przestraszył dorodny mnie — nagły zaskroniec, ani w z d r y g n ę ł a m n i e r d z a w a p l a m a ż m i i ... n i e r o z b a w i ł oczu w i d o k m o t y l a czy w a ż k i . Tak z r o b i ł c z ł o w i e k . I gdzie t u m i e j s c e n a m i t y , m o g ą c e monolity, rozpłomieniać czarnych pereł jakimi wyobraźnię, by t w o r z y ł y w r o d z i ć t w a r d s z e od s t a l i sobie d z i e ł a k a r m i o n o m n i e i m o j e pokolenie" sztuki na kształt (s. 77). T a g o r z k a r e - �282 RECENZJE fleksja nie jest w y j ą t k i e m w omawianej pracy. Kotula ludzi z tymi nielicznymi j u ż „ w i e k o w y m i " strzega j a k bardzo j e s t e ś m y radio, t e l e w i z j ę , natury — zawody chciałby ubodzy. sportowe, powiedzieć porównując osobami, k t ó r e Nasza w y o b r a ź n i a widowiska autor U — od terenie, jest c i ą g l e niszczona itd. O d e s z l i ś m y źródef współczesnych spotykał w j u ż zbyt swoich do­ przez daleko korzeni, i od tak jak r o ś l i n a z uszkodzonymi korzeniami zaczynamy powoli u s y c h a ć . Przegląd problemów czyć zasygnalizowaniem w naszej mowie, omawianych w recenzowanej pracy chciałabym d w ó c h t e m a t ó w : J e d e n z n i c h to, j a k ż e c z ę s t o powiedzonka. Użyte w ściśle określonej zakoń­ występujące sytuacji, z racji swej m o ż e t r a f n o ś c i , m o ż e d o s a d n o ś c i , s ą s t o s o w a n e przez s p o ł e c z n o ś ć w z u p e ł n i e i n n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h j a k o ... w ł a ś n i e , j a k o co? M o ż e j a k o e l e m e n t h u m o r y s t y c z n y ? dla podkreślenia jedności pytanie, t y m niemniej wiska, przeglądając zdarzeń? F . Kotula czytelnik m o ż e przytoczone w Drugi problem ostatni swej od to temat prezentuje dawna pozostaje one w sferze Józefa mogą osobowości twórczych Józef R y ś , muzykant — samouk, wędziarz, „należy ty, bez podniety etnografów, Czytając w nie tylko postaci cytowane dzięki wiejski karykaturzysta i wreszcie ankiet czy k o n k u r s ó w . przez K o t u l ę iż b y ł to c z ł o w i e k fol­ z Łąki, do t y c h n i e l i c z n y c h c h ł o p ó w , k t ó r z y r o z p o c z ę l i p i s a ć bez w ale Chajca. Ten d z i a ł a l n o ś c i r z e ź b i a r s k i e j , lecz t a k ż e b a r w n y m o p o w i e ś c i o m . J ó z e f właściwie opowiadanie to tego z j a ­ używane. z Łąki i Władysława zainteresowań na żyć krótko, i jak są później niewątpliwie postacie: Może odpowiedzi się nad mechanizmem „Powiedzonka powstają wielkich dwie daje j e d n a k ż e zastanowić rozdziale wiecznie" o p o w i e ś c i , w j a k i s p o s ó b klorze. K o t u l a nie to ga­ zachę­ T o p r a w d z i w y p i s a r z " (s. 145). pt. „ S a n t a L u c i j a " trzeba przyznać, (niestety, j u ż n i e ż y j e ) o k r y t y c z n y m z m y ś l e p o s t r z e g a n i a i po­ c z u c i a h u m o r u ( p r z e r y s o w a n i e postaci c z y s y t u a c j i ) . O p o w i a d a n i a J ó z e f a R y s i a od­ bijają, mówiąc słowami Kotuli, obraz podrzeszowskiej brzeg s t a w u odbija s i ę w l e k u t e ń k o f a l u j ą c e j Zarówno Józef w podsumowaniu z Łąki, jak i omawianej wsi, jak bujnie porosły wodzie. Władysław Chajec nieprzypadkowo znaleźli k s i ą ż k i . S ą oni po p r o s t u t w ó r c a m i m i t ó w . T o l u d z i o m t a k i m j a k oni m a m y t a k bogaty f o l k l o r . T o s ą w ł a ś n i e owe poszukiwane ź r ó d ł a , a l b o w i e m ź r ó d ł o u F . K o t u l i to C z ł o w i e k . T a f a s c y n a c j a c z ł o w i e k i e m wia, nia że Kotula tak chętnie do b a d a ń terenowych: terenowe — w i ę c u źródła — nad k u l t u r ą l u d o w ą p o l e g a j ą n a w y w i a d a c h z osobami że potrafią ta wraca wspomnieniami starszymi, w s k a z a n y m i przez o p i n i ę uzyskać przede danej rzetelne nie z dystansem. i pełne użytku" mija się zupełnie informacje nie m o ż n a p o d c h o d z i ć Konieczne jest w s p ó ł ż y c i e z badaną spra­ „Bada­ wszystkim miejscowości, c o ś p r z e k a z a ć w t a k i czy i n n y s p o s ó b " (s. 64). T r a k t o w a n i e j a k o „ p r z e d m i o t u jednorazowego responden­ z celem b a d a ń . do s w e j p r a c y w kulturą. się dzięki „Jeśli By tere­ dzieła Mali­ n o w s k i e g o p o s i a d a j ą w y j ą t k o w ą w a g ę — pisze a u t o r — to nie dlatego, ż e b y ł s u ­ miennym niem a badaczem kultur pierwotnych, współżyciem jest ale niejaka różnica. że z nimi współżył. Właśnie ta r ó ż n i c a A między bada­ wyciska piętno na p r a c a c h t a k d o k u m e n t a c y j n y c h , j a k i n a u k o w y c h " (s. 177). N i e w ą t p l i w y m w a l o r e m tej k s i ą ż k i d l a j e d n y c h , „ z a d r ą w s e r c u " ( j a k b y d z i a ł K o t u l a ) d l a d r u g i c h , pozostaje na żywym, nieraz „Z k i m p r z e s t a j e s z , potocznym j e j s t y l . J e s t to n i e j a k o g a w ę d a językiem, pełna t a k i m s i ę stajesz. Powiedz wiem k i m jesteś — m ó w i ą dosadnych powie­ przedstawio­ określeń i zwrotów. m i z k i m przebywasz, a j a ci d w a stare p r z y s ł o w i a b ę d ą c e c z ą s t k ą l u d o w e j O d k ą d p r z e s i a d ł e m s i ę «na konisia», zwanego folklorem s ł o w n y m po­ mądrości. [...], m ó j s t y l s t a ł s i ę j a k n a j b a r d z i e j g a w ę d z i a r s k i — z w i e r z a s i ę a u t o r — czy m o ż n a się temu dzi­ w i ć ? " (s. 183). C h y b a nie. T y m b a r d z i e j i ż p i s z ą c t ę k s i ą ż k ę m i a ł n a d z i e j ę , ż e „ t r a ­ fi do r ą k l u d z i n i e z a w s z e u m i e j ą c y c h m y ś l e ć a b s t r a k c y j n i e " . �283 RECENZJE W y k a z w a ż n i e j s z y c h prac F . Kotuli 1. Chłopi bronili 2. Folklor słowny się sami. Reportaż osobliwy historyczny, R z e s z ó w Lasowiaków, Rzeszowiaków 1982, K A W , ss. i Pogórzan, 182 Lublin 1969, W ý d . L u b e l s k i e , ss. 248 3. H e j leluja, czyli o wygasających starodawnych pieśniach kolędniczych w Rze- szowsfciem, W a r s z a w a 1970, L u d . S p ó ł d ź . W y d . , ss. 569 4. Materiały do dziejów garncarstwa z terenu województwa rzeszowskiego, Rze­ s z ó w 1956, M u z e u m w R z e s z o w i e , ss. 117 5. Miasteczko grafii, 6. na Opowieści zęgę, przykładzie Głogowa Małopolskiego i jego sąsiadów. Próba bio­ zauroczonego ła- R z e s z ó w 1981, T o w . N a u k o w e w R z e s z o w i e , ss. 233 ziemi z dorzecza górnej Wisłoki i Wisłoka przez R z e s z ó w , M u z e u m O k r ę g o w e 1975, ss. 251 7. Po rzeszowskim pogórzu błądząc. Reportaż historyczny, Kraków 1974, Wyd. L i t e r a c k i e , ss. 349 8. Rozmowy ze skorupami storyczno-społecznej, 9. Strój łańcucki, czy rzecz o plastyce garncarskiej i jej wymowie hi­ ludowych, cz. 5: M a ł o p o l s k a , z. 5, ludowych, cz. 5: M a ł o p o l s k a , z. 13, R z e s z ó w 1969, M u z e u m O k r ę g o w e , ss. 219 [w:J Atlas polskich strojów W r o c ł a w 1955, ss. 65 10. Strój rzeszowski, [w:] Atlas polskich strojów L u b l i n 1951, ss. 45 11. U źródeł, R z e s z ó w 1983, K A W , ss. 183 12. Z sandomierskiej puszczy. Gawędy kulturowo-obyczajowe, Kraków 1962, W y d . L i t e r a c k i e , ss. 264 13. Znaki przeszłości, W a r s z a w a 1976, L u d . S p ó ł d ź . W y d . , ss. 113. Urszula ALEKSANDER BŁACHOWSKI, Nie w y c h , W a r s z a w a 1983, L S W , ss. 170. A. Błachowski gionów Polski, jest etnografem poznał twórców tylko chlebem... Raszkiewicz Portrety twórców ludo­ ( i historykiem sztuki, zna z autopsji wiele ludowych bezpośrednio, nawiązał z nimi re­ długo­ t r w a ł y k o n t a k t i w tej r o z p r a w i e chce p o k a z a ć c z y t e l n i k o m s w o j ą z n a j o m o ś ć p r z e d ­ miotu i racje. Jest z a a n g a ż o w a n y emocjonalnie w to, o c z y m pisze. J e g o n i e j e s t „ p i s a n a n a z a m ó w i e n i e " — jest p o l e m i c z n ą stawia się obiegowym sądom na temat współczesnej, jej wartości i oddźwięku Pragnieniem współczesnej Aleksandra twórczości „indywidualnych kłady uwarunkowań, biorców. jęcia i a przede postaw, W c e l u lepszego p o r o z u m i e n i a terminy"), dalej jest mniej pragnień swoją i w kulturze działy o niektórych k i e r u j e do aspektów dostrzeganych dokonań się z czytelnikiem z podstawowymi następują jej miejsca wskazanie wszystkim idei, (s. 6). P r a c ę część teoretyczną, zaznajamiającą ludowej, książka autora. P r z e c i w ­ społecznego. Błachowskiego ludowej, wybranych artystów" sztuki wypowiedzią spraw poprzez szerokiego na początku przy­ kręgu t e r m i n a m i i p o j ę c i a m i (pt. tematyce bardziej od­ umieszcza szczegółowej, „Po­ jak: „ R z e ź b a ludowa dzisiaj", „ N a w i e d z e n i " , „ D w i e artystki". W t y m s a m y m celu w s z e l ­ kie cytaty z d z i e ł i n n y c h a u t o r ó w podaje w o r y g i n a l n e j formie. C h c e b y ć j a k n a j ­ b a r d z i e j o b i e k t y w n y w p r z e d s t a w i e n i u swego s t a n o w i s k a . W części wstępnej, plitza z a m i e s z c z o n ą Mówi ona w odautorskiej, „o infantylizmie s k i m " (s. 81). A . B ł a c h o w s k i jest komentarzem i cytuje a r t y k u l e Infantylizm przejawów wypowiedź i dziecinność folkloru we Krzysztofa Teodora współczesnym p o l e m i z u j e z t r e ś c i ą tego felietonu; polemiką z tym sposobem Toe- ( „ K u l t u r a " , 1 V I 1975 г.). myślenia. Nie ruchu amator­ c a ł a jego książka wnikając głębiej �284 w RECENZJE t r e ś ć tej p o l e m i k i , p o z w o l ę sobie z a u w a ż y ć , ż e o d p o w i e d ź A . M a c h o w s k i e g o słowa К. T . T o e p l i t z a n i e u d e r z a w samo sedno poruszonego p r o b l e m u , lecz się z nim mija, biorąc ścią teoretyczną. A. czących się w o k ó ł ry ludowej. Jest za p r z y k ł a d Błachowski podstawowych przeciwny t y w n e j , j a k o dalekiego autorytety włącza się uznanych t w ó r c ó w do ciągle pojęć i terminów pojmowaniu autor określa kimi i ma szanse swoje istnienia kultury ludowej stanowisko posługuje się w w także w Czę­ dyskusji, to­ sztuki ludowej, a także kultu­ jako subkultury prymi­ reprodukcją. Dla kultura ludowa, sztuka ludowa ma p e ł n e prawo obywatelstwa czesnego ż y c i a ludowych. trwających echa k u l t u r y w y ż s z e j , jako k u l t u r y niesamodzielnej d a t k u nie i s t n i e j ą c e j poza m u z e a m i i c e p e l i o w s k ą na tr.ichę przyszłości. s p r a w a c h terminologii tekście. U w a ż a , że „sztuka ludu w i w do­ Błachowskiego w warunkach współ­ W części teoretycznej i wykładnię pojęć, znaczeniu sztuki ja­ tworzo­ n e j przez m i e s z k a ń c ó w w s i w y ł ą c z n i e d l a siebie s t a n o w i r o z d z i a ł z a m k n i ę t y " i ~ . 12). Ostatnie wytwory do niej należące powstały w latach (polemizując z p o g l ą d e m , że sztuka ludowa w ł a ś c i w i e naturalnym kach, go p r a w e m rozwoju sztuki jest posiada kręgu określone społecznego artystyczne, cechy jest to, treściowe niejako światopoglądowe od 40 naszego że powstaje i formalne, z góry skazany zamkniętego wieku. Dalej j u ż nie istnieje) twierdz:, iż a „w określonych twórca na należący uzależnienia środowiska warun­ do dane­ ekonomiczne, odbiorców", tj. wsi (s. 12-13). Kryteriów, jakie rządziły dawną s z t u k ą l u d o w ą , nie n a l e ż y p o w s t a j ą c y c h w s p ó ł c z e ś n i e . O k r e ś l e n i e z a ś cech i zdefiniowanie dzin dawnej sienia sztuki ludowej m o ż e stać się modelem do z j a w i s k od n i e j p o c h o d n y c h . „współczesna daleko dową umowności. tradycyjną jako kategorią różnych związków zastanawia Przyjmując, się nad doborem adekwatnych ludowej) twierdzi, że aby wiedzę w r ę c z wymogiem go wsi tacza się z odnie­ terminem niego n i e p r e c y z y j n y i o p i e r a s i ę n a a kulturą obecną wsi — o dzieło dziele i nazw i terminów. (dotyczącymi móc uznać opanowuje o artyście. umiejętność Pisze: nadawania (s. 28). A b y u n i k n ą ć pojęcia twórcy trzy r ó w n o l e g l e owocem jej się wska­ sztuki za ludowe Kierując należy równocześnie „Ta wiedza o twórcy ludowego. funkcjonujące swoim pracom S a m jednak nie punkty uważa definiuje widzenia na ten go, pracy twórczej ludu wiejskiego: ludowa cech za lu- słuszne lecz problem. sztuka dziś kulturowe­ zewnętrznych tego t y p u n i e p o r o z u m i e ń brać jest przy­ Następnie r o z r ó ż n i a i c h a r a k t e r y z u j e w y b r a n e p o j ę c i a , o d n o s z ą c e s i ę do s z t u k i l u d o w e j cej lu­ mimo zasad klasyfikacji dzieł k a t e g o r y c z n y m , g d y ż c o r a z w i ę c e j l u d z i spoza k r ę g u dowopodobnych" zdefiniowanie płaszczyzną nie zgadza z t r a d y c j ą i ż y w o t n o ś c i ą r e l i k t o w y c h f o r m i e l e m e n t ó w " (s. 25), prof. K s a w e r e g o P i w o c k i e g o uwagę dzieł dzie­ że „istnieje granica m i ę d z y kulturą historyczną zówkami pod stosować i właściwą A. Błachowski s z t u k a l u d o w a " . J e s t on w e d ł u g posuniętej do poszczególnych tradycyjna, będą­ ludowa sztuka w stylu tradycyjnym, ludowa sztuka nietradycyjna. Z powyższymi trzema p o j ę c i a m i wiąże termin twórcy ludowego. D l a z j a w i s k artystycznych m i e s z c z ą c y c h się w nurcie kultury w s p ó ł c z e s n e j i posiadających ne c e c h y u z a l e ż n i o n e od i s t n i e n i a s z t u k i l u d o w e j i k t ó r y c h t w ó r c a m i odpowiadające k r y t e r i u m t w ó r c y ludowego proponuje wa i praktyka pseudoludowa. Nie będę Wspomnę w tylko, tym że miejscu terminu p e j o r a t y w n y m , lecz na kręgiem społeczeństwa W rozdziale określenie „Rzeźba jaką co autor neoludowa" twórczości rozumie nie praktyka pod stosuje pełnowartościowej, tymi on w neoludopojęciami. znaczeniu powstającej poza wiejskiego. k i e g o r y s u historycznego nie t e m a t y k ą , omawiała, „plastyka terminy: pew­ s ą osoby n i e ludowa dzisiaj" A . B ł a c h o w s k i po przedstawieniu krót­ rozwoju zainteresowania rzeźbą l u d o w ą zajmuje się g ł ó w ­ p o r u s z a obecna rzeźba ludowa. Jego zdaniem w rzeźbie ludo- �285 RECENZJE w e j d o m i n u j e w d a l s z y m c i ą g u t e m a t y k a r e l i g i j n a . J e s t to t e m a t y k a b a r d z i e j turalna" i bliższa ludowym twórcom, gdyż w y n i k a ze ś w i a t o p o g l ą d u „na­ ukształtowa­ nego p r z e z w i a r ę k a t o l i c k ą . D l a p r z y k ł a d u p r z y t a c z a t w ó r c ó w tego t y p u p r a c , j a k : Józef Lurka, Władysław Chajec czy Wojciech Oleksy. Jednocześnie tego, ż e w s z y s t k i e r z e ź b y o t e m a t y c e powołuje datu;.e do na życia duży l a t a 40- i Mówiąc o wewnętrznej a także zatem nowe zmianę spojrzenie miasta na przyczynie na w ł a s n ą w dwie ma twórczość się myśli rozwój do po zainteresowaniu sakralizacją ludowego, n a s t ą p i ł a „czego podjęciu jawiają rów zainteresowanie nowej nych, Zwraca wśród z tematyką uwagę, i że w których to główne pracy i życia z Nieszawy, na już wcześniejsze losy prace. Dla Draka wyraźnie kraju" zajęły ludowi i k r ó l ó w . Do prze­ pionie­ z a l i c z a : L e o n a K u d ł ę ze Ś w i e r ż y Wojciecha tego t y p u r z e ź b a c h wrażliwość miejsce twórcy dziejami narodu, postaciami w o d z ó w Centkowskiego patriotyzm myślący świeckich, tematyki w rzeźbie B ł a c h o w s k i Jana wyraz tematów pracy. R ó w n o l e g l e tworzyć sztuki wewnętrzna 1945 r . na Zaczęli że się wszystko, przedstawienia twórczości. społecznej, d u s z a z a p r a g n i e " (s. 41). R ó w n i e ż n o b i l i t a c j a p r a c y , z w ł a s z c z a f i z y c z n e j , po zaważyła swojej świeckiej zewnętrzną. świadomości Z c h w i l ą nobilitowania, a nawet p e w n ą samoocenie i swych dzieł. Podkreśla, s i ę dopiero miana t w ó r c y świadom tematyki wewnętrzną ludowych zrodziło jest z potrzeby s e r c a , n i e k t ó r e Pojawienie przyczyny: na twórców i powszechnego ustalenia przemiana powstają „świątki". i tu widzi stosunku sztuką ludową. ludowej popyt 50- kultowej Wierzbna i daje s i ę o d c z u ć (s. 46), k t ó r y m niego z współcześni „spontaniczny niejednokrotnie twórcy ludowi i c z u j ą c y k a t e g o r i a m i naszego c z a s u " (s. 47). I c h d z i e ł a , Gór­ innych. dawały to: „ludzie c h o ć nie sięgają „ w y ż y n sztuki", nie s ą tak n a i w n e , j a k je w i d z ą uczeni, lecz u j a w n i a j ą g ł ę b i ę szy ludzkiej i w y r a ż a j ą idee f u n d a m e n t a l n e . w a r t o ś ć sztuki ludowej, a j e d n o c z e ś n i e Czynnik na zewnętrzny przyśpieszający konkursy wej", bie o tematach: oraz wspomina ludowej" traktować czy autora, du­ stanowi zmianę tematyki r z e ź b s p r o w a d z a do roli konkursy i wszelkie formy działalności a d ­ omawia prace t w ó r c ó w ludowych Kopernik" i „Wielcy Polacy w nadesłane rzeźbie ludo­ o innych konkursach, jak: „ L u d o w e Wojsko Polskie w „Rodzina na równi szeroko „Mikołaj według narodowej. katalizatora, k t ó r y m b y ł y organizowane ministracyjnej. A. Błachowski To właśnie, wiejska". Jest z twórczością zdania, że sztukę spontaniczną, „formę konkursową rzeź­ należy konkursu" zaś uważa ,,za s t y m u l u j ą c ą poziom, i n t e l i g e n c j ę i o r y g i n a l n o ś ć " (s. 61). W rozdziale Seweryn, małych „Nawiedzeni" stereotypowemu rozmiarów, ludowych. rozdziale Na monumentalne potwierdzenie twórczością ter monumentalny s i ę , podobnie że wytwory jak zajętego się z w ł a s n e j niegdyś sztuki ludowej rozmiary zaś przekraczają słuszności rozwijającą mogą Tadeusz b y ć tylko możliwości stanowiska zajmuje twórców się w inicjatywy i posiadającej trzech t w ó r c ó w o charakterze przestrzennym. Z a przykład ludowych: Juliana Brzozowskiego ze służą powodu mu Sromowa, Jana n a s i e w i c z a spod K i e l c i S z c z e p a n a M u c h y z okolic S i e r a d z a . I c h t w ó r c z o ś ć integralną. „Polega ona przede wszystkim na tym, że działa Pisze, we że własnej ich współczesnej, zagrodzie, działalność gdyż nie pomimo, a więc we mieści się że spełniają własnym w by uznać nazywa ideą stałej wiejskim środowisku" dotychczasowych warunki, syl­ Ber- monumentalnością d z i e ł , w i e l k i m p o t o k i e m r ó ż n o r o d n y c h t e m a t ó w oraz k o n s e k w e n t n ą pozycji tym charak­ n i e t y l k o ze w z g l ę d u n a w y m i a r y d z i e ł , a l e r ó w n i e ż z nowego p r z e d s i ę w z i ę c i a wetki przeciwstawia poglądowi, eks­ (s. 66). kategoriach sztuki ich za t w ó r c ó w lu­ d o w y c h , a f o r m a i c h r z e ź b m i e ś c i s i ę w r a m a c h s t y l u ludowego, to ś w i e c k a t r e ś ć — jaką przedstawiają — przekracza ustalone kanony. Polemizując z Aleksandrem J a c k o w s k i m twierdzi, że tacy j a k Brzozowski, Bernasiewicz „bliżsi są kulturze l u ­ dowej poprzez s w ó j , w p e ł n i świadomy z nią związek niż »samorodni«, jak Mika �286 i RECENZJE Gawlowa, którzy przeciwny, by wać (s. nowe tylko bezwolnie wegetują się nimi opiekować, ale nie definicje artysty ostatnim rozdziale B ł a c h o w s k i 103). W ludowego n a j e j m a r g i n e s i e " (s. 102). N i e jest przekonany, czy n a l e ż y w tradycyjnym rozumieniu omawia dwie sylwetki jest „preparo­ tego słowa" twórczyń ludo­ w y c h : C z e s ł a w y K o n o p k ó w n y — w y c i n a n k a r k i z Puszczy Zielonej, i Dominiki B u janowskiej z W ę g r o w a dwuosnowowych. Nie t y l k o m ó w i , j a k i co r o b i ł y , j a k p r z e b i e g a ł a i c h droga r o z w o j u a r t y s t y c z n e g o , lecz jego u w a g ę inny — twórczyni tematycznych dywanów z a p r z ą t a g ł ó w n i e ś w i a t o p o g l ą d a r t y s t e k , dlaczego t w o r z ą w t a k i , a nie sposób, co w a r u n k o w a ł o ewolucję ich indywidualnego stylu? Poza tym do­ kumentuje, na czym p o l e g a ł ich w k ł a d w p o l s k ą i ś w i a t o w ą s z t u k ę l u d o w ą . Wszyst­ kie s y l w e t k i u k a z u j e w r ó ż n y m o ś w i e t l e n i u , z w i e l u stron, z w ł a s z c z a z a ś analizuje ich psychikę, światopogląd, rozwój wewnętrzny łalność artystyczną dzieła wa chce d o w i e ś ć , że sztuka ludowa w od tej i wpływ tych czynników t w ó r c ó w . Poprzez takie spojrzenie na t w ó r c ó w dobie obecnej nie j e s t m n i e j dawnej, t r a d y c y j n e j , że posiada w a r t o ś c i , k t ó r e na dzia­ ludowych i ich wartościo­ ją nadal czynią godną nobilitacji. Omawiając tę książkę wspomnę również o jej walorach poznawczych r a c k i c h . N i e j e s t to p r a c a o b s z e r n a , ale w s p o s ó b ż y w y i p r z e k o n u j ą c y czytelnika w przedstawić problemy sztuki strony głównego te pory przemilczane, b ą d ź nie poezji ludowej jeszcze ludowej. Autor przedmiotu do k o ń c a zaangażowany swych p r o b l e m , ż e nie lite­ emocjonalnie dociekań, które omówione. Przytaczając bardziej p o d k r e ś l a i wprowadza były krótkie tylko umie do tej fragmenty samym chlebem ż y j ą w s p ó ł c z e ś n i t w ó r c y l u d o w i , ż e n i e t w o r z ą t y l k o po to, b y z d o b y ć p o k l a s k b ą d ź rentę twórczą, przekonać, j a k to chce w i d z i e ć że sztuka ludowa w i e l u z n a w c ó w , m. in. К . Т. żyje i przejawia się w Toeplitz. Zdołał najbardziej nieoczekiwanych f o r m a c h , i t y l k o od z n a w c ó w p r o b l e m u z a l e ż y , c z y b ę d z i e s i ę ona j a w i ł a j a k o z r o ­ z u m i a ł y przejaw k u l t u r y duchowej śmiecona" się spoza wadza przeróżnymi kręgu wsi. czytelnika w cytatów i wyjaśnień s p o ł e c z e ń s t w a w i e j s k i e g o , c z y t e ż zostanie, przejawami Również c o r a z to działalności sposób amatorskiej, ludzi przedstawienia bardziej z a w i ł e materiału problemy stopniowo sztuki ludowej. wpro­ Wielkość czyni tekst w p e ł n i z r o z u m i a ł y m i u d o k u m e n t o w a n y m . ka A. Błachowskiego „za­ wywodzących Książ­ m o ż e b u d z i ć k o n t r o w e r s j e , ale to t y l k o ś w i a d c z y ć b ę d z i e na jej k o r z y ś ć . Hanna ANNA Rynu, S Z Y F E R , Społeczność O l s z t y n 1982, Ośrodek i kultura Badań małego miasta. Studium Reszka na przykładzie Naukowych im. W. K ę t r z y ń s k i e g o w Olszty­ nie, ss. 152. Praca dań w w A n n y S z y f e r jest pierwszą zamierzonych przez O ś r o d e k Olsztynie. Badania te monografią Badań miałyby rozwoju i perspektywach m a ł y c h na małego miasteczka Naukowych im. Wojciecha celu odnalezienie miasteczek, mimo pewnych różnic w z cyklu ba­ Kętrzyńskiego prawidłowości pełnionych przez nie f u n k c j i , r ó ż n y c h d o ś w i a d c z e ń h i s t o r y c z n y c h i s p o ł e c z n y c h . O k a z a ł o s i ę , i ż i s t o t ­ nym problemem steczek. R y n jest jest znalezienie pierwszym z wspólnego czterech A u t o r k a w y s u w a przypuszczenie, że m a ł e dać metodami mianownika w Jednak na względu wiele mia­ Północnej. miasto m o ż n a — a nawet n a l e ż y — b a ­ miasteczkami prowadzone w Polski e t n o g r a f i c z n y m i , a p r a c a j e j m a b y ć tego d o w o d e m . badania nad m a ł y m i ze kulturze m a ł y c h w y b r a n y c h miasteczek podobieństw Dotychczasowe b y ł y przez g e o g r a f ó w i małego miasteczka do nim tradycyjnej kultury, autorka podejmuje się „ u d o w o d n i e n i a socjologów. wsi, istnieniu tezy o p r z y d a t - �287 RECENZJE ności warsztatu (s. 9). W książce p o d a n a jest d e f i n i c j a m a ł e g o m i a s t a oraz k l a s y f i k a c j e t y p ó w m a ł y c h m i a s t , etnograficznego do b a d a ń będące propozycją Szyfer samej nad m a ł y m a u t o r k i oraz i n n y c h b a d a c z y , n p . A . K ł o s k o w s k i e j . A n n a d o k o n a ł a tej k l a s y f i k a c j i b i o r ą c pod u w a g ę k r y t e r i a turę społeczno-zawodową, nie m i a s t e c z k a a także jest „ a n a l i z o w a n i e przemian historyczne, migracyjne, s t r u k ­ pochodzenie r e g i o n a l n e i o d l e g ł o ś c i "od d u ż y c h o ś r o d k ó w liczba nowych miastem" poprzez interakcji niosących ludności, przemysłowych. zależności: liczba n o w y c h nowe wzory funkcjonowa­ Jej zamierzeniem ról społecznych zachowania — m o ż l i w o ś c i — zmian" (s. 96). Do g ł ó w n y c h z a ł o ż e ń m e t o d o l o g i c z n y c h p r a c y n a l e ż y z a l i c z y ć : 1) t r a k t o w a n i e m a ł e g o m i a s t e c z k a j a k o s p o ł e c z n o ś c i l o k a l n e j ; 2) określenie kultury tradycyjnej w y w o d z ą c e j się z kultury wsi jako charaktery­ stycznej dla s p o ł e c z n o ś c i m a ł e g o miasta; 3) analizowanie kultury m a ł e g o miasta i jej p r z e o b r a ż e ń n a tle p r o c e s ó w makro- społecznych kraju. Ważnym pytaniem badawczym jest s t w i e r d z e n i e , czy m a ł e miasteczko stanowi etap p o ś r e d n i m i ę d z y miastem a w s i ą . C h ę ć zastosowania jest dzięki m e t o d y etnograficznej w badaniach nad R y n e m d r u g i e m u z a ł o ż e n i u . A u t o r k a opisuje zrozumiała przeobrażenia kultury tradycyjnej w m i a s t e c z k u i g m i n i e R y n , z czego w y n i k a , ż e w p ł y w o k o l i c z n o ś c i w s i n a miasteczka jest urządzenie mieszkań, wierzenia olbrzymi. Elementy kultury przygotowywanie posiłków, i wiedza ludowa, w niewielkim Niewątpliwie w propagowaniu nie należy materialnej lekceważyć także stopniu małego kulturę miasteczka, obrzędowość np. tradycyjna, r ó ż n i ą s i ę od w i e j s k i c h . wpływu dużego miasta, radia i telewizji w s z e l k i c h z m i a n k u l t u r o w y c h , a l e dotyczy to t a k ż e z m i a n n a w s i . Autorka kreśli rys historyczny R y n u od p o c z ą t k u jego p o w s t a n i a b y ł on s i e d z i b ą k o m t u r ó w k r z y ż a c k i c h , m. i n . K o n r a d a w X I V w., k i e d y W a l l e n r o d a , a ż po c h a r a k ­ t e r y s t y k ę m i a s t a po I I w o j n i e ś w i a t o w e j . Ź r ó d ł a , z k t ó r y c h k o r z y s t a , to a k t a m i e j ­ skie, g ł ó w n i e sprawozdania burmistrzów, wspomnienia że sprawozdania blemów różnych współczesnych i pamiętniki prywatne, i gospodarczych. zastosowano kwestionariusze r z y s t a n o je g ł ó w n i e w ny instytucji społecznych pro­ pomocnicze. Wyko­ pracach nad instytucjami i organizacjami m a j ą c y m i wyraź­ w p ł y w na społeczność małomiasteczkową i ankiety tak­ Do badania i jej przeobrażenia, a także nad ota­ c z a j ą c y m R y n terenem wiejskim. Badaniom podlega także funkcjonowanie społeczności lokalnej Rynu i cechy c h a r a k t e r y s t y c z n e k u l t u r y jego m i e s z k a ń c ó w (w t y m : g r u p r e g i o n a l n y c h i k a t e g o r i i społeczno-zawodowych), i styczności chowań kulturowych, stawienia kulturą tradycyjną że „ w z r o s t wybranych a cech społeczności sąsiedztwo, koleżeństwo, przemiany statystyczne, wniosku, analiza międzyludzkie, tabele i rysunki. Przy interakcjami wzorów rozpatrywaniu społecznymi i zanik lub A. (kontakty opis r ó ż n y c h kultury tradycyjnej. Pomocnicze i rolami nowych lokalnej autorytety), okazały zależności Szyfer przekształcenie się za­ ze­ między dochodzi starych, do trady­ cyjnych, z w i ę k s z a się w m i a r ę wzrostu r u c h l i w o ś c i s p o ł e c z n e j , wzrost nowych ról — poprzez u c z e s t n i c t w o w instytucjach, organizacjach s p o ł e c z n y c h i politycznych oraz c z ę s t o w m i e j s c a c h p r a c y " (s. 110). Autorka cyjna, stwierdza, ale ulega steczko m o ż e b y ć b a d a n e fer nie stosuje że w małym miasteczku istnieje jeszcze kultura trady­ ona s t o p n i o w e m u z a n i k o w i . M o ż n a s i ę w i ę c z g o d z i ć , ż e m a ł e metodami etnograficznymi. metod etnograficznych. mia­ J e d n a k w k s i ą ż c e tej A . S z y ­ Z e b r a n y przez n i ą m a t e r i a ł jest etnograficz­ n y , ale m e t o d a w y d a j e s i ę b y ć s o c j o l o g i c z n ą — b a d a n e s ą tu g ł ó w n i e s t r u k t u r y s p o ­ łeczeństwa, układy międzyludzkie. Rozpatrując różnice społeczno-zawodowe, spędzania wolnego czasu, w i ę z i trzy na problem socjologicznie. społeczne Praca w małym A . Szyfer miasteczku jest c z ę ś c i ą sposób i wsi autorka większej całości. pa­ Do- �288 RECENZJE piero p o r ó w n u j ą c można monografię będzie wyciągnąć pytania — turowe czy m e n t a l n o ś ć mimo Rynu z monografiami ogólniejsze mieszkańców zasadniczych różnic trzech p o z o s t a ł y c h wnioski i odnaleźć małych miasteczek, wynikających miasteczek na postawione ich zachowania z innej historii, funkcji, m o g ą b y ć podobne; c z y m y ś l e n i e m a ł o m i a s t e c z k o w e n o ś c i w i e j s k i e j i m i e j s k i e j ; czy m a ł e odpowiedź miasteczko j e s t i n n e od m y ś l e n i a jest j e d n o s t k ą kul­ migracji społecz­ synkretyczna, czy posiada w ł a s n e , indywidualne cechy? Justyna MARGUERITE ghanistan et Suchy REUT, l'artisanat i ciepły de La soie en la soie klimat Afganistan. a Her&t, L'élevage de Jasionowska ver a soie én Af­ W i e s b a d e n 1983, ss. 167, r y c . 90. południowo-zachodniej części Afganistanu pozwalał na u p r a w ę d r z e w m o r w o w y c h i h o d o w l ę j e d w a b n i k ó w . U p r a w i a n o j ą od 419 г., a w i ę c wcześniej się aniżeli w rozwinąć i wyrobem Europie. ją na nowo. Hodowla ta u p a d ł a Omawiana książka tkanin jedwabnych w Afganistanie cennego s u r o w c a i r o z w ó j jedwabnictwa w XVII zajmuje w . i po 1921 się hodowlą r. s t a r a n o jedwabników w l a t a c h 1920-1970. P r o d u k c j a tego dawały zatrudnienie typu chałupniczego ubogim w a r s t w o m l u d n o ś c i . H o d o w l a j e d w a b n i k ó w z w i ą z a n a b y ł a z o a z a m i , w któ­ rych gdyż rosły hodowany resująca drzewa morwowe. jedwabnik była ma natomiast Odbywała s i ę ona tak, j a k w podobne w y m a g a n i a . obróbka Pod innych krajach, względem technicznym inte­ s u r o w c a a ż do w y r o b u t k a n i n . P r z e w i j a n e z k o ­ k o n ó w n i c i p r z ę d z o n o r ę c z n i e , j a k k o l w i e k f i l a t o r i a do p r z e w i j a n i a i s k r ę c a n i a wabnych nici wynaleziono we dużymi maszynami włókienniczymi sowano w Europie tylko do poruszanymi siłą wody. odpadkowego gorszej j a k o ś c i . J e d n a k ż e w A f g a n i s t a n i e jeszcze w X X w. i farbowano w W poddawano jedwabiu i Przędzenie uzyskiwano nim przędzeniu. Następnie sto­ przędzę po r ę c z n y m p r z e w i n i ę c i u n i c i z je r ę c z n e m u one ręczne kokonów przędzę bielono motkach. dalszej części pracy autorka u k a z u j e k r o s n a przystosowane najprostszym tem jed­ W ł o s z e c h j u ż w X I I I w., a nieco p ó ź n i e j b y ł y splotem geometrycznym, płóciennym. inne Niektóre farbowano na wyroby osnowie zdobiono techniką drukowano. Jedynie przy tkaniu wzorzystych t u r b a n ó w lub krosien o czterech nicielnicach. barwnikami roślinnymi. Stosowano Przędzę więc lub technikę p ó ź n e g o ś r e d n i o w i e c z a . R o b o t n i c y p r a c o w a l i po w a n o i m t a k ż e p r a c ę do d o m u s y s t e m e m w wreszcie dodatkowych farbowano używaną ornamen­ ikatu, inne używano tkaniny t y l k o do t k a n i a prostym w lic kadziach Europie w okresie części w rodzaju manufaktur; nakładczym. Pracowano zwykle na da­ świe­ ż y m powietrzu. Praca oparta z o s t a ł a n a etnograficznych badaniach terenowych, na oficjalnych s t a t y s t y k a c h i i n n y c h o p r a c o w a n i a c h . U k a z u j e ona n a j r o z m a i t s z e proste nia techniczne stosowane' przy wyrobie różnego rodzaju niewielkich w a b n y c h , j a k chustki, t u r b a n y i sztuki przeznaczone wab nie użytku. był luksusowym surowcem. W y d a j e s i ę , ż e jego j a k o ś ć rodowych r y n k a c h zbytu. J e d n a k ż e czony miejscowej dla z powodu nej i w ma ludności ostrzejszego rozwiązaniach znaczenie luksusowych spodarczej i w społecznej służył ubogich on wywóz niego także do sąsiednich jedwabników. przynosi zarazem wiele rzemieślników Jed­ wyroby codziennego międzyna­ włókienniczy krajów nie przezna­ mogących O p r a c o w a n i e tak jedwabniczej światowego jed­ lub ręczniki. konkurencji na za s u r o w i e c produkcji jedwabnictwa Książka z nie w y t r z y m y w a ł a klimatu hodować technicznych historii wyrobów. i na Szyto na odzież rozwiąza­ tkanin zajętej zasługuje głównie informacji o Afganistanu. Dzielili tradycyj­ na uwagę ośrodkami sytuacji się oni go­ na �289 RECENZJE prządków, zakładaczy o s n o w y i t k a c z y oraz f a r b i a r z y . samodzielnie, jednak w i ę k s z o ś ć b y ł a u z a l e ż n i o n a nistanie, podobnie j a k w Nepalu czy Niektórzy z nich pracowali od k a p i t a ł u k u p i e c k i e g o . W Tybecie, dawne techniki Afga­ włókiennicze i for­ m y o r g a n i z a c j i p r a c y m o ż n a b y ł o b a d a ć jeszcze w n a s z y m s t u l e c i u . Irena HELGĘ und GERNDT, Arbeiten, Kultur ais Forschungsfeld. Uber Turnan volkskiindliches Venken M ü n c h e n 1981, ss. 243, r y c . 6. Autorka n a l e ż y do m ł o d s z e g o p o k o l e n i a e t n o g r a f ó w n i e m i e c k i c h ( u r . 1939) i j e s t profesorem w Monachium. W omawianej książce przedstawia ona krytykę dotych­ czasowych m e t o d b a d a n i a z a r ó w n o z j a w i s k k u l t u r y m a t e r i a l n e j , j a k d u c h o w e j i spo­ łecznej. Badania kontynuować te w przyniosły formie duży źródeł dorobek wywołanych drukowany badaniami i niełatwo terenowymi. ponuje ujęcie r z e c z y w i s t o ś c i społecznej w system z n a k ó w , aby było przedstawić w uproszczonym zapisie. W tycznie w y n i k i prac m a t e r i a ł o w y c h . i dlatego ją t u sygnalizuję. W Próba ten ta pierwszej części pracy autorka zajmuje europejskiej etnografii. Rozgranicza sposób sposób się na obecnie wyniki badań można zasługuje je Autorka by ukazać dyskusyjne synte­ omówienie dorobkiem poszczególnych szkół miejskiego opisy życia i wiejskiego, rzeczywistych p r o c e s ó w s p o ł e c z n y c h wsi i relacje ludowe o nich. K r y t y c y z m sunku z do jasno wyników badań stawianymi etnograficznych postulatami nie zawsze ł ą c z y badawczymi. Mniej rozdział o zagadnieniach ź r ó d ł o z n a w c z y c h . A u t o r k a wiadań ludowych, Bawarii ukazuje nariuszu badawczym Najpierw różnych też należy omawia zająć n y c h z n a k ó w i te źródeł kolejność się b e z p o ś r e d n i ą przedstawić w wania zjawisk z zakresu k u l t u r y W dalszych częściach gadnień jako wskaźnik procesów w jako procesów wskaźnik już jął się funkcje stroju się f u n k c j a m i na 3 XX w. nej przez e t n o g r a f k ę tycznie rzeczywistością, ująć mebel wiejskiej. do obszarze P o l s k i . systemu 1 z RFN w sto­ jaśniejszy Na jest przykładzie podanym wiedzy ją w kwestio­ o kulturze. system to p r o w a d z i ć ustalo­ do kodo­ obszarze wydaje kulturowa omówię 1 P. wiejskiej podobnej się p o ż y t e c z n e . O t ó ż a u t o r k a w ujęciu E. ubiór ubiorów Bogatyriew 2 też zreferowanie funkcjo­ opisów morawskosłowackim . 4 Cassirera . w R. Kantor pocz. opracowa­ odnosi się Rozważa za­ ukazał XIX i próby za­ ubiór l i t e r a t u r ę . R. B á r t h e s mody . społeczności i n i e c o szerzej kodowania bogatą wybranych życiu ludzi morza, wartość Zagadnienia tradycyjnej symbolicznego jako współczesnej na Dlatego pieśń w Przykładowo względnie systemu ludowego odzienia wsi. W a u t o r k a p r z e c h o d z i do r o z w a ż a n i a kulturowych. semantyczną życia porządku. Ma i w omówieniu ludowej. kulturowych, społeczności z wiejskich. tym analizy p o d a ń i opo­ źródeł określonym nieraz poruszane i p o s i a d a j ą analizą wcześniej zajął pracy szkicowy rozpatrywania e t n o g r a f i c z n y c h . S ą to t a k i e t e m a t y , j a k nowanie prawa były uroczystości się w podaje swe ikonograficznych dokumentację pro­ można ubiór kry­ jako R. В a r t h e s, Systéme de la Mode, P a r i s 1967; I . T u r n a u , Analiza se­ mantyczna systemu mody według Rolanda Barthes'a, „ I n f o r m a t o r Centralnego B i u ­ r a W z o r n i c t w a P r z e m y s ł u L e k k i e g o " , R. 15: 1974, n r 3 (91), s. 14-20. P. B o g a t y r i e w , Funkcje stroju ludowego na obszarze morawskosłowa­ ckim, [ w : ] Semiotyka kultury ludowej, W a r s z a w a 1975, s. 26-96 ( I w y d . 1937). * R. K a n t o r , Ubiór — strój — kostium. Funkcje odzienia w tradycyjnej społeczności wiejskiej w XIX i w początkach XX wieku na obszarze Polski, Kra­ k ó w 1982. E. C a s s i r e r , Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, W a r s z a w a 1971. 2 4 19 — E t n o g r a f i a Pol. 30/1 �290 RECENZJE j e d e n ze w s k a ź n i k ó w system kultury mniej t r w a ł y aniżeli w i e r z e ń , a bardziej t r w a ł y przykładem różnorodności dy u ż y t k o w a n i a aniżeli znaków w społeczności wiejskiej księstw n i e m i e c k i c h od X V I I miejskich. Podkreśla w y c h ze w z g l ę d u na zagadnień wędrówek i mu wiele nie ich f u n k c j o n a l n o ś ć ujawniają autorki i opisów s i ę zbyt jej znaczną w tu przykła­ pracy r o l n i k ó w nie w przekonująca. dla z różnych Jednakże dawać i się j a s n y i nie pożywienia. z kodo­ c z ę ś c i R F N . O m a w i a n a tu próba podkreślić ogromną zróżnicowanych podstawy erudycję chronologicznie do u j m o w a n i a t y c h D E S JOURNÉES 1979. W y d . p r z e z M o n i q u e du kodo­ poświęcono infor­ znaków. V É T E M E N T E T S O C I É T É S 1. A C T E S d'Ethnologie XVIII system Ireno toires Dotyka niemieckich w funkcje mebli i należy szczegółowych czy m e b l i , co m o g ł o b y macji w u p o r z ą d k o w a n y system 2 E T 3 MARS odzieżo­ pasterzy. autorki. Natomiast wydaje wcześniej rozwiązań czy czy społeczności występujących się pewnych erudycję cech u b i o r ó w na przykładach poszanowanie odzieży dobrym c z ę ś c i p r a c y a u t o r k a p o w r a c a do swego p r o g r a m u b a d a ń ich w y n i k ó w wydaje czy jest Podano form u b i o r ó w w . pod w p ł y w e m m i e j s c a . W podobny s p o s ó b z a n a l i z o w a n o ostatniej waniem różnych ponadto u t r z y m y w a n i e tych z r ó ż n i c o w a n y c h W wiejskiej. p o s z c z e g ó l n y c h form odzieży w krajach X I X w . O p i s y te wania z jego w y p o s a ż e n i e m Dlatego u b i ó r i n n y c h u b i o r ó w i ich b a r w przez przedstawicieli r ó ż n y c h płci grup w i e k u . A u t o r k a u k a z u j e u ż y t k o w a n i e mód dom pożywienie. Museum Turnau DE RENCONTRE DES de F o n t a n a s i Y v e s D e l a p o r t e . National d'Histoire Naturelle. Sociétés Laborades amis du M u s é e de l ' H o m m e , P a r i s 1981, s. 370, r y c . 57. Omawiany spotkaniu się ubiorem. spotkania twórców nad tom zawiera wszystkich niemal Olbrzymią historyków, specjalistów zasługą mody o zbyt nicze z różnym zagadnienia dopracowane. nie w Paryżu zajmujących doprowadzenie W rezultacie w kostiumem wiele ustalenia tej tea­ przez opracowań gdy zasad­ h i s t o r i i k o n s u m p c j i s ą stale konferencji — Badania innych ośrodkach powstaje do i plastyków p r z y c z y n k a r s k i m c h a r a k t e r z e , podczas pierwsze spotkania m a j ą tak duże jest i egzotycznym, s ą prowadzone ubioru j a k o jednej z dziedzin Dlatego pierwszym sztuki, e t n o g r a f ó w europejskim mody wykształceniem. jeśli konferencji historyków historycznym, ludowym szczegółowym, na dziedzin wiedzy z F r a n c j i i A l g e r i i —• r a z e m 64 u c z e s t n i k ó w . tralnym i kreacjami współczesnej specjalistów wygłoszonych z różnych organizatorów archeologów, współczesnej ubiorem 26 r e f e r a t ó w zapowiadającej nie­ dalsze znaczenie. Po wprowadzeniu J e a n G u i a r í a , Y v e s Delaporte u k a z a ł interdyscyplinarny c h a ­ rakter badań nad antropologią nie odzieży. Poruszył odzieży jako znaku wyróżniającego p o d k r e ś l a j ą c , ż e n i e j e s t to r e g u ł ą . W o s o b n y m nocnej części Laponii on t a k m o d n e obecnie jednostkę w tradycyjnych r e f e r a c i e u k a z a ł on u b i o r y w j a k o s t o p i e ń z e r o w y z n a k u . L a p o ń c z y c y m a j ą podobny d l a m ę ż c z y z n , kobiet i s t a r s z y c h dzieci, a w s z e l k i e w y r ó ż n i a n i e s i ę pod t y m d e m jest p o t ę p i a n e s p o ł e c z n i e j a k o obca m e n t a l n o ś c i tego s p o ł e c z e ń s t w a Referaty zostały u p o r z ą d k o w a n e materiał, techniki zagadnie­ społeczeństwach i środowisko, w cztery grupy tematyczne: historia u b i o r ó w i wreszcie moda i pół­ ubiór wzglę­ ostentacja. tradycja, ubiór jako znak spo­ ł e c z n y . W p i e r w s z e j grupie r e f e r a t ó w o m ó w i o n o z a p o ż y c z e n i a w t r a d y c y j n y c h u b i o ­ rach H. Lapończyków i Kabylów Balfet). Z a p o ż y c z e n i a z europejskich sprzed k i l k u d z i e s i ę c i u rozwiązań laty krawieckich są traktowane jako (M. Roué, elementy t r a d y c y j n e g o u b i o r u t y c h s p o ł e c z n o ś c i . Y . D e s l a n d r e s i B . de R o s e l l e u k a z a l i r ó ż n e zapożyczenia paryskich projektantów mody, np. wpływ ubiorów azjatyckich na �291 RECENZJE kreacje Paul Poiret. J . P i t t - R i v e r s d a ł z n a k o m i t ą wego". N o w y typ u b i o r u z a w s z e trudnościami mu i spotykał znaków definicją się z krytyką. Dowodziło czy c a ł e g o kodu b r a ń jest t a k ż e o d m o w ą „nieporządku t o r o w a ł sobie d r o g ę z w i ę k s z y m i odzieżowego, przyjęcia który lub to n i e z n a j o m o ś c i odzieżo­ mniejszymi nowego syste­ u l e g a ł zmianie. Stosowanie prze­ nowego k o d u . P o k a ż d e j grupie r e f e r a t ó w dru­ kowano także najważniejsze wypowiedzi z dyskusji. Druga grupa r e f e r a t ó w różnymi typami odzieży stanowi w y n i k wieloletnich prowadzonych zeum Człowieka. H . Balfet ukazała nych sztuk wyrobów pionowego w różne i poruszyła podobny temat poncha kroju krosna, w Mu­ s z y t y c h ze s p e c j a l n i e tka­ użytkowanych w różnych prostych r o z w i ą z a ń czy poprzecznego. ubiorze nad paryskiego kilkadziesiąt podłużnego koszul badawczej typy u b i o r ó w poziomego okresach historycznych. F . Cousin z e s t a w i ł a w i e c k i c h dla u b i o r ó w k r o j u badań porównawczych atmosferze ludowym M . de różnych kra­ Fontaněs krajów eu­ ropejskich. Wreszcie D. C h a m p a u l t i E . G h e r a r d i - D o r s t p o r u s z y ł y zagadnienie ubio­ r u c z y jego b r a k u w strefie t r o p i k a l n e j . W grupie macje ną referatów o ubiorze wyobrażeń rem w dotyczących historii ubioru F . Piponnier zachodnioeuropejskiej, Desmet-Gregoire podróżników cnej krój omówiła i hiszpańskiej, a później w Algerii i i XVIII z plemienia s u k i e n kobiet z n a j w y ż s z e j Malesi. D w u c z ę ś c i o w e na specjalnych wzorzystymi ten r ó ż n i s i ę od d o ś ć j e d n o l i t y c h r o z w i ą z a ń k o s t i u m o l o g i c z n y c h kańskich B. i zapewne Dupaigne ukazał w p ł y w Czwarta py porte ukazał ubiór głowy kraju stały jako w mężatek w wyznawców Centralnej. mazdeizmu w da), krojów płaszczy w łecznego. różnych impuls Nie można grup do zero. Trzy B . Dupaigne T . Battesti Indiach. Inne rozważań nad inwazji referaty zajął ukazała różnych różne regionach te­ wieśniaczek zo­ się wysokimi nakryciami dały społeczne także ubiorów ubio­ przyczynki do pasów (L. Sea- ludowych Rumunii u b i o r u j a k o z n a k u spo­ pierwszego etnografowie znaczeniem do g r u ­ Y . Dela- społecznego. Y . znaczenie określenia wyników bał­ tureckiej. przedstawiają przez m ę ż c z y z n i k o b i e t y wnieśli Ubiór 2. p o ł o w i e X I X w . zróżnicowania referaty teoretycznych Najwięcej szelkach reszty k r a j ó w sprzed francuskich w dać uogólniające przeceniać na J a k już wspomniano, H i s z p a n i i ( J . F r i b o u r g ) czy specjalistów. dalszych grupie. kobiet o p i s ó w u b i o r ó w ludowych, j a k noszonych (D. P o p ) . M . L o u y s p r ó b o w a ł a półno­ galonami. fryzury i czepki r u m u ń s k i c h przez C . Neamtu. Azji tej dobry p r z y k ł a d i X I X w. R ó ż n e szcze­ części ubioru jako oznaki p r z y n a l e ż n o ś c i znak zawsze się nakryciami głowy XVIII średniowiecza europejskich w Japonii w dotyczyła lapoński stanowiące zilustrowane głowy rów w okresu i miejsca właściciela Broutin zajęła go z ubiorów grupa r e f e r a t ó w społecznej nakrycia pochodzi H. dziełach ukazała górskiej s u k n i e ze s p ó d n i c a m i krosienkach modzie Tunezji. w. w e u r o p e j s k i c h po t y m k r a j u . W r e s z c i e M . de F o n t a n ě s wykonanymi się ubio­ średniowiecznej opisy u b i o r ó w t u r e c k i c h z X V I I czarnych w e ł n i a n y c h Albanii zdobiono włoskiej infor­ ikonograficz­ u b i o r ó w n a t a p i s e r i a c h z l a t 1665-1678, a J . J o u i n z a j ę ł a z s z y w a n y m z tkanin w r ó ż n y c h b a r w a c h (miparti) w gólny omówiła inwentarzach ruchomości. M . Jarry dała analizę spotkania i zapewne społecznym różnych oni tak dadzą form ubioru w p o s z c z e g ó l n y c h k r a j a c h i regionach. Irena LUDVIK BARAN, JITKA STAŇKOVÁ, Lidové kroje Slovácka, Turnau Praha 1982, s. 84, r y c . 77 ( w t y m 71 b a r w n y c h ) . Książka od ta u k a z u j e s t r o j e l u d o w e południowego wschodu W t y m n i e w i e l k i m regionie ze z części Słowacją, a od południowych południowego Moraw zachodu graniczących z w X V I I I i X I X w . u k s z t a ł t o w a ł o s i ę 28 t y p ó w Austrią. strojów �292 RECENZJE ludowych i 27 czesności. Część turalnymi regionu. 1900. sel, z nich Zachowały dożynek, Jest głowy, ten on jest one Strój oznakę bardzo stale i pozycji ta typów. Ukazuje jest to syjskim, haftów, społecznej, grupy wieku, święta czy tego s t r o j u . ona M o ż e on jednocześnie życie płci, stanu uroczystości, do doskonała pozycja eksportowa z wsi album stroju, przynosi lecz t a k ż e czy pod wiele informacji za nakryć Strój względem odmienne na za­ Odmienne co ukazującym dzień. różne wa­ odtwarzania poszczególnych jego w Moraw, czterech coroczne sprawia, językach: „ W s t ę p i e " zarazem ukazano s ł o w n i c z e k b l i s k o 90 t e r m i n ó w . nawcze dla historii u b i o r ó w l u d o w y c h we­ nie piór). cywilnego i in. albumem objaśnieniami We on spodni, wstążek opisywanego regionu niemieckim, angielskim i francuskim. świąt, poszczególnych rękawów, koronek, społecznego służyć wsi (krój czy wesela i sceny z codziennego życia. Z n a k o m i t y p o z i o m zdjęć tylko historię wy szczegółach kul­ 1886- latach lokalnych regionu współ­ w opisane z okazji do ośrodkami się starannie i s ł u ż y mieszkańców jest zarazem doskonale w y d a n y m rianty regionalne zwyczaje, starannie używane zróżnicowania jego w a r i a n t y nosi się w r ó ż n e Książka w typ przekształceniami najważniejszymi przechowuje wyróżniającą chustek, z pierwszy świąteczne ludowy oznaką z pewnymi związana poraz zróżnicowany wiązania jeszcze możności jest się j a k o u b i o r y festiwali. sposób przetrwać strojów Zostały p r z e b r a n i e , lecz za wsi. zdołało z tych etnograficznych krajów środkowej mających Tak więc nie luksuso­ znaczenie porów­ Europy. Irena że ro­ Turnau � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a809760288bf5f97b4350f48f86e82b3.pdf eae882545b06482e78c9065346df71b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1256 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1986 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1159 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1986 t.30 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A I N S T Y T U T A K A D E M I A H I S T O R I I K U L T U R Y ETNOGRAFIA NAUK M A T E R I A L N E J POLSKA XXX Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • GDANSK • ŁÓDŹ ZAKŁAD NARODOWY IMIENIA OSSOLIŃSKICH WYDAWNICTWO POLSKIEJ AKADEMII NAUK 1986 �I WITOLD DYNOWSKl| SEKRETARZ REDAKCJI: IWONA KABZINSKA-STAWARZ CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : M A R I A B I E R N A C K A (PRZEWODNICZĄCA), JOZEF BURSZTA, MARIA FRANKOWSKA, JADWIGA KLIMASZEWSKA, ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, WANDA PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZ Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, ul. Świerczewskiego 105 Okładkę projektował Edward Kostka Redaktor Zyta Kwiecińska Redaktor techniczny Adam Przylibski Printed © Copyright by Zaklad Narodowy Im. In Poland Ossolińskich — Wydawnictwo, Wrocław Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1986. N a k ł a d : 900 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 15,30, a r k . d r u k . 13, a r k . A j — 17. P a p i e r d r u k . s a t . k l . I V , 70 g, 70 X 100. O d d a n o do s k ł a d a n i a 1986.02.17. P o d p i s a n o do d r u k u 1986.08.29. D r u k u k o ń c z o n o w e w r z e ś n i u 1986. W r o c ł a w s k a D r u k a r n i a N a u k o w a . Z a m . 1111/86. J-17. C e n a z ł 300,— 1986 �SPIS TREŚCI ARTYKUŁY Zofia S o k o l e w i c z — O pojęciu całości i systemu w etnologicznych ba­ daniach nad kulturą. Część I I Streszczenie w j . angielskim Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Przemiany tradycyjnej kultury c h ł o p ­ skiej (wieś Trześniów na Podkarpaciu) Streszczenie w j . angielskim Maria F r a n k o w s k a — Sanktuaria i pielgrzymki — ich rola w procesie ewangelizacji Indian Meksyku oraz kształtowania się miejscowego synkretyzmu religijnego Streszczenie w j . angielskim Wojciech M a r c h l e w s k i — Mennonici w Polsce (o powstaniu społeczności m e n n o n i t ó w Wymyśla Nowego) Streszczenie w j . angielskim Adrienne L . K a e p p l e r — Melodia, burdon i zdobienie — głębokie struk­ tury i powierzchniowe manifestacje w tongijskiej sztuce i społeczeństwie Jolanta K o w a l s k a — Elementarne składniki kulturowych koncepcji rze­ czywistości w symbolice ruchu tanecznego. Część I I : Współzależność sym­ boliki ruchu tanecznego i rzeczywistości o określonej waloryzacji . . Streszczenie w j . angielskim 11 23 25 93 95 126 129 146 147 161 174 Z ŻAŁOBNEJ K A R T Y Adam Pranda (1924-1984) — Wanda Paprocka 175 KRONIKA 10 lat badań nad kulturą robotniczą ośrodka żyrardowskiego — Andrzej Stawarz Uzupełnienie do informacji o działalności badawczej Katedry Etnografii U n i ­ wersytetu Wrocławskiego — Adam Paluch Wystawa: Koran w zbiorach m u z u ł m a n ó w polskich oprać. Iwona Kabziñska-Stawarz Sakartwelos Istoriisa da Kulturis Dzeglta Dacwis Sazogadoeba — Gruzińskie Towarzystwo Ochrony Zabytków — Andrzej Woźniak 177 182 183 185 R E C E N Z J E I OMÓWIENIA Andrzej Stawarz, Żyrardów. Narodziny społeczności (1830-1870), Warszawa — Żyrardów 1985, ss. 208, il., Mazowiecki Ośrodek Badań Naukowych M T K im. S. Herbsta, Stacja Naukowa w Żyrardowie — Andrzej Woźniak . 189 �6 SPIS TREŚCI G. N. Simakov, Obščestvennye funkcii kirgizskich narodnych razvlečenij v konce X I X — načale X X v. (Społeczne funkcje ludowych rozrywek kirgizkich w końcu X I X i na początku X X w.), Leningrad 1984, Nauka, ss. 228 •— Iwona Kabzińska-Stawarz Kubinskaja etnografija (Etnografia kubańska), Moskwa 1983, Nauka, ss. 119 — Bogumiła Marczak Petar Vlahovic, Narodi i etnické zajednice světa (Narody i wspólnoty etnicz­ ne świata), Belgrad 1984, Vuk Karadzic, ss. 291, il., fot. — Andrzej Ro­ manowski A. M. Mentešašvili, Kurdy. Očerki obščestvenno-ěkonomičeskich otnošenij, kul'tury i byta (Kurdowie. Zarys stosunków ekonomiczno-społecznych, kultury i bytu), Moskva 1984, Nauka, ss. 237 — Leszek Dzięgiel . . 191 199 201 204 �СОДЕРЖАНИЕ СТАТЬИ Зофия С о к о л е в и ч — Понятие целого и системы в этнологических исследованиях культуры. Часть I I Резюме на английском языке Анна К у т ш е б а - П о й н а р о в а — Преображения традиционной крестьянской культуры (Деревня Тжеснюв, Подкарпатье) Резюме на английском языке Мария Ф р а н к о в с к а — Святилища и паломничества — их роль в процессе евангелизации мексиканских индейцев, а также формирование местного религиозного синкретизма Резюме на английском языке Войцех М а р х л е в с к и — Менониты в Польше (образование общественности менонитов Нового Вымысля) Резюме на английском языке Адриенне Л. К е п п л е р —Мелодия, бурдон, украшение — глубокие структуры и их внешние проявления в тонганском искусстве и общественности Иолянта К о в а л ь с к а — Составные элементы культурных концепций действительности в символике танцевального движения. Часть I I : Взаимозависимость символики танцевального движения и действительности об определенной валоризации . . . Резюме на английском языке 11 23 25 93 95 326 129 146 147 161 174 ТРАУРНЫЙ ЛИСТ Адам Пранда (1924-1984) - Банда Папроцка 175 ХРОНИКА Десятилетие исследования в области рабочей культуры жирардовского округа — Анджей Ставаж Дополнение к информации об исследовательской деятельности Кафедры этнографии Вроцлавского университета — Адам Палюх Выставка: Коран в сборниках польских мусульман — подготовила Ивона КабзинъскаСтаваж Sakartwelos Istoriisa da Kulturis Dzeglta Dacwis Sazogadoeba —Грузинское Общество охраны памятников старины — Анджей Возьняк 177 182 183 185 �8 СОДЕРЖАНИЕ РЕЦЕНЗИИ И ОБСУЖДЕНИЯ Анджей Ставаж, Жирардув. Формулирование общественности (1830-1870), Варшава-Жирардув 1985, стр. 208, илл.,Мазовецкий центр научных исследований МТК им. С. Хербста. Научная стация в Жирардове — Анджей Воъзняк Г. Н. Симаков, Общественные функции киргизских народных развлечений в конце X I X — начале X X вв. Ленинград 1984, Наука, стр. 228 — Ивана Кабзиньска-Ставаж Кубинская этнография, Москва 1983, Наука, стр. 119— Богумила Марчак . . . . Петар Вляхович, Народы иэтнические группы мира, Белград 1984, Вук Карадзич, стр. 291, илл., фот. — Анджей Романовски А. М. Ментешашвили, Курды. Очерки общественно-экономических отношений, культу­ ры и быта, Москва 1984, Наука стр. 237 — Лешек Дзенгель 189 191 199 201 204 �CONTENTS ARTICLES Zofia S o k o l e w i c z — On the concepts of the cultural whole and the system in ethnological studies of culture. Part I I Summary in English Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — The culture change in a traditional peasant community (The village Trześniów, region Podkarpacie) . . . Summary in English Maria F r a n k o w s k a — The sanctuaries and pilgrimages-their meaning for the evangelization of Mexican Indians and for the formation of their religious syncretism Summary in English Wojciech M a r c h l e w s k i — The Mennonites in Poland (The origins of the Mennonite community in W y m y ś l e Nowe) Summary in English Adrienne L . K a e p p l e r — Melody, drone and decoration: underlying struc­ tures and surface manifestations in Tongan art and society . . . . Jolanta K o w a l s k a — The elementary components of the cultural con­ ceptions of reality in the symbolism of the dance movement. Part I I . The correlation between the symbolism of dance movement and the reality of a particular valorization Summary in English 11 23 25 93 95 126 129 146 147 161 174- OBITUARIES Adam Pranda (1924-1984) — Wanda Paprocka 175- CHRONICLE Ten years of studies on the working class culture of the industrial town Żyrardów — Andrzej Stawarz The appendix to the information about the works of the Ethnology Depart­ ment at the University of Wrocław — Adam Paluch The exhibition: Koran in the collections of Polish Moslems — Iwona Kabzińska-Stawarz Sakartwelos Istoriisa da Kulturis Dzeglta Dacwis Sazogadoeba — The G e ­ orgian Society for the Preservation of Monuments — Andrzej Woźniak 177 182 183 185 �10 CONTENTS BOOK REVIEW Andrzej Stawarz, Żyrardów. The origins of the community (1830-1870) War­ szawa — Żyrardów, 1985, 208 pages, ill. The Masovian Research Centre of the St. Herbst Masovian Cultural Society, the Research Station in Żyrardów — Andrzej Woźniak G . N. Simakov, Obščestvennye funkcii kirgizskich narodnych razvlečenij w konce XIX-načale X X v. (The Social functions of the Kirghiz folk forms of entertaiment at the end of X I X century and at the beginning of X X century), Leningrad 1984, Nauka, 228 pages — Iwona KabzińskaStawarz Kubinskaja ětnografija (The Cuban ethnography), Moskva 1983, Nauka, 119 pages — Bogumiła Marczak Petar Vlahovic, Narodí i etnické zajednice sveta (The nations and ethnic communities of the world), Belgrad 1984, Vuk Karadzic, 291 pages, ill. phot. — Andrzej Romanowski A. M. Mentešašvili, Kurdy. Očerki obščestvenno-ekonomičeskich otnošenij kultury i byta (The Kurdes, an outline of their socio-economic condi­ tions, culture and ways of life), Moskva 1984, Nauka, 237 pages — L e szek Dzięgiel � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2177 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 Subject The topic of the resource indeks czasopisma " Lud" Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2024 Title A name given to the resource Indeks t. 1-39 / LUD 1952-53 t.40 Description An account of the resource LUD 1952-53, s. 3- 1111 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3c5117f9505fbcb01c4d2e22e6d2e1ce.pdf 1dd541988b20121e10d73fa092d7cb6a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1650 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1527 Title A name given to the resource Terra Incognita / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.147-150 Creator An entity primarily responsible for making the resource Waszczyńska, Katarzyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U D I A I M A T E R I A Ł Y „Etnografia Polska", t. X L I I I : 1999, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 K A T A R Z Y N A WASZCZYŃSKA Katedra Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego TERRA I N C O G N I T A 1 „Białoruś. Co czyta o niej Jaś i co będzie potem wiedział Jan? Dokładnie nic, niczym o Papuasach w Nowej Gwinei... Najogólniej mówiąc, jest to zasługa rosyjskiego imperializmu i polskiego etnocentryzmu". Te przekorne słowa Sokrata Janowicza stały się jedną z inspiracji dla badań etnologicznych prowadzonych od wiosny 1996 do jesieni 1997 r. na Białorusi przez grupę sześciu studentów z Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej UW. Stu­ denci brali udział w badaniach w ramach laboratorium pt. „Identyfikacja narodowa, etniczna, wyznaniowa, społeczna - Białoruś", należącego do szer­ szego projektu „Stosunki etniczne", finansowanego przez grant KBN-u, kie­ rowanego przez dr. hab. prof. U W Lecha Mroza. Nie były to jednak pierwsze zainteresowania warszawskich etnologów terena­ mi leżącymi za współczesną wschodnią granicą Polski. K E i A K bowiem od 1992 r. prowadzi systematyczne badania państw byłego ZSRR sąsiadujących z Polską. Praca tej grupy była więc kontynuacją wcześniejszych wyjazdów badawczych. Polem zainteresowań stała się zachodnia część Białorusi, a dokładnie za­ chodnia część obwodu mińskiego (oblasti mińskiej), okolice Nieświeża i Kie­ cka . Taki dobór terenu wynikał przede wszystkim z jego pogranicznego charakteru, wpływającego na zróżnicowanie etniczne, narodowe, społeczne 2 3 1 Łac. ziemia nieznana Sokrat Janowicz, Terra incognita: Białoruś, Białystok 1993, s. 5. Badania prowadzono w następujących miejscowościach: w okolicy Nieświeża - (w dawnych zaściankach, a teraz wsiach połączonych z zaściankami) Kaczanowiczach (jeden i dwa), Dubiejkach (Wielkich i Małych), Siejłowiczach, Wużance (Wielkiej i Małej), Nowosiółkach Nowych, Sławkowie, (dawnych wioskach i wsiach przyfolwarcznych), Saskiej Lipce, Hanusowszczynie, Pietuchowszczynie, Rudawce, Nowosiółkach Starych, Pleszewiczach, (miasteczkach) Nieświeżu, Kłecku, Snowiu i Laniu; w okolicy Kiecka - (wioskach i dawnych zaściankach) Babajewiczach, Kuchczycach, Kuchczycach - pasiołku, Czyrwonej Zorze (d. Radziwiłłmontach). Rozmowy pro­ wadzone były metodą „pogłębionego wywiadu". Zebrano i opracowano ok. 250 wywiadów (złożone w archiwum K E i A K ) . Ponadto zbierana była dokumentacja fotograficzna, którą grupa wykorzystała do wystawy pt. „Oswojeni przez Białoruś" (25.09. - 9.11.1997 г.). 2 3 �148 KATARZYNA WASZCZYŃSKA i religijne. Zamieszkują tu bowiem Polacy (stanowiący większość), Białorusini (w tym część Białorusinów przyjezdnych z Białorusi Wschodniej, głównie z te­ renów leżących niedaleko Czarnobyla), Rosjanie (przede wszystkim żołnierze i ich rodziny z miejscowego garnizonu), Cyganie (grupa około 30 rodzin Cyganów polskich i ukraińskich), Ukraińcy (przyjezdni), Tatarzy (spora grupa osiedlona pod Nieświeżem, mająca swój Związek w pobliskim Kłecku), Żydzi (dokładnie 4 Żydówki, którym udało się przeżyć dzięki wyrzeczeniu się swojej religii na rzecz ideologii komunistycznej). Na tym terenie żyją obok siebie następujące grupy wyznaniowe: katolicy, prawosławni, ewangelicy (popularnie nazywani baptystami) oraz muzułmanie. Wciąż wyraźny jest podział społeczny na szlachtę i chłopów (muzyków), na co bez wątpienia wpływa obecność w Nieświeżu pałacu Radziwiłłów, a w okoli­ cach - byłych zaścianków zamieszkanych do tej pory głównie przez ludzi określających się jako Polacy. Należy podkreślić, że o wyjątkowości tego terenu stanowią nakładające się aspekty: historyczny - przez łączenie wpły­ wów zachodnich i wschodnich (10 km na wschód od Nieświeża przechodziła granica ustalona w traktacie ryskim z 1921 г., dzieląca Białoruś na Zachodnią i Wschodnią, co potwierdzało wcześniejsze strefy wpływów zachodnich - Rze­ czypospolitej potem I I Rzeczypospolitej i wschodnich - Rosji carskiej i sowie­ ckiej) i współczesny - położenie w centrum Białorusi, w rejonie centralnym, mińskim. Z tego współistnienia wynika między innymi posługiwanie się przez rozmówców dawną (pochodzącą z dwudziestolecia międzywojennego) termi­ nologią administracyjną. Rozmówcy podkreślają fakt przynależności Nieświe­ ża do Białorusi Zachodniej. Związane jest to z oceną mieszkańców Białorusi. I tak: tym zachodnim przypisuje się cechy pozytywne, takie jak: pracowitość, wysoka kultura osobista i edukacja, wschodnim zaś - cechy głównie negatyw­ ne: brak kultury, edukacji, pijaństwo, lenistwo. Funkcjonowanie (mimo zmian administracyjnych wprowadzonych na Białorusi po I I wojnie światowej) po­ działu na Białoruś Wschodnią i Zachodnią w świadomości jej mieszkańców uznane zostało przez studentów i przeze mnie jako prowadzącą grupę za ważne dla rozmówców, dlatego też to określenie obecne jest w pracach. Grupa, której prace prezentowane są w niniejszym tomie „Etnografii Pol­ skiej" zajmowała się jednym z ważnych elementów, wpływającym na świado­ mość jednostki i zbiorowości, a mianowicie identyfikacją . Podstawowym celem grupy laboratoryjnej było: po pierwsze - odtworzenie funkcjonujących (dawniej i obecnie) obrazów grup narodowych, etnicznych, społecznych, wyznaniowych, jak i relacji między nimi; po drugie - zarejestrowanie zmian zachodzących w nich pod wpływem wydarzeń historycznych, sytuacji ekonomicznej, politycz­ nej i kulturalnej Białorusi; po trzecie - poznanie stosunku do państwowości białoruskiej, do działań odrodzeniowych kultury i języka białoruskiego. 4 4 Rozumianą jako identyfikacja: z... i jako oraz tożsamość, za: A. Kłoskowska Tożsamość i identyfikacja narodowa w perspektywie historycznej i psychologicznej, „Kultura i Społeczeństwo", nr 1: 1992, s. 131-141. �TERRA INCOGNITA 149 W ciągu 6 wyjazdów badawczych, co dało w sumie 11 tygodni pobytu w okolicach Nieświeża i Kiecka, studenci starali się, w miarę swoich możliwo­ ści i umiejętności, poznać badaną przez siebie społeczność. By ją zrozumieć podejmowali te problemy, które sama im wskazała jako dla niej ważne. Jedną z takich podstawowych kwestii było zdefiniowanie określeń 'Polak' i 'Biało­ rusin' oraz wskazanie cech charakterystycznych osób, które same siebie iden­ tyfikują z Polakami lub Białorusinami lub zaliczane są do tych grup przez innych. Ważne było także znalezienie różnic między tymi grupami. Ten pro­ blem opisał w swojej pracy Krzysztof Wittels. Bardzo często jednak rozmówcy mieli kłopot z jasnym określeniem swojej przynależności etnicznej czy narodo­ wej. W takich sytuacjach odwoływano się do wyznania: katolickiego lub prawosławnego. W badanym terenie ma ono wciąż żywe odniesienia do stere­ otypowego łączenia katolicyzmu z wiarą Polaków i prawosławia - z wiarą „Ruskich" (Białorusinów). Rafał Sadowski zajął się rolą identyfikacji religijnej w kreowaniu stosunków między katolikami a prawosławnymi. Dopełnieniem stereotypu Polak-katolik, „Ruski"-prawosławny jest tutaj pamięć podziałów społecznych. Stąd dochodzi określenie: Polak-katolik-szlachcic i Białorusin-prawosławny-mużyk. Opisu klasowo różnej społeczności lokalnej, jej wzajemnych kontaktów i relacji międzyludzkich, podjął się Rafał Poborski. Amudena Rutkowska starała się sprawdzić, jaki wpływ na postrzeganie teraź­ niejszości i przyszłości ma świadomość historyczna. Z kolei Agata Biłaś próbowała wyjaśnić, na czym polega rola języka jako czynnika ułatwiającego identyfikację i wpływającego tym samym na tożsamość jednostki. Szósta z prac poświęcona została Rosjanom. Agata Wierzbowska zastanawia się w niej na ile Rosjanie, nie uznawani na Białorusi za mniejszość, są dla jej mieszkańców „swoi" a na ile „obcy". Podjęte przez studentów tematy stanowią opis rzeczywistości, z którą zetknęli się podczas swoich badań. Czy jednak poznana przez nich Białoruś z okolic Nieświeża i Kiecka przestała być terra incognita"? Odpowiedzią na to pytanie są prezentowane artykuły. K A T A R Z Y N A WASZCZYŃSKA T E R R A INCOGNITA Summary This is an introduction to the collection of students' essays which follow it in this volume. The essays result from the one and half year field studies, part of the curriculum of the students of the Department of Anthropology at the Warsaw University. The students carried out their field research between spring 1996 and autumn 1997 in Belorussia (the localities of Nieśwież and Kleck), on the area of a considerable ethnic, social, national and religious differentiation. The problems raised were: social images and cultural definitions of particular national, ethnic, religious and social groups. Their mutual relationships. Influence of the historical, economic, �150 KATARZYNA WASZCZYŃSKA political and cultural changes on social relationships and cultural constructs. The people's atti­ tudes to Belorussian national revival, national language and culture. T h e students went to the field six times, each of them had chosen a more particular subject of his/her studies and final paper. Krzysztof Wittels tries to analyse the local definitions of the terms 'the Pole' and 'the Belorussian'. Rafał Sadowski studied religious identities of the Roman Catholics and Russian orthodox living side by side on the studied territories and how the identities affect their mutual relatonships R a f a ł Poborski concentrated on communities with a very peculiar social structure made up of separate "classes". Amudena Rutkowska focused her interest on the influence of historical consciousness on present attitudes. The subject of the work of Agata Biłaś was language its role in self-identification in multi-ethnic and multi-lingual areas. The sixth work concerns the Russians who are not considered national minority in Belorussia. The author, Agata Wierzbowska, puts the question to what extend they can be "strangers" in local communities. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cd18c0e4e718a8acffa0085e206d49bf.pdf db2129a9b24c05e54dbf09f9dd34a700 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1646 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1523 Title A name given to the resource O słowach, emocjach i "polskiej krzywdzie" / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.81-100 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kabzińska, Iwona Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIII: 1999, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 IWONA KABZIŃSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa O SŁOWACH, EMOCJACH I „POLSKIEJ K R Z Y W D Z I E " Każda krzywda jest pozbawianiem człowieka dóbr, do których ma prawo i które są mu potrzebne do godnego, ludz­ kiego życia. Do krzywdy nie można się nigdy przyzwyczaić. Jeśli nawet trwa ona wiele lat, zawsze boli. (Józef Augustyn SJ) W jednym z wcześniejszych tekstów, w których prezentowałam wyniki badań terenowych, jakie przeprowadziłam na Białorusi próbując określić podstawowe wyznaczniki tożsamości etnicznej/narodowej mieszkających tam Polaków, wspomniałam m.in. o emocjonalnych reakcjach towarzyszących wy­ powiedziom członków badanej zbiorowości. Podkreśliłam również, że tego typu zachowania znakomicie uzupełniają wypowiedzi słowne i jako pozawerbalny środek komunikacji nie powinny być pomijane przez badaczy (Kabzińska-Stawarz 1995, s. 297). Obecnie chciałabym wrócić do tej kwestii. Podczas badań terenowych posługiwałam się metodami jakościowymi: wy­ wiadem opartym na kwestionariuszu z pytaniami otwartymi, rozmową kiero­ waną, obserwacją uczestniczącą oraz - wciąż jeszcze zbyt rzadko stosowanym w etnologii - autobiograficznym wywiadem narracyjnym . Technika ta od wielu lat jest z powodzeniem wykorzystywana przez socjologów w badaniach polegających na analizie materiałów biograficznych (por. Czyżewski i in. 1996). W zależności od celów i problematyki prac prowadzący może pozo­ stawić autorowi relacji biograficznej swobodę wypowiedzi, pozwalając mu na 1 2 1 Badaniami objęto ok. 30 miejscowości leżących w obwodzie grodzieńskim, mińskim i brze­ skim. Przeprowadziłam rozmowy z 341 osobami. Prace były realizowane w ramach planów Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk. Efekty badań terenowych oraz po­ szukiwań archiwalnych prezentowałam na łamach czasopism: „Etnografia Polska" (t. 38:1994; t. 39:1995; t. 40:1996), „Literatura Ludowa" (nr 4-5:1994), „Przegląd Wschodni" (t. 2, nr 3/7:1992/93), „Rocznik Wschodni" (t. 3:1996), „Studia Polonijne" (t. 19:1998) oraz wielu wydawnictw zbiorowych. Podsumowaniem badań jest monografia, w której omawiam główne wyznaczniki tożsamości narodowej Polaków mieszkających na Białorusi (Kabzińska 1999). Wywiad narracyjny składa się z dwóch zasadniczych faz. W pierwszej rozmówca - prezen­ tując swą biografię - ma całkowitą swobodę wypowiedzi, w drugiej - badacz zadaje pytania dodatkowe, m.in. uzupełniające relację rozmówcy (Kaimierska 1996). 2 �82 IWONA KABZIŃSKA dowolne porządkowanie wątków, wybór tematów, chronologię (tę zasadę przyjęłam w swojej pracy), może też zawęzić ramy biografii do wybranego okresu, пр. I I wojny światowej (por. Czyżewski i in. 1996). Zdaniem Antoniny Kłoskowskiej (1996, s. 115) materiały autobiograficzne są doskonałym źródłem do badań procesów identyfikacji etnicznej/narodowej oraz walencji kulturowej jednostek i określonych zbiorowości. Jerzy Maternicki (1990, s. 229) zwraca natomiast uwagę na szczególną przydatność analizy różnorodnych dokumentów osobistych (listów, relacji, dzienników, pamiętników, wspomnień i in.) do rekonstrukcji tych obszarów świadomości historycznej, które obejmują „dzieje doświadczone", tj. „wydarzenia i zjawiska zaistniałe za życia poszczegól­ nych autorów". Są to najczęściej zapisy tzw. „małej" historii - losów pojedyn­ czych osób, rodzin, społeczności lokalnych, wpisującej się w dzieje państw, narodów, grup etnicznych, a więc tzw historii „wielkiej" (tamże, s. 222). Źródła tworzone przez badacza, stanowiące efekt prac terenowych, mogą być uzupełnieniem studiów historycznych opartych na analizie różnego typu już istniejących dokumentów pisanych. Oddając głos bezpośrednim uczest­ nikom/świadkom wydarzeń historycznych możemy także np. weryfikować po­ glądy badaczy lub rozmaite treści propagandowe. W przypadku braku mate­ riałów archiwalnych relacje autobiograficzne i wspomnienia dotyczące okreś­ lonych wydarzeń, zgromadzone w trakcie badań terenowych, mogą stanowić jedyny zapis „małej" historii. Są to teksty o wyraźnie wydzielonych ramach czasowych, z akcją zlokalizowaną w ograniczonej przestrzeni, z pierwszoi drugoplanowymi postaciami. Niosą one informacje o wydarzeniach osadzo­ nych w pewnym kontekście historycznym, o postawach grup i jednostek wo­ bec tych wydarzeń. Zawierają zarazem wzmianki o subiektywnych reakcjach członków badanych zbiorowości na określone fakty i procesy historyczne, o ich przeżyciach i doświadczeniach. Należy podkreślić, iż w badaniach opar­ tych na analizie materiałów biograficznych „nie interesuje nas obiektywna rzeczywistość, lecz obiektywna pamięć o niej" (Gerlich H . 1994, s. 26). Zasad­ nicze znaczenie mają dla nas np. informacje o tym, jak pewne wydarzenia historyczne zostały zachowane w ludzkiej pamięci. Wspomnienia mogą być źródłem silnych emocji wywołanych przez ponow­ ne przeżywanie doświadczeń z przeszłości. Dotyczy to zwłaszcza tych wyda­ rzeń, które - w odczuciu autora relacji - miały dramatyczny przebieg i spowo­ dowały zasadniczą zmianę w jego życiu lub/i w sytuacji grupy, z którą się identyfikuje. Badacze określają takie sytuacje jako „trajektorie". Termin ten wprowadził do nauki Fritz Schütze. „Jednostka doświadcza trajektorii, gdy poddana zostaje niezależnemu od niej ciągowi zdarzeń. Niemożność opanowa­ nia nowych, przygniatających jednostkę okoliczności doświadczana jest jako cierpienie. Przykładem trajektorii może być aresztowanie, pobyt w obozie koncentracyjnym, śmierć bliskiej osoby czy własna, ciężka choroba" (Kaźmierska 1996, s. 86). O trajektorii można mówić zarówno w odniesieniu do pojedynczych osób (trajektoria indywidualna), jak i do procesów społecznych (trajektoria kolektywna); (Rokuszewska-Pawełek 1997). �O SŁOWACH, EMOCJACH I „POLSKIEJ KRZYWDZIE" 83 Szczególnie dramatycznym przypadkiem trajektorii jest wojna. Zmienia ona radykalnie bieg życia jednostek i całych zbiorowości, powoduje chaos, „pomie­ szanie świata" (termin ten używany był przez moich rozmówców). Efektem wojny mogą być zmiany układów geo-politycznych i struktur osadniczych, wędrówki ludów, przesunięcia granic, oddziaływuje ona także na sferę ludzkich emocji. Powracają one po latach wywołane przez określony impuls, np. uczest­ nictwo w badaniach etnologicznych czy socjologicznych. Pamięć przechowuje bowiem nie tylko obrazy, wydarzenia, lecz także doznania. Dla mieszkańców wschodnich terenów I I Rzeczypospolitej początek wo­ jennej trajektorii wyznacza 17 września 1939 r. Tylko nieliczni spośród moich rozmówców wspominali o wybuchu wojny polsko-niemieckiej (1 września 1939) poprzedzającym wkroczenie wojsk sowieckich na Kresy. Podobny po­ rządek wydarzeń, z silnym akcentem na dzień 17 września, występuje w nar­ racjach biograficznych ekspatriantów z Wileńszczyzny, którzy po wojnie za­ mieszkali w Polsce, zgromadzonych przez pracowników Instytutu Socjologii Kultury Uniwersytetu Łódzkiego w latach 1992-1994 w ramach programu „Biografia a tożsamość narodowa". Jak pisze Kaja Kaźmierska (1996, s. 91), „1 września jawi się w doświadczeniu biograficznym narratorów z Kresów jako wybuch wojny, 17 września zaś jako jej rozpoczęcie. W większości wypad­ ków zatem dopiero wkroczenie armii sowieckiej jest rzeczywistym otwarciem wojennej biografii". Do takiego wniosku prowadzą również moje badania. Dla wielu mieszkańców Kresów 17 września 1939 r. oznacza moment pierwszego, bezpośredniego kontaktu z Rosjanami - wrogami, najeźdźcami, budzącymi grozę „obcymi". Ich wizerunek jest zdecydowanie negatywny. M o i rozmówcy najczęściej podkreślali odrażający wygląd zewnętrzny radzieckich żołnierzy (brudne, obszarpane ubrania, zniszczone buty), nieprzyjemny za­ pach, niski poziom kultury (ubogie pożywienie, palenie tytoniu zawiniętego w gazetę zamiast papierosów w bibułce, lekceważący stosunek do ludzi, zwłasz­ cza do kobiet), brak szacunku dla własności prywatnej (kradzieże), nieumiejęt­ ność gospodarowania, bałaganiarstwo, ateizm (szerzej patrz: Kabzińska 1998, s. 73-75). Jak pisze Zbigniew Bokszański (1996, s. 61), dla mieszkańców Kresów Rosjanie stanowili „rodzaj ślepego, nieokiełznanego żywiołu, gigantycznej niszczącej fali czy «nawały», którą nie sposób powstrzymać i która w nie wybiórczy, nie selektywny sposób zmiata wszystko na swojej drodze" (por. Kaźmierska 1999, s. 56-69). Autorzy większości wspomnień dotyczących 17 września 1939 r. koncen­ trowali się na opisie wyglądu i zachowań żołnierzy Armii Czerwonej oraz na reakcjach członków lokalnych zbiorowości na pojawienie się „obcych". Z jednej z zanotowanych przeze mnie relacji wynika natomiast, że niszczyciel­ skim żywiołem byli nie tylko żołnierze Armii Czerwonej, lecz także „tutejsi". 68-letnia mieszkanka Grodna wspomniała, że niedaleko Miłkowszczyzny, gdzie urodziła się Eliza Orzeszkowa, znajdował się majątek Niezabitowskich. Posiad­ łość była piękna, dobrze utrzymana, cały w różach i bzach. Miejscowa ludność chodziła tam na Nowy Rok, by powinszować właścicielom majątku. Była sama �84 IWONA KABZIŃSKA wioska katolicka, jedna chałupa prawosławnych, ale oni się z boku trzymali. Tam były same kobiety. W majątku mieszkała pani Irena. Była to osoba niezwykle elegancka. Gdy weszła Armia Czerwona podburzyli chłopów i ci przyszli do majątku rabować. Ciągnęli do swoich kurnych chat łóżka, stoły, krzesła, zabierali drób, krowy, nawet się bili o nie. Ciągnęli. Odłamywali kro­ wom rogi, bo tak ciągnęli. Wypuścili z klatek srebrne lisy i inne zwierzęta futerkowe, które hodowała pani Niezabitowska, np. króliki angorskie. Część się rozbiegła po lesie i potem pani Irena wołała je. One przychodziły. Ludzie, jak zaczęli rabować, nawet z rąk ściągali pierścionki pani Niezabitowskiej i pani Irenie. Nie mieli sumienia. Ocalały tylko książki, bo tym się chłopi nie in­ teresowali. Chłop to książek czytać nie będzie. [...] Jak weszła Armia Czerwona rozpuścili propagandę, że przyszli oswobodzić chłopów od pańskiego iga [jarzma - I . K . ] , a przecież nie było żadnego ucisku. Panowie płacili za pracę i to dobrze płacili. Szanowali ludzi. Panowie też pracowali, może lepiej niż niejeden chłop, dbali o te swoje majątki. Relacja ta jest również przykładem „opowieści o tym, co przydarzyło się innym", tzw. „historii innych" (Kaźmierska 1996, s. 94). Jej bohaterami są zarówno pojedyncze osoby, wymieniane z imienia lub nazwi­ ska, jak też anonimowa grupa żołnierzy i miejscowych chłopów. W drastyczny sposób wrogość Sowietów w stosunku do Polaków ujawniła się w lutym 1940 r. Wówczas to rozpoczęto wywożenie określonych grup ludności polskiej w głąb Rosji. Wywózki objęły m.in. urzędników państwo­ wych, przedstawicieli ziemiaństwa, osadników, właścicieli większych gospo­ darstw rolnych, duchowieństwo. Nie były to działania „nie wybiórcze i nie selektywne", lecz doskonale zaplanowana i przygotowana akcja ekterminacji polskiej inteligencji i tzw. warstw posiadających. Osoby, które opowiadały mi o wywózkach często miały łzy w oczach, choć od tamtych dramatycznych wydarzeń minęło ponad pół wieku. Nie ukrywały silnego wzburzenia, współ­ czucia dla ofiar, poczucia bezsilności. Bardzo mocno podkreślano fakt orga­ nizacji wywózek zimą, podczas czterdziestostopniowych mrozów oraz objęcia nimi rodzin z małymi dziećmi. We wspomnieniach nie występują sformuło­ wane explicite oceny sprawców ludzkiego cierpienia i śmierci - tych, którzy przyczynili się do zburzenia przedwojennego porządku. O jednoznacznie ne­ gatywnej ocenie ich zachowań można natomiast wnioskować na podstawie sposobu wypowiedzi, tonu i barwy głosu, wyrazu oczu, mimiki twarzy, łez, gestów, np. kręcenia głową z dezaprobatą. Zauważalna jest jednocześnie soli­ darność z ofiarami prześladowań. Zanotowane przeze mnie relacje na temat wywózek nie dotyczyły najczęś­ ciej bezpośrednio moich rozmówców, lecz innych członków lokalnych społecz­ ności (większość z nich nie powróciła już w rodzinne strony). Były to więc tzw. „historie innych". Przykładem tego rodzaju historii mogą być informacje o losie osadników, którzy stanowili jedną z głównych grup objętych wywóz­ kami: Wywozili gajowych, bogatych. Nastał wywóz osadników w czterdziestym roku [...] Dużo umierało z głodu i mrozu (kobieta, lat 68, ur. w Jankowiczach, zam. w Kanadzie); Sowieci wywozili głównie osadników. Oni dostali po dwa- �O SŁOWACH, EMOCJACH I „POLSKIEJ KRZYWDZIE" 85 dzieścia hektarów ziemi [...] Wywiezieni zostali na Syberię. Nawet było kilku cywilnych, to i tych wywieźli [...] (kobieta, lat 75, Kleciszcze); Rosjanie nie lubili Piłsudskiego, bo im w 1919 zalazł za skórę. Za to wywozili osadników wojskowych w 1939-1940 roku. [...] Przecież oni nic nie byli winni (kobieta, lat 72, Naliboki). Osadnicy stali się ofiarą odpowiedzialności zbiorowej bez względu na sy­ tuację materialną i stan ich gospodarstw. Wśród wywiezionych był np. ubogi mężczyzna, który gospospodarował na 10 ha ziemi w okolicach Nalibok: Prawie boso przyjechał, taki był biedny. Pięcioro dzieci zostało, bo żona umarła. On mówił, że żeby nie te dzieci, to by sobie sam śmierć zrobił. Jego też wywieźli, bo był ochotnikiem [...] Oni wszyscy poginęli gdzieś w Archangielsku (kobieta, lat 71, Naliboki). 22 czerwca 1941 r. na dawne Kresy Wschodnie I I Rzeczypospolitej weszli Niemcy. Moment ten postrzegany był przez moich rozmówców przede wszystkim jako zakończenie wywózek i ratunek dla tych, którzy uniknęli sowieckich represji (por. Kaźmierska 1996, s. 92-93): Gdyby nie Niemcy, to i nas by Ruskie porozwozili. Byli już naznaczeni na wywóz, bo mieli ziemię, hektary (kobieta, lat 62, Naliboki); Jak by tu dłużej pobyli [Rosjanie - I.K.], to kto wie... (kobieta, lat 69, Naliboki); Byli kułaki, Trzydzieści hektarów ziemi. Wywieźliby nas na Sybir, żeby jeszcze jedna noc, co by się stało? Niemcy uratowali, wojna (kobieta, lat 69, Derewna); Szęście, że Niemiec uderzył, ina­ czej byśmy byli też na Sybirze (kobieta, lat 77, Grodno). Okres okupacji niemieckiej, trwający do lata 1944 г., stał się jednak źród­ łem nowych dramatów, cierpienia i przeżywanego do dziś poczucia krzywdy. Szczególnie dramatyczne wspomnienia zarejestrowałam na terenach Puszczy Nalibockiej. 6 sierpnia 1943 r. Niemcy spalili wiele puszczańskich wiosek (m.in. Naliboki, Jankowicze, Prudy, Terebejna) w odwecie za pomoc udziela­ ną działającym tu partyzantom. Wydarzenia te określane są mianem „bloka­ dy". Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że stosunek części ludności cywilnej do partyzantów był zdecydowanie negatywny. Świadczą o tym m.in. określania: „tak zwani partyzanci" lub „bandyci". Trudno też mówić o udzielaniu im spontanicznej pomocy. W większości relacji powtarzały się bowiem informacje o przymusie żywienia i ubierania „partyzantów", o po­ pełnianych przez nich kradzieżach, o strachu, zarówno przed „bandytami", jak i przed Niemcami, którzy mścili się za pomoc niesioną „partyzantom", nie zważając na to, że była ona najczęściej wymuszona. Relacje o działaniach „tak zwanych partyzantów" bardzo często wywoływały łzy. Widoczne było wzbu­ rzenie spowodowane ponownym przeżywaniem wydarzeń sprzed lat: Party­ zanci przychodzili, zabierali, co było na stole albo w piecu. Mąki nie mieliśmy, tylko w żarnach mielone żyto, to i to zabierali. Mówili: ,ja za ciebie wojuju". Ci partyzanci to była szumowina. Oni nie chcieli walczyć na froncie, pouciekali do lasu. To byli Rosjanie ; Partyzantka - bandy były. Z Rosji wojowali, nie wracali 3 3 Wszystkie wypowiedzi dotyczące partyzantów pochodzą z rozmów z mieszkańcami Puszczy Nalibockiej. �86 IWONA KABZIŃSKA do Rosji. Szli do lasu podczas dnia, a w nocy przychodzili ogrzać się, jeść. Wyrywali co bylo w ogrodzie latem, strasznie grabili, pomnożyło się ich [...]; Przychodzili w nocy, kazali otwierać spichlerz, nie obchodziło ich, że ludzie sami nie mają co jeść. Był Ukrainiec w tej partyzantce, Żydzi byli w partyzantce, w końcu była i polska partyzantka. Bylo o wiele lepiej [...]; Polakom krzywdę wyrządzili straszną. Kradli, kradli, byli bardzo głodni. Część z nich pracowała za chleb u gospodarzy [...]; Partyzány to byli głównie miejscowi złodzieje. Źródłem silnych emocji i cierpienia doświadczanego ponownie przez au­ torów relacji biograficznych pochodzących z terenu Puszczy były również wspomnienia „blokady" - pacyfikacji puszczańskich wiosek przez wojska niemieckie. Podczas relacji o tym dramatycznym wydarzeniu, zajmującym centralne miejsce w biografiach miejscowej ludności, poszczególnym roz­ mówcom łamał się głos, a na ich twarzach można było zauważyć cierpienie. Wiele osób płakało mówiąc o konieczności opuszczenia rodzinnego domu, o pospiesznym pakowaniu dobytku i długiej wędrówce (pieszo lub wozami) do położonej w odległości 40 km stacji kolejowej w Stołpcach, skąd w bydlę­ cych wagonach wywożono ludzi na Zachód, „na roboty", nierzadko odbie­ rając im przedtem wozy, konie, krowy i inne zwierzęta, jak również niektóre przedmioty osobiste. W wielu relacjach powtarzały się informacje o lęku o najbliższych, bezsilności, konieczności niewolniczej pracy u niemieckiego „bauera", „dziedziczki" lub w fabryce, ale też o próbach przetrwania, za­ chowania ludzkiej godności i polskiej tożsamości. Sposobem jej manifestacji był np. kategoryczny sprzeciw wobec zaliczania Polaków do tej samej grupy przybyszy ze wschodu, do której zakwalifikowani zostali przez Niemców Rosjanie (patrz: Kabzińska 1998, s. 79). Wspomnienia z okresu okupacji niemieckiej ukazują nie tylko losy roz­ mówców i ich najbliższych. Występują tu także „historie innych" - mieszkań­ ców wiosek leżących na terenie Puszczy, którzy w czasie „blokady" musieli opuścić swe domy; wielu z nich utraciło najbliższych i dorobek swego życia. Pojawiają się tu jednocześnie informacje o zachowaniach okupanta - nie tylko Niemców, lecz także współdziałających z nimi przedstawicieli innych narodo­ wości, przede wszystkim Ukraińców, Łotyszów i Litwinów. Są oni na równi z Niemcami sprawcami traumatycznych doświadczeń polskiej ludności: W czasie blokady Puszczy [...] Ukraińcy podpalili naszą wioskę [Naliboki - 1.К.]. Spalili, wywieźli nas i podpalili wioskę (kobieta, lat 69, Naliboki); Wygnali wszystkich. Jechaliśmy do Jankowicz przez wioskę, to już niczego nie było. Litwin kazał się zabierać, a gdzie my pójdziemy jak Żydzi na stracenie? Tata zabrał kury, cielaka, pół metra mąki i do Stołpc przez zaścianki poszli (kobieta, lat 70, ur. w Nalibokach, zam. w USA). Kilka osób wspomniało o obecności Ślązaków w wojsku niemieckim. Ze zgromadzonych przeze mnie materiałów wynika jednak, że ich zachowania różniły się od sposobu działania żołnierzy ukraińskich czy litewskich. Ślązacy wykonywali wprawdzie rozkazy niemieckich dowódców, starali się jednak w miarę możliwości pomagać Pola­ kom: Jedna rodzina jechała w kierunku Nowego Dworu [podczas „blokady" �O SŁOWACH, EMOCJACH I „POLSKIEJ KRZYWDZIE" 87 - I . K . ] , gdzie Niemcy spalili majątek Goworków i wrzucali ludzi do ognia. Rodzina z Koźlików jechała. Ślązak skierował ich na Rudnię i ocaleli dzięki temu (mężczyzna, lat 70, ur. w Nalibokach, zam. w USA). Jedna z rozmówczyń wspomniała, że w czasie wojny mieszkała z rodzicami w Koźlikach. Pewnego dnia przyszli Niemcy. Kazali opuścić dom i jechać do Stołpc. Rodzice wpadli w panikę, nie wiedzili, co robić, ociągali się. Wśród żołnierzy niemieckich był Ślązak. Stanął on obok rozmówczyni, która była wówczas 15-letnią dziewczyną, i powiedział po polsku, żeby się szybciej zbierać, bo inaczej Niemcy wszystkich zabiją i spalą gospodarstwo. Dziewczynka nieznacznie podeszła do matki i przekazała jej informację. Wówczas zebrali, co mogli i pojechali (kobieta, lat 66, Naliboki). Kilkoro rozmówców ze współczuciem mówiło o tragedii ludności żydow­ skiej. Wspominano też m.in., że próby podania chleba lub wody wycień­ czonym z głodu i pragnienia Żydom, prowadzonym przez Niemców na miejsce egzekucji, były udaremniane przez żołnierzy. Wśród skazanych przez Niem­ ców na śmierć znajdowały się zarówno osoby znane moim rozmówcom (sąsie­ dzi, koleżanki szkolne), jak też osoby anonimowe. W wielu miejscowościach, np. w Derewnie, Iwieńcu, Rubieżewiczach, pokazywano mi miejsca zagłady, a także zdewastowane cmentarze żydowskie lub pozostałości dawnych budyn­ ków sakralnych, które po wojnie przeznaczono na cele pozakultowe. Mówio­ no m i też пр., że Żydzi mieszkający w Derewnie podpalili swe domy zanim zostali z nich wypędzeni przez Niemców. Informacje o tragedii Żydów świad­ czą o tym, że moi rozmówcy nie koncentrowali się wyłącznie na losach człon­ ków własnej grupy („swoich"), na doznanych przez nich krzywdach, lecz potrafili dostrzec cierpienie i tragiczny los „innych". W zebranych przeze mnie wspomnieniach jako sprawcy Holocaustu wy­ stępują wyłącznie Niemcy. Autorzy narracji biograficznych zgromadzonych przez pracowników Uniwersytetu Łódzkiego wskazują natomiast na wydatny udział Ukraińców w eksterminacji Żydów (Kaźmierska 1999, s. 76). Zdaniem Kaźmierskiej, koncentracja na osobach innych niż Niemcy, które stały się zbrodniarzami, choć mogły pozostać świadkami, ma łagodzić poczucie własnej bezsilności wobec cudzej trajektorii (tamże). Autorka nie wyjaśnia jednak, na jakich podstawach opiera tego rodzaju interpretację materiałów. W relacjach biograficznych zgromadzonych przez pracowników U Ł opo­ wieści o losach „innych" obejmują niemal wyłącznie zdarzenia związane z oku­ pacją sowiecką. Nie pojawiają się natomiast „przy charakterystyce obrazu Niemców i okupacji niemieckiej" (Kaźmierska 1996, s. 94). W materiałach stanowiących efekt moich badań, „historie innych" występują natomiast we wspomnieniach dotyczących obydwu okresów. Zdaniem Kaźmierskiej (1996, s. 95), „historie innych" opowiadane są najczęściej po to, by „podkreślić źródła zagrożenia związane z okupacją [...] ważne jest to, iż narrator podlegał temu zagrożeniu, ale nie stało się ono jego indywidualnym doświadczeniem". Mogę się zgodzić z tym twierdzeniem w przypadku relacji dotyczących wywózek na Syberię lub do Kazachstanu oraz zagłady Żydów. Egzemplifikacjami przeżyć �88 IWONA KABZlNSKA poszczególnych rozmówców oraz całej zbiorowości są natomiast - moim zda­ niem - historie ofiar „blokady". Są też one uzupełnieniem i potwierdzeniem własnych doświadczeń i przeżyć spowodowanych przez ten sam rodzaj za­ grożenia. Relacje te, podobnie jak informacje o wywózkach Polaków w głąb Rosji i o losach Żydów, ukazują zarazem pewne cechy sprawców ludzkich krzywd („swoich" i „innych"). Są elementem ich zbiorowego portretu. Jak pisze Kaźmierska (1996, s. 95), „pokazywanie cech okupanta" jest jedną z funkcji „przytaczania «historii innych»". Informacja o nich nie jest wprawdzie podana bezpośrednio, ale „rodzaj charakterystyki jest jednoznaczny" (por. Bokszański 1996, s. 62-64). Mówiąc o „innych", którzy „przeżyli własną trajek­ torię", autor biografii okazuje jednocześnie „moralną solidarność z cierpiącą wspólnotą" (Kaźmierska 1996, s. 95). To współcierpienie było wyraźnie obecne we wspomnieniach moich rozmówców. Niektórzy z nich zastanawiali się rów­ nież np. nad przyczynami szczególnego okrucieństwa Niemców w stosunku do Żydów, nie znajdując jednak wyjaśnienia. Po kapitulacji Niemiec wiele osób, które w czasie wojny zmuszono do pracy w niemieckich fabrykach lub w gospodarstwach rolnych zdecydowało się na powrót do rodzinnych domów, choć ziemia, na której stały nie należała już do Polski. Część wywiezionych podjęła jednak dramatyczną decyzję o wy­ jeździe na Zachód (m.in. do USA, Kanady, Anglii, Australii). Jednocześnie tysiące Polaków opuściło terytorium ZSRR i przybyło do Polski, gdzie za­ mieszkali przede wszystkim na tzw. Ziemiach Odzyskanych*. Moje badania wykazały, że ci, którzy z różnych powodów nie wyjechali z ZSRR dziś często żałują swoich decyzji. Doświadczenia ekspatriantów, podobnie jak osób wywiezionych na Sybe­ rię lub do Niemiec, są jednym z elementów „polskiej krzywdy" . Do dziś dla wielu Polaków, którzy zostali zmuszeni do opuszczenia ojczyzny, podobnie jak dla Polaków mieszkających na Białorusi, znamienne jest wewnętrzne roz­ darcie, zawieszenie między światem dzieciństwa i „małą ojczyzną", a obecnym miejscem zamieszkania, między przeszłością i teraźniejszością. Przejmującym świadectwem duchowego rozdarcia, które trwa mimo upływu czasu są frag­ menty narracji biograficznych mieszkańców Wileńszczyzny przytoczone przez K . Kaźmierska: „To było rzeczywiście bardzo smutne i tragiczne, bo, bo to 5 4 Jak podaje J. Czerniakiewicz (1991), w latach 1944-1948 z Kresów Wschodnich II RP oraz z Z S R R przybyły do Polski 1 151 793 osoby. Repatriacja z lat 1955-1959 objęła 267 187 osób. W sumie liczba repatriantów wyniosła 1418980. Termin ten nie był używany przez moich rozmówców. Utworzyłam go przez analogię do „śląskiej krzywdy" (Gerlich M . 1994). Wprawdzie w przypadku Polaków mieszkających na Białorusi źródła krzywd są inne niż w przypadku Ślązaków, wspólny dla obydwu grup jest jednak „pewien stan społeczny oraz sposób pojmowania rzeczywistości" przejawiający się w wielu sferach życia i świadczący o poczuciu krzywdy (Gerlich M. 1994, s. 6). Zjawisko „śląskiej krzywdy" zrodziło się w latach I I Rzeczypospolitej jako jeden z efektów zderzenia idealistycznych oczekiwań Ślązaków wobec Polski z przejawami polityki władz centralnych w stosunku do Górnego Śląska. Jest także efektem kontaktów Ślązaków z ludnością napływową i stopniowej konfrontacji mityzowanego oblicza Polski z realiami dalekimi od wyobrażeń. 5 �89 С) SŁOWACH, E M O C J A C H I „POLSKIEJ K R Z Y W D Z I E " «nie rzucim ziemi...», no ale trzeba było te rzucić, tę ziemię rzucić" (Kaźmierska 1999, s. 182). Autorka wspomina również o cierpieniach pewnej kobiety, która często - patrząc na mapę - myśli: „jak taki kawał ziemi zabrano" (tamże, s. 181). Polacy, którzy po wojnie znaleźli się w Białoruskiej Socjalistycznej Repub­ lice Radzieckiej stali się jedną z wielu mniejszości narodowych. Grupa ta została poddana szczególnie silnym represjom. Polakom odebrano nie tylko ojczyznę, ale też prawo do mówienia w języku polskim w miejscach publicz­ nych, zamknięto polskie szkoły i większość kościołów, trwała walka z religią, wiele osób zmuszono do zmiany narodowości. Przeprowadzono również przy­ musową kolektywizację, odbierając dawnym właścicielom ziemię, zwierzęta hodowlane, konie, narzędzia rolnicze, zapasy ziarna i żywności. Uderzono nie tylko w materialne podstawy grupy, lecz także w jej wartości rdzenne , przede wszystkim w religię katolicką oraz w język ojczysty. W większości relacji biograficznych powtarza się wątek zakładania kołchozów. Wspomnienia z okresu kolektywizacji budzą bardzo silne emocje. Dla osób, które utraciły rodzinną własność i które do dziś przeżywają wydarzenia sprzed półwiecza, kołchozy stały się elementem i źródłem kolejnej trajektorii, potęgując cier­ pienie spowodowane przez wojnę. W wypowiedziach na temat przymusowej kolektywizacji, podobnie jak we wspomnieniach z czasów wojny, nie pada słowo 'krzywda'. O poczuciu krzywdy można jednak wnioskować ze sposobu relacji, z treści poszczególnych wypowiedzi, jak również z obserwacji reakcji emocjonalnych towarzyszących wspomnieniom (łez, smutku, wzburzenia, roz­ goryczenia, rozpaczy): Po wojnie zaczęli zakładać kołchozy, w 1949 roku. Tata długo nie szedł do kołchozu, to podatkami okładali. Za cały rok ojciec dostal 20 kg gryki... Były stare zapasy, to żyli. Krzyczeli na ojca dzieci, żeby poszedł do kołchozu, żeby nie zabierali wszystkiego. Rozebrali stodołę, konia, brony. Koń z głodu uciekał tutaj, bo tam [w kołchozie - I.K.] nie karmili (kobieta, lat 65, Naliboki); Kołchozy zaczęli tworzyć. Bili ludzi [...] Byly pola, sianokosy, ,ja kołchoz zrobię tut" - powiedział Ruski. Skosił siano, zabrali pole. Płakali wszyscy. Kołchoz zrobił, ale kto to chciał kołchozów?! (kobieta, lat 70, Prudy); Rosjanie zaczęli wywozić, zabierać, robili kołchozy. Dużo się nie podobało. Mało-kto wiedział, co to jest wpólna gospodarka. Ziemi nie było, żywioł zabrali, pługi do orania. Swego nic nie przywieźli (mężczyzna, lat 86, Bieniakonie). Wyraźne było też - tak charakterystyczne dla trajektorii - poczucie bezrad­ ności, wyrażające się m.in. stwierdzeniem: / co ty zrobisz? Protiw wody nie dychniosz (kobieta, lat 65, Naliboki) . 6 7 6 Jerzy Smolicz (1990, s. 211) określa wartości rdzenne jako „osie" stanowiące centrum kul­ tury danej grupy i działające jako wartości identyfikacyjne, symboliczne dla grupy i jej członków. „Dzięki nim grupy społeczne są identyfikowane jako odmienne kulturalnie społeczności mogące zachować żywotność i kreatywność w ramach własnej kultury. Utrata wartości rdzennych przez daną grupę prowadzi do jej dezintegracji jako autentycznej i twórczej społeczności zdolnej do przetrwania i przekazania swoich wartości następnym pokoleniom". I cóż poczniesz? Nie odetchniesz płynąc pod prąd. 7 �90 IWONA KABZrŃSKA Tylko nieliczne osoby pozytywnie oceniły kolektywizację twierdząc, że dzięki niej ludzie się podorabiali. Zdecydowana większość rozmówców przeży­ wała jednak boleśnie utratę ziemi zakupionej przed wojną kosztem ogromnych wyrzeczeń przez rodziców. Z bólem mówiono też o utracie koni i innych zwierząt hodowlanych, o dewastacji budynków, sadów owocowych i in. Prze­ de wszystkim jednak mówiono o ludzkich cierpieniach i represjach, jakie stosowano wobec przeciwników kolektywizacji. Jedna z mieszkanek Bieniakoń wspomniała пр., że urzędnicy wyśmiewali się z jej ojca (prawdziwego Polaka), który nie chciał wstąpić do kołchozu. Szydzono z niego mówiąc: Co, biały koń zdechł? Teraz będzie czerwony! Z badań przeprowadzonych przez Annę Engelking wraz z grupą studen­ tów Katedry Etnologii i Antropologii UW w rejonie lidzkim i woronowskim (obwód grodzieński) wynika, że mieszkańcy tamtejszych wiosek akceptują kołchozy mimo traumatycznych przeżyć związanych z początkiem kolektywi­ zacji. Co więcej, nie wyobrażają sobie bez nich życia (por. Jeworowski 1995). W tekście A. Engelking znajdujemy jednak również informacje o tym, że kołchoźnicy robią wszystko, by „wypchnąć dzieci do miasta". Autorka przy­ tacza też następujące fragmenty wypowiedzi mieszkańców badanych tere­ nów: My nie żyjem, a gnijem oraz: W kołchozie - Boże strzeż! (tamże, s. 3). Czy więc istotnie można mówić o powszechnej akceptacji kołchozów na bada­ nych terenach? Czy przytoczone wypowiedzi są świadectwem ambiwalentnego stosunku do kołchozów, jak chce A. Engelking (tamże, s. 3), czy też raczej wskazują na negatywny stosunek do nich, brak akceptacji i próbę ucieczki, która może być zrealizowana przez młode pokolenie? Nawet jeśli są to wypo­ wiedzi jednostkowe - nakazują ostrożność w formułowaniu wniosku o po­ wszechnej akceptacji kołchozów. Rodzi się też pytanie: jeśli akceptacja koł­ chozów jest zjawiskiem powszechnym, to dlaczego wieś białoruska jest wsią ludzi starych? Dlaczego tak wiele osób tęskni do „polskich czasów" i pozyty­ wnie ocenia gospodarstwa rodzinne oparte na własności prywatnej? Z moich badań, przeprowadzonych m.in. również w rejonie lidzkim i woronowskim, wynika, że część osób starszych podjęłaby pracę „na swoim", gdyby mogła odzyskać rodzinną własność. Na przeszkodzie stoi jednak brak pieniędzy na zakup ziemi, koni i narzędzi rolniczych. Istotną barierą jest ponadto wiek, brak sił, a także strach przed zaczynaniem wszystkiego od początku po do­ świadczeniach kolejnych trajektorii. W całej Białorusi również niewiele osób podejmuje ryzyko gospodarowania na własny rachunek. Zdaniem Walerego Jeworowskiego (1995, s. 157) istnienie kołchozów, które próbuje się ratować mimo nierentowności, zasadza się na wytworzonej w wyniku ich funkcjo­ nowania wspólnocie ludzi, którzy upodobnili się do siebie; mieszkają oni 8 8 A. Engelking, „Kołchoz musi być", czyli przyczynek do portretu polaka [sic!] - katolika. Uwagi etnografa na podstawie badań we wsiach Grodzieńszczyzny, maszynopis tekstu złożonego do druku w tomie materiałów z konferencji „Tożsamość Polaków na pograniczach", która odbyła się w Białymstoku we wrześniu 1998 г., s. 3, 6. �O SŁOWACH. E M O C J A C H I „POLSKIEJ K R Z Y W D Z I E ' 91 w takich samych domach, noszą takie same ubrania, starając się nie wyróż­ niać od otoczenia. Podczas pobytu na Białorusi zetknęłam się z określeniem mieszkających tam Polaków mianem „pristosowancy" (ci, którzy się przystosowali). Czy jednak istotnie można mówić o pełnym przystosowaniu wszystkich członków tej grupy do powojennych realiów? Z moich badań wynika, że to „przysto­ sowanie" jest raczej poddaniem się, co nie znaczy pogodzeniem, akceptacją. Wynika ono z braku alternatywy. Niezwykle emocjonalne wspomnienia doty­ czące zakładania kołchozów pozwalają wnioskować o braku pełnej akceptacji tej formy gospodarowania i własności kolektywnej przez wielu Polaków oraz 0 trudnościach z przystosowaniem się do powojennej rzeczywistości. Trudno też, jak sądzę, mówić o przystosowaniu się wobec świadomości doznanych krzywd. Należy natomiast podkreślić, że poczucie krzywdy nie przeradza się w nienawiść wobec jej sprawców, nie owocuje agresją, chęcią odwetu. Przeżyte doświadczenia sprzyjają natomiast utrwaleniu negatywnego wizerunku Rosjan 1 Niemców w oczach Polaków. A. Engelking zaznacza, że na badanych przez nią terenach żyją wyznawcy różnych religii. Udział w kołchozowej rzeczywistości staje się dla nich ele­ mentem łączącym, podobnie jak „tutejszość" (s. 9). Autorka podkreśla, iż nie należy badać Polaków-katolików w oderwaniu od prawosławnych („Ruskich", Białorusinów), gdyż oznaczałoby to „wyjęcie przedmiotu badań z właściwego mu konteksu" i prowadziło do nieuniknionych nadinterpre­ tacji i półprawdy (s. 9). Tymczasem sama badaczka skoncentrowała się na jednej grupie osób identyfikujących się jako „Polacy-katolicy" nie wiadomo dlaczego pomijając inne zbiorowości, reprezentowane przez jej rozmówców, np. Białorusinów-katolików, nie wspominając o ich stosunku do kołchozów, o doświadczeniach kolektywizacji. Czy akceptacja gospodarki kołchozowej jest w tej grupie mniejsza, większa czy taka sama jak w innych grupach? Czy rzeczywiście tylko Polacy twierdzą, iż „kołchoz musi być"? Do wątków, które często występują we wspomnieniach z okresu powojen­ nego należą: utrata swobód religijnych, walka z Kościołem, prześladowania księży i wiernych, którzy nie poddawali się zarządzeniom dotyczącym np. zakazu nauczania religii oraz uczestnictwa dzieci i młodzieży do lat 18 w prak­ tykach religijnych. Wspominano też nauczycieli, którzy szykanowali uczniów z powodu ich przekonań, zabraniali mówienia po polsku, zmuszali do udziału w zabawach organizowanych w Wielkim Poście lub w Adwencie, albo też gorzej oceniali uczniów-Polaków w porównaniu z uczniami innych narodo­ wości. Częstą praktyką było publiczne ośmieszanie dzieci chodzących do koś­ cioła. 50-letnia mieszkanka Mińska, która - jako dziecko - w każdą niedzielę uczestniczyła we Mszy św. opowiadała mi пр., że gdy jedna z nauczycielek dowiedziała się o tym, kazała jej stanąć przed całą klasą, a dzieci szydziły z religijności dziewczynki, pluły na nią i uderzały jej głową o ścianę. Wyraz twarzy tej kobiety świadczył o tym, że doznane w dzieciństwie uczucie upoko­ rzenia, strachu, bezsilności i zwyczajnej ludzkiej krzywdy nie wygasło. �92 I W O N A KABZ1ŃSKA Trudno powiedzieć, jak silnie poczucie krzywdy jest przeżywane na co dzień przez poszczególne osoby. Jak często i w jakich okolicznościach się ono ujawnia. Odpowiedź na to pytanie wymagałaby dłuższej obecności wśród członków danej zbiorowości. Obecnie mogę tylko odnotować istnienie tego zjawiska i fakt, iż stanowi ono nieodłączną część wspomnień z czasów wojny i z pierwszych lat po wojnie. II Istnieje „banalnie trafne" spostrzeżenie, że „silne emocje deformują sąd o rzeczywistości" (Kaniowska 1996, s. 70). Jeśli jednak interesuje nas sposób doświadczania tejże przez osoby reprezentujące wybraną społeczność, to ów sąd uwarunkowany emocjami stanie się dla nas ważnym nośnikiem informacji 0 reakcjach tych osób na określone wydarzenia. Mówiąc o deformacji za­ kładamy jednak istnienie jakiegoś sądu obiektywnego, wzorcowego. Rodzi się pytanie: przez kogo formułowany jest ów sąd? Myślę, że należałoby mówić nie tyle o deformacji, ile o trudnościach ze sformułowaniem sądu nie pod­ legającego emocjom, a dotyczącego wydarzeń będących źródłem tych emocji. W przypadku badanej zbiorowości do wydarzeń tych należy zaliczyć: prze­ życia wojenne, wywózki na Syberię i „na roboty" do Niemiec, udział „swoich" w walce z Kościołem, zakładanie kołchozów i in. Szczególnie silnie emocje ujawniały się w trakcie rozmów, jakie prowadzi­ łam w początkowym okresie badań (lata 1992-1993). Sprzyjała temu sytuacja polityczna: niedawny rozpad Związku Radzieckiego i powstanie samodziel­ nych państw w miejsce dawnych republik, „głasnost" i „pieriestrojka", przy­ wrócenie swobód religijnych, restauracja świątyń zniszczonych po wojnie 1 budowa nowych obiektów sakralnych, możliwości wyjazdów zagranicznych i in. Powołano do życia organizacje mające na celu reaktywowanie pol­ skości. 17 maja 1987 r. powstał w Lidzie Klub Miłośników Kultury Polskiej im. A . Mickiewicza, przekształcony następnie (10 sierpnia 1988) w Polskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe im. A . Mickiewicza. W czerwcu 1990 r. powołano do życia Związek Polaków na Białorusi. M o i rozmówcy nie ukry­ wali, że po raz pierwszy od niemal półwiecza mogą otwarcie opowiadać osobie z zewnątrz o swoich losach, o dramatach wojennych, utracie ojczyzny i wła­ sności prywatnej, o przymusowej kolektywizacji, zmuszaniu Polaków do zmia­ ny narodowości, kwestionowaniu polskości, np. przez urzędników państwo­ wych, którzy brali udział w spisach ludności, o prześladowaniach „za wiarę", za mówienie po polsku w szkole, w pracy lub na ulicy, za dowody pamięci o ofiarach wojennych i powojennych represji, np. za stawianie krzyży na mogiłach osób zamordowanych przez N K W D . Nie wszyscy jednak pozbyli się uczucia strachu, niepewności. Niektórzy rozmówcy mieli przeczucie, iż okres swobód może się szybko skończyć. Pojedyncze osoby nie wyraziły zgody na udział w badaniach lub wycofały się w trakcie rozmowy. Decydującym �O SŁOWACH, EMOCJACH I „POLSKIEJ KRZYWDZIE" 93 czynnikiem był tu zapewne strach, nieufność wobec obcego człowieka. W nie­ których przypadkach chodziło też być może o ukrycie (tzw. przesłonięcie) jakiegoś wątku życiorysu lub istniała obawa przed ponownym przeżywaniem traumatycznych wydarzeń z przeszłości (por. Kaźmierska 1996, s. 97). Zda­ niem autorki, lęk przed ponownym przeżywaniem cierpienia świadczy o braku dystansu wobec własnych doświadczeń (Kaźmierska 1999, s. 22-23). Część rozmówców miała trudności z przedstawieniem własnej biografii. Wypowiedzi rwały się, konieczne więc było przejęcie inicjatywy i zadawanie szczegółowych pytań. Taki sposób gromadzenia informacji ukierunkowywał jednak rozmówcę, narzucając kompozycję biografii, schemat odpowiedzi, wybór tematów, uwalniał od refleksji, od decydowania o tym, jakie zagadnienia uznać za ważne. Nieumiejętność przedstawienia życiorysu traktowałam początkowo jako przejaw braku refleksji nad własnym życiem, a także braku doświadczenia w mówieniu o nim. Z czasem uświadomiłam sobie, że w niektórych przypadkach milczenie lub trudności w sformułowaniu wypowiedzi mogły być również wynikiem lęku, zrozumiałego w przypadku ludzi, dla których przez długie lata był on integralną częścią życia, elementem codzienności. Badacz świadom realiów historycznych, które miały decydujący wpływ na losy określonej grupy lub poznający te realia w trakcie badań, zadając pytania o przeszłość musi sobie zdawać sprawę z tego, że naraża rozmówców na ponowne przeżywanie dramatów. O tym czy pominąć „drażliwe" tematy lub zrezygnować z niektórych metod badań w obawie przed wywołaniem ludz­ kiego cierpienia każdy musi zdecydować sam. Przed takim dylematem stanęli np. L . Cale Feldman. I . Prica i R. Senjkowič (1993) - współautorzy książki poświęconej wojnie na terenach byłej Jugosławii; jej autorami i głównymi bohaterami są przede wszystkim bezpośredni świadkowie/uczestnicy wojen­ nych wydarzeń (zob. Sokolewicz 1996, s. 81). Jak już wspomniałam, relacje o niektórych doświadczeniach mogą być źródłem bolesnych przeżyć. Emocjonalne doznania są jednak częścią rzeczywi­ stości. Nie da się ich oddzielić. Wiele faktów ma bowiem dla człowieka określone konsekwencje także w sferze emocjonalnej, w psychice. Nie da się pominąć emocji ani w trakcie narracji, ani też w opracowaniach wyników badań. Jak słusznie podkreśliła Katarzyna Kaniowska (1996, s. 70), przeciw­ stawianie emocji rzeczywistości jest błędem. Myślę, że dziś jest to po prostu anachronizmem. Wiele osób pragnie opowiedzieć o swych doświadczeniach nawet wówczas, gdy mają one wymiar traumatycznych przeżyć. Istnieje zjawisko określane jako „biograficzna potrzeba narracji" (Rosenthal, Bar-On 1992; za: Kaźmier­ ska 1996:97). Występuje ono wówczas, gdy Jednostka chce opowiedzieć 0 swoim życiu, jeśli dzięki narracji może nadać sens przeżytym doświadcze­ niom [...] Jeśli może pokazać sobie i innym, iż jej życie jest określoną, zwartą 1 sensowną całością, z którą i poprzez którą buduje swoja tożsamość". Po­ trzebę narracji stymulują przede wszystkim wydarzenia mające zasadniczy wpływ na życie poszczególnych osób (tamże, s. 97). Należałoby, jak sądzę, �94 IWONA KABZIŃSKA dodać, że podłoże, z którego wyrasta potrzeba narracji nie zawsze jest uświa­ damiane przez autorów relacji biograficznych. Kaźmierska zwraca uwagę, iż osoby należące do starszej generacji bardzo często pragną podzielić się swymi doświadczeniami i przeżyciami z młodszymi, by przekazać im swoje świadectwo. Mają one „poczucie misji" (Kaźmierska 1996, s. 99). Czy jednak młode pokolenie jest istotnie zainteresowane świadectwem starszych? Kwestie te są zapewne rozstrzygane indywidualnie w poszczególnych rodzinach czy środowiskach. W trakcie pobytu na Białorusi bardzo rzadko stykałam się z odmową udziału w badaniach. Tego typu zachowania interpretowałam przede wszyst­ kim jako lęk przed „obcym", brak zaufania. Z czasem zrozumiałam, że istotną przyczyną mogła być właśnie obawa przed powrotem do traumatycznych wydarzeń z przeszłości. Innym powodem mogła być chęć przesłonięcia nie­ których faktów. Kilka osób, które poprosiłam o to, by opowiedziały mi o swoim życiu musiało wyraźnie pokonywać początkowe opory, sygnalizowa­ ne np. słowami: Aż się nie chce wspominać cośmy tu przeżyli. Po pierwszych doświadczeniach z emocjonalnością moich rozmówców miałam świadomość, że swoimi pytaniami mogę spowodować cierpienie wyni­ kające z ponownego przeżywania bolesnych wydarzeń. Czasem czułam się winna. Poczucie winy stawało się jednak mniejsze, gdy niektóre osoby dzięko­ wały mi za to, iż mogły opowiedzieć o swoich losach, często po raz pierwszy od kilkudziesięciu lat. Zauważyłam również, że łzy miały znaczenie terapeu­ tyczne, oczyszczające, uwalniały rozmówcę od długotrwałych stresów spowo­ dowanych strachem i brakiem możliwości uzewnętrznienia swoich przeżyć, ukrywania faktów. Czasem dziękowano również za możliwość przedstawienia wspomnień o szczęśliwym dzieciństwie i okresie młodości. I w tym przypadku relacja biograficzna miała więc znaczenie terapeutyczne. Terapeutyczny efekt reakcji emocjonalnych spowodowanych powrotem do minionych wydarzeń jest niezamierzonym rezultatem badań terenowych opartych na analizie mate­ riałów autobiograficznych, których autorami są członkowie określonej zbioro­ wości. Zadaniem etnologa/antropologa nie jest jednak niesienie pomocy psy­ choterapeutycznej. Może się natomiast zdarzyć, że badacz przyczyni się do uwolnienia od napięć osoby relacjonującej swoje przeżycia wojenne lub dra­ maty związane np. z utratą ojczyzny, ziemi, domu, ze śmiercią bliskich, będące częścią jej biografii, doświadczonego i przeżytego świata, że pomoże w prze­ rwaniu długotrwałego milczenia, wymuszonego przez historyczne uwarun­ kowania. Nie próbujmy jednak „bawić się" w psychoterapeutów, nie jest to bowiem naszą rolą. Odrębną kwestią jest sposób rejestrowania emocji rozmówców oraz prze­ kazywania informacji o nich w pracach, w których prezentowane są wyniki badań terenowych. W trakcie badań nie zawsze korzystamy z kamery wideo, nie w każdej sytuacji możemy jej też użyć (zwłaszcza podczas pierwszego spotkania). Widok kamery może bowiem spowodować, że rozmówca będzie chciał dobrze wypaść, speszy się lub wcieli w nie swoją rolę. W każdym �O SŁOWACH, EMOCJACH I „POLSKIEJ KRZYWDZIE" 95 przypadku straci autentyczność, co będzie miało konsekwencje dla wyników badań. M o i m zdaniem, lepiej korzystać z magnetofonu, choć - jak się przeko­ nałam - także świadomość nagrywania wypowiedzi nie zawsze sprzyja otwar­ tości rozmówcy. Jeśli w trakcie nagrywania prowadzimy odręczny zapis roz­ mowy, możemy notować informacje o zachowaniach rozmówcy, wyrażających m.in. jego reakcje emocjonale, пр.: płacze", „jest bliski płaczu", „szlocha", „kręci głową bez słowa", „jest wzruszony" , „śmieje się", „jest ożywiony", „wzdycha". Jeśli nie prowadzimy notatek podczas wywiadu, a nagle - bez uprzedzenia - zaczniemy zapisywać uwagi możemy zaniepokoić rozmówcę, a nawet zniechęcić go do dalszej rozmowy. Znakomite przykłady prezentacji materiałów będących zapisem zarówno słownej, jak i emocjonalnej warstwy doświadczeń biograficznych znajdziemy w książce K . Kaźmierskiej. Przytoczę tu jedną z wielu wypowiedzi szczególnie mocno nasyconą emocjami. Dotyczy ona repatriacji z Wilna. Wierny zapis rozmowy dobrze oddaje przeżycia autorki wspomnień: „A nas dzisiaj wygnali i nie możemy tam wrócić. To nasze miasto, to wszystko polskie ((płacze)) to nieprawda, że to jest ich, to wszystko jest nasze... Ja to jestem cała w rozpaczy ((płacze)) dla mnie jak ktoś powie, że to jest litewskie, to nie nie mogę patrzyć na tych ludzi ((wzdycha)) to jest naprawdę nasze" (Kaźmierska 1999, s. 177). W trakcie rozmów doskonale czułam, jaką iluzją jest zachowanie neutral­ ności przez badacza. Nie starałam się też ukrywać współczucia dla swoich rozmówców, wyrażając je spojrzeniem, potakiwaniem głową. Rzadziej reago­ wałam słowem, by nie przerywać toku narracji. Tego typu reakcje były jedno­ cześnie dla rozmówcy sygnałem ułatwiającym otwarcie się, kontynuację wypo­ wiedzi (por. Sokolewicz 1996, s. 82). Wprawdzie wiadomo, że nie tylko roz­ mówca, ale i sam etnolog/antropolog nie jest w stanie wyrzec się emocji, że jego neutralność jest „ideałem niemożliwym do spełnienia" (Kaniowska 1996, s. 70, 72), wciąż jeszcze trudno nam przyznać się do tego otwarcie. Jednak nawet wówczas, gdy staramy się wystrzegać otwartego deklarowania naszych preferencji, sympatii czy antypatii są one widoczne „między wierszami" i nie sposób tego uniknąć. Należałoby zastanowić się nad wpływem takich czynników jak: możliwość wcześniejszego przygotowania się rozmówcy do udziału w badaniach oraz powtarzalność spotkań na stan emocji demonstrowanych w trakcie rozmowy przez poszczególne osoby. Jest rzeczą wiadomą, że w trakcie badań terenowych, zwłaszcza wówczas, gdy chcemy objąć nimi jak najwięcej miejscowości i możli­ wie szeroką reprezentację ich mieszkańców, często brakuje czasu na wielo­ krotne spotkania z tymi samymi rozmówcami. Rozmowy z wieloma osobami odbywają się bez uprzedzenia i bez wcześniejszego poinformowania ich o zakre­ sie naszych zainteresowań, charakterze stawianych pytań itp. Podczas spot­ kania rejestrujemy nie tylko to co, w tym czasie podsuwa pamięć rozmówcy, lecz także jego reakcje emocjonalne, będące częścią wspomnień, przeżytych doświadczeń. Szczególnie silnie emocje te przejawiają się wówczas, jeśli udział w badaniach jest dla rozmówcy pierwszą od wielu (często kilkudziesięciu) lat �96 IWONA KABZIŃSKA okazją do podzielenia się swymi przeżyciami z człowiekiem spoza własnej grupy. Z moich badań wynika, że osoby, które kilkakrotnie, w różnych sytua­ cjach, miały możliwość relacjonowania jakiejś części swej biografii, za każdym razem reagowały bardzo emocjonalnie. Najsilniejsze emocje ujawniały się jed­ nak z reguły podczas pierwszego spotkania. Wspomnieniom towarzyszły łzy, a relacja była przerywana milczeniem (w tym czasie rozmówca próbował się uspokoić). Ujawniające się podczas kolejnych spotkań emocje, towarzyszące szczególnie silnie wspomnieniom o dramatycznych wydarzeniach, wskazują na to, że czas nie zagoił ran, nie wyciszył wspomnień, nie wpłynął na wytworzenie takiego dystansu do przeszłości, który pozwoliłby na znaczne złagodzenie cierpienia i poczucia krzywdy. III Przeprowadzone badania wykazały, że wydarzenia, które stały się źródłem doznanych krzywd sprzyjały weryfikacji i krystalizacji tożsamości etnicz­ nej/narodowej, wzmacniały też więź i poczucie solidarności z własną grupą odniesienia (szerzej patrz: Kabzińska 1999). Na podstawie zgromadzonych materiałów można wskazać przyczyny zjawiska, które określiłam jako „polska krzywda", można też określić jego skutki, np. utrzymywanie się negatywnego wizerunku „obcych" - sprawców cierpień, które stanowią element trajektorii. Z pewnością istnieją osoby, które mimo świadomości krzywd wyrządzonych Polakom utraciły więź z tą grupą, uległy asymilacji, zmieniły narodowość, nie zetknęłam się jednak z nimi podczas swoich badań. Tego typu postawy za­ sługują jednak na uwagę badaczy. W przypadku badanej zbiorowości poczucie krzywdy uległo wzmocnieniu w wyniku sytuacji politycznej, w jakiej Polacy mieszkający na terenach ZSRR znaleźli się po wojnie, wymuszonego milczenia wokół faktu istnienia tej grupy i jej problemów oraz powstania wielu tematów tabu w okresie powojennym. Milcze­ nie to zostało przerwane dopiero na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdzie­ siątych. W ostatnich latach wystąpił jednak nowy element pozwalający mówić 0 „polskiej krzywdzie". Myślę tu o zmianach w języku liturgii i kazań w Kościele Rzymskokatolickim polegających na zastępowaniu polskiego białoruskim lub rosyjskim i o stopniowej ewolucji Kościoła określanego od dawna na badanych terenach jako „polski", nie tyle w stronę kościoła powszechnego, ile białoruskie­ go. Zmiany te oceniane są negatywnie przez część Polaków związanych z Kościo­ łem, zwłaszcza reprezentujących starsze pokolenie. Z przeprowadzonych przeze mnie rozmów wynika, że godzą one w podstawy polskości, w wartości rdzenne 1 w zasadnicze wyznaczniki polskiej tożsamości, do których należą: religia katolicka i związany z nią język modlitwy (szerzej patrz: Kabzińska 1999). Budzą też obawy o przyszłość młodej generacji Polaków i o to, że w wyniku zmian Kościół Rzymskokatolicki nie będzie już odgrywał takiej roli w kształtowaniu ich tożsamości, jak to miało miejsce w przeszłości. �O SŁOWACH, EMOCJACH I „POLSKIEJ KRZYWDZIE" 97 Zdaniem K . Kaźmierskiej (1996, s. 98), ekspatrianci z dawnych Kresów, mieszkający obecnie w Polsce, chętnie opowiadają o przeszłości, by ożywić nie istniejący już świat, w którym „poszukują sensu swojej tożsamości". Opowiadanie o doświadczeniach wojennych służy nie tyle rekonstrukcji wydarzeń historycz­ nych, ile prezentacji obecnej tożsamości, „której źródło identyfikacji tkwi w opowiadanej przeszłości". Z takim ożywianiem minionego świata zetknęłam się też podczas swoich badań, zarówno wśród mieszkańców Białorusi, jak też ekspatriantów. Ze szczególną radością wracali oni we wspomnieniach do dzieciń­ stwa i młodości, do „polskich czasów", przeciwstawiając je wojnie i powojennej rzeczywistości, a także współczesności. Emocje towarzyszące wspomnieniom, radość, wzruszenie, wskazywały, iż mamy tu do czynienia nie tylko z rekonstruk­ cją pewnych fragmentów przeszłości, lecz właśnie z powrotem do korzeni, do czasów, które poprzedziły długi okres krzywd. Ten nie istniejący już świat ożywał we wspomnieniach, które wywoływały radość, uśmiech, uczucie szczęścia. Kresem owego wyraźnie mitologizowanego i idealizowanego świata stał się wybuch I I wojny światowej. Od tego momentu we wspomnieniach zdecydowanie dominu­ ją wydarzenia pozwalające mówić o zjawisku „polskiej krzywdy". Stały się one zarazem początkiem „pomieszanego świata". Myślę, że bez fenomenu, który określiłam mianem „polskiej krzywdy" nie można zrozumieć sytuacji Polaków mieszkających na Białorusi (i generalnie w dawnym Związku Radzieckim). Poczucie krzywdy jest częścią zbiorowej pamięci, świadomości historycznej, która - jak wiadomo - nie jest tożsama z wiedzą historyczną (Maternicki 1990, s. 222). Warunkuje jednak spojrzenie poszczególnych osób na ich własne dzieje oraz na losy „swoich" i „innych", w jakimś stopniu określa też charakter relacji między tymi grupami, jak również kształtuje i utrwala pewne stereotypy. O doświadczeniu krzywd wywołanych przez wojnę i powojenne zmiany ustrojowe można z pewnością mówić nie tylko na przykładzie Polaków miesz­ kających na terenach byłego Związku Radzieckiego (por. Posern-Zieliński 1996). Świadczą o tym chociażby opowiadane przez moich rozmówców „historie innych", przede wszystkim ludności żydowskiej. W poczuciu krzyw­ dy żyją przedstawiciele wielu grup etnicznych/narodowych (por. Michna 1995, s. 51). Ich doświadczenia składają się na szersze zjawisko, jakim jest po prostu ludzka krzywda. Doświadczenie krzywdy, zarówno w wymiarze jednostko­ wym, jak i zbiorowym, mono- i wieloetnicznym, jest zawsze jednym z tragicz­ nych owoców wojennej trajektorii (także tej, której świadkami jesteśmy obec­ nie na ogarniętych wojną terenach byłej Jugosławii czy Kaukazu). Leży ono często u podstaw wizerunku własnej grupy oraz „innych" i „obcych", przy­ czyniając się do utrwalania istniejących stereotypów. Pamięć doznanych krzywd rodzi uprzedzenia. Istnieje możliwość zmiany tej sytuacji, konieczne jest jednak przebaczenie. Zwraca na to uwagę Kaźmierska wskazując zarazem, iż podstawą przebaczenia jest dialog, otwarcie się, wysłu­ chanie „innych" i zrozumienie ich punktu widzenia. Niezbędna jest wy­ miana wspomnień, tj. „konfrontacja swoistych dla poszczególnych społeczeństw �98 IWONA KABZIŃSKA 9 obrazów przeszłości" (Kaźmierska 1999, s. 12) . Dodajmy, że taka wymiana wspomnień, łącznie z towarzyszącymi im emocjami i ponownie przeżywanym cierpieniem, nie może być tylko przekazem informacji, lecz powinna stać się dialogiem, w którym z równym zaangażowaniem i dobrą wolą uczestniczą ci, którzy doznali krzywd (gotowi przebaczyć winnym) i sprawcy ludzkich tragedii. Każdy z uczestników takiego spotkania pełni jednocześnie rolę nadawcy i odbiorcy określonych treści mając świadomość, iż służą one po­ znaniu prawdy. Ta zaś ma moc wyzwolenia człowieka i stworzenia nowych relacji międzyludzkich. LITERATURA A u g u s t y n J. SJ 1998 Ból krzywdy, radość przebaczenia, Kraków, Wydawnictwo m. B o k s z a ń s k i Z. 1996 Obrazy innych etnicznych a tożsamość narodowa, [w:] M . Czyżewski i in. (red.), Biografia a tożsamość narodowa, Łódź, Katedra Socjologii Kultury UŁ, s. 53-65. Cale F e l d m a n L . , P r i c a I . , S e n j k o w i ć R. (red.) 1993 Fear, death and resistance. An ethnography of war. Croatia 1991-1992, Zagreb. C z e r n i a k i e w i c z J. 1991 Repatriacja ludności polskiej z ZSRR, Warszawa. C z y ż e w s k i M . , P i o t r o w s k i A., R o k u s z e w s k a - P a w e ł e k A. (red.) 1996 Biografia a tożsamość, Łódź, Katedra Socjologii Kultury, UŁ. G e r l i c h H. 1994 Obrazy świata minionego - oswajanie Ziem Zachodnich. Analiza jednego przypadku w świetle relacji autobiograficznych, „Etnografia Polska", t. 38, z. 1-2, s. 25-50. G e r l i c h M. 1994 „Śląska krzywda" - przejaw zbiorowego poczucia poniżenia wśród górnośląskiej lud­ ności rodzimej (okres międzywojnia), „Etnografia Polska", nr 38, z. 1-2, s. 5-24. J e w o r o w s k i W. 1995 Naród Aleksandra Łukaszenki, „Więź", nr 12, s. 156-161. K a b z i ń s k a I. 1998 Świat doświadczony i przeżywany oraz problem autoidentyfikacji. Analiza wspomnień i relacji biograficznych mieszkańców Nalibok (Białoruś), „Studia Polonijne", t. 19, s. 53-88. 1999 Wśród „kościelnych Polaków". Wyznaczniki tożsamości etnicznej/narodowej Polaków na Białorusi, Warszawa, I A E PAN. K a b z i ń s k a - S t a w a r z I. 1995 Nie tylko bastion polskości. Uwagi o miejscu i roli Kościoła Rzymskokatolickiego w życiu Polaków na Białorusi, [w:] T. Chrobak, Z. Stachowski (red.), Filozofia i religia w kulturze narodów słowiańskich, Rzeszów, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Pedagogicznej, s. 295-302. Kaniowska K. 1996 Językowe i etyczne aspekty opisu konfliktu etnicznego, [w:] I . Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), Konflikty etniczne. Źródła - typy - sposoby rozstrzygania, Warszawa, I A E PAN, Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 51, s. 67-73. 9 Badaczka powołuje się na P. Ricoeura; por. też wypowiedzi J. Augustyna (1998, s. 29 i in.) na temat przebaczenia i pojednania. �O SŁOWACH, E M O C J A C H I „POLSKIEJ K R Z Y W D Z I E " 99 K a ź m i e r s k a K. 1996 Wywiad narracyjny - technika i pojęcia analityczne, [w:] Czyżewski i in. (red.), Biografia a tożsamość, Łódź, Katedra Socjologii Kultury IJŁ, s. 35-44. 1999 Doświadczenia wojenne Polaków a kształtowanie tożsamości etnicznej. Analiza nar­ racji kresowych, Warszawa, IF1S PAN. K ł o s k o w s k a A. 1996 Kultury narodowe u korzeni, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN. M a t e r n i c k i J. 1990 Wielokształtność historii. Rozważania o kulturze historycznej i badaniach historiograficznych, Warszawa. Michna E. 1995 Łemkowie - grupa etniczna czy naród?, Kraków, „NOMOS". P o s e r n - Z i e l i s k i A. 1996 Czerwony „Październik" na stepie. Polska społeczność wiejska w południowym Ka­ zachstanie, [w:] S. Ciesielski, A. Kuczyński (red.), Polacy w Kazachstanie. Historia i współczesność, Wrocław, Wydawnictwa Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 529-547. R i c o e u r P. 1993 Jaki ma być nowy etos Europy?, „Znak", nr 10, s. 97-106. R oku s z e w s k a - P a w e ł e k A. 1997 Doświadczenia wojenne Polaków. Analiza trajektorii wrześniowej, [w:] M. Czyżewski, A. Piotrowski, A. Rokuszewska-Pawełek (red.), Biografia a tożsamość narodowa, Łódź. R o s e n t h a l G . , B a r - O n D. 1992 A Biographical Case Study of a Victimizer's Daughter's Strategy: Pseudo-Identifica­ tion with the Victims of Holocaust, „Journal of Narrative and Life History", nr 2, s. 105-127. S m o l i c z J. 1990 Język jako wartość rdzenna, [w:] A. Kłoskowska (red.), Oblicza polskości, War­ szawa, s. 208-238. S o k o l e w i c z Z. 1996 Wojna, konflikt i kategorie antropologiczne, [w:] I. Kabzińska-Stawarz, S. Szynkiewicz (red.), Konflikty etniczne. Źródła - typy - sposoby rozstrzygania, Warszawa, I A E PAN, Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 51, s. 75-84. IWONA KABZIŃSKA WORDS, EMOTIONS AND T H E "POLISH INJUSTICE" Summary In the years 1992-1998 the author carried out field studies among the Polish population living in the western part of Belorussia. She recorded the accounts of 341 persons, their biographies, recollections from the past. The main motif, subject of most of these stories she refers to as the "Polish injustice" (i.e. "injustice done to the Poles"). The major part of the Poles on those territories have, for a long time, lived with a strong sense of injustice done to them first of all by the Soviet Russians. On the Sept. 17th 1939 the Soviet troops invaded the so-called Eastern Borderland belonging to Poland in the years 1918-1939. In winter 1940 thousands of Poles were deported either to Siberia or to Kazakhstan, first of all the representatives of the Polish middle class - teachers, state officials, policemen and "military settlers" - soldiers from the previous war rewarded with plots of land who in the years 1921-1938 arrived to the Borderland from other parts of Poland. �100 IWONA KABZIŃSKA Although the reports from these past events didn't concern the respondents themselves but their neighbours and friends, the relations were filled with emotions and the traumatic experiences still visible after so many years. The author quotes parts of the interviews to show how the emotional attitudes are expressed in words. In June 1941 the Nazi Germans replaced the Russians as occupants. The population were deported in opposite direction - to Germany to work as captive labourers in industry and agriculture. Another form of persecution were "pacifications" of villages. The Polish informants also recall the dramatic adversity of the Jews who, for a long time, had lived on those area together with the Poles and the Belorussians. The Poles interviewed by the author point out that among the persecutors collaborating with the Germans there were many Ukrainians, Lithuanians, Latvians and people from Silesia. After 1945 the area of the Eastern Borderland was incorporated into the Soviet Union. Great part of the Polish population went to Poland, those who remained were deprived of their national autonomy. They weren't allowed to speak Polish in public. Polish wasn't the language of instruc­ tion in schools. Soviet authorities persecuted religion. Forced land collectivization deprived peasants of their property. Stories about collective farms founded of the land taken away from peasants repeat in most of the accounts and that is the subject which arouses strong emotions till now. The author's field data prove that in spite of popular opinions land collectivization has never been accepted by the rural population there. At least by those approached by the author, most of them old people now. There are relatively few young people in Belorussian villages, they have migrated to towns in search for better chances. The point of the author's study is the importance of taking into account people's emotions in ethnographic writing. It is not only words but also emotions which are the source of people's experiences. In this case the concept of "Polish injustice" is mainly based on emotions people reveal - their tears, suffering on their faces, agitation, despair, anger. The anthropologist is faced either with vehement gesticulation or with the expression of resignation which, in the latter case doesn't prove real resignation which would enable adaptation to different conditions. Emotions belong to human reality, they can't be separated from accounts - reminiscences both painful and happy, e.g. childhood reminiscences which often undergo idealization and mythol ogization. Expressing strong emotions was due to the fact that the field research took place in the period of crucial systemic transformations, the Soviet Union had collapsed, new independent states were emerging, "glasnost" and "perestroika" loosened people's tongues. After many years of intimi­ dating and forced silence the Poles started to speak making up for the period of persecution and denationalization. The events which were the cause of injustice have contributed to verification and reinforcement of the group's national identity. Sense of injustice belongs to collective memory, historical consciousness of a community. It also determines the perception and attitudes to the "own group" and the "strangers" thus determining intergroup relations and perpetuates group stereotypes. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/907c523a0a0fa7b033da75be575d2caf.pdf a61146dbe7a95ff8d3f6804190eb519e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:970 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:891 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.5-10 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ETNOGRAFIA POLSKA XXIII Zeszyt 2 �POLSKA AKADEMIA NAUK INSTYTUT HISTORII KULTURY MATERIALNEJ ETNOGRAFIA POLSKA XXIII Zeszyt 2 WROCŁAW • WARSZAWA • KRAKÓW • G D A N S K ZAKŁAD N A R O D O W Y IMIENIA WYDAWNICTWO POLSKIEJ 1979 OSSOLIŃSKICH AKADEMII NAUK �REDAKTOR: SEKRETARZ WITOLD REDAKCJI: DYNOWSKI KRYSTYNA MAŁKOWSKA CZŁONKOWIE R A D Y R E D A K C Y J N E J : J O Z E F BURSZTA, MARIA B I E R N A C K A (PRZEWOD­ NICZĄCY), M A R I A F R A N K O W S K A , J A D W I G A K L I M A S Z E W S K A , ANNA KUTRZEBA-POJNAROWA, WANDA PAPROCKA, ZOFIA SZYFELBEJN-SOKOLEWICZOWA Adres Redakcji: 00-140 Warszawa, Okładkę projektował: Świerczewskiego Edward 105 Kostka Redaktorzy: Zyta Kwiecińska, Urszula Sagan Redaktor techniczny: Maciej Szłapka © Copyright by Z a k ł a d Narodotoy i m . Ossolińskich. Printed in Wydaumicttuo. W r o c l a w Poland P L ISSN 0071-1861 Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h — W y d a w n i c t w o . W r o c ł a w 1980. N a k ł a d : 700 egz. O b j ę t o ś ć : a r k . w y d . 25,80, a r k . d r u k . 21,38 + 1 w k l . , a r k . A —28. P a p i e r d r u k . sat. k l . I V , 70 g, 70 X 100. O d d a n o do s k ł a d a n i a 12 I V 1979. P o d p i s a n o do d r u k u 14 I 1980. Druk ukoń­ czono w styczniu 1980. Wrocławska Drukarnia Naukowa. Z a m . 923/79. T-24. C e n a z ł 55.— t 1979 �SPIS TREŠCI Witold D y n o w s k i — Lucjan Turkowski (wspomnienie pośmiertne) . . 11 Część I Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Miejsce etnograficznych zbiorów mu­ zealnych w kształtowaniu obrazu kultury narodu Streszczenie w j . angielskim . . . . Gerhard K l o s k a — Sytuacja pojęcia wartości w naukach społecznych . . Streszczenie w j . angielskim Zofia S o k o l e w i c z — Kierunki badań etnograficznych nad etnogenezą S ł o w i a n (Wprowadzenie do konferencji na temat: Elementy wspólne w kulturze Słowian południowych i północno-wschodnich, poświęconej pamięci Kazimierza Moszyńskiego i Józefa Obrębskiego, zorganizowanej w dniach 25-27 X 1977 przez Komitet S ł o w i a n o z n a w s t w a P A N i Katedrę Etnografii UW) Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — Wkład Józefa Obrębskiego w bada­ nie procesów etnicznych Streszczenie w j . angielskim Zofia S o k o l e w i c z — Teoria kultury Kazimierza Moszyńskiego jako punkt wyjścia dla badań etnogenetycznych Streszczenie w j . angielskim Anna C z e k a n o w s k a - K u k l i ń s k a — Trudności interpretacji łącznej w y n i k ó w badań nad cechami morfologicznymi i funkcjonalnymi . . . Streszczenie w j . angielskim Zofia S t a s z c z a k — Z metodyki wyznaczania pogranicz kulturowych (na przykładzie pogranicza polsko-memieckiego) Marian P o k r o p e k — Zróżnicowanie kulturowe na pograniczu etniczno- j ę z y k o w y m i jego odbicie w świadomości mieszkańców na przykładzie pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego w północno-wschodniej Polsce Streszczenie w j . angielskim Lech M r ó z — Ś w i a d o m o ś c i o w e wyznaczniki dystansu etnicznego . . . Streszczenie w j . angielskim Ryszard T o m i c k i — Ludowa kosmogonia dualistyczna Słowian w świetle samojedzkich m i t ó w stworzenia Streszczenie w j . angielskim Krzysztof K u b i a k — Wyróżniki obcości w bajce białoruskiej. Cechy boskie i diabelskie „swego" i ,,obcego" Streszczenie w j . angielskim Elżbieta R e g u l s k a — Wyznaczniki odrębności etnicznej, funkcjonujące współcześnie w świadomości grupy ludności łemkowskiej na terenie dawnej Łemkowszczyzny 17 29 31 58 61 71 82 83 109 111 116 117 127 155 157 167 169 183 185 193 195 �6 SPIS TREŚCI Krzysztof W r o c ł a w s k i — Możliwości współpracy folklorystów z etnogra­ fami w badaniach nad etnogenezą S ł o w i a n Zbigniew B e n e d y k t o w i e z, Danuta M a r k o w s k a — O niektórych pro­ blemach identyfikacji kulturowej w procesie porozumiewania się . . . Streszczenie w j . angielskim Część 201 205 236 II Zbigniew J a s i e w i c z — Machalla w Uzbekistanie. Tradycyjna dzielnic miejskich w życiu w s p ó ł c z e s n y m społeczność Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z — Adaptacja młodzieży mongolskiej do środowiska pasterskiego Streszczenie w j . rosyjskim Danuta P e n k a l a — „Gorące" i ,,zimne" w tradycyjnej medycynie Afga­ nistanu Streszczenie w j . angielskim 237 255 304 307 328 KRONIKA Ekspedycja etnograficzna P A N 1978. Badanie kultury mniejszości narodowych Mongolii — Iwona Kabzińska-Stawarz Tradycja we współczesnej kulturze Mongolskiej Republiki Ludowej — Iwona Kabzińska-Stawarz Ogólnopolski Przegląd Kultury Ludowej Polskich Gór — Zofia Szromba-Rysowa, Danuta Tylkowa S y m p ó z i u m o chotárnych sidłach, tj. osadach położonych poza centrum wsi. Czadca, 10-12 X 1978 — Soňa Švecová 331 334 339 340 �СОДЕРЖАНИЕ Витольд Д ы н о в с к и — Люциян Турковски (посмертное воспоминание) 11 Часть I Анна К у т ж е б а — П о й н а р о в а — Место этнографических музейных собраний в форми­ ровании образа культуры народа Резюме на английском языке Герхард К леска —Ситуация понятия ценности в общественных науках Резюме на английском языке София С о к о л е в и ч —Направленияэтнографических исследований по этногенезису сла­ вян (Введение к конференции на тему: Общие элементы в культуре южных и северо­ восточных славян, посвященной памяти Казимежа Мошиньского и Юзефа Обрембского, организованной 25 — 27 X 1977 КомитетомСлавяноведения ПАН и Кафедрой Этнографии ВУ) Анна К у т ж е б а — П о й н а р о в а — Вклад Юзефа Обрембского в исследование этничес­ ких процессов Резюме на английском языке • София С о к о л е в и ч — Теория культуры Казимежа Мошиньского как исходный пункт для этногенетических исследований Резюме на английском языке Анна Ч е к а н о в с к а - К у к л и н ь с к а — Трудности общей интерпретации итогов исследо­ ваний по морфологическим и функциональным признакам Резюме на английском языке София С т а щ а к —Из методики определения культурных пограничий (на примере польско-немецкого пограничья) Мариан П о к р о п е к — Культурная дифференциация на этнически-языковом пограничье и ее отражение в сознании жителей на примере польско-литовско-белорусского пограничья в северо-восточной Польше Резюме на английском языке Лех М р у з —Сознательностью определители этнического расстояния Резюме на английском языке Рышард Т о м и ц к и —Народная дуалистическая космогония славян в свете самоедских мифов о сотворении Резюме на английском языке Кшиштоф К у б я к —Определители чуждости в белорусской сказке. Божественные и дья­ вольские черты „своего" и „чуждого" Резюме на английском языке Эльжбета Р е г у л ь с к а —Определителиэтнического отличия,функционирующие сегодня в сознании группы лемковского населения на территории былой Лемковщины 17 29 31 58 61 71 82 83 109 111 116 117 127 155 157 167 169 183 185 193 195 �8 SPIS TREŚCI Кшшптоф В р о ц л а в с к и — Возможности сотрудничества фольклористов с этнографа­ ми при изучении этногенезиса славян Збигнев Б е н е д ы к т о в и ч , Данута М а р к о в с к а —О некоторых вопросах культурного отождествления в процессе объяснения Резюме на английском языке 201 205 235 Часть II Збигнев Я с е в и ч —Махалла в Узбекистане. Традиционное общество городских райо­ нов в современной жизни Ивона К а б з и н ь с к а — С т а в а ж — Приспособление монгольской молодежи к ското­ водческой среде Резюме на русском языке Данута П е н к а л а — „Горячее" и „холодное" в традиционной медицине Афганистана Резюме на английском языке ХРОНИКА 237 255 304 307 328 . Этнографическая экспедиция ПАН 1978. Исследование культуры национальных мень­ шинств Монголии — Ивона Кабзинъска-Ставаж Традиция в современной культуре Монгольской Народной Республики — Ивона Кабзинъска-Ставаж Всепольский обзор народной культуры Польских Гор — София Шромба-Рысова, Данута Тылькова Симпозиум по хотарных сидлях, т.е. поселкам, расположенным вне центра деревни. Чадца, 10-12 X 1978 - Сона Швецова 331 334 339 340 �CONTENTS Witold D y n o w s k i — Lucjan Turkowski (posthumous recollection) . . . 11 Part I Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a —• The role of the ethnographic museum collections in the creation of the image of national culture . . . . Summary in English Gerhard К l o s к a — The position of the concept of values in social sciences Summary in English Zofia S o k o l e w i c z — Trends in ethnographic studies of the ethnogenesis -of the Slavonic people (Introductory discourse to a conference on the subject: Common elements in the culture of southern and north-eastern Slavonic people, held in memory of Kazimierz Moszyński and Jozef Obrębski and organized on 25-27 October 1977 by the Committee of Sla­ vonic Studies of the Polish Academy of Sciences and the Department of Ethnography at the University of Warsaw) Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a — The contribution of Jozef Obrębski to studies of ethnic processes Summary in English Zofia S o k o l e w i c z — The theory of culture by Kazimierz Moszyński as a starting point for ethnogenetic studies Summary in English Anna C z e k a n o w s k a - K u k l i ń s k a — Difficulties of a unified inter­ pretation of the results of studies of morphological and functional characteristics Summary in English Zofia S t a s z c z a k — On the methodology of demarcation of the cultural boundaries (in the example of the Polish-German borderlands) . . . Marian P o k r o p e k — Cultural differentiation at the ethno-lingual bounda­ ry and its reflection in the consciousness of people in the example of the Polish-Byelorussian-Lithuanian borderlands in north-eastern Poland Summary in English Lech M r o z — Conscious determinants of the ethnic distance Summary in English Ryszard T o m i c k i — Dualistic folk cosmogony of Slavonic people in the light of Samoyedic myths of Creation Summary in English Krzysztof K u b i a k — Distinctive characteristics of foreigness in Byelorus­ sian folktales. Divine and devilish attributes of „our" and „alien" . . Summary in English 17 29 31 58 61 71 82 83 109 Ill 116 117 127 155 157 167 169 183 185 193 �10 SPIS TREŚCI Elżbieta R e g u l s k a — The determinants of the ethnic separateness cur­ rently functioning in the consciousness of the ethnic group of Lemki on the territory of former Lemkowszczyzna Krzysztof W r o c ł a w s k i — The possibilities of cooperation between folklorists and ethnographers in studies of the ethnogenesis of Slavonic people Zbigniew B e n e d y k t ó w i с z, Danuta M a r k o w s k a — On some problems of cultural identification in-the process of communication Summary in English 195 201 205 235 Part II Zbigniew J a s i e w i c z — Machalla in Uzbekistan. Traditional social frame­ work of urban quarters in the contemporary life 237 Iwona K a b z i ń s k a - S t a w a r z — The adaptation of the Mongolian youth to a pastoral environment Summary in Russian 255 304 Danuta Penkala — "Hot" and "cold" in the traditional medicine in Afghanistan Summary in English 307 328 CHRONICLE OF EVENTS Ethnographic expedition (sponsored by) Polish Academy of Sciences 1978. Studies of the culture of national minorities in Mongolia — Iwona Kabzińska-Stawarz Tradition in the contemporary culture in the Mongolian People's Republic — Iwona Kabzińska-Stawarz .• National Survey of Folk Culture in Poland's Mountain Regions — Zofia Szromba-Rysowa, Danuta Tylkowa Symposium on „chotárny sídla" i.e. settlements located outside the centre of established villages. Czadca, 10-12 October 1978 — Soná Svecova . . . 331 334 339 340 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/289866a2a046300832ce8829df9b8b11.pdf 45384fe22e5c308dffc4f2f960223cbb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:968 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:890 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.1, s.203-210 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O N I K . A „Etnografia P o l s k a " , t. X X I I I z. 1 I S S N 0071-1861 P O S I E D Z E N I E POŚWIĘCONE JUBILEUSZOWI P R O F E S O R A D R A JÓZEFA B U R S Z T Y W d n i u 11 l i s t o p a d a 1977 r. odbyło się w Małej A u l i U n i w e r s y t e t u i m . A . M i c ­ k i e w i c z a posiedzenie z o k a z j i 4 0 - l e c i a p r a c y n a u k o w e j oraz 20-lecia kierowania przez Niego Jego redakcją t. 60 Dzieł wszystkich Posiedzenie Uczestniczyli a zorganizowane w Oskara zostało n i m przedstawiciele także p r z e d s t a w i c i e l e Katedrą organizacji Profesora Etnografii d r a Józefa B u r s z t y UAM i wydania przez władz Radę Wydziału państwowych społeczno-politycznych i Historycznego władz i reprezentanci innych nauk społecznych i k u l t u r a l n y c h ; ponadto doc. d r h a b . K o n s t a n t y K a l i n o w s k i . Witając Dziekan wyraził u z n a n i e d l a osiągnięć n a u k o w y c h czenie Jego w i e l o k i e r u n k o w y c h etnografo­ oraz s t u d e n c i . P o s i e d z e n i e Dziekan UAM. Uniwersytetu, l i c z n i e z g r o m a d z e n i p r z y j a c i e l e , współpracownicy i u c z n i o w i e J u b i l a t a — wie pod Kolberga. Profesora otworzył i Jego Jubilata i wysoko p r a c d l a środowiska u n i w e r s y t e c k i e g o Małżonkę ocenił zna­ i nauki pol­ skiej. W i m i e n i u w ł a d z U n i w e r s y t e t u wystąpił P r o r e k t o r Jubileusz Profesora Wydziału Filozoficzno-Historycznego tylko Józefa świętem Wydziału Burszty, wybitnego i prorektora Historycznego, całego U n i w e r s y t e t u . Wyrazem wysokiej szty — Prorektor — kontynuował akademickiego Rangę i znaczenie UAM — w Leoński. przeszłości powiedział dziekana — jest nie j e s t także w a ż n y m w y d a r z e n i e m oceny działalności P r o f e s o r a było p r z y z n a n i e M u w 1977/78 Krzyża K o m a n d o r s k i e g o naukową prof, d r Z b i g n i e w uczonego, działalności Orderu w życiu Józefa Bur­ czasie inauguracji roku Odrodzenia Polski. społeczno-kulturalnej Jubilata pod­ kreślił l i s t g r a t u l a c y j n y tow. J e r z e g o Z a s a d y , członka К С P Z P R i I S e k r e t a r z a K o ­ mitetu Wojewódzkiego w Poznaniu. o r a z upoważnienia W i c e p r e m i e r a mówił d r F r a n c i s z e k Midura, wręczając Jubilatowi Dyplom Z ramienia Ministerstwa Kultury Wicedyrektor Honorowy Zarządu M u z e ó w i O c h r o n y i Złotą Wicepremiera i Wiceprezesa ralnego T o w a r z y s t w a jewodę NK Z S L Zdzisława Tomala, Słówka Prezydenta oraz Józefa Lembasa, Zielonej Góry Przewodniczącego E u g e n i u s z a Pauksztę. W trzyńskiego w Mu Zabyt­ Józefa B u r s z t y Sekretarza Wicewojewodę Stanisława Poznańskiego Ostręgę, Prezesa w P o z n a n i u W a l e n t e g o Kołodziejczyka, P r e z e s a W K Z S L w Z i e l o n e j wa Zabytków, Gene­ Łączności z Zagranicą „Polonia" W i e s ł a w a A d a m s k i e g o , Zielonogórskiego Zysnarskiego, Sztuki Odznakę z a Opiekę n a d k a m i . O d c z y t a n o również l i s t y g r a t u l a c y j n e s k i e r o w a n e do P r o f e s o r a przez i i M i n i s t r a K u l t u r y i S z t u k i Józefa T e j c h m y p r z e ­ Wielkopolskiego Wo­ Romualda WK ZSL Górze Czesła­ Towarzystwa Kulturalnego i m i e n i u D y r e k c j i Ośrodka Badań N a u k o w y c h i m . W. O l s z t y n i e doc. d r h a b . A n n a S z y f e r wręczyła J u b i l a t o w i Kę­ poświęcony z e s z y t 8 z 1977 r o k u „ P r o b l e m ó w Społeczno-Ekonomicznych P o l s k i Północnej". Z przemówieniami wystąpili m . i n . : doc. d r h a b . Bronisława worska, Prezes Polskiego T o w a r z y s t w a Ludoznawczego, Z w i ą z k u Spółdzielni C P L i A , prof, d r J a n u s z P a j e w s k i , D y r e k t o r I n s t y t u t u Socjologii Kopczyńska-Ja­ T a d e u s z Więckowski, P r e z e s prof, d r A n d r z e j U A M , prof, d r R i c h a r d Jeřábek, K i e r o w n i k Kwilecki, Katedry �20á KRONIKA Etnografii' Uniwersytetu w Brnie, dr Bernard Schone, przedstawiciel Oddziału Historii K u l t u r y i Etnografii Instytutu Historii A N N R D . Z treścią telegramów i listów nadesłanych z o k a z j i J u b i l e u s z u zapoznał madzonych ze d r Bogusław Związku Linette. Obok Radzickiego, telegramów Czechosłowacji, o d etnografów N R D , Węgier, zgro­ zagranicznych R u m u n i i , Bułgarii, Jugo­ sławii, R F N , S z w e c j i i K a n a d y nadeszły życzenia przesłane p r z e z w y b i t n y c h przed­ stawicieli nauki polskiej. W części n a u k o w e j i współczesnej przedstawił kultury główne s p o t k a n i a r e f e r a t Profesor ludowej wygłosił kierunki i etapy Józef Burszta prof, dr działalności Zbigniew naukowej — badacz dawnej Jasiewicz. Jubilata i Referent znaczenie J e g o d o r o b k u d l a etnografii i i n n y c h n a u k społecznych. Punktem wyjścia i zagadnienia spodarczo-społecznej ma naukowych Józefa Burszty i karczma w była wsi omówienie Od .osady (1955). Książka rozległego czo-kulturowego i karcz­ (1951). Różnopłaszczyznowe s t u d i a Wieś monor historyczno-socjologiczne słowiańskiej historycznego syntetycznych opracowaniach chłopów polskich do wsi kształtowania ziem polskich, stanowi ukoronowanie do n i c h w dziele Historia procesu socjologia zakresie historii go­ i s y n t e t y c z n e z h i s t o r i i społeczeństwa i k u l t u r y w s i objęły dziejów Wraca profesora w s i tworząc r o z p r a w y (1950) o r a z Społeczeństwo graficzne z prac społeczne w s i . Następnie zajął się b a d a n i a m i Szkice Jego współczesnej (1958), się k r a j o b r a z u tego k i e r u n k u p r a c osadni- Profesora. historii kultury w s i w zbiorowym (t. I , 1970, t. I I , 1972) o r a z w i n n y c h rozprawach i artykułach. Od roku 1957 d o t y c h c z a s o w e łecznym w s i przekształcają kierownictwo siejszego. zainteresowania się w Profesora K a t e d r y E t n o g r a f i i U A M , które s p r a w u j e Rozpoczyna kulturą i życiem i n s t y t u c j o n a l n y k o n t a k t z etnografią. intensywne badania etnograficzne nieprzerwanie do d n i a d z i ­ poświęcając Wielkopolsce, z którą związał się od w i e l u l a t , przygotowaną w r a z z zespołem trzytomową grafię Kultura .ludowa Wielkopolski ludowej mono­ (1960-1967). Kontynuacją tego k i e r u n k u p o s z u ­ w r a z z językoznawcami Atlasie k i w a ń j e s t współudział w p r z y g o t o w y w a n y m i kultury spo­ Obejmuje języka Wielkopolski. S p o j r z e n i e n a współczesną kulturę w s i j a k o n a zintegrowaną całość, obejmującą zarówno wartości p r z e k a z a n e z przeszłości, j a k i n o w o ukształtowane, uwagę Profesora turowych. n a zagadnienia Dla swych nowych d y n a m i k i współczesnych zainteresowań procesów laboratoryjne znalazł n a z i e m i a c h z a c h o d n i c h i północnych: n a P o m o r z u buskiej, W a r m i i i Mazurach. Wynikiem których w y p r a c o w a ł była p r z y g o t o w a n a redakcją społeczno-kulturową Profesora. Pojawiły i nowe współczesnej się rozważania w n a wieloaspektową, w s i zrodziło nad charakterem własnymi prac badaniami trakcie rze­ rozpraw wsi ko­ ż y w ą i zmienną nowy nurt w pisar­ przez etno­ z a w s z e związana stale r o z w i j a n y m kierunkiem Profesora. W r o k u 1961 P r o f e s o r Jego Kolberga, Józef B u r s z t a o b e j m u j e stanowisko redaktora Oskara prac materiałów Obkara stanowiących u n i k a l n e źródło, a jednocześnie wspaniały p o m n i k kultury przedsięwzięcia w y d a w n i c z e g o kierownictwem ukazało p o l s k i e j z X I X w . Profesor, się już Dzieł naczelnego wszystkich monumentalnego Pod e m p i r y c z n y m i , będzie odtąd kulturze badanych grafię z j a w i s k i m e t o d a m i i c h p o z n a n i a . R e f l e k s j a metodologiczna, z badań l e c z jakże frapującej t a m procesów, obok w i e l u książka S t o r e (1964). R o z s z e r z e n i e zainteresowań rzeczywistość stwie pod Jego warunki Środkowym, Z i e m i L u ­ w i e l o l e t n i c h badań t e r e n o w y c h , w narzędzia a n a l i z y s k o m p l i k o w a n e j , czywistości tych. z i e m i teorię przebiegających szalińskiej wręcz skierowały społeczno-kul­ 60 tomów i Kolberga. n i e ograniczając się do p r a c e d y t o r s k i c h , spożytkował znajomość spuścizny O. K o l b e r g a d l a podjęcia studiów n a d X I X - w i e c z n y m i d z i e j a m i etnografii w P o l s c e i n a Słowiańszczyźnie. Z k o l e i ż y w e z a i n t e r e s o w a n i e współczesną �205 KRONIKA działalnością kulturalną opartą n a wartościach k u l t u r y l u d o w e j , zwłaszcza folklo­ r e m w i d o w i s k o w y m , skłoniły P r o f e s o r a do badań n a d związkami między tradycyjną kulturą regionów książka Kultura i społeczności ludowa — lokalnych kultura a kulturą narodowa ogólnonarodową. (1974), a kilkanaście Powstaje odnotowanych j e j r e c e n z j i j e s t j e d n y m z d o w o d ó w świadczących o doniosłości i aktualności pod­ jętych w p r a c y problemów. W a r t o odnotować n a t u r a l n y , bezpośredni związek Pro­ fesora ze wsią i kulturą ludową. Urodzony w Rzeszowskiem, w s k i e j , należy do t y c h b a d a c z y , d l a których k u l t u r a l u d o w a su dzieciństwa Profesora i l a t młodzieńczych. Być może w rodzinie chłop­ była środowiskiem o k r e ­ takim charakterze z kulturą l u d o w ą należy szukać p r z y c z y n y osobistego jednocześnie b r a k u e g z a l t a c j i w j e j o c e n a c h . K u l t u r a l u d o w a kontaktów zaangażowania, a l e w studiach Profesora j a w i się j a k o w y t w ó r i sposób życia k l a s i w a r s t w l u d o w y c h , przekształcany w n i k u zmieniających łeczeństwa z się potrzeb globalnego. przeszłości i jako wy­ j e j użytkowników i bodźców przesyłanych z e s p o ­ Podlegająca wartość stałej waloryzacji współczesna jako przekazywana wartość jest w dziedziczona jej wybranych elementach kulturze narodowej. D o w y b i t n y c h osiągnięć P r o f e s o r a Józefa B u r s z t y j a k o o r g a n i z a t o r a n a u k i , obok działań już w y i n i e n i o n y c h , należy Jego i n i c j a t y w a i udział, w s t a r a n i a c h o p o w o ­ łanie K o m i t e t u N a u k U c z e s t n i c z y ponadto Etnologicznych P A N w (1975), któremu P r o f e s o r J e s t a k t y w n y m działaczem k u l t u r y i p r o p a g a t o r e m nauczyciel akademicki przewodniczy. pracach wielu innych instytucji i towarzystw wychował wiele naukowych. wartości k u l t u r y l u d o w e j . dziesiątków absolwentów Jako etnografii, wy­ promował w i e l u doktorów i uczestniczył w k i l k u p r z e w o d a c h h a b i l i t a c y j n y c h . W p o ­ znańskim środowisku u n i w e r s y t e c k i m , które t a k w i e l e dziła się myśl o f i a r o w a n i a miana. Studia Józefowi nad dziejami Burszcie, a i współczesną wypełniony J u b i l a t o w i zawdzięcza, księgi pamiątkowej. T o m Tradycja Profesorowi kulturą rozprawami ludową poświęcony 25 autorów z i zro­ prze­ Profesorowi różnych ośrodków w P o l s c e i z a granicą, ukazała się w r o k u 1978. Profesor Józef B u r s z t a podziękował u c z e s t n i k o m p o s i e d z e n i a z a o k a z a n e wyrazy pamięci i życzliwości. Dzieląc się z z e b r a n y m i r e f l e k s j a m i n a t e m a t własnej drogi życia i drogi n a u k o w e j wskazał wartości, które c e n i najwyżej. Posiedzenie rzonej upłynęło pod wpływem siedzenia dokonał w podniosłej, osobowości a zarazem serdecznej J u b i l a t a oraz D z i e k a n Wydziału atmosferze, treści wystąpień. Historycznego UAM wytwo­ Zamknięcia po­ doc. d r h a b . K o n s t a n t y Kalinowski. Zbigniew Jasiewicz I OBÓZ E T N O G R A F I C Z N Y „MIEDNIEWICE 77" W d n i a c h 3-17 l i p c a 1977 r o k u wało pierwszy patronat W nad obozie terenie obozem woj., objęła Muzeum s t u d e n c i etnografii Etnografii w obóz Żyrardowie zorganizo­ etnograficzny. Naukowy Uniwersytetu t y m dwóch etnografów UW p r z e s z k o l o n y c h , m'. i n . w Okręgowe skierniewickiega Katedra uczestniczyło 12 osób, w Okręgowego), cjalnie na oraz ramach AR-SGGW, grodziskiego a Warszawskiego. (pracowników także kilka Muzeum osób T e r e n badań stanowiły najbliższe o k o l i c e Ż y r a r d o w a , które tworzyły d a w n i e j Dobra G u z o w s k i e , ( oraz kilka innych pobliskich wsi. W sumie 16 w s i , m. i n . Kozłowice N o w e , H e n r y s z e w , Grądy, H o l e n d r y Lubno, S t a r o - W i s k i t k i i i n . Siedzibą w i c a c h , które pełniły rolę b a z y obozu wypadowej. była spe­ Studium Folklorystycznego. penetracją Baranowskie, Sokule, szkoła p o d s t a w o w a U c z e s t n i c y obozu tzw. objęto w dysponowali Miednie­ mikro- �206 KRONIKA b u s e m użyczonym p r z e z Wojewódzki D o m K u l t u r y w S k i e r n i e w i c a c h , co w znacz­ n y m s t o p n i u ułatwiło p r o w a d z e n i e p r a c w terenie. Badania w okolicach akcję o r g a n i z o w a n i a Żyrardowa zapoczątkowały, obozów e t n o g r a f i c z n y c h w zaplanowaną n a k i l k a lat, w o j . s k i e r n i e w i c k i m . T e r e n y te są najsłabiej z b a d a n y m p r z e z etnografów o b s z a r e m M a z o w s z a . B y ł y one n i e m a l zupeł­ n i e p o m i j a n e w e współczesnych b a d a n i a c h , d a w n i e j s z e zaś źródła, d o których należą prawie wyłącznie X I X - w i e c z n e materiały f o l k l o r y s t y c z n e , są b a r d z o Głównym i celem sporządzenie nagrania) obozu miedniewickiego dokumentacji dotyczących źródłowej takich branych dziedzin kultury ludowej zachowanych elementów jak sondażowe, warunki skromne. informacji naukowych fotografie, rysunki, (przyrodniczo-gospodarcze, w s i o k o l i c Żyrardowa, współczesny s t a n w y ­ tych tradycji), zebranie (wywiady zagadnień, h i s t o r y c z n e , t e r y t o r i a l n e itp.) r o z w o j u było terenów kontakty (ze szczególnym uwzględnieniem społeczno-kulturalne wsi z miastem ( Ż y r a r d ó w i jego w i e j s k i e z a p l e c z e w X X w.). P r a c e terenowe slajdów (dokumentacyjne) kolorowych, podstawową s z y c h zabytków b u d o w n i c t w a przyniosły w dokumentację wiejskiego r e z u l t a c i e około 300 zdjęć i 60 rysunkową d l a około 30 c i e k a w ­ przełomu X I X i X X w., około 4,5 godz. nagrań f o l k l o r y s t y c z n y c h ( n a k a s e t a c h m a g n e t o f o n o w y c h ) oraz kilkanaście wywia­ dów. Sporządzono też obszerną listę informatorów (około 80 osób), którzy będą p r z y ­ d a t n i p r z y szczegółowym b a d a n i u niektórych zagadnień (np. zwyczajów i obrzędów d o r o c z n y c h , wnętrza m i e s z k a l n e g o i i n . ) , a także osób znających, a często w y k o n u ­ jących i d z i s i a j rzemiosła w i e j s k i e , n p . t k a c t w o , c i e s i e l s t w o , p l e c i o n k a r s t w o i t p . Równolegle tradycyjnej z pracami bytków, ze względu tów — dokumentacyjnymi kultury ludowej n a pilną potrzebę r a t o w a n i a świadectw l u d o w e j penetracji jeszcze przedmio­ zamierze­ zebrano na zachowanych zabytków Gromadzenie z a ­ t r a d y c j i , stało się, nieco w b r e w p i e r w o t n y m n i o m , dominującym c e l e m obozu. W tycznej prowadzono poszukiwanie w celu pozyskania ich dla Muzeum. ciągu z a l e d w i e k i l k u n a s t u d n i dzięki s y s t e m a ­ niewielkim terenie 160 przedmiotów. Były to w większości z a b y t k i z a c h o w a n e w zupełnie d o b r y m s t a n i e i używane do n i e d a w n a . Najwięcej, bo około połowy z e b r a n y c h przedmiotów, stanowiły sprzęty i przyrządy z a l i c z a n e do wyposażenia w i e j s k i e g o w tej grupie gospodarstwa domowego. D o najciekawszych t r z e b a zaliczyć sprzęty k u c h e n n e , t a k i e j a k p r a s y do s e r a (serownice) różnych typów, m a s e l n i c e ( k i e r z y n k i ) , dzieże do z a r a b i a n i a c i a s t a chlebowego, s z a t kownik do k a p u s t y itd., pochodzące z początku X X w . również n a c z y n i a zasobowe, Niemniej interesujące t z w . słomiaki służące do p r z e c h o w y w a n i a wego. D o dziś w j e d n e j z b a d a n y c h w s i ( K a m i o n k a Duża) żyje r o l n i k , który wykonać tego potrzebnych darstwach typu w gospodarstwie). natomiast n i a c h oraz, o w i e l e nowymi n a c z y n i a ze słomy ziarno (jak również wiele innych N i e są one już j e d n a k p o p u l a r n e . zbożowe rzadziej, w przechowywane jest w W wielu opasanych obręczami. Niewielką grupę p o z y s k a n y c h eksponatów stanowią należące do wyposażenia wnętrz m i e s z k a l n y c h — z początku X X w . i d w i e mniejsze chowały się jeszcze w wielu skrzynia posagowa domach, Sporządzono także w y k a z szczególnie w tych, gospo­ skrzy­ leszczy­ przedmioty (bez s k r z y n i e służące do p r z e c h o w y w a n i a o r a z górna część k r e d e n s u k u c h e n n e g o . potrafi przedmiotów drewnianych dużych b e c z k a c h d r e w n i a n y c h są z i a r n a zbożo­ ozdób) odzieży mebli, jakie z a ­ które budowano na przełomie X I X i X X w . Są to p r z e d e w s z y s t k i m szafy, k r e d e n s y , łóżka, stoły itp., które w y k o n a n e były p r z e z radycznie miejscowych przez warsztaty stolarskie Mszczonowa rzemieślników na przełomie i Żyrardowa wieków i w i spo­ okresie międzywojennym. W grupie zebranych narzędzi r o l n i c z y c h i i n n y c h używanych w gospodarstwie eksponatów) najcenniejszym zabytkiem wydaje (około 25°/o się być b r o n a laskowa w y k o n a n a według d a w n y c h w z o r ó w w l a t a c h 2 0 - t y c h naszego w i e k u a s p o r a d y c z n i e �207 KRONIKA używana jeszcze w egzemplarz zebrano latach tej b r o n y 50-tych. J e d y n y zachowany znaleziono we w s i położonej narzędzia, t a k i e j a k s i e r p y , cepy, b r o n y które n i e zostały j e s z c z e w badanym sprzęt r o l n i c z y . S ą o n e n a d a l n o w e narzędzia terenie beleczkowe, użytek) tych okolicach Ponadto łopaty do zboża i t p . , w pełni w y p a r t e używane, a w w i e l u (nie t y l k o n a p r y w a t n y d o dziś w 2 k m o d Żyrardowa. przez gospodarstwach według starego nowoczesny wykonuje wzoru, się n p . cepy, łopaty do zboża. D o tej g r u p y t r a d y c y j n y c h narzędzi używanych n a d a l w g o s p o d a r ­ s t w a c h z a l i c z a się i kosę. Narzędzia t e c h y b a nieprędko zostaną całkowicie Obserwujemy wyparte. j e d n a k wyraźne o g r a n i c z e n i e z a k r e s u i c h s t o s o w a n i a o r a z zmianę p i e r ­ w o t n e j f u n k c j i (np. c e p y służą dziś n a t y m t e r e n i e n a ogół t y l k o do młócenia fasoli i i n n y c h roślin strączkowych). Następną grupę (około 10°/o z e b r a n y c h przedmiotów) stanowią narzędzia i p r z y ­ rządy rzemieślnicze. W b a d a n y c h (w wieku 60-75 l a t ) którzy w s i a c h u c z e s t n i c y obozu aktualnie potrafiliby spotkali k i l k u wykonać z d r e w n a , słomy c z y w i k l i n y p o t r z e b n y c h w gospodarstwie. bądź też używane nadal sprzęty o z n a c z n y c h umiejętnościach ciesielstwo, plecionkarstwo stępnymi środkami i narzędzia t y c h rolników będące w ciekawych i rolników przedmiotów P o z y s k a n e do M u z e u m dziełem i c h rąk świadczą takich dziedzinach, j a k stolarstwo, i i n . R o l n i c y c i oraz szereg szereg i c h poprzednicy pomysłowych wykonywali do­ przedmiotów, n p . ozdobne sanie, m e c h a n i c z n e młockarnie, a także zwykłe narzędzia, n a c z y n i a , proste meble. K i l k a narzędzi s t o l a r s k i c h z e b r a n y c h w t e r e n i e n i e j e s t w stanie zilustrować tego zanikającego dawniej już n a w s i rzemiosła. Spośród n a w s i a c h , a zanikających niemal w s z y s t k i c h rzemiosł zupełnie, w wykonywanych badanym terenie stosun­ k o w o n a j l e p i e j z a c h o w a n e j e s t t k a c t w o ręczne. C o c i e k a w e , t r a d y c j a t a j e s t w g ł ó w ­ nej mierze podtrzymywana z i n n y c h terenów tutaj przywiozły przez kilka kobiet w średnim wieku, pochodzących (białostockie, l u b e l s k i e ) , które kilkanaście l a t t e m u z e sobą kołowrotki i k r o s n a . Najczęściej przybywając wykonuje się obecnie c h o d n i k i i n a r z u t y n a łóżka, głównie z e ścinków różnych materiałów l u b k u p o w a ­ n y c h włókien s z t u c z n y c h . D o M u z e u m p o z y s k a n o k i l k a szmaciaków, zaczątek t k a c k i (tzw. zarabiacze) natrafiono oraz fragmenty n a żaden ślad tkanin wzorowanych świadczący o zachowaniu n a modzie się t r a d y c j i łowickiej. N i e noszenia stroju l u d o w e g o n a t y m t e r e n i e w o s t a t n i c h latach. Osobną grupę zabytków wspomnieć o znalezionych w aczkolwiek terenie, stanowią kołach środki t r a n s p o r t u z drewnianymi przeważnie zaniedbanych i k o m u n i k a c j i . Można t u piastami wozach, oraz o zachowanych bryczkach czy saniach liczących 40-60 l a t . Liczba zabytków Żyrardowa związanych jest raczej skromna. z duchowym z kultem religijnym, w t y m d w a obrazy nałożonym gipsem) życiem Do najciekawszych przedstawiające malowane mieszkańców należą olejno C h r y s t u s a (obraz n a desce pochodzący o r a z Matkę Boską z Dzieciątkiem, a także k i l k a d r e w n i a n y c h Nie szperane wszystkie dziedziny n a strychach i w kultury reprezentowane zakamarkach sieni p r z e d m i o t y . B r a k jest n p . ozdób wnętrza d o m u fiono ze Studziennej) odszukane gospodarstw i tradycyjnej związane (z częściowo krucyfiksów. są p r z e z c z y szop w s i okolic przedmioty i wy­ wiejskich ceramiki. Nie natra­ też n a żadne a k c e s o r i a obrzędowe i m a g i c z n e , d a w n e i n s t r u m e n t y m u z y c z n e itp. T r u d n o zatem n a podstawie n y c h n a ogół p r z y p a d k o w o ) Żyrardowa. Niemniej mysłowości wydaje wykonawców, przedstawionego wyboru byłoby nakreślić o b r a z się, że i te z a c h o w a n e którzy umieli przedmiotów (zachowa­ tradycyjnej kultury w s i okolic r e l i k t y świadczą dobrze o po­ poszczególne narzędzia, sprzęty, r i a itp. dostosować n a l a t a do potrzeb własnych i w y m o g ó w środowiska akceso­ geograficz- no-przyrodniczego. Jak już wspomniałem, c e l e m obozu było również z e b r a n i e podstawowych i n - �208 KRONIKA formacji dotyczących charakteru chodzą współcześnie w e dażowego p o z w a l a n i e odbiegający bardziej i wsiach przemian społecznych i kulturowych, o k o l i c Żyrardowa. Wstępna o c e n a i n n y c h regionach kraju. Zebrany umożliwiającym pełniejsze zrozumienie materiał kultury Interesująca n a s część M a z o w s z a znajduje się regionów się b o w i e m n a granicy (łowickie, rawsko-opoczyńskie, Zajmujące są też dzieje dużego kompleksu tego t e r e n u , puszcz który j e s z c z e w królewskich. Puszcze kilku badań e t n o ­ XVI-XVII te były oraz wydobycia rudy darniowej. Ważnymi ośrodkami n a t y m terenie były W i s k i t k i i Bolimów, które uzyskały p r a w a Z c z a s e m d o b r a królewskie przeszły w ręce p r y w a t n e w. terenami królewskich polowań, ponadto znajdowały się t a m także ośrodki przemysłu nego, b a r t n i c t w a wy­ brzezińskie), co już s a m o w sobie może stanowić zachętę i bodziec do p o d e j m o w a n i a część ludowej * raźnie wyodrębniających stanowił wymaga reprezentatywnym przemian badanego t e r e n u . graficznych. za­ son­ sądzić, że większość zachodzących z m i a n m a c h a r a k t e r n a ogół od s y t u a c j i w szczegółowego uzupełnienia, żeby mógł się stać b a r d z i e j jednocześnie jakie materiału drzew­ miejskimi miejskie w X I V w. (okolice Ż y r a r d o w a należały w większości do Łubieńskich) zmieniając p r z y t y m swój c h a r a k t e r o s a d n i c z y i g o ­ spodarczy. W wieku X I X w. stworzone XVIII i X I X powstało t u w i e l e w s i r o l n i c z y c h . W zostały p o d s t a w y 1827 r. i m a n u f a k t u r a lniarska w obecnego przemysłu ( c u k r o w n i a Żyrardowie-Rudzie Guzowskiej I połowie w Guzowie — — od 1830 г.). O d tego c z a s u można mówić o d a l s z y c h d y n a m i c z n y c h przeobrażeniach gospodarki, życia społecznego i k u l t u r y tego terenu. Na uwagę badaczy zasługują snego, według m n i e , r o z w o j u chociażby takie zagadnienia, jak wpływ przemysłu n a z m i a n y k u l t u r y t r a d y c y j n e j w s i , kształtowanie się środowisk r o b o t n i c z y c h i i c h k u l t u r y w Żyrardowie i wie od p o ł o w y X I X w., początki tworzenia się w a r s t w y nadal roku związani z rolnictwem) i jej dzieje w 1945, k i e d y to nastąpiła d r u g a poważna f a l a m i a s t i do przemysłu. W odniesienia. bardziej znacznej okresie okresie powojennym odpływu ośrodki, j a k W a r s z a w a , Ursus części b y l i to l u d z i e oraz po ludności w i e j s k i e j do było już z n a c z n i e więcej d l a ludności c z y Pruszków. O i l e w światowej wiejskiej pracuje w mieście. W przemysłu rodzinami tereny t a m 10-15 l a t t e m u , Żyrardowa uprzemysłowionych b y objąć opuszczone przez ze s w y m i miejscowych D l a przykładu można tu wspomnieć o w s i T o m a s z e w N o w y , która jest a k t u a l n i e s f o r m o w a n a danie produkcyjnym okolic (Białostockie, L u b e l s k i e , Olsztyńskie i i n . ) , którzy w r a z przybyli migrantów gospodarstwa. byszów w s i pracowało wieku stały się także a t r a k c y j n e d l a rolników pochodzących z e słabiej obszarów P o l s k i rozbudował okresie 20-lecia międzywo­ zależnie od w s i , 1/3 do 1/2 l u d z i w związku z rozbudową punktów stały się t a k i e j e n n e g o b a r d z o n i e w i e l u mieszkańców pochodzących z p r z e b a d a n y c h w przemyśle, to obecnie (na stanowiła międzywojennym Oprócz Ż y r a r d o w a , który dopiero po I I w o j n i e zróżnicowany przemysł, a t r a k c y j n e Guzo­ chłopo-robotników przełomie X I X i X X w . około 2/5 robotników zakładów żyrardowskich ludność dochodząca z p o b l i s k i c h w s i , p r z y c z y m w wcze­ okolicznych wyłącznie z g o s p o d a r s t w z a s i e d l o n y c h p r z e z z d a l s z y c h części k r a j u . N i e z m i e r n i e ciekawe byłoby więc dokładne np. mechanizmów p r z e s i e d l a n i a się przybyszów, i c h a d a p t a c j i przy­ zba­ społeczno-kul- t u r a l n e j w t y c h w s i a c h oraz i c h a s p i r a c j i i zamierzeń życiowych, w z a j e m n e g o prze­ n i k a n i a się różnych t r a d y c j i itp. Przedstawiłem tu t y l k o k i l k a rysujących się problemów, które, j a k sądzę, są pogłębionych w Miedniewicach studiów spełnił etnograficznych. dobrze swoją Myślę, że pierwszy rolę. Z e b r a n o które uzupełniają naszą wiedzę o t y m obszarze bowiem Mazowsza, obóz wiele opracowaniach materiałów, o życiu i k u l t u r z e jego mieszkańców. Z e b r a n e materiały mogą być, j a k sądzę, w y k o r z y s t a n e porównawczych i różnego r o d z a j u warte etnograficzny w badaniach s y n t e t y c z n y c h , co świadczy także �209 KRONIKA 0 ich pewnej wartości p o z n a w c z e j . włączą się być może p r a c o w n i c y formacje Należy sądzić, że następne obozy, do naukowi o t y c h c h y b a c i e k a w y c h , a z a n i e d b a n y c h p r z e z etnografów t e r e n a c h . Andrzej LETNIE UNIWERSYTETY NA Od k i l k u lat organizowane niowe których różnych ośrodków, przyniosą n o w e i n ­ kursy (etnografii, określane jako WĘGRZECH są n a Węgrzech w letnie Stawarz uniwersytety pkresie w a k a c y j n y m różnych dwutygod­ dyscyplin naukowych archeologii, językoznawstwa, h i s t o r i i , h i s t o r i i s z t u k i i in.) w 16 m i a s t a c h tego k r a j u . Letnie Uniwersytety lowniczego regionu etnograficznego Etnograficzne Gocsej. odbywają Organizatorami (również s k a n s e n u ) się w są Zalaegerszeg, pracownicy stolicy m a ­ tamtejszego muzeum przy z n a c z n y m udziale władz miejskich. Mają one n a c e l u przybliżenie i p r o p a g o w a n i e k u l t u r y l u d o w e j , zwłaszcza f o l k l o r u węgier­ skiego. etnogra­ U c z e s t n i k a m i t y c h „letnich uniwersytetów" są obok z a w o d o w y c h fów, h i s t o r y c y , pedagodzy, m u z e a l n i c y z Węgier, k r a j ó w s o c j a l i s t y c z n y c h i i n n y c h . Także wykładowcy występujący ze swymi odczytami reprezentują te s a m e dy­ scypliny. W Zalaegerszeg otwarte w znajduje Gocsej powstało pierwsze kraju muzeum z kompletnym prymitywnych, rakterystycznie wyposażeniem. Na przykładzie k u r n y c h jednoizbowych rozbudowanym znalazły swoje 1 wyposażenie regionu i Węgier. hodowla powietrzu, miejsca wystrój Były form systemem kuźnia, wnętrza to p r z e d e bydła i o w i e c oraz Obecnie ludowego regionu tej bogatej kolekcji można n a t a m t y m terenie w ciągu X I X i pocz. X X w . ' do b u d y n k ó w ogniowym. p r z e n i e s i o n o t u całe .zagrody w r a z z z a b u d o w a n i a m i senie na wolnym się w s k a n s e n i e 46 obiektów d r e w n i a n e g o b u d o w n i c t w a śledzić rozwój d o m u m i e s z k a l n e g o od w 1966 r. Uzupełnianie eksponatów trwało p r z e z następne 4 l a t a . młyn, świadczą trzyizbowych z c h a ­ uwagę zasługuje to, że gospodarczymi. Ponadto w s k a n ­ warsztat garncarski. pośrednio wszystkim rolnictwo przetwórstwo Na produktów o i Zabytki zajęciach uprawa te j a k ludności winnej pochodzących z tego latorośli, wymienio­ n y c h gałęzi gospodarki, w m n i e j s z y m s t o p n i u obróbka d r e w n a . Sam Gocsej jest d l a etnografa szczególnie interesujący. dziś m i m o z n a c z n e j u r b a n i z a c j i i u n i f i k a c j i k u l t u r o w e j waci), t u r e c k i e , n i e m i e c k i e szczególnie ludowego, m o t y w a c h w artystycznych oraz kroju, w są t u do w p ł y w y słowiańskie (Chor­ kolorystyce Widoczne i zdobnictwie niektórych p r z e j a w a c h stroju życia g o s p o d a r ­ czego i społecznego. Kolejny (trzeci) Letni Uniwersytet Etnograficzny w 1977 r. zorganizowano w d n i a c h 11-25 l i p c a . Poświęcony był w całości G o c s e j . Wygłoszone w y k ł a d y można podzielić n a d w i e grupy. P i e r w s z a dotyczyła zagadnień h i s t o r y c z n y c h , w t y m p r z e ­ mian polityczno-ekonomiczno-społecznych, konanych pod i c h wpływem zmian w w kulturze ludowej. Problem jakie zaszły w kraju po 1946 r. i t e n naświetlały następujące r e f e r a t y : 1) Życie i k u l ­ t u r a w państwie s o c j a l i s t y c z n y m , 2) W p ł y w h i s t o r y c z n y c h p r z e m i a n 3) Osadnictwo i budownictwo regionu Gocsej, 4) H i s t o r i a społeczna 5) R e l a c j e między sztuką l u d o w ą a kulturą socjalistyczną. D r u g a dotyczyła zagadnień sensu 2) Zwyczaje ludowe w stricto Gocsej, etnograficznych: 3) do­ życiu mieszkańców w s i , a co z a t y m i d z i e Poezja 1) G r u p y ludowa n a życie w s i , okręgu grupa e t n i c z n e okręgu Gocsej, 4) Zala, referatów Zala, Muzyka ludowa nacisk na najważ­ G o c s e j , 5) S z t u k a l u d o w a p a s t e r z y okręgu Z a l a . O d c z y t y miały c h a r a k t e r p r z e k r o j o w y , niejsze momenty historyczne, najbardziej M — Etnografia Polska XXIII syntetyczny. Kładły znaczące c e c h y k u l t u r y ludowej Gocsej. �210 KRONIKA Podkreślały zjawiska rowe, są które Wykłady wiążące najwyraźniej uzupełniano się głównie widoczne, z folklorem odbijające l i c z n y m i przeźroczami, których t e c h n i k , j a k g a r n c a r s t w a , od filmami, rzeźby, haftu, jako te e l e m e n t y pozornie kultu­ jednolitej całości. praktycznym pokazem przędzenia wełny. nie­ Również wy­ stępami zespołów f o l k l o r y s t y c z n y c h , łącznie z nauką c z a r d a s z a . Dużą atrakcją etnograficznych dzanie j a k i wartością poznawczą w pięknie Zalaegerszeg, położonych w Keszthely, lesistych dolinach n i e w i e l k i e , l e c z gęsto rozmieszczone. drewniane były w y c i e c z k i do m i a s t i Nagykanizsa, W Badacsony w s i regionu Gocsej. muzeów oraz zwie­ Wsie te są k i l k u z n i c h zachowały się j e s z c z e zagrody, które p r z e z n a c z o n o do p r z e w i e z i e n i a do s k a n s e n u , a całe niektóre pozostaną n a m i e j s c u j a k o jego filie. Zwraca ginącą amatorzy, wowych grafii, uwagę tradycję pietyzm, ludową. z jakim Węgrzy, Jej przetrwaniem i nie tylko ochroną miłośnicy k u l t u r y w s i . Z a z n a j a m i a n i etnografowie, zainteresowani są z nią uczniowie otaczają są również szkół podsta­ i średnich. P o d t y m kątem odbywają się niektóre zajęcia z h i s t o r i i i g e o ­ organizowane węgierską. W są w y c i e c z k i do miejscowych klubach skansenów, młodzież uczy muzeów, się n a współczesną ludowych tańców, wieś pieśni, p o z n a j e często już n i e p r a k t y k o w a n e z w y c z a j e i obrzędy. Trzyosobowa grupa z Uniwersytetu Wrocławskiego Uniwersytecie Etnograficznym w Zalaegerszeg Przyjęto n a s i t r a k t o w a n o uczestnicząca w Letnim była t a m p i e r w s z y m i gośćmi z P o l s k i . b a r d z o s e r d e c z n i e . Korzystaliśmy z tłumaczeń i porozu­ miewaliśmy się w językach r o s y j s k i m , a n g i e l s k i m i n i e m i e c k i m . N a r o k 1978 z a p o w i e d z i a n o wykłady dotyczące ludowej tematykę folklorystyczną, a więc p r z e d e w s z y s t k i m poezji, m u z y k i , opowieści, pieśni i tańców zarówno G o c s e j , j a k i całych Węgier. Wanda \ Czapran � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9168befc0d8a8f5af9f3bd666778314d.pdf cd16cc1e8e1f1ad15391f16f3222c4ef Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:971 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:892 Title A name given to the resource Lucjan Turkowski (wspomnienie pośmiertne) / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.11-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dynowski, Witold Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 z. 2 WITOLD DYNOWSKI LUCJAN TURKOWSKI (WSPOMNIENIE POŚMIERTNE) Ostatnio niemal w każdym zeszycie naszego czasopisma żegnano wspomnieniem pośmiertnym wybitniejszych etnografów, którzy odeszli od nas na zawsze. Wspomnienia i refleksje pośmiertne poświęcaliśmy przede wszystkim starszemu pokoleniu, któremu zawdzięczamy założe­ nie mocnych zrębów polskiej etnologii i etnografii w okresie między­ wojennej państwowości. B y l i to kierownicy katedr uniwersyteckich, placówek muzealnych, autorzy fundamentalnych prac utrzymujących w napięciu polską myśl kulturoznawczą i jej powiązania z nauką świa­ tową. Po I I wojnie światowej nie wszyscy z tego środowiska mogli służyć nauce polskiej z r ó w n y m zasobem sił, co w okresie międzywo­ jennym. Większość bowiem, najciężej doświadczona przez wojnę i oku­ pację, weszła w nowe życie kraju tragicznie zmęczona, często nieule­ czalnie chora. Rachunek zgonów nie zawsze jednak da się utrzymać w kategoriach wieku. Publikując wspomnienie pośmiertne o starszej generacji, która pomimo ciężkich w a r u n k ó w włączała się w nurt po­ wojenny, dzieliliśmy się także z dużym smutkiem wiadomościami 0 przedwczesnych zgonach przedstawicieli młodszego pokolenia. Byli to przeważnie uczniowie profesorów przedwojennych. Na nich właściwie spoczął cały ciężar odbudowy myśli etnologicznej i instytucji związanych z naszą dyscypliną. Ostatnio dotarła do nas z Londynu smutna wiadomość o nagłej śmierci prof. dr. Lucjana Turkowskiego. Piszący te słowa studiował i po­ zostawał w stosunkach koleżeńskich ze zmarłym,.zarówno w Wilnie, jak 1 później, w Warszawie. Pomimo że rozstaliśmy się w 1939 г., wyraźnie i żywo stoi w mojej pamięci sylwetka zmarłego. Zmarły profesor Lucjan Turkowski był n a t u r ą głęboko refleksyjną. Zastanowią! się i gruntownie wnikał w kwestie, które go interesowały nie absorbując otoczenia w y n i ­ kami przemyśleń cząstkowych. Zwracając się myślą k u przeszłości, k u okresowi, kiedy w przeciągu szeregu lat stykałem się ze zmarłym nie­ mal codziennie, utrwaliło się u mnie przekonanie, że w y r a ź n y m rysem osobowości Lucjana była również mocno zarysowana strona jego uczu- �12 WITOLD DYNOWSKI ciowości. Nie popełnię błędu, jeśli wyrażę pogląd, że w okresie studiów rys ten był dostrzegalny nawet przy bardzo krótkich kontaktach. Przy­ pominam sobie, kiedy w trakcie starania się o stypendium z Funduszu K u l t u r y Narodowej prof. С. Jędrzej ewiczowa przedstawiła L . Turkow­ skiego dyrektorowi Stanisławowi Michalskiemu. Ten, po krótkiej kon­ wersacji z kandydatem, scharakteryzował go później słowami, że jest to osobowość „pełna romantyczności". Natura prawidłowo i szczodrze obdarzyła zmarłego. Lucjan Turkow­ ski urodził się 13 listopada 1905 r. w Lidzie, gdzie skończył gimnazjum. Wybór kierunku studiów wyższych i specjalizacji skrystalizował się u Lucjana Turkowskiego nie od razu. Zanim zdecydował się ostatecznie na studia etnologii i etnografii pod kierownictwem prof, dr Cezarii Ehrenkreutzowej, L . Turkowski wstąpił na filologię słowiańską i polską na Uniwersytet im. Stefana Batorego, później zaś przeniósł się na studia etnografii w tejże uczelni. Zarówno tok studiów Lucjana Turkowskiego, jak i kształtowanie się naukowego warsztatu etnografa w wileńskim Zakładzie Etnologii i Et­ nografii Uniwersytetu im. Stefana Batorego, skierowane były przede wszystkim na gromadzenie i weryfikację zebranych j-uż materiałów te­ renowych. Dzisiaj powiedzielibyśmy o zdobywaniu umiejętności i o sztu­ ce wywoływania źródeł. Trudno powiedzieć, co z rozległej problematyki i tematyki kulturoznawczej legło u podstaw etnograficznego myślenia młodego adepta naszej nauki i co z czego się wykształciło. Biorąc rzecz bardzo ogólnie, można się doszukiwać w bodźcach, które formowały etnograficzne zainteresowania Lucjana Turkowskiego, zarówno oddzia­ ływania elementów sylwetki naukowej prof. С. Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej, jak i klimatu naukowego panującego w zakładzie przez nią kierowanym. W 1926 r. ukazała się książka prof. J.S. Bystronia pt. Wstęp do ludoznawstwa polskiego *. Był to w pewnym sensie pierwszy podręcznik etnografii polskiej. Porządkował on pojęcia, określał zakres młodej dys­ cypliny i stosunek do niej innych nauk. Co więcej, we Wstępie został skomentowany przyjęty w zwyczaju naukowym podział wytworów k u l ­ turowych i w sposób orientacyjny zarysowano też wyodrębnione dzie­ dziny kultury ludowej. W słowie wstępnym do tej publikacji J.S. Bystroń pisał: „byłem dziwnie sam". W kręgu etnografii polskiej do opubli­ kowania Wstępu rzeczywiście nie można było rejestrować żywszego zainteresowania inicjatywą, którą podjął J.S. Bystroń. Dla ówczesnych stosunków, panujących zwłaszcza w życiu uniwersyteckim, było rzeczą znamienną, że sytuacja zmienia się zasadniczo po trafieniu Wstępu do środowiska akademickiego, jak i do najszerszych kręgów przedstawicieli inteligencji. Mówiąc krótko, na gruncie polskim, we Wstępie Bystronia możemy u p a t r y w a ć skuteczną zaporę w stosunku do wielowarstwowego nurtu zainteresowań etnograficznych sączącego się jeszcze z końca ubie- �LUCJAN TURKOWSKI 13 głego i początków bieżącego stulecia. Podręcznik ten w sposób zasad­ niczy neutralizował popularne sądy o materiale etnograficznym, utrwa­ lając jednocześnie tor myślenia naukowego i studiów kultury ludowej w warunkach funkcjonowania pięciu katedr uniwersyteckich. Lucjan Turkowski był żarliwym odbiorcą porządków i uściśleń do­ konanych przez J.S. Bystronia w pojmowaniu kultury ludowej. W jego warsztacie naukowym wymogiem poznawczym stało się rejestrowanie p u n k t ó w stycznych z k u l t u r ą narodową, życiem państwowym przede wszystkim od strony gospodarczej, z uwzględnieniem faktycznej pozycji głównej masy ludności — chłopów i zachodzących t u zmian, przede wszystkim od drugiej połowy ubiegłego stulecia do I wojny światowej. Jednocześnie wraz z formowaniem się naukowego kształtu zaintereso­ w a ń etnograficznych Lucjana Turkowskiego dojrzewały także w jego z a m y s ł a c h , badawczych konkretne tematy i problemy ściśle związane z kierunkiem prac terenowych prowadzonych przez Zakład Etnologii i Etnografii Uniwersytetu im. Stefana Batorego. Klimat życia intelektualnego formujący się w wyniku działalności ośrodków uniwersyteckich możemy mierzyć i charakteryzować w sposób dość różny. O utrzymaniu w napięciu kontaktów z szerokim ogółem inteligencji zazwyczaj decyduje zarówno profil dyscypliny, autorytet katedr i aktywność ich obsady. Co więcej, nie bez znaczenia jest r ó w ­ nież działalność katedr o zainteresowaniach pokrewnych. W naszej dys­ cyplinie, w okresie międzywojennym odnotowujemy także wysoce do­ niosłą rolę podręczników o bardzo istotnym znaczeniu dla całej kultury narodowej, dla studiów uniwersyteckich zaś w szczególności. W niespeł­ na rok po opublikowaniu Wstępu prof. Bystronia ukazało się kapitalne dzieło Kazimierza Moszyńskiego pt. Kultura ludowa Słowian, tom I , Kultura materialna. Tom I I , Kultura duchowa, ukazał się pod koniec okresu międzywojennego, tom I I I , Kultura społeczna, niestety nie uka­ zał się wcale. Całość przez autora pomyślana była również jako pod­ ręcznik uniwersytecki. O Kulturze ludowej Słowian od-pół wieku pisa­ ło się i pisze bardzo wiele w różnych środowiskach naukowych i w róż­ nych językach. Stale podkreślano, i podkreśla się wciąż nadal, funda­ mentalne znaczenie tego dzieła dla nauki. W kręgu polskiej etnografii bez obawy przesady możemy przyjąć, że od momentu ukazania się pierwszego tomu Kultury ludowej Słowian bez mała wszystkie prace te­ renowe, prace nad ekspozycjami w muzealnictwie i publikacje były orientowane na systematykę, sposób wyedrębniania typów, klasyfikację i posiłkowanie się odpowiednią nomenklaturą, ustanowionymi przez prof. Moszyńskiego. Zasadnicze również znaczenie dla rozwoju myśli kulturoznawczej w Polsce miały badania K . Moszyńskiego nad zasięga­ mi wytworów kultury i odczytywanie z nich przebiegu procesu kulturo­ wego w Polsce, na ziemiach słowiańskich z uwzględnieniem przyległych terytoriów europejskich i obszarów azjatyckich. �14 WITOLD DYNOWSKI Można podjąć dyskusję nad kwestią co i jak łączyło warsztat nau­ kowy K . Moszyńskiego z szerokimi ujęciami geograficznymi Ratzla, co zaś stwarzało pozory podobieństwa z tendencjami ujęć szkoły k u l t u rowo-historycznej. Na gruncie nauki polskiej można doliczyć się zaledwie paru przedstawicieli reprezentujących kierunek tej szkoły. Profesor Mo­ szyński do nich nie należał, przeciwnie, niejednokrotnie w sposób k r y ­ tyczny wypowiadał się o pomysłach tej szkoły. Z na wskroś samodziel­ nym sposobem wnioskowania o drogach rozwoju k u l t u r y ludowej na ziemiach słowiańskich zapoznajemy się u Moszyńskiego nie tylko po­ przez kapitalne jego prace, lecz także i z bezpośrednich wypowiedzi uczonego. W Kulturze ludowej Słowian pisze K . Moszyński: „składowymi częściami kultury są jej wytwory. Każdy z nich miał jakiś określony punkt wyjścia w przestrzeni. Rozchodząc się stamtąd w różne strony świata jako tzw. fala kulturowa, ulegał rozwojowi tzn. , rozmaitym zmianom. Geograficzne zasięgi wszystkich faz tej jego zmienności, czyli faz rozwojowych, prawie nigdy nie zgadzają się dokładnie ze sobą; tam np. dokąd dotarła faza najstarsza lub jedna ze środkowych, niekoniecz­ nie musiała dotrzeć najmłodsza itp. Innymi słowy, z upływem lat różnowieczne fazy danego wytworu ulegają niejako rozłożeniu w płasz­ czyźnie przestrzennej; t y m samym ich układ chronologiczny zostaje w y ­ mieniony na przestrzenny". Dalej czytamy: „Ostrożnie i bardzo krytycz­ nie porównując ze sobą różnorakie fazy wytworu, efekt ich pracy itd., a przede wszystkim badając wzajemne ustosunkowanie ich geograficz­ nych zasięgów, etnograf czy etnolog rekonstruuje dzieje danego w y ­ tworu. W ten sposób przestrzenny układ faz zostaje przez niego z po­ wrotem wymieniony na chronologiczny". Lucjan Turkowski był mocno związany z pracami terenowymi Zakładu Etnologii i Etnografii USB. W dużym stopniu z terenem wią­ zały go także wykłady i ćwiczenia z zakresu etnografii prowadzone w Wyższej Szkole Nauk Politycznych w Wilnie. W latach 1930-1935 zebrał on duży materiał ludoznawczy z terenów byłego województwa wileńskiego, nowogródzkiego i częściowo z Polesia. Ogółem zostało przez niego przebadane około 200 wsi. Powszechna akceptacja w nauce pol­ skiej dzieła prof. Moszyńskiego, jego metod pracy terenowej i zamysłów badawczych ukształtowała u L . Turkowskiego nie tylko odpowiednie podejście do materiałów etnograficznych, lecz także dyktowała mu kie­ runki dalszych poszukiwań. W jego tekach znalazły się szczegółowo i wnikliwie opracowane materiały do takich kwestii, jak występowanie na ziemiach polskich byłego województwa wileńskiego i nowogródzkiego wielkich, trójdzielnych stodół budowanych na sochy spiętrzone, często z podcieniem głębokim i ich krzyżowanie się na t y m obszarze z typem odmiennym, znacznie mniejszym (studia nawiązujące do dawnych wiel­ kich chat litewskich i łotewskich). Do wysoce interesujących kwestii pro­ wadziły także obserwacje i studia L . Turkowskiego odnośnie do relacji �LUCJAN TURKOWSKI 15 o piecu łaziebnym, piecu piekarnianym czy ogrzewaniu pomieszczeń mieszkalnych. W y n i k i rozważań z tego zakresu w swoim czasie intereso­ wały szczególnie naukę szwedzką i fińską — S. Erikson i U . T. Sirelius. Po upływie przeszło czterdziestu lat nie sposób jest odtworzyć z pamię­ ci, co z poczynań badawczych L . Turkowskiego zostało zakończone, co zaś wymagało jeszcze dopracowania. W pożodze wojennej większość ma­ teriałów zginęła i nie ma do nich powrotu. Szczęśliwym zbiegiem oko­ liczności, z dużej pracy liczącej 280 stron, poświęconej tkactwu i rzemio­ słu tkackiemu na wileńszczyźnie i nowogródczyźnie, po pożarze drukarni ocalał chociaż wstęp. Ostatnio został on opublikowany w Zeszytach Na­ ukowych Wydziału Humanistycznego, z. 6, w Londynie pt. Żródlo od­ działywań na tkactwo ludowe w Wileńskiem i Nowogródzkiem. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a1e18320d7bc73b1d43462bc1196aab6.pdf c38a18c07f2cc0fe3cb57667ebd50544 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:974 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:895 Title A name given to the resource Kierunki badań etnograficznych nad etnogenezą Słowian / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.61-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I z. 2 I S S N 0071-1861 \ ZOFIA SOKOLEWICZ K I E R U N K I B A D A N ETNOGRAFICZNYCH NAD ETNOGENEZĄ SŁOWIAN ( W P R O W A D Z E N I E DO K O N F E R E N C J I N A T E M A T : E L E M E N T Y W S P Ó L N E W K U L T U R Z E S Ł O W I A N POŁUDNIOWYCH I PÓŁNOCNO-WSCHODNICH, POŚWIĘCONEJ PAMIĘCI K A Z I M I E R Z A MOSZYŃSKIEGO I JÓZEFA OBRĘBSKIEGO, Z O R G A N I Z O W A N E J W D N I A C H 25-27 X 1977 P R Z E Z K O M I T E T S Ł O W I A N O Z N A W S T W A P A N I K A T E D R Ę E T N O G R A F I I UW) Od czasu wydania przez Kazimierza Moszyńskiego Pierwotnego za­ siągu języka prasłowiańskiego i O sposobach badania kultury material­ nej Prasłowian w etnografii polskiej nie ukazało się żadne znaczące dzieło czy nawet rozprawa na ten temat. Znikł on również z planów badawczych etnograficznych instytucji naukowych. Jedynym przedsię­ wzięciem, z którego wynikały pewne wnioski dotyczące etnogenezy, jest Polski atlas etnograficzny. Jego użyteczność w tej kwestii jest jednak ograniczona t y m , że został ustawiony pod k ą t e m rozwiązania proble­ mów etnografii Polski, a nie etnogenezy Słowian . W innych etnogra­ ficznych pracach słowianoznawczych kładziono większy nacisk na pro­ cesy formowania się narodów słowiańskich, pozostawiając problematykę etnogenetyczną archeologom i językoznawcom. Wyrazem tej tendencji jest nawet uniwersytecki program nauczania etnografii słowiańskiej 1 2 1 K . M o s z y ń s k i , Pierwotny zasięg języka prasłowiańskiego, Wrocław—Kra­ k ó w 1957; t e n ż e , O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian, Wro­ cław—Kraków—Warszawa 1962. Znamienna jest tu zmiana tendencji badawczej w I I kwestionariuszu Р А Е z 1954 r. w porównaniu z I z 1953 r. Porównując pytania dotyczące pługa lub sier­ pa można stwierdzić; że w 1953 r. pytania dotyczyły prawie wyłącznie cech archa­ icznych kultury, podczas gdy w 1954 r. kwestionariusz został poszerzony na tyle, aby uzyskać obraz kultury ludowej przełomu X I X / X X w. Moszyński wyraża s w o j ą opinię m. in. w tej sprawie, w artykule: Na marginesie dyskusji o „Polskim atla­ sie etnograficznym",. „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej", R. I V : 1956, z. 4, s. 491-518. 1 �62 ZOFIA SOKOLEWICZ 3 M . Gładysza , w k t ó r y m zagadnienie etnogenezy potraktowano nie jako problem do rozwiązania, ale jako etap historii kultury stających się na­ rodowości i narodów słowiańskich. Wydaje się, że ta przerwa prawie 20 lat dzieląca wydanie wspomnia­ nych dzieł Moszyńskiego od podjęcia, z inicjatywy Komitetu Słowianoznawstwa P A N w 1972 г., etnograficznych badań nad etnogenezą Sło­ wian przez grupę współpracowników Katedry Etnografii U.W. była konieczna, aby uzyskać dystans i móc właściwie ocenić dokonania Moszyńskiego, aby wyciągnąć takie wnioski z jego teorii i tak opraco­ wać plan badań, by można było nie tylko potwierdzać uzyskane przez niego rezultaty, ale i formułować na nowo i nowe problemy, odnoszące się do etnogenezy Słowian. Dlatego też zadaniem zainteresowanych et­ nogenezą etnografów warszawskich było przede wszystkim, poza kon­ tynuacją niezaprzeczalnie odkrywczych wskazówek Moszyńskiego, opra­ cowanie metodyki tych dziedzin, które przez niego nie zostały opra­ cowane, z uwzględnieniem przyjętych po jego śmierci rozwiązań metodologicznych wynikających z postępu w nauce *. Inicjatywa Komitetu Słowianoznawstwa P A N z 1972 r. dotyczyła również językoznawców, archeologów i antropologów fizycznych oraz muzykologów. Przedstawiciele tych dyscyplin pracowali niezależnie od siebie, dzieliły ich różnice teoretyczne i przeważało przekonanie, że trudności warsztatowe należy przede wszystkim przezwyciężyć w łonie własnej dyscypliny zanim dojdzie do sformułowania wspólnego pro­ gramu badań. Krokami, które miały wieść do zarysowania takiego wła­ śnie programu, miały być między innymi konferencje informujące o ko­ lejnym postępie w obrębie danej dyscypliny: archeologii, językoznaw­ stwa, historii, antropologu, etnologii i muzykologii. J e d n ą z nich była właśnie niniejsza konferencja. Zamysł poświęcenia konferencji o tematyce etnogenetycznej Kazimie­ rzowi Moszyńskiemu i jego uczniowi, Józefowi Obrębskiemu, uzasad­ niony jest przekonaniem, że pierwszy z nich stworzył podwaliny pod nowoczesne badania etnogenetyczne w Polsce, a drugi wprowadził do badań nad etnosem element świadomości wspólnoty etnicznej. Skupienie natomiast uwagi na analogiach w kulturze Słowiańszczyzny północnej i południowej wynikło z poszukiwań sposobu chronologicznego rozwars Zalecony do ogólnopolskiego \ użytku w 1965 r. przez komisję rzeczoznawców etnografii Rady Głównej Ministerstwa Szkolnictwa Wyższego. Mam tu na myśli przede wszystkim odkrycie w i e l o w a r s t w o w o ś c i kultury i ustalenie szeregu poziomów analizy, ze szczególnym uwzględnieniem poziomu tzw. struktur ukrytych lub głębokich, wprowadzenie pojęcia znaku i znaczenia co dało dobre narzędzie badań w zakresie kultury duchowej, posługiwanie s i ę mode­ lami i metodami formalnymi. Por. też Z . S о к o 1 e w i с z, Teoretyczne podstawy etnograficznych badan nad etnogenezą Słowian. Tradycje i propozycje, Z Polskich S t u d i ó w Slawistycznych, seria V , Warszawa 1978, s. 367-374. 4 �KIERUNKI BADAN ETNOGRAFICZNYCH NAD ETNOGENEZĄ SŁOWIAN 63 stwiania materiału etnograficznego, pochodzącego wszak głównie z X I X w. Wydaje się bowiem, że ze względną łatwością możliwe jest określanie elementów kultury ludowej powstałych po ustabilizowaniu się chrześcijaństwa na Słowiańszczyźnie . Nadal jednak, mimo nieza­ przeczonych postępów archeologii, mamy ogromne trudności z chronologizacją materiałów wcześniejszych. Otóż z doświadczeń Moszyńskiego wynika, że przy ustalaniu tego, co nazywał zrębem kultury słowiań­ skiej, istotną rolę odegrało stwierdzenie występowania analogicznych wytworów na terenach północnej i południowej Słowiańszczyzny. Ich pochodzenie musiało więc sięgać czasów przed rozdzieleniem się Słowian i ich wędrówką na południe. Ustalenie tych analogii zarówno w dziedzi­ nie kultury duchowej, jak społecznej i materialnej, dałoby więc możli­ wość wykorzystania tej niewątpliwej cezury czasowej, jaką stanowiła wędrówka Słowian na p o ł u d n i e . 5 6 Z założeń Moszyńskiego przyjęto nadto twierdzenie o istnieniu okre­ su stabilizacji w momencie pojawienia się w Europie grupy określanej mianem Protosłowian, a następnie drugiego — w momencie pojawienia się grupy Prasłowian. O obu tych przypadkach należałoby zresztą m ó ­ wić nie tyle jako o pojawieniu się grupy „x", ile o możliwości w y ­ odrębnienia jej przez badaczy. Wobec tego, że okres stabilizacji w k u l ­ turze jest tylko stanem pozornym, założenie powyższe potraktowano jako założenie o charakterze epistemologicznym. Przyjęto, że k u l t u r ę ludów wyodrębnionych na podstawie kryterium językowego należy roz­ patrywać tak, jak gdyby była w stanie stabilizacji. Sam proces etno­ genezy sformułowano jako oddzielanie się bocznych l i n i i z pierwotnej całości, oddalanie się ich względem siebie nie tylko w sensie terytorial­ nym, ale i kulturowym, łączenie się z grupami nie wywodzącymi się z tego samego pnia i t d . Należało również przyjąć, że każda z oddzielają­ cych się grup rozwijała własną kulturę, ale też każda kontynuowała pewne wartości z przeszłości, z okresu wspólnoty . W świetle nowszych badań problem etnogenezy sformułowano jako poszukiwanie odpowiedzi na pytania: k i m jesteś? k i m b y l i twoi przod7 6 Cezurą tę nader często stosuje w swoich badaniach A. Bruckner, J . St. B y s troń, W. Klinger i cała plejada uczonych zaliczanych dziś do klasyków. Jak trudne są dalsze rozwarstwienia świadczy fakt, że borykający się z problemem chronologizacji materiału L . Stomma, mimo stosowania, w y d a w a ł o b y się, bardziej precy­ zyjnych zasad strukturalizmu, nie bardzo może w y j ś ć poza nią i poza świadectwa źródeł pisanych. Por. L . S t o m m a , Struktura czasowa słowiańskich obrzędów przejścia cyklu dorocznego,. Warszawa 1976, maszynopis pracy doktorskiej, archi­ wum Katedry Etnografii UW. K . Moszyński przywiązuje zresztą do niej szczególną wagę, o czym świadczą uzupełnienia do dzieła O sposobach badania kultury materialnej Prasłowian, s. 258 n. Na momenty kontynuacji w kulturach Słowian kładzie silny nacisk M. G aV a z z i, Sudbina Stare Slavenske Nástine Kod Juznich Slovena, Beograd 1959. 6 7 �64 ZOFIA SOKOLEWICZ 8 kowie? z kogo się wywodzisz? Uznano go za szczegółowy przypadek badania procesów etnicznych kwalifikowanych jako procesy więziotwórcze, w ścisły sposób związane z rozwojem świadomości wspólnoty grupy. Rozwiązanie jakiegoś problemu etnicznego polega w t y m przypadku na zrekonstruowaniu odbitego w świadomości obrazu odmienności k u l t u ­ rowej danej grupy od grup sąsiednich i określeniu jego w p ł y w u na działania ludzi, zakresu i zasięgu tego oddziaływania. I n n y m i słowy od­ niesienie go do konstytuującego g r u p ę substrátu ludzkiego wyróżnionego na podstawie kryterium językowego lub antropologicznego. Takie jed­ nak sformułowanie jest możliwe w przypadku badania okresów now­ szych, dla których dysponujemy źródłami do świadomości wspólnoty, a więc okresu formowania się narodowości i narodów. W takim przy­ padku badacza nie interesuje zupełnie lub prawie zupełnie zróżnicowa­ nie kulturowe, ale skupia swoją uwagę na, jakże często nieadekwatnym do rzeczywistości, jego odbiciu w świadomości, ewentualnie jego przy­ czynach i społecznych skutkach. Ten postulat badawczy nie może być jednak spełniony w odniesieniu do okresu formowania się Słowiań­ szczyzny z indoeuropejskiej wspólnoty. Tak więc badanie genezy grupy etnicznej na tak odległym etapie możliwe jest tylko przy wykorzystaniu informacji płynących z analiz zróżnicowania i historii języka, typu fizycznego i kultury, tak jak zróżnicowanie to dziś odbija się w świado­ mości badaczy, a nie badanego podmiotu tamtych kultur i tamtych czasów. Nie znaczy to jednak, by należało całkowicie zrezygnować z rozwa­ żań na temat rozwoju świadomości wspólnoty w tamtym okresie. Zna­ czy to, że cały nacisk w badaniach należy położyć na tę kontynuację kultury, która niezależnie od lokalnego rozwoju różnych grup i pod­ grup słowiańskich da się zarysować grubą linią od okresu rozpadu wspólnoty indoeuropejskiej do momentu wędrówki Słowian na połud­ nie. O charakterze świadomości wspólnoty nosicieli tej kultury można wnioskować jedynie per analogiam tak, jak ma to miejsce w przypadku wykorzystywania materiałów dotyczących społeczeństw plemiennych i kultur ludowych przy rekonstruowaniu wierzeń religijnych itd. ludzi z czasów badanych przez archeologię. Tak więc konferencja w zasadzie poświęcona była trudnym, war­ sztatowym sprawom samej etnografii. Była jednakże i krokiem na dro­ dze do ustalenia wspólnego, międzydyscyplinarnego programu badań nad etnogenezą Słowian i tej głównie sprawie poświęcił zagajenie kon­ ferencji prof, dr Witold Hensel, przewodniczący Komitetu Słowianoznawstwa P A N . Referaty zagranicznych uczestników konferencji poświęcone były 9 S o k o l e w i c z , op. cit., s. 367. M o s z y ń s k i , op cit., s. 258. �KIERUNKI BADAN ETNOGRAFICZNYCH NAD ETNOGENEZĄ SŁOWIAN 65 informacji o wybranych zagadnieniach kultury ludowej Jugosławii. Dr Błaże Ristovski, profesor z Instytutu Folkloru w Skopje, poinfor­ mował w swoim referacie o postępie badań nad formowaniem się odręb­ nej kultury i świadomości narodowej Macedonii. Zasługuje na uwagę duży udział folklorystów i ich osiągnięcia w dziedzinie zbierania i pu­ blikowania źródeł. Informacja ta wskazuje na możliwość połączenia w y ­ siłków etnografów i folklorystów w badaniach nad powstawaniem świa­ domości narodowej, nad rekonstrukcją archaicznego i ludowego świato­ poglądu i filozofii. Dr Nikola Pavkovic, docent w Katedrze Etnografii w Uniwersytecie Belgradzkim, przekazał natomiast w swoim referacie problematykę współczesnego prawa obyczajowego Jugosławii. Te nader interesujące badania w dziedzinie, w której (można by sądzić) zacho­ wało się szczególnie dużo archaicznych struktur, wykazały jednak, że zapewne z powodu ścisłych związków tej sfery z funkcjonowaniem spo­ łeczeństwa dokonywało się w niej bardzo wiele zmian. Jak wynikało z samego referatu i dyskusji, trudno byłoby znaleźć w niej takie cechy struktury społecznej, które mogłyby informować o kulturze Prasłowian. Referaty prof, dr Zofii Sokolewicz i prof, dr Anny Kutrzeba-Pojnarowej dotyczyły dwóch zasadniczych linii tradycji polskich badań nad procesami etnicznymi. Pierwszy referat, pt. Znaczenie związków miedzy południową a północną Słowiańszczyzną dla rekonstrukcji procesów etnogenezy w świetle teorii Kazimierza Moszyńskiego, składał się z cz. I poświęconej analizie teorii Moszyńskiego i I I poświęconej związkom między północą i południem Słowiańszczyzny. Cz. I w wersji rozszerzonej drukowana jest w niniejszym numerze „Etnografii Polski", cz> I I została włączona do projektu prac nad Porównawczym słownikiem etnograficz­ nym symboli, obrzędów i mitów słowiańskich, który będzie drukowany w jednym z najbliższych numerów. Zestawienie tego referatu z refera­ tem A. Kutrzeba-Pojnarowej, pt. Józef Obrębski i jego wkład w badanie procesów etnicznych, miało na celu podkreślenie, że omawiane badania odbywają się na dwóch niejako, różnych płaszczyznach epistemologicznych. Prof. dr Anna Czekanowska-Kuklińska w referacie pt. Trudności łącznej interpretacji wyników badań cech morfologicznych i funkcjo­ nalnych poruszyła ważny nie tylko dla muzykologii problem łączenia wyników badań dotyczących różnych poziomów organizacyjnych dzieła muzycznego i dwóch różnych poziomów epistemologicznych. Łączenie wyników tych analiz dla celów interpretacji genetycznej niesie za sobą niebezpieczeństwo przypisania Prasłowianom czy jakimkolwiek innym ludom w przeszłości cech percepcji dzieła muzycznego według norm charakteryzujących człowieka współczesnego. Sprawa ta dotyczy i i n ­ nych elementów kultury poza muzyką, a coraz to bardziej precyzyjne metody analizy nie mogą nas jednak uwolnić od niepokoju, czy i w ja­ k i m stopniu rekonstruowany przez nas obraz dawnych kultur jest ade5 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �66 ZOFIA SOKOLEWICZ .kwatny do rzeczywistości. Ten problem występuje zresztą również we wszelkich badaniach porównawczych i próbach wyciągania wniosków z materiałów dotyczących tak zwanych społeczeństw plemiennych. W tej sytuacji słuszne są próby konstrukcji modeli analitycznych o ma­ łej ilości zmiennych i poszukiwanie norm określających stałość wytwo­ r u (dzieła muzycznego), a nie jego zmienność. Referat mgr. Z. Benedyktowicza, pt. Kategorie swój — obcy w kul­ turze ludowej a niektóre problemy identyfikacji etnicznej, stanowił wprowadzenie do tej części konferencji utrzymanej w linii tradycji Obrębskiego. W niniejszym tomie wszedł on do opracowania D. Mar­ kowskiej i Z. Benedyktowicza pt. O niektórych problemach identyfika­ cji kulturowej w procesie porozumiewania się. Autor zajął się stereoty­ pami swojego i obcego w kulturze ludowej i stwierdził ich zasadniczą nieprzystawalność do obiektywnego zróżnicowania kultury ludowej oraz niemożność wyjaśnienia ich poprzez odniesienie do tego zróżnicowania. Jedynym, właściwym układem odniesienia jest w t y m wypadku szeroko rozumiany światopogląd ludowy, całość kultury duchowej. Wielkie zna­ czenie w określaniu treści tych podstawowych kategorii kultury ludo­ wej, jak swój i obcy, ma język sakralny. Drukowany w niniejszym numerze referat mgr. Krzysztofa Kubiaka, pt. Wyróżniki obcości w bajce i legendzie białoruskiej. Cechy boskie i diabelskie swego i obcego, sta­ nowi przykład szczegółowej analizy przeprowadzonej zgodnie z kierun­ kiem proponowanym przez Benedyktowicza. Natomiast mgr Lech Mróz w referacie pt. Świadomościowe wyznacz­ niki dystansu etnicznego (na przykładzie stosunku do Cyganów) zajął się mechanizmem funkcjonowania stereotypu. Stwierdził, że znajduje się on niejako poza doświadczeniem ludzkim. Zgodnie z twierdzeniem Z. Be­ nedyktowicza, powołującego się t u również na prace J. S. Bystronia, podstawą określenia kogoś za człowieka lub nie człowieka jest zrytualizowany i ogólnie aprobowany sposób życia. Do tej samej grupy należy zaliczyć referat dr. Ludwika Stommy O zasadzie rekonstrukcji struktur obrzędowych Słowiańszczyzny, niestety nie przygotowany przez autora do druku. Autor odniósł się krytycznie do dotychczasowych prac z zakresu obrzędowości przede wszystkim ze względu na nieuprawnione łączenie przez autorów źródeł pochodzących z różnych okresów. Aby uniknąć tej, spowodowanej brakami źródeł, pro­ cedury i jej konsekwencji, zaproponował zmianę taktyki badawczej. Zamiast rzeczy mających krótsze trwanie, należałoby badać struktury charakteryzujące się długim trwaniem, i znaki zamiast znaczonych. By­ łoby to więc badanie tendencji przemian, a nie kolejnych etapów: przed­ chrześcijańskiego, tradycyjnego i w okresie przemian. Powrót do analiz rzeczy (form) byłby możliwy po zrekonstruowaniu struktury ze względu na istnienie relacji zwrotnej między s t r u k t u r ą obrzędu a formą. Zdaniem �KIERUNKI BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH NAD ETNOGENEZĄ SŁOWIAN 67 autora specyfika k u l t u r y duchowej wymaga odmiennego sposobu ujęcia niż kultura materialna . Referat dr. Ryszarda Tomickiego, pt. Porównanie struktury i sche­ matu kosmogonicznego mitu słowiańskiego ze strukturą i schematem mitu Samojedów. Kwestie czasu i przestrzeni, dotyczy tej sfery badań etnograficznych, w której od czasów H . Brucknera brak jest znaczniej­ szego postępu. Wyraża on, podobnie do poprzednich referatów, ważny w etnologii ostatnich dziesięcioleci trend badań nad światopoglądami i f i ­ lozofią w kulturze ludowej. Nowoczesne badania tego typu, wywodzące się z jednej strony z francuskiej szkoły M. Griaule i C. Lévi-Straussa, semiotycznej szkoły w folklorystyce radzieckiej i religioznawczych stu­ diów M . Eliadego, dały etnologii po raz pierwszy możliwość bardziej precyzyjnego wejrzenia w dziedzinę myślenia ludzkiego wyrażającego się w kulturze ludowej tym, co autorzy różnych monografii zwykli umieszczać na końcu — wierzenia i przesądy. Mianem wierzeń^bkreślano zazwyczaj to, co nie było dokładnym powtórzeniem nauki Kościoła K a ­ tolickiego, Prawosławnego czy reprezentującego jakąś inną, wielką reli­ gię, a mianem przesądów to, co nie dawało się uzasadnić racjonalnie przez odniesienie do układu ekonomicznego, technologicznego, społecz­ nego. Badania nad światopoglądami ludowymi dały więc etnologom szansę wyjaśnienia owych kategorii myślenia ludzkiego poprzez znalezienie właściwego dla nich układu odniesienia. Referat Tomickiego jest częścią większej pracy Zasługuje na podkreślenie w nim potraktowanie ma­ teriału kultury Samojedów jako materiału kontrolnego. Wydaje się, że i w innych referatach należało podnieść tę sprawę. Przykładowo rzecz biorąc, przy ustalaniu analogii między południem a północą Słowiań­ szczyzny materiałem kontrolnym mógłby być węgierski. 'Powyższa grupa referatów dotyczyła sfery świadomości ludzkiej, a podstawową kategorią badawczą był dla ich autorów znak — znacze­ nie. Ich dążeniem było zrekonstruowanie ukrytych struktur myślenia ludzkiego. Jest to kierunek badań nie wykorzystany do tej pory w ba­ daniach nad etnogenezą Słowian. Został zaprezentowany na konferencji w celu wskazania na interesujące rezultaty uzyskiwane drogą podobnych analiz. Dodatkową zaletą ich jest możliwość wykorzystania materiałów językoznawczych, a przede wszystkim tekstów folklorystycznych. Trzecią grupę referatów na konferencji stanowiły referaty poświę­ cone metodyce badania pograniczy lub badaniu centrum kulturowego. 10 1 0 S t o m m a , op. cit.; t e n ż e , Magia dzisiaj. Rozważania o metodzie, „Polska Sztuka Ludowa", R. 32: 1978, nr 3-4, s. 139 п.; t e n ż e , Mit Alkmeny, „Etnografia Polska", t. 20: 1976, z. 1, s. 99-110. Jest to część pracy doktorskiej R . T o m i c k i e g o , Kosmoponia dualistyczna w Europie i Azji w XIX-XX w. Studium etnoreligioznawcze, ss. 420, maszynopis, archiwum I H K M P A N . 1 1 �68 ZOFIA SOKOLEWICZ W niniejszym tomie „Etnografii" drukowane są artykuły dr. hab. Maria­ na Pokropka pt. Metody badania pogranicza etnograficznego (na przykła­ dzie pogranicza polsko-litewsko-białoruskiego) oraz dr hab. Zofii Staszczak pt. Z metodyki wyznaczania pogranicz kulturowych (na przykła­ dzie pogranicza polsko-niemieckiego). Odnoszący się do sprawy badania centrum kulturowego referat doc. dr. Andrzeja Góralskiego pt. Metody badania centrum — teoria resu stanowił rozszerzenie pracy już druko­ wanej . Głównym celem referatów było określenie korzyści, jakie dla rozwiązania problemu etnogenezy Słowian mogą płynąć z podjęcia badań w centrum etnicznego obszaru kulturowego oraz na jego pograniczach, i dobór właściwej metody badawczej. Wynik rozważań doc. Góralskiego pokrywa się z wynikiem uzyskanym przez Moszyńskiego w jego teorii zasięgów . Centrum okazuje się być niejako bogatsze w treści: są w nim reprezentowane wszystkie kolejne warstwy kulturowe łącznie z najmłod­ szą. Centrum posiada większą dynamikę zmienności, a rozwarstwienie treści składających się n a ń jest wyjątkowo trudne. Dlatego też centrum może służyć raczej za materiał kontrolny wyników uzyskanych metodą badania pograniczy kulturowych. Metody badania dwóch różnych pogra­ niczy kulturowych, czyli dającego się w miarę ostro zarysować (polsko-hiemieckie) oraz szeroko zarysowanego, obejmującego znaczny obszar (polsko-litewsko-białoruskie) przedstawili dr hab. Zofia Staszczak i dr hab. Marian Pokropek. Jak wynika z ich rozważań, rozwarstwienie po­ granicza jest łatwiejsze od rozwarstwienia centrum , najdalsze zakresy zasięgów wytworów kulturowych należących do różnych okresów histo­ rycznych nie nakładają się na siebie. Badanie pograniczy umożliwia również podjęcie tematu świadomości etnicznej, gdyż na pograniczach jest to istotny, życiowy problem. Pozostaje jednak kwestią otwartą, za­ ledwie wspomnianą przez referentów i dyskutantów, które z elementów kultury można uznać za wskaźnikowe przy rozważaniu granic etnicznych. Cechy kultury stanowiące część stereotypu etnicznego, wyrażające w świadomości ludności odmienność etniczną, jak wiadomo, nie zawsze są odbiciem faktycznego zróżnicowania kulturowego obiektywnie stwier­ dzanego na mapach etnograficznych, lecz również — tak jak wszelkie symbole — często zmieniają swoją treść i rzutowanie odkrywanej 12 13 14 1 2 A. G ó r a l s k i , Semideterministyczny model zmienności resu i jego aplika­ cje historyczne, [w:] J . L e s k i e w i c z o w a (red.) Historia i nowoczesność. Pro­ blemy unowocześnienia metodologii i warsztatu badawczego historyka, Wrocław— —Kraków—Warszawa 1974. K . M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław—Kraków—Warszawa 1958, s. 105 n. Z rozważań Moszyńskiego wynika, jak gdyby mniej interesowało go cen­ trum, a bardziej pogranicza zasięgów i z tego dopiero w y n i k a j ą c e relacje między zasięgami — podstawa do dalszego wnioskowania. Por. M o s z y ń s k i , op. cit., s. 105, oraz t e n ż e , O sposobach badania..., s. 28 n. 1 8 1 4 �KIERUNKI BADAN ETNOGRAFICZNYCH NAD ETNOGENEZĄ SŁOWIAN 69 w X I X w. symboliki w przeszłość wydaje się nieuzasadnione. Z tego jed­ nak wynika postulat skupienia badań nad wskaźnikowością cech kultury i wyróżnieniem tych, które wskazują na odmienność etniczną, a następ­ nie przebadanie ich zmienności historycznej. W kwestii badania wskaźnikowości cech kulturowych etnografowie powinni pójść choć w pewnej części śladem antropologów . Ostatnia grupa referatów na konferencji dotyczyła stosowania metod formalnych jako metod kontrolnych, wnioskowania per analogiam oraz posługiwania się modelem i hipotezą w badaniach etnogenetycznych. Referat prof, dr Zofii Sokolewicz i doc. dr. Andrzeja Góralskiego, pt. Statystyczne metody weryfikacji wniosków płynących z etnograficznych skartowań o związkach między elementami kultury, zawierał rezultaty próby reinterpretacji wniosków Leo Frobeniusa wynikających z map Atlas Africanus. Autorzy wskazywali na interesującą koncepcję Frobe­ niusa, który zamierzał pokazać kultury afrykańskie w ich zmienności jako część kultury człowieka . Poza kategorią przestrzeni jako cechy wytworu kulturowego Frobenius podkreśla pojęcie ruchu. Zmienność zasięgów wytworów kulturowych jest, jego zdaniem, wynikiem zmien­ ności interakcji grup ludzkich, a pośrednio reprezentowanych przez nie kultur. Koncepcja Frobeniusa oparta jest na założeniu, że istnieje we­ wnętrzna logika kultury i że wyraża się ona w każdym wytworze k u l ­ turowym. Dzięki temu możliwa jest rekonstrukcja przeszłości. Należy ona do rodziny analiz przestrzeni, a sprawdzenie jej zasad na materiale afrykańskim nie oddala jej od koncepcji słowiańskich, ale wręcz odwrótnie czyni wykorzystanie jej w badaniach nad etnogenezą Słowian. Spraw­ dzenie wniosków Frobeniusa płynących z analizy 61 cech kulturowych metodą regresji zasięgów, metodą izofrakt i metodą wskaźnika podobień­ stwa oraz sporządzenie dendrytu ogółu cech wykazało, że metody sta­ tystyczne znacznie uściślają wnioskowanie Frobeniusa, ale nie zmieniają go w sposób zasadniczy. W referacie pt. Wnioskowanie per analogiam w etnografii. Przenie­ sienie wniosków płynących z analizy współczesnego materiału etnogra­ ficznego w głąb historii prof, dr Zofia Sokolewicz omówiła przypadki stosowania w etnografii tego rozumowania. Występuje ono szczególnie często w sytuacji braku źródeł, gdy na podstawie podobieństwa dwóch przedmiotów pod pewnymi względami wnosimy, że drugi posiada nadto cechę stwierdzoną w pierwszym przypadku, ale nie potwierdzoną w dru­ gim. Podkreślając zawodność stosowania tego typu rozumowania autorka 15 l e 1 5 Interesujące badania na temat wskaźnikowości cech antropologicznych przed­ stawił T . Bielicki na konferencji poświęconej rezultatom badań antropologicznych nad etnogenezą Słowian, w Warszawie w 1975 r. Badania prowadzone przez Z a ­ kład Antropologii P A N we Wrocławiu uwzględniają m. in. grupy cech w s k a z u j ą ­ cych na makro- i mikroewolucję oraz cechy ekosensytywne. Referat przygotowany do druku w „Afričana Bulletin". 1 6 / �70 ZOFIA SOKOLEWICZ ukazuje jego szczególną przydatność przy budowaniu hipotez przez etno­ grafów i dalszego sprawdzania ich przez przedstawicieli innych dyscy­ plin, jak archeologii i historii. Na wnioskowaniu per analogiam opiera się również zasada przenoszenia modeli, budowanych na podstawie ma­ teriałów dotyczących kultury chłopskiej lub społeczeństw plemiennych, na sytuacje w przeszłości. Autorka proponuje, by ze względu na zawod­ ność tego rozumowania ograniczyć je do rekonstrukcji mechanizmów i struktur społecznych, a nie treści historycznych. Przykładem zastoso­ wania takiego wnioskowania per analogiam jest referat mgr Magdaleny Stomma Opalskiej na temat związków między osadami jednodworczymi w Norwegii północnej. Referat odpowiada na pytanie, jak w sytuacji rozproszenia osadniczego utrzymywana jest ciągłość kultury, jakie me­ chanizmy społeczne porozumiewania się między osadami służą temu 'celowi Rezultatem konferencji jest projekt badań nad Etnograficznym słowni­ kiem porównawczym symboli, obrzędów i mitów słowiańskich zgłoszony do współpracy międzynarodowej. Prace nad Słownikiem już rozpoczęto, a część kwestionariuszy i ich zastosowań w Polsce była przedmiotem dyskusji na X Seminarium Ethnologicum organizowanym przez K a t e d r ę Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego w Ciechanowcu od 18 do 28 września 1978 r. Projekt będzie publikowany w celu rozszerzenia dys­ kusji nad nim. 1 7 W koncepcji badań etnogenetycznych w a ż n e miejsce zajmuje proces konty­ nuacji kultury. Istotna jest odpowiedź na pytanie, jak utrzymywano tę łączność między grupami rozproszonymi zapewniając kontynuację kultury. Z tego powodu wybrano jako przedmiot badania rozproszone osady północnej Norwegii połączone instytucją samopomocy „belag". Badania prowadziła Magdalena Stomma-Opalska w latach 1972-1974. Por. Instytucja belag — praca magisterska, archiwum Kate­ dry Etnografii UW. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8d0643d2ab8e219fa1485bb56b51f9a0.pdf 897b0a712d0748a6adc5aeb57c2f0090 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:976 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:897 Title A name given to the resource Teoria kultury Kazimierz Moszyńskiego jako punkt wyjścia dla badań etnogenetycznych / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.83-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I z. 2 I S S N 0071-1861 ZOFIA SOKOLEWICZ TEORIA K U L T U R Y K A Z I M I E R Z A MOSZYŃSKIEGO JAKO PUNKT WYJŚCIA D L A B A D A N ETNOGENETYCZNYCH O F O R M O W A N I U SIĘ T R A D Y C J I N A U K O W E J Gdyby założyć, że wszelkie sprawy k u l t u r y dadzą się sprowadzić do stałego określania przez człowieka swojego miejsca w świecie, do okre­ ślania genealogii pochodzenia, czyli odróżniania swoich od obcych i dal­ szych swoich od swoich najbliższych, do określania swojego świata w stosunku do świata obcego, to wszelkie poznawanie można by uznać za oswajanie świata, czyli przyswajanie sobie czegoś, co do tej pory było człowiekowi nie znane. Uwaga powyższa dotyczy też historii nauki. Przy każdym podejmo­ wanym nowym wysiłku badawczym poszukujemy genealogii. Mam t u jednak na myśli coś więcej niż tylko wskazanie nazwisk poprzedników. W przypadku badań nad etnogenezą Słowian nie może zresztą być wa­ hania. To, na czym skończył swe badania Kazimierz Moszyński, musi być punktem wyjścia dla następnych. Powstaje tylko problem, w jaki sposób należy wykorzystać jego prace. Jak przyswoić je sobie — czyli potraktować jako swoje — bliskie, przemyślane. Z pytaniem o stosunek do poprzedników wkraczamy w trudne połacie ludzkiego poznania i ludzkiej wynalazczości. Jest rzeczą oczywistą, że i w tych dziedzinach wykorzystujemy doświadczenia poprzedników, opieramy się na dokona­ nych przez nich odkryciach. Czyż nie dzieje się jednak tak, że dopiero wtedy jesteśmy skłonni posługiwać się czyjąś teorią, czyimś odkryciem, gdy mimo woli, może podświadomie, powtarzamy jego drogę powtarza­ jąc jego odkrycie niejako na swój własny rachunek? Dopiero w t y m momencie, gdy dokona się zjednoczenie cudzego, zwerbalizowanego osą­ du o rzeczywistości z naszym własnym doświadczeniem i przeżycie tego przez nas samych w procesie badawczym, jesteśmy skłonni włączyć go w skład tego, co konstytuuje najszerzej pomyślany nasz własny war­ sztat badawczy, włączyć go w zakres rzeczy sobie bliskich, oswoić, przy­ swoić. Zjawisko to stwierdza każdy nauczyciel akademicki w momencie, gdy student zwierza mu z iskrą w oku odkrycie czegoś, co wielokrotnie �84 ZOFIA SOKOLEWICZ w podręcznikach było formułowane, ale on dopiero w danym momencie, nieraz w kilka lat po właściwym egzaminie, wyraził to w sobie zrozu­ miałym języku, włączył w zakres swego najszerzej rozumianego do­ świadczenia !. Tradycja naukowa, podobnie jak tradycja kulturowa, ma charakter selektywny. Przyswajamy sobie z przeszłości pewne tylko jej elementy, te, które można włączyć do systemu badawczego, k t ó r y m operujemy sa­ mi. Nie ulega wątpliwości, że włączanie teorii Kazimierza Moszyńskiego do warsztatu współczesnych polskich etnografów odbywało się nie bez trudności. Z całą pewnością jego teoria i metody nie były odpowiednie do analiz przemian społecznych tematu en vogue ostatnich 25 lat etno­ grafii polskiej. Doskonałość jego warsztatu sprawiała, że ci natomiast, którzy chcieliby dalej iść jego drogą, mogli zapewne jedynie powielać i pomnażać jego doświadczenia. A tak się na ogół zdarza, że każdy z nas dąży do dokonań oryginalnych, stawiamy sobie zwykle inne pytania niż nasi nauczyciele ' i do p y t a ń stawianych przez nich wracamy, gdy zdo­ będziemy właściwy dystans — taki, by na ten sam przedmiot spojrzeć pod innym k ą t e m i zaproponować rozwiązanie, nad k t ó r y m nasz mistrz się nie zastanawiał. I tak dokonuje się postęp w nauce poprzez stałe za­ przeczanie dorobku poprzedników, odkrywanie go z pewnego dystansu i propozycje nowych rozwiązań nie zawsze stanowiących linearną kon­ tynuację dawnych. Ale czy nowe myśli, wynikając z krytycznego prze­ glądu dawnych, mogłyby narodzić się bez tej krytyki? I czyż tak rozu­ miana zmiana w skali historii nauki nie może być rozważana jedno­ cześnie jako kontynuacja? Sądzę, że na sposób percepcji teorii Kazimierza Moszyńskiego w Pol­ sce w latach 60-tych wpłynęło nie tylko nastawienie się etnografów na badanie procesów zmiany, lecz również fakt, że na pewno z powodu bardzo złożonych przyczyn, jak wielka precyzja warsztatu i oddziaływa­ nie jego osobowości na uczniów, wydawało się, że trudno byłoby doko­ nać czegoś, czego on nie dokonał, nie zaczął przynajmniej, nie formu­ łował. Do k r y t y k i jego teorii potrzebny był czas. Był on również po­ trzebny do tego, by ustalić korespondencję między teorią Moszyńskiego a innymi teoriami etnologii, by sformułować problemy badawcze od nowa i by inkorporować dorobek Moszyńskiego w dzisiejszy warsztat etnografa. Podstawowym zadaniem podjętym w 1972 r. przez etnografów ośrod­ ka warszawskiego w ramach komisji etnogenezy Komitetu Słowianoznawstwa P A N było ustalenie odpowiedzi na pytania: 1 — jak Kazi­ mierz Moszyński formułował problem etnogenezy Słowian? 2 — jakie / 1 W czasie dyskusji nad I częścią referatu dr A. Zadrożyńska zwróciła mi uwagę, że tak w ł a ś n i e proces uczenia się ujmuje J . P i a g e t w Psychologie de I 'intelligence, Paris 1947. Książkę t ę czytałam kilka lat temu, ale obecnie nie u ś w i a d a m i a ł a m sobie związku między nią a w s t ę p e m do niniejszego artykułu. �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 85 wnioski można wyciągnąć z jego prac umożliwiające opracowanie naj­ właściwszej obecnie strategii tych badań? W niniejszym artykule p r ó ­ buję odpowiedzieć przede wszystkim na pytanie pierwsze zarysowując zaledwie odpowiedź na pytanie drugie i ograniczając się w t y m przy­ padku jedynie do sprawy związków między północą a południem Sło­ wiańszczyzny oraz do zmiany strategii w badaniach kultury-duchowej. Skrótowe potraktowanie kwestii drugiej usprawiedliwione jest koniecz­ nością skoncentrowania się na kwestii pierwszej, której wyjaśnienie jest warunkiem odpowiedzi na pytanie drugie. Zakres odpowiedzi na pyta­ nie pierwsze warunkowany jest również t y m , że Moszyński nie stwo­ rzył w zasadzie odrębnej teorii etnosu. Zbiór twierdzeń, które odnoszą się do badań etnogenetycznych, staje się jasny dopiero po odniesieniu go do twierdzeń z zakresu ogólnej teorii kultury. O POJĘCIU G R U P Y E T N I C Z N E J PO R A Z P I E R W S Z Y O znaczeniu, jakie do problemów etnosu, a w tym. i problemów etno­ genezy przywiązywał Moszyński świadczyć może fakt, że pojęcie grupy etnicznej definiuje jako pierwsze wśród szeregu pojęć podstawowych dla etnografii. Pisze tam „ J e d n y m z pojęć, którymi etnografowie i etno­ lodzy operują nieustannie, jest tzw. grupa etmczna... W wypadkach idealnych grupa etniczna jest to grupa ludzka nacechowana przez po­ siadanie: 1) odrębnego języka lub co najmniej silnie wyróżniającej się gwary, 2) poczucia pewnej bliskości łączącej jej członków, k t ó r e m u ja­ ko negatyw odpowiada poczucie obcości w stosunku do analogicznych grup innych, 3) odrębnej nazwy w ustach własnych lub co najmniej w ustach grup sąsiednich czy geograficznie pobliskich, 4) mniej lub więcej swoistej k u l t u r y " . Umieszczenie przez Moszyńskiego pojęcia grupy etnicznej na po­ czątku omawiania przez niego aparatu pojęciowego etnologii i etnografii wynika w sposób naturalny z rozumienia przez niego zakresu tej dys­ cypliny. Etnologia jest jego zdaniem jedną z nauk o kulturze, której przedmiotem jest „... bądź kultura całej ludzkości, bądź też poszczególne wytwory i grupy wytworów, badane w ich zasięgu ś w i a t o w y m " . W przypadku etnografii, odróżnionej przez niego od etnologii, przedmio­ tem badania jest kultura manifestująca się w działaniach grup etnicz­ nych, skorelowana z etnosem. Przy takim odróżnieniu przedmiotu etno­ logii i etnografii pojęciem wyjściowem dla etnografii było pojęcie etnosu, ludu, grupy etnicznej; k u l t u r ę odnoszono t u do substrátu ludzkiego. 2 3 г K . M o s z y ń s k i , Człowiek. Wstęp do etnografii powszechnej i etnologii, Wrocław—Kraków—Warszawa 1958, s. 3. K . M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, Warszawa 1967, t. I, wyd. I I , s. 16; t e n ż e , Człowiek..., s. 60. S �86 ZOFIA SOKOLEWICZ Tak rozumiana etnografia wymagała zwykle dodatkowego określenia — jeżeli bowiem rozumiano j ą jako nauką o ludzie, to należało zawsze do­ dać — jakim ludzie? Stąd brały się określenia: etnografia Polski,.sło­ wiańska etc. Przy etnologii, dla której wyjściowym pojęciem było poję­ cie kultury, określenia bliższe nie były konieczne. Etnologia z natury rzeczy dotyczyła świata. Tak więc w samej definicji każdej z tych dys­ cyplin zawierało się wskazanie na człowieka jako na twórcę kultury. W przypadku etnologii był n i m człowiek jako gatunek, w przypadku etnografii człowiek działający w grupie etnicznej, największej grupie społecznej, z jaką etnografia miała w swoich badaniach do czynienia . Przedstawienie grupy etnicznej jako pierwszej w kolejności prezen­ tacji aparatury pojęciowej etnografii i etnologii wynikało zapewne z przekonania Moszyńskiego o konieczności orientowania badań szczegó­ łowych na etnografię ludów czyli grup, w których kultura może mani­ festować swe zdecydowane odrębności i cechy specyficzne, a których stwierdzenie i powstanie przedstawia sobą osobne zadanie badawcze istotne dla rozwiązania problemów rozwoju kultury człowieka. Jego zdaniem odrębności kultury manifestujące się w mikroskali, na poziomie wsi czy niewielkiej prowincji, mogły być dla etnografa tylko pewnym etapem badań, którego rezultaty były niezbędne dla podjęcia problemu odmienności kultury w grupach etnicznych w dużej skali, a nigdy ce­ lem końcowym. Badania mikroskali należało więc zawsze podporządko­ wać badaniom w skali makro — obszaru kulturowego, grupy etnicznej czy wreszcie k u l t u r y człowieka. Samo rozróżnienie między etnografią a etnologią poczynione w t. I Kultury ludowej Słowian miało istotne, epistemologiczne podłoże. W ujęciu Moszyńskiego etnografia zajmowała się t y m samym materiałem co etnologia, tylko w innym uporządkowa­ niu. W przypadku etnografii materiał uporządkowano w kategoriach etnosu, w przypadku etnologii — grup wytworów kulturowych. W pierwszym przypadku, przy uznaniu języka za jedną z możliwych cech wyróżniających grupę etniczną, zarysowała się możliwość szerszego korzystania z doświadczeń językoznawstwa i rezultatów b a d a ń . Jak wielką wagę do tej współpracy przywiązywał Moszyński świadczy fakt, że rezygnując w latach 50-tych z rozróżnienia między etnografią a et­ nologią i wzorem innych etnografów w Polsce starając się posługiwać pojęciem etnografii jako najbardziej ogólną nazwą dla całej dyscypliny, utrzymał charakterystyczny dla poprzedniego rozróżnienia dwutorowy układ aparatury pojęciowej: grupa etniczna — kultura. Nie wchodząc t u w głębsze podstawy filozoficzne tego rozróżnienia należy jednak pod4 5 4 Grupy pierwotne lub tzw. małe grupy, jak'rodzina, ród, etc. są zdaniem Mo­ szyńskiego przedmiotem badania etnografii, tak jak są nimi inne wytwory kultu­ rowe. Nie stanowią jednak nigdy układu odniesienia badanych w y t w o r ó w , jakimi mogą być grupy etniczne. Por.: M o s z y ń s k i , Człowiek..., s. 5 п., gdzie autor odróżnia grupy etniczne od grup zwanych przez niego genealogicznymi. �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 87 kreślić jego zasadnicze, epistemologiczne znaczenie dla całej koncepcji Moszyńskiego. Etnologię można było budować syntetyzując szczegółowe badania nad materiałem ukazanym w relacji do określonych grup et­ nicznych bądź porządkując w skali świata materiał jednorodny pod względem typologicznym, sprawdzać jego wiarygodność przez odniesie­ nie go do układu etnicznego . We wszystkich pracach Moszyńskiego spotykamy obydwa sposoby podejścia i należy stwierdzić, że odgrywają one ogromną rolę w weryfikowaniu hipotez na temat pochodzenia i roz­ chodzenia się wytworów. Tak więc określenie relacji między pojęciem grupy etnicznej a etno­ logią i etnografią pozwala nam stwierdzić, że było ono istotne nie tylko dlatego, że stanowiło część składową definicji zakresu dyscypliny. Jego wprowadzenie stwarzało nadto istotny układ odniesienia dla bezimien­ nych wytworów kulturowych analizowanych w skali świata, pozwalało na związanie ich z grupą ludzką (choć nie zawsze musiała być to grupa etniczna), odgrywało istotną rolę w momencie weryfikacji źródeł i na­ stępnie hipotez. Samo jednak pojęcie grupy etnicznej nie może wystarczyć do od­ tworzenia strategii badawczej Moszyńskiego, choć częściowo wyjaśnia orientację jego badań i sygnalizuje opinię autora zarówno w kwestii czasu, jak i przestrzeni. 6 Z N A C Z E N I E POJĘCIA W Y T W O R U K U L T U R O W E G O W T E O R I I MOSZYŃSKIEGO Przedstawiając w Człowieku podstawową a p a r a t u r ę pojęciową et­ nografii Moszyński tworzy dwa szeregi pojęć: jeden wywodzący się ze wspomnianej grupy etnicznej i ludu, drugi od kultury. O znaczeniu tego rozróżnienia będzie mowa dalej. Pojęciem, które łączy oba wspo­ mniane szeregi, jest pojęcie wytworu kulturowego. Definiuje je Moszyń­ ski bardzo szeroko potwierdzając we wstępie do cz. I I t. I I i t. I Kul­ tury ludowej Słowian oraz do Człowieka to, co pisał we wstępie do t. I Kultury ludowej Słowian. Wytwory kulturowe, stwierdza Moszyński, są składowymi częściami kultury. Etnolog widzi stworzony przez człowieka świat w postaci wytworów. Mają one różny, bardziej lub mniej złożony charakter, stanowią jednak zawsze najmniejszą zorganizowaną cząstkę kultury i t y m samym jednostkę systematyki kultury. Moszyński pisze „We wszelkim bowiem wytworze t k w i pewna praca ludzkiego umysłu; wszelki jest rozwiązaniem pewnego zadania, jakie przed człowiekiem kiedyś stanęło" . Sądu tego Moszyński nie zmienił do końca życia i jest 7 5 M o s z y ń s k i , Kultura ludowa..., t. I, s. 18; t e n ż e , Człowiek..., s. 52 n. M o s z y ń s k i , O sposobach badania..., s. 22, por. analizę brogu i sposób przechodzenia Moszyńskiego od wytworu do grupy etnicznej i v.v. T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I, s. 23. e 7 �88 ZOFIA SOKOLEWICZ on dogodnym punktem wyjściowym do zrozumienia sformułowanej przez niego teorii kultury, a w t y m również sposobu podejścia do badań etnogenetycznych. W ostatnich latach, wokół interpretacji pojęcia wytworu kulturowego narosło wiele nieporozumień. Wielu dyskutantów traktuje je jako synonim rzeczy martwej, odizolowanej przez człowieka. Taka inter­ pretacja stała się dogodnym punktem wyjścia do powierzchownej k r y t y k i Moszyńskiego za atomizowanie kultury i ujmowanie jej statycznie jako sfery świata złożonej z rzeczy, świata antykwarycznego, przeciwstawiane­ go dynamicznemu światu z człowiekiem w punkcie centralnym, świata badanego przez etnografów spod znaku teorii zmiany . Nie chcę tu twier­ dzić, że pojęcie wytworu kulturowego jest pojęciem właściwym dla pro­ wadzenia analiz zmierzających do ukazania zmiany kultury, gdyż do tego celu jest ono nieprzydatne. Niemniej jednak chciałabym zwrócić uwagę na ten sposób ujęcia przez Moszyńskiego pojęcia wytworu k u l ­ turowego, który czyni je do dziś dnia przydatnym w badaniach etnogenetycznych. Zgodnie z wieloma dzisiejszymi definicjami pracy naukowej, badanie naukowe polega na rozwiązywaniu zadań. Określając niemal identycznie zasadę wytworu kulturowego i zmuszając do spojrzenia na wytwór k u l ­ turowy jako na rezultat twórczej pracy człowieka, rezultat jego myśli, Moszyński daje nam t y m samym do ręki dynamiczny instrument pracy. Z natury rzeczy etnolog stosujący się do wskazówek Moszyńskiego może odkrywać dynamikę myśli ludzkiej w przeszłości, w czasie stawania się danego wytworu kulturowego. Analizy wytworu pozbawione owego ele­ mentu stawania się, pozbawione perspektywy długiego czasu, w jakim stworzona przez człowieka myśl, idea, instytucja społeczna, forma sztuki rozwijała się, tracą swą dynamikę. K a ż d y wytwór kulturowy widziany w krótkiej perspektywie czasu X X , a w najlepszym wypadku części X I X w., stawał się martwy, stawał się rzeczą, tracił jakby swoją moc informacyjną. Odnoszony w badaniach czasu krótkiego, badaniach zmia­ ny społecznej stawał się korelatem struktury społecznej bądź ekono­ micznej, ilustrował je, objaśniał, ale tracił zdolność informacji o swoim własnym stawaniu się. 8 8 G ł ó w n y zarzut sprowadza się do atomizowania kultury. Na ten temat wy­ powiedział się J . Burszta w referacie na temat etnograficznych badań społeczności lokalnych (Ostróda, czerwiec 1978), podkreślając nieprzydatność pozytywistycznej koncepcji Moszyńskiego dla badań współczesnych, określając metodę Moszyńskiego jako atomizowame kultury. Podobnie zresztą pisał jego uczeń J . H e y m a n w „Ludzie", t. 56: 1972, s. 67 n. K r y t y k a ta jest oczywistym nieporozumieniem. W trakcie analiz kultura jest dzielona przez badacza na składowe, które w y n i k a j ą z przyjętej teorii, ale i z celu badania. Koncepcja Moszyńskiego nie została wypra­ cowana do badania procesu zmiany współczesnej. Por. M o s z y ń s k i , Człowiek..., s. 83, gdzie autor sam ustosunkowuje się do kwestii atomizowania kultury, oraz Z. S o k o l e w i c z , Szkoły i kierunki w etnografii polskiej, [w:] Historia etnografii polskiej, pod red. M. Terleckiej, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1973, s. 159-160. �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 89 Tymczasem w rękach Moszyńskiego wytwór ten, porównywany z sze­ regiem typologicznie tożsamych wytworów na szerokich przestrzeniach ekumeny, miał nas informować o rozwoju myśli człowieka czy też nieco mniejszych, językowych czy etnicznych grup ludzkich, o ich twórczym wysiłku. W pojęciu wytworu kulturowego zawiera się więc założenie o twórczej ludzkiej pracy, śledzenie jego rozwoju jest śledzeniem roz­ woju myśli, wytwór nie jest w t y m układzie izolowany od człowieka, relacja między wytworem a człowiekiem jest relacją typu twórca — dzieło. Na relację tę od k i l k u lat ponownie zaczynamy zwracać pilną uwa­ g ę . Jej znaczenie potwierdziły badania nad sztuką ludową i nad k u l ­ t u r ą ludową. Nie darmo w kulturach ludowych twórczy niekoniecznie znaczy oryginalny, nowy, niepowtarzalny. Do dzieł artystów zalicza się wszak i genialnych kopistów, dokładnie powtarzających przesłanie za­ warte w dziele, a skierowane do członków społeczności. Nie tylko w k u l ­ turach Oceanii, ale w polskiej kulturze ludowej znajdujemy przekonanie, że wytwórca przekazuje wykonanemu przedmiotowi część swojej osobo­ wości, zdobywczej siły życia, siły powodującej jego efektywność. Ta ostatnia zależy bowiem od człowieka, jest przekazana wytworowi k u l ­ tury w momencie jego stwarzania, a od człowieka, który się nim posłu­ guje, zależy tylko jej uruchomienie. Kazimierz Moszyński pisząc o za­ klętej myśli ludzkiej w wytworze kulturowym posługiwał się terminem stworzonym przez naukę. Czas jednak potwierdził w nowych badaniach, że w języku kultury ludowej zawarte jest podobne pojęcie, oddające ową szczególną relację między twórcą a dziełem (rozumiejąc pod słowem dzieło nie tylko dzieło sztuki), a wyrażające przekazanie części osobo­ wości twórcy wytworowi. Tak więc pojęcie wytworu kulturowego było rozumiane dynamicznie przez Moszyńskiego, a najnowsze badania pozwalają nie tylko utrzymać, ale wskazują na możliwość pogłębienia rozumienia sensu tego pojęcia. Moszyński wyróżnia w swej pracy kilka podstawowych kategorii w y ­ tworów kulturowych. Wynikają one z przyjętej przez niego systematyki kultury, a ta podporządkowana jest rozumieniu kultury i jej celów. 9 9 Zagadnienie stosunku twórca — dzieło jest w zasadzie przedmiotem zainte­ resowania e s t e t y k ó w i historyków sztuki. Należy jednak podkreślić, że wychodząc z pozycji Ingardena, w etnografii relację tę za szczególnie w a ż n ą dla zrozumienia samego dzieła uważał J . O 1 ę d z к i, Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1971, zwłaszcza s. 210 п.; Z. B e n e d y k ­ t ó w i с z, O niektórych zastosowaniach metody fenomenologicznej w studiach nad religią, kulturą i symbolem (maszynopis artykułu); podobnie do tej sprawy usto­ sunkowała się W. Telakowska na konferencji zespołu powołanego przez Departa­ ment Bibliotek D o m ó w Kultury i Plastyki do spraw mecenatu społecznego nad kulturą ludową w lutym 1978, definiując kulturę ludową jako to, co wynika z bez­ pośrednio przeżytego doświadczenia ludzkiego, indywidualnego poznania świata. �90 ZOFIA SOKOLEWICZ POJĘCIE K U L T U R Y W T E O R I I K . MOSZYŃSKIEGO Pojęcie k u l t u r y jest jasno zarysowane. W t. I Kultury ludowej Sło­ wian pisze Moszyński, że „ K u l t u r ą w szerszym znaczeniu nazywamy zespół wszystkiego, cokolwiek wytworzyła i wytwarza l u d z k o ś ć " . Tę definicję z pewnymi uściśleniami powtarza w Człowieku . W tej ostat­ niej pracy koncepcja kultury została pogłębiona przez podkreślenie jej relacji z biologiczną i psychologiczną sferą rzeczywistości, ale linia wskazana w 1929 r. została utrzymana. Tę konsekwencję można by zre­ sztą uznać za cechę charakterystyczną twórczości Moszyńskiego. Sta­ nowi ona konsekwentne rozwijanie raz przyjętych założeń, kolejne eli­ minowanie hipotez, ale cechuje ją zasadnicza niezmienność postawy epistemologicznej. Teoria Moszyńskiego przypomina gmach budowany z wielką konsekwencją od podstaw ściśle według raz zamierzonego pro­ jektu. Być może wynikało to właśnie z wielkości owego pierwotnego projektu? I w żadnym razie nie może być rozważane jako znamię kon­ serwatyzmu autora. W rozważaniach na temat kultury odnajdujemy u Moszyńskiego po­ dobne cechy, które raz już wystąpiły przy omawianiu wytworu kulturo­ wego. Podobnie jak wytwór kulturowy jest rozwiązaniem szczegółowego zadania, jakie kiedyś stanęło przed ludzkością, tak kultura jest pewnym całościowym rozwiązaniem zadania. A rozwiązanie zadania z natury rzeczy posiada pewien cel. T y m celem jest „wzrastająca ekspansja spo­ łeczeństwa" . Zwraca uwagę optymistyczny niejako i niemal drapieżny ton sformułowania. Ekspansja to coś innego niż tylko obiektywne sfor­ mułowanie adaptacji, czasami mające w sobie nawet ton bierności — przystosowania się. W ekspansji jest przezwyciężanie i zwyciężanie. Cel k u l t u r y nie pozostawia dla Moszyńskiego żadnej wątpliwości. Odnajduje go w całości wytworów, jak i w każdym z nich z osobna. W przyjętej systematyce kultury przyjmuje Moszyński jako kryte­ rium podstawowe rodzaj materii, z której każdy wytwór jest ukształto­ wany. Zakłada, że każdy z nich jest na tyle złożoną całością i uwikłany w tak różne relacje, że niepodobna myśleć o klasyfikacji w pełni roz­ łącznej. Niemniej jednak każdy z wytworów może być przydzielony do odpowiedniego działu kultury materialnej, społecznej lub duchowej, tej ostatniej odpowiednio podzielonej na wiedzę i sztukę, biorąc za k r y t e ­ rium cel, dla którego został stworzony: zaspokojenie potrzeb material­ nych, potrzeb społecznych, potrzeb ducha. Charakterystykę każdego z tych działów zamieszcza Moszyński we wstępach do odpowiednich to­ mów Kultury ludowej Słowian. W nich to zostały w zasadzie sformuło10 11 12 1 0 1 1 1 2 M o s z y ń s k i , Kultura ludowa..., t. I , s. 12. T e n ż e , Człowiek..., s. 11. T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I I , cz. 1, s. 20. �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 91 wane najważniejsze twierdzenia Moszyńskiego z zakresu teorii kultury. Wypowiada w nich zarówno swe przekonanie, że kultura jest najbar­ dziej charakterystyczną cechą differentia specified ludzkości, jak i że badanie jej jest koniecznością warunkującą dalszy postęp. Poznanie kultury oznacza więc poznanie ludzkości. Na czym ono jednak ostatecz­ nie ma polegać? Otóż na wyjaśnieniu dróg, jakimi kroczyła myśl ludz­ ka tworząc lub doskonaląc coraz to nowe wytwory kulturowe. W ten sposób ujęta nauka o kulturze może być rozumiana sama ja­ ko w y t w ó r kulturowy, „a wiedza, zdobyta przez nas dzięki badaniom nad dawną i współczesną kulturą, odda duże usługi ludzkości, gdyż po­ zwoli jej głębiej zrozumieć samą siebie i wyciągnąć z tego rozumienia praktyczne konsekwencje" . Realizacja tego celu jest jednak trudna. Przede wszystkim, aby poznać istotę jakiegokolwiek zjawiska, pojedyn­ czego wytworu kulturowego czy całej kultury, należy badać jego genezę i rozwój. Badanie zjawiska w jednym tylko przekroju czasowym, bez możności porównywania jego kolejnych faz rozwojowych oraz różnych jego odmian w przestrzeni, nie pozwoli na odtworzenie sposobu, w jaki człowiek rozwiązywał kolejno następujące po sobie zadania. Teleologiczne ujęcie kultury, uznanie jej celowości i poszukiwanie za­ sady jedności kultury nie tylko w fakcie, że jest ona tworem i differen­ tia specifica człowieka, lecz również w tym, że wszystko to, co tworzy człowiek, jest podporządkowane jednemu celowi, prowadzi Moszyńskiego do stwierdzenia, że „...Kultura stanowiłaby harmonijną na ogół i zwartą całość nawet w t y m wypadku, gdyby nasze inne założenie, głoszące brak postępowego rozwoju religii i sztuki odpowiadało prawdzie, co jednak bynajmniej pewne nie jest" (zob. w y ż e j ) . Wobec jedności celu nie mają znaczenia specyficzne cechy różnych wytworów kultury, które Mo­ szyński omawia szczegółowo w akapitach poprzedzających przytoczoną konkluzję. Wprowadzenie pojęcia celu ma zasadnicze znaczenie dla całej kon­ strukcji Moszyńskiego. Autor zyskuje w ten sposób obiektywny mier­ nik rozwoju poszczególnych wytworów, co pozwala rozumieć kolejne fazy rozwoju wytworu jako kolejne fazy realizacji nadrzędnego celu kultury. Nadto, obserwując różnorodność form wytworów kulturowych, a przyjmując, że spełniają one jeden i ten sam cel, można stwierdzić, że w różny sposób przebiega realizacja głównego celu kultury, przez co różnice między wytworami kulturowymi i całymi ich działami jeszcze się uwypuklają. I tak wytwory techniki ułatwiają człowiekowi bezpośrednie takie lub inne oddziaływanie na zewnętrzny świat, wiedza umożliwia orientowa­ nie się w zjawiskach świata, organizacja społeczna zapewnia więź łączą13 14 1 3 1 4 Tenże, Tenże, Kultura Kultura ludowa..., t. I, s. 15. ludowa..., t. I I , cz. 1, s. 20. �92 ZOFIA SOKOLEWICZ cą jednostki w społeczeństwie, a religia i sztuka wzmacniają ludzką od­ porność duchową. Przy czym, ze względu na możność stosowania obiek­ tywnego kryterium celu, o technice, organizacji społecznej i wiedzy mo­ żna powiedzieć, że rozwijają się w sensie postępowym, podczas gdy w sprawach sztuki i religii brak jest obiektywnych mierników tego po­ stępu i opieramy się na subiektywnych ludzkich ocenach. Oceny te obiektywizują się w skali społeczeństwa i dzięki temu możemy o ca­ łości zjawisk religijnych i artystycznych powiedzieć, że realizują one podobny cel, jak inne działy kultury, niemniej jednak trudno jest, z bra­ k u owych kryteriów obiektywnych, tworzyć tu ewolucyjne szeregi roz­ wojowe. Na skutek więc wprowadzenia pojęcia celu i oceny sposobu reali­ zowania go przez różne działy kultury dochodzi do pewnego rozróżnie­ nia w tej harmonijnej całości. Jeśli początkowo kultura jawiła się jako rzeczywistość uporządkowana w postaci wytworów kulturowych i ich grup, to po uwzględnieniu cech specyficznych różnych działów zaryso­ wały się jak gdyby dwie rozwarstwiające ją płaszczyzny. Wśród etno­ grafów, którzy ten zabieg przeprowadzili przed Moszyńskim, należy w y ­ mienić Morgana . Podzielił on wszak k u l t u r ę na ciąg wynalazków i od­ kryć ewoluujących w postępie arytmetycznym i ciąg instytucji i idei ewoluujących w postępie geometrycznym. Nie wchodząc w szczegóły niezmiernie interesującej koncepcji Morgana trzeba podkreślić, że i je­ mu kultura jawiła się jako pewna całość, ale i on w drodze żmudnych badań doszedł do wniosku, że struktura samej materii narzuca w róż­ nych działach różne prawidłowości rozwoju i dlatego nie można jej roz­ ważać, jak gdyby wszystkie wytwory kultury miały jednakowe właści­ wości. W jego przypadku zapewne zdecydowane preferencje w bada­ niach struktur społecznych zdecydowały o podkreślaniu szczególnych właściwości tego działu. W każdym razie sam fakt poczynienia rozróż­ nienia wydaje się być istotny. Kultura jest więc tworem dynamicznym, rozwijającym się celowo w kierunku postępu, czyli coraz to skuteczniejszej ekspansji człowieka. Niezależnie jednak od twórczych, ludzkich jednostek, od ludzkich dróg i sposobów myślenia w rozwoju kultury obserwujemy określony mecha­ nizm. Każdy z wytworów kulturowych „miał jakiś określony punkt wyjścia w przestrzeni. Rozchodząc się stamtąd w różne strony świata jako fala kulturowa, ulegał rozwojowi, to znaczy rozmaitym przemia­ nom. Geograficzne zasięgi wszystkich faz tej zmienności, czyli faz roz­ wojowych, prawie nigdy nie zgadzają się ze sobą dokładnie, tam np. dokąd dotarła faza najstarsza lub jedna ze środkowych, niekoniecznie musiała dotrzeć najmłodsza itp. Innymi słowy, z upływem lat różnowieczne fazy danego wytworu ulegają niejako rozłożeniu w płaszczyźnie 15 L . H. M o r g a n , Społeczeństwo pierwotne, Warszawa 1888. �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 93 przestrzennej; t y m samym ich układ chronologiczny zostaje wymieniony na przestrzenny" . To twierdzenie Moszyńskiego jest w zasadzie k l u ­ czem do zrozumienia stosowanej przez niego metody. Jest to wszak mo­ delowo opisany mechanizm zamiany czasu w przestrzeń. Z tego wypły­ wają zasadnicze wskazania co do dalszego sposobu postępowania. 16 K I L K A U W A G O A D E K W A T N E J DO T E O R I I M E T O D Z I E Metoda ta w zasadzie została najdokładniej sformułowana przez Moszyńskiego zarówno w Człowieku , jak i w Oi sposobach badania kultury materialnej Prasłowian oraz, przede wszystkim, w Kulturze ludowej Słowian . Niemniej jednak, dla łatwiejszego osądzenia, w j a ­ k i m zakresie powinniśmy iść w dzisiejszych badaniach etnogenetycznych drogą wskazaną przez Moszyńskiego, przypomnę ją w k i l k u punktach: 1. Stosowana przez K . Moszyńskiego metoda jest połączeniem me­ tody analityczno-porównawczej i geograficznej. 2. Najmniejszą jednostką klasyfikacyjną jest wytwór kulturowy ro­ zumiany jako rozwiązanie przez człowieka wybranego, szczegółowego zadania. 3. Wytwory, nawet najprostsze posiadają własną wewnętrzną struk­ turę. 4. S t r u k t u r ę tę można odtworzyć przez porównanie wytworów tego samego typu (Moszyński przy prezentacji metody posługuje się przy­ kładem jarzem naszyjnych i legendy o świętym chodzącym po prośbie, ranionym w czoło i zalęgnięciu się pszczół w ranie ) , wyróżnianiu czę­ ści lub, jak w utworze słownym, wątków, powtarzających się i stano­ wiących stałą część wytworu, oddzieleniu części lub w ą t k ó w dodatko­ wych, wreszcie analizie tych części dodatkowych przez: a — ocenę ich technicznego rozwiązania ze względu na cel, do jakiego dany wytwór służy (por. jarzmo), b — odnalezienie w innych wytworach rozwiązań podobnych do zastosowanych w owych częściach dodatkowych wytworu (por. rozumowanie dotyczące brony laskowej i brony zwanej sukowatk ą ) albo podobnych w ą t k ó w do tych, które składają się na legendę (por. ww. legendę o świętym). Celem całej powyższej procedury jest uzyskanie odpowiedzi na pyta­ nie o genezę wytworu. Odpowiedź polega na określeniu najprostszych składowych danego wytworu i ewentualnej kolejności, w jakiej nakła17 18 19 2 0 2 1 1 8 1 7 1 8 1 9 2 0 2 1 M o s z y ń s k i , Kultura ludowa..., t. I , s. 17. T e n ż e , Człowiek..., s. 100 n. T e n ż e , O sposobach,..., s. 21 n. T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I , s. 16 n. T e n ż e , Człowiek..., s. 101 n. T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I , s. 193. �94 ZOFIA SOKOLEWICZ dając się jedna na drugą utworzyły wytwór kulturowy w tej postaci, w której wystąpił on w źródłach etnograficznych. Procedurę samą moż­ na zaś sprowadzić do dzielenia czynności wytworu na części składowe według kryterium treści (w legendzie) lub konstrukcji technicznej (jarzmo), porównanie z analogicznymi rozwiązaniami występującymi w innych wytworach (do czego innego służących^ lub z innymi rozwiąza­ niami występującymi w wytworach o t y m samym celu. Zważywszy, że przedmiotem analizy jest wytwór kulturowy lub grupa wytworów k u l ­ turowych, dzięki czemu mamy do czynienia ze stosunkowo małą ilością relacji (w porównaniu na przykład z ilością i różnorodnością relacji k u l ­ turowych występujących we wpółczesnych badaniach nad zmianą) po­ trzebny jest nam duży zbiór informacji, a to zwykle jest możliwe do uzyskania przy eksploracji pełnego zasięgu występowania danego.wy­ tworu kulturowego w świecie. Potrzeba uwzględnienia pełnego zasięgu badanego wytworu wynika również z przyjętego modelu rozchodzenia się wytworów kulturowych (teoria fal). W zasięgu t y m rozpatrując for­ my wytworu od centrum do peryferii mamy szansę na odnalezienie wszystkich form rozwojowych danego wytworu, aby przy wyzyskaniu wspomnianych materiałów porównawczych odtworzyć względną chrono­ logię i następstwo tych faz po sobie, a to jest przecież celem tej proce­ dury badawczej. Metoda geograficzna zasadza się na przyjęciu podobnego modelu roz­ woju kultury. Można by dodać, że sam Moszyński wiąże wspomniany model ze stosowaniem metody geograficznej, a nie analityczno-porównawczej. Jednakże we wstępie do t. I Kultury ludowej Słowian przed­ stawia go jako generalny model rozwoju k u l t u r y i nie wiąże go z żadną k o n k r e t n ą metodą, po drugie, w jego praktyce badawczej odnajdujemy założenie istnienia takiego właśnie mechanizmu rozwojowego w kwes­ tiach odnoszących się nie tylko do problemów rozwiązywanych za pomo­ cą metody geograficznej . Przedmiotem analizy w przypadku metody geograficznej jest nie tyle „treściowy" rozbiór wytworu prowadzący do wyodrębnienia jego składo­ wych i poszukiwania dla nich odpowiedników w innych wytworach lub odmiennych rozwiązań w wytworach tego samego typu, ale przestrzeń, a ściślej kształt przestrzeni, którą interesujący nas w y t w ó r tworzy. O ile w rozumieniu metody geograficznej jako zasady porównywania wytworu z elementami fizycznego ukształtowania przestrzeni wydaje się iść Moszyński za popularnymi ujęciami antropogeograficznymi, o tyle w propozycji analizy kształtu przestrzeni (zasięgu wytworu) należy go 22 2S 24 2 2 2 8 2 4 T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I. s. 16 n. T e n ż e, O sposobach..., s. 24 n. T e n ż e , op. cii., s. 29. �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 95 uznać za poprzednika pewnego typu metod sformalizowanych wywodzą­ cych się z matematyki, a stosowanych dziś jako novum . Zasada zasięgów o charakterze zwartym, przerywanym i rozproszo­ nym wywodzi się zapewne ze szkoły kulturowo-historycznej i pierw­ szych podręczników metodyki etnografii . Charakter zasięgu zależał zdaniem Schmidta, Graebnera od sposobu rozchodzenia się (dyfuzji) w y ­ tworu kulturowego i jego dawności oraz ciągłości. Wskaźnikowość kształtu zasięgów wspomnianych potwierdzają zresztą dziś dane wynika­ jące ze stosowania metod f o r m a l n y c h . Przyjęcie tego samego stano­ wiska przez Moszyńskiego świadczyć może również, że spodziewane w y ­ n i k i związane z wartością analiz przestrzennych dla rekonstrukcji roz­ woju kultury człowieka nie zamykają się w granicach jednego tylko kierunku w etnologii. Zasługą natomiast Moszyńskiego jest dalszy krok na drodze analiz przestrzennych i wyodrębnienie typu zasięgu centralnego i krawędzio­ wego lub peryferycznego'. Jest to ustalenie będące dalszą konsekwencją przyjętych założeń i zasad badawczych, należałoby określić je w kate­ goriach odkrycia naukowego. Stanowi ono syntezę rezultatów ogromnej ilości kartogramów i zauważenia charakteryzującej je prawidłowości, że zasięgi typu centralnego przemawiają za młodszym wiekiem w y t w o r u kulturowego, zasięgi typu krawędziowego — za wiekiem starszym. Stosowanie metody geograficznej wiąże się z koniecznością operowa­ nia dużą przestrzenią. Jedynie ona zapewnia badaczowi odpowiednią perspektywę (i podobnie do prawa wielkich liczb), uwalnia go od infor­ macji stanowiących zakłócenie prawidłowości leżącej u podstaw rozwoju. 2S 2e 27 UJĘCIE C Z A S U I P R Z E S T R Z E N I W P R A C A C H MOSZYŃSKIEGO Przestrzeń jest kategorią, która jest badaczowi niejako dana. W y ­ twory, których istnienie odnotowują źródła, występują zawsze w o k r e ś ­ lonych punktach przestrzeni. Grupy wytworów tworzą płaszczyzny — zasięgi. Przestrzeń ta jest w pierwszym momencie płaska, jednowymia­ rowa. Jest ona empirycznie stwierdzaną właściwością wytworów. Jest 2 5 A. G ó r a l s k i , Semideterministyczny model zmienności resu i jego aplikacje historyczne, [w:] J . L e s k i e w i c z o w a (red.), Historia i nowoczesność. Problemy unowocześniania metodologii i warsztatu badawczego historyka, Wrocław—Kra­ ków—Warszawa 1974. F . G r a ě b n e r , Methode der Ethnologie, Heidelberg 1911; W. S c h m i d t , Handbuch der Methode der Kulturhistorischen Ethnologie, Munster (Westf.) 1937; P. R a d i n, The method and the theory in ethnology, New York—London 1933. Z. S o k o l e w i c z , A. G ó r a l s k i , Statystyczne metody weryfikacji wniosków płynących z etnograficznych skartowań o związkach między elementami kultury, na przykładzie Atlas Africanus L . Frobeniusa (w druku, „Afričana B u l ­ letin"). Por. też: G ó r a l s k i , op. cit. 2 8 2 7 �96 ZOFIA SOKOLEWICZ to z reguły przestrzeń duża, a etnografia czy etnologia ujmowana jako nauka o kulturze rozumianej jako zbiór czy system wytworów jest nau­ ką dużych przestrzeni. Wszelkie rozwiązania mogą następować tylko drogą analiz zjawisk występujących w dużej przestrzeni. Duża prze­ strzeń w etnologii spełnia też funkcję, jaką u historyków pełni czas — daje dystans do zjawisk badanych, pozwala je lepiej zobaczyć, skupić się na nich z odrzuceniem zakłócających nasze badania informacji . Analizy przestrzenne mają też, i to zarówno w wypadku metody analityczno-porównawczej jak i geograficznej, zasadnicze znaczenie dla weryfikacji źródeł. Cechą przecież etnologii, czyli badań kultury w du­ żej przestrzeni, jest to, że weryfikacja źródeł dokonuje się w czasie analizy, a nie poprzedza j e j , tak jak to ma miejsce u h i s t o r y k ó w . Takie postępowanie w przypadku analiz małych obszarów jest niemoż­ liwe i dlatego słusznie zastępowane jest zasadami weryfikacji stosowa­ nymi przez historyków przy założeniu, że nie ma większych istotnych różnic między źródłem historycznym a etnograficznym, będącym tylko odmianą szerszej kategorii źródeł historycznych . Istotną cechą wiążącą kulturę z przestrzenią jest założenie, że w y ­ twory kulturowe przenoszone w różny sposób przez ludzi układają się w przestrzeni w sposób odbijający regularność tych ruchów. Kolejne ruchy pozostawiają po sobie ślady w postaci kształtu zasięgu danego wytworu. Przestrzeń nie jest zajmowana przez człowieka w sposób cha­ otyczny, lecz zgodnie z pewnymi regułami łatwości, możliwości, korzyś­ ci. Skoro pierwotne przesunięcia nie są przypadkowe, to i rezultat ich, odwzorowany w przestrzeni, musi odbijać te prawidłowości. Do czło­ wieka należy więc analiza przestrzennych układów po to, aby odczytać to co się zdarzyło, ale również i po to, by owe prawidłowości rządzące ruchami człowieka sprawdzić i sformułować. 28 29 30 O ile przestrzeń jest nam dana i zarysowuje się w miarę poszukiwań prostych źródłowych, o tyle czas jest w etnologii wartością poszukiwaną. W ujęciu Moszyńskiego czas jest odmianą przestrzeni. Przekonanie to dzieli Moszyński nie tylko z pozytywistami, nie tylko z większością chyba mitologii społeczeństw tak zwanych prymitywnych, ale i ze współ­ czesną nauką. Dotyczy to tylko czasu długiego, kategorii nazwanej przez h i s t o r y k ó w , ale znacznie rzadziej przez nich używanej. W ujęciu M o ­ szyńskiego wielkość czasu odpowiada wymiarowi przestrzeni i jest to słuszne, skoro są to kategorie rozdzielające się w miarę zmniejszania 31 8 8 N. А. В r i n g e u s, Krytyka źródeł w badaniach etnologicznych, „Etnografia Polska", t. 21: 1977, z. 1. M o s z y ń s k i , O sposobach..., s. 216 п., bardzo dokładnie w y j a ś n i a wspo­ m n i a n ą kwestię. K . D o b r o w o l s k i , Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław— Warszawa—Kraków 1966, s. 53 n. Por. też M o s z y ń s k i , O sposobach..., s. 216 n. F . В r a u d e 1, Historia i trwanie, Warszawa 1971. я 8 0 3 1 �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 97 dystansu między nimi a przedmiotem, a zbiegające się w miarę oddala­ nia od niego i wyrażające w identyczny sposób istnienia wytworów k u l ­ turowych i całej kultury. J E S Z C Z E R A Z O POJĘCIU W Y T W O R U K U L T U R O W E G O ' Rozważania na temat sposobu ujęcia przestrzeni i czasu w teorii Mo­ szyńskiego rzucają dodatkowe światło na pojęcie wytworu kulturowego. Powstaje pytanie o kategorie informacji uzyskiwane przez nas w dro­ dze analizy. Po pierwsze, wytwór kulturowy analizowany i porówny­ wany z innymi wytworami w przestrzeni informuje nas o sposobie m y ­ ślenia człowieka, k t ó r y go stworzył i zmieniał, o wielu ludziach, którzy się do tego przyczynili. Zawężenie jednak analizy do samego wytworu powoduje, że staramy się drogą różnego przegrupowywania składowych danego wytworu uzyskać informacje o nim samym. Jak to Moszyński określa w Kulturze ludowej Słowian , odsłaniamy tendencję rozwojową danego wytworu, nadaną m u niejako przez pierwszego twórcę w mo­ mencie genezy (tworzenia) i tkwiącą w układzie relacji między jego wewnętrznymi składowymi. Po drugie, wytwór informuje nas o kontaktach zachodzących za jego pośrednictwem z różnymi ludźmi. Kontakty te są bardzo różnorodne i nie zawsze dadzą się odczytać z analizy formy przestrzeni. Ważna jest jednak sprawa samej informacji o przesunięciu się grupy ludzkiej lub o możliwości zaistnienia kontaktu między różnymi grupami. Ta arcyciekawa sprawa wymaga jeszcze dalszych przemyśleń. Obecnie skłania­ łabym się do sądu, że obie omawiane sytuacje rozgrywają się jak gdyby na dwu odmiennych płaszczyznach. Otóż w sytuacji pierwszej etnolog analizujący wytwór znajduje się z natury rzeczy w sytuacji zewnętrznej w stosunku do pierwotnej relacji wyrażanej przez wytwór, relacji m i ę ­ dzy wytworem a twórcą. Ma jednak mimo tej pozycji szansę na dojście do przypadków jednostkowych i odkrycie stosunku twórcy do wytworu, jego sposobu rozumienia wytworu, mówienia o nim, przejścia z pozycji obiektywnych na subiektywne i prześledzenie ich obiektywizowania się. W drugim natomiast przypadku etnograf przez cały czas pozostaje w stosunku niejako zewnętrznym do badanego przedmiotu, bez szans na zajęcie miejsca w w e w n ę t r z n y m obwodzie i , jeżeli nie zajęcia, to przy­ bliżenia się ck> miejsca zajmowanego przez twórcę. Na rysującą się w dużej przestrzeni perspektywę kultury etnograf patrzy z pozycji ze­ wnętrznych. Inna pozycja jest niemożliwa. Przedmiotem oglądu są t u bowiem skutki działań konkretnych ludzi, które wykraczają poza moż­ liwość kontroli z ich strony, a nawet czasami wiedzy. Mówiąc o zróżni­ cowaniu oglądanym z tej perspektywy etnograf posługuje się językiem 32 Moszyński, Kultura 7 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , ludowa..., t. I, s. 191. z. 2 �98 ZOFIA SOKOLEWICZ teorii naukowej z niewielką możliwością posługiwania się językiem ludzi, którzy wpłynęli swymi działaniami na uformowanie się takiego a nie innego zasięgu badanych wytworów i bez możności, a może w t y m przy­ padku i potrzeby, dojścia do ustalenia odbicia tego zróżnicowania w świadomości ludzkiej. Tak więc w sposobie ujęcia Moszyńskiego wytwór, grupy wytworów, ich zasięgi, zwłaszcza w przypadku drugim, należą do języka etnografii, etnologii i posiadają znaczenie dla etnografów. Są istotne dla sposobu komunikowania się etnografów, a nie naszych informatorów. *To co zy­ skujemy na perspektywie przestrzennej to — może zresztą nie całkiem, rachunek naukowy korzyści jest t u bardzo złożony — tracimy na nie­ możności odwoływania się do danych świadomości. Nie można oglądać wytworu kulturowego ustawiając się w pozycji wewnętrznej i zewnę­ trznej jednocześnie. I ta sprawa przesądza o niemożności pogodzenia tez Moszyńskiego z tezami kierunków relatywistycznych i o koniecz­ ności założenia przez niego istnienia uniwersaliów w kulturze człowieka i praw rządzących rozwojem całej kultury. T E O R I A E T N O S U K A Z I M I E R Z A MOSZYŃSKIEGO PO R A Z D R U G I Wydaje się, że to co zostało powiedziane wystarcza do wyjaśnienia stosunku Moszyńskiego do badań etnogenetycznych. Przede wszystkim jasne się staje, że nie interesują go procesy etniczne w całości, choć procesy etnogenetyczne są tylko szczególnym przypadkiem procesów et­ nicznych. Etnogeneza znajduje się w centrum jego zainteresowań, po­ nieważ zasadnicze znaczenie przypisuje badaniu genezy wytworów k u l ­ turowych i genezy kultury ludów. Geneza jakiegoś zjawiska zawiera w sobie jakby zapowiedź jego dalszego rozwoju, stąd jest najbardziej obiecująca w informacje o całości. W ujęciu Moszyńskiego problem etnogenezy można sformułować jako ustalenie genealogii, to jest stopnia związku pokrewieństwa między grupami ludzkimi konstytuującymi badany etnos lub grupę etnosów. Wyróżnione przez Moszyńskiego mechanizmy rozwoju kultury wpływa­ jące na obraz kultury poszczególnych grup etnicznych mają charakter bądź endogenny i związane są z trwałością substrátu etnicznego, bądź egzogenny i związane są z migracjami i różnego rodzaju kontaktami z innymi grupami. Ustalenie związku między grupą konstytuującą kon­ tynuację a migrującymi jest najtrudniejszym do przezwyciężenia punk­ tem w badaniach etnogenetycznych. Znaczenie tego podkreśla Moszyń­ ski w pierwszym szerszym studium na temat praojczyzny S ł o w i a n . Uszło ono naszej uwagi ze względu zapewne na założoną w nim teorię s3 3 8 K. M o s z y ń s k i , K r a k ó w 1925, s. 105. Badania nad pochodzeniem i pierwotną kulturą Słowian, �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 99 antropogeograficzną, nie do przyjęcia w dniu dzisiejszym, jak i wątłość argumentacji o naszym pokrewieństwie azjatyckim, nie popartej dalszy­ m i studiami. Zawiera ono jednak do dziś interesujące uwagi metodo­ logiczne, a i sama koncepcja pokrewieństwa azjatyckiego Słowian za­ sługiwałaby na baczniejsze spojrzenie. Zwraca w niej mianowicie Mo­ szyński uwagę na dynamiczny charakter etnosu, na stałą reorganizację jego członów składowych i podkreśla konieczność rekonstrukcji tego dynamicznego, zmieniającego się stanu rzeczy. W cytowanej uprzednio definicji grupy etnicznej uderzają co naj­ mniej dwie informacje. 1. Moszyński pomija cechy antropologiczne jako pomocne przy okre­ ślaniu etnosu, nie zwraca na nie uwagi nawet wtedy, gdy pisze o owym zmieniającym się substracie ludzkim. Natomiast sposób, w jaki przy­ tacza w Człowieku informacje o zróżnicowaniu fizycznym ludzkości posługując się klasyfikacją Eickstedta, świadczy chyba po prostu o chęci przedstawienia fizycznego wyglądu twórców kultury. Podkreśla wielkie zróżnicowanie ras świata, nie mogąc znaleźć żadnej grupy, która by nie krzyżowała się z innymi i pozostawała w stanie czystym. Nie sądzę jednak, by interesowały go skutki pewnych mechanizmów kulturowych dla zróżnicowania ludzkości i by na podstawie tego zróżnicowania w y ­ ciągał wnioski dotyczące kontaktowania się między nimi. Za Eickstedtem rozumie rasę w sposób geograficzny i nie wprowadza jej jako czynnika aktywnie formującego kulturę. Podobnie czyni zresztą w przypadku studiów etnogenetycznych nad Słowianami. Być może sądzi, że zróżni­ cowanie językowe, które wielokrotnie nie pokrywa się z kulturowym, oraz geograficzne, stanowią wystarczającą trudność do pokonania w ana­ lizach etnograficznych, że nie trzeba jej powiększać przez wprowadza­ nie dodatkowego układu różnicującego. A może sądził, że zróżnicowanie językowe jest najpewniejszym układem odniesienia dla kultury? W każ­ dym razie pominięcie elementu rasy w definicji grupy etnicznej jest charakterystyczne dla postawy Moszyńskiego. 2. Wymieniając kilka cech charakterystycznych dla grupy etnicznej zakłada, że nie wszystkie muszą wystąpić razem. Wyraża w t y m prze­ konanie o wspomnianej wyżej dynamice grup etnicznych i t y m samym zmianie charakteru jej cech. Charakterystyczne jest ustawienie na pierwszym miejscu języka jako cechy wyróżniającej. Jest to zgodne z jego wielokrotnie powtarzanym twierdzeniem, że język jest najściślej­ szym kryterium wyróżniającym grupę oraz że wychodząc w badaniach nad etnogenezą od podziałów językowych można skutecznie czerpać ze wskazówek językoznawstwa w szczegółowych analizach wytworów i grup wytworów kulturowych. Dalsze cechy wymienione przez Moszyńskiego jako wyróżniki grupy etnicznej to odrębna nazwa w ustach własnych 34 Tenże, Człowiek..., s. 376 n. �100 ZOFIA SOKOLEWICZ lub co najmniej w ustach grup sąsiednich czy geograficznie pobliskich. Jest to jedno z częściej używanych w etnografii, ale mało ścisłych k r y ­ teriów, wiadomo bowiem, że nazwy te mają charakter niejednokrotnie lokalny, obejmują niewielkie grupy stanowiące podgrupy większych grup etnicznych, zakres wiedzy ich członków o sąsiadach może być bardzo mały a izolacja, w jakiej się znajdują, może być okresowa i w zasadzie, czego mamy wiele dowodów na przykład w Afryce, odrębną nazwę może mieć nawet ród czy grupa rodów okresowo oderwanych od większej grupy etnicznej . Nie odmawiam t u użyteczności tego wyróżnika, ale należy posługiwać się nim bardzo ostrożnie i wyłącznie w konfrontacji z wyróżnikiem pierwszym to jest językiem. Jako kryterium czwarte wyróżnienia grupy etnicznej przyjmuje Mo­ szyński „mniej lub bardziej swoistą k u l t u r ę " . Ten wskaźnik należy przyjąć z zastrzeżeniem poczynionym przez Moszyńskiego, że aczkolwiek można pisać i mówić o kulturze jako zbiorze pewnych wytworów cha­ rakterystycznych dla grupy ludzi posługujących się pewnym językiem i posiadających wspólną nazwę, to nie można rozumować w sposób nie­ jako odwrotny, to znaczy charakteryzować znanego im wytworu w ka­ tegoriach etnicznych, przypisując mu, jak to krytycznie zauważa Mo­ szyński, „etykietki irańskie" i i n n e . W całej Kulturze ludowej Słowian Moszyński unika określenia wytworów bliższymi nazwami etnicznymi. Przy omawianiu np. jarzm przypomina krytycznie, że R. Braungart określa jarzmo podgardlicowe słowiańskim, sam nigdy się t ą nazwą nie posługuje . Pozostaje jeszcze do omówienia trzecia wymieniona przez Moszyń­ skiego cecha grupy etnicznej, a mianowicie „poczucia pewnej bliskości łączącej jej członków, k t ó r e m u jako negatyw odpowiada poczucie obcości w stosunku do analogicznych grup i n n y c h " . Włączenie tej cechy do definicji grupy etnicznej budzi pewne zdziwienie, gdyż psuje ona har­ monię jednorodności pozostałych kryteriów. O ile poprzednio wymienio­ ne cechy dotyczyły obiektywnej sfery rzeczywistości i stwierdzane były przez etnografa przyglądającego się danej grupie etnicznej z tej per­ spektywy, jaką dają liczne źródła, o tyle wspomniany punkt trzeci do­ tyczy świadomości ludzkiej, czynnika subiektywnego i stanowiącego jak­ by wewnętrzne kryterium wyróżnienia grupy. Na podstawie pierwszych trzech kryteriów etnograf wyróżnia grupę z pozycji całego swego nie tyle społecznego — jako członka grupy, ale naukowego doświadczenia, z pozycji kogoś, kto stoi na zewnątrz grupy i jest w stanie objąć ją t y m doświadczeniem w całości. Nie jest to możliwe w przypadku, gdyby był 35 8e S7 s8 8 5 G. P. M u r d о с к, Africa, its peoples and their culture history, New York— Toronto 1959, indeks. M o s z y ń s k i , Kultura ludowa..., t. 1, s. 8. T e n ż e , op. cit., s. 666. T e n ż e , Człowiek..., s. 3. 3 4 3 7 3 8 �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA 101 MOSZYŃSKIEGO tylko członkiem społeczności, gdyż zakresy doświadczenia społecznego członków grupy etnicznej z reguły nie obejmują całości grupy . A właś­ nie wspomniane trzecie kryterium pozwala na wyróżnienie grupy et­ nicznej z pozycji członka grupy, z pozycji wewnętrznej w stosunku do niej. Zapewne istnieją możliwości obiektywne stwierdzenia, również i z punktu widzenia etnografa stojącego na zewnątrz grupy, w czym wyraża się poczucie wspólnoty grupy. Jak na razie jednak nie wycho­ dzimy w tej kwestii poza sprawę stereotypów, badania zakresów do­ świadczenia społecznego i badania wskaźnikowości cech wspomnianych przez informatorów, jako różniących ich w stosunku do s ą s i a d ó w . Nie ulega wątpliwości, że włączenie do definicji cech leżących w zdecydo­ wanie różnych płaszczyznach epistemologicznych i wymagających sto­ sowania odrębnego języka teoretycznego zakłóca klarowność teorii Mo­ szyńskiego. Być może, że element ten uznał za istotny po badaniach Józefa Obrębskiego i jego pracach o Polesiu . Obserwacje i propozycje Obrębskiego w tej kwestii są niewątpliwie ważne. Mam jednak wątpli­ wości, czy dadzą się wyrazić w języku zaproponowanym przez Moszyń­ skiego i czy są niezbędne do realizacji celu, jaki sobie postawił. Co stanowiło bowiem cel w badaniach nad etnogenezą Słowian? Ba­ dania genezy wybranego ludu to wszak nie to samo co badanie wytworu kulturowego. W t y m ostatnim przypadku badanie genezy oznacza dojście do istoty zjawiska, odszyfrowanie treści owego pierwotnego zadania, któ­ re człowiek sformułował w jakimś momencie swego życia, nieraz w od­ ległej przeszłości. Pojęcie ludu jest, jak wskazywał sam Moszyński, dy­ namiczne i zmienne. Procesy etniczne polegają na stałym oddzielaniu się od siebie i łączeniu grup. Prasłowianie — to jakby etap w dziejach indoeuropejskiej rodziny językowej. Określenie ich cech charakterystycz­ nych to przecież tylko opis jednego z etapów stawania się grup etnicz­ nych, w t y m przypadku historycznie nam bliskiej. W praktyce badawczej Moszyński przypisywał wielkie znaczenie j ę ­ zykoznawstwu historycznemu. Jego zdaniem podstawowym wyróżnikiem grupy etnicznej jest wszak język, on jest wskaźnikiem najdoskonalszym 39 40 4 1 8 9 Uogólnienie dotyczy kultur ludowych tak zwanych prymitywnych, dlatego nie w ł ą c z a m do rozważań sprawy inteligencji, jako warstwy tę właśnie funkcję mediacyjną między innymi klasami i warstwami spełniającej. Z. S o k o l e w i c z , Zróżnicowanie etnograficzne Polski w świetle teorii K. Moszyńskiego, referat n a . 50 Walnym Zjeździe P T L we Wrocławiu we w r z e ś ­ niu 1975 r. Świadczy to skądinąd o wielkiej otwartości Moszyńskiego na nowe teorie. Nie jest to jedyny przykład. Innym może być posłużenie się filozofią Bergsona i psychologią do w y j a ś n i e n i a kwestii kultury duchowej, nie dających się w pełni wyjaśnić poprzez jego w ł a s n ą teorię. Moszyński n i e w ą t p l i w i e musiał zdawać sobie sprawę z wagi badań nad świadomością wspólnoty etnicznej, nie miał jednak dla nich miejsca w stworzonej przez siebie teorii i stąd wprowadzenie tego elementu do definicji mogło być koncesją na rzecz jeszcze nierozwiązanej sprawy. 4 0 4 1 �102 ZOFIA SOKOLEWICZ istnienia potencjalnej wspólnoty ludzi mogących się ze sobą komuniko­ wać . I choć od czasów Moszyńskiego w badaniach etnograficznych w y ­ kryto i opisano wiele systemów niewerbalnego porozumiewania się, to jednak język, rozumiejąc go szeroko, nie tylko jako zdolność wypowia­ dania słów, ale i system porządkujący nasze myślenie, nie stracił na znaczeniu jako złożony podsystem kulturowy pozwalający na wykreśle­ nie w teorii, a i w praktyce, granic między ludźmi bliższymi sobie właśnie ze względu na możność owego porozumienia się i łączności. K. Moszyński przyjmuje, że języki „łatwo mieszają się" i powołuje się w swym Pierwotnym zasiągu jązyka prasłowiańskiego na nawiązującą do koncepcji J. Baudouina de Courtenay tezę T. Lehra-Spławińskiego, że język prasłowiański jest stopem różnych j ę z y k ó w . Mimo jednak tej cechy może on stanowić niejako ramy kultury grup mówiących w y ­ różnionymi językami, ramy, które z kolei wypełnia archeolog i etnograf. I aczkolwiek zasięgi grup wytworów kulturowych, konstytuujących k u l ­ t u r ę badanej grupy etnicznej w jej morfologicznym kształcie, nie pokry­ wają się z zasięgami języków, to jednak kultura nie daje tak dobrych wskaźników odrębności jak język Z tego zresztą wynika tak ener­ giczne odrzucanie przez Moszyńskiego etykietek przydawanych wytwo­ rom kultury jako „fińskim, irańskim, słowiańskim" . Tak więc w tej koncepcji Moszyńskiego odnosimy dane etnograficzne do systemów językowych. Kultura uzyskuje sens etniczny dopiero przez odniesienie jej do języka, najdoskonalszego wskaźnika odrębności grupy. Nie jest to oczywiście jedyne wyjaśnienie k u l t u r y przyjęte przez M o ­ szyńskiego, ale jedyne wyjaśniające jej sens etniczny. Ale każdy etnos, nawet najbardziej dynamicznie traktowany, można uchwycić w momencie stabilizacji i napełnić go treścią kulturową. I to należy do obowiązków m. i n . etnografa. I tak zadaniem etnografii sło­ wiańskiej w badaniach procesów etnogenetycznych w świetle ogólnej teorii kultury K . Moszyńskiego jest, jak on sam pisze, „próba analizy nawarstwień kultury ludowej Słowian z punktu widzenia ich względnej chronologii" i następnie odsłanianie kolejnych warstw, aby dojść do wypełnienia treścią kulturową tego zespołu, który określa mianem Protosłowian (do n.e.) i Prasłowian (od I w. n.e. do momentu wyjścia na południe). Jest to więc cel szczegółowy w stosunku do tego, który od samego początku fascynował Moszyńskiego, czyli badanie człowieka, do czego chyba nieprzypadkowo powraca we wstępach do kolejnych tomów Kultury ludowej Słowian. 4 2 43 46 46 4 2 4 3 M o s z y ń s k i , Pierwotny zasięg języka prasłowiańskiego, T. L e h r - S p ł a w i ń s k i , O pochodzeniu i praojczyźnie 1946. 4 4 4 5 4 6 M o s z y ń s k i , Pierwotny zasięg..., s. 12-13. T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I, s. 8. T e n ż e , op. ci(., s. 16; t e n ż e , Pierwotny zasięg..., s. 12-13. s. 12 n. Słowian, Poznań �TEORIA KULTURY K I L K A UWAG KAZIMIERZA 103 MOSZYŃSKIEGO OGÓLNOMETODOLOGICZNYCH Przed próbą wyciągnięcia wniosków, jakie wynikają z teorii Moszyń­ skiego dla ustawienia dzisiejszych badań etnograficznych w zakresie etnogenezy, wypada poczynić kilka uwag na temat epistemologicznych, a nawet ontologicznych aspektów jego teorii. Niewiele miejsca t y m spra­ wom poświęcano dotychczas z wielką chyba szkodą dla zrozumienia całości stworzonej przez niego teorii. Poniżej spróbuję wymienić kilka wstępnych, wymagających dalszego rozpracowania, kwestii. Epoka, środowisko, wykształcenie uczyniły z Moszyńskiego pozyty­ wistę w sensie przede wszystkim epistemologicznym. Nie ma w jego pracach bezpośrednich deklaracji na tematy filozoficzne . Natomiast materiału do wnioskowania o poglądach filozoficznych Moszyńskiego do­ starcza przede wszystkim Kultura ludowa Słowian. Według deklaracji autora dzieło to ma „... przede wszystkim służyć jako uporządkowany materiał... Dążyłem do tego, aby każdy, kto weźmie ją za podstawę, miał całą swobodę w gruntowaniu własnych w n i o s k ó w " . Tej znamiennej deklaracji winniśmy uwagę z k i l k u powodów. Wyraża ona przekonanie autora, że dzięki naukowym metodom istnieje możliwość dojścia do fak­ tów składających się na rzeczywistość. Fakty te to w dziedzinie kultury wytwory kulturowe, rezultat działalności człowieka, wyrażające każdo­ razowo jego twórczy stosunek do tejże rzeczywistości. W ujęciu Mo­ szyńskiego fakty kulturowe w postaci wytworów kulturowych, będąc przetworzeniem przez człowieka rzeczywistości, stają się niezależną od niego rzeczywistością, posiadają swój wymiar ontologiczny. W nich sa­ mych t k w i informacja o ich istocie, czyli pośrednio o człowieku. Budowana przez Moszyńskiego teoria jest zależna od faktów, wynika z nich. W teorii nie może znaleźć się nic, czego nie byłoby w faktach . Teoria jest wnioskowaniem z faktów i zależy od wielu czynników, w tym subiektywnych. W wyprowadzaniu teorii można się pomylić, jest ona drugorzędna w stosunku do faktów. Natomiast w porządkowaniu ma­ teriału do teorii, w porządkowaniu istniejących faktów, nie można się pomylić. I dlatego tak wiele uwagi poświęca Moszyński weryfikacji ź r ó d e ł , ich systematyzowaniu, oddzielaniu tego, co do typu i zasięgu należy, a co należy odrzucić . Większość jego zabiegów dotyczy pre­ parowania faktów i przedstawiania ich w takim porządku, w jakim występują w ewolucji myśli ludzkiej. 47 48 49 50 51 52 4 7 T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I, s. 8. Moszyński, Człowiek..., s. 66. Postępowanie Moszyńskiego można by określić jako zgodne z pozytywistycznym modelem nauki. Niemniej jednak wydaje się, że on sam nie zaliczał siebie do tego grona. T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I, s. 7. T e n ż e , Kultura ludowa..., t. I, s. 8. T e n ż e, O sposobach badania..., s. 216. T e n ż e , op. cit., s. 216 n. 4 8 4 9 5 0 5 1 M �104 ZOFIA SOKOLEWICZ W wielkim nacisku na systematykę przypomina Moszyński przyrod­ nika budującego obiektywny gmach wiedzy. I w rzeczy samej jego na­ uka o kulturze przypomina naukę przyrodniczą w sposobie traktowa­ nia faktów i w sposobie budowania teorii. W sposobie budowania sys­ tematyki Moszyński przypomina innego, wielkiego systematyka tych cza­ sów, funkcjonalistę A. TA. Radcliffe-Browna, pracującego co prawda w dziedzinie struktur społecznych i lekceważącego, a nawet potępiają­ cego, problematykę historyczną w k u l t u r z e . W sposobie jednak trak­ towania nauki o kulturze jako nauki przyrodniczej i w sposobie jej bu­ dowania, w stosunku do tego co nazywali rzeczywistością i faktem spo­ łecznym, są obydwaj bardzo podobni. I obaj dążą do formułowania praw kultury. Jak dochodzi do praw Moszyński i jakie formułuje prawa? Otóż znamienną jest rzeczą, że nastawiony na tak drobiazgowe i pedantyczne zbieractwo uczony, stawiający sobie za cel pośredni (cel niemalże his­ toryczny) odkrycie zrębu kultury archaicznej Prasłowian, dochodzi do wniosków o charakterze ściśle ogólnym. Takimi wnioskami mającymi status praw są charakterystyki zasięgów, w t y m przynajmniej jedno prawo, o rozkładzie elementów starszych na krawędziach rozproszonego zasięgu, przez niego samego zostało sformułowane . Do sformułowania tych praw Moszyński doszedł w w y n i k u analizy wielkiej ilości kartogramów, drogą, najkrócej mówiąc — indukcyjną. Występują jednak w je­ go pracach i inne prawa, wydedukowane z podobieństw między językiem (jako częścią kultury) a kulturą, a sformułowane swego czasu przez językoznawców, jak na przykład teoria falowego rozprzestrzeniania się języka. Prawo to w obrębie teorii Moszyńskiego ma odmienną pozycję od prawa rozkładu cech starszych i młodszych, jest niejako wydeduko­ wane i przeniesione z językoznawstwa. Te prawa wyjaśniają poszcze­ gólne formy zasięgów, a nieraz i pozycję w y t w o r u kulturowego w obrę­ bie zasięgu. Wnioski płynące z posłużenia się takim prawem przy wyjaś­ nianiu charakteru zasięgu mogą być zweryfikowane historycznie za po­ średnictwem innych źródeł. W ten sposób spełnia się wymaganie teorii nauki, że jej twierdzenia mogą być sprawdzone przez innych badaczy, każdy bowiem może powtórzyć, sprawdzić każdy kartogram i jego pod­ stawę, a dalej może sprawdzić wnioski przez odnalezienie w terenie w y t w o r ó w kulturowych, na których istnienie wskazuje wnioskowanie, przez sięgnięcie do innych źródeł, przez wyjaśnienie zakłócenia kształtu zasięgu wypadkami historycznymi . 53 5 i 65 5 3 A. R. R a d c l i f f e - B r o w n , D. F o r d e (eds), African Systems of kinship and marriage, introduction, s. 2 п., London—New York—Toronto 1956. Por. Z. S o k o l e w i c z , A. G ó r a l s k i , referat na konferencji op. cit., oraz J . K l i m a s z e w s k a , К. Moszyński badacz i nauczyciel, [w:] К. Moszyński, życie i twórczość, Wrocław—Warszawa—Kraków—Gdańsk 1976, s. 23. M o s z y ń s k i , Kultura ludowa..., t. I , s. 7 n. 5 4 5 5 �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 105 Moszyński był również człowiekiem swej epoki, gdy twierdził, że aby poznać cokolwiek, trzeba poznać genezę zjawiska, aby poznać k u l ­ t u r ę , należy poznać jej genezę. Stąd badanie wytworów od strony ich powstania i ich rozwoju. Można by się zastanowić, dlaczego Moszyński, tak uważny na wszel­ kie nowości w nauce, nie wprowadził do rozważań za Durkheimem, Maussem czy Malinowskim pojęcia faktu kulturowego lub kulturowego kontekstu. Wydaje się, sądząc z jego stosunku do innych kierunków w etnologii, że te sprawy jeszcze były poza sferą jego zainteresowań a proponowane przez niego metody, choćby na skutek odmienności w traktowaniu czasu i przestrzeni, nie nadawały się do ujęć kontekstu czy całości kulturowej tak, jak proponował funkcjonalizm (pomijam t u pojęcie całościowego faktu społecznego w rozumieniu C. Lévi-Straussa). Zamiast tego jednak budował Moszyński zbiór faktów mający być pod­ stawą obiektywnego wnioskowania. Pisał: „...ujmiemy na razie kulturę jako prostą, mechaniczną sumę wytworów i każdy z nich będziemy ba­ dać oddzielnie" . Ta deklaracja to przecież nie deklaracja przeciwna lub zgodna z systemowością. To określenie etapu badań i założenie o charakterze heurystycznym, Ono pozwala mu się skupić na wydobyciu informacji z samego wytworu. Podobne znaczenie epistemologiczne ma w gruncie rzeczy zawężenie się do kultury Słowian. Była to propozycja opisu kultury grupy języko­ wej słowiańskiej, choć taka kultura nie istniała. Istniał tylko w pewnej epoce zbiór cech kulturowych charakterystycznych dla ludzi mówiących językami słowiańskimi. Idąc ich śladami można było formułować prawa genezy i rozwoju kultury. Moszyński nie był historykiem kultury Sło­ wiańszczyzny tylko etnologiem, to znaczy, że kultura ta była dla niego wybranym przypadkiem, na podstawie którego mógł wnosić o kulturze człowieka. W Człowieku pisze, że w celu wykrycia regularności czy praw rządzących życiem i rozwojem kultury nie trzeba badać wszyst­ kich kultur, wszystkich wytworów w ich wszelkich układach i związ­ kach. Pisze: „Jak geolog nie potrzebuje zapuszczać sondy co milimetr, by gruntownie poznać budowę danej okolicy, tak i etnolog może poprze­ stać na pewnej tylko, obfitej, ale mimo to ograniczonej ilości etnologicznych sondowań". Słowiańszczyzna była więc dla Moszyńskiego taką sondą. 5e Pozostaje jeszcze kwestia opinii Moszyńskiego w sprawie stosunku obserwowalnego do nieobserwowalnego tak istotnej dla dzisiejszej nau­ k i . Wydaje się, że zorganizowanie kultury widział on w jednym ontologicznym poziomie i podobnie formułował swe wnioski w odpowiadają­ cym tej rzeczywistości jednym poziomie epistemologicznym. Na tym, poza językiem teorii, będzie polegała główna różnica między nim 5 6 Tenże, op. cit., s. 17. �106 ZOFIA SOKOLEWICZ a strukturalistami. Używa jednak Moszyński w Kulturze ludowej Sło­ wian słowa p o z i o m . Odnosi to jednak do pewnej dewizy heurystycznej, a nie do poziomu epistemologicznego w rozumieniu C. Lévi-Straussa. Pisze, że każdy szczegół ma tylko dlatego wartość, ponieważ jest cząst­ ką tej wielkiej całości, którą nazywamy kulturą, występuje przeciwko pustej pracowitości i przypomina o umiejętności przechodzenia od szcze­ gółu do ogólnych twierdzeń. „Zbliżanie się do szczegółów i oddalanie się od nich w celu ogarnięcia szerszych widnokręgów, by zaraz potem znów się do nich zbliżyć, powinno następować po sobie ź, całą swo­ bodą" . Powyższy cytat można rozumieć tylko jako przypomnienie konieczności stałego pokonywania odległości między konkretem a ab­ strakcją i jednocześnie o bezsensie zajmowania się tylko albo jednym, albo drugim. Dla Moszyńskiego konkretem jest zawsze wytwór kulturo­ wy. Wychodząc od niego można osiągać kolejne szczeble abstrakcji od­ nosząc go do innych wytworów tego samego typu i formułując uogól­ nienia na temat tkwiącej w nim tendencji rozwojowej, zależności od surowca, środowiska naturalnego etc. oraz charakteru rozkładu tego t y ­ pu obiektów w przestrzeni odzwierciedlającej działania grupy ludzkiej. W pracach Moszyńskiego mamy do czynienia z różnego typu uogólnie­ niami; typu historycznego wtedy, gdy badany szczegół odnosi się do historii Słowiańszczyzny, lub z twierdzeniami o charakterze ściśle ogól­ nym, odnoszącymi się do człowieka. Tych ostatnich twierdzeń szczegól­ nie dużo znajdziemy w Człowieku, o czym decyduje zapewne charakter tej książki. Ale niezmiernie pouczająca pod t y m względem jest lektura Kultury ludowej Słowian, w której wszystkie, najdrobniejsze nawet szczegóły, podporządkowane są nie tylko uogólnieniom o prawidłowoś­ ciach rozwoju kultury Słowiańszczyzny, lecz również prawidłowościach rozwoju kultury człowieka widzianego przez pryzmat słowiańskiej son­ dy. Uderza t u również wielka intuicja i surowe kryteria w doborze ma­ teriału naprawdę archaicznego, odsuwanie nawarstwień najmłodszych, co sprawia, że Kultura ludowa Słowian nie jest obrazem kultury sło­ wiańskiej przełomu X I X i X X w., ale systematycznym przeglądem naj­ starszych jej elementów. I to co gorszy krytyków, oskarżających etno­ grafów o stosowanie w takich przypadkach swoistego czasu etnograficz­ nego zwanego praesens ethnographicwm, jest tylko niezrozumieniem z ich strony niezmiernie istotnej cechy warsztatu etnografa. Tej cechy, która wynika z faktu występowania w kulturze zjawisk charakteryzu­ jących się długim, wielowiekowym trwaniem, i na podstawie tego k r y ­ terium łączeniu ich w jeden zbiór, poddawany dalej analizie pozwalają­ cej na dalsze jego rozwarstwienia chronologiczne. 57 5 8 Na końcu tych uwag metodologicznych warto jeszcze raz sformuło5 7 5 8 Tenże, Tenże, Człowiek..., s. 67. Kultura ludowa..., t. I , s. 19. �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 107 wać cel pracy etnografa. Otóż mając dane w postaci wytworu kulturo­ wego, czyli rezultaty zadania, które kiedyś sformułował człowiek oraz znajomość niektórych praw rozwoju i powstawania kultury zmierza on do odcyfrowania treści zadania oraz odkrywania coraz to dalszych praw. A wobec tego, że zjawiska charakteryzujące się długim trwaniem ist­ nieją do dziś w kulturze i to samo dotyczy podstawowych mechanizmów kulturowych, badanie to może mieć zasadnicze znaczenie dla długofalo­ wego przewidywania tendencji kulturowych. W N I O S K I KOŃCOWE Jak zapowiedziano we wstępie, odpowiedź na pytanie drugie, czyli do jakich twierdzeń Moszyńskiego możemy nawiązać w dzisiejszych ba­ daniach nad etnogenezą Słowian, będzie krótka. Wynika bowiem w spo­ sób dość oczywisty z powyższej analizy. Właśnie w świetle teorii Mo­ szyńskiego badania etnogenetyczne nabierają sensu przez podniesienie znaczenia badania genezy zjawiska i upatrywanie w tej genezie utaje­ nia się jego istoty. Z t y m wiąże się również ograniczenie" się w badaniu jedynie do zjawisk charakteryzujących się długim trwaniem i odrzuca­ nie wielu współcześnie z nimi współwystępujących, ale mających inną dynamikę rozwojową. K r y t e r i u m języka jako wyróżniające grupę et­ niczną nadal musi być stosowane zgodnie z sugestią Moszyńskiego, k t ó r y tak wielką wagę do niego przywiązywał. Nie znaleziono zresztą do tej pory żadnego bardziej precyzyjnego, a wspomniane propozycje Obręb­ skiego nie dadzą się zastosować do badania grup rozrzuconych na du­ żych przestrzeniach i nie mających często bezpośredniego kontaktu ze sobą. Wielkim ułatwieniem w projektowaniu badań etnogenetycznych są wyróżnione przez Moszyńskiego typy zasięgów wytworów kulturo­ w y c h . Mają one znaczenie nie tylko w przypadkach interpretacji po­ szczególnych zasięgów, lecz również dla planowania badań komplekso­ wych. W grupie sformułowanych przez Moszyńskiego analiz zasięgów różnego typu dla przyszłych badań dwie wydają się być szczególnie interesujące. Jedna dotyczy wspomnianych już powiązań słowiańsko-azjatyckich , druga związków między południową a północną częścią Słowiańszczyzny . Nadto, dla projektowania przyszłych badań etnoge­ netycznych można wyciągnąć pewne wnioski z kolejności badań nau­ kowych przedsiębranych przez Moszyńskiego. Kolejność ta jest zna­ mienna. Otóż pierwsze prace na temat etnogenezy przypadają na poło­ wę lat dwudziestych, odsuwa je Moszyński na rzecz sporządzenia sy39 60 61 и 6 0 6 1 K l i m a s z e w s k a , op. rit., s. 23 n. M o s z y ń s k i , O sposobach..., s. 226 n. T e n ż e , op. cit., s. 263 n. �108 ZOFIA SOKOLEWICZ stematyki materiału nieodzownej zarówno w jego pracy dydaktycznej, jak i w dalszej projektowanej pracy poświęconej etnogenezie. Systema­ t y k ę traktuje Moszyński jako rodzaj wstępu nieodzownego przy roz­ wiązywaniu jakiegokolwiek dalszego zadania. Jest ona przecież podstawą stosowanej przez niego metody analityczno-porównawczej. I ona umoż­ liwiła mu pod koniec życia podjąć prace nad etnogenezą. Za najlepiej opracowany dział systematyki i zarazem najpewniejszą podstawę do wnioskowania uważał Moszyński k u l t u r ę materialną. Słu­ żyć może ona nam bez zmian do d z i ś . Zadaniem do wykonania jest systematyka działu kultury społecznej. Jednakże prace nad nią, jak i kontynuowanie prac nad k u l t u r ą duchową wymaga, odmiennie od działu kultury materialnej, nowych przemyśleń. Jeżeli bowiem zada­ niem etnologa jest odkrywanie praw rozwoju k u l t u r y przez dochodze­ nie do genezy w y t w o r u , to można mieć wątpliwości, czy dochodzenie do genezy w przypadku wytworu kultury materialnej jest t y m samym co w przypadku k u l t u r y społecznej i duchowej. W świetle choćby badań funkcjonalizmu nad instytucjami społecznymi kultura społeczna z racji swego szczególnego tworzywa, jakim t u operuje człowiek, to jest więzi, wymaga szczególnego potraktowania. Badania zaś semiotyków radziec­ kich i strukturalistów francuskich zwracają na to samo uwagę przy badaniu kultury duchowej. Sam Moszyński widział zresztą znakomicie te trudności odwołując się w t. I I Kultury ludowej Słowian do filozofii Bergsona i do ustaleń psychologii. Powstaje zasadnicza obawa, czy pro­ ponowany przez Moszyńskiego język jest odpowiedni do wyrażenia owej specyfiki dwóch, wspomnianych działów kultury. T y m samym włączenie do projektów etnogenetycznych badań nad k u l t u r ą duchową i społeczną oznaczałoby w praktyce konieczność doboru innego, właściwszego i m języka teoretycznego i zbudowania właściwej t y m działom systematyki. Tę sprawę uwzględnia Projekt etnograficznych badań nad etnogenezą Słowian przygotowywany w sekcji etnogenezy Komitetu Słowianoznawstwa P A N uwzględniając zwłaszcza: a) koncepcję K . Moszyńskiego o azjatyckim pochodzeniu Słowian w nieco zmodyfikowanej wersji ich powinowactwa z kulturami Azji, b) związki między południowymi a pół­ nocnymi Słowianami, których znaczenie wynika właśnie z ustaleń Mo­ szyńskiego, przy zastosowaniu materiału ze środkowego pasa Słowiań­ szczyzny (Ukraina, Czechosłowacja) oraz Węgier jako materiału kontrol­ nego, c) zastosowanie nowych metod badawczych umożliwiających 62 es 6 2 Mam tu na myśli systematykę, która służyć ma wyodrębnieniu najstarszych e l e m e n t ó w kultury Słowian, gdyż dla innych celów można zbudować systematykę innego rodzaju. Taka postawa Moszyńskiego wynika zarówno z przyjęcia teorii fal rozprze­ strzeniania się kultury, jak i postulatu badania wytworu i w e w n ę t r z n e j , tkwiącej w nim tendencji rozwojowej. 6 8 �TEORIA KULTURY KAZIMIERZA MOSZYŃSKIEGO 109 pogłębienie analizy w sferze k u l t u r y duchowej i w węższym stopniu społecznej. Projekt, wciąż jeszcze dyskutowany, opiera się na podstawowych ustaleniach Moszyńskiego, posługuje się proponowanym przez niego j ę ­ zykiem teoretycznym, procedurą weryfikacji źródeł, sposobem ujęcia przestrzeni i czasu. Ze względu na spodziewany szybki druk projektu w kolejnym zeszycie „Etnografii Polskiej" nie rozpracowuję tutaj jego podstawowych tez mając jednak nadzieję, że będzie on dalszym krokiem na drodze, którą w swoim czasie tak jasno wyznaczył Kazimierz Mo­ szyński. Zofia Sokolewicz T H E T H E O R Y O F C U L T U R E B Y K A Z I M I E R Z MOSZYŃSKI AS A S T A R T I N G POINT F O R E T H N O G E N E T I C STUDIES Summary The foundations for the ethnographic studies of the ethnogenetic processes in Poland were created by Casimir Moszyński. The ethnographers in the Department of Ethnography at the University of Warsaw who, in 1972, had undertaken work within the framework of the Commission of Ethnogenesis created by the Committee of Slavonic Studies of the P A N (Polish Academy of Sciences), set themselves the task of providing answers to the following questions: 1) how did Casimir M o s z y ń ­ ski formulate the problem of ethnogenesis of the Slavonic people?, 2) what conclu­ sions may be drawn from his work in order to formulate the most appropriate strategy for present studies? The answer to the first question required reference to the general theory of culture which was formulated by Moszyński. By culture Moszyński understood everything that was created by mankind from its very beginnings. I n this com­ plex, the basic systemic unit is the concept of the cultural product by which Moszyński understood the solution of particular problem which confronted men. The concept is applied, equally, to the material culture as well as, though with certain additional postulations of a psychological nature, to the social and spiri­ tual culture including in the last the field of Art. The study of culture involved, in his view, the determination of the relationship between cultural products, the investigation of their genesis and, finally, relating them to the group of the crea­ tors of culture or, of culture bearers. This last area of research acitvity was iden­ tified by Moszyński as the separate discipline of research ethnography. Thus, ethnography involves the study of the relationship between an aggregate of cul­ tural products and the human matrix whereas the study of the genesis of the products of culture, of their tendencies to develop and of their mutual relations, is the concern of ethnology. I n such a scheme the ethnogenetic problems and, especially, the ethnogenesis of the Slavonic people assume a particular importance. As worked out by Moszyński, the methods of reconstruction of the genesis and of the development of the products of culture were based on a postulation that they occur in conformity with the laws which govern the development of culture and that such laws are, as it were, reproduced in space. The analysis of space and, especially, the painstaking analysis of the spatial extent of culture the exact topology of which was mapped out by Moszyński, should lead the ethno- �110 ZOFIA SOKOLEWICZ graphers to historical reconstructions and to discovery of laws of the development of culture. The punctilious scientific approach proposed by Moszyński reflected the ideas of- positivism. The status of facts was independent of theory, explanations were sought at the level of what was observable. In the theory could found nothing that was not already contained in the facts. The ethnographer studied the emer­ gence of the products of culture over a large space and reconducted their deve­ lopment over a long period of time. Such approach also demanded that the sour­ ces be verified by methods which were very specific for ethnographers and diffe­ rent from those used by historians. In relation to contributions by Moszyński, it is now proposed that the domain of the spiritual culture and of the arts be treated differently by resorting to the concept of the symbol and meaning, through studies of what is significant instead of, merely, noticeable, by seeking explanations at a hidden, not directly observable level and by reconstructing the framework of thought rather than of the objects and of their content. A different significance is also ascribed to theory while the independent status of facts becomes less sharply defined. In proposing a new strategy in the realm of methodology, the direction of studies indicated by Mo­ szyński may still be main-tained. It is considered that a particularly fertile field, still, are comparisons between the cultures of the northern and of the southern Slavonic people with the inclusion of the additional material on the Hungarian influence. Still to be explained is also the matter, emphasized by Moszyński, of the Asiatic kinship (the theory of the primeval, Asiatic fatherland of Slavonic people). These kinships assume importance not only Sn the South (Caucasus) but also in the North (as far as Siberia). One may anticipate, therefore, further pro­ gress in studies of the spiritual culture which, incidentally, was of minor interest to Moszyński, whereas the territorial extent of studies will remain unchanged. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0b40571411b9b2bcb6bd86a925398a9f.pdf d7ce63ba6e7d05248d43516bc1eb72e4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:978 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:899 Title A name given to the resource Z metodyki wyznaczania pogranicz kulturowych (na przykładzie pogranicza polsko-niemieckiego) / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.117-126 Creator An entity primarily responsible for making the resource Staszczak, Zofia Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I z. 2 I S S N 0071-1861 ZOFIA STASZCZAK Z M E T O D Y K I W Y Z N A C Z A N I A POGRANICZ KULTUROWYCH (NA PRZYKŁADZIE POGRANICZA POLSKO-NIEMIECKIEGO) Zakreślony temat wymaga sformułowania k i l k u ustaleń wstępnych. J u ż samo określenie „pogranicze" nie jest całkowicie jednoznaczne i na­ biera ono w różnych językach różnych odcieni znaczeniowych. Może ono być rozpatrywane ze względu na umowne, polityczne podziały te­ rytorialne, ze względu na obiektywne cechy geograficznej i klimatycz­ nej delimitacji terenu, ze względu na rozgraniczenie obiektywnych cech kultury ludów, zamieszkujących te terytoria, a nawet ze względu na różną świadomość odrębności etnicznej. Inaczej można mówić o pogra­ niczu kulturowym w ogóle, a inaczej tylko o konkretnym pograniczu, np. polsko-niemieckim. Rozpatrując pogranicze kulturowe w ogóle nale­ żałoby dążyć do tego, by skoncentrować się na poszukiwaniu tylko obiektywnych cech etnicznych ludności pogranicza. Takich cech jednak nie ma. Są tylko cechy wynikłe z konkretnej, historycznej relacji wcho­ dzących w grę ugrupowań etnicznych, ich przemieszania, nawarstwień i priorytetów . W konkretnych pograniczach, w stosunkach interetnicznych mogą zachodzić relacje: a — nadrzędności, b — równorzędności, с — podrzędności. Jest prawidłowością historyczną, że o pograniczu kulturowym nie mówi się z perspektywy nadrzędności i równorzędności, lecz jedynie z perspektywy podrzędności. W warunkach bowiem nadrzędności i rów­ norzędności pogranicze jest tylko problemem politycznym, a jego rekon­ strukcja naukowa, zwłaszcza na podstawie źródeł etnograficznych, staje się istotna dopiero w kontekście współczesnej lub minionej podrzędności. Ta podrzędność może być z kolei związana: a — z zaborem, b — z re­ windykacją (co ma właśnie miejsce w wypadku Polski Zachodniej). Wszelkie warunki zaboru, podobnie jak nadrzędności, mają to do siebie, 1 1 Literatura, materiał analityczny i pełna dokumentacja kartograficzna patrz: Z. S t a s z c z a k , Pogranicze polsko-niemieckie jako pogranicze etnograficzne, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Seria Etnografia, nr 8, Poznań 1978. �118 ZOFIA STASZCZAK że nie potrzebują tego rodzaju poszukiwań, bo legitymują się granicami państwowymi i łatwo w tych warunkach narzucać świadomość, a nawet i język. Natomiast właśnie sytuacja rewindykacji stwarza nie tyle mo­ ralnie, co historycznie konieczność specyficznego ujęcia, mianowicie oparcia tej rewindykacji na najbardziej obiektywnych, a zarazem nie rzucających się w oczy elementach, czyli na sferze zwyczajów, które już czasem są oderwane od narodowego systemu wartości, a nawet za­ anektowane przez obcych przybyszów. Przy przyjęciu założenia, że wszelkie takie operacje mają sens tylko z historycznej perspektywy podrzędności w stosunkach między dwiema grupami etnicznymi, podrzędności, która stanowi naruszenie historycznego priorytetu w sto­ sunku do terytorium narodowego, w kontekście między dwoma kon­ kretnymi narodami (bo bezwzględnego historycznie priorytetu nie ma) ma także sens posłużenie się analizą źródeł etnograficznych. Rzeczywistość pogranicza etnicznego jest oczywiście czymś o wiele bogatszym i bardziej skomplikowanym. Jednakże w t y m miejscu będzie ona rozpatrywana tylko na przykładzie pogranicza kulturowego i za po­ mocą środków i metod stosowanych w etnografii. Jest to tylko przedsta­ wienie jednego, wycinkowego, ale za to bardzo trwałego i obiektywnego aspektu konkretnego pogranicza, jakie w omawianym przykładzie two­ rzy etnograficzne pogranicze polsko-niemieckie. Chodzi m i zatem o przedstawienie znaczenia źródeł etnograficznych jako przesłanki dla ustalenia pogranicza etnicznego, przy przyjęciu że: — przesłanek tych używa się głównie w sytuacji rewindykacji, gdy uprzednia agresja zburzyła historyczny związek grupy etnicznej z jej terytorium etnicznym, czego wynikiem może być nie tylko zburzenie politycznego stanu posiadania, ale nawet zanik języka i świadomości; —• źródła etnograficzne mówią o obiektywnych zjawiskach kultury stanowiących podstawową przesłankę zarówno kształtowania się obiek­ tywnej rzeczywistości narodu, jak (jeżeli proces ten nie napotka prze­ szkód ze strony obcej agresji) i jego języka, i świadomości; — wobec braku możliwości sformułowania etnograficznych argumen­ tów wskazujących jednoznacznie na powiązanie jakichś wytworów k u l ­ tury z jednym tylko narodem, źródła etnograficzne mogą tylko stanowić wskazówkę przemawiającą za jednym z dwóch konkretnie skonfronto­ wanych narodów. Natomiast jeżeli chodzi o uściślenie pojęcia pogranicza etnicznego, to już użycie słowa pogranicze, a nie granica, wyjaśnia, że nie chodzi t u o jakąś linię demarkacyjną, ale o strefę. Jest więc pogranicze strefą wydzielającą dwa obszary geograficzne, nie ze względu na ostrą i dla­ tego zawsze umowną linię demarkacyjną pomiędzy ustalonymi punkta­ mi, lecz strefą dzielącą dwa terytoria ze względu na jakieś i m właściwe cechy. Właśnie dlatego, że chodzi t u o nasilenie pewnych cech, pogra­ nicze nie może stanowić idealnej linii. Nie może ono jednak być też �Z METODYKI WYZNACZANIA POGRANICZ KULTUROWYCH 119 uważane za trzecią, pośrednią jakość, gdyż takie postawienie sprawy, rzekomo nastawione na maksymalną obiektywizację podziałów, sprowa­ dzałoby t y m samym do absurdu wszelką zasadę podziałów terytorial­ nych opartych na odrębnościach, zwłaszcza antropogeograficznych i do­ prowadzałoby do bezwzględnej dominacji formalnych i umownych spo­ sobów delimitacji. Inaczej mówiąc, jeżeli przyjmiemy, że stopniowe przechodzenie od jednych cech do drugich, albo kontaktowe przemiesza­ nie cech nie dają podstawy do rozgraniczeń, lub nawet tworzą jakiś trzeci pośredni obszar — pozostanie wówczas tylko tworzenie granic ściśle umownych i formalnych, opartych na dość dowolnie przyjętych lub narzuconych kryteriach. Nie jest to jeszcze niebezpieczne, gdy chodzi np. o podziały geograficzne lub ekonomiczne (zwłaszcza przy tych ostat­ nich wydzielanie określonych obszarów może być nawet narzędziem poli­ t y k i ekonomicznej lub np. ochrony środowiska). Inaczej jednak przedstawia się sprawa w wypadku pograniczy et­ nicznych, których istnienie w istotny sposób warunkuje możliwości ludzkiego rozwoju i współpracy, zwłaszcza ze względu na swą zgodność lub niezgodność z podziałami politycznymi. Ze wszystkich grup społecz­ nych, funkcjonujących do dziś, tylko narody charakteryzują się ścisłym związkiem swego bytu i rozwoju z określonym terytorium narodowym. Związek ten trwa od czasów poprzedzających ugruntowanie i rozpow­ szechnianie się świadomości narodowej i współkształtuje naród w r ó w ­ nym stopniu, jak grupa etniczna i naród kształtują zamieszkiwane te­ rytorium. Jednakże związek grupy etnicznej z jej terytorium etnicznym nie jest związkiem wiecznym, niezmiennym i t r w a ł y m w skali bez­ względnej. Pojawianie się, zanik i przemieszanie się grup etnicznych stanowi podstawę do ustalenia tylko relatywnych względem drugiej, konkretnej grupy etnicznej praw do danego terytorium. Można w t y m zakresie wskazać na przykład pogranicze polsko-niemieckie, które przez długie wieki aż do obecnego stulecia było widownią właśnie takiego n a ­ poru grupy sąsiedniej, na co wskazują dane historyczne o wypieraniu, nie tylko polskiego, państwowego stanu posiadania, ale także języka i świadomości narodowej. Spełnia ono zatem istotny z punktu widzenia naukowego wyjaśnienia postulat badania pogranicza w konkretnym, historycznym kontekście stosunków między dwoma określonymi naro­ dami. Wskazany powyżej typ owego kontekstu pozwala również na uprawo­ mocnienie źródeł etnograficznych jako istotnego, choć pomocniczego, wskaźnika w jego określaniu. Albowiem nawet wtedy, gdy kontekst nadrzędności i podrzędności w stosunkach dwóch narodów nie skłania do bardziej strukturalnego badania strefy pogranicznej, badanie owo może się opierać na różnych źródłach. Oczywiście najbardziej niewątpliwe są zachowane mimo obecnego naporu elementy świadomości i języka. Wydaje się jednak, że także �120 ZOFIA STASZCZAK i w ich braku można posłużyć się analizą innych cech kultury właśnie z domeny badań etnograficznych. Jest to bowiem jedyne obiektywne źródło, które może świadczyć o związkach narodu (choć już nie grup i jednostek) z konkretnym terytorium. Wydaje się bowiem, że etnicz­ nych powiązań kultury można nie dostrzegać tam, gdzie występuje etnos „zdrowy", t j . polegający na ograniczonej jedności subiektywnego i obiek­ tywnego kryterium narodu. Natomiast na pograniczach, gdzie występuje patologiczne rozdarcie nie tylko świadomości i obiektywnej przynależ­ ności narodowej, ale nawet poszczególnych elementów tej obiektywnej przynależności z osobna (np. języka i kultury), można i należy chyba rozpatrywać te zjawiska z osobna, jako wskaźniki (także etnograficzne) stanu zróżnicowania etnicznego. Pojawia się t u jednak pewna ilość dalszych problemów związanych już nie tyle z uprawomocnieniem samego kryterium, co z ograniczonymi przecież możliwościami jego stosowania. Oczywiście najbardziej ideal­ nym materiałem źródłowym byłyby cechy krajobrazu kulturowego, ele­ menty ekologiczne, na trwałe z terytorium związane, a więc typy osad­ nictwa, zabudowy, budownictwa użytkowego czy sakralnego, układ gruntów itp. Tak się jednak składa, że w tych dziedzinach również naj­ silniejsze odbicie znajdują wpływy i zarządzenia admnistracyjne, a na­ wet mody i upodobania klasy panującej, coraz bardziej identyfikującej się z zaborcą. Najważniejsze jest jednak to, że opracowań takich nie ma. Toteż przydatnym źródłem etnograficznym w dziedzinie badań nad rekonstrukcją etnograficznego pogranicza polsko-niemieckiego okazał się zbiór map zawartych w Atlas der deutschen Volkskunde (ADV). Wpraw­ dzie zakres jego treści ogranicza się do badania najbardziej elemen­ tarnej warstwy zwyczajów i obrzędów ludowych, jednakże warstwa ta, stanowiąca podstawowe pole badawcze etnografa, może być uważana za argument naukowej rekonstrukcji w sytuacji rewindykacyjnej, zwłasz­ cza gdy reprezentantami wyrażenia niezmistyfikowanego interesu na­ rodowego są masy pracujące, kształtujące historyczny związek grupy i kultury etnicznej z terytorium narodowym swą produkcyjną praktyką. Przy wyborze źródła uwzględniono również fakt, że ADV stworzony był bynajmniej nie z myślą o eksponowaniu odrębności kulturowej wschod­ nich części ówczesnego państwa niemieckiego. T y m bardziej więc za­ sługuje na uwagę, jeżeli nawet w tak selektywnie dobranym materiale zaznaczy się odrębność kulturowa obszarów położonych na wschód od Łaby. Za wykorzystaniem ADV przemawia również i ta okoliczność, że reprezentuje on dane zebrane w stosunkowo krótkim czasie, t j . w la­ tach 1930-1935, czyli daje synchroniczny obraz kultury. Jak już zostało powiedziane ADV stworzony był bynajmniej nie z myślą o eksponowa­ niu odrębności kulturowej wschodnich części ówczesnego państwa nie­ mieckiego. Jak duży wysiłek włożono w to, by tego nie unaocznić świadczy choćby fakt, że ok. 50% zbadanych zjawisk kultury (poza �Z METODYKI WYZNACZANIA POGRANICZ KULTUROWYCH 121 językiem) bardziej wskazywało na nawiązanie ogólnoeuropejskie, niż na etnograficzną regionalizację badanego obszaru. Dziś, po I I wojnie światowej, gdy ADV wznowił publikację dalszych map jasno widać, że tendencyjna selekcja materiałów odbywała się na dwu szczeblach, t j . przy doborze tematyki zawartej w kwestionariuszach oraz przy selekcji materiałów uwzględnianych na mapach i kolejności ich publikowania. Toteż seria powojenna ADV zawiera dane bardziej obiektywne i uwzglę­ dnia ciekawszą do interpretacji problematykę. (W t y m miejscu można ze zdziwieniem odnotować fakt, że w serii powojennej ADV wydawanej w RFN pod redakcją M . Zendera nadal stosuje się mapę podstawową z zaznaczeniem tylko niemieckich granic państwowych z 1937 г.). Przy wykorzystaniu zespołu map zawartych w ADV zastosowano analizę t y pologiczno-kartograficzną, przyjmując następujące zasady interpreta­ cyjne: 1. Do rozważań wybrano te spośród map, a ściślej te elementy k u l ­ turowe, które w świetle map ADV występują na terenie całej lub części Polski Zachodniej a posiadają nawiązania do pozostałych terenów pol­ skich i słowiańskich, zaś na zachód sięgają co najwyżej na obszary daw­ nego osadnictwa słowiańskiego. Mimo wielu nowych ustaleń w stanie badań nie można było oczywiście podjąć się jakiegoś zdecydowanego wyrokowania o polskim lub niemieckim, a nawet szerzej słowiańskim lub germańskim charakterze wielu przedstawionych na mapach tradycji ludowych. Dotychczasowy stan badań dostarczył jednak wystarczają­ cych argumentów by można było wydzielić te fakty, które niewątpliwie posiadają nawiązania wschodnie, a nie posiadają nawiązań zachodnich. I takie ujęcie było możliwe przy przyjęciu istnienia syndromu: grupa etniczna — kultura tradycyjna — terytorium; było ono także możliwe przy przyjęciu spojrzenia przez pryzmat relacji dwóch kultur i grup etnicznych, a nie przez pryzmat jakiejś wyłącznej i niepowtarzalnej specyfiki jednej lub drugiej kultury i grupy. 2. Dla wytypowanych w ten sposób elementów kulturowych sporzą­ dzano wierne kopie map przy zachowaniu techniki punktowej. Dla ich uściślenia nie brano pod uwagę gotowych sformułowań przedstawionych na pojedynczych mapach ADV," ale ten sam element śledzono na k i l k u mapach. W ten sposób elementy kulturowe sztucznie niejako rozbite na k i l k u mapach gromadzono na jedną, uzyskując ich pełniejszy obraz przestrzenny. 3. Szczególną uwagę zwrócono na występowanie zespołów elementów kulturowych pokrewnych typologicznie oraz na ich współwystępowanie (kontekst). Pod t y m właśnie k ą t e m widzenia przeanalizowano 221 map, zawartych na 157 kartach, zamieszczonych w 6 zeszytach, wydanych przed I I wojną oraz w 4 zeszytach nowej, powojennej serii. Na ich pod­ stawie wykonano 37 map analitycznych, które ze względu na zakres te­ matyczny można w ogólnym ujęciu sprowadzić do następujących ze- �122 ZOFIA STASZCZAK społów: 1) zwyczajów rodzinnych (pogrzebowych, urodzinowych, wesel­ nych); 2) zwyczajów dorocznych (związanych z okresem Godnich Świąt, z okresem wiosennym, żniw i jesiennym); 3) niektórych wierzeń (zwią­ zanych z postacią utopca, upiora); 4) niektórych elementów k u l t u r y materialnej (form kołysek, instrumentów muzycznych). Sporządzone mapy analityczne, informują wprawdzie pełniej, niż mapy ADV o geografii zjawiska, ale każde z tych zjawisk traktowane osobno nie określa samej strefy pogranicza. Dla celów delimitacji po­ trzebna była mapa syntetyczna. Przy jej projektowaniu największe jed­ nak trudności rysowały się w związku z niedostatkami w stosowanych dotychczas technikach przestrzennego charakteryzowania terytorium, w związku z jego nasyceniem elementami tradycji kulturowej. Wszyst­ kie dotychczasowe techniki stosowane w kartografii językowej i etno­ graficznej zmierzały tylko do stwierdzenia podziałów w jednej, przyję­ tej płaszczyźnie. Mapa etnograficzna wskazywała zawsze tylko zróżnico­ wanie jednego i tego samego zjawiska, ze względu na to, czy występo.wało ono bądź nie występowało lub ze względu na to, że różne jego formy i odmiany występowały oddzielnie lub w pewnym przemieszaniu na różnych obszarach. Wszystkie próby syntezy szły albo w kierunku widzenia strukturalnego, przy rezygnacji z ujęć przestrzennych, albo były tylko mechanicznym i niespójnym nałożeniem na siebie różnych linii różnych podziałów. Dla celów delimitacji potrzebny jest nie karto­ gram, ani nie zbitka kartogramów, lecz mapa. Właśnie cechy mapy sta­ rano się uzyskać w przedłożonej propozycji mapy syntetycznej. W mapie tej przyjęto zasadę wykreślania warstwie tylko ze względu na to, ile uwzględnionych zjawisk współwystępowało na danym terenie (a więc przy przyjęciu kryterium ilościowego a nie morfologicznego). Skoro bowiem coraz powszechniej pojmuje się kulturę nie jako zbiór elementów, lecz jako strukturę, ze względu na funkcjonalne powiązanie elementów, ale i jako pewien typ proporcji ilościowej występujących zjawisk, to przy określaniu pogranicz kulturowych istotne znaczenie wydaje się mieć właśnie stwierdzenie współwystępowania jak najwięk­ szej ilości faktów kulturowych, związanych z określonym zapleczem etnicznym, a także ich zagęszczenie na danym obszarze. Takiego zagę­ szczenia elementów kultury nie można stwierdzić poprzez badanie zbież­ ności linearnie wyznaczonych zasięgów zjawisk kulturowych, czasem bardzo rozproszonych, t j . ujmując pogranicze, jak w dotychczasowej praktyce badawczej — jako granicę, nie zaś jako strefę. Takie izomorfy, podobnie jak izoglosy, są poprzez ciągłe milczące utożsamianie ich z izochronami pozbawione możliwości kumulatywnego odczytania ich, jak np. poziomic w geografii fizycznej. Przedstawiona mapa jest próbą przywrócenia tej możliwości. Przedstawienie to o tyle nadal odbiega od klasycznego ujęcia geograficznego, że nie obejmuje wszystkich po­ ziomic czy ekwidystansów w przyjętych przedziałach, lecz ogranicza �Z METODYKI WYZNACZANIA POGRANICZ KULTUROWYCH Nasilenie ilościowe występowania elementów s ł o w e ń s k i m i wg danych Atlas w y s t ę p o w a n i e 1-2 e l e m e n t ó w 2 - w s n ń l w ™ , d 1 - Powanie „ e l e m e „ t ó w ; / _ , 0 ^ ^ e kultury r d e u Z tsLr\ * 1 4 - » eiementów; . _ wspólwystepowanie n ^ 1 9 wia z a n 123 ych vTlkZn ^ liemenTów de 3 ń P 7 W y S t ę P ° W № i e �124 ZOFIA STASZCZAK się do tych zjawisk, których zmapowanie umożliwił zamysł autorski twórców opracowania źródłowego. Jest ono jednak bliższe mapie przez to, że obrazuje przybliżone co prawda i reprezentacyjne tylko, ale iloś­ ciowe nasilenie nasycenia tego terytorium dobranymi według jednolicie uzasadnionego kryterium elementami tradycyjnej kultury ludowej. Dla większej czytelności mapy przyjęto przedziały szersze, obejmu­ jące więcej niż jedno zjawisko. W ten sposób uzyskano 6 warstwie, charakteryzujących się występowaniem od dwóch zjawisk, poprzez zwiększające się nasilenie ilościowe zjawisk składających się na następne warstwice, aż do strefy największej koncentracji, którą wyznaczyło współwystępowanie 19 zjawisk. W takim ujęciu niepodobna wprawdzie odtworzyć, jak przebiega zasięg każdego zjawiska z osobna (co było możliwe przy dotychczasowych ujęciach powierzchniowych, punktowych i linearnych), ale za to zyskuje się możliwość nowej interpretacji, odcho­ dzącej od tego, co widziano w kręgach i warstwach kulturowych, a b l i ­ ższej właściwemu kartografii ujęciu przestrzenno-ilościowemu. Można bo­ wiem albo przedstawić nasilenie jednego elementu, co w etnografii jest 1 trudne ii mało istotne (bez kontekstu), albo też ukazać współwystępo­ wanie różnych jakościowo elementów kultury (jak robiono dotąd), co powoduje, że ilościowe nawarstwienie tych elementów staje się tak nie­ czytelne, że aż niemożliwe do kartograficznego przedstawienia. Przy­ wrócić tę czytelność można tylko odchodząc z kolei od rozróżnienia ja­ kościowego przedstawionych elementów i rozpatrując je tylko ze wzglę­ du na ilość elementów współwystępujących na danym miejscu. Przyjęte założenia umożliwiły wskazanie: 1 — strefy obejmującej obszar Polski Zachodniej i Północnej, wykazującej różnice pomiędzy tra­ dycyjną, polską k u l t u r ą ludową, a tradycyjną ludową k u l t u r ą niemiecką; 2 — w obrębie tej strefy — obszarów szczególnie nasyconych tradycjami polskimi i słowiańskimi jeszcze przed okresem polskiego osadnictwa po­ wojennego. Jest to obszar Śląska Opolskiego i Dolnego, przy czym centrum największej ilości współwystępujących elementów kulturowych obejmuje teren południowo-wschodniej części woj. opolskiego. Nieco słabiej, ale również silnie, zaznacza się Pomorze, gdzie jednak brak ta­ kiego zogniskowania centrum. Wyraźnie zaznaczyła się także odrębność obszaru położonego wzdłuż północnej granicy czesko-niemieckiej, mniej natomiast obszaru Zielonogórskiego, Warmii i Mazur. Natomiast nikłe ślady słowiańskie wśród badanych w ADV grup mniejszościowych, np. na Węgrzech lub w Czechosłowacji, mogą stanowić potwierdzenie zna­ nego skądinąd faktu, że tzw. kolonizacja niemiecka w różnych epokach opierała się często na substracie etnicznym słowiańskim, choć już nieraz zniemczonym. Ludność ta ze względu na swoją niższą pozycję ekono­ miczną i społeczną w warunkach państwa niemieckiego była bardziej skłonna do emigracji. W etnografii za podobny ślad bywa uważane w y - �Z METODYKI WYZNACZANIA POGRANICZ KULTUROWYCH 125 stępowanie domu przysłupowego wyspowo na Łużycach i na Dolnym Śląsku, a następnie w Małopolsce, zwłaszcza w Rzeszowskiem. Można byłoby jeszcze wysunąć postulat takiego samego (jak na przed­ stawionej mapie) naświetlenia badanego pogranicza z punktu widzenia drugiej strony, t j . rozpatrując podobnie nasilenie występowania elemen­ tów kultury niemieckiej w polskiej kulturze ludowej. Przedsięwzięcie takie nie jest na razie w pełni wykonalne, chociaż z pewnością byłoby pożądane. Wydaje się jednak, że interpretacja takiego ujęcia komplemen­ tarnego musiałaby być ostrożniejsza i nieco odmienna. Od zachodu prze­ nikały przecież do Polski za pośrednictwem terenów niemieckich, lub bez tego pośrednictwa, nie tylko elementy kultury germańskiej, podczas gdy w dawnym państwie niemieckim zaznaczyły się od wschodu tylko wpływy polskie i słowiańskie. Poza t y m w wyniku niemieckiego parcia na wschód w zachodniej Polsce uległo zatarciu wiele elementów kultury specyficznie zachodniosłowiańskich, o których dlatego trudno dziś nawet zadecydować, czy należą do tradycji polskich, czy niemieckich. W takich warunkach historycznych najważniejsza wydaje się rekonstrukcja tego, co przez wieki było wypierane i majoryzowane. Tego typu mapa jest nową próbą rekonstrukcji dynamiki kultury nie przez ustalenie chronologii, które w etnografii jest często wątpliwe, i nawet nie przez typologiczne odtwarzanie ewolucji, lecz przez stwier­ dzenie ilościowego nawarstwienia zjawisk. Wydaje się, że można przyjąć, iż tam, gdzie nawarstwiło się więcej zjawisk, z pewnością związanych bardziej z tradycją polską niż niemiecką, silniej utrzymał się polski substrát etniczny. Jeżeli zaś przyjąć podział R. Lintona na powszechne, specyficzne i alternatywne cechy kultury, to proponowana procedura pozwala na ilościowo-przestrzenne, właściwe kartografii przedstawienie nasilenia elementów specyficznych. Suma tych elementów i elementów powszechnych, ogólnoeuropejskich w proporcji do alternatywnych ele­ mentów kultury, właściwych dla ludności pogranicza etnicznego dałaby, proponowany również przez R. Lintona, miernik integracji, a w t y m wypadku — miernik braku integracji, tragicznego rozdarcia, k t ó r e m u dopiero najnowsze dzieje położyły kres. Na zakończenie chciałabym podkreślić, że nie było moim zamiarem zrekonstruowanie pogranicza kulturowego polsko-niemieckiego. Przed­ sięwzięcie takie byłoby możliwe także na podstawie źródeł etnograficz­ nych, wymagałoby jednak szerszych badań, opartych także na innych założeniach niż te, które przyświecały autorom ADV. Nie zmierzałam również do wniosku, że źródła etnograficzne są dla takich ustaleń źródłem najlepszym, a t y m bardziej jedynym. Chodziło tylko o to, aby wskazać, że wbrew niektórym uwagom krytycznym istnieją bardzo realne sytu­ acje, w których opracowania takie mogą mieć ważne, a nawet z koniecz­ ności niezastąpione znaczenie posiłkowe. Dla takich to sytuacji w y p r ą - �126 ZOFIA STASZCZAK cowanie bardziej precyzyjnej techniki przedstawienia, zgodnej z logicz­ nym tokiem naukowego wyjaśnienia wydało się rzeczą istotną. Ograni­ czone możliwości stworzone przez źródła zebrane przy przyjęciu innych założeń, nie sprzyjały uzyskaniu jeszcze wyraźniejszego obrazu. Ale ogólna zgodność tego obrazu z ustaleniami innych dyscyplin wiedzy zdaje się świadczyć o tym, że procedura badawcza wyznaczania pogranicz k u l ­ turowych, którą omówiłam na przykładzie pogranicza polsko-niemieckiego i stworzonych dla tego pogranicza możliwości źródłowych, nie wydaje się być pozbawiona znaczenia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0c652abbe0be7f631b65a34de35f3c94.pdf ee8e9d736754f8442e7bdd043d1508f2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:977 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:898 Title A name given to the resource Trudności interpretacji łącznej wyników badań nad cechami morfologicznymi i funkcjonalnymi / ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1979 t.23 z.2, s.111-116 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czekanowska-Kuklińska, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X I I I I S S N 0071-1861 z. 2 ANNA CZEKANOWSKA-KUKLIÑSKA TRUDNOŚCI INTERPRETACJI ŁĄCZNEJ WYNIKÓW B A D A N N A D CECHAMI MORFOLOGICZNYMI I F U N K C J O N A L N Y M I Fragmentaryczny stan dokumentacji źródłowych tak w odniesieniu do zabytków pisanych, jak i przekazywanych tradycją ustną utrudnia dziś wnioskowanie, a zwłaszcza zabiegi chronologizacyjne i interpre­ tację historyczną. Zbierany na przestrzeni wieków materiał folklorystyczny, który sta­ nowił i stanowi wciąż podstawę naszych badań morfologiczno-porównawczych czy postępowań klasyfikacyjno-typologicznych, a pośrednio i wnioskowania historycznego, ma od dawna charakter reliktowy. Doty­ czy to zarówno ograniczonego jego występowania pod względem prze­ strzennym, jak i też znacznej redukcji jego podstawowych ongiś funk­ cji; a w konsekwencji i dość istotnych przeobrażeń morfologiczno-stylistycznych, a więc właśnie tych właściwości, które stanowiły i stanowią wciąż obiekt naszych studiów szczegółowych. Ten szczątkowy stan materiału podstawowego pozostawał w związku i z metodami jego opracowania; to znaczy i z charakteryzowaniem go intuicyjnie, bez dokonywania podstawowych zabiegów identyfikacji i weryfikacji analitycznej. Głównym zabiegiem było wyróżnienie k i l k u cech intuicyjnie uważanych za ważkie bez egzaminacji ich charakteru i oblicza funkcjonalnego; ani w sensie ich spójni wewnętrznych i kore­ lacji wzajemnych, ani też ze względu na s t r u k t u r ę u w a r u n k o w a ń w sto­ sunku do czynników zewnętrznych (kontekstu kulturowego). Popraw­ ność dokonywanych wyborów (odnośnie do wyróżnianych cech) ich po­ działów wewnętrznych i kwalifikacji kontrolowano natomiast często po­ przez różne zabiegi formalizujące. Tak na przykład poprzez wymogi wynikające z przyjętych przez systemy klasyfikacyjne ilości klas czy ustalone zasady i proporcje podziału lub ich kombinacji wzajemnych. Stosowana w niektórych przypadkach matematyzacja umożliwiała ponadto kontrolę, tak w odniesieniu do przyjętych zasad porządkowania, jak też i odnośnie do dokonywanych wyborów określonych cech. Podstawę kontroli stanowiła możliwość inwersji stosowanych zabiegów porząd­ kujących; tak np. wnioskowano o przyjętych zasadach na podstawie �112 ANNA C Z E K ANO WSKA-KUKLIÑSKA obrazu uporządkowania materiałów wg tychże określonych zasad. Za­ stosowanie formalizacji matematycznej umożliwiało ponadto nie tylko wykrywanie zespołów ii ustalanie ich aspektu ilościowego w przypadku porządkowania i typologii, ale również umożliwiało badanie oblicza ja­ kościowego tych zespołów, to znaczy stopnia ich zwartości i centralizacji, co pośrednio stwarzało podstawy do wnioskowania o jakości czynników wiążących wewnętrznie i oddziaływających z zewnątrz. Możliwość w n i ­ kania analitycznego w s t r u k t u r ę cech, rozważania ich u w a r u n k o w a ń z perspektywy oddziaływań innych cech i ich struktur, zdały się stwa­ rzać ponadto realną podstawę, aby te dwa tradycyjnie rozłączne typy postępowania analitycznego — komparatystycznego i instrumentalnego, z których pierwszy pierwszoplanowo był ukierunkowany na badanie cech morfologicznych, a drugi na uwzględnienie cech funkcjonalnych, konfrontować wzajemnie i uzupełniać. Czy aby jednak stało się tak w rzeczywistości? Zadaniem niniejszego przyczynka jest przedstawie­ nie możliwości i zasadności traktowania łącznego różnego typu konwen­ c j i metodycznych z perspektywy potrzeb interpretacji genetyczno-historycznej. Jak już wielokrotnie mieliśmy o k a z j ę podkreślać, wnioskowanie genetyczno-historyczne łączyło się z traktowaniem cech w oderwaniu od ich oblicza funkcjonalnego, a pośrednio i z niedostatecznym uwzględ­ nieniem ich zakresu zmienności. W badaniach genetycznych koncentro­ wano się na wyróżnianiu zakrzepłych formuł uchwytnych dzięki zesta­ wieniom porównawczym; formuł wykazujących ponadto znaczną trwa­ łość historyczną. Przy charakterystykach typologicznych próbowano po­ nadto uwzględniać generalnie pojmowane zasady konstrukcji, które da­ wały się odczytać z zestawień wyróżnionych formuł. Uwarunkowania wzajemne cech morfologicznych i funkcjonalnych nie były natomiast brane pod uwagę, co t y m samym utrudniało analizę funkcjonalno-instrumentalną. Główną przyczyną negatywnego stosunku „historyków" do analizy funkcjonalnej był i jest fakt słabego udokumentowania cech funkcjonalnych w materiale dawnym, a zwłaszcza w ich przekazie źró­ dłowym, oraz trudności interpretacyjne cech funkcjonalnych, które wydają się być zdeterminowane wielowarstwowo, a ich' stosunek do struktury społeczno-historycznej jest złożony i niejednoznaczny. Analiza instrumentalna była natomiast i jest podstawą studiów w y ­ krywających prawidłowości zmiany i dynamiki przeobrażeń ukierunko­ wanych na badanie oblicza funkcjonalnego cech i ich determinantów. Przy czym te ostatnie mogą być wyprowadzone zarówno z pierwotnych właściwości dźwięku, wykonawczych i normowanych głównie przez pod­ stawowe prawa percepcji, jak też i z wtórnych właściwości dźwięku, modyfikowanych jedynie przez cechy wykonawcze. Jak wynika z his1 1 Zob. A. C z e k a n o w s k a , wiańskiej, „Muzyka", 1972, nr 3. Podstawowe zagadnienia etnomuzykologu sło­ �TRUDNOŚCI INTERPRETACJI ŁĄCZNEJ 113 torii metod, przez lata zarysowywał się znaczny rozziew i rozbieżność celów odnośnie do wskazanych powyżej dwu zasadniczo różnych kon­ wencji analitycznych. Pierwsza z nich — morfologiczno-porównawcza — pozwalała chwytać dość bezpośrednio oddziaływanie arelacji zewnę­ trznych (społeczno-historycznych) na materiał muzyczny badany z per­ spektywy cech morfologicznych, a druga — instrumentalna — pozwa­ lała w y k r y w a ć prawidłowości normowane percepcją człowieka i bez­ pośrednie uwarunkowania funkcjonalne; a tylko poprzez te ostatnie umożliwiała wnioskowanie pośrednie o oddziaływaniach struktury społeczno-historyczne j . Lata ostatnie przynoszą wyraźne próby zasypywania przepaści po­ między rozbieżnościami celów i zasad przedstawionych konwencji. Z jed­ nej strony podejmuje się bowiem wnioskowanie o cechach funkcjonal­ nych na podstawie lepiej udokumentowanych cech morfologicznych, z drugiej natomiast na podstawie stwierdzonej zmienności cech funkcjo­ nalnych i zarysowujących się w tej dziedzinie prawidłowości wnioskuje się o determinującym oddziaływaniu cech morfologicznych. W obydwu jednak przypadkach wnioskowanie ma charakter hipotetyczny i odnoś­ nie do stwierdzenia zmienności istotnej historycznie wnosi niewiele. Po pierwsze dlatego, że o prawidłowościach percepcji wnioskujemy na pod­ stawie norm właściwych dla współczesnego człowieka, które uznajemy zá stałe lub bardzo wolno zmienne, a po drugie dlatego, że dowolność interpretacji odnośnie do stwierdzonych zależności jednego typu cech od drugich jest bardzo znaczna . Z wskazanych względów bardziej ce­ lowe wydaje się badanie zależności jednych cech od drugich poprzez wykrycie podstawowych praw organizujących, koniecznych i dostatecz­ nych dla wygenerowania określonego zjawiska czy jego zespołu. K o ­ nieczność i dostateczność wykrywanych praw kontrolować można po­ przez otrzymywane wyniki, to znaczy poprzez stopień doskonałości obiektów wyg enero wy wanych i ich adekwatność w stosunku do zało­ żonych oczekiwań, przy czym w grę wchodzić może zarówno testowanie indywidualne, jak i audytoryjne. 2 Na konkretnym etapie dzisiejszych badań celowe wydaje się ograni­ czenie perspektywy do rozważań praw koniecznych i dostatecznych w odniesieniu do właściwości materiału, jego składni i zarysowujących się prawidłowości konstrukcyjnych odnośnie do organizacji przestrzen­ nej formy muzycznej. Wydaje się również celowe ukierunkowanie ba­ dań na wydobycie praw stabilizujących, a nie modyfikujących. Jak wia2 Trudno wyjaśnić zależność właściwości wykonawczych od morfologicznych czy funkcjonalnych, czy też od charakteru materiału i praw jego składni w sposób je­ dnoznaczny. Tak np. stwierdzone uwarunkowania stref zmienności okresowej tempa (przy manierze tempo rubato) zależne od spectrum zróżnicowania wartości rytmicz­ nych, odnosić można zarówno do norm percepcji, u w a r u n k o w a ń funkcjonalnych, jak i pośrednio do określonych tradycji społeczno-historycznych (kulturowych). в — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X X I I I , z. 2 �114 ANNA C Z E K A N O W'SKA-KUKLIÑSKA domo, generowanie określonych obiektów czy zjawisk lub ich zespołów zakłada przy modelowaniu stosowania zabiegów syntetyzacji złożonej informacji i jej uzupełniania. Zaprogramowanymi mogą być również czynności kontrolne oraz- zabiegi modyfikacji; tak w w y n i k u dokonanych weryfikacji, jak i też jako konsekwencji założonej programowo zmien­ ności ewolucyjnej. Chodzi jednak o to, aby ani zakres zautomatyzowa­ nia programu nie był za wielki z obawy przed u t r a t ą przez badacza kontroli; ani też by nie zakładano odgórnie zbyt wielu wariantów roz­ wiązania, co utrudni w przyszłości interpretację. Chodzi wreszcie o to, aby nie przeciążać programu zbyt wielką ilością zmiennych- i aby, jak już podkreślono, uchwycić istotnie podstawowe prawa konstrukcji. Te bowiem, zwłaszcza jeśli znamionuje je historyczna trwałość pozwalają w wielu przypadkach odczytać działanie informacji organizującej za­ równo istotnej percepcyjnie, jak i determinowanej kulturowo. Należy również oczekiwać, że bliższe poznanie praw materiału i jego składni umożliwi również prawidłowe wykorzystanie matematyki, a zwłaszcza niektórych jej działów, co wyjaśni w wielu przypadkach nadrzędne oddziaływanie zasad informacji organizującej. Warto ponadto zaznaczyć, że zadaniem pierwszoplanowym aktualne­ go etapu badawczego winna być konstrukcja takiego modelu, który był­ by sprawdzianem naszego warsztatu analitycznego; jeśli nawet stwier­ dzimy, iż realnie nie odtwarza on rzeczywistości okaże się przydatnym instrumentem badawczym, pełniąc podstawowe funkcje kontrolne. Z punktu widzenia konkretnych potrzeb badań genetycznych wyda­ wać by się mogło, iż konieczność uwzględnienia dynamiki procesu i probabilizowania zmienności ujawni się wówczas, gdy jako cel założymy sobie odtworzenie procesu redukcyjnego, k t ó r e m u uległy w procesie historycznym cechy uwzględniane dziś przy badaniu, czyli innymi sło­ wy, gdy zadaniem naszym stanie się ustalenie współczynnika ich zmien­ ności. Z perspektywy dotychczasowych doświadczeń przyznać muszę, iż stawianie sobie takiego celu badawczego nie wydaje się zbyt realne, zwłaszcza gdy uświadomimy sobie, że w rachubę wchodzą okresy cza­ sowo bardzo odległe, a obiekty naszego badania wywodzą się z teraź­ niejszości lub z niedalekiej przeszłości, a ponadto, że — jak już pod­ kreślano — prawa percepcji odnosimy do współczesnego człowieka. Z tych względów wydaje się, że zabiegi dynamizacji modelu należy stosować nie dla interpretacji prawidłowości procesu historycznego, lecz dla analizy instrumentalnej; tak więc dla bliższego wyjaśnienia mecha­ nizmu oddziaływań wzajemnych i pełniejszej interpretacji zjawisk k u l ­ turowych. W konsekwencjach zaś bezpośrednich odnosi się to do bliższego poznania obiektu i jego zasad organizacji. Do zadań bardzo istotnych zdaje się jednak należeć ustalenie relacji pomiędzy warstwą zewnętrzną interpretowaną w kategoriach społeczno-historycznych, a warstwą determinowaną przez bezpośrednie oddziały- �TRUDNOŚCI INTERPRETACJI ŁĄCZNEJ 115 wania funkcjonalne odnoszone do podstawowych prawidłowości percepcji i przez nie normowanych danych percepcji. Innymi słowy chodzi t u o uwzględnienie w badaniach perspektywy, którą by można nazwać etno-psychiczną. Ten bowiem dział badań często zostawał pomijany w klasycznych badaniach genetycznych, w których ograniczano się do badania korelacji cech morfologicznych oraz cech materiału i praw jego składni, które odnoszono bezpośrednio do właściwości struktury społeczno-historycznej czy geograficzno-historycznej. Z perspektywy doświadczeń lat ostatnich wydaje się jednak, iż ten typ badania, jakkolwiek bardzo odkrywczy w przeszłości, nie może nas już zadowolić obecnie. Bez wza­ jemnego ustosunkowania dwu perspektyw: społeczno-historycznej do etnopsychicznej nie wyjaśnimy bowiem wielu istotnych zagadnień tra­ dycji, aktualnych również dla badań genetycznych. W przypadku problematyki etnograficznej do zadań naczelnych zdaje się należeć wyjaśnienie zakresu oddziaływania zjawisk etnopsychicznych uzewnętrzniających się bezpośrednio poprzez cechy wykonawcze, takich jak używanie określonych stref tempa czy rejestrów głosów i ich spe­ cyficznych barw. Innymi słowy chodzi o to, aby wyjaśnić w jakim stopniu utrwalone geograficznie występowanie określonych cech wykonawczych interpretować historycznie jako przejęcie określonych tradycji kulturo­ wych, czy też poprzez fakt odkrycia zasięgu osiedlania się populacji o określonych normach percepcyjnyeh i nawykach, a w jakim tłumaczyć je innymi względami, na przykład ekologicznymi. Warto również wyjaśnić, w jakim stopniu uchwytne — najlepiej z perspektywy cech wykonaw­ czych — właściwości stylu narodowego są zjawiskiem kulturowym, a w ja­ k i m etnopsychicznym; to znaczy, jak dalece je tłumaczyć jako konsek­ wencję wytworzenia się na określonym obszarze i u określonej grupy ludzi współżyjących ze sobą przez długi okres utrwalonych norm i nawyków percepcyjnyeh, a w jakim stopniu genetycznie utrwaloną tradycją. Co więcej warto również ustalić stopień trwałości i zmienności tych właśnie zjawisk i stopień ich zależności od danych środowiskowych i społeczno-historycznych. Jak bowiem wiadomo z badań nad emigrantami, właści­ wości stylu narodowego, uchwytnego szczególnie poprzez cechy wyko­ nawcze, często u nich przeobrażają się w sposób zasadniczy ulegając przystosowaniom do norm obowiązujących w nowym środowisku, pod­ czas gdy cechy morfologiczne nadal pozostają i często pełnią w tej zbio­ rowości podstawowe funkcje identyfikacyjne. Wydaje się, iż przypuszczać wolno, że cechy wykonawcze są wskaźnikiem autentyzmu i żywotności tradycji, podczas gdy cechy morfologiczne znajdujemy jeszcze wówczas, gdy tradycja ulega redukcji i stąd ich już od dawna stwierdzona przy­ datność do badań genetycznych . 3 * Jakkolwiek trudno zaprzeczyć, iż w materiale bardzo archaicznym w ł a ś n i e cechy wykonawcze zachowują się trwale; zob. В. B a r t o k , A. L o r d , Serbo-Croatibn Folk Songs, Nowy Jork 1951. �116 ANNA CZEKANOWSKA-KUKLIŃSKA Na konkretnym etapie badań wydaje się, że możemy być w znacz­ nym stopniu świadomi możliwości metodycznych naszego warsztatu. Nie oczekujemy zbyt wiele, ani też nie zadowalamy się zbyt szybko. Chodzi dziś głównie o bliższe poznanie badanych zjawisk i ich prawidłowości z uwzględnieniem ich relacji do innych zjawisk, we wzajemnych od­ działywaniach mając na celu nie tylko uzupełnienie, ale przede wszystkim uściślenie i skonkretyzowanie postępowań interpretacyjnych, które do tej pory przy wnioskowaniu tak genetycznym, jak i funkcjonalnym miały charakter wysoce hipotetyczny. Bezpośrednim przejawem tego typu nasta­ wienia metodologicznego jest konwencja rozkładania toku interpretacji na etapy w zależności od uwzględnianych kolejno perspektyw badania. Tak więc rozpatrywanie oddziaływań czynników najbardziej zewnętrz­ nych — struktury społeczno-historycznej należy rozważać poprzez efekty bezpośrednich u w a r u n k o w a ń funkcjonalnych, determinowanych w znacz­ nym stopniu przez dane percepcyjne jako najściślej związane ze struk­ t u r ą wewnętrzną badanego zjawiska, ją determinujące i przez nią normo­ wane. Nie zmienia to rzecz prosta faktu, że w odniesieniu do zjawisk przekazanych spuścizną z bardzo odległych okresów podstawowych po­ zostaje badanie korelacji właściwości struktury zewnętrznej i cech mor­ fologicznych. Badanie to jednak musi zostać uzupełnione wnioskami umożliwiającymi pewny zakres dynamizacji, przy jednoczesnej świado­ mości przeobrażeń cech funkcjonalnych i percepcyjnych odnoszonych dziś do prawidłowości psychologicznych człowieka współczesnego. Anna Czekanowska-Kuklińska DIFFICULTIES OF A UNIFIED INTERPRETATION OF T H E RESULTS OF STUDIES O F M O R P H O L O G I C A L AND F U N C T I O N A L C H A R A C T E R I S T I C S Summary There are difficulties in mutual application of results obtained via different methodological approaches (comparative — morphological and functional — struc­ tural). These difficulties are especially evident in the contradiction between induc­ tively motivated comprehensive approach to the empirical material (morphologi­ cal comparative) and deductively motivated selection of the preferences (functio­ nal — structural). Furthermore the autonomy in the treat ment of the material and its syntax is characteristic for morphologico-comparative methods. In the last years there is a tendency to supplement and confront the conclu­ sions obtained via the different methods. It can be observed an evident tendency to analyse the better documented morphologic features in the functional context and the attempts to grasp a coefficient of their changeability. Translated by Anna Czekanowska-Kuklińska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8fef20b0cf4049d7cdb7a5f2b037db2e.pdf 61d1c470f2fb80baf2dc154a5b45012f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1643 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1999 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1520 Title A name given to the resource Obrzędy przejścia w rzeczywistości końca XX wieku. Wprowadzenie / ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1999 t.43, s.21-36 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska, Jolanta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIII: 1999, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JOLANTA KOWALSKA Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Warszawa O B R Z Ę D Y PRZEJŚCIA W RZECZYWISTOŚCI K O Ń C A X X W I E K U . WPROWADZENIE To dziwne - zauważył Filomeno - Wciąż słyszę o Końcu Czasów. Dlaczego nie mówi się o początku Czasów? To będzie dopiero w Dniu Zmartwychwstania - powiedział Indianin. Nie mam czasu czekać tak długo - odrzekł Murzyn. Alejo Carpentier I Niespodziewany przyczynek do zagadnień, którymi zajmuję się obecnie „dopisała" ulica. Oto, na budynku będącym siedzibą „Naszej Telewizji" w Warszawie umieszczony został anons informujący o liczbie dni pozostałych do końca X X wieku i - zarazem - drugiego tysiąclecia naszej ery. Przechodnie mogą widzieć każdego dnia zmniejszającą się cyfrę i bez mała czuć puls upływającego czasu. Czy jednak rzeczywiście informacja górująca nad ruch­ liwą, śródmiejską ulicą ma dla nich jakiekolwiek znaczenie, czy też jest raczej jeszcze jednym elementem wszechogarniającego szumu informacyjnego? Mnie nasunęła skojarzenie z tzw. astronomicznym zegarem katedry w Strasburgu. Zegary tego rodzaju stanowiły uprzedmiotowioną metaforę działań Wielkiego Architekta (jak określano Boga). Zbudowany w 1574 r. zegar katedry w Strasburgu był mechanizmem nader skomplikowanym i wyrafinowanym, wyposażonym m.in. w kalendarz, astrolabium i ruchome figury odgrywające na oczach gapiów Teatr Świata. „Figury symbolizujące dni tygodnia siedziały w rydwanach i poruszały się w taki sposób, że o północy ukazywała się właściwa dla danego dnia [...] Figury odpowiadające czterem okresom życia - dzieciństwu, młodości, wiekowi dojrzałemu i starości ukazywały się co kwadrans, a na spotkanie każdej z nich wychodził Chrystus symbolizujący odkupienie. Godziny były wybijane przez Śmierć niosącą dzwon" (Haber 1988, s. 388-389). Boski ład, nieuniknioność przemijania zawarte w obrazach i ruchu figur poruszanych mechaniz­ mem niedostrzegalnym dla oczu maluczkich miały stosowny do treści wymiar formalny. Zegar katedry w Strasburgu był cudem techniki swoich czasów. �22 JOLANTA KOWALSKA Nazywano go „Feniksem wszystkich zegarów w chrześcijaństwie" (Haber 1988, s. 388). Jakże ubogo w zestawieniu z nim, wobec możliwości technicz­ nych, jakie są w naszej dyspozycji, przedstawia się anons wiszący współcześ­ nie w Warszawie, opodal skrzyżowania ulic Chmielnej, Szpitalnej i Zgoda, a odwołujący się wszak do podobnych treści. Refleksja, którą zawdzięczam pomysłowi nieznanego redaktora stacji tele­ wizyjnej stanowi jedynie przyczynek do rozważań poświęconych obrzędom przejścia w rzeczywistości końca X X wieku, na których koncentruję obecnie uwagę. Jednakże dzięki niej i „podróży w czasie" wywołanej skojarzeniem łączącym nasze nieuważne oczekiwanie na koniec wieku z wygrywanym przez Śmierć memento mori, brzmiącym o każdej pełnej godzinie w głosie dzwonu zegara w Salzburgu, jaśniej uświadomiłam sobie szczególny chrakter podję­ tego zadania badawczego. W prezentowanym tu wprowadzeniu do dalszych prac interesować mnie będą kwalifikacje przypisywane w naszym kręgu cywilizacyjnym momentom przełomu, końcowi jednej i początkowi kolejnej epoki. Rodzaj klimatów - jednostkowych i globalnych - towarzyszących schyłkowym fazom długich okresów trwania. Pragnę też rozważyć czy w naszej współczesności jest miejsce na wypróbowaną przez pokolenia formę obcowania człowieka ze światem, jaką są obrzędy przejścia oraz czy obserwowane są ich nowe postaci. II „Czas i przestrzeń są ramionami, które zamykają w sobie całą rzeczywi­ stość. Nie możemy pojąć żadnej rzeczy realnej inaczej jak tylko w warunkach czasu i przestrzeni" stwierdza Ernst Cassirer (1977, s. 108). Konstatacja ta przytaczana po wielokroć w literaturze antropologicznej zyskała już bez mała status pewnika w instumentariurn badawczym przedstawicieli tej dyscypliny. Jedynie dla porządku dodam więc, że kategorie te porządkując nasze po­ strzeganie rzeczywistości opatrywane są zarazem kulturowymi kwalifikacjami, waloryzowane i oceniane. Czas przy tym jest kategorią szczególną, bowiem obok przypisywanych mu - wśród wielu innych - cech świeckości i świętości, w szeregu kultur mamy do czynienia z jego deifikacją. Aron Guriewicz w swej rozmowie z Wiktorem Osiatyńskim poświęconej zmienności kultur zwrócił uwagę na fakt, iż w końcu lat siedemdziesiątych i początku osiemdziesiątych czas stał się przedmiotem intensywnych badań zarówno humanistów jak i przedstawicieli nauk przyrodniczych. „Nigdy w historii ludzkości problem ten nie był stawiany równie ostro. A we współ­ czesnej cywilizacji coś zmusza nas do tego, by zastanowić się, czym właściwie jest czas" (Osiatyński 1982, s. 334). Lapidarnie trafnej odpowiedzi czym jest owo „coś" udzielił A . Zajączkowski we wprowadzeniu do zredagowanej przezeń pracy Czas w kulturze (1988). Powiada on: „W naszym wieku, wieku zawrotnego przyspieszenia biegu historii, która zarazem staje się bardziej niż �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU X X W I E K U 23 kiedykolwiek historią wspólną całego globu, a pojęcie czasu oznacza przede wszystkim efektywne działanie - coraz mocniej odczuwamy potrzebę uchwy­ cenia i zrozumienia różnorodności rytmów życia, myślenia i działania". Przy­ spieszenie, o którym wspomina cytowany badacz jest zjawiskiem stosunkowo nowym w życiu społeczności ludzkich. Do niedawna toczyło się ono niespiesz­ nie, w znanym rytmie przeplatających się okresów pracy (codzienności) i świę­ towania. Od czasu rewolucji przemysłowej tempo życia w społecznościach wiejskich, limitowane zmianą pór roku i niezbędnych prac polowych zaczęło coraz wyraźniej odbiegać od rosnącego stopniowo pulsu egzystencji właściwe­ go mieszkańcom miast. Jednak w obydwu środowiskach podstawę relacji człowieka z rzeczywistością stanowił tzw. „światopogląd tradycyjny" - in­ tuicyjny, silnie nasycony treściami religijnymi, charakteryzujący się postrzega­ niem rzeczywistości jako żywej struktury powierzonej pieczy, ale zarazem znajdującej się w mocy sił nadprzyrodzonych. Możność jej niezakłóconego trwania, jak i wszelkiego istnienia w ogóle, przypisywano interwencji owych mocy, człowiek zaś zobligowany był do wniesienia tu swego wkładu: życia w określony sposób, spełniania obowiązków wynikających z miejsca w społe­ czeństwie - płci, wieku i urodzenia (por. Cassirer 1977, s. 269-274; Eliade 1959, 1970; van der Leeuw 1978, s. 188-201). Przede wszystkim jednak: „By istnieć, by życie trwało po wsze czasy, trzeba było powtarzać wielki czas początku [...] to jedna z najistotniejszych zasad tradycyjnego światopoglądu, pozwalająca, czy nawet zmuszająca człowieka do świętowania, dokonywania obrzędów i rytuałów" (Zadrożyńska 1983, s. 6). W kategoriach referowanego światopoglądu istnienie człowieka i świata, pomimo że powierzone mocy sił nadprzyrodzonych, jest kruche, łatwo ulega destrukcji, wymaga stałej troski, ponieważ jest śmiertelne, skończone. Co więcej, owe transcendentne moce nie są bynajmniej postrzegane jako z natury swej bezwzględnie przyjazne i pomocne. Przeciwnie, w przypisywanym im stosunku do ziemskich stworzeń znaleźć można pełną gamę odcieni miesz­ czących się pomiędzy dobrem i złem (por.: van der Leeuw 1978, s. 55-87; Riceour 1986, s. 166-198). W tej sytuacji niezmiernie ważnym dla naszych rozważań elementem tradycyjnego oglądu rzeczywistości stają się kategorie „życie" i śmierć" oraz pojęcie kryzysu egzystencji, stanu swoistego zawiesze­ nia, niebycia tym ani tamtym, niezdefiniowania. W planie życia ludzkiego widzianego z perspektywy biologii, dwóm pierwszym z nich odpowiadały fakty aż nadto oczywiste: narodziny, trwanie życia i przecinająca je śmierć. Natomiast w sensie kulturowym człowiek rodził się, żył i umierał po wielo­ kroć, bowiem każda ważna zmiana w jego życiu, wspomniany tu wyżej kryzys egzystencjalny, klasyfikowana była jako śmierć (tego, co dotychczasowe) i po­ nowne narodziny (do tego, co nowe). Stosunek człowieka do fenomenu kryzysu egzystencji kształtuje tradycyjna filozofia, której główne kategorie tworzą pary wzajemnie opozycyjne. Pierw­ szą i najważniejszą z nich są przedstawione tu wyżej i dzielące wszelką rzeczy­ wistość na sferę życia lub śmierci. „Czas życia był normalną codziennością �24 JOLANTA KOWALSKA człowieka wynikającą ze zwyczajnych norm społecznego współżycia umoż­ liwiających pracę. Czas śmierci ustanawiał reguły niecodzienności, a wtedy wszystko co ludzkie stawało się zakazane. Był to czas c h a o s u [podkr. - J.K.], z którego nieodmiennie powinien powstać na nowo porządek zwykło­ ści normalnego istnienia. Ten czas niezwykły - czas śmierci stanowił warunek konieczny i niezbędny czasu zwykłego, czasu życia" (Zadrożyńska 1983, s. 9). Zatem kryzys istnienia to chaos pojawiający się u końca czasu, gdy dotychczasowe zasady przestają obowiązywać a nowe nie są jeszcze znane. Jakie reakcje jednostek i całych grup ludzkich stymulował on dawniej, a jakie w czasach nam współczesnych? Najbardziej znanym, jak sądzę, przykładem wpływu kryzysu - końca czasu na istnienie ludzkie jest casus upadku kultury Azteków w wyniku konkwisty. Życiem tego ludu rządziła koncepcja pięciu epok-Słońc, z których każda trwać miała 52 lata. Nie wnikając w subtelności tej tak odległej od nas w czasie i przestrzeni kultury (zob. Tomicki 1990; na temat epok-Słońc, s. 124-139) dla naszych tu rozważań istotne znaczenie ma fakt, że z końcem każdej epoki groziła zagłada Słońca a wraz z nim ludzi i świata. W czasie pojawienia się u wybrzeży Meksyku Hiszpanów kończyła się piąta epoka, co wraz z profecjami i całym systemem wierzeń tego ludu miało niebagatelny wpływ na przebieg zdarzeń i końcowy ich wynik - upadek i podbój silnego oganizmu państwowego przez nieporównanie słabszych najeźdźców. Koncepcja epok świata - kryzysów istnienia i tworzenia go na nowo - występuje w mitologii Indian obu Ameryk i wielkich cywilizacji Azji. Nie­ obca też była ludom Oceanii i Afryki w powszechnym motywie potopu stano­ wiącego cezurę pomiędzy czasem bezpowrotnie minonym, życiem przepadłym (z różnych zresztą powodów) a zainicjowanym od nowa. W tejże postaci znana jest w kręgu kultur Morza Śródziemnego, jak również stanowi element przekazu biblijnego w judaizmie i chrześcijaństwie. Uprawnione jest domnie­ manie, że kryzys - koniec czasu, w jakiejkolwiek metaforze by nie był wyraża­ ny, stanowi jeden z archetypów rządzących myśleniem człowieka i pojmowany jest jako czynnik sprawczy transformacji. „Archetyp transformacji - stwierdza J. Tokarska - to główny animator zmiany wewnętrznej, rozwoju, który doko­ nuje się w człowieku. Jest to proces zamierania życia starego i narodzin nowego, rytmizowany momentami inicjacji w wyższe stany bytu. Specyfikę jego dobrze ilustruje paradoks króla Edypa, który oślepł, by przejrzeć, uzy­ skać wtajemniczenie w wiedzę spraw ukrytych. Proces ten nigdy się nie koń­ czy" (Tokarska brw., s. 1). Koniec epoki, czasu, mego życia - niezmiennie napełnia ludzkie serca lękiem a umysły pragnieniem odkrycia tego, co stabilne, pewne. Amplituda postaw jest tu najszersza z możliwych - od zaprzeczania, negowania nieunik­ nionego (por. uwagi van der Leeuwa nt. stosunku do śmierci wyrażanego w nadawanych jej nazwach; 1978, s. 188-201) po ciekawość i wręcz fascynację skończonością życia. Wspomnijmy prawdziwą epidemię samobójstw w końcu minionego stulecia i rytm, klimat emocjonalny tamtych czasów tak sugestywnie �25 OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU X X W I E K U utrwalony w twórczości literackiej i plastycznej. Fin de siecle, koniec X I X wieku przyniósł gwałtowne odchodzenie w przeszłość dotychczasowych form życia społecznego, zmiany obyczajowości, dla jednych pożądane, dla innych gorszące, ferment intelektualny, wreszcie prawdziwą rewolucję w sztukach plastycznych i w muzyce. Kiedy świętowano początek wieku X X mówiono o nim jako o wieku rozumu. Późniejsze wydarzenia okrutnie zweryfikowały te nadzieje. Z jakimi oczekiwaniami - posłużę się tu jednym z ulubionych zwrotów żurnali­ stów - stajemy u progu X X I wieku? Czy różnimy się w nich zasadniczo od naszych przodków sprzed stu, dwustu i więcej lat? Jaki jest nasz świat? Świat jest „jak zawsze przed każdym końcem świata" . Uruchomiony został mechanizm samospełniającej się przepowiedni - oczekujemy chaosu zatem widzimy go. Czy jednak tylko ten czynnik decyduje o powszechnym przekonaniu, iż obraz przed naszymi oczami jest niejasny i komplikuje się coraz bardziej, że stoimy u progu doniosłych zmian, zmian koniecznych jeśli nadal mamy pozostać rozumiejącym podmiotem zdarzeń? Niewątpliwie nie. Postęp techniczny, a zwłaszcza rewolucja informatyczna w zasadniczy sposób zmieniły jakość życia - ułatwiły je a zarazem skomplikowały. Ilość i różnorod­ ność informacji docierających do ludzi za pośrednictwem dostępnych mediów jest ogromna i praktycznie rzecz biorąc niezmiernie trudna do opanowania. Szokujące jest też tempo ich przekazu. Nie opuszczając własnego mieszkania możemy — w zależności od wyboru kanału telewizora — obserwować dziejące się równocześnie zdarzenia w różnych punktach globu. Możemy żeglować po cyberprzestrzeni internetu penetrując np. sale wystawowe Galerii Ufizzi lub zawierając znajomość z ludźmi, których w innych warunkach zapewne nie mielibyśmy możliwości poznać. Urządzenia techniczne zapewniają nam jedyną w swoim rodzaju możliwość „pokonania" czasu i przestrzeni, a przynajmniej niektórzy z nas żywią to nazbyt optymistyczne przekonanie. Często wykorzytywane jest porównanie współczesnego społeczeństwa do ucznia czarnoksiężnika. Skąd podobna supozycja? Zauważmy, że formacja mentalna wielu, jeśli nie większości, z nas jest nadal bardzo bliska ukształtowa­ nej w ramach społeczności tradycyjnej. Nasuwa się obawa, że napięcia pomię­ dzy uwewnętrznionym systemem wartości a sposobami działania wynikającymi z możliwości stwarzanych przez nowe technologie, mogą przyczynić się do nieco schizofrenicznych reakcji ludzi uwikłanych w tę pułapkę nadmiaru. Doskonałym przykładem są tu stosunki pracy w Japonii. Elementy dawnej obyczajowości - bezwzględna lojalność i posłuszeństwo wobec zwierzchnika właściwe shierarchizowanej społeczności feudalnej - przeniesione do relacji łączących właściciela i pracownika wielkich zakładów przemysłowych stały się przyczyną powstania nowej jednostki chorobowej kończącej się niekiedy śmier­ cią z przepracowania drugiego z nich. Przestrzegałabym zarazem przed margi­ nalizowaniem tego problemu i widzenia w nim elementu „kolorytu lokalnego". 1 1 Wykorzystuję tu stwierdzenie p. Anny Więckowskiej. Za zgodę na jego wykorzystanie dziękuję doc. dr hab. A. Woźniakowi. �26 JOLANTA KOWALSKA Czym bowiem wobec tego tłumaczyć np. „wypalanie się" amerykańskich yuppies - ambitnych pracoholików nastawionych na karierę i sukces, wychowanych w społeczeństwie promującym indywidualizm, niezmiennie z powagą traktującym mit self-made man'a? W ich przypadku można mówić wprawdzie o purytańskim etosie pracy, ale czy będzie to argument wystarczający? Przytoczone przykłady dysharmonii tyczyły mieszkańców tzw. krajów wysoko rozwiniętych. Zastanówmy się teraz przez moment nad szczególną sytuacją społeczeństw krajów byłego obozu socjalistycznego. W moim przekonaniu możemy mówić o dwóch najważniejszych cezurach w ich XX-wiecznej historii. Z chwilą zakończenia I I wojny światowej i ustalenia nowych stref wpływów kraje Europy Środkowej i Wschodniej znalazły się w orbicie oddziaływań Związku Radzieckiego z wszelkimi tego faktu konsekwencjami. W zaprzątającej naszą uwagę materii najważniejsze znaczenie miała niedoskonała wprawdzie, ale znaczna izolacja od wpływów drugiej strefy. Zaznaczyła się ona przede wszystkim w blokadzie przepływu informacji. Cezura druga to oczywiście rok 1989, określany mianem , jesieni narodów", rok zmiany ustroju a zarazem otwarcia się na świat i ogromnej fali wiadomości, nowych bodźców, propozycji. Jak można było przewidywać „wyposzczeni tubylcy" zasiadłszy do zastawionego obficie stołu nie od razu umieli dokonywać wyboru. Oddali się - rzecz można - żywiołowej, nieskrępowanej, co też oznacza: nie zawsze rozsądnej, konsumpcji dóbr, wśród których znalazły się nowe wzory życia, a nade wszystko wolność często niestety mylona z samowolą. Z czasem uczą się dokonywania wyborów, są coraz bardziej wymagający i krytyczni, niemniej jednak „powódź" nowego nie zawsze w najlep­ szym gatunku, zostawiła ślady, a w pewnych obszarach naszego życia wciąż jeszcze docierają do nas jej kolejne fale. W ostatnim filmie dokumentalnym Wojciecha Fidyka Kiniarze z Kalkuty widz jest świadkiem zdarzenia szczególnego. Ekipa polskich dokumentalistów towarzyszyła trójce właścicieli kina objazdowego krążącego po najbardziej zapadłych kątach Indii. Marzeniem jednego z owych „kiniarzy" było dotarcie do wioski, której mieszkańcy nigdy dotychczas nie widzieli filmu. On sam nie zdołał zrealizować tego marzenia, natomiast jego wspólnicy do wsi takiej trafili. W ich zachowaniu i stosunku do gospodarzy wyraźnie dało o sobie znać poczucie wyższości i poczucie misji. Jednakże mieszkańcy Wioski Węży niezbyt wdzięcznym sercem przyjęli nowinkę z dalekiego świata. Podczas seansu, początkowo wypełniony szczelnie plac opustoszał a następnego dnia „kiniarze" usłyszeli uprzejme: „dziękujemy, że przyjechaliście, by pokazać nam film ale nie wracajcie tu więcej. To, co zobaczyliśmy sprawiło, że bolały nas głowy, nie mogliśmy myśleć". Przytoczona anegdota prezentuje postawę elitarną nie egalitarną, postawę świadomego odrzucenia szumu informacyjnego, który coraz szczelniej wypeł­ nia życie uczestników cywilizacji technicznej. Nie wartościuję naszkicownych tu postaw jedynie odnotowuję je. Poza wieloma innymi ich wariantami istnieje jeszcze jedna, ważna dla nas możliwość - zwrotu (nie powrotu, choć i ten miewa miejsce) ku wartościom światopoglądu tradycyjnego. �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU XX WIEKU 27 III Od chwili wydania w roku 1909 Les rites de passage A . van Gennepa upłynęło dziewięćdziesiąt lat. W tym czasie stworzona przez francuskiego badacza koncepcja zyskała status szacownej klasyki a nawet „pokryła się patyną" na tyle, by deklarowana współcześnie chęć badania obrzędów przejś­ cia budziła pewne zdziwienie. Gdzie ich bowiem szukać? Przychodzimy na świat i odchodzimy zeń w szpitalu, gdzie dwa te najdonioślejsze dla naszej egzystencji akty są technicyzowane i - w sensie społecznym - marginalizo­ wane, a śmierć wręcz wstydliwie ukrywana. Przekraczanie progu dojrzałości rozmyło się, cezura jest nieostra, zaś wobec modnego kultu młodości fakt bycia człowiekiem dorosłym nie jest niczym, co warto byłoby demonstrować. Przeciwnie, jak ktoś powiedział o Hollywood: „Wszyscy są młodzi, tylko coraz trudniej wejść pod górę". Prestiż społeczny, w tradycyjnych społecz­ nościach najściślej związany z wiekiem, wiedzą i doświadczeniem, ma obecnie inne wyznaczniki. O obrzędach przejścia, nie nazywając ich w ten sposób, pisano na wiele lat przed van Gennepem. Doskonałym przykładem jest tu chciażby praca F. Boasa poświęcona organizacji społecznej i tajnym stowarzyszeniom Kwakiutlów (1897). Jednakże to van Gennep pierwszy stwierdził, iż „życie jedno­ stki w społeczeństwie jest serią przejść z jednej grupy wiekowej do kolejnej, z jednego stanowiska na drugie. Gdziekolwiek istnieje subtelna różnica pomię­ dzy poszczególnymi grupami wiekowymi i zawodowymi, przejściu z jednej z nich do drugiej towarzyszą specjalne działania" (van Gennep 1977, s. 2). Szczególnym rodzajem obrzędów przejścia jest inicjacja. Nader ostrożną opinię co do możliwości prowadzenia prac poświęconych rejestrowanym obecnie obrzędom przejścia sformułował M . Buchowski. Postuluje on daleko idącą rozwagę na etapie klasyfikowania badanych zjawisk. „Wydaje się, że obrzędy przejścia nie powinny być rozumiane zbyt szeroko, a więc jako wszelkie obrzędy, w których prawie zawsze doszukać się można zmiany statusu, lecz jako te, których podstawowym celem jest zmiana statusu społecznego" (1987a, s. 260). Wyraża także przekonanie, że w świetle przyjętego przezeń rozumienia terminu „inicjacja" - jako obrzędu wprowadzenia i włączenia jednostki lub grupy osób do określonej grupy wiekowej lub charakteryzującej się elitaryzmem, a także obrzędu nadania stanowiska lub pozycji społecznej - niemo­ żliwe jest włączenie do tej kategorii „uroczystości właściwych współczesnym przejawom życia społecznego, bowiem analogie formalne nie mogą stanowić w tym przypadku decydującego kryterium" (Buchowski 1987b, s. 161). Przytoczone uwagi, zwłaszcza dotyczące zakresu terminu „inicjacja" suge­ rują twierdzącą odpowiedź na pytanie czy obrzędy przejścia należą do prze­ szłości. O ile jednak w pełni podziałam troskę ich Autora o klarowny ogląd badanych zjawisk, o tyle nie do końca zgadzam się z wyznaczonymi przezeń granicami. W wydanej ponad dwadzieścia lat temu pracy trójki polskich etnologów - T . M . Ciołka, J. Olędzkiego i A . Zadrożyńskiej - poświęconej �28 JOLANTA KOWALSKA świętowaniu w Polsce znalazły się także rozważania dotyczące współczesnych form inicjacji występujących w naszej kulturze. Czytamy: „Teraz, tak samo jak niegdyś, człowiek z racji swej egzystencji biologicznej i społecznej podlega szeregowi rytuałów uświadamiających jemu i odpowiedniej grupie społecznej, kim jest, co powinien, co może, a czego mu nie wolno czynić od tej pory i jaki jest nadrzędny układ odniesienia obowiązujących go od tej chwili norm. Mamy więc dziś do czynienia z uroczystościami inicjacyjnymi związanymi z przyjściem człowieka na świat [...], zawieraniem związku małżeńskiego [...], szczególną reinicjacją do stanu wolnego [...], jaką stanowi rozwód, oraz z uro­ czystościami rozstania się z życiem [...]. Jednocześnie też niezwykle ważne są współczesne inicjacje wynikające z toczącego się życia człowieka i zdobywania przez niego przeróżnych umiejętności. Inicjacją jest więc «pasowanie na ucznia», a także coroczne wręczanie świadectw szkolnych, matura [...], imma­ trykulacja [...] czy uroczyste wręczenie dyplomu uprawniające do wykonywa­ nia określonego zawodu. Inicjacją jest również uroczyste wręczenie pierwszego dowodu osobistego [...], przysięga składana przez żołnierzy [...], akademicka uroczystość promowania doktorów" (1976, s. 212-213). Różnica w sposobie widzenia badanych zjawisk przez cytowanych badaczy jest oczywista. Na obecnym etapie mych własnych prac nie chciałabym roz­ strzygać czyje stanowisko uważam za słuszne. Spodziewam się, że dalsze bada­ nia dostarczą mi argumentów umożliwiających podjęcie decyzji. Nie wydaje mi się przy tym słuszne wypowiadanie się w sposób kategoryczny, dopóki nie rozpoznam - choćby w najogólniejszych zarysach - możliwego spectrum naj­ nowszych form obrzędów przejścia. Czy zaliczyć do nich np. takie rytuały pop-kultury jak talk-show czy teleturnieje? Jak sklasyfikować „falę", jak trau­ matyczne doświadczenie pobytu w szpitalu a jak - charakterystyczny dla społeczeństwa postmodernistycznego - renesans parapsychologii? Współczesne badania obrzędów prowadzone w obrębie kilku dyscyplin, zwłaszcza ich nurt wykrystalizowany na przełomie lat osiemdziesiątych i dzie­ więćdziesiątych a kontynuowany obecnie - zatem przypadający na okres póź­ niejszy niż ten, w którym sformułowane zostały przytoczone opinie - sugerują niezwykle ciekawe możliwości poznawcze obejmujące także obrzędy przejścia . 2 3 IV W literaturze poświęconej interesującej nas kategorii działań do najbardziej cenionych należą prace V.W. Turnera, który stał się niekwestionowanym autorytetem w tej dziedzinie. Jego pierwszy artykuł, na temat fazy liminalnej, 2 Na zagadnienie to zwróci! moją uwagę pan Tomasz Rakowski. Przygotowuje on pracę magisterską z zakresu body language, na przykładzie zachowań osób hospitalizowanych. Obszerne omówienie stanu badań, obejmujące także okres przed rokiem 1990, zob.: Kowal­ ska 1995, s. 26-36. 3 �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU XX WIEKU 29 ukazał się w roku 1964 w tomie materiałów z sympozjum poświęconego nowym podejściom w badaniach religii, wydanym pod redakcją J. Heim, a w osiem lat później wszedł do zbioru najbardziej znaczących publikacji religioznawczych, wydanego przez W.A. Lessę i E.Z. Vogta (1972). W latach następnych ukazały się kolejne jego prace (Turner 1969, 1979, 1986) wraz z najgłośniejszą - The Forest of Symbols. Aspects of Ndembu Ritual (1967). Z grona innych badaczy, którzy wnieśli znaczący wkład w dziedzinie in­ teresujących nas badań należy wymienić przynajmniej tych najważniejszych. Najwcześniej, bo w roku 1957 ukazało się dzieło Mircea Eliadego poświę­ cone mistycznym narodzinom inicjowanego. Z kolei M . Gluckman zredago­ wał tom Essays on the Ritual of Social Reltations (1962) publikując w nim artykuł poświęcony obrzędom przejścia, a w roku 1965 ukazała się praca F.W. Younga Initiation Ceremonies: A Cross-cultural Study of Status and Dramatization. J. La Fontaine zawdzięczamy dzieło Initiation. Ritual Drama and Secret Knowledge across the World (1985) poprzedzone o ponad dekadę udziałem tegoż badacza w zbiorowym przedsięwzięciu The Interpretation of Ritual (1972). W drugiej połowie lat siedemdziesiątych. Pojawiły się prace podsumowujące dotychczasowe badania. M . Vizedom przedstawiła wówczas interesujące studium poświęcone miejscu obrzędów przejścia w badaniach antropologicznych (1976), zaś wartościowa propozycja metodologiczna stano­ wiła przedmiot dysertacji doktorskiej J.A.M. Snoecka (1987). Sygnałem swo­ istej „dekadencji" kierunku jest praca M . Green The Path through the Labyrynth. The Quest for Initiation into the Western Mystery Tradition (1988) skoncentrowana na okultystycznych wątkach obrzędów przejścia. Poczynając od lat dziewięćdziesiątych widzimy powrót do analiz obrzędów zarejestrowa­ nych w społecznościach plemiennych. Należą do nich m.in. praca J. Towlesa poświęcona inicjacjom ludu M b u z Zairu (1993) i zbiorowe dzieło pod redak­ cją N.C. Lutkehaus i P.B. Roscoe na temat kobiecych inicjacji z terenu Melanezji (1995). Pojawiają się też nowe próby ujęcia całości problematyki jak np. Rites de passage J. Holm i J. Bowkera (1994). Jeśli idzie o polskie badania obrzędów interesującej nas kategorii najważ­ niejsze wydają mi się trzy prace. W kilkanaście lat po ukazaniu się dzieła van Gennepa, S. Poniatowski opublikował studium Przyczynek do badania izolacji obrzędowej (1921). W roku 1954 z kolei, R. Stopa przedstawił artykuł Inicjacja u krajowców Afryki Południowo-Zachodniej jak prototyp instytucji kształcącej i wychowawczej. A wreszcie w roku 1966, więc równolegle z pracami Turnera, Younga i Gluckmana, ukazał się artykuł M . Wieruszewskiej Obrzędy recepcycjne wieku dojrzałego w bełchatowskim. Do cymeliów zaś należy zaliczyć rozprawkę T. Sinko Misteria eleuzyjskie i egzaminy dojrzałości (1934). Szczególny wpływ na rozkwit zainteresowań badaniami różnych form obrzędów, zachowań zrytualizowanych i symboliki ruchu miała inicjatywa sirJ. Huxleya. W czerwcu 1965 roku zorganizował on w Towarzystwie Królewskim w Londynie dyskusję na temat rytualizacji zachowań ludzi i zwierząt. W dyskusji tej wzięli udział najbardziej prominentni badacze �30 JOLANTA KOWALSKA z grona zoologów i antropologów zajmujących się zagadnieniami wspom­ nianymi i pokrewnymi. Byli wśród nich - oprócz organizatora K, Lorenz, R.A. Hinde, D . Morris, N . McCullen i I . Eibl-Eibsfeld, a ze strony antro­ pologów kultury E. Leach, M . Fortes i V.Turner - by wymienić najbardziej znanych. Wyniki dyskusji opublikowane zostały w Philosophical Transcations of the Royal Society in London (1966). Jak w przypadku większości znaczących inicjatyw interdyscyplinarnych, tak i tym razem ujawnione zostały nowe możliwości badawcze. Przede wszystkim zmianie uległo podejście do badań obrzędów poszerzone o aspekt symboliczny i biologiczny. Bez Dyskusji nie powstałyby zapewne takie prace jak Symbolism in a Ritual Context: Aspects of Symbolic Action N . M u n n (1973), Day of Shining Red: An Essay on Understanding Ritual G.Lewisa (1980), doskonałe analizy rytuału M.Blocha (1980, 1992) czy niezmiernie ważne opracowanie zbiorowe The Spectrum of Rutual. A Biogenetic Structural Analysis wydane pod opieką merytoryczną m.in. E. d'Aquili, Ch. Laughlina i J. McManus (1979). Znalazło się w nim miejsce dla takich zagadnień jak: rytuał i etnologia porozumiewania się, neurobiologiczne podstawy mitów i rytuałów, w tym zwłaszcza rytuałów prowadzących do transu, rytuał a spo­ łeczna percepcja, rytuał a stres itp. Bez Dyskusji nie otrzymalibyśmy też najpewniej znaczących prac zbioro­ wych powstałych w ostatnich latach. Do najważniejszych wśród nich zaliczam Shooting the Sun. Ritual as meaning in West Sepik wydaną pod redakcją В. Juillerat (1992), Understanding rituals zredagowaną przez D . de Coppeta (1992), Celebrations of Identity. Multiple Voices in American Ritual Perfor­ mance przygotowaną pod merytoryczną opieką P. Frese (1993). Niemniej waż­ ne wydają mi się prace C. Humprey i J. Laidlaw The archetypal Action of Ritual. A Theory of Ritual Illustrated by the Jain Rite Worship (1994) oraz J. Rose-Evans Passages of the Soul. Ritual Today (1994). Ostatnia wśród wymienionych jest pozycją zasługującą na szczególną uwagę. Sam jej autor zresztą jest postacią nietuzinkową - dyrektor teatru o opinii nowatora, wy­ kładowca w Juliard School of Music w Nowym Jorku i Royal Academy of Dramatic A r t w Londynie a także kaznodzieja (sic!) w Westminster Abbey. W Passages of the Soul wychodzi w swych rozważaniach od analizy funk­ cjonowania w rytuale archetypicznych form ruchu takich jak podróż, piel­ grzymka, okrążanie góry itp. Odwołuje się do kulturowych korzeni ich zna­ czeń i mówi o zastosowaniu w życiu współczesnym. Wykorzystuje przy tym m.in. własne doświadczenia wyniesione z prowadzenia warsztatów ruchowych. Dyskusja zainicjowana przez sir Huxleya miała niewątpliwy wpływ na rozwój badań w dziedzinach komunikowania się niewerbalnego i antropologii ciała, docenianych przez każdego odpowiedzialnego badacza wszelkich form obrzędów. Wśród powstałych w ostatniej dekadzie prac poświęconych komu­ nikowaniu niewerbalnemu na uwagę zasługują dwie pozycje - Experiments in Social Interaction, zbiorowe przedsięwzięcie wydane przez M.Argyle (1994) i Human Action Signs in Cultural Context. The Visible and Invisible in Move- �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU XX W I E K U 31 ment and Dance pod redakcja B. Fanell (1995). Z kolei, wśród publikacji z dziedziny antropologii ciała należy wymienić The Body of Myth. Mythology, Shamanistic Trance and the Secret Geography of the Body autorstwa N.J. Sansonese (1994) oraz pracę zbiorową zredagowana przez F. Mascia-Lees i P. Shape, Taboo, Torture Mutilation and Adornment. The Dematuralization of the Body in the Culture and Text (1992). Pragnę też wspomnieć o ciekawej propozycji polskiego autora, Z. Baumana, Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesności (1995). Jeden jeszcze nurt badań nie może tu zostać pominięty. Myślę o pracach poświęconych subkulturom, zwłaszcza subkulturom młodzieżowym. Do waż­ niejszych ujęć tego zagadnienia zaliczana jest praca zbiorowa zredagowana przez E. Fuchs (1976). W kilka lat później T. Polhemus i L. Proctor zajęli się stylem pop (1984) a M . Brake dokonał opracowania kultur i subkultur mło­ dzieżowych w Ameryce, Wielkiej Brytanii i Kanadzie (1985). W Polsce, z przy­ czyn oczywistych, zagadnienia te długo nie były badane. Bibliografię opraco­ wań poświęconych subkulturom młodzieżowym, obejmującą lata 1980-1994 zestawiła A.Śliwińska. Sklasyfikowaniem jego form zajął się M . Pęczak (1992), genezą T. Sołtysiak, a analizą światopoglądu młodzieży A. Gurycka (1994), M.Jędrzejewski (1993) i grono badaczy skupionych wokół M.John-Borys (1994). Podkultury młodzieżowe w środowisku szkolnym i poza nim stały się przedmiotem zbiorowego opracowania pod redakcją S. Kawuli i H . Máchela (1995). Pracą pozornie odległą tematycznie od wspomnianych tu wyżej są Trans­ gresje, czterotomowe wydawnictwo powstałe w wyniku konwersatorium pro­ wadzonego przez M . Janion na Uniwersytecie Gdańskim, na przełomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych. Przedmiotem konwersatorium było „przekraczanie siebie, norm, konwencji, ról, przyjętych wyobrażeń - pokony­ wanie tego, co gotowe" (Janion 1981, z tekstu na skrzydełku). Zgromadzone materiały - opracowania, analizy i oryginalne teksty tworzące rodzaj prze­ wrotnych „wypisów z literatury", w swej głębokiej warstwie są różnymi wa­ riantami odpowiedzi na pytanie o środki i mechanizmy, którymi człowiek posługuje się w konfrontacji ze światem. Transgresje, przejścia.... Być może skojarzenie z obrzędami przejścia wyda się w pierwszej chwili nieco lierackie. Czy jednak rzeczywiście? Na to i szereg innych pytań chciałabym znaleźć odpowiedź. Bezpośrednią wskazówką odnoś­ nie perspektyw badania obrzędów przejścia we współczesności jest pozyskana przeze mnie w roku ubiegłym informacja o pracach prowadzonych przez francuską uczoną dr Michelle Fellous, przygotowującą książkę na temat kre­ acji rytów w zachodnim społeczeństwie posmodernistycznym*. 4 PAN. Za przekazanie ich dziękuję p. dr Marii Gołębiewskiej z Zespołu Filozofii Kultury IFiS �32 JOLANTA KOWALSKA LITERATURA d ' A q u i l i E . G . , L a u g h l i n Ch.D., M c M a n u s J. (and others) 1979 77ie Spectrum of Ritual. A Biogenetic Structural Analysis, New York. A r g y l e M. (red.) 1994 Experiments in Social Interaction, Aldershot. B a u m a n Z. Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesności, Warszawa. B e n t h a l l J., P o l h e m u s T. (red.) 1975 The Body as a Medium of Expression. Essays Based on a Course of Lectures Given at the Institute of Contemporary Arts, London. B l o c h M. 1980 Ritual Symbolism and Nonrepresentation of Society, [w:] M. Le Cron-Foster, S.H. Brandes, Symbol as Sense, New York-London-Toronto, s. 93-102. 1992 Prey into Hunter. The Politics of Religious Experience, Cambridge-New York-Port Chester-Melbourne-Sydney. Boas F. 1897 The Social Organisation and the Secret Societies of Kwakiutl Indians, Annual Reports of the Smithsonian Institution for the Year Ending June 30.1895, Washington. B r a k e M. 1985 Comparative Youth Culture. The Sociology of Youth Cultures and Youth Subcultures in America, Britain and Canada, London. B u c h o w s k i M. 1987a Inicjacja, [w:] Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa-Poznań, s. 160-161. 1987b Obrzędy przejścia, [w:] Z. Staszczak (red.), Słownik etnologiczny. Terminy ogólne, s. 259-260, Warszawa-Poznań. 1992 Logika sprawczej mocy obrzędów, [w:] B. Tuchańska (red.), Między sensem i genami, Warszawa, s. 105-126. C a i l l o i s R. 1976 Żywioł i ład, Warszawa. C a r p e n t i e r A. 1977 Koncert barokowy, Warszawa. Cassirer E. 1977 Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Warszawa. C i o ł e k M., O l ę d z k i J., Z a d r o ż y ń s k a A. 1976 Wyrzeczysko. Rzecz o świętowaniu w Polsce, Warszawa. C o p p e t D. de (red.) 1992 Understanding Rituals, London-New York. E l i a d e M. 1997 Inicjacja, obrzędy, stowarzyszenia tajemne: narodziny mistyczne, Kraków (I wyd. 1956). F a r n e l l B. (red.) 1995 Human Action Signs in Cultural Context. Visible and Invisible in Movement and Dance, London. F e l l o u s M. 1998 Narodziny i życie rytów, tezy wykładu wygłoszonego w październiku 1998 г., w Warszawie, maszynopis w posiadaniu autorki. F r e s e P. R. (red.) 1993 Celebrations of Identity: Multiple Voices in American Ritual Performance, Westport-London. �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU X X WIEKU 33 F u c h s E . (red.) 1976 Youth in a Changing World. Cross-cultural Perspectives and Adolescence, World Anthropology, The Hague. G e n n e p A. v a n 1909 Les rites de passage, Paris. Gluckman M. 1962 Les rites de passage, [w:] M. Gluckman (red.), Essays on the Ritual of Social Rela­ tions, Manchester. G r e e n M. 1988 The Path through the Labyrynth. The Quest for Initiation into the Western Mystery Tradition, Shaftsbury. G u r y c k a A. 1994 Reprezentacja świata w umysłach młodzieży. Geneza, Warszawa-Olsztyn. Haber F . C. 1988 Darwinowska rewolucja w pojęciu czasu, [w:] A. Zajączkowski (red.), Czas w kul­ turze, Warszawa, s. 375-402. H a y d u G . G . (red.) 1979 Experience Forms. Their Cultural and Individual Place and Function, World Anthro­ pology, The Hague-Paris-New York. Herdt G. H. 1982 Rituals and Manhood. Male Initiation in Papua New Guinea, Berkeley-London. H o l m J . , B o w k e r J. 1994 Rites of the Passage, London. H u m p r e y C , L a i d l a w J. 1994 The Archetypal actions of Ritual. A Theory of Ritual Illustrated by Jain Rile of Worship, Oxford Studies in Social and Cultural Anthropology, Oxford. H u x l e y J.S. (red.) 1966 A Discussion of Ritualization of Behavior in Animal and Men, Philosophical Transcations of the Royal Society in London, series B, no 772, vol. 251, London, s. 247-524. J a n i o n M., M a j c h r o w s k i Z. (red.) 1982 Odmieńcy, [w:] Transgresje, t. 2, Gdańsk, s.. J a n i o n M., R o s i e k S. (red.) 1984 Osoby, [w:] Transgresje, t. 3, Gdańsk, s.. 1986 Maski, [w:] Transgresje, t. 4, cz. 1-2, Gdańsk, s.. J ę d r z e j e w s k i M. 1993 My, śmiecie (git ludzie, sataniści, krysznaici), Warszawa. J o h n - B o r y s M . (red.) 1994 Dorastający w relacjach ze światem, Katowice. J u i l l e r a t B. (red.) 1992 Shooting the Sun. Ritual as Meaning in West Sepik, Washington. K a w u l a S., M a c h e ] H . (red.) 1995 Podkultury młodzieżowe w środowisku szkolnym i pozaszkolnym, Warszawa. K o w a l s k a J. 1995 Koło bogów. Ruch i taniec w mitach i obrzędach, [w:] A. Wożniak (red.), Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 50, Warszawa. K r a s n o d ę b s k i Z. 1986 Rozumienie ludzkiego zachowania. Rozważania o filozoficznych podstawach nauk humanistycznych i społecznych, Warszawa. L a F o n t a i n e J. 1985 Initiation. Ritual Drama and Secret Knowledge across the World, Harmondsworth. L a F o n t á n e J. (red.) 1972 The Interpretation of Ritual, London. �34 JOLANTA KOWALSKA L e e u w G . , van dei 1978 Femomenologia religii, Warszawa. L e G o f f J. 1988 Od czasu średniowiecznego do czasu nowożytnego, [w:] A. Zajączkowski, Czas w kul­ turze, Warszawa, s.. L e w i s G. 1980 Day of Shining Red: An Essay on Understanding Ritual, Cambridge. L u l k e h a u s N. C , R o s c o e P.B. (red.) 1995 Gender Rituals. Female Initiation in Melanesia, New York-London. M a s c i a - L e e s F . E . , S h a p e P. (red.) 1992 Tatoo, Torture, Mutilation and Adornment. The Denaturalization of the Body in the Culture and Text, Albany. M a y l e d J. 1986 Initiation Rites, Hove. M u n n N.D. 1973 Symbolism in a Ritual Context. Aspects of Symbole Action, [w:] J.J. Honigmann, Handbook of Social and Cultural Anthropology, Chicago, s. 579-612. O s i a t y ń s k i W. 1980 Zrozumieć świat. Rozmowy z uczonymi amerykańskimi, Warszawa. 1982 Zrozumieć świat. Rozmowy z uczonymi radzieckimi, Warszawa. P ę c z a k M. 1992 Mały słownik subkultur młodzieżowych, Warszawa. P o l h e m u s Т., P r o c t o r L . 1984 Pop Styles, London. P o n i a t o w s k i S. 1921 Przyczynek do badania izolacji obrzędowej, Archiwum Nauk Antropologicznych, t. 1, nr 7, Lwów. R i c o e u r P. 1986 Symbolika zła, Warszawa. R o o s e - E v a n s J. 1994 Passages of the Soul. Ritual Today, Shaftsbury. S a n s o n e s e J. N. 1994 The Body of Myth. Mythology, Shamanistic Trance and the Sacred Geography of the Body, Rochester. S i n k o T. 1934 Misteria eleuzyjskie i egzaminy dojrzałości, „Przegląd Powszechny", t. 51 (201), s. 221-240. S n o e c k J. A. M. 1987 Initiations: A Methodological Approach. The Aplication of Classification and Defini­ tion Theory in the Study of Rituals, Leiden. S o ł t y s i a k Т. 1995 Uwarunkowania środowiskowe i determinanty subiektywne uczestnictwa nieletnich w podkulturach, Bydgoszcz. S t o p a R. 1954 Inicjacja u krajowców Afryki Południowo-Zachodniej jako prototyp instytucji kształ­ cącej i wychowawczej, „Przegląd Orientalistyczny", t. 18, s. 10-18. Ś l i w i ń s k a A. 1994 Subkultury młodzieżowe. Wybór literatury z lat 1980-1994, Opole. T o k a r s k a J. brw. Analiza obrzędów inicjacji, maszynopis w posiadaniu autorki. T o m i c k i R. 1990 Ludzie i bogowie. Indianie meksykańscy wobec Hiszpanów we wczesnej fazie konkwisty, [w:] M. Frankowska (red.), Biblioteka Etnografii Polskiej, t. 43, Warszawa. �OBRZĘDY PRZEJŚCIA W KOŃCU XX WIEKU 35 T o w l e s J . A. 1993 Nkumbi Initiation. Ritual and Structure among the Mbu of Zaire, Annates Musée Royal de l'Afrique Centrale, Series humaines, vol. 137. T u r n e r "V. W. 1964 Betwixt and Between: The Liminal Period in Rites de Passage, [w:] J. Helm (red.) Symposium on New Approaches to the Study of Religion, Seattle. 1967 The Forest of Symbols. Aspects of Ndembu Ritual, New York. 1969 The Ritual Process. Structure and Anti-structure, Chicago. 1979 Process, Performance and Pilgrimage. A Study in Comparative Symbology, Ranchi Anthropology Series, vol. 1, New Delhi. 1986 The Anthropology of Performace, New York. Vizedom M. 1976 Rites and Relationship. Rites of Passage and Contemporary Anthropology, Sage Research Papers in the Social Science. Cross-Cultural Series, vol. 4, no 90-127. Wieruszewska M. 1966 Obrzędy recepcyjne wieku dojrzałego w belchatowskim, Łódzkie Studia Etnograficz­ ne, t. 8, s. 23-80. Y o u n g F . W. 1965 Initiation Ceremonies. A Cross-cultural Study of Status Dramatization, New York. Z a d r o ż y ń s k a A. 1988 Powtarzać czas początku, cz. II: O pobkiej tradycji obrzędów ludzkiego życia, Warszawa. JOLANTA K O W A L S K A T H E CONCEPT OF T H E R I T E O F PASSAGE A N D T H E C U L T U R A L R E A L I T Y O F T H E E N D O F T H E 20th C E N T U R Y . A N I N T R O D U C T I O N Summary Ninety years have passed since A. van Gennep first published his "Rites de passage" in 1909. The concept now belongs to the "much respected classical heritage of social sciences", some even say "covered with patina". Contemporary attempts at studying rites of passage of our times may seem odd. Where should we look for them? The two most important "passages" of our life - birth and death - take place in hospitals where they are the objects of technicalization and social marginalization, death tends to be concealed. Passage to maturity is obliterated with no clear bordedrline. Young age is fashionable and worshipped and thus adulthood is nothing worth displaying. It is only in traditional societies where social prestige was associated with age, knowledge and experience, in modern times prestige has quite different determinants. In 1987 Michał Buchowski wrote about possibilities of studying and describing contemporary rites of passage, particularly initiations. He recommended a great circumspection already at the stage of classifying objects of our studies. I agree with him and his concern for clarity of the image of the phenomena, nevertheless I don't wholly approve of the suggested limits. Studies on contemporary rituals, especially the approach formed in the late 80ties and early 90ties still continued seem very promising in their cognitive possibilities, providing interesting explanations of rites of passage. The article presented here is an introduction to the studies intended to be continued. I con­ sider the qualities which in our culture are attached to the turning points - the end of one epoch and beginning of the next one . The kind of atmosphere associated with the end of "periods of long duration", both in individual and global dimensions. My own considerations are presented together with the assumptions and results of the studies on the subject within recent ten years. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c4f59286abec83131926bb059a5e6de.pdf aa8dec8cb0869cc0c61d195138ea5734 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2942 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2746 Title A name given to the resource Dlaczego Cygan kradnie? Przyczyny zróżnicowania ludzi według biblii ludowej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.33-38 Creator An entity primarily responsible for making the resource Zowczak, Magdalena Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Magdalena Zowczak DLACZEGO CYGAN KRADNIE? PRZYCZYNY ZRÓŻNICOWANIA LUDZI WEDŁUG BIBLII LUDOWEJ Legendy, które t w o r z ą l u d o w y o d p o w i e d n i k Biblii, o p o w i a d a j ą o p e w n y c h t y p o w y c h sytuacjach, w i ą z a n y c h z w y k l e w y m i e n n i e jednego w z potomków konsekwencji zakłócenie formuje pojęcie grzechu, p o z o s t a w i a j ą c e g o protoplasty. Owo wieczne Owa p i ę t n o na s p r a w c y i j e g o p o t o m k a c h . Z a n i m przejdziemy o d t y c h wymienność, c h o c i a ż zrazu s p r a w i a w r a ż e n i e c h a o s u , często o g ó l n y c h konstatacji d o bardziej precyzyjnego opisu m o m e n t u z różnymi postaciami i zdarzeniami o b u Testamentów. jednak nie jest p r z y p a d k o w a , lecz w y n i k a z n i e ś w i a d o m e j t y p o l o ­ z r ó ż n i c o w a n i a , s p r ó b u j m y scharakteryzować p e w n e gii; kojarzy b o w i e m t y p o w e dla t e k s t ó w biblii l u d o w e j , z a r ó w n o w s p ó ł c z e s n y c h jak postacie ze w z g l ę d u na podobieństwo zjawisko strukturalne zdarzeń, w k t ó r y c h o d g r y w a j ą o n e a n a l o g i c z n e role. z c z a s ó w Kolberga. Jest n i m w y m i e n n o ś ć postaci A d a m a i N o e g o M ó w i ą c o biblii l u d o w e j jej j a k o p i e r w s z y c h ludzi, w y m i e n n o ś ć p r z y p i s y w a n y c h im c z y n n o ­ Św.; p r ó b y u p o r z ą d k o w a n i a jej w ą t k ó w ści a także p o d o b i e ń s t w o z a c h o w a n i a ich ż o n , g r z e c h ó w ich i ich bezpośrednio z Pismem nie m o ż n a zatem p o r ó w n y w a ć nie m i a ł y b y w i ę k s z e g o dzieci, wreszcie niemal w s z y s t k i e g o , c o z nimi związane. K o n - sensu niż sztucznie s k o m p l e t o w a n a a n t o l o g i a . Nie znaczy t o , by taminacje w ą t k ó w d o t y c z ą c y c h t y c h d w ó c h b o h a t e r ó w nie są nie istniało p o k r e w i e ń s t w o między znaczną częścią t y c h legend p r z y p a d k o w e . Przytoczmy kilka p r z y k ł a d ó w . w e d ł u g Starego i Nowego Testamentu a kanonem chrześcijańskim; a j e d n a k w przekazach l u d o w y c h Kolberg n o t u j e , iż „staruszek j e d e n w M o d l n i c y " o p o w i a d a ł obowiązuje s w o i s t y porządek, ś w i a d e c t w o o d m i e n n e g o s p o s o ­ 0 N o e m , „ c o w harce p o p o t o p i e p ł y w a ł , i w s z y ć k i e zwierzęta miał bu w a r t o ś c i o w a n i a . ze s o b ą p a r a m i " , że „ k i e d y je w y p u s c a ł z harki na Ś w i a t , d a w a ł P o d o b i e ń s t w o między tekstem l u d o w y m i b i b l i j n y m opiera się każdej parze chrzest i n a z w i s k o , — z e az d o t e g o casu takie imię często t y l k o na a n a l o g i i , tak, że n a s u w a j ą się w ą t p l i w o ś c i , czy nosi w s y ć k o i p t a c t w o i gadzina r ó ż n a " ( K o l b e r g , 1 9 6 2 , s.105). chodzi o zapożyczenie, czy też — podobieństwo L u d o w a postać apokryficznej legendy o N o e m s t a n o w i trans­ o p i s y w a n y c h zdarzeń. Tak się dzieje c h o ć b y w przypadku Pios­ formację biblijnej wersji grzechu p i e r w o r o d n e g o . Ś w i a d c z y o t y m neczki o matce tekst zapisany przez E. Klicha w p o w . l i m a n o w s k i m , w y d r u k o w a ­ dzieciobójczyni, o wtórne pamiętanej d o dziś w Polsce p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j , którą J a n S. Bystroń uznał za o d ­ p o w i e d n i k f r a g m e n t u Ewangelii św. Jana ny w 1 9 1 0 r. (IV, 6 — 2 6 ) o roz­ N o e c h o d z i ł kilka lat d o jakiejś pracy z siekierą, a żona nie mowie Chrystusa z Samarytanką przy s t u d n i ( B y s t r o ń , 1 9 2 5 , wiedziała, d o k ą d c h o d z i . Diabeł ją kusił, żeby się dowiedziała. s.105). O p i n i ę tę p o w t a r z a C. Hernas ( 1 9 6 5 , s. 2 3 4 ) . Tymczasem Ukręcił z nosa w ó d k i i p o w i e d z i a ł j e g o żonie, żeby m u się dała rozmowa Pana Jezusa z „ d z i e w k ą ze d w o r a " s t a n o w i w tekstach napić, t o jej się przyzna. Tak się stało i d r u g i e g o d n i a , kiedy Noe l u d o w y c h w p r o w a d z e n i e d o obrazu p o k u t y piekielnej kobiety, przyszedł d o r o b o t y , już m u tak nie szło, jak przedtem, już grzech która p o z b a w i ł a życia s w e nieślubne dzieci ( p e w n e w a r i a n t y w i e l k i g o obciążył. Przedtem, jak d r z e w o za krótkie, pociągnął modlitewek zebranych przez F. Kotulę w p r o w a d z a j ą skruchę siekierą, w y d ł u ż y ł o się, teraz musiał nastawiać i s z t u k o w a ć , a jak dzieciobójczyni b y ł o dłuższe, urzynać ( K l i c h , 1 9 1 0 , s . 2 6 ) . i akt łaski w o b e c niej, g d y ostatni, pozostały przy życiu syn zostaje księdzem). Natomiast jedyny Biblia O b e c n e są t u wszystkie elementy w y s t ę p u j ą c e również w przy­ nieślubnym. p a d k u grzechu p i e r w o r o d n e g o : zakusy diabła i c i e k a w o ś ć kobie­ A n a l o g i a polega na podkreśleniu w i e d z y Chrystusa o przestępst­ ty, która podaje m ę ż o w i zatruty napój, d o p r o w a d z a j ą N o e g o d o mówi o pięciu mężach Samarytanki i szóstym w a c h kobiety, która, ś w i a d o m a swej zmazy, o b a w i a się p o d a ć M u pierwszego grzechu, j a k i m jest upicie się i w y j a w i e n i e tajemnicy. w o d ę . O d m i a n ą l u d o w e g o tekstu jest ballada Według porwana Dzieciobójczyni do pieklą, gdzie bohaterka r o z m a w i a nie z Chrystusem, średniowiecznej legendy anioł, przekazując posłanie o d B o g a , nakazał m u b o w i e m działać w Noemu, tajemnicy. lecz z d i a b ł e m , który ją p o r y w a i o d d a j e na męki ( J a w o r s k a , 1 9 9 0 , Diabeł zaś, przyszedłszy w ludzkiej postaci d o żony s . 2 6 8 — 2 7 1 ) . W zbiorze F. Kotuli Znaki przeszłości p o b u d z i ł jej zazdrość o p o w i a d a j ą c o sekretnych schadzkach jej p o j a w i a się kontaminacja o b u t e k s t ó w : p a n n a najpierw r o z m a w i a z Chrys­ tusem, p o t e m — z d i a b ł e m ( 1 9 7 6 , s.156 — 1 5 7 , 1 6 8 — efekt zaś pozostaje ten sam; z g o d n i e z l u d o w y m sprawiedliwości jest n i m m a l o w n i c z y opis mąk 169), poczuciem piekielnych. Noego, małżonka ( R ś a u , 1 9 5 7 , I I , s . 1 0 6 ) . Inaczej nieco interpretuje tę historię X V I - w i e c z n y prawa czartowskiego przeciw narodowi ludzkiemu, Postępek gdzie znaj­ d u j e m y pierwszą ( w e d ł u g J . Krzyżanowskiego) jej wersję polską. W tych tekstach przesłanie grzesznicy d o m a t k i , by lepiej w y ­ „Przemienił się czart w o s o b ę m ł o d z i e ń c a g ł a d k i e g o , szedł d o chowała pozostałe córki, p r z y p o m i n a k o ń c o w y morał niektórych ż o n y N o e g o , pytając jej, aby m u p o w i e d z i a ł a , c o Noe ma czynić wersji pieśni o Łazarzu i b o g a c z u , który także pragnie ostrzec z t y m b u d o w a n i e m ; rzekła, iż jej nie c h c e powiedzieć. Nauczył ją grzeszników z czeluści piekła. w t e d y czart gorzałki naczynić ze zboża, a u p o i ć N o e g o , który, g d y J a n o w e j a jej l u d o w y m i się upił, p o w i e d z i a ł żonie, iż Pan B ó g ma zatopić wszytek świat „ p r z e r ó b k a m i " są większe niż p o d o b i e ń s t w a , chociaż o c z y w i ś c i e o k r o m nas, c o będzie w okręcie. Czart szedł, p o w i e d z i a ł t o w a r z y ­ trudno w y k l u c z y ć między nimi jakiś związek. T o stwierdzenie szom w s z y s t k o , c o się miało dziać. P i l n o w a l i t e g o , j a k o b y mogli odnosi się d o l i c z n y c h legend określanych p o t o c z n i e m i a n e m ostatek ludzi w y g ł a d z i ć ze ś w i a t a przez rozmaite fortele, ale Noe Różnice między f r a g m e n t e m Ewangelii apokryfów; w ł a ś c i w s z e j e d n a k w y d a j e się uznanie ich przynależ­ miał d o b r ą straż o d Boga u s t a w i o n ą , iż m u nie m o g l i nic uczynić, ności d o oryginalnej biblii l u d o w e j . Składają się na nią r ó w n i e ż te tylko przekazy, które w s p o s ó b o c z y w i s t y p o w i e l a j ą t e m a t y biblijne, s. 6 0 — 6 1 ) . zmieniając j e d n a k z d e c y d o w a n i e ich sens. Stereotyp o b c e g o znajduje bardzo m o c n e oparcie w zwierząt wiele wygładzili (...)" (Postępek..., 1892, Wszystkie wersje zdarzenia łączą d w a najpopularniejsze aspek­ biblii t y postaci N o e g o (nie na d a r m o był z a r ó w n o patronem cieśli ludowej, czy też raczej jest z nią p o w i ą z a n y w i e l o r a k i m i zależnoś­ 1 b u d o w n i c z y c h łodzi, jak też bednarzy i p i j a k ó w ) , a d w a odrębne ciami. W p r a w d z i e samo pojęcie grzechu nie d o t y c z y w zasadzie e p i z o d y biblijne zlewają się, t w o r z ą c n o w ą historię grzechu. Na obcego, p o n i e w a ż f u n k c j o n u j e o n poza u z n a n y m porządkiem u w a g ę zasługuje n a t y c h m i a s t o w y zanik c u d o w n y c h zdolności wartości, w ś w i e c i e „ n a o p a k " ; o b c y nie z j a w i ł się j e d n a k z pustki, N o e g o w l u d o w y m tekście; jest t o bezpośrednia kara za popeł­ mit w y w o d z i g o z sytuacji p i e r w o t n e g o z r ó ż n i c o w a n i a ludzkości, n i o n e w y k r o c z e n i e . Noe musi o d t ą d ciężko p r a c o w a ć , p o d o b n i e która nastąpiła w w y n i k u zakłócenia p o c z ą t k o w e j harmonii przez jak A d a m i Ewa p o w y g n a n i u . Umiejętnością skracania lub 33 �w y d ł u ż a n i a desek odznaczać się też miało Dziecię Jezusa, które dzięki temu n a p r a w i a ł o fuszerki ś w . Józefa. Ten sam m o t y w , t y l k o o d w r ó c o n y , ł ą c z o n o też z d r z e w e m Krzyża Św.; kiedy S a l o m o n chciał je użyć d o b u d o w y ś w i ą t y n i , raz b y ł o za krótkie, t o z n ó w zbyt d ł u g i e , tak, że musiało pozostać n i e w y k o r z y s t a n e ( W r o c ł a w ­ ski 1 9 8 5 , s.66 — 6 7 ; E. K., 1 8 9 5 , s.173 — 1 7 4 ) . Tekst l u d o w y reprezentuje najbardziej k o m p l e t n ą t r a n s f o r m a ­ cję grzechu p i e r w o r o d n e g o , mniej może j e d n a k w j e g o biblijnej, c o raczej — z n ó w — w l u d o w e j postaci, czyli i n t e r p r e t o w a n e g o jako pierwszy akt seksualny. J e g o o d p o w i e d n i k i e m jest w przy­ p a d k u N o e g o o p i l s t w o , które p r o w a d z i d o w y j a w i e n i a tajemnicy. Następnym przyczynkiem d o identyfikacji A d a m a i N o e g o jest p o w s z e c h n e utożsamienie ich s y n ó w , Kaina i C h a m a . Wiązało się t o być może z p e w n y m p o d o b i e ń s t w e m f o n e t y c z n y m l u d o w e j postaci ich i m i o n : pierwszy z n i c h w y s t ę p u j e j a k o Hain ( K o l b e r g , 1 9 6 2 , s.8) bądź C h a i m ( D o w o j n a S y l w e s t r o w i c z , s.2). Obaj są protoplastami gorszej części ludzkości, blisko związanej ze złym d u c h e m , czy też, p o prostu, o b c y c h , z g o d n i e zresztą ze starotest a m e n t o w y m zamysłem. „ N i e śmiej się z ojca, b o zostaniesz M u r z y n k ą ! " — o s t r z e g a n o m n i e w dzieciństwie. Traktując o w ą M u r z y n k ę — c z y też raczej M u r z y n a — w s p o s ó b metaforyczny, m o ż e m y p o d s t a w i a ć na j e g o miejsce w rodzinie A d a m a - N o e g o przedstawiciela d o w o l n e j ludzkiej społeczności, skoro t y l k o ze­ c h c e m y uzasadnić jej ujemne w a r t o ś c i o w a n i e , c o d o n a ś m i e w a ­ nia się zaś z rodziciela, t o nie u s t ę p o w a ł o b y o n o j a k o przestępst­ w o ś m i e c h o w i w kościele, tradycyjnie u z n a w a n e m u za grzech (por. Świętek, 1 8 9 3 , s.461 — 4 6 2 ) ; T. M a n n podkreśla d e m o n i ­ czny charakter t a k i e g o ś m i e c h u pisząc, iż C h a m urodził się śmiejąc się d o r o z p u k u , c o n i e w ą t p l i w i e b y ł o s p r a w k ą szatana. P r z y s ł o w i o w y śmiech Chama był jednak d l a t e g o szczególnie grzeszny, p o n i e w a ż został w y w o ł a n y w i d o k i e m nagości N o e g o . W t y m fragmencie interpretacje biblijna i l u d o w a są c a ł k o w i c i e ze sobą zgodne. Oto współczesna wersja przestępstwa Cha­ m a — Kaina: „ I c h ojciec w ó d k ę pił bardzo, o n i szli, Kain szedł w p r z ó d , a A b e l z t y ł u . Kain zobaczył ojca pijanego na drodze i plunął na ojca. A b e l nadszedł, p a t r z y — o j c i e c r o z p y l o n y taki, rozkudłany, t o ubrał g o , majtki j e g o w z i ą ł . ( W e d ł u g ś r e d n i o w i e c z n y c h m a t e r i a ł ó w w w y ­ niku e p i z o d u z w i n e m Noe miał zamienić suknię na s p o d n i e ; Rśau, 1 9 5 7 , II s . 1 1 4 — M . Z . ) . T o Kain został L i t w i n e m , a A b e l , j e g o serce szlachetne, został Polakiem (...). Kain miał serce takie zakajane, nieżyczliwe dla c z ł o w i e k a , w i e k i nie daruje, a A b e l nie, był dobry. Kainska k r e w t o chamska krew, litewska, a polska — łagodna krew" ( 1 0 ) * . Z g o d n i e z c y t o w a n ą już wersją Kolberga, Kain j a k o zabójca A b l a musiał p r a c o w a ć na j e g o dzieci, „ k t ó r e m u t o p o t o m s t w u B ó g p o z w o l i ł żyć na świecie, żeby nic nie robili a dobrze się m i e l i " ( 1 9 6 2 , s. 8 ) , był w i ę c — p o d o b n i e jak C h a m — u w a ż a n y za protoplastę p o d d a n y c h c h ł o p ó w . C h a m zaś, p o d o b n i e jak herod Kain był synem E w y i szatana, m o ż n a t u przytoczyć oryginalną interpretację litewską zapisaną przez M . D o w o j n ę S y l w e s t r o w i cza, w y k o r z y s t u j ą c ą p o p u l a r n e w ą t k i b a j k o w e d o o p r a c o w a n i a tematu cyrografu Adama. „ A g d y o n ( A d a m — M.Z.) począł orać w p i e r w s z y m d n i u przyszedł d o n i e g o diabeł, i rzekł m u : Na c o ty m o j ą ziemię porzesz, ja s t w o r z y ł e m ją? J a zaraz zabiję ciebie i t w o j e w o ł y , lecz jeżeli t y tak zrobisz jak ja chcę: t o c o się dziś urodzi t o moje; a c o j u t r o t o t w o j e . W t e d y A d a m zląkł się i nie w i e d z i a ł c o ma o d p o w i e d z i e ć g d y ż o b a w i a ł się a b y g o nie zabito. I przyrzekł m u A d a m , że c o dziś t o t w o j e , a c o j u t r o t o moje. I z d r o w y m został A d a m , nic m u złego nie zrobił diabeł. A g d y A d a m przyszedł o r a w s z y d o d o m u znalazł u r o d z o n e g o C h a i m a , i zląkł się. Że nierozważnie zrobił, że d i a b ł u przyrzekł s w o j e g o syna p i e r w o r o d ­ nego. S ł o w a o j c o w s k i e u m ó w i o n e z d i a b ł e m w y p e ł n i ł y się c h o ć nie p r ę d k o , g d y C h a i m zabił s w o j e g o brata, pozostając prze­ klętym ( D o w o j n a S y l w e s t r o w i c z , s. 2 ) . W d a w n e j sztuce chrześcijańskiej Kain p r z e d s t a w i a n y w szpi­ czastej czapce, jaką nosić musieli mieszkańcy getta, s y m b o l i z u j e Ż y d ó w , podczas g d y A b e l s t a n o w i prefigurację szlachcica, lecz także Chrystusa (Reau, I I , s. 9 6 ) . Kain jest także — jako u o s o b i e n i e zdrady — t r a d y c y j n i e k o j a r z o n y z J u d a s z e m ( o b u o b d a r z a n o o g n i ś c i e r u d y m i w ł o s a m i ) , c o w interpretacji l u d o w e j znajduje w y r a z w umieszczeniu ich o b o k siebie za d r z w i a m i piekła, a n a w e t w uznaniu ich p o k r e w i e ń s t w a . „ J u d a s z jest z Kaina p o t o m e k . Pan Jezus by m u przebaczył, ale J u d a s z z w ą t p i ł o miłosierdziu b o ż y m . Piotr zaparł się trzykrotnie przed taką z w y k ł ą służącą i został papieżem. Z a d a m pani zagadkę. Ilu ludzi Pan Jezus z b a w i ł , jak zstąpił d o piekieł?(...) W s z y s t k i c h ludzi oprócz d w ó c h : J u d a s z a i Kaina, b o się s c h o w a l i przed Panem J e z u s e m za d r z w i a m i . Pan Jezus chciał z b a w i ć w s z y s t ­ k i c h , ale za d r z w i już nie z a g l ą d a ł " ( 3 ) . Historii z a b ó j s t w a A b l a l u d o w e interpretacje d o d a j ą charak­ terystyczny szczegół, a m i a n o w i c i e p r ó b ę ukrycia j e g o ciała. „ P o n i e w a ż ziemia (chociaż t o już nie b y ł o w Raju) b y w a ł a w t e d y biała jak kreda, miejscami przeźroczysta g d y b y kryształ, w i ę c Hain się t u r b o w a ł ; b o gdzie t y l k o s c h o w a ł zabitego brata, w s z ę d y o n w y g l ą d a ł z ziemi. Zaczął w i ę c przeklinać, p o m s t o w a ć ziemi, i z t y c h p r z e k l e ń s t w Haina ziemia poczerniała, że aż p o dziś dzień pozostała w kolorze b r u d n y m , rozlaną k r e w zsiadłą przypo­ m i n a j ą c y m " ( K o l b e r g , 1 9 6 2 , s. 8 ) . „ G d y Pan B ó g s t w o r z y ł ziemię, była o n a zupełnie przeźroczystą i ś w i e c i ł a jak brylant, tyle jest w niej d r o g i c h kamieni, złota i srebra. Później d o p i e r o stała się czarną i nieprzeźroczystą, jak teraz, a t o d l a t e g o , b o ją przeklął Kain. G d y Kain zabił A b l a , chciał g o ukryć w ziemi, lecz nie m ó g ł t e g o dokazać, chociaż g ł ę b o k ą jamę w y k o p a ł , b o wszędzie i zawsze b y ł o w i d a ć ciało zabitego brata. Rozzłoszczony Kain z a w o ł a ł tedy: Przeklęta ziemio, czemu nie jesteś czarną? I ziemia stała się o d t e g o czarną, b o jest przeklętą" ( S i e w i ń s k i , 1 9 0 3 , s. 6 8 ) . o n ( C h a m — M.Z.) został c h a m e m . Został w l i c z o n y przez B o g a , Scena w której Kain usiłuje ukryć s w o j ą z b r o d n i ę , p o j a w i a się, c h o ć sporadycznie, w sztuce ś r e d n i o w i e c z n e j (Reau, II, s.97). N a s u w a się t u skojarzenie o w e j biało-przezroczystej, świetlistej ziemi z przezroczystością bądź ś w i e t l i s t o ś c i ą p i e r w s z y c h ludzi, którzy wszak z niej p o w s t a l i , c h o ć ten ostatni m o t y w na S ł o w i a ń szczyźnie należy d o rzadkości ( T o m i c k i , 1 9 8 0 , s . 7 2 — 7 3 ) . Na u w a g ę zasługuje fakt, że w o b u s y t u a c j a c h utrata przezroczysto­ ści s p o w o d o w a n a jest grzechem ( w p r z y p a d k u p i e r w s z y c h ludzi oznaczony c h a m e m . (...) (Żyd — M.Z.) nie m ó w i ł , że t o c o na — czy judasz, t o tradycyjne pojęcia, które o d e r w a ł y się o d b i b l i j n y c h postaci i żyją s w y m w ł a s n y m życiem. „ O chamie j e d n y m m o g ę o p o w i e d z i e ć a n e g d o t ę , t o m n i e Ż y d w y t ł u m a c z y ł . Że nie ten c h a m , c o na w i o s c e żyje, a t e n , c o kajstrował s w e g o ojca. Ojciec pijany leżał, a o n takie ś w i ń s t w o zrobił. T o Ż y d mi p o w i e d z i a ł , t o o n już w i ę c e j wiedział. T o znaczy, w i o s c e , jak t o często (...) tak b y w a , że t o c h a m z w i o s k i . A t o Boże b r o ń , m ó w i , t o nie, t e n c h a m , c o takie sztuki w y r a b i a — t a k i p o d ł y , komuś szkodzi" (2). Przyczyny pierwszego z a b ó j s t w a t ł u m a c z y się, wykazując związki zabójcy ze złym d u c h e m . O b o k wersji apokryficznej, ( r o z p o w s z e c h n i o n e j przez Ż y d ó w , ale nieobcej także tradycji chrześcijańskiej, por. Klinger, 1 9 8 1 , s.31 — 3 2 ) , z g o d n i e z którą * Cyfry w nawiasach w s k a z u j ą informatora. Lista i n f o r m a t o r ó w na s. 4 8 34 grzechem p i e r w o r o d n y m ) . W materiałach w s p ó ł c z e s n y c h p a n u j e o d m i e n n a , bardziej s w o ­ jska wizja pejzażu, w k t ó r y m r o z g r y w a się dramat, interpretowany często j a k o w y n i k rywalizacji d w ó c h r o l n i k ó w , bądź Kaina — pasterza, i A b l a — rolnika: z a b ó j s t w o d o k o n a n e zostaje na p o l u , w życie, d l a t e g o w s c h o d z ą c e żyto jest c z e r w o n e . Pokutę o d b y w a zabójca u k r y t y za d r z w i a m i piekła, bądź też, w e d ł u g znacznie popularniejszej w e r s j i , p r z e c i w n i e — ze z w ł o k a m i Abla na księżycu, w y s t a w i o n y n a w i d o k p u b l i c z n y : stamtąd musi oglądać wszystkie niecne u c z y n k i d o k o n y w a n e nocą przez s w y c h p o t o m k ó w ( o b o k w s p ó ł c z e s n y c h m a t e r i a ł ó w polskich por. W r o c ł a w s k i , 1 9 8 5 , s. 5 3 — 51 — w a r i a n t m a c e d o ń s k i ) . �S c e n y z Księgi Rodzaju, d r z e w o r y t z Płazowa, 13,5 x 3 9 , 7 c m . Pierwsza poł. XIX w . Ze z b i o r ó w M u z e u m Etnograficznego w Krakowie związku o d b y w a się o n a w u k r y c i u , p o d nieckami, zaś efekt jest taki z A d a m e m bądź N o e m , wyjaśniają z r ó ż n i c o w a n i e kobiet; t y l k o sam, jak w w y n i k u grzechu różnicującego: p o w s t a j ą gorsze niektóre mają b o w i e m p r a w d z i w i e ludzką naturę, inne zaś p o ­ kobiety. D w a w ą t k i , które także w y s t ę p u j ą w y m i e n n i e w A b y zakończyć s p r a w ę w z a j e m n e g o przenikania się historii chodzą o d zwierząt p r z e m i e n i o n y c h w kobiety, aby każdy z sy­ A d a m a i N o e g o poprzez liczne kontaminacje, przytoczmy opinię nów protoplasty m ó g ł się ożenić. A d a m i Ewa mieli jedenastu s y n ó w i j e d n ą córkę. „ N o i jakoż biblisty, który charakteryzując pozabiblijne źródła o p o w i a d a n i a żenitsia? J e d e n ożenisia (...) a te jeszcze dziesięć, t y c h braci, o p o t o p i e zwraca u w a g ę , iż „ w p e w n e j liczbie z n a n y c h relacji (...) gdzie oni ożeniosia? N o i później ta córka s c h o w a l i i o n i takie losy katastrofa łączy się bezpośrednio i organicznie albo przynajmniej ciągnęli. I zrobili dla t y c h miejsca jedenaście, c h t o jakie w y c i ą g ­ p o ś r e d n i o z f a k t e m s t w o r z e n i a . Ż y w i o ł p o t o p u zlewa się niekiedy nie. Kto w y c i ą g n ą ł s p r a w i e d l i w a , siostra, ta i żona d o b r a . (...) A t o z p r a ż y w i o ł e m w o d n y m , p o j a w i a j ą c y się pierwszy była i gadzina, i ś w i n i a , i małpa, i rozmaite byli. I kto jaka necka — o d w r ó c i , t a k o o n (dostanie — M.Z.). A później o n i t o ostali panienkami (...). I b y w a takie, o, tera (...) o n i nie p i l n u j ą się ni męża, ni co, rozmaicie idą. J a nie w i e m , jak t o p o w i e d z i e ć , że czego o n a nie może żyć z mężem? 0 , t a k i c h d u ż o jest, (...), człowiek z u r a t o w a n y m z p o t o p u protoplastą ludzkości p o p o t o p o w e j " ( S t a c h o w i a k , 1 9 8 5 , s. 1 5 ) . O p i n i a ta o d n o s i się również d o t e k s t ó w biblii l u d o w e j . Ujawniony acz t r u d n y d o s p r e c y z o w a n i a związek między w ą t k a m i z r ó ż n i c o w a n i a ludzkości i m o t y w e m ukrycia, w y s t ę p u j e gadzina taka, o. N o ot i b y w a , że o n a jest gadzina na całe w znanej historii o pramatce Ewie, która zaprezentowała B o g u życie" ( 4 ) . t y l k o część s w y c h licznych dzieci, resztę pozostawiając w ukry­ W e d ł u g innej o p o w i e ś c i pierwsi rodzice mieli w i ę c e j córek niż c i u , przez c o p o z b a w i ł a je b ł o g o s ł a w i e ń s t w a Pańskiego. Skazała synów. N a d l i c z b o w a córka, skazana na s a m o t n o ś ć , jest narzę­ je t y m s a m y m na służbę dla w y r ó ż n i o n e j części r o d z e ń s t w a . Ten dziem szatana, poprzedniczką zawitek w ą t e k , p o p u l a r n y w X V I - w i e c z n e j literaturze europejskiej (Wasy- czy też przeskoczek, tem i naszej „ m a t k i d z i e c i o b ó j c z y n i " . W n i e k t ó r y c h a za­ wersjach lewski, 1 9 1 0 , s.109 — 1 1 0 ; Fischer, 1 9 1 0 , s. 3 5 8 ) , f u n k c j o n u j e miejsc d o dziś. Opiera się o n na schemacie, b ę d ą c y m w ł a ś c i w i e w a r i a n ­ p o c h ó w k ó w , czy też raczej ukrycia z w ł o k k o l e j n y c h dzieci, która t e m przypadku Kaina, a p o w i e l a n y m w wielkiej ilości l u d o w y c h opowiadających o niej t e k s t ó w zwraca uwagę lista wyraźnie pogłębia w i n ę matki. ,,(...)jedno leży p o d ł a w ą , /przyroś­ legend e t i o l o g i c z n y c h . W interpretacji chrześcijańskiej wiąże się nięte m u r a w ą . / D r u g i e leży p o d p r o g i e m , /przytrzaśnięte bar­ o n z grzesznym p o w ą t p i e w a n i e m w boską w s z e c h w i e d z ę oraz łogiem./ Trzecie leży p o d ł ó ż k i e m , /przykryłaś je fartuszkiem./ wystawianiem czwarte leży w oborze /i w y r z e k a : m ó j Boże!/ Piąteś ś w i ń m i z a m o r d o w a n e g o brata, czy — skarmiła,/ szóste w piecu spaliła, " itp. ( J a w o r s k a , 1 9 9 0 , s. 2 7 0 ) . dzieci n i e u d a n y c h ) . Z t y m s a m y m s c h e m a t e m m a m y d o czynienia B o g a „ n a p r ó b ę " , czy t o przez ukrycie ciała nadmiernej ilości dzieci (bądź też u k r y w a n i u grzechu. w popularnych opowieściach o „żydowskiej ciotce", dziew­ G o d n y u w a g i w y d a j e się j e d n a k fakt, iż z reguły samo u k r y w a n i e czynie zamienionej w k u k u ł k ę za t o , że z ukrycia u d a w a ł a ptaka Nie ma o c z y w i ś c i e nic o s o b l i w e g o w siebie czy czegoś t o w a r z y s z y w y d a r z e n i u z a p o c z ą t k o w u j ą c e m u (np. Świętek, 1 8 9 3 , s. 5 8 0 ) , o młynarzu, w p o d o b n y c h okolicz­ zróżnicowanie ludzkości w z a j m u j ą c y m nas t u rodzaju o p o w i a ­ nościach z a m i e n i o n y m w niedźwiedzia ( S i e w i ń s k i , 1 9 0 3 , s. 6 9 ) . dań e t i o l o g i c z n y c h . popełniane W ą t e k „ ż y d o w s k i e j c i o t k i " , będący o d w r ó c e n i e m historii o s y n o ­ w nich p r z e s t ę p s t w o grzechem r ó ż n i c u j ą c y m , p o n i e w a ż p r o w a ­ w y c h protoplasty, za k t ó r e g o o d p o w i e d n i k można uznać f r a g ­ Nazwijmy zatem umownie dzi on d o m e t a m o r f o z y , p o w s t a n i a n o w e g o , z w y k l e gorszego czy m e n t staroserbskiego a p o k r y f i c z n e g o w a r i a n t u Ewangelii upośledzonego g a t u n k u istot. W p r z y p a d k u s y n o w y c h — z w i e ­ ciństwa rząt metamorfozie nie t o w a r z y s z y w o g ó l e grzech, natomiast m ó w c y często wiążą z męką Chrystusa, traktując g o jako jeden Tomasza{Apokryfy, Dzie­ 1 9 8 6 , I, c z . 1 , s. 2 7 5 — 2 7 8 ) roz­ 35 �pierwszego k o w a l a w Genesis. z jej e p i z o d ó w . Stąd już ł a t w o w y w i e ś ć C y g a ­ „ Ż y d z i nie jedzą sadła, b o jak złapali Jezusa Chrystusa, t o n ó w , z a r ó w n o ze w z g l ę d u na p o p u l a r n o ś ć w ś r ó d n i c h t e g o m ó w i ą : Ty m ó w i s z , żeś król, t y w s z y s t k o wiesz, znajesz, t o rzemiosła, jak i na k o c z o w n i c z y t r y b życia. B y w a l i oni także p o w i e d z , c o trzeba zrobić. Wzięli ż y d ó w k ę p o ł o ż y l i , obłożyli u z n a w a n i za p o t o m k ó w korytem ( w w i e l u wersjach p o j a w i a się niecka, k o p a ń k a — M o t y w tułaczki u m o ż l i w i a w myśleniu m i t y c z n y m społeczności M.Z.), Chama ( M r ó z , 1 9 8 7 , s.194 — 1 9 6 ) . przywiedli Jezusa Chrystusa. Ty król, p o w i e d z , c o t a m jest p o d rolniczej połączenie Ż y d ó w i C y g a n ó w s y m b o l i c z n y m z w i ą z k i e m . korytem. Jezus Chrystus m ó w i : To ś w i n i a leży i d w a n a ś c i e T y c h o s t a t n i c h uznaje się zatem za p o t o m k ó w p r z e ś l a d o w c ó w prosiąt, a o n i : che, che, my ci pokażemy, jaki ty B o h , o d k r y w a j ą , ż y d o w s k i c h z Exodus a t a m ś w i n i a i d w a n a ś c i e prosiąt" ( 5 ) . — „faraonów". „ M o j ż e s z ich ( I z r a e l i t ó w — Ta sama historia została n a w e t uznana za wydarzenie, które M.Z.) w y p r o w a d z i ł przez Morze C z e r w o n e , w t e d y laską m a c h n ą ł i b y ł o s u c h e przejście. A faraony z a p o c z ą t k o w a ł o zwyczaje p r i m a - a p r i l i s o w e : „ t o na pamiątkę, że o b m y ś l i l i jak t o będzie, że będą p r a c o w a ć i chcieli ich zawrócić. Żydzi oszukiwali Pana Jezusa t e g o d n i a , t o b y ł o w i e l k i m grze­ Te faraony, którzy przelecieli, t o teraz się tułają. T o z t y c h c h e m (...)" ( 6 ) . f a r a o n ó w są C y g a n i e , z t y c h , którzy zdążyli przejść" ( 1 0 ) . O b o k schematu zatajenia, czy też p r ó b y oszukania B o g a , nie „ C y g a n i e p o c h o d z ą z f a r a o n ó w , t a m gdzie Żydzi mieszkali. J a k mniejszą popularnością cieszy się j e g o o d w r o t n o ś ć , czyli bez­ Mojżesz zrobił c u d , w o d a się rozstąpiła, Żydzi przeszli, a f a r a o n ó w w s t y d n a c i e k a w o ś ć , p r o w a d z ą c a d o u j a w n i e n i a tajemnicy, o b ­ zatopiło. J e d n a C y g a n k a c h w y c i ł a się k o n i o w i o g o n a i w y s z ł a na łożonej b o s k i m zakazem. M o t y w Pandory p o j a w i a się szczegól­ ląd. Z tej jednej C y g a n k i p o w s t a l i Cyganie. (...) D a w n i e j m ó w i l i nie wyraźnie u P o l a k ó w na L i t w i e . T a m w ł a ś n i e c h ł o p a , przemie­ starzy ludzie, że nie C y g a n k a idzie, t y l k o f a r a o n k a " ( 1 1 ) . n i o n e g o w bociana za c i e k a w o ś ć i przekroczenia zakazu, za­ „ C y g a n i e tułają się, b o j e d n a C y g a n k a u r a t o w a ł a się w czasie stępuje „kiepska b a b a " , a czasami n a w e t w p r o s t Ewa, która ucieczki przez M o r z e C z e r w o n e . C h w y c i ł a się k o ń s k i e g o o g o n a p o w t ó r n i e popełnia grzech. i diabeł ją s k u r w i ł " ( 1 2 ) . „ P a n B ó g zebrał wszystkie p a s k u d z t w a : komary, żmiji, hady, złożył d o w o r k a i kazał zanieść d o jeziora, usiąść na ł ó d k a i t o „ M ó w i l i , że Cyganie z Egiptu. Zaś coś ich Pan B ó g pokarał, bo utopić wszystko. A Ewa niosła t e n w o r e k i bardzo ją c i e k a w i , c o oni się mścili bardzo na Ż y d a c h . I oni robili Ż y d a m i jak k u ń m i . No t a m siedzi. N o i myśli: rozwiążę, zobaczę, może c o d o b r e g o , t o i że ich Pan B ó g rozproszył p o ś w i e c i e , że nie będą mieli własnej sobie zabiorę. A t a m żmieji, hady, robaki w y s k o c z y l i . Ona zbierała ojczyzny. Tu był taki stary C y g a n przed w o j n ą , t o jak Żyda t o wszystko, ale nie wyzbierała. Tą kobietę Pan B ó g o b r ó c i ł zobaczył, t o tak w o ł a ł za n i m : Jeszcze m a m y w a m i robić pięć d n i ! b o c i a n e m . Bocian t o jest kobieta: biała bluzka, czarna s p ó d n i c z ­ — ka. Ona zbiera te p a s k u d z t w a " ( 7 ) . że jeszcze nie o d s ł u ż y l i " ( 1 3 ) . Los Ż y d ó w i C y g a n ó w ustala się j e d n a k ostatecznie w e d ł u g ról „ ( . . . ) m ó w i się tak, że kobieta jest taka c i e k a w a jak b o c i a n . Tak bociana się pokazuje i m ó w i się: t o t w o j a siostra tak ł o w i " ( 8 ) . Ewa, pierwsza „ c i e k a w a b a b a " , o b j a w i a jednak s w o j ą naturę p r z y p i s y w a n y c h im w w y d a r z e n i a c h pasyjnych. Tułaczka ma być karą za przelanie k r w i Chrystusa. Rola C y g a n a jest jednak i n t e r p r e t o w a n a w s p o s ó b bardzo d w u z n a c z n y . Z n a n a historia kradzieży g w o ź d z i a czy też ć w i e k a p r z y g o t o w a n e g o d o przybicia jeszcze przed grzechem p i e r w o r o d n y m , z n a n y m z Genesis. „ E w a i A d a m byli w raju u Boga. I B ó g zrobił ciasto na chleb Pana Jezusa d o krzyża t ł u m a c z y powszechnie „smykawkę" i zostawił. I zakrył t o , zawiązał, t y l k o nie patrzajcie, nie w o l n o . Cygana d o kradzieży, za którą nie jest przez B o g a karany. Na czym Ewa m ó w i : popatrzmy, A d a m : nie w o l n o . A d a m zasnął, Ewa j e d n a k p o l e g a zasługa C y g a n a , precyzują materiały z zobaczyła, że A d a m już śpi, zajrzała i ciasto w y c i e k ł o z beczki. i z Ł e m k o w s z c z y z n y . Otóż nie c h o d z i o t o (czy też nie t y l k o o t o ) , Potem B ó g m ó w i : źle zrobiliście, i w y g n a ł ich na ulicę, p o d j a b ł o ń , że chciał o n zapobiec t y l k o , żeby nie rwali j a b ł e k " ( 5 ) . — Ta sama c i e k a w o ś ć p o w o d u j e ż o n ą N o e g o w opisanej już ukrzyżowaniu Chrystusa, że Litwy „Żydów h e r o d ó w o k r a d ł " czy że dzięki j e g o kradzieży Chrystus miał mniej (?!) ran; j e g o uczynek z a p o b i e g ł „ r o z k r z y ż o w a n i u n ó g " . Lota A r g u m e n t a c j a ta jest o tyle „ l e p s z a " niż poprzednie (z Polski „ N o e kazał, żeby żona nie oglądała się, b o się stanie nie t e g o w ą t k u ; inne tłumaczenia stają się przy niej bardzo o g ó l n e . transformacji grzechu p i e r w o r o d n e g o , a także — żoną p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j ) , p o n i e w a ż jest specyficzna t y l k o dla ( u t o ż s a m i a n e g o czasami z N o e m ) . sobie „ K i e d y Jezus Chrystus umierał, t o przynieśli cztery g w o ź d z i e , p o p r a w i ć i o d w r ó c i ł a się i w słup soli zamieniła się r a p t e m " ( 9 ) . żeby w s z y s t k o o s o b n o przybić. C y g a n gdzieś był, krążył i jego Kolejnym przypadkiem s c h e m a t u , w e d ł u g k t ó r e g o grzeszna z d z i w i ł o , że jak t o mężczyzna będzie tak, że będzie rozłożony wiadomo co, ale o n a nachyliła się, żeby pończoszki c i e k a w o ś ć zostaje ukarana poprzez w i e c z n e n a p i ę t n o w a n i e , bądź i w s z y s t k o będzie w i d a ć . Przybijają, patrzą, że g w ó ź d ź zabrany, niekorzystną metamorfozę grzesznika, jest też ukraińska legenda złożyli n o g i i przybili. I z t e g o czasu w o l n o C y g a n o m kraść" (5). o przyczynie kobiecej miesiączki, z a n o t o w a n a przez J . T a l - „ I m Pan B ó g p o w i e d z i a ł tak: To teraz w i e l e będziecie żyć na świecie, t o kraść w a m m o ż n a . (...) Dla n i c h nie ma g r z e c h u " ( 1 4 ) . ko-Hryncewicza. „(...) d o czasu narodzenia Chrystusa kobiety miesiączki nie U c z y n e k b ł o g o s ł a w i o n e g o złodzieja, k t ó r e m u w o l n o cyganić m i e w a ł y , t y l k o p o p o r o d o w e oczyszczenie. Z m i a n a j e d n a k n a ­ i kraść bezkarnie, b y w a j e d n a k na t y c h s a m y c h terenach ( L i t w a , stąpiła o d czasu, g d y N. Panna p o w i ł a Chrystusa i rozkazała Ł e m k o w s z c z y z n a ) i n t e r p r e t o w a n y zgoła o d w r o t n i e . Pan Jezus służącej s w ą koszulę k r w i ą z b r o c z o n ą w r z u c i ć d o rzeki z t y m w s k u t e k kradzieży cierpiał p o d w ó j n i e : „ B o nie kradnij, nie trzeba, zastrzeżeniem, aby jej nie rozwijała i nie oglądała. Służąca nie tak robić nie w o l n o . Pan Jezus w Ewangelii usłuchawszy t e g o , stała się przyczyną, że Najś. Panna w g n i e w i e u k r z y ż o w a n y , będzie z a m o r d o w a n y i nie w o l n o b y ł o komuś rozkazała, aby o d t ą d cały ród niewieści c o miesiąc w t r ą c a ć się, że ukradli t a m g w o ź d z i e , a p o t e m przytępionymi odbywał oczyszczenie, a o d t e g o zdarzenia i samo oczyszczenie miesięczne otrzymało nazwę «soroczka» (koszula)" (Talko-Hryncewicz, 1 8 9 3 , s. 3 7 ) . Odnotowawszy g w o ź d z i a m i Pana Jezusa p r z y b i w a l i " ( 1 5 ) . Niekiedy n e g a t y w n a interpretacja u c z y n k u Cygana wiąże się z s a m y m f a k t e m j e g o udziału w u k r z y ż o w a n i u ; w y s t ę p u j e on postacie p i e r w s z y c h , różniących ludzkość g r z e c h ó w , p o w r ó ć m y d o K a i n o w e g o p o t o m s t w a . Kain, przed­ s t a w i a n y j a k o protoplasta Ż y d ó w , był p r z o d k i e m T u b a l k a i n a , 36 m ó w i ł , że będzie w ó w c z a s przede w s z y s t k i m w f u n k c j i k o w a l a — dostarczyciela g w o ź d z i , później d o p i e r o j a k o złodziej. „Cygany (...) będą r o z w l e c z e n y p o c a ł y m świecie, bo też �pomagały Pana Jezusa męczyć. T o o n y nie mają swojego p r z y p o m i n a grecki inicjał imienia Chrystusa. W e d ł u g L. Reau taki s p o s ó b u k r z y ż o w a n i a został w y o b r a ż o n y , aby odróżnić Andrzeja, państwa, nie mają w s z y s t k o , b o tak r o b i ł y " ( 1 6 ) . Czasami taka o c e n a roli Cygana w z b o g a c o n a b y w a d o d a t ­ z g o d n i e z tradycją pierwszego apostoła p o w o ł a n e g o przez Chry­ kowym m o t y w e m u k r y c i a g w o ź d z i a p o d j ę z y k i e m ; czyni t o nie stusa, o d j e g o brata Piotra z a w i e s z o n e g o na krzyżu g ł o w ą w dół sam producent, lecz j e g o żona. Karą za t o jest „ n i e c z y s t a " m o w a . ( 1 9 5 3 , III, s. 7 6 — 8 0 ) . Taką wizję własnej przeszłości roztacza n a w e t sam C y g a n ( 1 7 ) . Należy c h y b a przypuszczać, że m o t y w „ u k r z y ż o w a n i a inaczej" „Żołnierze Piłata prosili C y g a n a - k o w a l a , by zrobił cztery g w o ź ­ p o w s t a ł w w y n i k u skojarzenia w i z e r u n k ó w Chrystusa i ś w i ę t e g o dzie do krzyża. C z w a r t y m mieli g ł o w ę Chrystusa przebić. Ż o n a Andrzeja na p o g r a n i c z u k a t o l i c k o - p r a w o s ł a w n y m , p o d w p ł y ­ Cygana s c h o w a ł a g w ó ź d ź p o d język. Kiedy żołnierze przyszli d o w e m silnego o d d z i a ł y w a n i a k u l t u patrona kościoła w s c h o d ­ kowala, j e g o nie było w domu, więc o n a musiała z nimi rozmawiać — przebiła se język, d l a t e g o ich język jest t r u d n y , niego, apostoła Andrzeja z w a n e g o Pierwozwannym lopedia, 1 9 7 3 , I, s. 5 3 3 — 5 3 4 ; Mify, (por. Encyk­ 1 9 8 0 , I, s. 8 0 — 8 1 ) . M o ż l i w o ś ć tę p o t w i e r d z a fakt, iż niektórzy Ł e m k o w i e , pytani czerkodoczą (...)" ( 1 8 ) . Wersja zdarzenia, w e d ł u g której C y g a n k a zostaje przeklęta (a o s y m b o l i k ę krzyża, t ł u m a c z ą ukośną d o l n ą poprzeczkę związ­ zatem dopuściła się g r z e c h u ) , jest kolejną transformacją s c h e m a ­ kiem z krzyżem ś w i ę t e g o Andrzeja ( 1 9 ) . Samo jednak s y m b o l i c z ­ tu, na k t ó r y m opiera się w ą t e k u k r y t y c h dzieci E w y i „ ż y d o w s k i e j ne znaczenie r o z p a t r y w a n e g o t u m o t y w u nie staje się dzięki t y m ciotki"; nie c h o d z i t u już b o w i e m o p o m o c o p r a w c o m , lecz w s z y s t k i m s z c z e g ó ł o m d u ż o jaśniejsze. W r ó ć m y zatem d o pytania poniekąd przeciwnie: o przeszkadzanie w zbawienia. 0 p r a w d z i w ą zasługę Cygana, n a g r o d z o n ą przez Boga. Było nią Zgodnie z taką interpretacją kradzież i o s z u s t w o , objęte w poprze­ u n i e m o ż l i w i e n i e u k r z y ż o w a n i a Chrystusa w pozycji szczególnie dziele dnich w y p o w i e d z i a c h i m m u n i t e t e m , zmieniają się w nieczyste hańbiącej. Z p e w n ą ostrożnością m o ż n a t u p o w o ł a ć się na piętno Kaina. f r a g m e n t prozy pisarza, który p o c h o d z i z Wileńszczyzny i jest z nią właściwych g ł ę b o k o związany, a zatem w sferze s y m b o l i c z n e g o o b r a z o w a n i a apokryfów. L. Reau utrzymuje, iż p o w s t a ł a o n a w s k u t e k p o p u l a r ­ może być bliski interesującej nas interpretacji legendy. Tadeusz Nie znalazłam o d p o w i e d n i k a tej historii w ś r ó d ności Ś w i ę t y c h G w o ź d z i , które miały zostać o d n a l e z i o n e wraz Konwicki z drzewem Krzyża Ś w . przez c e s a r z o w ą Helenę. W e d ł u g ś r e d n i o ­ polskiego, wiecznej legendy k o w a l o d m ó w i ł zrobienia g w o ź d z i d o ukrzyżo­ ucieczce j e g o z t r u d e m s k l e c o n e g o o d d z i a ł u , kiedy chory i opusz­ wania Chrystusa, w y m a w i a j ą c się nagłą o p u c h l i z n ą ręki. J e g o c z o n y zostaje w y d a n y Kozakom przez c h ł o p ó w ; ci w r z u c a j ą g o na żona, porażona d z i w n ą n i e n a w i ś c i ą , sama w y k u ł a je na m ę ż o w s ­ w y ś c i e l o n ą n a w o z e m furę i „ z g o s p o d a r s k ą d r o b i a z g o w o ś c i ą " kim k o w a d l e . p r z y w i ą z u j ą d o kłonic j e g o „rozkraczone haniebnie nogi jak ( W teatralnych adaptacjach Pasji wykuwa z p o m o c n i k i e m , ś p i e w a j ą c ) . Temat t e n p o j a w i ł się w je sztuce ukazuje m ł o d e g o p o w s t a ń c a , bohatera Kompleksu w sytuacji ostatecznego upokorzenia i hańby po u patroszonego k a b a n a " . „ W W i l n i e budiet sud i wieszatielnica, w XIII w . K o w a l o w a żona w y o b r a ż o n a jest z w y k l e w trakcie rozumisz p a n ? " — kucia, z g w o ź d z i a m i w mękę Z y g m u n t M i n e y k o w i d z i omszały przydrożny krzyż i prze­ ręce ( R ś a u , 1 9 5 7 , I I , s . 4 7 2 — 4 7 3 ) . Współczesne w y p o w i e d z i , przypisując tę historię Cyganom, pyta stary podoficer. J a d ą c zatem na p e w n ą c h o d z ą c ą o b o k n i e g o jakąś nieszczęśliwą postać, p r z y p o m i n a j ą ­ prezentują w y n i k skojarzeń szeregu w y m i e n i o n y c h w y ż e j p o - cą m u j e d n e g o z j e g o ż o ł n i e r z y - z d r a j c ó w , Chaima, Polaka w y ­ staci-typów: Kain — T u b a l k a i n — znania mojżeszowego... kowal — C y g a n , p o n a d t o zaś ( K o n w i c k i , 1 9 8 9 , s. 6 7 — 6 9 ) . Jest dodają trzy m o t y w y : zamierzone „ r o z k r z y ż o w a n i e " n ó g Chrys­ zatem i „ d r z e w o h a ń b y " , szubienica niczym krzyż, są o p r a w c y , tusa, kradzież i s c h o w a n i e g w o ź d z i a p o d językiem. zadający c h ł o p c u ciosy nahajką czy kolbą, s p o k o j n i c h ł o p i , którzy W e w c z e s n y m ś r e d n i o w i e c z u w i z e r u n k i przedstawiają Ukrzy­ w imię porządku w y d a j ą g o na śmierć, a n a w e t C h a i m — Judasz, ż o w a n e g o przybitego czterema g w o ź d z i a m i , o d XIII w . — t r z e m a . tragiczny zdrajca. Ten obraz, w y p e ł n i o n y znakami sacrum, T w ó r c y kontrreformacji nie podjęli w tej s p r a w i e o b o w i ą z u j ą c y c h fituje zarazem w realia chłopskie. Być może nie p o m y l i m y się w i ę c ob­ ustaleń, toteż niekiedy artyści p o w r a c a j ą d o p i e r w o t n e j ilości bardzo, łącząc g o ze s p r a w ą Cygana. Przeciwstawne jej interp­ prawosławnych retacje, n o t o w a n e w y m i e n n i e na t y c h samych terenach, upat­ stopy Chrystusa przybite są r ó w n o l e g l e , zatem g w o ź d z i e muszą rujące w j e g o u c z y n k u t o zasługę, t o w i n ę , pozwalają uważać jej (Reau, 1 9 5 7 , II, s . 4 8 0 ) . W p r z e d s t a w i e n i a c h być cztery. Trzeba t u j e d n a k p o w i e d z i e ć , że legenda o skradzio­ bohatera za idealnego pośrednika między różnymi sferami rzeczy­ nym g w o ź d z i u f u n k c j o n u j e bez różnicy u k a t o l i k ó w jak i u g r e k o - w i s t o ś c i mitycznej. katolickich lub p r a w o s ł a w n y c h Ł e m k ó w , przy czym w ł a ś n i e na J a k stwierdził c y t o w a n y już C y g a n z Ł e m k o w s z c z y z n y , oprócz terenach Ł e m k o w s z c z y z n y m o t y w ukrycia g w o ź d z i a p o j a w i ł się j e g o w s p ó ł b r a c i przeszkadzały C h r y s t u s o w i w czasie męki ptaki ze szczególną wyrazistością. ( 1 7 ) . Nie w y j a ś n i ł w p r a w d z i e tej u w a g i , lecz w i a d o m o , że istnieją Zaskakujący pomysł, iż n o g i Chrystusa miały być „ r o z k r z y ż o wane" tak jak i ręce, znajduje p o w s z e c h n e p o t w i e r d z e n i e w m a ­ liczne p o w i a s t k i etiologiczne o z a c h o w a n i u ptaków wobec U k r z y ż o w a n e g o ; uzasadniają one, dlaczego w o l n o tępić w r ó b l e teriałach z Wileńszczyzny. S p o r a d y c z n i e p o j a w i ł się r ó w n i e ż 1 ich pisklęta oraz niszczyć u Ł e m k ó w , c h o ć uległ już t a m zatarciu, na c o w s k a z u j e c y t o w a n a zabronione w ich gniazda, czemu zaś jest t o wyżej w y p o w i e d ź , w e d ł u g której c z w a r t y g w ó ź d ź służyć miał d o jednej z t y c h legend w r ó b l e przyniosły g w o ź d z i e d o u k r z y ż o w a ­ przypadku s k o w r o n k ó w lub jaskółek. Według przebicia g ł o w y Chrystusa. O s o b l i w o ś ć ta p r z y w o d z i na myśl nia Z b a w i c i e l a ( G u s t a w i c z , 1 9 8 1 , s. 1 7 8 ) ; p o d o b n i e jak Cygan, krzyż ś w . Andrzeja, r ó w n i e ż zresztą należący d o dziedziny a p o ­ k r z y w o n o s chciał p o w y c i ą g a ć g w o ź d z i e i u w o l n i ć z krzyża Pana kryfów. Tak z w a n y crux decussis Jezusa o d męki, lecz przy tej daremnej pracy w y k r z y w i ł sobie — d z i e s i ę ć ) , w p r o w a d z o n y w sztuce w X w i e k u , stał się szczegól­ d z i ó b i t o m u zostało na pamiątkę (tamże, s.14). I n n y tekst m ó w i , decussata ( o d łacińskiego nie p o p u l a r n y w malarstwie X V I I - w i e c z n y m . (Najstarsze przed­ iż jaskółki o t o c z y ł y zmarłego „płacząc i w o ł a j ą c z rozpaczą: stawienia t e g o ś w i ę t e g o ukazują g o na krzyżu rzymskim; Farmer, «umarł, umarł», a w r ó b l e na przekór: «żyw, ż y w , ż y w » " . Za t o 1987, s.18 — 1 9 ) . W e d ł u g a p o k r y f i c z n y c h Dziejów świętego diabły w o k r e ś l o n y m d n i u łapią je garściami i w s y p u j ą d o piekła, Andrzeja, apostoł głosił kazania, p o ś w i ę c o n e c a ł k o w i t e j w s t r z e ­ zaś jaskółki są u l u b i e ń c a m i nieba i ziemi ( S t e l m a c h o w s k a , 1 9 3 3 , mięźliwości cielesnej, c o ściągnęło nań n i e n a w i ś ć s . 1 9 0 ) . W g r u n c i e rzeczy interpretacje ptasich o k r z y k ó w m o g ł y mężczyzn (Langkammer, 1 9 8 9 , s . 5 2 ) . Egeasz, w ł a d c a Partos (Azja M n i e j ­ być o d w r o t n e ; nie zdarza się t o jednak ze w z g l ę d u na ustalone sza), kazał przywiązać apostoła d o krzyża w kształcie X, który w a r t o ś c i o w a n i e w y m i e n i o n y c h g a t u n k ó w . Najwyraźniej z C y g a - 37 �nem rzecz się ma inaczej: b y w a o n raz w r ó b l e m , raz jaskółką. Związek historii o o b c y c h z ukryciem, zatajeniem oraz j e g o przeciwieństwem: odkryciem przez „podglądacza" tego, co retacją wydarzenia zapoczątkowującego zróżnicowanie jako grzechu, biblia l u d o w a u k r y w a bardziej archaiczne zależności. M o ż n a t u t y l k o o g ó l n i e s k o n s t a t o w a ć , iż w y n i k i e m zaprezen­ z w o l i boskiej miało pozostać n i e w i a d o m e , ma z a p e w n e charakter towanej w strukturalny. Te d w i e sytuacje, czy raczej j e d n a ze s w ą o d w r o t ­ jednej z p o c z ą t k o w o r ó w n y c h sobie istot w zwierzę, ptaka, bądź r ó ż n o r o d n y c h w a r i a n t a c h sytuacji jest przemiana nością, posłużyły t u j a k o schemat, u m o ż l i w i a j ą c y u p o r z ą d k o w a ­ — nie przekazów o z r ó ż n i c o w a n i u ludzi. Pod chrześcijańską interp­ d e m o n i c z n e j , inaczej m ó w i ą c — c z ł o w i e k a gorszej kategorii, o naturze na poły zwierzęcej lub w obcego. L I T E R A T U RA Apokryfy 1 9 8 6 Apokryfy Nowego Testamentu. Pod red. M . S t a r o w i e y s ­ kiego, t . 1 , L u b l i n . Bystroń J.S. 1 9 2 5 Polska pieśń ludowa. Wybór, Kraków. Dowojna Sylwestrowicz M. Podania zebrane w okolicach Rossień. 1 8 8 3 . N i e p u b ­ l i k o w a n y rękopis z tek J . Karłowicza ze z b i o r ó w W i l e ń s ­ kiego A r c h i w u m Historycznego, nr 1 1 3 5 E. K. 1895 Gwiazdy i grzyby w wierzeniach ludu, „ L u d " , t. 1 Encyklopedia katolicka, Lublin. The Oxford Dictionnary of Saints, O x f o r d . Fischer A. 1910 Wątek nierównych dzieci Ewy, „ L u d " , t. XVI Gustawicz B. 1 8 8 1 Podania, przesądy, gadki i nazwy ludowe w dziedzinie przyrody, „ Z b i ó r W i a d o m o ś c i d o A n t r o p o l o g i i K r a j o w e j " , t. 5 Hernas C. 1965 W kalinowym lesie. Antologia polskiej pieśni ludowej ze zbiorków polskich XVIII wieku, W a r s z a w a , t. 2 J a w o r s k a E. 1 9 9 0 Katalog polskiej ballady ludowej, W r o c ł a w . Klich E. 1 9 1 0 Materiały etnograficzne zpd.-zach. częścipow. limanow­ skiego, „ M a t e r i a ł y A r c h e o l o g i c z n e , A n t r o p o l o g i c z n e i Et­ n o g r a f i c z n e " , t. XI Klinger M . 1981 1980 1987 Farmer D. H. 1987 polski, Warszawa. Kotula F. 1 9 7 6 Znaki przeszłości, W a r s z a w a . L a n g k a m m e r H. 1 9 8 9 Apokryfy N o w e g o Testamentu, Katowice. Mify Mify narodov mira, M o s k v a . M r ó z L. Encyklopedia 1973 K o n w i c k i T. 1 9 8 9 Kompleks Tajemnica Kaina, W a r s z a w a . Kolberg O. 1 9 6 2 Krakowskie, cz. 3, ( w : ) Dzieła wszystkie, t. 7, W r o c ł a w . Z rodu Kaina, „ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X I , z. 2. Postępek 1 8 9 2 Postępek prawa czartowskiego przeciw narodowi ludz­ kiemu, 1 5 7 0 . W y d . A. Benis, K r a k ó w . Réau L. 1 9 5 7 Iconographie de l'art chrétien, t. 2, 3, Paris. S i e w i ń s k i A. 1 9 0 3 Bajki, legendy i opowiadania ludowe zebrane w pow. sokalskim, „ L u d " , t. IX S t a c h o w i a k L. 1 9 8 8 Potop biblijny, L u b l i n . S t e l m a c h o w s k a B. 1933 Rok obrzędowy na Pomorzu, Toruń. Swiętek J . 1 8 9 3 Lud nadrabski, Kraków. Talko-Hryncewicz J. 1 8 9 3 Zarys lecznictwa ludowego na Rusi Południowej, Kra­ ków. T o m i c k i R. 1 9 8 0 Ludowe mity o stworzeniu człowieka, „Etnografia Pol­ s k a " , t. XXIV W a s y l e w s k i S. 1 9 1 0 Lament chłopski na pany, „ L u d " , t. XVI W r o c ł a w s k i K. 1 9 8 5 O Bogu, jego sługach i diabelskich sztuczkach. Setnik legend Południowej Słowiańszczyzny, Warszawa. W y k a z m a t e r i a ł ó w t e r e n o w y c h c y t o w a n y c h w artykule ( A r c h i w u m Katedry Etnologii U W ) . 1. K. ur. 1 9 0 4 , Pogiry, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Gieryszewska, 1 9 9 0 1 1 . M . ur. 1 9 1 1 , Ł e m k o , Ś w i ą t k o w a W i e l k a , w o j . krośnieńskie. Not. M . Z o w c z a k , 1 9 9 1 2. M. ur. 1 9 1 3 , Rajstele, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Zapis magnet. K. Kocjan, 1 9 9 0 12. M . ur. 1 9 1 1 , Mszana, w o j . krośnieńskie. Not. J . Domańska, 1991 3. K. ur. 1 9 1 3 , Pruchnik, w o j . przemyskie. Not. M . Z o w c z a k , 1989 13. M . ur. 1 9 1 5 , Ł e m k o , Ś w i ą t k o w a W i e l k a , w o j . krośnieńskie. Not. M . Z o w c z a k , 1 9 9 1 4. M . ur. 1 9 2 1 , Ryliszki, rej. orański, L i t w a . Zapis magnet. J . D o m a ń s k a , 1991 5. K. ur. 1 9 2 0 , L i t w i n k a , Pogiry, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Gieryszewska i K. Kocjan, 1 9 9 0 6. M . ur. 1 9 2 9 , Pogiry, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Gieryszew­ ska, 1 9 9 0 7. K. ur. 1 9 0 5 , M. Zowczak, 1991 Gowkieliszki, rej. w i l e ń s k i , Litwa. Not. 8. M . ur. 1 9 2 9 , Pogiry, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Gieryszew­ ska, 1 9 9 0 9. K. ?, W o j d a t y , rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Zapis magnet. M . M a r ­ cinkowska, J . Lewicka, 1990 10. K. ur. ok. 1 9 4 0 , Krawczuny, rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Gieryszewska, 1 9 9 0 38 14. K. ur. 1 9 0 8 , Stare T r o k i , rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Kocjan, 1991 1 5. K. ur. 1 9 1 4 , M e j s z a g o ł a , rej. w i l e ń s k i , L i t w a . Not. K. Kocjan i A. M a ń k o w s k i , 1 9 9 1 16. K. ur. 1 9 1 3 , Ł e m k i n i , Krempna, w o j . krośnieńskie. Zapis magnet. A. K o w a l c z y k , M . Olszewski, 1 9 9 1 17. M . ur. 1 9 0 9 , C y g a n , Ś w i ą t k o w a M a ł a , w o j . krośnieńskie. Not. M . Kucharska, P. K o w a l s k i , 1 9 9 1 18. Brak d a n y c h , K e m p n a , w o j . krośnieńskie. Z bad. L. Mroza, 1978 19. M . ur. 1 9 1 0 . Ł e m k o , Bartne, w o j . n o w o s ą d e c k i e . Not. M. Zowczak, 1991 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2357c94ade4539a6d06ce11885166f96.pdf d9ed920760402dd848814a42483e473f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2943 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2747 Title A name given to the resource Interpretacja postaci Judasza / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.39-42 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gieryszewska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krystyna Gieryszewska INTERPRETACJA POSTACI J U D A S Z A * W okresie w i e l k a n o c n y m istniała w Polsce południowo- ma o n pełnić. O losach o b u a p o s t o ł ó w z a d e c y d o w a ł y w e d ł u g -wschodniej tradycja wieszania k u k ł y J u d a s z a ; tradycja ta w Pru­ r e s p o n d e n t ó w cechy, które ich różnią: pycha i pokora. Ale — chniku i o k o l i c z n y c h w s i a c h przetrwała d o dziś. Łączy o n a znaki głosi j e d n a ze skrajnych o p i n i i — śmierci i destrukcji ze znakami p ł o d n o ś c i . Judasz byłby pierwszym ś w i ę t y m " (29). jak „ g d y b y nie s a m o b ó j s t w o , t o Tekst biblijny m ó w i o postaci J u d a s z a bardzo skąpo. Nie J e d n y m z s y m b o l i łączących o p o w i e ś c i o Piotrze i J u d a s z u jest dowiadujemy się najważniejszego: d l a c z e g o w ł a ś n i e o n spełnił k o g u t . „ J u d a s z w y d a w s z y Pana Jezusa poszedł d o d o m u . Ż o n a rolę zdrajcy . W i a d o m o o n i m t y l k o , że p o d k r a d a ł z trzosu, nad dała j e m u jeść, kurę zarąbała, p i e t u c h a . O n je, a o n a poczęła na którym miał pieczę. Ś w . J a n n a z y w a g o w p r o s t złodziejem. niego narzekać: Dlaczego t y j e g o w y d a ł e ś , t o taki człowiek, ludzi W czasie Ostatniej Wieczerzy diabeł nakłania g o d o zdrady z g r o b u p o d e j m o w a ł , taki był d o b r y . A J u d a s z m ó w i jej tak: tak o n i Judasz w y c h o d z i w c i e m n o ś ć , by sprzedać Jezusa za 3 0 p o w i e d z i a ł , że z m a r t w y c h w s t a n i e ; tak z m a r t w y c h w s t a n i e jak ten srebrników. Po skazaniu Chrystusa rzuca srebrniki d o ś w i ą t y n i , k o g u t z miski z m a r t w y c h w s t a n i e i zaśpiewa. I w ten raz k o g u t ale pieniądze s p l a m i o n e k r w i ą nie m o g ą p o w r ó c i ć d o skarbca. skoczył i zaśpiewał. A o n w t e d y c h o d u i p o w i e s i ł s i ę " ( 1 ) . Faryzeusze k u p u j ą za nie Pole Garncarza, które przeznaczono na cmentarz dla c u d z o z i e m c ó w . J u d a s z o d c h o d z i Odmienną wersję w y d a r z e ń przedstawiają Dzieje i wiesza się. Apostolskie. Judasz sam k u p u j e ziemię za srebrniki, p o t e m zaś „ s p a d ł s z y głową w dół, pękł na pół i w y p ł y n ę ł y w s z y s t k i e j e g o w n ę t r z n o ­ W tej o p o w i e ś c i z Wileńszczyzny, która ma s w ó j o d p o w i e d n i k w Ewangelii Nikodema, k o g u t jest nie t y l k o s y m b o l e m niewiary i zdrady (jak w o p o w i e ś c i o ś w . Piotrze), ale r ó w n i e ż Z m a r t w y c h ­ wstania. W kulturze tradycyjnej przeznaczono dla o b u a p o s t o ł ó w g r a n i ­ ści". Mieszkańcy J e r o z o l i m y n a z w a l i tę ziemię H a c e l d a m a c h . t z n . ce nieba i piekła. J a k w i a d o m o , ś w . Piotr jest Pole Krwi (Pismo i w p u s z c z a dusze przez bramę raju, zaś J u d a s z przebywa za Święte Dz. 1 , 1 8 — 2 0 ) . Klucznikiem R o z m ó w c y z Wileńszczyzny i Polski p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j d r z w i a m i piekła. „ W piekle J u d a s z za d r z w i a m i w i s i i w o r e k przy często p o r ó w n y w a l i J u d a s z a ze Św. Piotrem j a k o d w ó c h zdraj­ nim leży"; „ J u d a s z za d r z w i a m i będzie czekał sądu ostatecz­ ców oraz postacie d w u z n a c z n e . Judasz, chociaż uległ pokusie n e g o " ; „ G d y Pan Jezus zstąpił d o piekieł, Judasz skrył się za diabła, „ t o b y ł o dane przez B o g a , tak miało b y ć " ( 1 8 ) * * . Tę d r z w i a m i , a Lucyfer za s ł u p doniosłą rolę w dziele z b a w i e n i a t r u d n o j e d n a k p o g o d z i ć ze złem, 19 — 2 0 ) . T o samo miejsce przypisuje się J u d a s z o w i jakiego J u d a s z się d o p u ś c i ł ; sprzeczność ta w y m a g a rozwiązania. w s p ó ł c z e ś n i e , chociaż niektórzy r o z m ó w c y Zarazem często w y t y k a n e Św. P i o t r o w i t c h ó r z o s t w o i słabość Jezus w y p r o w a d z i ł J u d a s z a z piekła wraz z i n n y m i duszami ( 4 ) . charakteru są uznane za n i e w s p ó ł m i e r n e w o b e c roli o p o k i , jaką M o t y w przebaczania J u d a s z o w i wiąże się — j a k się zdaje — ze kamienny" ( K o l b e r g , 1 9 6 2 , s. także uważają, że Pan II. 1, 2, 3. W ł ó c z e n i e , bicie i wieszanie Judasza. Pruchnik 1 9 8 0 r. Fot. Krzysztof C h o j n a c k i Praca powstała w Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej UW pod kierunkiem dr Magdaleny Zowczak. " Cyfry w nawiasie wskazują informatora. Dane o informatorach na s. 48. 39 �zmieniającymi się n o r m a m i i w a r t o ś c i a m i w e współczesnej w i e j s ­ Niekiedy ł ą c z o n o z J u d a s z e m Kaina; z j e g o r o d u miał się kiej kulturze. D a w n ą interpretacja czyniła o b u grzesznych a p o s ­ w y w o d z i ć zdrajca, z nim też w s p ó l n i e p r z e b y w a ł za piekielnymi t o ł ó w postaciami d w u z n a c z n y m i , stojącymi na granicach o d ­ d r z w i a m i . Okazją d o kojarzenia o b u postaci s t a n o w i ć miennie w a l o r y z o w a n y c h sfer z a ś w i a t ó w : piekła i nieba. Na m o t y w przeklętej, zbrukanej k r w i ą ziemi. „ K a i n zabił A b l a na Wileńszczyźnie z a n o t o w a ł a m o p o w i e ś ć , w której m o c szatana s w o j e j ziemi. Kain był r o l n i k i e m , a A b e l pasterzem. Z zazdrości g o nad złem została silnie podkreślona. Tak r e s p o n d e n t k a przekazała zabił na rolniczej, na k a i n o w e j roli. I m ó w i ą , że t o jest k a i n o w a r o z m o w ę Pana Jezusa z J u d a s z e m : „ J a k Pan Jezus zstąpił d o rola, bo t a m k r e w A b l a jest z b r o c z o n a " ( 2 9 ) . może piekieł i w y p r o w a d z i ł dusze s p r a w i e d l i w y c h , t o J u d a s z był przy Charakterystycznym dla k u l t u r y tradycyjnej s p o s o b e m obrazo­ Lucyferze, a Jezus spytał: «Co t y t u robisz? A m n i e t u dobrze. T o w a n i a p o s ł u g u j e się r o z m ó w c z y n i z W ę g i e r k i : „ K u p i l i pole na w t e d y Lucyfer c h w y c i ł g o za szczękę i teraz Judasza boli» ( 4 2 ) . cmentarz, ale ktoś nie wiedział, jakie t o pieniądze, t o g o p o t e m W relacjach Jezus — J udasz — diabeł, na zdrajcę spada zło, które strasznie dręczyły. I pomyślały, że jak przetopią te pieniądze na kierowało się przeciw C h r y s t u s o w i : „ S z a t a n , który chciał s m y k - d z w o n , t o u s p o k o i t o . A l e m ó w i ą , że jak przetopiły, t o ten d z w o n nąć duszę Jezusa, złapał J u d a s z a " ( 2 9 ) . w t y c h miejscach, gdzie miał srebrniki, t o pękał. I p o d o b n o Fatalizm przeznaczenia Judasza ujmuje najkrócej w y p o w i e d ź : w r z u c i ł y ten d z w o n d o o c e a n u " ( 3 0 ) . „ J u d a s z t o był 1 3 - t y apostoł w p r o s t tak p o w i e d z i e ć . Było 1 2 - t u S a m o b ó j s t w o J u d a s z a jest j e d n y m ze s p o s o b ó w w y t ł u m a c z e ­ a p o s t o ł ó w z Panem J e z u s e m , a o n był 1 3 - t y " ( 5 1 ; por.: Bednarek, nia ciągłego drżenia osiki. Po t y m jak zdrajca z a w i s n ą ł na niej, 1 9 8 8 , s. 3 ) . W P r u c h n i k u , Osielcu i M a k o w i e osika już w i e c z n i e drży ze s t r a c h u . Podhalańskim z a n o t o w a n o także kościelny z w y c z a j , który o d p o w i a d a t e m u Przytoczone przeze mnie w ą t k i w i e r z e n i o w e w większej swej p o g l ą d o w i : „ W W i e l k ą Środę b y ł o n a b o ż e ń s t w o . Stawiali taki części mają o d p o w i e d n i k i w wersjach z a n o t o w a n y c h w XIX w i e k u , trójkątny świecznik z 1 3 - t o m a ś w i e c a m i , b o b y ł o 1 2 - t u apos­ lub też posługują się k o d e m w ł a ś c i w y m dla języka kultury tradycyj­ t o ł ó w i Pan J e z u s " ( 4 ) . „ K o ś c i e l n y gasił 1 3 - t ą ś w i e c ę i szedł z nią nej. Bardziej współczesny charakter ma utożsamienie Judasza za w i e l k i ołtarz. T a m czekali c h ł o p c y z J u d a s z e m " (Wyrobek, z w i z e r u n k i e m człowieka n e r w o w e g o . Tak opisuje zdrajcę młoda 1 9 1 3 , s. 1 9 0 ) . Potem n a s t ę p o w a ł o w ł ó c z e n i e J u d a s z a p o w s i . r o z m ó w c z y n i z Chłopic: „Straszny był, w ł o s y miał takie roztech- W y d a j e się, że i tutaj fatalna 1 3 - t k a została przypisana zdrajcy. rane, duże. Takiego szoku dostawał. Pan Jezus powiedział, przy Nie t y l k o Judasz, ale także j e g o ziemia jest, z g o d n i e z w y o b ­ wieczerzy, że jeden z w a s mnie w y d a . On t o sobie d o g ł o w y nabrał, rażeniami r o z m ó w c ó w , przeklęta. Pole, na k t ó r y m się p o w i e s i ł , że g o sprzeda, n e r w y nie wytrzymały..." ( 1 0 ) . b y ł o p o t e m j a ł o w e , nic nie chciało się na n i m rodzić, ziemia ta, Z g o d n o ś ć interpretacji obrazu Judasza w w ą t k a c h wierzenio­ którą k u p i o n o za s p l a m i o n e k r w i ą pieniądze, była jak m a r t w a ( 1 2 , w y c h i obrzędzie w y s t ę p u j e w pełni t y l k o w przypadku przed­ 50). stawiania Judasza j a k o samobójcy. Zdrajca zapoczątkował przez Przyczynkiem d o interpretacji i n n e g o już zagadnienia jest s w ą śmierć pokolenie s a m o b ó j c ó w , g d y ż „ l u d z i e p o t e m naślado­ o p o w i e ś ć o zakupie za 3 0 s r e b r n i k ó w księżej roli, czyli plebanki. w a l i Judasza i wieszali się, i na nich m ó w i się «Judasz»" ( 3 9 , 5 1 ) . „ W J e r o z o l i m i e o n i kupili tej ziemi i przy tej ś w i ą t y n i była. I t o teraz zawsze jest przy księżach, ta ziemia g a r n c a r z a " ( 3 ) . Śmierć samobójcza jest u z n a w a n a w kulturze tradycyjnej za najgorszą. Tak zmarłe o s o b y c h o w a n o w pobliżu cmentarza lub w r o w a c h , które otaczały miejsce p o c h ó w k u ( 1 5 , 3 9 ) . Teren ten o b c h o d z o n o ze strachem o b a w i a j ą c się dusz p o t ę p i e ń c ó w , „ b o kto popełnił s a m o b ó j s t w o miał d o czynienia z d i a b ł e m " . Przedmioty związane z wisielcami posiadają szczególną moc: „jak ktoś miał sznurek z wiślaka (t.j. w i s i e l c a ) , t o m ó w i l i , że m u się dobrze p o w o d z i . J a k ktoś miał interes (t.j. p r o w a d z i ł sklep), t o m ó w i l i , że ma sznurek z wiślaka, b o t a m ludzie idą i t a m diabeł p o m a g a " ( 1 5 ) . Te informacje w y m a g a j ą u p o r z ą d k o w a n i a . W kulturze t r a d y c y j ­ nej istnieje przekonanie, że złe m o c e stają się szczególnie niebezpieczne w czasie przesilenia z i m o w o - w i o s e n n e g o , a zatem w o k o l i c a c h W i e l k i e g o T y g o d n i a . Obrzęd wieszania i w ł ó c z e n i a J u d a s z a r o z p o c z y n a się n o c ą z W i e l k i e g o C z w a r t k u na Piątek i t r w a d o p o p o ł u d n i a w i e l k o p i ą t k o w e g o . M.in. w G n i e w c z y n i e Łańcuckiej nadawano kukle w y r a ź n e c e c h y w i s i e l c a : „pysk n a m a l o w a l i , jęzor taki w y w a l o n y , c z e r w o n y z r o b i l i " ( 3 9 ) . Na koniec kukłę p a l o n o i t o p i o n o , by zniszczyć zło, k t ó r e g o była wyobrażeniem — p o d o b n i e c z y n i o n o na i n n y c h terenach z M a ­ rzanną. Z w y c z a j ten interpretuje się z w y k l e j a k o w y g n a n i e śmierci i zła poza o b r ę b ś w i a t a , który jest znany, s w ó j , który ma stanowić całość u p o r z ą d k o w a n ą i bezpieczną (Zadrożyńska, 1 9 8 5 , s. 95). Dalej rozciąga się nieznany obszar c h a o s u , z n i e g o przychodzi śmierć i do niego p o w i n n a powrócić. Jednocześnie, dzięki w y g n a n i u śmierci, zostaje p o b u d z o n a w e g e t a c j a , życie. Symbole płodności i śmierci n a d a w a n e kukle Judasza są w różny s p o s ó b w y r a ż o n e . W Ujeznej „ t o się r o b i ł o w Wielki Czwartek, w n o c y wieszali d z i e w c z y n o m . T o były takie dziew­ czyny, które się źle s p r a w o w a ł y z c h ł o p a k a m i , nie chciały hulać na z a b a w i e z n i m i . J a k robili taką kukłę, ciuraka t a k i e g o m u ze słomy zrobili i tak się prześmiewali. A dziewczęta uciekały, b o przytulił ją d o Judasza i musiała g o c a ł o w a ć , c m o k a ć " (5). W innych m i e j s c o w o ś c i a c h n a d a w a n o kukle J u d a s z a cechy, które według 40 �Michaiła B a c h t i n a , w y s t ę p u j ą w z w i ą z k u z groteską i k a r n a w a ­ łem. Zaznaczenie w rozpadającej się, słomianej czy zrobionej ze starych szmat kukle w s z e l k i c h w y p u k ł o ś c i i otworów łączy w sobie s y m b o l i k ę życia i śmierci; d o p r o w a d z a się d o m o n s t r u a l ­ nych rozmiarów samą w i e l k o ś ć kukły: ma o n a czasami 3 metry wysokości. W s p o s ó b w y r a z i s t y zaznacza się: fallus, c z e r w o n y jęzor, przyszywa się k u p i o n e u rzeźnika, w i e l k i e „ k r ó w s k i e o c z y " , najczęściej jednak u w y d a t n i a się nos. Bachtin analizując system z n a k ó w ś w i a t a wskazuje, że góra t o n i e b o , a d ó ł — karnawałowego ziemia, o d p o w i e d n i o : sprowadzenie na d ó ł t o degradacja, uśmiercenie i j e d n o c z e ś n i e zapłodnienie. W inscenizacji obrzędu starano się, by kukła Judasza spadła z jak najwyższej w y s o k o ś c i . A b y t o uzyskać, wieszano ją nie t y l k o na s ł u p a c h , d r u t a c h t e l e f o n i c z n y c h , d a ­ chach i k o m i n a c h , ale także na specjalnie na tę okazję s k o n ­ struowanym d r z e w c u . „ W W i e l k i C z w a r t e k szło się d o składu budowlanego i t a m się w y b i e r a ł o drąga d ł u g i e g o na 10— — 1 5 metrów. Takie d w a drągi się ze s o b ą łączyło. Kamienie w rynku ( w i a d o m o ś ć p o c h o d z i z Kańczugi — K.G.) się r o z s u w a ł o i kopało dziurę. J u d a s z w i s i a ł ( w n o c y — K.G.), ale d o p i e r o p o mszy go z d e j m o w a n o . T o b y ł o o k r o p n i e w y s o k o , rżnęli t e n słup, a Judasz leciał h e t " ( 1 5 ) . D o wieszania w y k o r z y s t y w a n o także drzewa; mogła t o być z a r ó w n o t o p o l a , czy w s p o m n i a n a już wcześniej osika, jak i w i e r z b a lub trześnia. Potem n a s t ę p o w a ł o bicie, szarpanie i w ł ó c z e n i e kukły, by na koniec ostatecznie ją u n i c e s t w i ć przez w y s y p a n i e z niej słomy, podpalenie i utopienie w p o b l i s k i m s t a w i e . T o r o z c z ł o n k o w a n i e kukły być może z a c h o w u j e dalekie p o k r e w i e ń s t w o z w y o b ­ rażeniem śmierci Judasza b i b l i j n e g o . R e s p o n d e n c i w s k a z u j ą na podobieństwo w ł ó c z e n i a J u d a s z a z w o d z e n i e m Jezusa o d A n ­ nasza do Kajfasza. Wśród przywar, które p r z y p i s y w a n o J u d a s z o w i jest także pijaństwo. „Taką brodę, k r a w a t k ę , s p o d n i e m u zrobili... Śmiali się, II. 4 . Palenie Judasza. P r u c h n i k 1 9 8 0 . Fot. Edward K o p r o w s k i że tyle pieniędzy wziął. Coś zrobił! Przepiłeś! I jeszcze m u flaszkę wieszali" (5). Najpopularniejszy t y p W y p o w i e d z i na temat Judasza prezen­ t u j e następujący cytat z S i e n i o w a : „ J u d a s z t o był Ż y d , inni a p o s t o ł o w i e też byli Ż y d z i , ale już nie tacy. T o był taki t y p o w y Żyd" (9). Jest t o poparte w y o b r a ż e n i a m i p o c h o d z ą c y m i także ze źródeł i k o n o g r a f i c z n y c h . Przy opisie w y g l ą d u Judasza często p o w o ł y ­ w a n o się na obraz Ostatniej Wieczerzy, na k t ó r y m Judasz jest rudy albo czarny. O b u s t r o n n y w p ł y w w i z e r u n k ó w Judasza i Żyda znajduje także inne p o t w i e r d z e n i e : „ J u d a s z był skarbnikiem i nosił pieniądze. M i a ł p e w n i e tą ż y d o w s k ą żyłkę, że pieniążki, p i e n i ą ż k i " ( 2 3 ) . A tak w y g l ą d a opis Żyda w „ H e r o d a c h " : „ d a l i Ż y d o w i czarny płaszcz, zrobili brodę, taki garb z siana, w o r e k . Bo o n tak zawsze d o w o r k a coś ukradł i hulał. B o o n tak zawsze hulał z Dziadami, Śmiercią i D i a b ł e m " ( 5 ) . Charakterystyka J u d a s z a j a k o „ t y p o w e g o Ż y d a " w obrzędzie W i e l k i e g o Piątku n a s t ę p o w a ł a dzięki kilku e l e m e n t o m . Kukłę ubierano w skradzione o d Ż y d ó w rzeczy: j u p ę ż y d o w s k ą , czyli czarny płaszcz, sztramę (czapkę), doczepiano pejsy, brodę, u w y d a t n i a n o nos. Na n o g i zakładano jej białe p o ń c z o c h y , „żeby był jak r a b i n " , d o rąk p r z y m o c o w y w a n o macę lub sakiewkę z o d ł a m k a m i szkła. Miejsce zawieszenia z n a j d o w a ł o się w pobliżu d o m ó w ż y d o w s k i c h , a trasa w ł ó c z e n i a przebiegała p o d oknami Ż y d ó w . W ł ó c z e n i u t o w a r z y s z y ł y w y z w i s k a , m.in. „ t y ż y d o w s k i w u j k u " . Przed każdym d o m e m ż y d o w s k i m z a t r z y m y w a n o się 3 i b i t o Judasza ( „ d o s t a w a ł tyle pał za ile s r e b r n i k ó w sprzedał 41 �II. 5. J u d a s z p o w i e s z o n y . Fot. A d a m Bujak BIBLIOGRAFIA J e z u s a " , czasami i n s c e n i z o w a n o rodzaj s ą d u ) . Podczas w ł ó c z e ­ nia o b r z u c a n o d o m y ż y d o w s k i e b ł o t e m i w s a d z a n o tył k u k ł y w o k n a . W s z y s t k o t o się działo w ś r ó d k r z y k ó w , hałasu w a r k o t e k i klapaczy. Imię Judasza nie jest p r z y p o r z ą d k o w a n e t y l k o z d r a j c o m , a m o ­ Bednarek B o g u s ł a w 1 9 8 8 Okruchy judaszologii. Jakub de Voragine-Borges-Kardyna/ Etchegraray, „ L i t e r a t u r a L u d o w a " R. X X X I I , Nr 3 że żeby o d w r ó c i ć , t o pojęcie zdrajcy zostało w kulturze t r a d y c y j ­ Kolberg Oskar nej rozszerzone, w tej klasie o s ó b mieszczą się: Żydzi (czy raczej 1925 ci, k t ó r y c h za Ż y d ó w się u w a ż a ) , w a r i a c i , stare panny. Pojęcie Land Eugeniusz zdrady jest utożsamiane z brakiem — czy też niepełną przynależ­ 1925 nością d o g r u p y s w o i c h ; o d n o s i się d o o s ó b , które łamią reguły i nie przestrzegają o b o w i ą z u j ą c y c h w e w s p ó l n o c i e w a r t o ś c i . Sankcją jest ośmieszenie. K a r n a w a ł o w y charakter obrzędu łączy w sobie symbolikę p ł o d n o ś c i i śmierci, t ł u m a c z y t o o b e c n o ś ć — tak o d m i e n n e g o o d b i b l i j n e g o w z o r u — seksualnego aspektu postaci J u d a s z a w k u l ­ turze wiejskiej. II. 1 — 4 42 Pismo Krakowskie, [ w : ] Dzieła wszystkie, t. 7, cz. 3 Obrzędy judaszowe w Polsce, „Teatr L u d o w y " nr 4, s. 5 2 — 5 6 Święte Starego Testamentu. Biblia Tysiąclecia, 1980, w y d . III, P o z n a ń — W a r s z a w a W y r o b e k Piotr 1913 Wielkotygodniowe obrzędy ludowe „ Z i e m i a " , R. IV, Nr 1 2 , s. 1 9 0 Zadrożyńska A n n a 1 9 8 5 Powtarzać czas początku, spod Babiej Góry, cz. I, W a r s z a w a . p o c h o d z ą z a r c h i w u m P a ń s t w o w e g o M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w W a r s z a w i e , il. 5 z a r c h i w u m W y d a w n i c t w a „Sport i Turystyka" � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f705926a20c9e1eed761eba0a92f6a98.pdf 2cf16907a4108b9b84ed70ef15aab731 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6352 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource summary Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5927 Title A name given to the resource Noty o autorach , summary, contens / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.188-196 Creator An entity primarily responsible for making the resource PSL Konteksty - redakcja Language A language of the resource pol, ang Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM Noty o autorach Teresa Ryf Esbert - studentka historii sztuki na Uni­ wersytecie w Bernie w Szwajcarii. Aleksander Jackowski - antropolog kultury i krytyk sztuki, autor wielu tekstów o współczesnej kulturze ar­ tystycznej, zwłaszcza ludowej. Organizator kilkudzie­ sięciu wystaw sztuki ludowej i naiwnej w kraju i zagra­ nicą. Ostatnio wydał Sztukę zwaną naiwną, N a skróty, Obrazy ludowe. Redaktor „Kontekstów”. Jerzy Jarnuszkiewicz (1919-2005) - studiował w Szko­ Wojciech Bałus - prof. dr hab., historyk sztuki, dy­ rektor Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiel­ lońskiego. Zajmuje się teorią i historią sztuki XIX i XX wieku (architektura, malarstwo, sztuka ogrodowa, sztuka sakralna). Redaktor rocznika „Modus. Prace z Historii Sztuki” i serii „Ars Vetus et Nova”. Członek rady redakcyjnej czasopisma ”Centropa. A Journal of Central Europe­ an Architecture and Related Arts” (Nowy Jork). A u­ tor książek: Mundus melancholicus. Melancholiczny świat w zwierciadle sztuki (1996), Malarstwo sakralne (2001), Figury losu (2002), Krakau zwischen Traditio­ nen und Wegen in die Moderne. Zur Geschichte der A r­ chitektur und der öffentlichen Grünanlagen im 19. Jahr­ hundert (2003), Sztuka sakralna Krakowa w wieku XIX. Część pierwsza (współautor, 2003). Zbigniew Benedyktowicz - antropolog kultury, re­ daktor naczelny miesięcznika „Konteksty. Polska Sztu­ ka Ludowa”. Członek redakcji „Kwartalnika Filmowe­ go”. Kierownik Pracowni Antropologii Kultury, Filmu i Sztuki Audiowizualnej Polskiej Akademii Nauk. A u­ tor prac z zakresu wyobraźni symbolicznej i antropolo­ gii współczesnej. Współautor książki Dom w tradycji lu­ dowej (1993). Autor pracy Portrety obcych (2000). Krzysztof Bielawski - adiunkt w Zakładzie Filologii Greckiej Instytutu Filologii Klasycznej UJ, w badaniach skoncentrowany na leksykografii greckiej i dramacie greckim okresu klasycznego. Tłumacz, wydawca, założy­ ciel i redaktor naczelny Wydawnictwa Homini, redaktor serii monografii naukowych, obejmującej m.in. Starożyt­ ne kulty misteryjne Waltera Burkerta, Grecy i irracjonalność Erica R. Doddsa, Homoseksualizm grecki Kennetha Dovera i Tragedia grecka w działaniu Olivera Taplina. Justyna Chmielewska - studentka Instytutu Etnolo­ gii i Antropologii Kulturowej UW oraz Instutu Orientalistycznego UW. Od 2002 roku prowadzi badania wśród Świętych Chrześcijan Syjonistów Muraszkowców na zachodniej Białorusi oraz zachodniej i połu­ dniowej Ukrainie. le Sztuk Zdobniczych i Przemysłu Artystycznego w Kra­ kowie, następnie w Warszawskiej Szkole Sztuk Zdobni­ czych i Malarstwa, początkowo w pracowni Tadeusza Breyera. Po wojnie kontynuował studia w ASP w War­ szawie, gdzie po uzyskaniu dyplomu w pracowni Fran­ ciszka Strynkiewicza. W 1950 r. prowadził Pracownię Kompozycji Brył i Płaszczyzn przy Wydziale Rzeźby. Od 1952 r. kierował samodzielną Pracownią Rzeźby z pra­ wem dyplomowania. W roku 1957 został docentem, a w 1968 otrzymał tytuł profesora zwyczajnego. Począ­ tek samodzielnej twórczości artysty przypada na czas okupacji i obejmuje małe formy, figurki, portrety w gip­ sie, studia natury. Realistyczne przedstawienia zastępuje z czasem inna skala obrazowania i ekspresji, dążność do monumentalizmu, heroiczności gestu. Z drugiej strony artysta rozwija bardziej prywatny, dekoracyjny styl wi­ doczny głównie w exlibrisach. W końcu lat 50. przecho­ dzi do zagadnień przestrzeni i otoczenia, widocznych w nowatorskich projektach pomnikowych. W początku lat 60. znikają z rzeźb Jarnuszkiewicza motywy figuralne i ekspresyjne interpretacje form na rzecz poznawania nowych możliwości pracy w metalu. Powstają geome­ tryczne konstrukcje z blachy i prętów, poetycko-ekspresyjne, pełne metaforycznych odniesień. Tworzy również konstrukcje skupione na mnożeniu przestrzeni, rytmizacji i dynamizacji kompozycji. W końcu lat 60. Jarnusz­ kiewicz powraca do przedstawień figuralnych, sięga po tematy o metafizycznym i duchowym sensie. Tworzy po­ mniki, jest też wybitnym medalierem, autorem monet obiegowych oraz rysownikiem i grafikiem. Artysta uczestniczył w kilkudziesięciu pokazach zbiorowych w kraju i za granicą, miał również wystawy indywidual­ ne; m. in.: 1964 - Ravne; 1966, 1970, 1990 - Warsza­ wa; 1972 - Montreal; oraz z okazji 75. Rocznicy Urodzin w CRP w 1994 roku. Przykładowe realizacje: 1950 grupy rzeźbiarskie na Cmentarzu-Mauzoleum Żołnierzy Radzieckich w Warszawie, 1952 - płaskorzeźby Hutnik i Nauczycielka na MDM w Warszawie, 1960 - Pomnik Adama Asnyka w Kaliszu, 1963 - ołtarz i krucyfiks w kościele w Quebec, Kanada, 1964 - kompozycja rzeź­ biarska w Ravne, Jugosławia, 1967 - Międzynarodowy Pomnik Pamięci Ofiar Faszyzmu w Oświęcimiu-Brzezince, 1968-71 - krucyfiks w kaplicy KUL-u w Lublinie, 1973-78 - cykl Kagańce, 1983 - Pomnik Papieża Jana Pawła II i Prymasa Wyszyńskiego na dziedzińcu 188 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM NOTY O AUTORACH KUL-u w Lublinie, 1983 - Pomnik Małego Powstańca w Warszawie, 1983 - cykl Stacje Męki Pańskiej. Tadeusz Kantor (1915-90) - reżyser, twórca happenin­ gów, malarz, scenograf, pisarz, teoretyk sztuki, aktor we własnych przedstawieniach, wykładowca krakowskiej ASP. Czerpał inspiracje z konstruktywizmu i dadaizmu, malarstwa informel i surrealizmu. Kształcił się w Akade­ mii Sztuk Pięknych w Krakowie pod okiem wybitnego scenografa międzywojnia Karola Frycza. W roku 1955 grupa plastyków, krytyków i teoretyków sztuki pod jego kierownictwem założyła teatr CRICOT 2. Pierwszą pre­ mierą CRICOT 2 była Mątwa wg Witkiewicza (1956), W drugim przedstawieniu Cyrk, odnaleźć można było kolejny rozpoznawalny element ówczesnych widowisk Kantora - ambalaż. Ambalaż miał pozbawiać aktorów i przedmioty właściwego im kształtu, czynić z nich niezróżnicowaną materię. Kolejnym krokiem od ambalażu było przejście do „teatru informel” (1960-62) - teatru au­ tomatycznego, poddającego się przypadkowi, ruchowi materii. Aktorzy w przedstawieniu „teatru informel” W małym Dworku wg Witkiewicza (1961) - byli trakto­ wani na równi z przedmiotami, zostali całkowicie pozba­ wieni indywidualności. Ideę „teatru informel” zastąpiła koncepcja „teatru zerowego” (1962-64), pozbawionego akcji dziania się. Jej najpełniejszym wyrazem był spektakl Wariat i Zakonnica także wg Witkiewicza, wystawiony przez Kantora w 1963 roku. Następnie ewolucja prakty­ ki i estetyki akcji scenicznych doprowadziła Kantora do granicy teatru pojmowanego tradycyjnie. W roku 1965 powstają pierwsze polskie happeningi - Cricotage i Linia Podziału. Dwa lata później słynne: List oraz Panoramiczny Happening Morski. Rozczarowanie happeningiem przy­ wiodło Kantora na powrót do teatru. W 1972 roku po­ wstają Nadobnisie i Koczkodany wg Witkiewicza, w któ­ rych elementy happeningu zostały wchłonięte przez widowisko. Trzy lata później spektaklem Umarła Klasa rozwinął Kantor kolejny nurt w swym teatrze opatrzony przez autora mianem „teatru śmierci”. Właśnie do tego nurtu przypisywane są najwybitniejsze i najbardziej znane spektakle artysty: Wielopole, Wielopole (1980), Niech sczezną artyści (1985), Nigdy już tu nie powrócę (1988) oraz wystawione pośmiertnie Dziś są moje urodziny (1991), których motywem głównym jest śmierć, przemijanie i pa­ mięć oraz utrwalona w niej historia. W widowiskach „te­ atru śmierci” uwypukla się obecna w całej twórczości Kantora koncepcja „Realności Najniższej Rangi”. Agnieszka Karpowicz - asystentka w Instytucie Kul­ tury Polskiej na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się awangardową i neoawangardową kulturą artystyczną XX wieku oraz antropo­ logią słowa. Prezentowany tekst jest fragmentem roz­ prawy doktorskiej Kolaż. Awangardowy gest kreacji. Themerson. Buczkowski. Białoszewski. Książka ukaże się w 2007 roku. Ważniejsze publikacje: Słowo kolażu („Przegląd Huma­ nistyczny” 2005, nr 1), Ready-made. Przedmiot w pro­ zach Mirona Białoszewskiego, („Pamiętnik Literacki” 2006, z. 1). Jacek Leociak - adiunkt w Instytucie Badań Literac­ kich PAN, kierownik Zakładu Badań Nad Literaturą Holocaustu IBL PAN. Opublikował: Tekst wobec Za­ głady. O relacjach z getta warszawskiego (1997, przekład angielski 2004) oraz (wspólnie z Barbarą Engelking) Getto warszawskie, Przewodnik po nieistniejącym mieście (2001, przekład angielski ukaże się w 2006 w Yale University Press). Artykuły, szkice, recenzje publiko­ wał w „Pamiętniku Literackim”, „Tekstach Drugich”, „Tygodniku Powszechnym”, „Nowych Książkach”, „Res Publice” i „Res Publice Nowej”, „Midraszu”, „Gazecie Wyborczej” , „Rzeczpospolitej” oraz w książ­ kach zbiorowych. Zajmuje się literaturą dokumentu osobistego i formami zapisu doświadczeń granicznych (w tym doświadczenia Zagłady). Aleksandra Melbechowska-Luty - historyk sztuki, studia na UW, doktorat z nauk humanistycznych (UW 1966). Specjalizacja: historyk sztuki polskiej XIX/XX w. Adiunkt w Instytucie Sztuki PAN (gdzie pracowała w latach 1955-85), Pracownia Słownika Artystów Pol­ skich. Autorka 8 książek, m.in. Teofil Kwiatkowski (mo­ nografia), Ossolineum, Wrocław 1966; Widmo. Zycie i twórczość Ludwika De Laveaux, Wrocław 1988; Posągi i ludzie. Antologia tekstów o rzeźbie polskiej XIX w., IS PAN, Warszawa 1993 (wspólnie z Piotrem Szubertem); Mali mistrzowie polskiego pejzażu XIX w., Neriton, War­ szawa 1997; Nokturny. Widoki nocy w malarstwie pol­ skim, Arkady, Warszawa 1999 Sztukmistrz. Twórczość artystyczna i myśli o sztuce Cypriana Norwida, 2001; Posągi i ludzie. Rzeźba polska dwudziestolecia między­ wojennego 1918-1939, 2005. Marek Nowakowski - pisarz, debiutował w 1957 r. opo­ wiadaniem Kwadratowy na łamach „Nowej Kultury”, które opisywało świat marginesu społecznego. W kolej­ nych tomach (powieść Trampolina, 1964; zbiory opowia­ dań Silna Gorączka, 1963; Zapis, 1965; Gonitwa, 1967; Mizerykordia, 1971; Układ Zamknięty, 1972; Śmierć żół­ wia, 1973) pisarz poszerzał krąg peryferyjności. Następnie wydał Wesele raz jeszcze (1974), Robaki (1968); Książę no­ cy (1972); Chłopiec z gołębiem na głowie (1979), Raport o stanie wojennym (1982-1984), Notatki z codzienności (1983), Dwa dni z aniołem (1984), Wilki podchodzą ze wszystkich stron (1985), Grisz, Ja tiebia skażu (1986). Ra­ port o stanie wojennym zapewnił mu europejski rozgłos. Rozważania autotematyczne pojawiły się w tomach Por­ tret artysty z czasów dojrzałości, (1987), Karnawał i post (1989) oraz w opowiadaniu Bożydar z tomu Grecki bożek (1993). Po 1989 roku wydał m.in. Homo Polonicus (1992), Grecki bożek (1993 Strzały w motelu George 189 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM SUMMARIES (1997), a także zbiory opowiadań, będących rodzajem nostalgicznego powrotu do Warszawy tuż-powojennej i jej barwnego półświatka (Powidoki, 1995, 1997). Dorota Piekarczyk - językoznawca, adiunkt w Zakła­ dzie Językoznawstwa Ogólnego UM CS w Lublinie. Autorka prac z zakresu językowego obrazu świata, m.in. książki Kwiaty we współczesnym językowym obra­ zie świata (Lublin 2006). Joanna Pietruszka - absolwentka Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszaw­ skiego. Interesuje się życiem codziennym w krajach postsocjalistycznych. Czesław Robotycki - etnograf, antropolog kultury, prof. dr hab., dyrektor Instytutu Etnologii i Antropolo­ gii Kulturowej UJ. Autor książek: Tradycja i obyczaj w środowisku wiejskim, Environment and Pollution (ra­ zem z M. Ekstromer), Etnografia wobec kultury współ­ czesnej, Nie wszystko jest oczywiste oraz 140 artykułów. Redaktor wydawnictw UJ: „Prace Etnograficzne”, serii „Anthropos”, Przewodniczący Rady programowej serii „Cultura”. Zajmuje się analizą różnych form polskiej kultury współczesnej i Europy środkowej (świadomość narodowa i etniczna, twórczość amatorska i inne formy ekspresji kulturowej, etos, obyczajowość itp.). (1930—39), Polacy na Biennale Sztuki w Wenecji 1895—99 oraz Poza kanonem. Sztuka polskich artystek 1880—39. Pu­ blikowała m.in. w „Biuletynie Historii Sztuki”, „Twór­ czości”, „Kresach”, „Znaku”, „Architekturze”. Paweł Stangret - absolwent filologii polskiej Uniwer­ sytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Doktorant Instytutu Badań Literackich PAN. Publi­ kował m.in. w „Didaskaliach”, „Tekstach Drugich”, „Teatrze”, „Dialogu”. Zajmuje się twórczością literac­ ką Tadeusza Kantora, interesuje go także pogranicze sztuk plastycznych i literatury. W IBL PAN przygoto­ wuje rozprawę doktorską na temat Lekcji mediolańskich Tadeusza Kantora pod kierunkiem prof. Marii Prussak. Obecnie na UKSW prowadzi konwersatorium Co to jest teatr? Jest stypendystą Polskiej Akademii Nauk. Bernd Stieghorst - kolekcjoner, pracował jako kura­ tor w muzeum rzeźby w Zurichu. Żyje i pracuje w Zurichu i Monachium. Joanna Szadura - językoznawca, adiunkt w Zakładzie Tekstologii i Gramatyki WspółczesnegoJęzyka Polskie­ go IFP UM CS w Lublinie. Swoje zainteresowania do­ tyczące problemów językowego obrazu świata i stereo­ typów językowych rozwija, uczestnicząc w pracach nad wydawanym w Lublinie Słownikiem stereotypów i symbo­ li ludowych. Członek Komisji Etnolingwistycznej Komi­ tetu Językoznawstwa Polskiej Akademii Nauk. Artur Rumpel - absolwent Śląskiej Akademii Me­ dycznej (farmacja) i Uniwersytetu Śląskiego (etnolo­ gia). Bada religijność ludową i symboliczne aspekty folkloru. Publikował w „Gadkach z Chatki”, „Panacei” i „Uniwersytecie Kulturalnym”. Mieszka w Rybniku. Wiesław Szpilka - etnolog (studia UJ), studia dokto­ Joanna Sosnowska - dr hab. historyk sztuki, docent Bartłomiej Walczak - socjolog, antropolog kultury w Instytucie Sztuki PAN w Warszawie. Ukończyła stu­ dia na Uniwersytecie Warszawskim, doktoryzowała się w Instytucie Sztuki PAN, tam też uzyskała habilitację w 2004 roku. Wykłada na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Zajmuje się polską sztuką XIX i XX wieku. Wydała Materiały do dziejów Instytutu Propagandy Sztuki w Wyższej Szkole Pedagogiki Resocjalizacyjnej Peda­ gogium w Warszawie. Zainteresowania badawcze: epi­ stemologia i metodologia nauk społecznych, metodo­ logia badań on-line, teoria i historia antropologii amerykańskiej, analiza i filozofia tekstu, narratologia i teorie dyskursu, yanomamologia. Summaries eidetic (phenomenological) ethnography, outlined in his previous texts. The experiences registered by Stoller are analysed with the assistance of the conception of triple mimesis (Paul Ricoeur) and instruments ap­ plied for text analysis. Regardless of the dramaturgy of the experience itself, the case of Paul Stoller is an excellent contribution to reflections on the boundary of cognition in anthropology, and the translatability of perspectives between distinct varieties of Lebenswalt. The dramatic history of the author of Money Has No Smell demonstrates that an attempt at a total opening up towards local cognitive categories, the detextualisation of culture, and the assumption of ”the skin” of the Bartłomiej Walczak Paul Stollers Project of Eidetic Ethnography A presentation of the controversial In Sorcery’s Shadow by Paul Stoller and Cheryl Olkes - a record of Stoller’s experiences with the Songhay in Niger. The au­ thor of this review formulated the thesis that Stoller’s mimetic involvement in sorcery and the resultant strong emotive (and psychosomatic) reaction are the consequence of an attempt at realising a programme of ranckie Instytut Sztuki PAN, pisze pracę doktorską poświęconą etnologicznej interpretacji kultury maso­ wej. Mieszka w Kościelisku. 190 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM SUMMARIES Other may end in a significant deprecation of research objectives and a mimetic merge of two identities. The text is partly based on chapter V of the Ph. D. dissertation Podmiot a przedmiot poznania nauk społecz­ nych na przykładzie antropologii kulturowej. Analiza wy­ branych struktur narracyjnych w pisarstwie antropolo­ gicznym (The Subject and the Object of Cognition in the Social Sciences upon the Example of Cultural Anthropology. An Analysis of Selected Narration Structures in Anthropological Writings), presented in 2006 in the Institute of Applied Social Sciences at Warsaw University. Agnieszka Karpowicz The Collage Experiment. The Leopold Buczkowski Archive The "ephemera of memory” comprise a category con­ stitutive for the works of Leopold Buczkowski. Punctualistic, aleatoric non-fiction constructions create museum space in which the author tries to revive "Rusin words-sounds”, i. e. the living, dialogical and multicultural vernacular of pre-war Podolia. His sto­ ries, however, progress more in time than in space by creating simultaneously overlapping strata of myriad versions of events, myths, and imagery, enrooted in collective imagination. The homophonic quality of the ephemera corresponds to the fleeting nature of human memory. With attempts at capturing living speech and music as his point of departure, Buczkowski arrived at decontextualised records or even written down conver­ sation when, for instance, he creates narration com­ posed of quotations from Polish-French phrase-books. Only decontextualisation, characteristic for the writ­ ten word, is regarded by the author as a tool suitable for building a memory museum; he thus endeavours to create an archive of forms no longer existent after the Second World War, in this way salvaging a dying world and chronotypes doomed to oblivion. By setting up an archive of past forms of culture and art Buczkowski also conducts an in-depth analysis of modern culture based on the bourgeois ethos and wri­ tings which he holds responsible for the catastrophe of the Second World War. In the ”museum of memory” writing has assumed the shape of archaeology, i. e. the extraction of the relics and forms of a vanishing world from oblivion. This is the reason why narration brings to mind a collection. It re­ mains specific because its medium is the printed word. Just as in collections of objects, it constitutes an attempt at reaching, via material (here: the letter, the visible sign of writing), that which is invisible and impalpable forms of a world which perished in World War II. The instruments applied by the author are close to the techniques of twentieth-century art which also frequ­ ently turns into archaeology by gathering actual objects and the debris of contemporary civilisation. Prose by Buczkowski resembles a visual art collage, an assembla­ ge executed with the help of the recycling technique. Jacek Leociak Contemporary Antigone One the determinant of humanity mentioned by Giambatisto Vico is burial of the dead. The author of this study does not deliberate on burial conceived as attempts at taming dread of the deceased or an act stemming from fear of the impurity of the corpse. He is interested in testimonies describing situations in which the human corpse is defiled and the burial ritu­ al - violated, as well as in attempts at restoring the thus undermined order of things. Subsequently, he ponders on the nature of interment in extreme situ­ ations (such as the world wars or the Holocaust) and the cultural meanings borne by the act of defiling the corpse and desacralising the burial ground. The artic­ le starts with recalling classical tradition (Homer, So­ phocles, Virgil, and the Bible) and goes on to study re­ cords from the Warsaw ghetto (primarily those by Rachela Auerbach). In doing so the author focuses on burial comprehended as the obligation of the living towards those who were not allowed to survive. In this context, efforts to fulfil the burial ritual should be understood as a final protection of the foundations of humanity at the time of Shoah. Paweł Stangret A Concise History of the Avantgarde in Tadeusz Kantor’s Lekcje mediolańskie The article considers the presence of the avantgarde in the oeuvre of Tadeusz Kantor, and tries to capture the artist’s conceptions relating to contemporary art. The helpfulness of Lekcje mediolańskie (The Milan Lessons) lies in the fact that this publication is situ­ ated on a margin of Kantor’s theoretical reflections and artistic undertakings. The text shows how abs­ traction, Constructivism and Surrealism affected the work of the author of Umarła klasa (Dead Class). Lekcje mediolańskie also indicates the reasons why Kantor referred to precisely those three trends, sum­ ming up their role and significance in twentieth-cen­ tury art. Kantor returned to the bases of modern art in order to define his whole oeuvre and contempora­ neity as such vis a vis the listed currents. Aleksandra Melbechowska-Luty, Elegy and Drama. 191 The Niches, Passages and Thresholds of Jacek Sempoliński. In March 2006 the Studio Gallery in Warsaw held an exhibition of paintings and drawings by Jack Sempo­ liński, testifying to the considerable extent in which his oeuvre is connected with the ingenium of Kazi­ mierz on the Vistula, an exceptionally picturesque �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM SUMMARIES small town whose symbolic, myth and legend have successively grown in the course of past centuries. Sempoliński used to come here already as a child, and from 1979 he spends his summer vacations in an old thatched-roof cottage in nearby Męćmierz. The show featured numerous "Kazimierz” works (executed in mixed techniques) in which objects and motifs chan­ ge into sui generis phenomena of spiritual art, functio­ ning on a lower level and living a life of their own. The works in question include a Baroque statue of St. John from the parish church, transposed by the artist, The Crucified from the church of St. Anne, dramatic Heads of the dying Christ, simple crosses without the figure of Jesus, executed in pencil, water paint or pa­ stel, the local quarry with outlines of blocks of stone, the shadow of a cross or a skull, as well as views of the castle in Janowiec, a metaphor of the author’s recol­ lections and youthful experiences. Aleksander Jackowski Jerzy Jarnuszkiewicz In this fragment of a book currently in print, Aleksan­ der Jackowski reminisces about the outstanding sculp­ tor Jerzy Jarnuszkiewicz, recalling the post-war years, the 1950s and the 1960s in the artist’s oeuvre. This pe­ riod certainly differed from the contemporary condi­ tions of Polish art ”His era required memory and forced the artist to tackle the setting of lies and the gag of cen­ sorship. Today, young artists are free of such determi­ nants and feel no need to commemorate anything. The world of their imagination is open. They astonish and even shock, without having to paying any price for do­ ing so (...) Could a portrait of an artist, even such an acclaimed one, be of any interest at a time when all the components of art are changing, and when it has beco­ me outright embarrassing to speak about the categories of beauty and consider what which is ethical (...)?” The proposed text is also an attempt at personal me­ ditation on memory: ”We live in such rapid times that unrecorded memory vanishes instantly. Art? Everyday there appear more painters and sculptors than in the whole history of mankind. The rushing tide of facts is simply enormous. Which young intelligent person to­ day knows anything about Tadeusz Sieklucki, Tade­ usz Brzozowski, Józef Gielniak or Jerzy Panek? About the great artists? What are you working on at the moment? - I was asked by a female journalist from an important daily. - I’m writing about Jarnuszkiewicz... - And who’s he? Well, I am writing so that she would know”. Aleksandra Melbechowska-Luty Tribal Rhapsody. Private Notes on the Art of Magdalena Abakanowicz The numerous sculptures by Magdalena Abakanowicz (and her examples of related arts) include unusual vi­ sual concepts, meanings and contents relating to man’s individual and group experiences. Abakano­ wicz is interested in all that is alive: man, animal and plant, their diverse” bodies”, which she shapes or commemorates in anthropomorphic or biomorphic forms by using natural material, e. g. wool, canvas, ju­ te, hide, horsehair, and wood but also stone and me­ tal. The characteristic features of her works include monumentalism and a masterly treatment of ”mobile” textures which link the structures of the surface with the very core of a given composition. Abakanowicz is the author of highly unconventional fabrics known as Abakany; these by no means decorative or utilitarian objects comprise large-scale soft sculptures organising space. She finds the thread which ties together the structure of living organisms to be fascinating mate­ rial. The human figures which are, as a rule, incom­ plete, maimed, naked, headless, armless, and sexually undefined (derived from the myth of Androgyne), are accompanied by Sitting Figures, Backs, Heads, Faces, Self-portraits and the figures and heads of animals. Hundreds of figures - swathed in sacking or cast in bronze - are arranged in rows and crowds against the backdrop of a panorama of large towns, in parks and gardens or on the banks of rivers and lakes. These “collective” compositions carry universal symbolic messages and speak about ”primary things” extracted from the depths of time; simultaneously, they are transposed into contemporary life and evoke a meta­ phorical image of the endless ”migration of the pe­ oples”. Abakanowicz constantly resorts to the oldest motifs, such as the form of the circle. She executes ro­ und spoke constructions and rolled bearings, and in Israel arranges large circles composed of limestone in the Negev Desert. She also embarks upon the cathar­ sis motif and depicts perennial War Games involving wounded human bodies and war machinery - guns and missiles, resembling toppled trees. Her Sarcophagi bring to mind coffins and the covers of nuclear reac­ tors. Untamed imagination directs her towards archi­ tectural-town planning sculpture designed on an im­ mense scale. Abakanowicz is the author of visions of plant-entwined houses-gardens intended for Paris and the 640-metres high Hand Monument, probably the loftiest statue in the world, stretched towards the sky and commemorating the victims of Hiroshima. Her entire oeuvre refers to the existential and spiritual condition of homo universalis and all cultures, at the same time becoming part of the ”correspondence of the arts” since the compositions resound with the echoes of musical rhythm or correspond to the visions of poets (T. S. Eliot) and architects (Hand Monument evokes the conception launched by Le Corbusier who half a century earlier executed a sculpture of The Open Hand raised towards the heavens in the Indian town of Chandigarh). 192 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM SUMMARIES Joanna Sosnowska An Old Female Artist Paints Wojciech Bałus Dan Brown, his Macho and the Qu­ estion of Truth Only recently has old age become the object of reflec­ tions pursued in assorted domains of science. Indubita­ bly, the reason for this phenomenon lies in constantly expanding longevity. We still do not have at our dispo­ sal criteria for determining the precise onset of old age, and prevailing opinions remain at odds. As a rule, it is accepted that old age is tantamount to maturity when spiritual issues predominate over material ones, parti­ cularly corporeal. Marcel Proust was an exponent of a contrary view claiming that the commencement of old age is marked by a changed attitude towards the surrounding world, when bodily relations, to use the expression coined by the writer, become more impor­ tant than spiritual ones. This is the moment when con­ tact with the object, the landscape and another person assumes a new significance, and becomes a nourish­ ment of sorts, indispensable for life and creativity. Późna twórczość wielkich artystów (The Late Works of Great Artists), a book by Mieczysław Wallis published more than thirty years ago and devoted predominan­ tly to aged artists - albeit not exclusively, since the very term ’’late works” does not have to denote creati­ vity dating from an artist’s old age, makes no mention of female artists as if the very problem did not pertain to them. From a statistical viewpoint, for centuries women tended to die earlier than men, but this was not the essential reason for the omission. The expla­ nation should be sought in the category of womanho­ od obligatory in our culture. Only a woman capable of fulfilling maternal functions was regarded as notewor­ thy. An old woman who had already completed all her duties towards the family and society, became a matron and was accepted only in this guise. Appa­ rently, the combined status of a matron and an artist was excluded. Those two social constructions could not be mixed, and female artists were refused the ri­ ght to have a family; for all practical purposes old fe­ male artists did not exist. Nevertheless, there always remained the sort of a woman who violated the impo­ sed rules of conduct, and frequently she was an artist. Already in her youth Olga Boznańska rejected the de­ mands of the patriarchal world and did not accept the functions deemed fitting for a woman by totally devo­ ting herself to art. By refuting all subjugation to co­ nventions, in time she drew attention to something which usually remains invisible, i. e. otherness atta­ ined by age itself. As an older woman she fascinated the visitors who appeared in her rather unkempt stu­ dio. Physical relations, understood as contact with ob­ jects and people, remained extremely important due to the very fact that she was a painter, and with age they grew even more intense. She needed them in the same manner as the one described by Proust, succum­ bing to the tide of life delineated by old age. In his critical comments about Dan Brown’s bestsel­ lers, W. Bałus, an historian of art, omits their widely commented factographic preposterousness and focu­ ses on the measures applied by the novelist in order to construct the leading protagonist as well as the lat­ ter’s conceptions about culture. Robert Langdon, the hero of Brown’s books, appears to be a scientific ma­ cho and an advocate of scientism, whose knowledge possesses all the traits of total unambiguity akin to ni­ neteenth-century visions of culture. Brown is descri­ bed as yet another "master of suspicions”, and his bo­ ok is regarded as a successive example of postmodern para-religious nonsense. Artur Rumpel Pious Inscriptions in the Tworki Deanery Folk songs are suffused with symbolic, in the past uni­ versally understood and today largely forgotten. A l­ most every song had not a single meaning but at least two or even more. A t present it has become impossi­ ble to discover all of them although in certain cases such an objective may be attained. The presented song Miała Kasia Jasia (Kate and her Johnny) descri­ bes the tragic death of a young man on the battlefield and the complicated love for a poor boy, disclosed by a sequence of legible symbols which create a logical whole. Czesław Robotycki Against Kopaliński and towards Bartmiński. On a Polish Dictionary of Folk Stereotypes and Symbols The title of the article suggests a cautious use of dic­ tionaries of catalogue-arranged symbols in all inter­ pretations of culture (in Poland the author of the most popular dictionary of this sort is W. Kopaliński). C. Robotycki claims that the anthropologist will find ethno-linguistic dictionaries of greater use. Dictiona­ ries of symbols list meanings without indicating their pragmatic context, while the latter variety locates symbolic meanings within the context of the vocabu­ lary, grammar and pragmatic rules. Such a dictionary has been written by Jerzy Bartmiński (together with a team of collaborators). The range of this publication encompasses folk symbols and linguistic stereotypes, making it possible to reconstruct the linguistic image of the world of culture. The author discusses the pre­ mises of the presented dictionary and the manner of their realisation; he also emphasises the importance of links between ethno-linguistic and anthropological reflections, indicating the long tradition of ethno-linguistics derived from the philosophy of the language, anthropology and linguistic studies. 193 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM SUMMARIES Aleksander Jackowski “N a Skróty”. Postscript towards the maintenance of a continuum and resistan­ ce against the gradual loss of impact on one’s fate. A postscript to the autobiographical N a Skróty (Shortcuts) by the long-term editor-in-chief of ’’Pol­ ska Sztuka Ludowa” and a steady collaborator of the quarterly ’ Konteksty” ; the book was published seve­ ral years ago. Joanna Pietruszka On Those who Stayed Behind. A Stu­ dy on Old Age and the Looming Extinction of the Ukrainian Countryside A presentation of old age along the borderline betwe­ en contemporary society and a Ukrainian traditional rural community facing extinction. The portrayed gro­ up of people share their place of residence, age, and experiences of historical events as well as the progres­ sing disappearance of village life. Upon the basis of a local comprehension of the conception of age - wi­ thin the context of performed social roles and health, the author interprets the organisation of life and the changes transpiring within the community. Observa­ tions of daily life, communication and memory of the deceased serve as a foundation for describing strivings Justyna Chmielewska An Old Story of New Jerusalem An attempted reconstruction of the history of the Murashkovtsy Christian Holy Zionists - a religious communi­ ty established in the 1930s in present-day Western Bela­ rus and Ukraine. The chief protagonists are the prophets Ivan Murashko and Olga Kirylchuk-Korneychuk who, according to the Zionists, embodied the Second Coming of Christ. By basing herself on on-the-spot interviews the author tried to bring the reader closer to hagiographic narrations about the miracles and sanctity of the Father and Mother of Zion, as the founders of the movement were known, and the history of New Jerusalem - a holy city built in 1936-39 in Volhynia as a realisation of the idea of the Kingdom of God on Earth. We learn about prophets, apostles, holy blood and New Zion as well as about rejection and strong social stigma­ tisation. The post-war history of the group is branded with persecution, arrests and imposed wanderings from Volhynia across the Caucasus to Central Asia and fi­ nally to the environs of Odessa where more than 350 members of the congregation continue to reside. From the very onset the Zionists, engaged in imple­ menting their utopia, remained on the margin of so­ cial and religious life. Ridiculed by some and openly branded by others, they sought refuge in isolation, fled the outside world, and closed themselves in enclaves governed by rules formulated by the prophets. The presented text is an attempt at bringing the reader close to the alternative created by the Murashko ad­ herents in their New Jerusalem. Wiesław Szpilka No So Long Ago In 1981 ”Polska Sztuka Ludowa” published a survey on Ethnography - ethnology - anthropology of culture. What are they? What is their objective? The survey was a sui generis generation manifesto issued by researchers connec­ ted with the editorial board of ”Polska Sztuka Ludowa” (today: ’’Konteksty”), who at the time perceived ethno­ graphy as a ’ science without boundaries” and one which ”opts for freedom”. This methodological breakthrough (which coincided with the proclamation of martial law) became the reason why, according to the author of the article, Polish ethnography lost its innocence. The presented text, written in the form of a recollec­ tion, challenges oblivion. Józef Czapski wrote that ”personal reminiscences rebel against the reduction of our past, which has been already pigeonholed by hi­ storians and devoured by statistics and figures in the order of millions to become abstract and almost me­ aningless for the next generation”. Fot. Marta Leśniakowska 194 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM Polska Sztuka Ludowa KONTEKSTY f CULTURAL ANTHROPOLOGY f ETHNOGRAPHY f ART 2007 rok LXI nr 1 (276). Indeks 369403. ISSN 1230-6142. Cena 15 zł INSTITUTE OF ART POLISH ACADEMY OF SCIENCES, SOCIETY LIBER PRO ARTE Contents 1 2007 B artłomiej W alczak Paul Stoller’s Project of Eidetic Ethnography A gnieszka K arpowicz The Collage Experiment. The Leopold Buczkowski Archive J acek L eociak Contemporary Antigone Paweł S tangret A Concise History of the Avantgarde in Tadeusz Kantor’s “Lekcje mediolańskie” A leksandra M elbechow ska -Luty Elegy and Drama. The Niches, Passages and Thresholds of Jacek Sempoliński A leksander J ackow ski Jerzy Jarnuszkiewicz W ojciech B ałus Gothic with no roots A leksandra M elbechow ska -Luty Tribal Rhapsody. Private Notes on the Art of Magdalena Abakanowicz B ernd S tighorst The Crowd and the Individual T eresa R yf E sbert Magdalena Abakanowicz J o a n n a S o sn o w ska An Old Female Artist Paints W ojciech B ałus Dan Brown, his Macho and the Question of Truth A rtur R umpel Pious Inscriptions in the Tworki Deanery C zesław R obotycki Against Kopaliński and towards Bartmiński. On a Polish Dictionary of Folk Stereotypes and Symbols 195 �noty o autorach.ps - 4/25/2007 2:17 PM CONTENTS J ERZY B artmiŃSKI Polish Dictionary Folk Stereotypes and Symbols A leksander J ackow ski “N a Skróty”. Postscript J o a n n a Pietruszka On Those who Stayed Behind. A Study on Old Age and the Looming Extinction of the Ukrainian J ustyna C hmielewska An Old Story of New Jerusalem W iesław S zpilka No So Long Ago K RZYSZTOF B ielawski A Pterodactyl in a Compote. The answer to Maciej Rychły 196 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0f38c44d9d2a3e803ec5fc4c27f7eb13.pdf 21a4683d19746349d77f6d1952ca5403 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6350 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Muraszkowcy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5925 Title A name given to the resource Stara historia Nowej Jerozolimy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.171-182 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chmielewska, Justyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM JUSTYNA CHMIELEWSKA W szystko zaczęło się na długo przed wojną, w czasach gdy ziemie zachodniej Białorusi i Ukrainy znajdowały się pod polskim pa­ nowaniem, w początkach lat 30. Choć Bóg jest jeden - wiar wiele, jak mawiają. Byli więc w okolicy Koso­ wa1 prawosławni, katolicy, żydzi, baptyści... Dzwony cerkwi konkurowały z kościelnymi, idąc do synagogi, mijało się chatę, w której swe modlitwy odmawiali zie­ lonoświątkowcy. Skąd się wzięli syjoniści? Mało kto potrafi dziś na to pytanie odpowiedzieć. Ludzie pamiętają - któregoś dnia Iwan Muraszko, po kolejnej przedłużającej się nieobecności, wrócił do rodzinnej wsi Razmierki i zaczął wołać ludzi na modli­ twę. Przyszli baptyści, którzy już wcześniej chodzili na organizowane przez Iwana nabożeństwa zielonoświąt­ kowców. Wokół chaty zebrali się krewni i ciekawscy sąsiedzi. Iwan krzyknął do matki, by nagotowała zupy dla wszystkich, żeby każdy mógł się posilić przy wspól­ nym stole. Ludzie już się przyzwyczaili - Muraszko, odkąd pa­ rę lat wcześniej wrócił z pierwszej wyprawy do Amery­ ki, całą duszą oddał się dziełu nawracania ludzkich myśli ku sprawom Bożym. Chodził po okolicy, nama­ wiał do przyjęcia zielonoświątkowej wiary, nauczał. Początkowo odnoszono się do niego niechętnie, stop­ niowo jednak kolejni ulegali namowom i przystępowa­ li do nowej wspólnoty wiernych. Iwan szybko awanso­ wał na prezbitera zielonoświątkowców, stał się wśród nich znaczącą postacią. Potrafił przemawiać, przycią­ gać wątpiących - ludzie słuchali go chętnie, wielu po­ szło za nim. W odległych o pięć kilometrów Stajkach przeznaczono nawet jeden z domów specjalnie na mo­ dlitwy. N a nabożeństwach spotykało się rodzinę Iwa­ na, sąsiadów i grono jego najbliższych pomocników, którzy wraz z nim nakłaniali ludzi do przyjęcia wiary zza oceanu. Ten wychowany w prawosławnej chłop­ skiej rodzinie kaznodzieja, którego los - jak wielu mu podobnych - rzucił po pierwszej wojnie do Ameryki, miał dar przekonywania ludzi do słuszności głoszonych słów. Wielu przypisuje mu zapoczątkowanie ruchu zie­ lonoświątkowego w okolicach Kosowa. Jednak dziś piatidziesiatniki odżegnują się od tych powiązań - prze­ konamy się niebawem dlaczego. Tym razem, jakoś około 1933 roku, czuło się, że coś się zmieniło - Iwan, zachęcając do udziału w na­ bożeństwie, mówił rzeczy nowe, niezwykłe. Jego słowa różniły się od dawnych kazań, gdy przekonywał do przystąpienia do zielonoświątkowców. Opowiadał te­ raz o Królestwie Bożym, które ma się stać udziałem tych, którzy pójdą za nim, tu - na ziemi. Siebie same­ go nazywał prorokiem Ilią, który przyszedł, żeby przy­ gotować maluczkich na planowane przez Boga zmia­ ny. Grzmiał, potępiając upadek obyczajów krewnych i sąsiadów. Był odmieniony - długa, gęsta broda nadała jego twarzy wyraz groźny i poważny, podkreślając jeszcze Stara historia Nowej Jerozolimy Rzecz o Świętych Chrześcijanach Syjonistach - Muraszkowcach mocniej czarne, magnetyczne oczy. Ludzie mówią, że potrafił zahipnotyzować - kto dłużej w nie spoglądał, ulegał woli dziwnego, strasznego Iwana. I tak chodził po wsiach - zachęcał i kusił, ganił i krzyczał. W Stajkach baptystów - swych dawnych podopiecznych, którzy teraz nie chcieli zgodzić się na głoszone przez niego nowości - tłukł Biblią po głowie. A nowe przykazania, które kazał ludziom wypełniać, nie należały do lekkich. Aby osiągnąć zbawienie, należało przestać jeść wieprzowinę, świętować w sobotę i niedzielę, wieść ży­ cie skromne i bogobojne, we wszystkim kierować się Pismem Świętym. Chłopi mieli zapuścić brody, kobie­ ty na znak pokory powinny okrywać głowę chustką, na spódnicę zaś zakładać fartuch. Wszyscy mieli ocze­ kiwać rychłego nadejścia Królestwa Bożego; dnia, w którym ziści się Nowa Jerozolima. Opowieści Iwana ciekawiły słuchaczy; nie na tyle jednak, by skłonić do przejścia na nową wiarę. Bo jak tu nie jeść słoniny, która od pokoleń była w domu jed­ nym z najważniejszych produktów? Jak poświęcić aż dwa dni w tygodniu na modlitwę, gdy trzeba wykarmić dzieci i zająć się gospodarstwem? Dlaczego wierzyć śle­ po temu, który jeszcze parę miesięcy wcześniej zachę­ cał do przystąpienia do zielonoświątkowców, teraz zaś potępia ich wyznanie? Iwan nie ustawał w swych wysiłkach. Choć rzadko zjawiał się w okolicy, ilekroć przyjeżdżał, spotykał się z ludźmi, modlił się z nimi, głosił kazania, nakłaniał do przyjęcia nowej wiary, mówiąc o Syjonie, który stanie się udziałem tych, którzy go posłuchają. Różne rzeczy ludzie opowiadają o tych muraszkowych nabożeń­ stwach - a to, że po zakończeniu modlitwy ludzie zrzu­ cali ubrania i robili to, czego nawet mąż wstydziłby się wobec żony; a to, że w nabożnej ekstazie wybiegali na pole i wymachując rękami, próbowali lecieć na niebio­ sa. Gadają, że w Stajkach pewnego dnia wierni wdra­ pali się na dach chaty, by stamtąd wznieść się do Bo­ ga. Rezultat był podobno mizerny - pierwszy śmiałek złamał nogę, spadając ze strzechy, inni zaś rozeszli się do domów. Ludzie z uśmiechem wspominają, że ich modlitwy przypominały bardziej gdakanie indyka niż 171 �25_CHMIELEWSKA.ps 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Iwan Muraszko, przez syjonistów zwany prorokiem Ilią i Ojcem Syjonu, lata 30. nabożną prośbę - niezrozumiałe słowa i dziwne gesty dalekie były od skupienia i powagi towarzyszących ko­ ścielnej mszy czy służbie w cerkwi. Cokolwiek by o zwolennikach proroka Iwana po wsiach mówiono, jedno nie ulega wątpliwości: byli niezwykli. Dostojni brodacze unikali towarzystwa mirskich ludziej - światowych ludzi, jak nazywali wszyst­ kich spoza własnego kręgu - prawosławnych sąsiadów, Zydów handlujących w swych sklepikach, gromadzą­ cych się w kościele katolików. Potępiali ich rozwią­ złość, odejście od zasad wyznaczonych w Piśmie Świę­ tym; to, że poszli „na łatwiznę” w sprawach wiary, zapomnieli najważniejsze wskazówki płynące z Pisma, dali się zwieść popom i księżom. Sami poplecznicy Iwana Muraszki prowadzili ży­ wot srogi, surowy. Pościli często, już w piątek po za­ chodzie słońca zamykali się w chatach, by modlić się przez całą sobotę. Zyskali tym sobie wśród ludzi prze­ zwisko - subotniki. Niekiedy nazywano ich po prostu brodaczami. Oni sami zaś woleli mówić o sobie syjoni­ sty. Byli bowiem przekonani, że wiara pomoże im zbu­ dować na przedwojennej białoruskiej ziemi Nowy Sy­ jon - na podobieństwo biblijnej, pierwotnej wspólnoty wiernych. N a urzeczywistnienie tej wizji nie musieli długo czekać. Nie uprzedzajmy jednak zdarzeń i po­ wróćmy do historii proroka z Razmierek. W okolicach Kosowa Iwan zgromadził niebawem grupę kilkunastu, może dwudziestu paru wiernych, go­ towych przestrzegać głoszonych przez niego zasad, go­ towych rzucić wszystko na jedno jego skinienie. Wielu spośród nich wcześniej już zetknęło się z Muraszką, gdy prowadził nabożeństwa zielonoświątkowców; inni przechodzili na nową wiarę bezpośrednio z prawosła­ wia. Kaznodzieja nie ustawał w wysiłkach, by przeko­ nać jak najwięcej wątpiących - chodził po wsiach i sam nawracał lub posyłał z podobną misją swych pomocni­ ków. Zwracał się przede wszystkim do najbiedniejszych - w większości Poleszuków. Obiecywał im życie bliskie Bogu, we wspólnocie, w której wszyscy będą równi. I tak przyjeżdżał do rodzinnych Razmierek, by ry­ chło znów ruszyć w drogę. Ojciec złościł się, że Iwan włóczy się po całym świecie, zamiast - jak inni bracia - uprawiać ziemię, założyć rodzinę, żyć jak inni. Gdzie bywał? Mówią, że jeździł do Ameryki, inni - że na Wołyń. Podobno właśnie tam, na ziemiach dzisiejszej zachodniej Ukrainy, wszystko się zaczęło. Cofnijmy się zatem o parę miesięcy. Podczas zjazdu prezbiterów ruchu zielonoświątko­ wego, gdzieś około 1933 roku, Iwan spotkał kobietę, która od tego czasu towarzyszyła mu aż do śmierci Olgę Kirylczuk-Korniejczuk. Urodziła się na Ukrainie, w chłopskiej rodzinie, była od niego sporo starsza. Miała szóstkę dzieci i męża, który nie stronił od kie­ liszka. Choć stała wysoko w hierarchii piatidziesiatników, od pewnego czasu głosiła zasady sprzeczne z ogól­ nie przyjętymi. Mówiła, że przemawia przez nią Duch Święty, lecz nikt nie chciał jej słuchać. T a samozwańcza prorokini od dziecka była blisko Bożych spraw. Powiadają, że już jako dziewczynka czę­ sto na piechotę chodziła się modlić w Ławrze Poczajowskiej. Prawosławie nie spełniło jej oczekiwań - przystą­ piła więc do zielonoświątkowców, wśród których osiągnęła rangę prezbitera. Prowadziła nabożeństwa, nakłaniała ludzi do konwersji, stała się autorytetem w kwestiach religijnych. Jednak swe powołanie proroc­ kie odkryła już jako dorosła kobieta, żona i matka. Wierni tłumaczą, że pewnego dnia Bóg przemówił do niej, objawiając, że niebawem zabierze ją do Siebie. Olga padła na kolana i zaczęła się modlić, w pełni pod­ dając się Bożej Woli. Wówczas w domu, w którym prze­ bywała z mężem, dziećmi i pomocnicą, wybuchł pożar błyskawicznie zajął się kryty strzechą dach, płonąć za­ częły ściany. Pijany mąż salwował się ucieczką, Olga jednak nakazała dzieciom i towarzyszce trwać przy so­ bie, na kolanach, w modlitwie. Cała wieś zbiegła się, by gasić ogień, ale ich wysiłki były daremne - zdawało się, że z chaty nikt już nie ujdzie z życiem. Stało się jednak inaczej - Bóg, widząc u Olgi gotowość do pełnego po­ święcenia, wyjawił jej Swe plany - miała pójść w świat, głosić Nowy Syjon, budować nową wiarę, utorować drogę mającemu zstąpić na ziemię Chrystusowi... Pożar, jak powiadają muraszkowcy, w cudowny sposób sam ucichł, prorokini zaś bezpiecznie wypro­ wadziła dzieci ze zgliszcz. Ku zdumieniu zgromadzo­ nych wokół chaty sąsiadów od ocalonych nie czuć by­ ło nawet zapachu dymu. Po tym zdarzeniu Olga ruszyła w świat głosić Słowo Boże, nazywając siebie odtąd Ofiarą Chrystusową - bowiem tak jak Zbawiciel gotowa była do największego poświęcenia. Niebawem - podczas owego wołyńskiego zjazdu, w 1933 roku - objawione jej zostało, że Pan Bóg przy­ szykował dla niej lepszy los niż ten dotychczas będący jej udziałem. Miała rzucić dawne życie, zostawić męża pijaka i rozpocząć nowy etap u boku mężczyzny - pro­ roka, który pomoże jej zrealizować Boży plan. 172 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Wybrańcem tym okazał się aktywnie działający wśród zielonoświątkowców kaznodzieja, postać rów­ nież nienależąca do przeciętnych - nasz prorok. W okresie zjazdu Iwan Muraszko był niemy; wierni powiadają, że to Bóg odebrał mu mowę. Jedni twier­ dzą, że nie wypowiedział ani słowa przez pięć lat i osiem miesięcy poprzedzających spotkanie z Olgą, in­ ni przeczą tej wersji. Jak wspominają niektórzy, Pan Bóg pozwalał mimo wszystko swemu słudze odprawiać zielonoświątkowe nabożeństwa - na czas kazania i modlitwy Iwan odzyskiwał głos, by zaraz po tym po­ nownie zaniemówić. Jakikolwiek charakter by miała niemota Muraszki - kary czy postu, próby czy świado­ mego wysiłku - w jednym świadkowie są zgodni: pod­ czas wołyńskiego zjazdu zielonoświątkowców Iwan był niemy, z otoczeniem zaś porozumiewał się, zapisując swe słowa na noszonej na piersiach tabliczce. Olga nie wahała się długo - kazała przyprowadzić do siebie niemego Iwana Muraszkę i w zwięzłych sło­ wach wyłożyła mu swoje zamiary: miał zostać jej mę­ żem i jako prorok Ilia wraz z nią szerzyć po świecie no­ wą wiarę; wiarę prawdziwą, bo płynącą wprost od Ducha Świętego poprzez usta prorokini. Do przekonania Iwana posłużyły mocne środki by dowieść prawdziwości swego proroctwa, Muraszce na trzy dni odebrane zostały pozostałe zmysły - leżał na ziemi skulony, pozbawiony wzroku, słuchu i mowy; jak niemowlę, powiadają syjoniści. Od tego czasu zwać się począł prorokiem Ilią. I tak dwójka heretyków, wykluczona z zielono­ świątkowej wspólnoty, rozpoczęła swe dzieło. Para ka­ znodziejów, w której on pełnił funkcję organizatora i mentora, ona zaś uduchowionej pośredniczki między Niebem a Ziemią, Bogiem i ludźmi. On mienił się od­ tąd Ojcem i prorokiem Eliaszem (ros. Ilia), ona Matką Syjonu i Ofiarą Chrystusową. Dzieło ich miało być do­ niosłe: szerzenie nowej wiary, doskonalszej od wszyst­ kich poprzednich; wiary, na łono której Chrystus po­ wróci w swym ponownym przyjściu na Ziemię; wiary, której wyznawcy na Ziemi urzeczywistnią ideę Króle­ stwa Bożego i własnymi rękami zbudują Nową Jerozo­ limę. Prorocy zaczęli swą tułaczkę. Po pierwszych, sa­ motnych wizytach w rodzinnej wsi, kiedy to - można by rzec - przygotowywał grunt dla nowej wiary, Muraszko przywiózł niebawem Olgę do Razmierek. Jakież musiało być zdziwienie ludzi - Iwanowi, dotąd cenio­ nemu kaznodziei zielonoświątkowców, towarzyszyła o wiele starsza kobieta twierdząca, że przemawia przez nią Duch Święty, negująca dawne nauki Muraszki; matka, która porzuciła własne dzieci, by wieść wę­ drowne życie z obcym mężczyzną... Nowe nauki Iwana nie spotkały się z życzliwym przyjęciem - wielu wspomina, że zwyczajnie wymagał zbyt dużo. Zakaz jedzenia wieprzowiny i golenia brody, rytualny ubój bydła, surowe zasady dotyczące sobotnie­ go kultu, obowiązek skromnego, pełnego wyrzeczeń ży­ cia... Dodajmy do tego ostre potępienie Cerkwi Prawo- Nowa Jerozolima 2005. Wołyń, okolice Dubrowicy. 173 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Olga Kirylczuk-Korniejczuk, Matka Syjonu (na piersi rana pozostała po obrzędzie zdjęcia pieczęci), lata 30. sławnej, mającej najsilniejszy wpływ na religijność oto­ czenia. Muraszko kazał odrzucić jako bałwochwalczy kult ikon, uderzając tym samym w najważniejsze miej­ sce w chacie - święty kąt, gdzie wyobrażenia Chrystu­ sa i świętych od dziada pradziada ozdabiane były pięk­ nie haftowanymi Tucznikami. Mówił, że dusza po śmierci nie idzie - jak po­ wszechnie wierzono - do Raju czy Piekła, ale przecho­ dzi w inne ciało. W zależności od bilansu uczynków dusza dobrego człowieka wcieli się w jeszcze zacniejsze­ go, grzesznik zaś może spodziewać się, że karą za jego grzechy będzie odrodzenie w postaci kaleki, złoczyńcy czy zwierzęcia. Muraszko obarczał tym samym wierne­ go odpowiedzialnością za czyny - twierdził, że każdy sam pracuje na swój przyszły los, a zatem dla własnego dobra powinien jak najskrupulatniej wypełniać to, co Pan objawił w Piśmie i przez usta Olgi. Ludzie nie chcieli słuchać - jakże mogli uwierzyć, że ich własna dusza może trafić w przyszłości do ciała psa czy krowy? Lecz i to nie koniec niespodzianek, jakie czekały otoczenie proroka. Po pierwszych, skromnych nabożeń­ stwach, gdy Iwan zgromadził już wokół siebie grupę za­ ufanych wiernych - syjonistów, przyszła kolej na rozbu­ dowę rytuału. Dotychczas składały się nań wspólne modlitwy, zbliżone do spotkań zielonoświątkowców pod przewodnictwem kaznodziei wspólnie czytano Pi­ smo, modlono się, śpiewano pieśni. Modlitwy te bywa­ ły tak żarliwe, że niemal ekstatyczne - sąsiedzi podśmie­ wali się między sobą z dziwacznego zachowania muraszkowców, ale nie reagowali negatywnie. Opowia­ dają, że syjoniści, modląc się, podrygiwali rytmicznie, wykonywali coś na kształt tańca, wypowiadając niezro­ zumiałe słowa. Mówią, że jeden z apostołów Syjonu, gdy myślami zwracał się ku Bogu, zapominał o całym świecie, chodził w kółko i gwizdał, dostarczając rozryw­ ki całej wsi. Powróćmy jednak do historii proroków. Olga pewnego dnia doznała objawienia, w którym Duch Święty nakazywał Bożym wysłannikom przepro­ wadzić obrzęd zdjęcia pieczęci. Muraszkowcy wierzyli, że krew prorokini - jak przed wiekami krew Chrystu­ sa - ma moc odkupicielską. Ludzie w okolicy do dziś wspominają, jak to nazywają, rezanie baby - dni owych uroczystych, niezwykłych nabożeństw syjonistów. Iwan posyłał wówczas po fotografa, zapraszał księdza i batiuszkę pobliskiej cerkwi - by na własne oczy prze­ konali się o wyjątkowym posłannictwie Olgi; by nikt już nie wątpił, że ma do czynienia z prorokinią i wiarą prawdziwą. Wierni gromadzili się w te uroczyste dni w jednej chacie i modlili długo, zanim dokonało się najważniej­ sze - Matka Syjonu zdejmowała koszulę i wskazywała Iwanowi miejsca, z których ma zostać pobrana święta krew. Prorok przystępował do dzieła z obcęgami i brzy­ twą - naciągał skórę i robił na piersi towarzyszki serię nacięć. Bywało, że ran było sześć, bywało, że dwana­ ście - obrzędem kierowała Olga, znając scenariusz z objawień woli Ducha Świętego. Wierni, skupieni na modlitwie, w napiętym milczeniu obserwowali, jak Muraszko przecina skórę chudej, starszej kobiety, któ­ rą oni sami nazywali Matką. Widzieli spokój Olgi, brak jakiejkolwiek reakcji na ból, gotowość poświęce­ nia własnego ciała dla ratowania dusz grzeszników. Pomocnicy zbierali płynącą z ran krew do talerzy, by następnie przelać ją do zawczasu przygotowanych butelek. Krew ta, zmieszana prawdopodobnie z wi­ nem, używana była potem do święcenia rzek, jezior, studni, źródeł. Wielu wspomina także, że służyła pod­ czas muraszkowskich komunii, kończących ważniejsze nabożeństwa i wraz z chlebem podawana była wier­ nym, przypominając spotkanie Mistrza i uczniów w wieczerniku. A wszystko to na oczach świata - są­ siadów, fotografa, ciekawskich. Co na to świat? Mirskije ludzie nie znaleźli w ser­ cach zrozumienia dla muraszkowskich misteriów. Iwa­ na do dziś wielu postrzega jako oprawcę, znęcającego się nad Bogu ducha winną kobietą. Olgę mają tyle za oszustkę, ile za szaloną. Dziwią się niektórzy, że wy­ trzymywała ból bez najmniejszego grymasu, nie skarży­ ła się, sama wskazywała, w których miejscach ciąć. Wielu widzi w prorokach dobrych aktorów, sugerując, że rany i krew nie były prawdziwe, że kaznodzieje uży­ wali magicznych sztuczek, obserwatorzy zaś dawali się im zwodzić. Niektórzy tłumaczą, że Muraszko hipno­ tyzował zgromadzonych w izbie wiernych tak, iż zda­ wało im się, że widzą rzeczy, które nie miały w rzeczy­ wistości miejsca. Inni burzą się, nazywając Iwana dręczycielem, Olgę zaś przedstawiając jako słabą, w pełni mu podporządkowaną ofiarę. Zgoła inne jednak historie usłyszymy od syjoni­ stów, którzy w obrzędach zdjęcia pieczęci widzieli je­ den z najdonioślejszych przejawów proroczego daru Olgi. W niej samej niektórzy upatrują wcielenia 174 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Chrystusa, który w swym powtórnym przyjściu na Zie­ mię miał ponownie odkupić grzechy ludzi. Daty oraz sposób przeprowadzenia obrzędu prorocy poznawali dzięki objawieniom; wówczas też odkrywany był cel poszczególnych nabożeństw - poświęcenie wody, ja­ dła, czy wreszcie najważniejszy - odkupienie grzechu Adamowego. Matka Syjonu doznawała objawień często - świad­ kowie relacjonują, że zapadała wówczas w rodzaj transu, wypowiadając zmienionym głosem słowa pro­ roctwa. Dotyczyły one interpretacji Pisma Świętego, zawierały nowe modlitwy, niekiedy służyły rozwiąza­ niu bieżących problemów nękających wspólnotę. Lu­ dzie powiadają, że prosta Ukrainka nagle zaczynała wówczas przemawiać językiem uczonym, niezwykłym, pomocnicy zaś skrupulatnie zapisywali święte dla nich słowa. Dar ten przejawiał się podobno także podczas wspólnych modlitw, kiedy to wierni zaczynali mówić w językach, których nie mogli znać - niektóre ze spi­ sanych podczas takich ekstatycznych nabożeństw tek­ stów do dziś pozostają niezrozumiałe. Tę nadzwyczaj­ ną umiejętność muraszkowcy przypisują łasce Ducha Świętego, który udzielał wiernym daru języków - tak jak Apostołom podczas Pięćdziesiątnicy. Podobnie wyglądają do dziś nabożeństwa niektórych odłamów ruchu zielonoświątkowego. Wróćmy jednak do spraw bardziej przyziemnych. W obrzędach zdjęcia pieczęci uczestniczyli syjoniści i opłacony przez nich fotograf, ale zdarzali się i goście mniej serdecznie witani. N a jedno z takich nabo­ żeństw przyjechali polscy policjanci, chcąc aresztować proroka Iwana za krzywdy wyrządzane Oldze. Akcja nie doszła podobno do skutku - niektórzy twierdzą, że przedstawiciele władzy jakby skamienieli, nie mogąc przestąpić progu izby, w której odbywała się uroczy­ stość. Dostrzegają w tym Boską ingerencję i ochronę, mającą dowodzić autentyczności proroczego daru. Jednak ci bardziej krytyczni wspominają, że gdy poli­ cjanci podeszli do leżącej i broczącej krwią Olgi i po­ grozili jej karabinem, kobieta czym prędzej poderwała się i uciekła z chaty, funkcjonariusze zaś odjechali, prześmiawszy proroków. Obserwatorzy niezwiązani z muraszkowcami widzą w tym dowód nieprawdziwo­ ści obrzędu, Iwana i Olgę nazywając fałszywymi proro­ kami, czy też - mocniej - oszustami. Trzeba przyznać, że sąsiedzi nie żywili do syjoni­ stów najcieplejszych uczuć. Jeszcze dziś wspominają jak - będąc dziećmi - chodzili podglądać przez okna muraszkowskie misteria, jak rzucali w nich kamienia­ mi, jak uciekali potem przed razami rozsierdzonego Iwana. Opowiadają z rozbawieniem, że gdy tylko uda­ wało im się dorwać któreś z muraszkowskich dziecia­ ków, smarowali im twarze słoniną, tak surowo zakaza­ ną wiernym jako nieczysta. Te animozje doprowadziły z czasem do izolacji „brodaczy”. Zamknęli się we własnym kręgu, zerwali niemal zupełnie kontakty z otoczeniem, które ich od­ rzuciło; ale i zostało przez nich odrzucone - jako ob­ szar działania Szatana, świat zepsucia i upadku. Jeden z pomocników proroka Ilii przestał posyłać swe dzieci do szkoły, trzymając trzech synów pod kluczem... Inna Syjoniści z okolic Kosowa (Białoruś zachodnia), lata 30. 175 �25_CHMIELEWSKA.ps 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Syjoniści w Nowej Jerozolimie, z lewej Iwan Muraszko. Eljasz ze św. Sjonistami, orka 1936 r. Widok obozu św. Sjonistów - Iwan Muraszko z pierwszymi osadnikami w Nowej Jerozolimie. Wołyń, lata 30. 176 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Zdięcie pieczęci św. Prorok Eljasza, lata 30. Olga po obrzędzie zdjęcia pieczęci. Obrzęd zdjęcia pieczęci. Obrzęd zdjęcia pieczęci. 177 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY wierna nie pozwalała córce chodzić na wiejskie zaba­ wy i spotykać się z rówieśnikami, co doprowadziło do buntu młodej dziewczyny i ucieczki w małżeństwo z mirskim chłopakiem... W sobotę muraszkowcy ryglo­ wali drzwi, nie wpuszczając nikogo do chaty, by móc spokojnie oddać się modlitwie. Prawosławni w więk­ szości sąsiedzi burzyli się, widząc, jak brodaci syjoniści na pokaz rąbią w niedzielę drwa i na oczach wszyst­ kich wykonują najcięższe prace, bezczeszcząc Dzień Pański... Obserwowali z przestrachem krwawe obrzę­ dy, które przecież odbywały się tuż za płotem... Jak można sobie wyobrazić, nie sprzyjało to utrzymaniu przyjacielskich stosunków z otoczeniem. Historie te przez lata krążyły z ust do ust, mieszały się z opowieściami o innych barwnych postaciach z okolicy, osiągając niekiedy zaskakujące formy. Dziś ciężko jest ocenić, ile z nich ma cokolwiek wspólnego z prawdą. Pamięć zawodzi, sceny zmieniają aktorów w zależności od opowiadającego, wątki splatają się, niektóre gubią zupełnie. Muraszkowcy funkcjonowali na marginesie spo­ łecznego i religijnego życia okolic przedwojennego Kosowa. Wierzyli inaczej, jedli inaczej, ubierali się inaczej niż wszyscy. Ich dzieci nosiły dziwne, niespoty­ kane imiona - Safir, Jakim, Jeroma... Obracali się we własnym kręgu, nie szukali kontaktu z prawosławnym otoczeniem - jeśli zwracali się do mirskich ludziej, to po to, by nakłonić ich do wstąpienia w swe szeregi. Również prorocy, postaci wyraziste i niezwykłe, od­ biegali od przyjętych na białoruskich ziemiach wzor­ ców kobiety i mężczyzny, czy może - kapłana i kapłan­ ki. Odrzucili życie „wśród swoich”, wybierając tułacz­ kę. On nigdy nie założył rodziny, ona swoją porzuciła. Żyli razem, ale bez ślubu - młody jeszcze i silny Iwan i o wiele od niego starsza, drobniutka Olga. Ona po­ dobno potrafiła przepowiedzieć przygodnie spotkanej osobie, co spotka ją w przyszłości. On dał się poznać raczej jako organizator życia wspólnoty wiernych i ja­ ko krytyk ówczesnej obyczajowości - nie bał się otwar­ cie występować przeciwko Cerkwi i Kościołowi, potę­ piać moralność swych bliskich. Byli charyzmatyczni, potrafili poruszać ludzi, przekonać do porzucenia całe­ go dotychczasowego życia. Relacje z otoczeniem były napięte, prorocy zaś wciąż myśleli o realizacji misji powierzonej Oldze pod­ czas pierwszych objawień. Do dzieła przystąpili w roku 1936, wzywając wiernych do przybycia na Wołyń, gdzie wspólnie budować mieli Królestwo Boże. Tam to, nieopodal miasta Sarny, Iwan za zebrane od wier­ nych pieniądze kupił paręnaście hektarów ziemi z do­ mem i trzema stajniami. Miejsce to na ponad trzy lata stało się scenerią zdarzeń niezwykłych. Prorocy przystąpili bowiem wówczas do wprowa­ dzania w życie największego i - z punktu widzenia muraszkowskiej teologii - najdonioślejszego przedsięwzię­ cia: budowy ziemskiej Nowej Jerozolimy. Miała to być wspólnota na wzór biblijnej - zgromadzenie wiernych, w którym wszyscy będą równi i w tej równości będą wieść życie bliskie Bogu, w dystansie do spraw ziem­ skich, przygotowując się na przyjęcie Chrystusa. Wier­ ni mówią wręcz o Królestwie Bożym na Ziemi, wspo­ minając wołyński Nowyj Jerusalim. Prorocy i wierni na wzgórzu ofiarnym w Nowej Jerozolimie. Wołyń, 1937-38. 178 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Wierni w Nowej Jerozolimie, 1938 r. Syjoniści ściągali tu z całych dawnych Kresów zewsząd, gdzie prorok Ilia i Matka Syjonu zasiali ziar­ no nowej wiary. Chłopi sprzedawali cały dobytek, by uzyskane w ten sposób środki oddać do dyspozycji Muraszki. Zony porzucały mężów, by iść za swym ka­ znodzieją i budować Królestwo Boże. W niedługim czasie w Zareczycy pod Sarnami zgromadziło się po­ nad 700 osób. Przeważnie byli to najbiedniejsi - Poleszucy, białoruscy i ukraińscy chłopi. Muraszko ape­ lował do maluczkich, ci bowiem mieli być Bogu najbliżsi. Oni też mieli najmniej do stracenia - żyło się wówczas biednie, niejeden głodował. Prorok Ilia proponował zaś nowe życie, świat bez podziałów na bogatych i biednych. Wszyscy bowiem mieli być rów­ nymi przed obliczem Ojca. Sprzedawali wszystko, co mieli, zostawiając przy sobie jedynie krowy i konie, które mogły przydać się w Nowym Syjonie; ruszali w drogę, na Wołyń, za prorokami, w oczekiwaniu lepszego losu. Ci, którzy żyli w Nowej Jerozolimie, wspominają dziś ten okres ze wzruszeniem, rysując obraz życia trudnego, srogiego i surowego, ale pięknego. Całkowi­ te skupienie na sprawach Bożych nadawało nawet najcięższej pracy sens i głębszy wymiar. Choć nie było łatwo, wierni nie doznali zawodu: budowali swą nową rzeczywistość w pocie czoła, lecz z przekonaniem, że uczestniczą w dziele wielkim. Niebawem wśród ludzi najbliższych Matce i Ojcu Syjonu ukształtowała się hierarchia na wzór biblijnej prorocy wyznaczyli 12 apostołów pomagających im ogarnąć 700-osobową wspólnotę. Ponad nimi stał Mi­ chaił Dikon, który był głównym pomocnikiem Iwana i Olgi. On sam określał się niekiedy również mianem Archanioła Michała - mówił, że gdy nadejdzie oczeki­ wany Dzień Sądu, zadmie w trąby, by obwieścić to ca­ łemu światu. Powołano także rzeźników zajmujących się rytualnym ubojem bydła - by spożywane przez wiernych mięso było czyste. Wymagało to specjalnych modlitw, znanych tylko nielicznym. Reszta wiernych zajmowała się przeważnie pracą na roli, wielu też wy­ syłanych było z misją nawracania chłopów z okolicz­ nych wsi. A roboty nie brakowało - żeby uprawiać ziemię, należało najpierw wykarczować las, zaorać nieużytki, znaleźć pastwiska dla przygnanego z własnych gospo­ darstw bydła. Ale wszyscy pracowali razem, razem opadali z sił, razem jedli i razem się modlili. Dzieci ba­ wiły się w dużych grupach, pod opieką wyznaczonych do tego celu kobiet. Szczególnie podkreślanym wyra­ zem owej równości była wspólnota stołu - wszyscy jed­ nocześnie zasiadali w wykopanych naprzeciw siebie długich rowach, pomiędzy którymi, bezpośrednio na ziemi, stawiane były skromne potrawy. Prorocy często, dla odkupienia grzechów lub w ramach kary, nakazy­ wali wiernym posty - zwykle żywieniowe, niekiedy i nieme. Mieszkali w ciężkich warunkach - każda rodzina dostawała małą klitkę w jednej ze stajni, płócienną za­ słoną oddzieloną od reszty. Ludzie opowiadają, że po­ mieszczenia te znajdowały się na trzech poziomach, że wewnątrz panował niezwykły, ciężki do zniesienia ścisk. Nawet entuzjaści wspominają, że z zatłoczonych 179 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Pogrzeb syjonisty, lata 50. budynków bił silny odór. Po pewnym czasie Nową Je­ rozolimę ogarnęła epidemia ospy - umierały przede wszystkim dzieci. Wielu wiernych opuściło wtedy wspólnotę, pojawiły się ostre głosy krytyczne. Rzeczywistość musiała chyba odbiegać nieco od wzruszających opisów syjonistów, skoro prorocy miesz­ kali w osobnym, wygodnym domu, przed którym dzień i noc czuwały straże. Wierni wspominają bowiem, że Szatan, chcąc pomieszać szyki Bożym wysłannikom, wszedł w ciała złych ludzi i parokrotnie próbował ode­ brać Oldze i Iwanowi życie. Również z władzą - a W o­ łyń znajdował się wówczas w granicach Polski - sto­ sunki nie układały się najlepiej. Ludzie opowiadają, że policja wielokrotnie odwiedzała Nową Jerozolimę, zwy­ kle kontentując się stwierdzeniem fatalnych warun­ ków sanitarnych i nie podejmując poważniejszych kro­ ków. Jednak w 1939 roku zapadła ostateczna decyzja o rozprawieniu się z muraszkowcami - wspólnota zo­ stała rozwiązana, wierni zaś rozpędzeni do domów. Wielu jako powód wskazuje podejrzenie o sympatie komunistyczne - grupa, której naczelnik głosi zasadę równości, oparta na wspólnocie ziemi i majątku, nie budziła u polskich urzędników pozytywnych uczuć, zważywszy na sytuację międzynarodową i grożące ze wschodu widmo ZSRR. Inni motywują likwidację wspólnoty obawą o dalsze rozprzestrzenianie się epide­ mii ospy (rzeczywiście, wierni powracający z Nowej Je­ rozolimy przywieźli tę chorobę także w okolice Koso­ wa). Dodajmy jedynie, że już we wcześniejszych latach Iwan Muraszko wielokrotnie był przez policję zatrzy­ mywany i przesłuchiwany. 1939 rok stanowi dla syjonistów datę graniczną po rozpadzie Nowej Jerozolimy do dziś nie udało się im osiągnąć podobnej wspólnoty - dalsze lata naznaczo­ ne są piętnem tułaczki i prześladowań ze strony komu­ nistycznej władzy. Wierni - wśród których wielu spę­ dziło w wołyńskim Królestwie Bożym kilka lat musieli uciekać. Dokąd, skoro przed wyjazdem sprze­ dali wszystko, co posiadali? Wielu wróciło w rodzinne strony, starało się ułożyć życie na nowo pośród wojennej zawieruchy. Część po­ została na Wołyniu, osiadając w pobliskich wioskach - w ten sposób powstały mniejsze muraszkowskie en­ klawy w okolicach wołyńskiego miasta Sarny. Byli też i tacy, którzy - rozczarowani niechlubnym upadkiem Nowego Syjonu - odstąpili od wiary proroków, usiłu­ jąc wrócić do dawnego życia, z powrotem wtopić się w prawosławne otoczenie. Duża część wiernych, pod przewodnictwem aposto­ łów i pomocników Iwana, rozpoczęła wędrówkę - po terenach obecnej Białorusi, Ukrainy, Rosji, a wreszcie - odległej Azji Centralnej. Niektórzy mieszkają tam do dziś - na dalekiej, kazachskiej ziemi funkcjonują obec­ nie dwie małe wspólnoty - pod Kustanajem i Dżambulem. Ci, których los rzucił do Uzbekistanu, podjęli w latach 70. próbę powrotu w rodzinne strony, osiada­ jąc ostatecznie w oddalonym o 50 kilometrów od Ode­ ssy miasteczku Kominternowo. Dziś mieszka tam 350 syjonistów, tworząc zwartą, sprawnie funkcjonującą, rozwijającą się wspólnotę. Nieliczne grupy wiernych przez długi czas mieszkały w Mołdawii - obecnie więk­ szość z nich dołączyła do odeskiego odłamu ruchu, skupionego wokół żyjących do dziś wnuczek prorokini Olgi - Liuby i Marii. Lata powojenne były dla syjonistów szczególnie ciężką próbą - zaczęły się aresztowania trwające aż do śmierci Stalina w 1953 roku. W ich wyniku większość z tych, którzy wrócili do podkosowskich wsi, trafiła do więzień. Michaił Dikon, pomocnik proroka Ilii, dostał 15 lat wyroku. Kostia Szupienik i jego żona Sara, daw­ na pomocnica Olgi, która wraz z prorokinią była w płonącej chacie podczas pierwszego objawienia, za kratkami spędzili po 10 lat. Muraszkowcy na długi czas zniknęli z mapy okolicy. Ci, którzy wrócili i pozo­ stali przy syjońskiej wierze, porównywali sami siebie do cierpiącego męki i upokorzenia Chrystusa, wskazując na religijny, głęboki sens próby, której zostali poddani. Po powrocie z więzienia ich wiara stała się niemal fanatyczna, jak podkreślają prawosławni sąsiedzi - Kostia, Dikon, Ustina i inni żyli jak asceci, wciąż po- Wnuczki Olgi - Liuba i Marusia z wiernymi, lata 50. 180 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Liuba i Marusia, Kominternowo 2005. szcząc, spędzając czas na modlitwie i czytaniu Pisma. Zerwali kontakty z otoczeniem, w sobotę ryglowali drzwi chaty, by świętować w skupienu. Czekali Dnia Sądu, który, jak się spodziewali, miał nadejść nieba­ wem. Wniosek ten wyciągali ze znaków, odczytywa­ nych z codziennych zdarzeń, uważnej lektury Biblii i reinterpretacji Pisma. Odmawiali sobie wszelkich udogodnień w codziennym życiu; Dikon, który zmarł w 1989 roku, do dnia śmierci nie używał elektryczno­ ści ani gazu, otaczając się jedynie niezbędnymi sprzę­ tami. Otoczenie zdążyło już przywyknąć do muraszkowskich dziwactw - niektórzy dziś mówią wręcz, że z perspektywy czasu podziwiają hart ducha i surowość życia następców proroka Ilii i Matki Syjonu. Co stało się z prorokami? W chwili rozpędzenia przez polską policję wołyńskiej Nowej Jerozolimy orze­ kli, że ich rola w Bożym planie na tym się kończy - że dopełnili tego, co było im przeznaczone, budując wspól­ notę wiernych i wskazując im drogę postępowania. Iwan musiał ponadto uciekać przed policją, która tym razem miała już wobec niego całkiem poważne zarzuty. Ilia i Olga spakowali więc pośpiesznie teksty obja­ wień i parę niezbędnych w podróży przedmiotów, po­ żegnali wiernych i ruszyli w drogę. Dokąd pojechali? Którędy? Dlaczego tak daleko? N a te, i wiele innych pytań, nie znalazłam zadowalającej odpowiedzi. Grunt, że gdy nastała wojna, Ojciec i Matka Syjonu byli za oceanem, tysiące kilometrów od swych wier­ nych i Nowej Jerozolimy - w argentyńskim Buenos Aires. Ludzie mówią, że przyjęli ich tam dawni znajo­ mi, być może jeszcze z czasów zielonoświątkowych. Złośliwcy nie omieszkają dodać, że podróż za Wielką Wodę pochłonęła wszystkie wspólne środki, oddawa­ ne w ciągu ostatnich trzech lat przez przybywających do Nowego Syjonu wiernych; Muraszkę wielu nazywa złodziejem. Początkowo prorocy wymieniali listy z najbliższymi współpracownikami - pisali, że żyje im się ciężko i biednie, pytali o sytuację tych, którzy zostali w oj­ czyźnie. Pozostawali jednak bierni - stracili kontrolę nad wspólnotą, wycofali się z roli przywódców. Funk­ cję tę na miejscu przejęło kilku dawnych pomocników i apostołów - ci najbardziej charyzmatyczni, najmoc­ niej przywiązani do głoszonych przez proroków idei. W Argentynie Olga przestała doznawać objawień, skończyła się też działalność misjonarska - syjoniści nie wiedzą nic na temat tamtejszych konwertytów. Wydaje się, że prorocy - być może złamani faktem upadku wymarzonej, upragnionej, z takim trudem bu­ dowanej Nowej Jerozolimy - skupili się na codzien­ nym, doczesnym, nastręczającym wiele trudności ży­ ciu w nieznanym kraju. Z listów wynika, że nie wiodło im się najlepiej, kontakt z ojczyzną stopniowo się roz­ luźniał. Wierni wspominają, że w listach z ostatnich lat przeważa wątek szaleństwa Iwana - z bólem opo­ wiadają, że ich Ojciec, ich prorok Ilia i przywódca pod koniec życia stracił poczucie rzeczywistości, bawiąc się w piasku i śpiewając piosenki z dzieciństwa... Iwan Muraszko i Olga Kirylczuk-Korniejczuk zmar­ li w 1959 roku - niemal jednocześnie, pomimo znacz­ nej różnicy wieku. Pochowali ich miejscowi. Nikt z wiernych nie uczestniczył w pogrzebie; prorocy doko­ nali życia w osamotnieniu, być może w nędzy. Syjoni­ ści tłumaczą, że w 1939 roku zakończyła się ich misja wykonali bowiem to, co przeznaczył im Bóg, nadając rzeczywistą postać temu, co idealne. Nowa Jerozolima jawi się podczas rozmów z wier­ nymi jako miejsce uświęcone, niezwykłe, przesiąknię­ te ideą dążenia do Boga. Być może w pamięci to, co złe, ulega zatarciu - jednak dla syjonistów te parę hek­ tarów słabej ziemi z domkiem i trzema stajniami stało się na trzy lata przestrzenią świętą i jako takie są wciąż przywoływane. Święta przestrzeń, święty czas, święci ludzie - tak widzą Nową Jerozolimę muraszkowcy. Sukces proro­ ków, według ich teologii, nie był jednak pełen - nie udało im się powstrzymać zła, nadciągających szatań­ skich mocy, uosobionych w syjońskich tekstach a to przez Piłsudskiego, a to armie okupantów. Wierni przyznają, że prorocy, pomimo obrzędów i misteriów, mających na celu powstrzymanie rozprzestrzeniania się zła, nie zdołali ochronić bożego ludu przed okru­ cieństwami kolejnych lat - wojny i komunizmu. Wskazują jednocześnie religijny wymiar cierpienia do­ świadczanego przez kontynuatorów dzieł proroków interpretują je jako próbę, której syjoniści zostali pod­ dani przez Boga, zanim przyjdzie im znaleźć się w Jero­ zolimie Niebieskiej, przeprowadzając analogię z po­ kornie znoszącym męki Chrystusem. 181 �25_CHMIELEWSKA.ps - 4/25/2007 2:16 PM Justyna Chmielewska • STARA HISTORIA NOWEJ JEROZOLIMY Gdy słuchałam historii proroków i wiernych, zdu­ mienie mieszało się z fascynacją, niekiedy ciężko było powstrzymać uśmiech. Sami syjoniści tworzą hagiograficzną, odrealnioną, świętą opowieść o swym Ojcu i Matce Syjonu - cudotwórcach, uzdrowicielach, bo­ haterach, mistrzach; opowiadają o wspaniałym - choć niełatwym - życiu w wołyńskiej Nowej Jerozolimie, gdzie to, co duchowe, przeważało nad tym, co docze­ sne; gdzie codzienne życie zyskiwało głęboki sens. Mirskije ludzie nie boją się otwarcie krytykować, a niekiedy i wyśmiewać muraszkowców - ich komicz­ ne modlitwy, dziwne obyczaje, niezrozumiałe obrzędy stały się tematem plotek i żartów. Wielu potępia dzia­ łania Iwana i Olgi - opisują je raz w kategoriach od­ stąpienia od prawdziwej, prawosławnej wiary, raz w kontekście życia zwykłego człowieka - jako złodziei, oszustów, szarlatanów. Nie ma jednej historii muraszkowców - wersji ist­ nieje tak wiele, że niekiedy wydają się wręcz nie do po­ godzenia. Komu zaufać, by maksymalnie zbliżyć się do prawdy? Sąsiadom Iwana, którzy znali go w dzieciń­ stwie, obserwowali na przestrzeni dziesiątków lat; czy może wiernym, spośród których wielu nigdy się z pro­ rokami nie zetknęło, a przekazywane im przez star­ szych opowieści są przy każdym powtórzeniu „wybiela­ ne”, cechuje je jednak głęboka wiara w Palec Boży powodujący tymi niezwykłymi ludźmi? Opowieść 0 białoruskich prorokach i ich Królestwie Bożym na­ brała cech legendy, w której fantazja miesza się z rze­ czywistością, Pan Bóg kieruje ręką proroka-szaleńca, a Józef Piłsudski staje się wysłannikiem Szatana. Nie ma jednej historii muraszkowców - bo i dziś nie tworzą oni jednolitej grupy. Osobne, rozbudowane 1 równie ciekawe opowieści można by snuć o każdej spośród żyjących w diasporze wspólnot - syjonistach odeskich, którzy we wnuczkach prorokini Olgi widzą dziedziczki szczególnej, danej od Ducha Świętego mo­ cy; wiernych z Kazachstanu - tych skupionych wokół Mirolieta Tajnarana, którzy wierzą, że Chrystus, W ło­ dzimierz Lenin i Tadeusz Kościuszko to wcielenia jed­ nej i tej samej duszy, i tych spod Dżambula, gdzie ko­ biety i mężczyźni mieszkają w osobnych osadach, prowadząc życie na wzór zakonnego. Historia syjonistów, tak bogata i wielowątkowa, nie stanowi zamkniętego rozdziału. Grupa zmienia swój charakter, w jednych ośrodkach rozwija się, w in­ nych zamiera. Dziś w okolicach pierwotnego centrum ruchu - w podkosowskich wsiach na zachodniej Bia­ łorusi - pozostał tylko jeden wierny, który zresztą nie pamięta proroków, a opowieści z ich życia zna jedynie z przekazu tych, którzy uczestniczyli w tworzeniu pierwszej wspólnoty. Większość towarzyszy Muraszki z czasów przedwojennych umarła w latach 80., ich dzieci zaś odstąpiły od wiary ojców, wtapiając się w prawosławne otoczenie. Obecnie najprężniej rozwija się grupa skupiona w Kominternowie pod Odessą (Ukraina) - liczy po­ nad 350 osób i z każdym rokiem rośnie w siłę. Przewo­ dzą jej Liuba i Maria - dziś już ponad 60-letnie wnucz­ ki Olgi Kirylczuk-Korniejczuk. Swiatyje chrestijanie syjonisty, jak sami się określają, tworzą zamknięty krąg, nie przyjmując w swe szeregi mirskich ludziej. Wierni w większości trudnią się ciesielstwem, pracując w du­ żych grupach, zwykle rodzinami. Taki wybór profesji niektórzy próbują motywować podążaniem śladami Świętej Rodziny - nawiązują w swych opowieściach do Józefa - prostego biblijnego cieśli. Olbrzymią wagę przykładają do życia rodzinnego - ponieważ śluby za­ wierane są w bardzo młodym wieku, rodzice i dziadko­ wie pomagają wychowywać powiększającą się gromad­ kę dzieci, wielopokoleniowe rodziny mieszkają razem, w jednym domu. Mężczyźni wyjeżdżają zazwyczaj na cały tydzień na budowę, kobiety zaś zostają na gospo­ darstwie, troszcząc się o codzienne sprawy. Religijna działalność odeskich syjonistów bardziej przypomina dziś zgromadzenia zielonoświątkowców niż mistycyzm Iwana i Olgi, choć wierni w modlitwach wciąż odwołują się do tekstów objawień. Prowadzą ży­ cie proste, lecz dostatnie, w codziennych zmaganiach kierując się Pismem i wskazówkami proroków. * * * Iwan Muraszko i Olga Kirylczuk-Korniejczuk byli w ciągu ostatnich 70 lat wyklinani i ubóstwiani, prześmiewani i podziwiani. Są to postaci niezwykłe; takie, których ramy przedwojennej białoruskiej czy ukraiń­ skiej wsi pomieścić wręcz nie mogły. Ich działania pro­ wokowały do skrajnych sądów, stąd tak czarno-biała jest historia kresowej utopii. Jednak, mimo że pełna niejasności i sprzeczności, legenda proroków żyje wciąż w umysłach ludzi, prowokuje do dyskusji, wywo­ łuje żywe komentarze. Kolejna efemeryda na religijnej mapie okolicy czy prawdziwa droga do zbawienia? Niech oceni to sam czytelnik... Przypis 182 1 Kosowo, w przedwojennym nazewnictwie polskim Kosów Pole­ ski - miasto na zachodniej Białorusi, w ohłasti brzeskiej. Tam po raz pierwszy natknęłam się na muraszkowców, stamtąd też po­ chodził prorok Iwan Muraszko. Moje badania, prowadzone w la­ tach 2002-06, objęły obszar wspomnianych wyżej okolic Kosowa na Białorusi (wsie Razmierki, Stajki, Starożowszczyna) oraz wsie otaczające miasto Sarny na zachodniej Ukrainie (okolice Nowej Jerozolimy - Bereżnica, Berestie). Wiedzę o współczesnym funk­ cjonowaniu grupy czerpię z wywiadów prowadzonych wśród sy­ jonistów w Kominternowie (50 km od Odessy). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7854d06b1ba89be3b0e6a0e9d7eb7fdc.pdf 8d7e4a7edbd6d1df52c6a3062b3b3efd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5840 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5436 Title A name given to the resource Rodzaje prac dotyczących obróbki wełny, przy których udzialana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.131 (mapa nr 19 a) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 19a. Rodzaje prac dotyczących obróbki wełny, przy których udzielana jest pomoc Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach związa­ nych z obróbką wełny pomoc jest udzielana (strzyżenie owiec, rozciąganie wełny, gręplowanie, pranie wełny, przędzy, tkanie)? Objaśnienie znaków: 1 — strzyżenie; 2 — rozciąganie, 3 — gręplowanie; 4 — inne prace (por. mapa 19b); 5 — brak informacji; 6 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3b1a798b01d3f16e99e4a34728f4f56a.pdf 6e896ef8400200981d1acc642498759c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5835 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5431 Title A name given to the resource Rodzaje prac dotyczących obróbki lnu i konopi, przy których udzielana jest pomoc/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.111 (mapa nr 15 a) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 15a. Rodzaje prac dotyczących obróbki lnu konopi, przy których udzielana jest pomoc Oprac. Anna Drożdż Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K Jagieła, J. Bohdanowicz): W jakiego typu pracach związanych z uprawą lnu lub konopi pomoc jest udzielana? (siew, pielenie, rwanie główek, międlenie, przędzenie)? Objaśnienia znaków: 1 — pielenie; 2—wyrywanie i wiązanie; 3 — inne; 4—prace inne (por. mapa 15b); 5 — brak informacji; 6 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/253e9dc303009c4bb83cdf2752d85369.pdf d22afc1355bf11fa33c49ff0a5f8ae5c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6346 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2007 Subject The topic of the resource Jackowski, Aleksander ( 1921- ) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5921 Title A name given to the resource Na skróty / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2007 t.61 z.1 ; s.148-159 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jackowski, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM ALEKSANDER JACKOWSKI Oto starymi uczyniłeś dni moje. Przemijają, A jak się to dzieje, nie wiem... (Św. Augustyn, Wyznania) est rok 2007. Lata minęły, zmienił się kraj, ustrój, moje życie. Zmienił jego rytm. Dawniej wydarzenia następowały szybko po sobie, ciągle przeżywałem coś innego, a teraz linia życia stała się ciągła, leni­ wa. Pewnie i ja jestem inny, no - trochę inny. Najważ­ niejsze - starszy. Od pasa w górę jeszcze wszystko jest dobrze, ale nogi nie chcą funkcjonować, lekarz każe jeździć na rowerku, mam teraz w domu taki, ale czy to pomoże? Jestem sam. Guteńka zmarła dziewięć lat te­ mu i wciąż trudno mi się z tym pogodzić. Ostatnie la­ ta z nią były piękne, ważne. Stałem się jej potrzebny, przestała chodzić, trzeba było ją umieścić w Domu Opieki w Łomiankach. Odwiedzałem ją niemal co­ dziennie, to ją radowało, do innych pensjonariuszy przyjeżdżano rzadko, a ja byłem zawsze do jej dyspozy­ cji. Kiedy tylko sobie czegoś życzyła, mogła mieć pew­ ność, że jej to następnego dnia przywiozę. Jadąc do niej, cieszyłem się, że się zobaczymy. Byłem potrzebny i spłacałem swą winę lat „osobnych”, kiedy to ja mia­ łem swoje zainteresowania, swoich przyjaciół, a ona w „Mazowszu” swoich. Sam ją na to „Mazowsze” na­ mówiłem, wiedząc, że pomoże Tadeuszowi Sygietyńskiemu. Ale ja, choć zaangażowany w tworzenie Ze­ społu, byłem w istocie w Państwowym Instytucie Sztuki. Tam znalazłem interesującą mnie pracę, przy­ jaciół, kolegów, historyków sztuki, krytyków, ona jed­ nak tkwiła bez reszty w „Mazowszu”. O świcie wyjeżdżała do Karolina, wracała z Mirą Zimińską około północy. Do Zespołu przyszła dyrektoro­ wać promienna, młodziutka. Mira miała już wtedy ży­ cie za sobą, tysiące zmarszczek, ale gdy Guteńka się zestarzała i zniszczona pracą odeszła, Mira była niemal taka sama jak na początku. Fenomen. Bezlitosna dla tych, których uznała za wrogów. Ja starałem się jej i Tadeuszowi pomagać, ale dla Gusti „Mazowsze” to było całe życie. Zapewne i kompensacja niedostatków naszego związku. Nie ciekawiły jej problemy, którymi żyło moje środowisko, źle się w nim czuła, mnie nato­ miast nie interesowały jej kłopoty. Żyliśmy obok siebie, choć razem. Ale wiedziałem, że jest mi bezgranicznie oddana, i za to byłem jej nieustannie wdzięczny. Mia­ łem oczywiście w życiu różne fascynacje, ale zawsze ze świadomością, że ona jest najważniejsza, jedyna. Łączy­ ła nas też miłość do dziecka. Ja miałem Oleńkę wciąż koło siebie. To było moje szczęście. Do dzisiaj. Jestem od niej uzależniony, jest bowiem najpiękniejszą, naj­ bardziej atrakcyjną kobietą. Dla Guteńki była wszyst­ kim, sensem istnienia, radością. Podróżując po świecie z „Mazowszem” wierzyła, że zapewni jej lepszą przy­ szłość. Ciągle o niej myślała, w czasie długich półrocz­ nych podróży; dla niej kupowała sukienki, lalki, pre­ zenty, rekompensując tym swą tęsknotę. Żyła z myślą N a skróty. Posłowie* J 0 niej, dla niej. Ale z daleka, ja natomiast byłem zawsze z małą. Do chwili gdy stała się duża i pewnego dnia oświadczyła z powagą: tato zakochałam się. On ci się będzie podobał, jest taki dobry, niezaradny... O Boże! zmartwiłem się, przecież wolałbym, by to był ktoś, kto zapewni jej przyszłość. A czy historyk, ar­ chiwista, nawet rokujący wielkie nadzieje takim bę­ dzie? Okazało się, że tak, i nie tylko w kraju, ale i za granicą. Zostałem sam. Ola, Marynia i Ania, urodzo­ na tuż przed odejściem Gusti, mieszkały kilka lat w Budapeszcie, a obecnie są w Wiedniu. Leszek kieru­ je jakimś wydziałem i departamentem ONZ-owskiej instytucji. Cudownie, ale czemu tak daleko? Marynia zajmuje się filmem, jest w Londynie, na 3. roku stu­ diów w Westminster University. Jest mądra, śliczna, 1nie dziwię się Sławomirowi Idziakowi, że przyjął ją ja­ ko asystentkę przy kręceniu filmu o Harrym Potterze. Ale ja jestem sam, to straszne, wszystko więc robię, by się samotności nie poddać. Kiedy mogę, telefonuję do Wiednia, jeżdżę, albo tu ich witam, kiedy Ola z Anią przyjeżdżają, by uczestniczyć w jakiejś mojej imprezie, wystawie czy promocji książki. Ciągle jednak coś tracę, Ania tak szybko staje się panienką... Od roku mieszkam w małym, ślicznym mieszkaniu, wreszcie ciepłym, z kaloryferami, z cząstką książek, pa­ pierów, pamiątek. Przyjaciele dziwią się, że nie żałuję tego, co zostawiłem. Z czterech pokoi są tylko dwa, do tego rzeczy po kradzieży... Właśnie, po śmierci Guteńki pojechałem do Wiednia, a w tym czasie moje miesz­ kanie, a także Leszka i Oli, okradziono. To dziwne wrażenie. Upokorzenie. Stos rzeczy, papierów, książek rzuconych na podłogę, oblanych jakąś cieczą, by zmy­ lić węch psa. Zabrano najcenniejsze książki Leszka, heraldyczne z XVII, a chyba i XVI wieku. Pokazywał je chętnie gościom zebranym na posiedzeniu towarzy­ stwa heraldycznego, no i włamywacz wiedział co, z której półki i szafy zabrać. Skradł także pamiątki po Bolesławie Prusie, rzeźby mojego stryja Stanisława, za­ dziwiający obraz Raj Adama Herszafta, przyjaciela Oj­ 148 * Posłowie przygotowane do drugiego wydania książki Aleksandra Jackowskiego N a skróty �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • NA SKRÓTY. POSŁOWIE ca, jedno z najważniejszych dzieł sztuki żydowskiej. Złodziej czytał moją książkę Sztuka zwana naiwną, za­ brał więc wszystkie obrazy i rzeźby reprodukowane w książce, niestety z adnotacją, że to z moich zbiorów. Skradł obrazy - podpisane przez darczyńców: Kobzdeja, Tadzia Brzozowskiego, Tadeusza Kantora. N a szczęście ich nie podpisał! Jestem nerwusem, cholerykiem, ale w tej sytuacji udawałem nawet przed sobą, że mnie to wcale nie załamuje. Nawet spałem na tych zgliszczach, a w dzień pisa­ łem, jak zawsze. Ale to był spokój pozorny, w istocie cios, który załamuje. Nie miałem siły, ochoty, by oba mieszkania uporządkować, uciekłem w codzienną pra­ cę, na szczęście pokój, ten Guteńki, uporządkował mój młody przyjaciel Alik Korulski. A ja, jak gdyby nic, nawet nie przestałem się kłaniać moim sąsiadom, którzy wszystko słyszeli, ale i policji, i mnie nie zawia­ domili. Sąsiadka, staruszka, bała się zatelefonować do policji, ona jedna miała telefon i się bała. No, można ją zrozumieć, ale sąsiadów z dołu? Tchórz, żyjący mi­ tem powstania warszawskiego, kłamiący nawet przed sobą. Bał się. Panicznie... Policja zajęła się szukaniem włamywaczy, „mój” in­ spektor był bardzo miły, zadzwonił kiedyś do mnie panie Aleksandrze! radosna nowina. No jaka? Coś się znalazło? - Ach nie, nie, ale sam minister Borusewicz dzwonił, pytając o sprawę. - I co, ucieszyłem się, to pomoże? - Ale skąd! zasmucił się policjant. Przecież wie pan, komputer mamy zepsuty, kserograf na trze­ cim piętrze, samochód - sam pan wie, jaki jest... No i wkrótce zamknęli śledztwo. Wkrótce przeprowadziłem się, właścicielka zwięk­ szyła komorne, a mieszkanie zimne - kaflowy piec w po­ koju, a hol, łazienka, kuchnia nieogrzewane. Szczęśli­ wie Oleńka zauważyła w Internecie anons - mieszkanie 2-pokojowe, w tej samej dzielnicy, ten sam przystanek, sklep, na 3. piętrze, w domu 6-piętrowym. To dom, w którym mieszkają moi rodzice - ucieszył się Leszek. Zadzwonili, ojciec Leszka umówił mnie z panem, który wyremontował lokal dla swej ciotki, która jednak wola­ ła zostać w Australii. Piękne! Zachwyciłem się, kiedy zobaczyłem czyste, ładnie wymalowane mieszkanie. No to właściciel podniósł cenę, o kilka tysięcy. Po co to po­ wiedziałeś, zrugała mnie Oleńka. Bo było piękne! Przyjaciel pomógł, mam oszkloną bibliotekę. Ola pracowała w dzień i w nocy, by przenieść z całego do­ bytku to, co ważne, co jest mi potrzebne. Ale wtedy uświadomiłem sobie, że w istocie nic, niewiele mi trze­ ba. Papiery? Ponieważ mogą się przydać do pracy - ale jakiej? Listy? Kto je przeczyta, znajdzie na to czas... Guteńka miała cały dom, rzeczy przez lata gromadzo­ ne, nieodzowne, no iw ciągu jednego dnia znalazła się w Domu Opieki. Szuflada w szafie, stolik przy łóżku i fotografie Oleńki, Maryni, Ani. Tylko to było ważne. Zostało z całego życia. Znam to. N a Syberii też miałem tylko fotografie rodziców, jedną książkę - Ewangelię. Leżę teraz na tapczanie, patrzę, tak tu pięknie. A co mi do życia naprawdę potrzebne? Niewiele, w istocie tylko pamięć. To, co ją uruchamia, listy, zdjęcia, kilka książek. A więc powrót do przeszłości, do tego, co by­ ło, co zrobiłem dobrze, źle, przeoczyłem, zaniechałem. O Boże! Mogłem być inny, stworzyć sobie inne życie. Czy lepsze? Nie, chyba nie... Walczę z tą swoją pamięcią, walczę o prawdę, ale ona dawkuje mi ją jak lekarz - terapeuta. Chroni od wspomnień złych, przykrych. Żadnych wyrzutów su­ mienia... Zmuszam się (!) by wydobywać z pamięci sceny, gdy byłem niedobry dla Gusti, zostawiłem pła­ czącą Jovankę w Belgradzie, nie uratowałem Niemki, jeszcze dziewczynki, przed bestialstwem sowieckich żołnierzy, przejechałem psa, który wypadł na szosę. A jak ocenić życie? Zobaczyć je z perspektywy cza­ su. Przecież przez lata zajmowałem się tym, czego nie znałem. Najpierw robiłem, później uczyłem się. Taki świat na opak. Role w życiu, jak w teatrze. Nie swoje. N a Syberii, w wojsku, po wojnie. Dopiero w redakcji byłem na swoim miejscu, przynajmniej tak sądzę. Teraz, gdy to piszę, panuje moda na lustrację. Ale jaką? Tylko z zewnątrz. To komuna d rebours. Nikt nie może być spokojny, nikt nie wie, co się znajduje w ak­ tach, które gromadziła Służba Bezpieczeństwa. Prze­ cież te akta to kloaka, donosy, prawdziwe, ale i wymy­ ślone, w istocie nie do sprawdzenia. Wymagające interpretacji. Choćby taka sytuacja: Ludwig Zimmerer (o którym napiszę za chwilę), przyjmował do pracy sprzątaczki, kucharki, kierowców. Każdy był wzywany do Urzędu Bezpieczeństwa, musiał podpisać zobowią­ zanie, że będzie donosił. I co? Natychmiast mówili o tym Zimmererowi, a on pocieszał, zapewniając, że bę­ dzie im pisał, kto był na koktajlu. A dzisiaj są to „tajni współpracownicy”, „osobowe źródła informacji”. Prawdziwa lustracja jest w nas. Teraz we mnie, gdy przypominam sobie dawne lata. Więc zastanawiam się - kim jestem? Osobowe źródło informacji? zły? dobry? Do wczoraj żadnych skrupułów nie miałem, nie dono­ siłem, nie wyrządziłem nikomu krzywdy, ale okazuje się, że źle walczyłem, nie w tym wojsku, w którym po­ winienem, nie na tym froncie, na jakim należało. N a­ wet nie w tej sprawie, co trzeba. Myślałem, że walczę z Niemcami, o Polskę, a okazuje się, że chciałem zsowietyzować kraj. Order mam też podejrzany, od ko­ munistów. Może mi go odbiorą? Może odbiorą i tego pułkownika, którym mnie przed kilkoma laty miano­ wano. Nawet bym się nie zdziwił, bo ta nominacja wy­ dała mi się humorystyczna. Sam pomysł mnożenia sta­ da kapitanów, majorów, pułkowników w stanie przedzawałowym. Wręczenie wyglądało zabawnie. Do budynku komendy uzupełnień zaproszono co naj­ mniej setkę osób. Starcy, kulawi, ledwie włóczący no­ gami w asyście małżonek, odświętnie ubrani - ci spod Monte Cassino i ci spod Lenino - jeszcze przed lustra­ cją, wszyscy razem. Usiedliśmy w świetlicy, miejscowi 149 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • N A SKRÓTY. POSŁOWIE pułkownicy przebiegali co jakiś czas korytarzem, wreszcie jeden z nich powiedział: przyjeżdża ekipa kontrolna, proszę wyjść, świetlica jest potrzebna. Po­ wędrowaliśmy na schody, po jakimś czasie poprosiła mnie siwa urzędniczka. Sprawdziła nazwisko, wpisała do książeczki oficerskiej nominację, no, tak zostałem pułkownikiem. Pisanie wspomnień to też forma autolustracji, za­ stanowienie się, w co i dlaczego wierzyłem, w co się an­ gażowałem. Niestety, złudzeń nie cofnę, życia nie zmie­ nię, mogę je tylko opisać, bo nawet nie wytłumaczyć. Czy jestem jednak dziś mądrzejszy, bardziej rozważny? Pewnie tak, ponieważ mam mniej sił i ochoty na ryzy­ ko. Nie wiem jednak, czy doświadczenie życia otwiera na nie oczy, czy też ogranicza zdolności poznawcze. Mam przyjaciół. To bardzo ważne, dawnych i no­ wych. Ale przyjaciół się nie wybiera. Ich się dostaje. Jak dar. Stajemy się sobie potrzebni, gotowi jesteśmy na wyrzeczenia, coś się kształtuje - więź? uczucie? od­ powiedzialność? Jakiś podtekst seksualny? Jadwigę Jarnuszkiewiczową poznałem w pociągu, wracaliśmy z sesji naukowej, a z Krakowa jechało się wówczas wiele godzin, wystarczająco, by się zaprzyjaź­ nić. Od tego czasu jej dom stał mi się szczególnie bliski, tam spotykałem ciekawych ludzi, tam zaprzyjaźniłem z fascynującym artystą, rzeźbiarzem, grafikiem, medalierem - jej mężem, Jerzym. Ciął znakomite ekslibrisy, wy­ rażające istotę modela, znak człowieka. Taka psycholo­ gia ilustrowana, ale jak! Rzeźby Jerzego mnie poruszały, najciekawsze były Aliny Szapocznikow, ale on mnie pa­ rę razy zapraszał i prosił o wyrażenie swej opinii. Mnie? To znaczy nikogo, przecież dopiero przy nim, przy Ja­ dwidze kształciłem swą wrażliwość. Zachwycał mnie prymityw, rzeźby ludowe, eskimoskie, Cyklady, ale Jerzy pytał, pokazując realistyczną kompozycję lepioną w gli­ nie, co o niej sądzę. A może tę rękę lepiej będzie pod­ nieść? Nie wiedziałem, ale by uczestniczyć w rozmowie, powiedziałem - może. A on już oderwał ją i inaczej ustawił. Zaklepał. Lepiej? Speszony coś bąknąłem, pło­ nąc ze wstydu. Cóż ja mu mogłem doradzić? Ale przy nim, przy Jadwidze uczyłem się, rozszerzałem wyobraź­ nię, coraz lepiej poznając rzeźbę ludową. Zwłaszcza du­ żo mi dała współpraca z nią przy albumie Sztuka ludu polskiego (1967). Jadwiga, by mi pomóc, została sekreta­ rzem redakcji „Polskiej Sztuki Ludowej”. Wykorzysty­ wałem to bezwstydnie, odciągając ją od zajmowania się rzeźbą a przecież była najlepszym znawcą i jej teksty przekonywały precyzją sądu, sformułowań. Ale ile za to płaciła! Pisanie to było pasmo udręki, walka o doskona­ łość, precyzję sformułowań, okupione dziesiątkami pa­ pierosów, środków podniecających, nasennych. Obła­ skawiła doktora, dyktując mu, co powinien zapisać (podobnie robiła to Guteńka). Skończyło się tragicznie, marskość wątroby i śmierć. A dawała z siebie masę, zwłaszcza studentom rzeźby i w galerii Repassage. Jej za­ wdzięczam piękno albumu. Komponowała ilustracje, które jej dawałem. Trzy lata pracowaliśmy, dążąc do te­ go, by najlepiej pokazać obiekt. Zwłaszcza rzeźbę. Bywa­ ło, że ją fotografowaliśmy tak długo, aż osiągaliśmy po­ żądany efekt. Te czarno-białe zdjęcia są piękne, ciekawsze niż barwne, w późniejszych moich książkach. Niemal wszystkie są dziełem Jana Swiderskiego, foto­ grafa w Instytucie Sztuki. Dzięki radom Jadwigi mądrze fotografował rzeźby. Wiele razy prosiliśmy go o ponowne zdjęcie, inne usta­ wienie. Były rzeźby niepokorne, które nie chciały być sfotografowane. Zbuntowane. Do Frasobliwego w Rabce jeździło kilku fotografów, Janek trzy razy. Kiedy wrócił, powiedział z zadowoleniem: „no teraz, szefie, złego słowa nie powiesz” . Nie musiałem... Kie­ dy wyjmował film otworzył kasetę tak, że go prześwie­ tlił. W albumie znalazły się więc zdjęcia tej rzeźby zro­ bione przez Andrzeja Wróblewskiego. (Też się z nią męczył). Janek był zawodowym fotografem, ale o etnografii wiedział więcej niż studenci, czytał, brał udział w eks­ pedycjach, dokumentujących sztukę ludową, a także pomagał mnie. Powiedzieć o nim, że był „oddany” pro­ fesorowi Reinfussowi i mnie, to mało. On żył naszymi sprawami, lojalny, pomocny. Wykonał ponad 100 tys. zdjęć, nieraz w karkołomnych pozycjach, oczywiście płacąc za to złamaniami. Niestety, Instytut nie miał dźwigu, nawet drabiny. Między nami toczyła się gra, za­ wsze ta sama. Ja prosiłem - zrób to czy tamto. N a kie­ dy? N a jutro. Nie mogę, mam masę pracy, weź innego fotografa. Udawałem zmartwienie. Mówiłem, no tak, ale nikt mi tych rzeźb nie zrobi tak jak ty. Wzruszał ra­ mionami, że nic nie poradzi. Dobrze, godziłem się, to kogo wziąć? Kaźmierskiego? Każdy dobrze ci zrobi... No to go zaraz poproszę... Wtedy przerywał mi - po­ czekaj... zastanowię się. Wiedziałem, że sprawa jest za­ łatwiona, po kilkunastu minutach przychodził - no, to ja to zrobię... Dziwiłem się, dziękowałem. I ta scena po­ wtarzała się raz za razem. Przez kilkanaście lat... Jemu dawała satysfakcję, wiedział, że jest potrzeb­ ny, niezastąpiony. Przynajmniej dla mnie, dla nas w redakcji. I był! On pierwszy czytał wydrukowany numer, ja drżałem, on marszczył brew i szturchał pal­ cem tekst - błąd! Jak mogłeś. Kiedy umarł - czegoś w redakcji zabrakło. Właściwie nie bardzo mi się już chciało myśleć o piśmie... Redakcja i Instytut pozwalały na zajmowanie się różnymi aspektami twórczości nieprofesjonalnej, ludo­ wej, naiwnej, psychopatologicznej, surowej - art brut. Patrzyłem jak socjolog kultury, trochę jak psycholog, etnolog, a nawet filozof. Ale naprawdę przejmowała mnie sztuka dawna, ta, od której życie mnie odsunęło. Ona mnie formowała. Ona, dzięki której, podobnie jak muzyce Mozarta i Bacha, przeżyłem Syberię. Pamięć, reprodukcje, obcowanie z tą sztuką w muzeach stały się dla mnie zarówno lekcją wrażliwości, jak i siłą napędo­ wą. Każdy może mieć w sztuce swój wybór, to tak jak 150 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • NA SKRÓTY. POSŁOWIE z urodą, jedno dzieło nie musi być od innego lepsze czy gorsze. Ważne, że jest „moje”, jak Velasquez, Goya, El Greco z Prado, Rembrandt z Ermitażu. Ile wzruszeń... Ostatnio, w Wiedniu w Kunsthistorischemuseum Oleńka woziła mnie inwalidzkim wózkiem! Wzrusze­ nie, drżenie serca. Jadę, wiem, że teraz, tam na lewo będzie mój ukochany Vermeer. Siedzę, wpatruję się, żyję tym obrazem. Tam jego autoportret, a w St. Pe­ tersburgu, w Ermitażu, wzrusza mnie Rembrandt Po­ wrót syna marnotrawnego. Jak to jest malowane! Jak przedstawione! Są obrazy i rzeźby mistrzowskie, ale ważne znaleźć coś, co nas z nimi połączy, taki nadda­ tek, duszę przedmiotu. Ale ta dusza bywa także w foto­ grafii. Nie zapomnę nigdy Chopina ze znanego dagerotypu - umęczonego, bolesnego, nie zapomnę przerażającej kopalni złota - wielkiego mistrza fotogra­ fii Salgado. Obraz piekła ludzkiego! Niestety, los inaczej pokierował mym życiem, że tyl­ ko tęsknota została za historią sztuki, teatrem, reżyse­ rią. Zostało zainteresowanie sztuką ludową i współcze­ sną. Ludową - ze 300 artykułów, ze współczesną kilkanaście tekstów o rzeźbie, Józefie Czapskim, Marku Żuławskim, o Jerzym Jarnuszkiewiczu. Sztuka ludowa ciekawiła mnie jako fenomen socjologiczny, choć znaj­ dowałem w niej także rzeczy piękne, wzruszające, dają­ ce satysfakcję estetyczną. Myślę tu choćby o pięknie form garnków, niezmiennej od wieków, o dawnych ha­ ftach walutowych, czy z Podegrodzia, strojach kobiet z Biłgoraja, architekturze, a więc o sztuce związanej z tradycją, doświadczeniem pokoleń. Z ludowej rzeźby bliska jest mi dawna, kapliczkowa. Często niepokorna, niezdarna, więcej mówiąca o twórcy niż o regionie. Ta rzeźba, której profesor Frankowski nie chciał uznać za ludową sztukę. Więcej w niej bowiem indywidualnej inwencji, buntu niż tradycji. Ludowym artystom po­ święciłem wiele lat pracy. Jeździłem do nich, pomaga­ łem, kiedy mogłem. Szanowałem ich, i kiedy mogłem, starałem się dać temu wyraz. Kiedyś zadzwoniono do mnie z komisariatu policji, zatrzymali człowieka z workiem drewnianych ptasz­ ków, powołuje się na mnie, twierdząc, iż jest artystą ludowym. Potwierdzałem. Wtedy go wypuszczali. Dy­ plomy twórców ja podpisywałem, to też na mnie się powoływali. Kiedyś przyszedł do Instytutu stary już człowiek, speszony, widać było, że źle się czuł w tym pałacowym wnętrzu. Pytam go, o co chodzi, w czym mógłbym mu pomóc. A on, że musi ze mną w cztery oczy porozmawiać. Siadamy w gabinecie, on nic nie mówi i wkłada mi w stos pism na biurku kopertę. Co pan! A on, że dwa razy mu pomogłem. To moja pra­ ca, tłumaczę, on się robi czerwony, coś majstruje w kieszeni... wkłada drugą kopertę. Grubszą... Więc ja mu znowu tłumaczę, żadnych „podziękowań”, to mo­ ja praca, on - że zaprasza na koniak, itd. W końcu pła­ cze, więcej już nie ma. Ściskam go, jest mi strasznie przykro... na to on, z płaczem, siedemdziesiąt lat żyje i zawsze musi miastowemu coś dać. Jezu! w jakim kra­ ju żyjemy... To bardziej bolesne niż afera Rywina. Wielu tak zwanych twórców ludowych poznałem dzięki Ludwigowi Zimmererowi. To była niezwykła po­ stać w naszej kulturze. Bardzo ważna. Dziwny Niemiec, ciepły, serdeczny, uśmiechnięty, mówiący cicho, nie jak to jego rodacy mieli w zwyczaju, hałaśliwie, bezczel­ nie. Wszyscy mieliśmy w tamtym czasie, po wojnie, niechęć do Niemców. On go przełamywał. W czasie wojny był sanitariuszem, potem wydawał pismo pacyfistyczne, o religijnym podtekście, anarchi­ styczne. Pisał sam artykuły, składał, drukował i sprzeda­ wał na ulicach. Wstydził się swej niemieckości, miał po­ czucie winy i dlatego chciał przyjechać do Polski, która tyle wycierpiała. Boże! Czemu ja się urodziłem Niem­ cem, bił głową o ścianę. W 1956 r. wypuszczono z wię­ zienia Gomułkę. Wiec przed Pałacem Kultury zgroma­ dził setki tysięcy ludzi. Wierzyli, że uchroni kraj przed komunizmem. Zimmerer też uwierzył. Przyjechał na­ tychmiast, nie znając języka, jako korespondent „Die Welt” i trzynastu rozgłośni radiowych. Zostawił nie­ miecką żonę i syna, wkrótce w Krakowie poznał, poko­ chał, poślubił Joannę Olczak. Wprowadziła go w krąg krakowskiej cyganerii, Piwnicę pod Baranami, której by­ ła jedną z inicjatorek. Lepiej nie mógł trafić. Język po­ znawał szybko, zręcznie się nim posługując, często z dowcipem. Twierdził, iż jeszcze wtedy miał jasną wizję Polski. Ale tracił ją szybko, zdany na prasowe konferen­ cje w Interpressie i MSZ. Jaki był naprawdę ten kraj? Jak przeżył okupację? Przypadek sprawił, że zobaczył w Ce­ pelii rzeźbę Pożegnanie z żoną przed pójściem do gazu. Po­ jechał do autora, Wacława Czerwińskiego. Odtąd wie­ dział, że od ludzi, rzeźbiarzy, artystów ludowych więcej się dowie o Polsce niż na konferencjach. Zaczął do nich jeździć. Wtedy go poznałem. Słuchał z niezwykłą uwagą, zapatrzony w rozmówcę. Czułeś, że jesteś dla niego naj­ ważniejszy. To był dar wielkiego reportera, powiedziałeś mu wszystko, więcej, niżbyś chciał. Rozwinęła się wów­ czas moda na rzeźby ludowe, kupowali zwłaszcza Niem­ cy, jako pamiątki. Ale jego interesowali ludzie, artyści. Jeździł do nich po kraju, a wkrótce oni przyjeżdżali do niego. Kolekcja powstawała szybko, płacił dobrze, wszak otrzymywał pensję w dolarach, a te wymieniał na czar­ nym rynku. Początkowo ja jemu pomagałem, ale wkrót­ ce on mnie informował o ciekawych artystach. Kolekcja po kilku latach liczyła 13 tys., zajęła cały dom, trzynaście pokoi i garaż. Obrazy wisiały na suficie, na podłodze, pod folią, na skrzydłach drzwi, w ubikacji. Umieszczał je z fantazją Marcin Brykczyński, późniejszy autor książek dla dzieci. W kolekcji pracowali etnograf, dwóch asy­ stentów... Dzięki niesamowitemu zbiorowi dom Zimmerera stał się znany. N a piątkowe koktajle zapraszał prze­ różnych ludzi, od wicepremiera poczynając, filmowców, artystów, po nieznanego nikomu pana znakomicie opo­ wiadającego o bitwie pod Saragossą, właściciela stoiska na bazarze Różyckiego. 151 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • N A SKRÓTY. POSŁOWIE O Polsce wiedział oczywiście więcej niż inni dzien­ nikarze, angażował się w dyskusje polityczne, walkę 0 uznanie granicy na Odrze i Nysie. Pisał koresponden­ cje dla rozgłośni radiowych, zawsze krótkie, kilkuminu­ towe. Celne, czasem trafiające w sedno problemu dow­ cipem. Pamiętam jedną, w czasie napięć między Państwem a Kościołem, prymasem Wyszyńskim a Go­ mułką. Dwa wściekłe psy biegną po obu stronach siat­ ki, gotowe się rozszarpać. Nagle widzą w siatce dziurę, chwila namysłu i znów wściekle ujadając biegną z po­ wrotem. Kolekcja stawała się pomnikiem do chwały. Gdyby nie ona, Ludwig nie poznałby elity kulturalnej kraju, nie stałby się postacią legendarną. Ale kolekcja stawała się też kotwicą. Jak wyjechać do innego kraju? Przecież kolekcja należy (to zawsze podkreślał) do Pola­ ków. Otrzymywał ciekawe propozycje - Meksyk, Para­ gwaj. Nic z tego, kolekcja wiązała go z Polską. Nastąpi­ ły lata trudne. Niepokoje, stresy, spowodowane zarówno tym, co się działo w Polsce (stan wojenny), jak 1 w życiu osobistym. Joanna odeszła, nie wytrzymała stresów, które przeżywał, zawiedziony tym, co widział dokoła. Karina, którą poślubił, była ładna, efektowna, ale po kilku latach stało się dla niego oczywiste, że nic ich dobrego nie łączy. Postanowił przenieść kolekcję, ofiarować - ale nikt w Warszawie nie chciał jej przyjąć. Wyprowadził się z domu i zamieszkał pod Warszawą. Tęsknił do Joanny, widywał się z nią coraz częściej. Per­ traktował z Muzeum Etnograficznym w Krakowie, któ­ re zapewniło, że da mu kamienicę na ul. Kanonicznej, będzie rozwijało kolekcję, a on zostanie jej kustoszem. Ale te projekty przerwała moja wizyta w Krakowie. Pro­ fesor Włodzimierz Hodys, spotkany na Rynku, powie­ dział, że byli u niego smutni panowie, pytali o Zimmerera, powiedzieli, że chce za ileś tam dziesiątków tysięcy dolarów sprzedać swe zbiory... Zapytany przeze mnie dyrektor Muzeum Edward Waligóra zmieszał się, przy­ znał, że kazano mu kolekcję przyjąć, a Niemca wyrzu­ cą... W czasie stanu wojennego Kasię, córkę Ludwiga, aresztowano. N a domiar złego miał przyjechać wydaw­ ca, któremu Zimmerer obiecał książkę o Polsce. Oczy­ wiście jej nie miał, ciągle pisał kilkuminutowe teksty i większa forma sprawiała mu ogromne trudności. W nocy nastąpił udar. Leżał bez pomocy wiele go­ dzin, mieszkał bowiem z dala od żony, pod Warszawą, u dr. Stankiewicza. Zabrano go do Niemiec, a gdy wrócił po wielu miesiącach - to już odmieniony. Siwy patriarcha o płomiennych oczach, skazany na pomoc rehabilitantów. Zabrała go do siebie, tak jak chciał, Joanna. Miał w sobie powagę śmierci, wyzbyty z wszel­ kiej próżności, wdzięku, kokieterii. Mądry. Przestała go interesować kolekcja, bliscy mu z niej byli tylko Ro­ man Śledź i Józef Lurka. Poprosił Karinę o kilka ich rzeźb. Odmówiła! Nieprawdopodobne! Stał mi się wtedy jeszcze bliższy. Przyjechałem do niego, wychudł, nogę miał bezwładną, z trudem mówił jeden, dwa wy­ razy. Pokazywał ikony w rozłożonych księgach, rysu­ nek postaci, różnice. Były tam też anioły średniowiecz­ ne i z kręgu kultury buddyjskiej. Zestawiał ilustracje ze sobą, wierząc, że zrozumiem, o co mu chodzi. Unosił palec do góry - widzisz? Byłem wstrząśnięty. Ktoś po­ wiedział - jego należałoby ubezwłasnowolnić... Jego? Który już był w wyższym kręgu wtajemniczenia. Umarł. Pogrzeb miał się odbyć w Krakowie. W ko­ ściele zebrał się tłum ludzi, przyjaciele, znajomi, my z Warszawy i oto dowiedzieliśmy się, że Karina przysła­ ła w nocy samochód po ciało z nakazem prokurator­ skim wydania go prawowitej żonie. Kazała zedrzeć ubranie (bo od Joanny) i założyć na trupa nowe, od niej. Krakowski grób został pusty. Po kilku dniach po­ chowano Ludwiga w Warszawie. Zaczęły się targi 0 dom, o kolekcję. Dziś dostępu do niej nie ma. N a­ wet nie wiem gdzie i... co z niej zostało. Kolekcja początkowo była tylko zbiorem rzeźb zwa­ nych ludowymi, później wzbogaciła się o obrazy naiw­ ne. Rosła nieprawdopodobnie szybko, przybywały rze­ czy świetne, muzealnej wartości, ale i takie, które świadczyły nie o sztuce, lecz o człowieku. Nieudolne, chociaż przejmujące, kicze ludowe, jarmarczne, obra­ zy perwersyjne, także obrzydliwe. Nigdy bym tego ob­ razu nie chciał mieć w domu, śmiał się Ludwig, ale w kolekcji jest potrzebny. Kryteria estetyczne przesta­ ły obowiązywać, kolekcja stała się muzeum człowieka, świadectwem tego, czym bywa twórczość dla człowie­ ka. Podkreślam - twórczość, więc swoisty znak tożsa­ mości, świadectwo przeżywanych koszmarów, wyzwa­ lania się ze strachu, przezwyciężanie kalectwa. W „normalnym” muzeum słaby artystycznie obraz nie­ widomej kobiety nie miałby racji istnienia, ale tu sta­ wał się niezwykle ważny. Wiedzieliśmy o tym obaj, dlatego w rozmowach często pojawiało się pytanie co dalej. Te tysiące obrazów i rzeźb stało się ważnym dokumentem człowieczeństwa, tego, kim człowiek jest 1jak twórczość go zmienia, kształtuje. Jak oswaja z bó­ lem, cierpieniem; jak uwalnia z lęku, jak uspokaja, czyni los znośnym. Każdy może stać się artystą, prze­ kroczyć próg swych możliwości. Bywa, że malując, rzeźbiąc, czyni to podświadomie, angażując siły, o ist­ nieniu których nie wiemy, nie myślimy. Wspaniałe w twórczości bywa przekraczanie możliwości, przez trud, wysiłek, pracę. Zaufanie intuicji. W twórczości amatorów widzę dwa kryteria, jedno estetyczne - wzór, do którego się dąży, i drugie psy­ chologiczne - przekraczanie progu swych dotychcza­ sowych osiągnięć, możliwości. Dlatego buntuję się przeciw tylko „artystycznym” ocenom dzieł, przeciw konkursom i nagrodom dla amatorów. Ludwig więcej wiedział o ludziach niż ja, lepiej umiał ich słuchać. Poświęcał wiele czasu na rozmowy, pamięć miał znakomitą, więc oczywiste było, że ja na­ piszę książkę o sztuce, a on o ludziach. Kiedy jednak odszedł, musiałem także tę jego część wziąć na siebie. I tak powstała książka Sztuka zwana naiwną (1995), 152 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • NA SKRÓTY. POSŁOWIE naprawdę ważna, coś dająca czytelnikowi. Powstała z setek moich zapisków, rozmów, wspomnień. Nieste­ ty, drukowano ją w Hongkongu, tam zostały klisze, a wydawnictwo upadło. O niektórych twórcach, a także problemach sztuki piszę w obecnie wydawanej książce Talent, pasja, intuicja. Ale nie jest to już opo­ wieść o ludzkich losach, jak w Sztuce..., o tajemnicy życia, klęskach i wyzwoleniu, o sztuce, która przekra­ cza bariery niemożności, kalectwa. Piszę w niej o po­ trzebie sztuki, o tym, co może dać „zwykłemu” czło­ wiekowi, zwłaszcza temu wciąż sprawnemu, którego los skazuje na emeryturę, a więc na samotność. Sa­ motność, do której nie jest przygotowany. Kiedy zosta­ je pustka. Coś więcej niż tylko brak środków do życia. Zostaje pytanie - co robić? Jak zagospodarować czas, energię. Odwołam się do bliskich mi przykładów. Mój ojciec zmarł pół roku po zwolnieniu go z pracy. Miał jeszcze wiele sił. A wuj? Władysław Kapon, dobry, szlachetny i fajtłapowaty. Był potomkiem Garybaldczyków, którzy znaleźli w Polsce nową ojczyznę. Jedy­ ny, który w 40. rocznicę małżeństwa mych rodziców ofiarował mojej mamie podarek. Z ciotką Emilią łatweg życia nie miał. Miał pasję, która jej nie cieszyła prenumerował gazety, do których dodawano zbroszurowane powieści, ale... nie czytał ani ich, ani gazet, ale je miał. Zwały numerów, zakurzonych, podpierały ściany. Kiedy we wrześniu bomba zniszczyła mieszka­ nie, pieczołowicie przenosił je do drugiej ciotki - Ma­ rysieńki - na ul. Śniadeckich. Po wojnie pracował ja­ ko księgowy, ale kiedy się zestarzał, podziękowano mu. Nie umiał sobie poradzić z nową sytuacją, gazety mu zabrano, nowych nie mógł zbierać. Najpierw chodził do swojej firmy, ale przeszkadzał w pracy, więc brał z domu stołek i siadał na nim pod oknem swego biura, na chodniku. Zmarł po pół roku. To ważne mieć cel, coś, o czym się myśli. Cokol­ wiek, malowanie, rzeźbienie, hodowanie gołębi, kwia­ tów, uprawianie działki, zbieranie kart pocztowych, znaczków. Taki cel życia wtedy, gdy przychodzi stres odejścia z pracy. Z racji swych zainteresowań stykałem się często z amatorami, widziałem, ile im może dać sa­ tysfakcji to, co robią. Jaka to radość ulepić dzbanuszek i dać sąsiadowi, namalować obrazek „jak żywy”. Cza­ sem obraz bądź rzeźba dają poczucie spełnienia. Myślę, tu przede wszystkim o nieprawdopodobnych osiągnię­ ciach ludzi niepełnosprawnych, obrazach malowanych pędzelkiem w ustach czy palcach stopy, rzeźbach le­ pionych przez ludzi niewidzących i niesłyszących. Każ­ dy zdaje się przekraczać próg swoich możliwości. I wtedy jest wielki. Jak trudno oceniać prace osób, których nie znamy, a więc nie wiemy, z jakim wysiłkiem są stworzone, jak wątpliwe wydają się w tej sytuacji nagrody, kryteria tyl­ ko estetyczne. Jak mogą być bolesne dla pominiętych... Przed laty odrzuciłem z konkursu niewielką rzeźbkę w drewnie przedstawiającą gen. Świerczewskiego. Było to precyzyjnie rzeźbione, lakierowane, brzydkie. Zade­ cydowaliśmy - żadna sztuka! Rzemiosło. A po kilku la­ tach spotkałem za Gibami głuchoniemego we wsi nad­ granicznej, w zupełnej głuszy. Miał niezwykłe ręce, rzeźbił ptaki, zwłaszcza wróble, stawiał je na podwórzu i śmiał się, szczęśliwy, kiedy się na nie kot rzucał. To był jego triumf. Domyśliłem się, że to on był autorem odrzuconej przeze mnie z konkursu pracy. Zrobiło mi się wstyd. Wspomnę też pierwszą moją przygodę z wy­ stawy amatorów, kiedy to z pogardą oceniłem obraz namalowany przez kalekę. Jak to ważne - wiedzieć, kto i dlaczego maluje i dopiero wtedy oceniać obrazy nie­ widomej pani Budzyn-Nowakowej, czy oceniać malar­ ski dorobek Alfreda Długosza, który umierając, ucało­ wał mnie i powiedział: „Panie, ja miałem szczęśliwe życie. Byłem artystą!”. Miał wtedy 97 lat. Ważna była lekcja Długosza, uświadomiła, jak wie­ le czynników składa się na emocjonalny odbiór sztuki. Nauczyłem się cenić, podziwiać dzieła stworzone jak­ by na przekór dyspozycjom. Ale gdy patrzę na dzieła sztuki, w muzeach, galeriach poruszają mnie doznania estetyczne, interesują swą materią obrazy, a nie to, ko­ go przedstawiają, kim jest pan po lewej czy prawej stronie, z jakiego rodu pochodzi księżniczka. Nie lubi­ łem komentarzy w muzeach, przeszkadzały mi, tworzy­ łem na własny użytek hierarchię wartości, swoje mu­ zeum wyobraźni. Ale zajmując się twórczością nieprofesjonalną, natrafiłem na zjawisko fascynujące sztukę surową, nieokrzesaną, spontaniczną. Art Brut. N a sztukę, którą poznałem w paryskiej kolekcji Jeana Dubuffeta. Działającej swą formą, a przy tym związaną z osobowością twórcy. Miałem szczęście, poznałem w resorcie kultury Zofię Bisiak, która zajmowała się animacją sztuki, ruchem amatorskim. Do dziś jest dla mnie kimś bliskim, przyjacielem, kimś, kto czuje i my­ śli podobnie. Współpracuję z nią od lat. Zosia ma wiel­ ką wadę, nie oszczędza się, spala w pracy, robi to, co zdawałoby się - skazane jest na przegraną. Wymyśliła, stworzyła Łucznicę, ośrodek niezwykły, w którym set­ ki ludzi poznało warsztat ceramiczny, witraż, wikliniarstwo, zabawkę. Ale to, co było tak ważne, zostało przed paru laty zniszczone. Bezmyślnie? Nie, to by by­ ło za proste. Celowo, w imię nowoczesności, ale tak naprawdę z zawiści. Z tej okropnej polskiej choroby. Sam nie zrobię, więc zniszczę, co jest, co było. Tak więc nowa pani dyrektor w resorcie kultury wyrzuciła wszystkich pracowników Centrum Animacji Kultury, w Węgorzewie pozbyto się dyrektor Barbary Chludzińskiej, która stworzyła regionalne muzeum o międzyna­ rodowej renomie, w Myślenicach - Jana Koczwary. Ludzi, którym powinno się pomnik postawić. Wyrzu­ cono Trelińskiego, twórcę wielkich przedstawień, któ­ ry podobnie jak przed laty Bohdan Wodiczko nadał operze warszawskiej światową rangę. Niech działa wszędzie, byle nie tu. Wodiczkę zresztą też wyrzucono, miernoty nie tolerują talentów. A dzieje się to w kra­ 153 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • N A SKRÓTY. POSŁOWIE ju, w którym od lat niszczona jest inteligencja (Katyń, okupacja niemiecka, Powstanie, sowietyzacja). Ale wróćmy do współpracy z Zosią. Pomagałem jej w organizacji Triennale Plastyki Nieprofesjonalnej, gi­ gantycznej imprezie, możliwej dzięki zaangażowaniu wielu wspaniałych ludzi, instruktorów plastycznych. Obejrzeliśmy przy każdej edycji Triennale ok. 20-25 ty­ sięcy prac. To był prawdziwy, solidny przegląd, a fina­ łowe wystawy mogły zadziwić najbardziej kompetent­ nych znawców sztuki. Dyrektorka galerii „Awangarda” we Wrocławiu przypłaciła to dymisją. Środowisko pro­ fesjonalistów poczuło się zagrożone! Ale artyści przy­ chodzili w nocy oglądać podświetloną od środka wysta­ wę, ponieważ w dzień się krępowali. Taki to nasz świat. Triennale było wydarzeniem. Zwracało uwagę na ludzi, dawało im szansę, satysfakcję. Po nim zrobiłem jeszcze kilka wystaw, ważona była jeszcze jedna w Rou­ en, we Francji. Organizatorzy zwrócili się do mnie pro­ sząc o przywiezienie ekspozycji twórców nieprofesjo­ nalnych. Miasto co rok przygotowuje wystawy, pokazy, imprezy teatralne, na które przyjeżdża z Francji (ale też i innych krajów) kilka tysięcy niepełnosprawnych. Uję­ ło mnie to, że jest to naprawdę impreza społeczna, or­ ganizowana przez miejscową inteligencję. Ordynator szpitala był na przykład kierowcą ciężarówki, którą przysłali po eksponaty, a kiedy w ciągu jednej nocy montowałem wystawę, pomagali mi, przygotowując ra­ my do obrazów czy ustawiając rzeźby - lekarze, adwo­ kaci. Polska była honorowym gościem festiwalu, a więc nasza wystawa odbyła się w najważniejszej sali, z której okien widziałem słynną katedrę, tak często malowaną przez Claude’a Moneta. Wszyscy w Polsce, gdy mówi­ łem o wystawie, wypożyczali chętnie najlepsze dzieła. Leszek Macak, świetny człowiek, kolekcjoner i propa­ gator sztuki naiwnej, sam przywiózł eksponaty z Krako­ wa. Przyjechał dosłownie przywalony eksponatami, które upchnął w samochodzie. A przecież taka jazda to spory koszt... W niby-socjalistycznym kraju inicjatywa obywatelska wydała mi się czymś pięknym, wyjątko­ wym. Rozumiało to wielu ludzi, tylko dyrektor war­ szawskiego muzeum etnograficznego p. Suliga zapytał a co ja będę z tego miał, wprowadzając w konsternację organizatorów. Jednak go zaprosili. Zaimponowali mi, miasto (prześliczne) żyło imprezami. Wózki z niepełno­ sprawnymi jeździły po chodnikach, ludzie się serdecz­ nie opiekowali gośćmi. Z szacunkiem, ciepłem. Zosia miała ciekawe pomysły: zafundowała grupie instruktorów plastycznych tygodniowe zajęcia z psy­ choterapeutami, a więc poszerzenie wiedzy nie tylko o świecie, ale i sobie samych. Prowadzili je Wojciech Eichelberger i Jacek Santorski, sami ucząc się wiele w kontakcie z ludźmi szczególnie uwrażliwionymi na sztukę. Ja też brałem udział w zajęciach i chyba nigdy nie dowiedziałem się tylu rzeczy o sobie jak wówczas. Przeżywałem w tym czasie gorzko starzenie się: nicze­ go nie zrobiłem, jestem na aucie, nikt mnie nie kocha, siły już nie te itp. Od razu znalazłem w zespole prze­ ciwwagę - nauczyciel tańca z Akademii Teatralnej. Pyszałkowaty, zarozumiały. Nie znosił mnie, więc sprowokował do tego, że boksowaliśmy się, stojąc na jednej nodze na belce podniesionej nad podłogę. No i trzy razy go z tej belki zwaliłem, przy ogólnej radości. Wszyscy mi kibicowali. Zresztą nie tylko wtedy okazy­ wali mi swą sympatię. Zbliżyliśmy się na zajęciach do siebie, nawet po latach spotkana na lotnisku koleżan­ ka podbiegła, ucałowaliśmy się serdecznie, jakby złą­ czeni długą przyjaźnią. W programie zajęć ważna była dla mnie, ale też dla dziewczyny po ciężkich zabiegach leczniczych, walka. Leżeliśmy na podłodze, sześć osób miało cię przytrzy­ mywać (ale nie za przeguby), a ty miałeś się oswobo­ dzić. Każdy, komu się wyrwałeś, odpadał. Kobieta, która nie wiedziała, co jej jest, co grozi, bo nie umia­ no tego ustalić, walczyła nadzwyczajnie, na końcu z asystentką, wysportowaną, silną. Po półgodzinie Eichelberger przerwał walkę, uznał remis. Dla niej to było zwycięstwo. Nigdy by nie przypuszczała, że ma ta­ ką siłę, taką moc. Ja też bym nie sądził, że się wyrwę, pięć dziewczyn szybko zwaliłem, została asystentka, dżudoczka. Nie wiem jak, raczej siłą woli niż mięśni wstałem razem z nią, wczepioną we mnie, i rzuciłem ją na podłogę. To była dla mnie lekcja tego, co można, kiedy się myśli, że już nic nie można. Ciekawe było krążenie po sali - idziesz, jak chcesz, na gwizdek masz zatrzymać się w ułamku sekundy, za­ mrzeć w geście. A wtedy ciebie oceniano z zewnątrz i sam analizowałeś swój wygląd, pozę, gest. Jak to, dzi­ wiłem się, to ja mam zawsze nerwowo zaciśnięte palce, jeśli nie rąk, to nóg? Artyści studiują pozę modela, wy­ bierają u osoby portretowanej taką, a nie inną, by był „sobą”, a tu się okazuje, że każdy gest jest twój, każdy ciebie charakteryzuje! To ćwiczenie też mnie czegoś nauczyło. Patrzenia. Widzenia. Zresztą inne też temu służyły, pomagały zobaczyć czy usłyszeć to, czego się za­ zwyczaj nie widzi i nie słyszy. Leżysz w trawie, oczy za­ mknięte, cisza. Powoli zaczynasz w niej słyszeć szelest trwa, szurania, ruchy, ujawnia się cały utajony świat łą­ ki. Z dala dochodzą dźwięki jadącego wozu, szczekanie psów. Z każdą minutą słyszysz więcej, dalej... Różne ćwiczenia były ważne, także krążenie po sali z zamkniętymi oczami, kiedy chcesz zetknąć się z kimś, kto cię zafrapował, kogo polubiłeś. Maria... pomyśla­ łem, i już po chwili czułem jej ręce, ciepło ciała. Maria, cudowna, mądra, dobra. To też dar, który dostałem. Teraz ma męża, nazywa się Grażyńska, ma z nim dwie urocze córki. Z Zosią zrobiliśmy ważną, piękną wystawę w Rado­ miu Talent, pasja, intuicja. Prace z niej znalazły się we wspomnianej już przeze mnie książce Sztuka zwana na­ iwną. Po 20 latach muzeum w Radomiu wraz z war­ szawskim Muzeum Etnograficznym urządziło powtór­ kę wystawy z dodatkiem prac artystów odkrytych 154 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • NA SKRÓTY. POSŁOWIE później. Słowem jednak nie wspomniano kto, kiedy „odkrywał” tę sztukę. N a szczęście powiedział o tym, już po oficjalnym otwarciu, dyrektor radomskiego mu­ zeum Janusz Pulnar. Ważna postać w naszej kulturze, człowiek, dzięki któremu w Radomiu pokazano kilka fantastycznych wystaw ze zbiorów lwowskich. W Instytucie Sztuki czuję się coraz bardziej obco. Emeryt. Portier, kiedy przyszedłem, zapytał: a pan do kogo? Do siebie, mruknąłem, ale to już nie było moje miejsce. Coraz to nowi byli pracownicy, jeden nie znał drugiego. Dawniej ideę Akademii Sztuk, związku dys­ cyplin, realizował w praktyce bufet. Tam, przy kawie rozmawialiśmy ze sobą, ci od dawnej sztuki i ci z te­ atru, muzyki. Wiedziałem więc, co i gdzie robią. Ale dyrekcja bufet zlikwidowała i w ten sposób idea A ka­ demii Sztuk - zakończyła swój żywot. Wspólny jest tylko budynek. Po kilku latach dyrekcja postanowiła, że wyrzuci archiwa z poddasza, no i dyrektor zlecił to wicedyrektorowi, ten kierownikowi administracyjne­ mu, ten podwładnemu. Co tam papierki! - pomyślał, wszystko co było w szafach, na stołach, wrzucono na śmieciarkę, wywieziono na zwałkę. Przepadło całe ar­ chiwum Janusza Boguckiego, dokumentacja ważnego epizodu powojennej kultury poszła do śmietnika. Biedna Nina Smolarz, partnerka Janusza, przez wiele dni grzęzła w śmieciach papierni w Jeziornie, wy­ patrując skrzyń, które nieopatrznie powierzyła Insty­ tutowi. Mnie ta akcja „uwolniła” od zbieranego przez miesiące stosu dokumentów, wypisów, kserokopii, przygotowywanych do książki Epizod zakopiański w sztuce polskiej końca XIX i początku XX wieku. Cie­ szyłem się, że jak będę miał czas, napiszę o tym epizo­ dzie, sięgając do związanych z nim mitów. Właśnie one mnie frapowały, to jak tworzono obraz górala greckiego herosa, i jak idealizacja góralszczyzny wiodła do sytuacji znanych z podboju Indian przez Ameryka­ nów. Pióropusze i wódka. Ale już nie napiszę, wszyst­ ko zniszczono! Dobrze, że chociaż prof. Jacek Woźnia­ kowski, choć w części, to uczynił. A dlaczego ja przez lata tego nie zrobiłem? Najłatwiej powiedzieć, nie czu­ łem się na siłach, inne sprawy wydawały się pilniejsze. To prawda, ale zaważyła też na tym decyzja prof. Sta­ rzyńskiego, który podobny temat (tyle, że ograniczony do architektury) dał Andrzejowi Olszewskiemu. No i on to napisał, zresztą świetnie. Powtarzać? Straciłam ochotę, a kiedy już ją odzyskałem materiału nie było... Skandal? Pewnie... Sporo czasu zajmowała mi redakcja. Przygotowywa­ łem numery przy dużej pomocy Zbyszka Benedyktowicza i ze świadomością tego, że powinienem mu pismo przekazać. Wiedząc, że będzie inne. To było dotąd na­ prawdę moje pismo, takie, z którego mogłem być zado­ wolony, ale teraz kiedy po 48 latach mojego redagowa­ nia, Zbyszek je przejmuje, stało się wyrazem jego ekspresji, jego upodobań. Ja chciałem mieć pismo żywe, nieco publicystyczne, sygnalizujące nowe zjawiska, na­ tomiast Zbyszek tworzy pismo naukowe, w którym każ­ dy numer ma wyraźną tematykę. Są to w istocie książ­ ki, precyzyjnie zbudowane. Mądre, ciekawe. Jeśli łatwo się rozstałem z redagowaniem to dzięki postawie Zbysz­ ka, redaktora i przyjaciela, człowieka wielkiej prawości, lojalnego i serdecznego. Przemiany w kraju następowały szybko, ale sam po sobie widziałem, jak trudno jest wyzwolić się z pęt my­ ślenia, ukształtowanego przez propagandę. Byłem pewny, że się jej nie dałem, tymczasem już rozmowy z Janką Ludawską w Sztokholmie pokazały, że jednak oddziałały na moje oceny. Bliskie mi się stało środowi­ sko KOR-u. Dzięki Ewie Korulskiej, mojej najserdecz­ niejszej współpracowniczce, poznałem Anielę Steinsbergową, osobę absolutnie niezwykłą, adwokatkę, ledwie już chodzącą, która jeździła do Radomia na procesy robotników. Starałem się pomóc Stefanowi Starczewskiemu, którego znałem z resortu kultury. Powierzył mi jakieś zadanie, sprawy edukacji plastycz­ nej, później, gdy powstał rząd Tadeusza Mazowieckie­ go, a on został wiceministrem kultury funkcję dorad­ cy. Stefan jest mi bardzo bliski i drogi, nie zmienia się, uczciwy, mądry, bezkompromisowy. Ale to, co w nim cenię, nie ułatwia życia. Zwłaszcza politycznego. Ideal­ ny minister edukacji, kultury..., ale tego koledzy z Unii Wolności nie zauważyli. W ministerstwie rządziła piękna i dumna caryca Izabella Cywińska. Waliły się dawne struktury, łatwiej było niszczyć, niż budować. Cywińska lansowała kon­ cepcję pomagania tym, którzy coś robili, a odebraniu środków instytucjom zajmującym się kulturą z urzędu. Reforma uderzyła w placówki kulturalne, nawet te, które prowadziły także sensowne działania. Kultura wymaga wsparcia, a tego zabrakło. Nie umiałem bro­ nić sieci doradztwa i animacji. Zniknęły domy kultury w pasie polsko-niemieckim, pozbawione zostały wsparcia placówki wiejskie, rozproszono znakomite zespoły ludzi, fachowców. Kiedy Cywińska przestała być ministrem stworzyła Fundację Kultury. Środki po­ chodziły z budżetu państwa. Fundacja miała szansę działania dzięki pomocy kompetentnych ludzi. Z rado­ ścią przyjąłem propozycję współpracy. Fundacja ogło­ siła ogólnopolski konkurs na „Małe Ojczyzny”. Powo­ łano mnie do grona jurorów i odtąd przez jedenaście lat (do 2005 r.) jeździliśmy po Polsce, oceniając nade­ słane projekty. Nazwę, „Małe Ojczyzny”, wylansowała Cywińska, nie przypuszczając nawet jaką karierę zrobi to pojęcie. Była wspaniała, z pomysłami, ideami. Ale zrobiła błąd, sprawy finansowe powierzyła, zdawałoby się najbardziej kompetentnym osobom. Ale okazało się, że inwestycje są chybione, kapitał zakładowy top­ nieje. Katastrofa. Byłem członkiem Rady Fundacji i wielbiąc Cywińską głosowałem wraz z kolegami prze­ ciw niej. Prezes ponosi bowiem konsekwencje podej­ mowanych decyzji. Jednak po jej odejściu nie była to już ta sama Fundacja. Wycofałem się więc z niej. Ste­ 155 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • N A SKRÓTY. POSŁOWIE fan Starczewski wprawdzie pozostał, ale prowadzone przez niego projekty coraz bardziej ograniczono. Ostał się jednak konkurs „Małych Ojczyzn”. Dla mnie zna­ komita szansa zobaczenia kraju. Co dwa lata jeździli­ śmy do różnych miejsc. Lubiłem te podróże, godziny spędzone z ciekawymi, wybitnymi ludźmi. Każdy pre­ zentował inne stanowisko, jedni zwracali uwagę na projekty ważne dla środowiska, inni na oryginalne, śmiałe koncepcje. Wojciech Nocuń zachwycał mnie sprawnością działania, Andrzej Kaleta konsekwencją w ocenach. Artur Kostarczyk - wiedzą o „wszystkim”, wyobraźnią, Michał Bogusławski, autor dokumentacji filmowej konkursu i wielu filmów. Rzetelne były oce­ ny socjologa Barbary Weber. Ale szczególnie bliski i drogi stał się dla mnie Ireneusz Szymczak, wysoki, schorowany, chudy mężczyzna o promiennej twarzy i oczach dziecka. Od razu się czuło, że to człowiek do­ bry, serdeczny, gotów pomagać innym. W kręgu jego oddziaływania uformował się Marek Kotański. Konkurs pozwolił mi poznać ciekawe miejsca, zna­ komitych ludzi. Polskę, do której wciąż przyjeżdżają młodzi z całego świata. Miejsca, w których coś się dzie­ je, powstają cudowne rzeczy. Zaprzeczenie obrazu, w którym nudzi nas telewizja. Już tworzą inne, normal­ ne. Nie te z telewizyjnych dzienników, napięte nienawi­ ścią, patologiczną złością. Dwie Polski, dwa światy. Mo­ je szczęście, że dzięki konkursowi mogłem zobaczyć to, co jest w naszym kraju piękne. Dziwnych i cudownych ludzi - jak pani Zofia Langowska z Rzepczyna, która sa­ ma (mówi, że z pomocą Matki Boskiej) odbudowała pa­ łac, stworzyła w nim szkołę artystyczną dla młodzieży; jak fizyk (z wykształcenia) Tomasz Pietrusiewicz, który z zespołem teatru N N zajął się w Lublinie pamięcią umarłego miasta żydowskiego. Odbudował Bramę Grodzką, a w niej urządził nowoczesne muzeum z ma­ kietą żydowskiej dzielnicy (40 proc. miasta), z tysiącem fotografii, z nagraniami wspomnień ludzi, którzy ocale­ li. A Krzysztof Czyżewski, fantasta, który - jak go znam - rzeczywiście wskrzesi w Krasnymstawie nad granicą li­ tewską dwór Miłosza. Czyżewski jest ważną postacią Pogranicza, znany w Europie, zwłaszcza tej środkowej i wschodniej. Dwór na Wysokiej - piękne miejsce, nie­ opodal Rabki. XVI-XVII-wieczny budynek odbudowali państwo Pilchowie. On jest lutnistą, muzykiem. Stwo­ rzył ośrodek kultury dworskiej, muzyka renesansu, po­ wołał zespół lutnistów, chorału gregoriańskiego. W cu­ downym krajobrazie, z widokiem na Tatry powstało miejsce niezwykłe, do którego przyjeżdżają zespoły z za­ granicy, muzykolodzy, młodzież. Ale wieś ma swoją kul­ turę, w strażackiej remizie. Dwa są tylko w Polsce miej­ sca styku kultury wysokiej i niskiej - dzieci, które Pilch uczy muzyki, kościół, w którym czasem śpiewa młodzież uczona w sztuce chorału. Kiedyś na Wysokiej (w latach rabacji) chłopi rżnęli pana, teraz jest tylko dystans kul­ turowy, dwór ma swoją kulturę, a wieś swoją, popular­ ną, serialową. Ale w Nadrzeczu k. Biłgoraja aktor Stefan Szmidt stworzył ośrodek łączący w mądry sposób kulturę wy­ soką z niską. N a przedstawienia teatralne przychodzi ludność z okolicznych wsi, w pawilonie wystawowym można zobaczyć obrazy „czytelne” a zarazem piękne. Występują wielcy aktorzy, z Norwidem - Teresa Budzisz-Krzyżanowska (wielki sukces), entuzjastycznie przyjęty Wiesław Ochman. Szmidt, gdy przyjechał, za­ czął od zbudowania przy wlocie do wsi dużej, pięknej kapliczki. Stał się swoim. Wieś czuje się związana z je­ go działalnością i tylko tam można to zauważyć tak wyraziście. Dla mnie Nadrzecze to także najpiękniej­ sze, jakie znam, stroje ludowe - biłgorajskie. „Małe Ojczyzny” to zastrzyk optymizmu, kontakt ze wspaniałymi ludźmi, zobaczenie Polski od podszew­ ki. Wszędzie chciałem być dłużej, żegnałem się jak z przyjaciółmi i kiedy mogę, wracam do nich. Oni zmieniają kraj, tworzą enklawy, gdzie dzieje się wiele dobrego. Ratują małe, wiejskie szkoły, tworzą lokalne elity. Te elity przechowują tradycje, krzewią dobro, są solą naszej ziemi. W nich widzę szansę rozwoju kultu­ ralnego kraju. O Ojczyznach napisałem książkę, o programach, które mi się wydały najciekawsze, ale też o nieuda­ nych, niespełnionych. Książka Miejsca i ludzie ukazała się dzięki pomocy Macieja Formanowicza, z którym wiele razy rozmawialiśmy o potrzebie prywatnego me­ cenatu. Nie tylko sponsoringu, czyli umowy „coś za coś”, ale świadomego wspierania ważnych przedsię­ wzięć, tak jak to czyni choćby pan Janusz Palikot, or­ ganizator Roku Gombrowiczowskiego, opiekujący się fundacją Kresy 2000. Promocję książki zorganizowali­ śmy więc w Klubie Biznesu. „Bogaczy” było sporo. Pa­ likot, Formanowicz mówili mądrze, wskazywali na możliwości mecenatu. Ale odzewu nie było. To jeszcze nie Stany Zjednoczone, gdzie wielkie szpitale, muzea, opery istnieją dzięki mecenasowi. Formanowicz należy do wyjątków, chciałbym więc powiedzieć, jak go po­ znałem, jak stał się moim przyjacielem. On i jego żona Anna. Miałem właśnie promocję książki Polska sztuka lu­ dowa. Do Pałacu Ujazdowskiego przyszło wiele osób, ponad 300, zabrakło krzeseł. Z Wiednia przyjechała Oleńka z Anią, która biegała dokoła sali, nie bardzo wiedząc, co się dzieje. Popatrz, powiedziała Ola, jak lubią twojego dziadka. Mała zastanowiła się - a co ty robisz? Piszę książki. Drukujesz? Nie... Piszesz na kom­ puterze? Nie... Wymyślasz? Nie... Straciła zaintereso­ wanie, więc dodałem, że piszę to, czego uczę studen­ tów. Och! - ucieszyła się, to jesteś nauczycielem! Odzyskałem odrobinę szacunku. Zabraliśmy do domu część kwiatów, resztę przywieziono nazajutrz. Zaraz potem znów zadźwięczał dzwonek. Zapomnieli czegoś, pomyślałem, ale za drzwiami stała dama. Nie dziew­ czyna, nie kobieta - dama. Z pudłem w ręku. Dama uśmiechnęła się jak gwiazda filmowa, tyle że natural­ 156 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • NA SKRÓTY. POSŁOWIE nie. Byłem speszony. Postawiła pudło na stole, otwo­ rzyła - trzy rzeźby Śledzia! Jedynego żyjącego rzeźbia­ rza, którego lubię. Niech Pan jedną wybierze, powie­ działa, to zamiast kwiatów... O rzeźbach Śledzia marzyłem, spoglądałem na nie, brałem do rąk, każda była piękna... Dama opowiadała, że mają z mężem fundację. Chcieliby wybudować koło skansenu, który już postawili, dom spokojnej starości dla twórców lu­ dowych. Liczy, że im pomogę. Szlachetna istota, jak z pozytywistycznej powieści... A ja patrzę na rzeźby Śledzia - która najładniejsza? Wszystkie piękne. Tłu­ maczę, że na wsi, gdzie rodziny są trójpokoleniowe, lu­ dowi artyści przeważnie nie są sami, i szczęścia im nie dadzą nawet komfortowe warunki z dala od ich środo­ wiska, krajobrazu. Skończyła się rozmowa. Dama wi­ dząc moją rozterkę, roześmiała się i zostawiła mi dwie rzeźby. Tak się zaczęła przyjaźń, potem poznałem mę­ ża, dużego, zwalistego, pełnego uroku mężczyznę przedsiębiorcę. Pomyślałem - fabrykant, czyli wyzyskiwacz. Czło­ wiek był ciekawy, wrażliwy, na moje naiwne i głupawe pytania rozsądnie odpowiadał, wyjaśniając różnicę między kimś, kto zdobywa miliony, korzystając z infor­ macji na styku biznesu i polityki, a przedsiębiorcą, któ­ ry tworzy, zdany tylko na siebie i ponoszący ryzyko swych decyzji. Pan Maciej Formanowicz, technolog drewna w fa­ bryce mebli, gdy fabryka zaczęła upadać, wykupił ją... no i teraz ma fabryki w Polsce, na Ukrainie, w Rosji. W domu, co mnie do końca zjednało, Formanowiczowie mają z ludowych rzeźb tylko Śledzia, obok obrazy Boznańskiej, Ruszczyca, Fałata, Tetmajera, Beksiń­ skiego. Wybrane z kulturą, smakiem. No i piękny ogród. A w miejscu rodzinnym Pani Domu, w Budlewie nieopodal Brańska, obok parterowej rezydencji zbudowali prywatny skansen. Wzruszająca była jego inauguracja, pamiętam ją - wicher rwał płachty wiel­ kiego namiotu, zapachy z grilla wirowały w powietrzu, balowały przynajmniej trzy setki gości z Warszawy, Ostrowi, Białegostoku, wielu w ludowych kostiumach (wypożyczonych z teatrów), bądź w ich fragmentach, kotylionach z kolorowymi wstążkami. Tylko miejsco­ wi gospodarze mieli na sobie czarne garnitury. Wzru­ szyło mnie, gdy ksiądz poświęcił stodołę, w której pa­ ni A nna zorganizowała wystawę lnu. Wstęgę przecinała starowinka w chuście na głowie, matka Pa­ ni Domu, a obok stał ojciec gospodarza, Wielkopo­ lanin. Taki to był wyraz szacunku dla rodziców, dla rodzinnych korzeni. Trafili mi się na stare lata przyja­ ciele. Rodzina, oni, córki, Magda i szczególnie mi bli­ ska Marysia, jeszcze dziewczynka, jak Marynia. Pani Anna jest lekarzem. To taki anioł opiekuńczy. Mają z mężem fundację, zajmują się w Ostrowi Mazowiec­ kiej młodzieżą, powołali grupę kilkudziesięciu stypen­ dystów, wspomaganych finansowo, uczestniczących w spotkaniach z wybitnymi ludźmi, zwłaszcza z księż­ mi. Nigdy w życiu nie słyszałem tak mądrych homilii jak księdza Romana Tkacza, tak pięknie powiedzia­ nych. Przed dwoma laty stypendyści w ramach progra­ mu Śladami Leonarda pojechali do Włoch. Papieżowi zawieźli album z osobistymi zwierzeniami - jak się każ­ dy z nich podnosił z upadku. Teraz przygotowują się do pielgrzymki w Santiago de Compostella. Sto sie­ demdziesiąt kilometrów samotnej wędrówki w cudow­ nym pejzażu, który, tak jak widoki z gór, wprowadza w stan medytacyjny. Modlitwa, pejzaż, muzyka - two­ rzą to doświadczenie metafizyczne, które tak silnie od­ czuwamy w gotyckich katedrach. Formanowicz jest mądry i szlachetny. N a jego przy­ kładzie widzę, jak ważne jest silne zaplecze wiary. Jak chroni osobowość człowieka, trzyma ją w ryzach, ratu­ je przed upadkami. Wiara... Dzieci wierzą ufnie, dorośli tę ufność za­ tracili. Mamy wątpliwości, to naturalne, zdumiewa mnie, kiedy ktoś mówi, że ich nie ma. Zapytany mó­ wię, że nie wierzę, ale w trudnych życiowych chwilach, zwłaszcza lęku o najbliższych, chciałbym, żeby ten Bóg był. Ktoś, coś, nierozpoznawalne, w innym wymiarze. Ksiądz Janusz Pasierb, którego bardzo lubiłem, żarto­ wał, że mam wrażliwość religijną. Naprawdę, nie wie­ rzysz? - dziwił się. Naprawdę. Ale chciałbym, by Pan Bóg (jeśli jest) wierzył we mnie. To go trochę uspoko­ iło. Miał oczywiście rację, jestem przecież zakorzenio­ ny w duchowości chrześcijańskiej, zachowuję się jak człowiek, któremu niedana jest łaska wiary. Zresztą, tak jak wielu ludzi w relacjach z Niepojętym nie chcę pośrednictwa księży, obrzędów. Ale gdyby mnie zno­ wu mieli wysłać na Syberię, i to z jedną książką, pew­ nie wziąłbym Ewangelię. Ważne są dla mnie stany skupienia, modlitewne, w mroku kościoła, w górach, wieczornych pejzażach, przy muzyce Bacha, Haydna, Mozarta. Jeśli jest Bóg, to w fugach Bacha... także w muzyce, w Mozarcie. Zakorzeniony jestem w naszym języku, kulturze, krajobrazie. Gdybym żył w Azji, Meksyku czy Indii, nawet moja niewiara byłaby inna. Moja mama była ateistką, ale przy trumnie mego ojca prosiła, bym jej pomógł odmówić Ojcze Nasz. Bo­ ga wzywamy bowiem zwłaszcza w obliczu śmierci. W naszej religii ważne jest przeświadczenie o opie­ kuńczości. Taka jest Matka Boska, takie modlitwy. Bóg, nawet jeśli jest to tylko konstrukcja człowieka, daje wiarę w życie pozagrobowe. Godzi z losem. Poma­ ga żyć. Ja, nie wierząc, ulegam jednak utajonej wierze, nie­ raz toczę dialog z Bogiem. Podejrzewam, że mi pomaga. Jak bowiem objaśnić odnalezienie w czasie wojny Gusti? Telepatia... fale? Być może, ale dziwne to było i piękne. A strach, który miałem, widząc trzy katastro­ fy samolotów. Można zapewne znaleźć przesłanki tych katastrof, ale po trzeciej bałem się patrzeć na samolot, aby nie spadł. 157 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • N A SKRÓTY. POSŁOWIE Pierwszy zestrzeliła artyleria we wrześniu 39 roku, drugi rozbił się w czasie wojny, trzeci w Karolinie. Latał nad drzewami, w niedzielne popołudnie. Pilot chciał za­ imponować swej dziewczynie w „Mazowszu”. Hałaso­ wał. Coś pomyślałem źle. No i spadł. Czułem też swoją winę kilka lat temu. Wracałem z Budapesztu. Do tecz­ ki włożyłem butelkę wody. Obok leżały dokumenty. No i woda zmoczyła dowód osobisty, paszport. Katastrofa. N a granicy miałem kłopoty. Przepuścili, ale trzeba było wyrobić nowy dokument. Urzędniczka zażądała wpisu z parafii, a tam okazało się, że był błąd. Kościelny wpi­ sał Bronisław zamiast Bolesław, a ja zawsze używałem właśnie tego imienia. W domu mówiono - Bolek, jako że ojciec też był Aleksandrem i nazywano go Olek. We wszystkich dokumentach szkolnych, wojskowych, cy­ wilnych, stempel w książkach był Aleksander Bolesław, ale urzędniczki to nie przekonało. Odesłała mnie do pa­ ni dyrektor w urzędzie miasta. Kilka razy z nią rozma­ wiałem, tłumaczyłem, że to błąd kościelnego, ale była nieugięta. Mówiłem, że te imiona to wola Bolesława Prusa... Wzruszyła ramionami. Wreszcie zgodziła się, bym miał tylko jedno, pierwsze imię. Musiał to zatwier­ dzić prezydent Warszawy. Wściekły, umęczony, wes­ tchnąłem: Boże, że też na takie... nie ma kary. Po tygo­ dniu wróciłem po nowy dokument. Wchodzę do gabinetu, a ona skulona, postarzała, biedna, do rany przyłóż. Co się stało? Spojrzała na mnie ze smutkiem, kiedy wróciła po naszej rozmowie do domu, okazało się, że telewizor wybuchł, cały pokój zniszczony, osmalony dymem. Zrobiło mi się jej żal. Boże - pomyślałem, chy­ ba tym razem przesadziłeś... Sumuję teraz moje życie. Wspominam ludzi, ilu ich przewinęło się w tym czasie, ile zdarzeń. Jak silne są wczesne doznania. Wielkie, dramatyczne - zamordo­ wano prezydenta Narutowicza. To był dla dziecka wstrząs. Jeśli dziś nienawidzę Giertycha, endecji - to zapewne nie tylko w wyniku przemyśleń. Kiedyś sie­ działem w kawiarni Ujazdowska, kręcono film o Naru­ towiczu, Śmierć Prezydenta. Usłyszałem werble, aleja­ mi posuwał się kondukt. Wybiegłem, wsunąłem się w tłum statystów, wzruszony, ze łzami w oczach, tak jakby to była trumna z moim ojcem. Przeżycia z dzie­ ciństwa wróciły. Są we mnie ciągle i pewnie w moich wyborach. A więc niechęć do prawicy, w efekcie wstąpienia do partii, PPR-u. A widok zrzucanej ze schodów skrwawio­ nej asystentki profesora Czarnowskiego, czy nie zaważył na tym, że zdawałem maturę na ławkach „żydowskich”? Bicie Żydów... Tłum studentów w „bratniackich” czap­ kach walący kijami w szyby żydowskich sklepów, przej­ mujące aj-waj! Płacz kobiet - czy to nie miało wpływu na wybory emocjonalne, nawet na to, że wyprowadzi­ łem się z domu, by zamieszkać na Śliskiej, w dzielnicy żydowskiej. Utożsamianie się z bitymi, krzywdzonymi, „innymi” zaważyło na poglądach, wyborach, także inte­ lektualnych. Dochodzenie do „prawdy” , rewizje wyjściowych, emocjonalnych postaw to już etapy późniejszych do­ świadczeń życiowych wyborów. Także w ocenie naj­ bliższych, najdroższych mi ludzi, matki, ojca. Mama... Od początku czułem jej ból, krzywdę. Była inna, Fran­ cuzka początkowo w ogóle niemówiąca po polsku, wy­ chowana w kulcie Oświecenia. Encyklopedystów, w środowisku naukowym - jakże innym od tradycyj­ nej, szlacheckiej rodziny mego ojca. Do tego tracąca wzrok, bezradna, nieszczęsna, zdana tylko na czułą troskę ojca. Obca w rodzinie... obca. A więc i ta rodzi­ na była dla mnie obca. I ojciec mniej od niej kocha­ ny... To mnie teraz najmocniej boli, gdy myślę o cza­ sie minionym, nie dałem mu bowiem tego uczucia, tej miłości, na jaką czekał. Był cudowny, naprawdę wspa­ niały, ale ja tego nie umiałem dostrzec; widząc krzyw­ dę matki, jej poświęcałem całą uwagę. Lekceważyłem jego dobroć, śmiałem się z tego, że jest tak przez wszystkich lubiany, że każdy, kto go spotyka, rozkłada ręce, uśmiecha się - kochany Oleś! Kpiłem - głupia dobroć! Do wszystkich. A teraz mi gorzko, tak bym chciał mu dać to, czego nie dałem. Odkryłem go za późno... Bożenka Dudko, moja droga przyjaciółka, przywio­ zła mi z Ermitażu pocztówkę - Rembrandta Powrót sy­ na marnotrawnego. Postawiłem ją na biurku, obok zdjęcia Oleńki, patrzę na tego Rembrandta i jest dla mnie coraz bardziej ważny. Konieczny. Zawsze sądzi­ łem, że jest to obraz niezwykły, najważniejszy, jak w muzyce IX Symfonia Beethovena, ale teraz patrzę na niego jak na mój los. To ja wracam, syn marno­ trawny, ale już moich pleców nie obejmą dłonie ojca. Stu rzeczy nie załatwiłem w życiu jak należy, ale ta cią­ ży mi szczególnie. Nie dałem ojcu miłości, na jaką za­ sługiwał, na którą czekał... Jemu, do którego - jak to teraz widzę - staję się podobny... Jak to powiedział ksiądz Twardowski? „Spieszmy się kochać ludzi, tak szybko odchodzą...” A ja nie zdążyłem... już nie po­ wiem ojcu, jak mi się stał bliski. „Poczciwa dobroć” jakże głupi byłem, jak naiwny. A teraz już za późno... Gorzko myśleć. Oceniać, co źle, nie tak. Pisanie jest autoterapią. Spowiedzią niewierzącego. Spowie­ dzią, w której jestem słuchany, i to z uwagą. I pouczo­ ny - nie zawracaj głowy, twoje bóle, kłopoty, wspo­ mnienia nie mogą przesłonić prawdy najważniejszej jesteś w istocie człowiekiem szczęśliwym. Mogą mi za­ zdrościć. Przeżyć Syberię, wojnę, front - robić tylko to, co sprawia przyjemność, z ludźmi, których lubię, ce­ nię, którzy wciąż są obok mnie. Szczęście... To pogod­ ny smuteczek. Szczęście to coś innego niż chwilowy wybuch radości, w nim jest jakaś rozwaga, poczucie czasu. A radość to chwila. Cudowna, ogarniająca zmy­ sły. Moje szczęście to brak nieszczęść. Wszyscy bliscy zdrowi, Leszek ma dobrą pracę, Ola czuwa nad do­ mem, Marynia zajęta filmem, Ania - rośnie, dorośle­ je, wciąż pełna uroku. Ja jeżdżę, jak do pracy, do mo­ 158 �21_Jackowski.ps - 4/25/2007 2:15 PM Aleksander Jackowski • NA SKRÓTY. POSŁOWIE jej kawiarenki Astra w Domu Polonii na Krakowskim Przedmieściu. Piszę „mojej”, ponieważ jest to w istocie też mój dom, miejsce moich spotkań z ludźmi. Wiele lat pracuję, piszę, redaguję w kawiarniach. Ile już ich było? Ali Baba, U Literatów, Na Rozdrożu, Ujazdow­ ska, Bombonierka, Czarownica, teraz Astra. Najładniejsza, najsympatyczniejsza. Są w niej ślicz­ ne dziewczyny i co najważniejsze Grażyna, którą jakby na przekór jej delikatności nazwano Śmiałek. Rezer­ wuje mi stolik, muszę więc być punktualny. A na sto­ liku, gdy się pojawiam, leży już gazeta, a po chwili ca­ fé latte. Tak się dzień zaczyna. Przeglądam pocztę, czytam - i piszę. Jest mi dobrze, to także małe szczę­ ście. N a 87. urodziny. Źle się czuję. Tyle podłości, tyle obrzydliwych lu­ dzi. Już same twarze mówią o nich. Conrad miał rację - po pięćdziesiątce odpowiadamy za swoją twarz. Ale dlaczego „ludzie” tego nie widzą? Dlaczego wstrętnych wybierają w czasie wyborów? Żartowałem kiedyś, że należałoby zacząć wybory od selekcji fotografii kandy­ datów. Mądrzy, doświadczeni psychologowie od razu by mogli ocenić - ten tak, drugi nie - zboczeniec, trze­ ci - nie, ile w nim zawiści itd. A tych, którzy by się ostali, poprosiłbym do psychiatry. Znów część by od­ padła. A na pozostałych - proszę - głosujcie! Może by­ łoby lepiej... Czy na pewno? Pierwszy sejm, który wirtualnie chciałem wysadzić w powietrze, działał na początku lat 50. Wielu posłów znałem. Sukinsyn, bydlę, zbrodniarz, łotr. No dobrze, myślałem, wysadzamy gmach w powietrze. Ale na miejsce ministra przyjdzie wiceminister, dyrektor, nie mniejszy skurwysyn... Zmartwiło mnie to. A jak jest dzisiaj? Czy drań nie wybiera drania na zastępcę? Właśnie są wybory, do samorządów? Po raz pierwszy w życiu nie głosowałem. Nie mogłem wyjść z domu, no­ gi bolą, starość to i bezradność. Martwi, że jestem tylko obserwatorem. Widzę, jak kraj staje się ciemnogrodem. Wraca pamięć lat przedwojennych, ONR-u, kultu siły. Nie chcę takiego kraju, nie chcę. Gdybym był młody, pewnie wyjechałbym z niego. Tyle tu zła. A patriotyzm? Taki, że zło więcej boli w sobie, że to, co się dzieje, za­ wstydza mnie. A jestem bezradny. Co robić? Aleksander Jackowski, W kawiarni „Astra”, Warszawa 2007. Fot. Tomasz Szerszeń 159 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a580decf34b6b0741306ae1c23f07282.pdf 7c1cd86585bc153c20c6269560168227 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2386 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2214 Title A name given to the resource O grzechu łakomstwa i konflikcie kulturowym. Z powodu "Uczty Babette" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.85-86 Creator An entity primarily responsible for making the resource Leśniakowska, Marta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O grzechu łakomstwa i konflikcie kulturowym. Z powodu „Uczty Babette" Marta Leśniakowska 1. Wydanie w I w.n.e. dzieła Apiciusa „ D e re c o q u i n a r i a " bodaj p o raz pierwszy w e r b a l i z o w a ł o p o g l ą d , iż s p o s ó b o d ż y w i a n i a jest w y s u b l i m o w a n ą „sztuką kulinarną" — u m i e j ę t n o ś c i ą , k t ó r a p r z y n a l e ż y do obszaru sztuki (arsjtechne), a więc umiejętności w y k o n y w a n i a czegoś wed­ ług reguł. Bliska arystotelesowskiej „ w i e d z y p r o d u k t y w n e j " , ars victuaria — w XII-wiecznej klasyfikacji Radulfa da C a m p o L u n g o zw. P ł o m i e n n y m i H u g o n a o d św. W i k t o r a — b y ł a j e d n ą z siedmiu sztuk mechanicznych. I c h o ć później w y ł ą c z o n a z o s t a ł a z tych klasyfikacji, k t ó r e zmierzały k u s f o r m u ł o w a n i u definicji sztuki j a k o wyłącznie z d o l n o ś c i wytwarzania p i ę k n a (siedem sztuk p i ę k n y c h w g Batteux z p o ł . X V I I I w . ) , t o dzięki estetyce idealistycznej „ s z t u k a k u l i n a r n a " m o g ł a znaleźć miejsce albo w ś r ó d umiejętności p o j m o w a n y c h nadal zgodnie z a n t y c z n ą , nieco t y l k o zredefin i o w a n ą d y s t y n k c j ą (sztuka j a k o wiedza fachowa, j a k kra­ wiectwo, medycyna, handel i o b r o n n o ś ć ) , lub — j a k to u j m o w a ł w nieco zawiły s p o s ó b Libelt — w ś r ó d tzw. sztuk s p o ł e c z n y c h , k s z t a ł t u j ą c y c h p l a t o ń s k i e ideały prawdy, pięk­ na i d o b r a w życiu oraz u p i ę k s z a j ą c y c h to życie. W tego rodzaju maksymalistycznych spekulacjach konstytuowano całą sferę k u l t u r y materialnej, o d k t ó r e j ż ą d a n o , by potrzeby czysto praktyczne z a s p o k a j a ł a na r ó w n i z potrzebami „ w y ­ ższego r z ę d u " ; by u ż y t e c z n e b y ł o zarazem przyjemne, j a k chciał Arystoteles. T o z a ś przesuwa całe zagadnienie w r ó w ­ n y m stopniu k u estetyce psychologicznej (zwłaszcza w jej hedonistycznej wersji k a r t e z j a ń s k i e j , zdynamizowanej przez z g r u n t u antyintelektualne, dwudziestowieczne spekulacje snute w o k ó ł teorii upojenia), j a k k u historii k u l t u r y i antopologii kulturowej. Sztuka k u l i n a r n a — z c a ł y m towarzy­ s z ą c y m jej r y t u a ł e m p r z e p i s ó w , k s i ą ż e k kucharskich, hierar­ c h i ą p o m i e s z c z e ń , mebli, n a c z y ń , n a k r y ć s t o ł o w y c h , służby itd.) — jest j e d n y m z kluczowych m o m e n t ó w o b y c z a j o w o ś c i (stylu życia), osadzonym w s p o ł e c z n y c h hierarchiach. Dzisiaj m o ż n a na to p o p a t r z e ć w jeszcze inny, n o w y s p o s ó b , b u r z ą c y dawne, segmentycyjne ustalenia, k t ó r e oddzielały t o , co wrodzone o d tego, co nabyte w trybie k u l t u r o w y m : dziś w i a d o m o , że o b y c z a j o w o ś ć — d o ś w i a d c z e n i e społeczne — konwencje k u l t u r o w e ( ś r o d o w i s k o w e ) , poprzez s w ą trwa­ łość/zakorzenienie kształtują naszą osobowość i wchodzą w zapis genetyczny. N a w y k i k u l t u r o w e s ą „ d r u g ą n a t u r ą " , d a j ą c ą o sobie z n a ć w najróżniejszych sytuacjach. k t ó r y staje się w r ó w n y m stopniu popisem jej kulinarnego mistrzostwa j a k o k u c h a r k i głośnej restauracji paryskiej, j a k m a n i f e s t a c j ą wysublimowanej i zawsze nieco libertyńskiej k u l t u r y francuskiego s t o ł u . T a fabularnie prosta historyjka, skonstruowana w nie­ spiesznym rytmie kolejnych sekwencji p r z y g o t o w a ń d o owe­ go przyjęcia — k t ó r e stopniem swej szczegółowości w pew­ n y m momencie w r ę c z b a l a n s u j ą na granicy telewizyjnego kursu gotowania — m o ż e b y ć analizowana j a k o p o d r ę c z ­ nikowe wręcz ćwiczenie z a n t r o p o l o g i i kulturowej. M a m y oto t y p o w ą sytuację zderzenia d w ó c h r ó ż n y c h stylów życia — odmiennych z e s p o ł ó w codziennych/rutynowych zacho­ w a ń w o b r ę b i e k u l t u r y europejskiej, w k t ó r e j stół ( k u l t u r a stołu) jest, j a k twierdzi N o r b e r t Elias, w o g ó l e p o d s t a w o w y m elementem cywilizacji Z a c h o d u i ś w i a d e c t w e m o k r e ś l o n y c h o b s z a r ó w kompetencji k u l t u r o w y c h (stylu ż y c i a / s p o s o b u b y c i a ) . T o oczywiste, iż „ z a c h o w a n i e się przy stole" (by s p a r a f r a z o w a ć t y t u ł podstawowego dla n o w o ż y t n e j cywiliza­ cji zachodniej p o d r ę c z n i k a autorstwa Erazma z Rotter­ damu) jest zarazem wyrazem o k r e ś l o n e j tezy egzystencjalnej, a w konsekwencji — j a k o kategoria behawioralna — elemen­ tem społecznej stratyfikacji i czynnikiem k s z t a ł t u j ą c y m za­ chowanie dystynktywne. Pozwala t o s y t u o w a ć o p i s a n ą w Uczcie Babette h i s t o r i ę w p o l e t k u znanej socjo-etnologicznej tezy orbis interior — orbis exterior, oraz j a k o ilustrację zderzenia kulturowego, inicjowanego przez poja­ wienie się „ o b c e g o " . W t y m w y p a d k u chodzi o zderzenie d w ó c h antytetycznych k u l t u r europejskich: z a m k n i ę t e j , su­ rowej k u l t u r y mieszczańskiej z o t w a r t ą , w y r a f i n o w a n ą , kosmopolityczną kulturą „ d w o r s k ą " — tą, którą stworzyła i „ u c y w i l i z o w a ł a " n o w o ż y t n a Francja i k t ó r e j s z c z e g ó l n y m symbolem s t a ł a się francuska kuchnia. T o z a s ł u g ą francus­ k i c h kucharzy ( M . A . Careme), arystokracji i m ę ż ó w stanu (np. k a r d y n a ł ó w Richelieu i M a z a r i n czy markiza L o u i s de Bechameil) b y ł o doprowadzenie nowoczesnej sztuki k u l i n a r ­ nej, j a k ą w X V I w. stworzyli u siebie W ł o s i , d o nieznanego d o t ą d wyrafinowania i urozmaicenia, rozpropagowanego n a s t ę p n i e przez dzieła w rodzaju słynnej Physiologie du gout A . Brillat-Savarina z 1825 r. 2 1 2. Uczta Babette: do małej osady d u ń s k i e j przybywa uciekinierka z o g a r n i ę t e j rewolucyjnym terrorem Francji. Życzliwe, ale p e ł n e dystansu D u n k i , k t ó r e udzieliły Francuz­ ce schronienia, p o w i e r z a j ą jej prowadzenie d o m u , w p r o w a ­ d z a j ą c w tajniki miejscowej sztuki kulinarnej — w proste, czy nawet p r y m i t y w n e w swej oszczędności przepisy oparte na k i l k u podstawowych s k ł a d n i k a c h (słynny przepis na polew­ k ę z ż y t n i e g o chleba, notabene stosowany d o dziś w tradycyj­ nej k u c h n i skandynawskiej). Babette, osoba nieco tajem­ nicza, o niejasnej przeszłości, aklimatyzuje się w n o w y m ś r o d o w i s k u , ale kiedy nieoczekiwanie otrzymuje znaczny spadek, wydaje go w całości na realizację osobliwego kap­ rysu — wystawnego przyjęcia dla d u ń s k i c h gospodarzy. 85 �W tej perspektywie, pokazana w Uczcie Babette historia nabiera w r ę c z cech „ w y z n a n i a w i a r y " . O d w o ł u j e się bowiem — j a k w o l n o sądzić — do istoty kantowskiej polemiki pomiędzy klasą średnią (mieszczaństwem) a dworską klasą wyższą. A w konsekwencji — do sporu m i ę d z y dwiema postawami m o r a l n y m i : p r o t e s t a n c k ą (w jej skrajnym wyda­ n i u p i e t y s t ó w ) i k a t o l i c k ą , wraz z o d p o w i a d a j ą c y m i m d w o j a k i m rozumieniem pojęcia cywilizacji: albo j a k o oby­ czajowości z a m k n i ę t e j , w e w n ę t r z n e j (protestantyzm), albo z e w n ę t r z n e j (katolicyzm). chodzenia do akceptacji przydatny m o ż e b y ć , znany z teorii t e k s t ó w mechanizm wzajemnego o d d z i a ł y w a n i a kultur: wia­ d o m o , iż owo o d d z i a ł y w a n i e sprowokowane jest bardziej przez r ó ż n i c e , niż p o d o b i e ń s t w a , i to z d w ó c h p o w o d ó w : albo dlatego, że „ o b c a " idea wpisuje się w znajome w y o b r a ż e n i a i w a r t o ś c i ( „ p o s z u k i w a n i e swojego"), l u b odwrotnie, dlate­ go, że jest nieznana, a więc b u d z ą c a zaciekawienie ( „ p o ­ szukiwanie obcego"). T o „ o b c y " wprowadza w w e w n ę t r z n e struktury k u l t u r o w e t o , co przychodzi „ z z e w n ą t r z " i w y w o ­ łuje impuls zmiany kulturowej. Wszystko to k a ż e też spojrzeć na Ucztę Babette j a k na moralitet, k t ó r y eksploatuje i m m a n e n t n ą cechę k u l t u r y stołu — tę mianowicie, iż owa k u l t u r a , j a k o kwintesencja o k r e ś ­ lonej filozofii życia, determinowana jest przez właściwe sobie p r z e s ł a n k i etyczne. Zgodnie z ż e l a z n y m i r e g u ł a m i filozoficzno-dydaktycznej p r z y p o w i e ś c i , toczy się w a l k a o dusze ludzkie, z a ś bohaterowie postawieni zostają wobec koniecz­ ności d o k o n a n i a w y b o r u p o m i ę d z y p o d s t a w o w y m i katego­ r i a m i i p o j ę c i a m i , k t ó r e zresztą zdają się alegorycznie u o s a b i a ć : m i ę d z y C n o t ą i Grzechem (tu: Ł a k o m s t w a ) , P y c h ą i W i a r ą , P r a w d ą i K ł a m s t w e m . Sytuacja w y b o r u balansuje t u na k r a w ę d z i k o n f l i k t u k u l t u r o w e g o / ś w i a t o p o g l ą d o w e g o w c a ł y m jego wymiarze. Decyzja wzięcia l u b nie u d z i a ł u w uczcie jest r ó w n o z n a c z n a z opowiedzeniem się za j e d n ą z d w ó c h opcji, w a r t o ś c i o w a n y c h jednak z p u n k t u widzenia protestantyzmu: za t r a d y c j ą (stabilnością, t r w a ł o ś c i ą , praw­ d ą ) , b ą d ź za z m i a n ą (rewolucją, ruchem, a więc też k ł a m s t ­ wem i pozorem). Przebieg uczty Babette, o narastającej dramaturgii stop­ niowego p r z e ł a m y w a n i a dystansu i k o n w e n a n s ó w , staje się nieomal o b r z ę d e m wzajemnego obdarowywania się, niczym w potlaczu; k l u c z o w y m momentem a k t y w i z u j ą c y m „ k u integracji" dwie antytetyczne k u l t u r y europejskie. Z pierw­ szym k ę s e m wykwintnej francuskiej z a k ą s k i dochodzi do integracji odmiennych tradycji i gest ten ma tutaj w y m i a r w r ę c z ekumeniczny, j a k ż e odległy od destrukcyjnej, lewac­ kiej wizji s a m o u n i c e s t w i a j ą c e g o się s p o ł e c z e ń s t w a konsump­ cyjnego, j a k ą pokazano w g ł o ś n y m swego czasu Wielkim żarciu. M o ż e jest to też gest polityczny, jeśli spojrzeć na ten p r o b l e m z perspektywy wciąż utopijnej wizji zjednoczonej Europy (i szerzej świata, w jakiejś kolejnej, raz p o raz uaktywnianej u ł u d z i e „ i n t e r n a c j o n a l i z m u " ) . W a r t o t u więc p r z y p o m n i e ć k o ń c o w e sceny Uczty: po w s p a n i a ł y m przyję­ ciu wszystko wraca do dawnego. P o z i o m porozumienia i akceptacji nie p r z e k r o c z y ł tutaj granic, j a k i e wyznacza np. obiad w egzotycznej restauracji — miły, o d ś w i ę t n y epizod w rutynie życia codziennego lub w turystycznym programie. N o w e doznania i d o ś w i a d c z e n i a t y m silniej w y z n a c z y ł y ustalone t r a d y c j ą i p r z e s ą d e m strefy „ s w o j s k o ś c i " („ojczyz­ ny mniejszej"), by c h r o n i ć je przed k o l e j n ą u t o p i ą . A l e m i m o z a r y s o w u j ą c e g o się n i e b e z p i e c z e ń s t w a zachwia­ nia r ó w n o w a g i , sam fakt zajęcia miejsca przy stole decyduje ostatecznie o porzuceniu k o n f l i k t u — na rzecz uczestnictwa i otwarcia na „ o b c e g o " . W wyjaśnieniu tego procesu doPRZ 1 Problemy te przedstawia wnikliwie Elżbieta G i e y s z t o r - M i ł o b ę d z k a , Na­ tura, nauka, sztuka — nowy paradygmat, [w:] Sztuka a natura. Materiały X X X V I I I Sesji Naukowej Stowarzyszenia H i s t o r y k ó w Sztuki przeprowadzo- 86 PISY nej 23—25 listopada 1989 roku w K a t o w i c a c h , Katowice 1991, s. 15—29, z w ł a s z c z a s. 17 2 Norbert Elias, Przemiany obyczajów w cywilizacji Zachodu, Warszawa 1980 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b61ba0aab71db4cceb6ac3ea7000655c.pdf 612bc160928389a6664989255b698d19 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5843 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna darcie pierza - pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5439 Title A name given to the resource Rola mężczyzn przy darciu pierza/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.140 (mapa nr 21) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 21. Rola m ę ż c z y z n przy d a r c i u pierza Oprac. A n n a Drożdż Kier. nauk. Z y g m u n t Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): IV. Darcie pierza [...] Czy przycho­ dzili mężczyźni? a) pomagali przy darciu, b) spełniali rolę towarzyską, c) przychodzili na zabawę. Objaśnienie znaków: 1 — mężczyźni uczestniczyli towarzysko; 2 — mężczyźni uczestniczyli tylko w zabawie; 3 — mężczyźni pomagali; 4 — brak informacji; 5 — brak tradycji. Uwagi: Wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d3690ec9c31f4f0851ddef55943d936f.pdf db6251c4247bf56ec2e77010651efae8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5842 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kultura społeczna pomoc wzajemna darcie pierza - pomoc wzajemna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5438 Title A name given to the resource Udział kobiet przy darciu pierza/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.7 : Pomoc wzajemna.Współdziałanie społeczne i pomoc sąsiedzka s.139 (mapa nr 20) Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.7: Mutual help.Social cooperation and neighbours' help Creator An entity primarily responsible for making the resource Drożdż, Anna Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 20. Udział kobiet przy darciu pierza Oprac. Anna Drożdż Kier. nauk. Zygmunt Kłodnicki W oparciu o informacje zebrane według „Kwestionariusz do badań nad zagadnieniem pomocy sąsiedzkiej zw. także »tłoką«" (oprac. K. Jagieła, J. Bohdanowicz): IV. Darcie pierza [...] Kto bierze udział — panny czy mężatki? Objaśnienie znaków: 1—kobiety; 2 — panny; 3 — mężatki; 4 — wdowy; 5 — brak informacji; 6 — brak tradycji. Uwagi: wypełnienie znaku kropką oznacza, iż zjawisko występowało w przeszłości. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ad93596d7cbb9525b9ff1ff23f07382e.pdf 185a8e57fba5b5651a48b8f38240d957 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2939 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2743 Title A name given to the resource Henri Corbin: "Czas Eranosa" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.2, s.7-10 Creator An entity primarily responsible for making the resource Tokarska-Bakir, Joanna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Joanna Tokarska-Bakir HENRI C O R B I N : „ C Z A S E R A N O S A " Podstawą t y c h rozważań będzie artykuł Henri C o r b i n a The Time of Eranos z roku 1 9 5 6 , p o ś w i ę c o n y o s o b l i w e m u cyklicz­ nemu zjawisku, które każdego lata, poczynając o d roku 1 9 3 3 , gromadziło w o k ó ł d ę b o w e g o s t o ł u w d o m u Olgi F r o b e - K a p t e y n koło Ascony przeszło setkę w y b i t n y c h ludzi. Dość w y m i e n i ć ich nazwiska: Gerardus van der L e e u w , Carl G u s t a w J u n g , M i r c e a Eliade, Max K n o l l , Louis M a s s i g n o n , Erich N e u m a n n , H e l m u t Plessner, A d o l f P o r t m a n n , Henri-Charles Puech, Gilles Quispel, Helmut W i l h e l m , H e i n r i c h Zimmer, M a r t i n Buber, J e a n Przyluski, i last but not least, Henri C o r b i n . Cel niniejszego komentarza t o uważna lektura eseju, w k t ó r y m ostatni z w y m i e n i o n y c h rozważa fenomen Eranosa, a także ukazanie z w i ą z k u myśli C o r b i n a z losami współczesnej h e r m e n e u t y k i . Kojarzy się ją z w y k l e z nazwiskami jej n i e m i e c k i c h p i o n i e r ó w (Schleiermachera, Diltheya, Heideggera, Gadamera i i n n y c h ) i z b i e g i e m czasu coraz bardziej ujednoznacznia. Na n i e b e z p i e c z e ń s t w o takiej j e d n o ­ znaczności wskazuje w ł a ś n i e Henri C o r b i n . J e g o z d a n i e m her­ meneutyka jest przedsięwzięciem w y m i e r z o n y m p r z e c i w k o a n o ­ nimowości i d o g m a t y z m o w i M e t o d y , j a k k o l w i e k by ją r o z u m i e ć . Tej Hermeneutyki nie s p o s ó b n a u c z y ć , g d y ż uwierzytelnia ją dopiero osoba autora — s a m o u k a , o s o b i s t y w y m i a r j e g o życia. Hermeneutyka c o r b i n o w s k a , dzieląc w i e l e z p o p r z e d n i m i , idzie więc w e w ł a s n y m , o r y g i n a l n y m k i e r u n k u . Jej p e r s p e k t y w ę można określić jako „ o r i e n t a l n ą " , w s z c z e g ó l n y m znaczeniu z o r i e n ­ t o w a n i a w e w n ę t r z n e g o ( k t ó r e g o najlepszym przykładem jest p r e z e n t o w a n y dalej tekst C o r b i n a o phosie, c z ł o w i e k u ś w i e t l i s ­ t y m ) , a zatem j a k o g n o s t y c z n ą , c o s y t u u j e ją w o p o z y c j i d o ujęć innych badaczy. 1 2 3 4 A r t y k u ł Corbina zaczyna się jak przyczynek d o historii alter­ natywnej: być może kiedyś jakiś badacz w e ź m i e na warsztat t o o s o b l i w e d w u d z i e s t o w i e c z n e z j a w i s k o , j a k i m był Eranos. Badacz ó w , postępując w e d ł u g reguł krytyki historycznej, będzie ustalał szkoły i prądy i d e o w e , śledził ich przyczyny i w y j a ś n i a ł w z a j e m n e w p ł y w y , w ę d r ó w k i w ą t k ó w itd. „ A l e zachodzi o b a w a , że jeśli poprzestanie na z a s t o s o w a n i u m e t o d y n a u k o w e j , w y p o s a ż o n e j w e wszystkie zalety z w y j ą t k i e m tej najważniejszej, która polega na u s t a l e n i u p r z e d m i o t u p r z e z r o z p o z n a n i e s p o ­ s o b u , w j a k i m e t o d a ta u d o s t ę p n i a s o b i e swój p r z e d m i o t (recognizing the way it gives its object to itself), w ó w c z a s nasz przyszły historyk c a ł k o w i c i e przeoczy f e n o m e n Eranosa. Przekonany, że w y j a ś n i ł g o g ł ę b o k ą i p o m y s ł o w ą dialektyką przyczyn, nie będzie przeczuwał, iż p r a w d z i w y m problemem nie b y ł o o d k r y c i e , c o n a m w y j a ś n i a Eranosa, ale c o Eranos w y j a ś n i a , m o c ą t e g o , c o sam oznacza. A oznacza na przykład ideę autentycznej w s p ó l n o t y , zespalającej m ó w c ó w i słuchaczy, w s p ó l n o t y na tyle o s o b l i w e j , że p o z b a w i o n e j w s z e l ­ kich cech, które m o g ł y b y zainteresować statystykę i s o c j o l o g i ę . ' Ustalenie p r z e d m i o t u badania przez rozpoznanie s p o s o b u , w jaki nasza m e t o d a s w ó j przedmiot sobie uprzystępnia: tak pytając szturmuje się t o , c o Heidegger nazwał Urfaktum — p o d ­ s t a w o w y m f a k t e m m e t a f i z y c z n y m , przedzrozumieniem, z k t ó r e g o wyrasta wszelka w i e d z a i sens. W i d a ć , że C o r b i n rozpoczyna s w ą krytykę historii o d sedna: m e t o d a , która nie jest zarazem w ł a s n ą krytyką, nie zasługuje na m i a n o n a u k o w e j , spada d o rzędu przedteoretycznej. A l e C o r b i n o w i c h o d z i o coś w i ę c e j niż t y l k o o krytycyzm, który wszak p o s t u l o w a ł i Popper. C h o d z i o z w i ą z a ­ nie myśli i b y t u . Klasyczny podział filozofii na trzy działy: ontologię, e p i s t e m o l o g i ę i etykę, ulega t u ś c i ą g n i ę c i u w j e d n o : ontologię sensu. J u ż nie c h o d z i o t o , czy coś jest czy nie, ale o t o , co to znaczy „ j e s t " . D o p i e r o w ó w c z a s m o ż n a myśleć o k o l e j n y c h o d p o w i e d z i a c h . Pęka a l t e r n a t y w a : sens czy brak sensu, pytanie zaczyna dotyczyć t e g o , c o c h c e m y p o w i e d z i e ć m ó w i ą c „ s e n s " . Te kwestie, dobrze znane z w y p o w i e d z i t r z e ź w y c h i n a t c h n i o n y c h f i l o z o f ó w w s p ó ł c z e s n y c h , C o r b i n przenosi w obszar mistyki persko—arabskiej. S t a w k ą w grze jest d o s t ę p d o o b c o ś c i p o ­ d w ó j n e j , b o w y z n a c z o n e j dystansem k u l t u r o w y m i dystansem w y m u s z o n y m przez sacrum. W y s i ł e k zrozumienia takiej obcości będzie daremny, d o p ó k i nie wesprze się na w z m o ż o n e j s a m o ­ ś w i a d o m o ś c i i na p r z e d z r o z u m i e n i u . T e o r i ę p o j a w i a n i a się sensu C o r b i n zapożycza z mistyki islamskiej. Relacja badania zakrzywia się w ó w c z a s w s p o s ó b charakterystyczny dla hermeneutyki: w y z b y w s z y się urojeń badania o b i e k t y w n e g o i p r z e d m i o t o w e g o , p o d m i o t u d o s t ę p n i a sobie s w ó j przedmiot, zapożyczając odeń narzędzia s a m o p o z n a n i a ( t u : teorię zjawiania się sensu i i n n e ) . D l a t e g o zamiast pytać, czym w y j a ś n i ć Eranosa, pytamy, c o może n a m w y j a ś n i ć Eranos, m o c ą t e g o , c o implikuje. 6 * M u s i m y sobie n a j p i e r w u p r z y t o m n i ć p o w o d y odrzucenia per­ s p e k t y w y historycznej (tj. p e r s p e k t y w y h i s t o r y z m u ) , tak, aby nie stała się o n a naszą vis a tergo, która p o c h o d z i z przeoczenia i n i e r o z w a g i . A d a m Schaff w y m i e n i a następujące założenia historyzmu: 1) przekonanie o c a ł k o w i t y m o d e r w a n i u i niezależności p o ­ znającego p o d m i o t u ( h i s t o r y k a ) i p o z n a w a n e g o przedmiotu (dziejów), 2) m e c h a n i s t y c z n y m o d e l poznania, 3) p o g l ą d , że historyk (jako p o d m i o t poznający) może się z d o b y ć z a r ó w n o na bezstronność w p o t o c z n y m sensie t e g o s ł o w a , jak i w sensie s z c z e g ó l n y m , tj. odrzucić wszelkie społeczne u w a r u n k o w a n i a s w o j e g o p o g l ą d u na dzieje. 7 W tej charakterystyce m o ż n a dostrzec w i e l e w s p ó l n e g o z, kryty­ k o w a n y m przez Gadamera, p o z y t y w i s t y c z n y m m o d e l e m przyro­ d o z n a w s t w a . Historyczny postulat dotarcia d o t e g o , j a k b y ł o n a p r a w d ę , ł u d z ą c o p r z y p o m i n a p r z y r o d o z n a w c z ą nadzieję poznania „ r z e c z y w i s t o ś c i o b i e k t y w n e j " , a zatem świata, który czeka, by się u j a w n i ć , g d y badanie d o b i e g n i e końca. Obie dziedziny (tj. historia i p r z y r o d o z n a w s t w o ) z reguły nie problematyzują poznania s w e g o p r z e d m i o t u . Jest o n biernym, n i e r u c h o m y m f a k t e m . J e g o skrytość zmniejsza się w miarę ulepszania narzędzi, w które w y p o s a ż a m y inteligentny, ekspan­ s y w n y p o d m i o t . Doskonalenie m e t o d obserwacji ( w przyrodoz­ n a w s t w i e , czemu w przypadku historyka o d p o w i a d a doskonale­ nie t z w . aparatu k r y t y c z n e g o ) a u t o m a t y c z n i e przybliża d o przed­ m i o t u , który z d y s c y p l i n o w a n y już czeka na horyzoncie. Poznanie jest w i ę c f a k t e m z porządku natury: w i e d z a o przedmiocie p o c h o d z i z j e g o o d b i c i a w ś w i a d o m o ś c i , t y l k o przejściowa n i e d o s k o n a ł o ś ć percepcji (aparaty!) oddziela nas o d o b i e k t y w n e j w s z e c h w i e d z y . G d y b y j e d n a k oczyścić ś w i a d o m o ś ć ze wszyst­ kich uprzedzeń i przesądów, cóż za t r u d n o ś ć byłaby w o d z w i e r ­ ciedleniu? Okazało się, że jest w t y m j e d n a k trudność. Poznanie przez m e c h a n i c z n e o d b i c i e nie sięgało p o prostu p e w n y c h w a r s t w ś w i a t a , i t o w c a l e nie t y c h najbardziej m r o c z n y c h . Pierwsze s y m p t o m y klęski M e t o d y dostrzeżono bardzo wcześnie, jednakże w n i o s k i zostały starannie w y s e l e k c j o n o w a n e . Postulaty H i p o l i t a Taine'a straciły p o p u l a r n o ś ć , g d y t y l k o okazało się, że w y k l u c z e n i e zdań w a r t o ś c i u j ą c y c h p r o w a d z i d o likwidacji pola b a d a ń . A l e historyzm z a b a r w i o n y a m b i c j a m i science nadal trzy­ mał się m o c n o , m i m o d w ó c h w o j e n , surrealizmu, Heideggera i w i e l u i n n y c h . D o p i e r o H a n s - G e o r g Gadamer o d w a ż y ł się nazwać te ambicje — m a n o w c a m i , a ściślej: a p o r i a m i h i s ­ t o r y z m u . D o p i e r o Gadamer wskazał, że p o s t u l o w a n a przez scjentyzm dezynfekcja ś w i a d o m o ś c i faktycznie oznacza jej w y j a ­ ł o w i e n i e i kres : „ Ś w i a d o m o ś ć historyczna niszczy samą siebie, jeżeli c h c ą c zrozumieć, odrzuca t o , c o j e d y n i e u m o ż l i w i a zro­ z u m i e n i e " . P r a w d z i w y przedmiot historyczny nie jest de facto ż a d n y m p r z e d m i o t e m , lecz j e d n o ś c i ą t e g o , c o m i m o iż w przed­ m i o c i e obce, jest w ł a s n e . „ H i s t o r y c z n y o b i e k t y w i z m p o d o b n y jest d o statystyki, która w ł a ś n i e d l a t e g o jest ś w i e t n y m narzędziem 8 9 10 11 7 �p r o p a g a n d y , że przemawia językiem f a k t ó w , stwarzając fałszywe wrażenie o b i e k t y w n o ś c i , które zależy w istocie o d zasadności pytań w p u n k c i e w y j ś c i a . " Z w a ż y w s z y , że cała w i e d z a z w a n a n a u k o w ą z b u d o w a n a jest na d o g m a c i e f a k t u , przedsięwzięcie H e i d e g g e r o w s k o - G a d a m e r o w skie można uznać za najbardziej t w ó r c z ą destrukcję, z jaką w y s t ą p i ł a w s p ó ł c z e s n a filozofia. J u ż M a x Scheler d o w o d z i ł , że tzw. czyste spostrzeżenie jest „raczej k o ń c o w y m w y n i k i e m potęż­ nego aktu otrzeźwienia, ostatecznej redukcji nadmiaru fantazji, która kieruje naszym w i d z e n i e m " . P o d o b n i e f u n d a m e n t a l n e j krytyce p o d d a n o pojęcie czystej w y p o w i e d z i . Ostatecznie kate­ goria faktu została w ó w c z a s z d e m a s k o w a n a j a k o o n t o l o g i c z n y przesąd, zaś s u b i e k t y w n ą ś w i a d o m o ś ć , „ k t ó r a t w i e r d z i , że coś jest napisane czarno na b i a ł y m " , o k r e ś l o n o j a k o „ n a i w n ą " . Gadamer pisał: „ Ś w i a d o m o ś ć historyczna musi u p r z y t o m n i ć sobie , że w d o m n i e m a n y m n a k i e r o w a n i u na przedmiot lub tradycję, [...] kiedy z p e w n e g o dystansu historycznego, charak­ terystycznego dla całości naszej sytuacji historycznej, usiłujemy zrozumieć p e w n e zjawisko historyczne, zawsze p o d l e g a m y w p ł y w o m tej oddziałującej historii. Określa o n a z g ó r y przedmiot i aspekt badania i natychmiast z a p o m i n a m y całę p r a w d ę o w e g o zjawiska, jeżeli bierzemy t o , c o się n a m bezpośrednio j a w i , za całą prawdę." 1 2 1 3 1 4 1 5 * Wiele z t e g o , o czym m ó w i l i ś m y p o w y ż e j , C o r b i n wyraża następująco „ d l a c z e g o usiłując w y j a ś n i ć Eranosa przez o k o l i c z ­ ności, prądy i w p ł y w y d a n e g o okresu h i p o t e t y c z n y przyszły historyk zagubiły j e g o istotę i znaczenie, j e g o ' z a l ą ż k o w y s e n s ? C h o ć b y dlatego, że pierwszym i o s t a t n i m w y j a ś n i e n i e m r ó ż n y c h g n o s t y c k i c h rodzin, które o m a w i a niniejsza książka, są ci sami gnostycy. [...] Pierwszym i o s t a t n i m f a k t e m , zdarzeniem począt­ k o w y m i k o ń c o w y m , są w ł a ś n i e te o s o b y , bez k t ó r y c h n i g d y nie zdarzyłoby się nic, c o n a z y w a m y zdarzeniami. D l a t e g o też z m u ­ szeni jesteśmy o d w r ó c i ć p e r s p e k t y w ę p o t o c z n e j o p t y k i , zastępu­ jąc pseudodialektykę f a k t ó w , wszędzie i przez w s z y s t k i c h dziś u w a ż a n y c h za ź r ó d ł o o b i e k t y w n o ś c i , h e r m e n e u t y k ą ludzkiej osoby. T y l k o dzięki uznaniu t y c h f a k t ó w za konieczne ( n i e u n i k ­ n i o n e ) może b y ł o przypisać im p e w n ą a u t o n o m i c z n ą p r z y c z y n o w o ś ć , która je w y j a ś n i a . A l e w y j a ś n i e n i e nie musi oznaczać rozumienia. ' R o z u m i e ć ' t o raczej 'zakładać' ('mieścić w sobie', 'oznaczać')." 16 Z d a n i e m Corbina nie ma wyjaśnienia p o d s t a w o w e g o f a k t u , k t ó r y m jest t o , c o j e d n o s t k o w e i i n d y w i d u a l n e , w y j a ś n i e n i a , które można by w y p r o w a d z i ć z i n n y c h f a k t ó w : Individuum est ineffabile. Nie fakty t ł u m a c z ą osobę, ale o s o b a — fakty. W tej zmianie kierunku przekładu o d b i j a się cały s c e p t y c y z m w o b e c instancji orzekającej, której u p a t r y w a n o w pojęciu f a k t u . A b y głos osoby, p o której s p o d z i e w a m y się tłumaczenia o w y c h f a k t ó w , zabrzmiał d o n o ś n i e , trzeba zapytać, c o o s o b a ta oznacza, c o sobą implikuje, c o nie zaszłoby, g d y b y nie zaczęła być. M u s i m y zatem zrozumieć osobę. C o r b i n o w s k i e rozumienie zakłada t u p e w i e n rodzaj f e n o ­ menologicznej ź r ó d ł o w o ś c i , której się teraz przyjrzymy. Opiera się o n a na założeniu, że nasza w i e d z a przerasta naszą samowiedzę, że j e d y n y o w o c n y s p o s ó b poznania t o pytanie o znaczenie rzeczy, o „ s p o s ó b , w jaki o b e c n o ś ć rzeczy deter­ minuje p e w n ą konstelację zjawisk, które b y ł y b y całkiem inne, g d y b y nie b y ł o tej p i e r w o t n e j o b e c n o ś c i . " „ S a m o ś w i a d o m o ś ć jako o b c y " — w t y m zdaniu streszcza się cały p r o g r a m b a d a ń . Poznanie d o t y c z y w y ł ą c z n i e p r z e d m i o t ó w i n t e n c j o n a l n y c h , d o których nie stosują się p o w s z e c h n e zasady analityki u p r z e d m i o t o w i a j ą c e j . Przedmioty te nie są f e n o m e n a m i n a t u r a l n y m i , ale konstruktami k u l t u r o w y m i . Interpretacja jest w p i s a n a w ich o n t o l o g i ę , w ł a ś n i e d l a t e g o m ó w i się o o n t o l o g i i sensu. D l a t e g o też jest zasadniczym n i e p o r o z u m i e n i e m zarzucanie b a d a n i u , które ma d o p i e r o ustalić s w ó j przedmiot, nieprecyzyjności w s t ę p ­ n y c h określeń tegoż p r z e d m i o t u . Dając się zaskoczyć rzeczywis­ tości nic nie tracimy, przeciwnie zyskujemy szansę, by „ o p a d ł a nas cała o s o b l i w o ś ć b y t u " . M y ś l e n i e n i e u p r z e d m i o t o w i a j ą c e ryzykuje każdą interpretację, byleby t y l k o i n i c j o w a ł a sens. Interp­ 17 8 retacja, a raczej sam akt zrozumienia jest j a k b y w e k s l e m , k t ó r e g o pokrycie s p r a w d z a m y w c h w i l ę później, badając, c o w ł a ś c i w i e zrozumieliśmy. W c i ą g n i ę c i w r o z u m i e n i e " w c i ą ż s p ó ź n i a m y się na nadejście p r a w d y " ( G a d a m e r ) i d o p i e r o d z i w i ą c się r o z u m i a ­ n e m u m a m y szansę na przelotny z nią k o n t a k t . D l a t e g o zamiast szukać z e w n ę t r z n y c h w y j a ś n i e ń zjawisk reli­ g i j n y c h ( w y j a ś n i e n i e o s o b y przez f a k t y ) C o r b i n p r o p o n u j e u r u ­ c h o m i ć w n i c h m e c h a n i z m s a m o w y j a ś n i a n i a ( w y j a ś n i a n i a fak­ t ó w przez o s o b y ) , pytając: „ J a k i e m u a k t o w i p r z y t o m n o ś c i o d ­ p o w i a d a bycie u c z n i e m C h i d r a ? " , a l b o „ i l e k r o ć m ó w i m y o w y ­ jściu z gdzie, z kategorii ubi, c o przez t o c h c e m y p o w i e d z i e ć ? " W rzeczywistości jest t o paradoksalne u r u c h o m i e n i e p r z e d m i o t u w p o d m i o c i e , b o sens p o j a w i a się w przestrzeni u k o n s t y t u o w a n e j przez o b y d w a , rozwijając się dzięki r u c h o w i refleksji nad s o b ą . Apokatastaza p o d m i o t u i p r z e d m i o t u p r z y w r a c a fakty — o s o ­ b o m , ludzi — zdarzeniom. Kiedy C o r b i n m ó w i , że t o o s o b y w y j a ś n i a j ą fakty, nie oznacza t o p o w r o t u filozofii p o d m i o t u z a n t a g o n i z o w a n e g o ze ś w i a t e m z e w n ę t r z n y m . C h o d z i m u raczej 0 sakralną kategorię o s o b y , rozumianej j a k o p o d w ó j n o ś ć złożoną z j a , o s o b o w o ś c i e m p i r y c z n e j , z e w n ę t r z n o ś c i , egzoterycznego sensus litteralis naszej o s o b y , i nie-ja, naszej o s o b o w o ś c i n i e e m pirycznej. A n i o ł a , t r a n s c e n d e n t a l n e g o p r o j e k t u , jej ezoterycznego sensus spiritualis, sensu, k t ó r e g o d o p i e r o p o s z u k u j e m y . Celem C o r b i n o w s k i e g o przedsięwzięcia jest taka interpretacja s y m b o l i , która p r z y w r a c a p r a w d ę nie t y l k o i m , ale i n a m s a m y m , b o t o m y ś m y s p o w s z e d n i e l i , nie s y m b o l e . Tę g ł ę b o k ą naukę można odczytać z mekkańskiej w i z j i I b n ' A r a b i e g o . G d y rozpaczając nad n i e o b e c n o ś c i ą B o g a okrążał o n Czarny Kamień, ukazała m u się kobieta ( n a z y w a sieją Sofią) i zapytała: „ K t o umarł. B ó g czy t y ? " . A d o r a c j a s y m b o l u , który, c h r o n i o n y przed f a ł s z y w ą interpretacją, z d e w a l u o w a ł się t y m c z a s e m w f o r m a l n y znak, jest w s w e j istocie t y m s a m y m b a ł w o c h w a l s t w e m , k t ó r e g o za w s z e l k ą cenę c h c i a n o uniknąć. C o r b i n pisze: „ T a k jak A n i o ł musiał u s u n ą ć k a m i e ń , tak 1 m y m u s i m y znaleźć w sobie o d w a g ę , by zajrzeć w g ł ą b g r o b u , aby się przekonać, że jest o n n a p r a w d ę pusty, i że Chrystusa m u s i m y [...] szukać gdzie indziej. N a j w i ę k s z y m nieszczęściem, jakie może się przydarzyć, jest g r ó b z a p i e c z ę t o w a n y i strzeżony t y l k o d l a t e g o , że są w n i m z w ł o k i . " 1 6 W trzydzieści lat później myśli C o r b i n a o d ż y ł y w s ł o w a c h V i n c e n t a D e s c o m b e s a . J u ż Gadamer p r o t e s t o w a ł p r z e c i w l i m i ­ tującej f u n k c j i mens auctoris, p r z e c i w o g r a n i c z a n i u interpretacji zjawiska rzekomego „ s e n s u p i e r w o t n e g o " , d o t e g o „ c o autor chciał p o w i e d z i e ć " , zaś w p r z y p a d k u s y m b o l u d o j e g o „ p r a w ­ d z i w e g o z n a c z e n i a " . D e s c o m b e s (za H e i d e g g e r e m p o „ z w r o ­ c i e " ) radykalizuje t o s t a n o w i s k o . T w i e r d z i , że f e n o m e n o l o g musi być w y p o s a ż o n y w p e w n ą szczególną p o d e j r z l i w o ś ć w o b e c narzucającego się sensu, k t ó r e g o r o z u m i e n i e jest f u n k c j ą bier­ n e g o w s p ó ł u c z e s t n i c t w a w jakiejś wizji ś w i a t a . M u s i o n p o d e ­ jrzewać, że ó w sens „ s t a n o w i raczej przeszkodę w rozumieniu sensu a u t e n t y c z n e g o , d o k t ó r e g o zdoła dotrzeć d o p i e r o w t e d y , kiedy odkryje, k i m jest o n s a m , k t ó r e m u ó w znak został prze­ znaczony. Znak w p r o w a d z a w błąd t e g o , k o g o ma oświecić, kiedy o d b i o r c a b o s k i e g o o b j a w i e n i a sam jest zabłąkany, z a g u b i o ­ ny, w e w n ę t r z n i e p o d z i e l o n y . " Ze s ł ó w Descombesa w y ł a n i a się projekt n o w e j lektury starych t e k s t ó w , t y c h , o k t ó r y c h m ó w i się, iż nie w y t r z y m a ł y p r ó b y czasu. O w ą t r u d n o ś ć z w a l c z a m y fortelem: w y c h o d z ą c o d t e k s t u , który m ó w i n a m o t y m , j a c y dziś jesteśmy, my, którzy t e g o tekstu nie r o z u m i e m y , p o w i n n i ś m y dojść do siebie „ t a k i c h , d o k t ó r y c h p r z e m a w i a o n p e ł n y m g ł o s e m " . I dalej: „ M a m y pełne p r a w o o d r z u c i ć wszelkie s p o s o b y rozumienia tekstu, które nie w y d o b y w a j ą z n i e g o sensu w a ż n e g o dla nas, pokazując j e d y n i e sens, jaki m ó g ł o n mieć dla naszych p r z o d k ó w , p i e r w s z y c h s ł u c h a c z y . " W ujęciu C o r b i n a na t y m polega p r a w o ­ m o c n a „ p o d m i o t o w a rekonstrukcja k u l t u r y " . H e m e n e u t y k a taka z e ś r o d k o w a n a jest w o k ó ł p o j e d y n c z e j , i n d y w i d u a l n e j ludzkiej egzystencji. M i e r z o n a a u t e n t y c z n o ś c i ą jej życia, jej w o l n o ś c i ą — w y m i e r z o n a zaś w terror Się (das Mań), przejawiający się w sile o p i n i i panującej w d a n y m czasie, p o w o ł u j ą c e j d o życia różne o b i e k t y w i z m y , k t ó r y c h m o c w y c z e r p u j e się wraz z upad­ k i e m i d e o l o g i i . O b i e k t y w i z m y n o w e j i d e o l o g i i będą równie e l o k w e n t n e i rozstrzygające jak d a w n e , skuteczne w l i k w i d o w a 19 20 21 �niu w ą t p l i w o ś c i , m a s k o w a n i u , bezradności, niewiedzy. Racje tych wszystkich p s e u d o i n s t a n c j i C o r b i n o d t r ą c a , c h c ą c fakty tłumaczyć przez osoby. Ten moment w y d a j e się na tyle w a ż n y w dziejach h e r m e n e u t y ­ ki, że usprawiedliwia a n a c h r o n i z m , k t ó r e g o się z a p e w n e d o p u ś ­ cimy zestawiając C o r b i n a z K.R. P o p p e r e m i J e a n - F r a n c o i s Lyotardem. W s p ó ł c z e s n y p o s t m o d e r n i z m , r e p r e z e n t o w a n y przez ostatniego z w y m i e n i o n y c h , u f u n d o w a n y jest na założeniu n i e o czywistości, w i e l o z n a c z n o ś c i , n i e u f n o ś c i d o w s z e l k i c h przeja­ w ó w społecznej przemocy, w postaci „ i n s t y t u c j i " , „ r e g u ł i n o r m " , „języka p o t o c z n e g o " , „ z w y c z a j o w e g o r o z u m i e n i a " , „ c o d z i e n ­ nego użycia" itd. Nic d z i w n e g o zatem, że z w r a c a się p r z e c i w k o popperowskiemu r a c j o n a l i z m o w i ( k r y t y c z n e m u w bardzo w ą s ­ kim sensie pojęcia k r y t y c z n o ś c i " ) , który z w i e l k i m o p t y m i z m e m odnosi się d o poznania nie t y l k o w ł a s n e j kultury, ale też tradycji obcych, o d l e g ł y c h w czasie i przestrzeni. Ten o p t y m i z m nie znalazł jednak p o t w i e r d z e n i a w p r a k t y c z n y m p o z n a n i u o b c o ś c i . Przeciwnie, zamiast przyrostu o w e j w i e d z y m o ż n a b y ł o obser­ w o w a ć jej u b y w a n i e . W k r ó t c e d o s z ł o d o rebelii k w e s t i o n u j ą c e j podstawę b e z p r o b l e m a t y c z n e g o p o p p e r o w s k i e g o podejścia. J ó ­ zef Życiński ujął t o następująco: „ w s p ó ł c z e ś n i e w filozofii nauki akcentowana jest coraz bardziej teza, iż b o g a c t w a i s t o t n y c h doświadczeń, składających się na ludzką egzystencję nie m o ż n a wyrazić w sposób a d e k w a t n y przy p o m o c y racjonalnego d y s k u r ­ su podlegającego j e d n e m u z e s p o ł o w i reguł m e t o d o l o g i c z ­ nych." 22 G ł ó w n y m celem ataku „ r e b e l i a n t ó w " stała się j e d n o z n a c z n o ś ć , ta sama, która w h i s t o r y c z n y m stroju L u t r o w s k i e j Schriftprinzip ogłosiła z w y c i ę s t w o zasady interpretacji gramatycznej nad ale­ g o r y c z n ą ^ sama, która P o p p e r o w i kazała uznać za z w y c z a j n y mit „ n i e m o ż n o ś ć zrozumienia, dzielącą różne tradycje, k u l t u r y i okresy h i s t o r y c z n e " . O w o n a i w n e przywiązanie d o j e d n o ­ znaczności Gadamer d e m a s k o w a ł j a k o w c i ą ż o d n a w i a j ą c e się dziedzictwo myśli n o m i n a l i s t y c z n e j : t y l k o sztucznie u s t a n o w i o n e znaki m o g ą być w p r o w a d z o n e i p o r z ą d k o w a n e w s p o s ó b w y ­ kluczający d w u z n a c z n o ś ć . Dla n e o p o z y t y w i s t ó w , ich s y m p a t y ­ k ó w i k o n t y n u a t o r ó w s ł o w o b y ł o c a ł k o w i c i e n e u t r a l n y m , prze­ zroczystym ś r o d o w i s k i e m życia i n f o r m a c j i . Praca nad s ł o w e m służyła w y ł ą c z n i e eliminacji s z u m ó w . I w ł a ś n i e o w e szumy zainteresowały h e r m e n e u t ó w ! S ł o w u w y j a ł o w i o n e m u , w y n i s z ­ czonemu d o s ł o w n o ś c i ą , p r z e c i w s t a w i l i o n i język n a s y c o n y , w i e ­ loznaczny, język b u d z ą c y w s ł o w a c h ich ż y w y e w o k u j ą c y sens, język dla którego ideałem była m o w a greckiej f i l o z o f i i , gdzie s ł o w o i pojęcie z n a j d o w a ł o się w stanie bezpośredniej k o m u n i k a ­ c j i . Należało w r ó c i ć d o p r o b l e m u metafory. Czy n a d w y ż k a znaczenia jest z w y k ł y m s z u m e m , r e d u n d a n c j ą , c z y n n i k i e m ze­ w n ę t r z n y m , „ z a l e d w i e " e m o t y w n y m , czy może s k ł a d n i k i e m s e n ­ su, istotnym c z y n n i k i e m p o z n a w c z y m ? M e t a f o r a przestała być ozdobą dyskursu, p o d n i e s i o n o ją d o rangi m e t o d y . „ Z u c h w a l s t ­ w o s e m a n t y c z n e " , „ z a m i e r z o n y błąd k a t e g o r i a l n y " u j a w n i a j ą c y p o k r e w i e ń s t w o t a m , gdzie p o t o c z n e r o z u m i e n i e nie dostrzega żadnego z w i ą z k u , przenosi wszak na n o w y plan myśli. Zaczęto dostrzegać bliskość języka n a u k o w e g o i p o e t y c k i e g o , osiągają­ cych rzeczywistość „ n a drodze okrężnej, przez z a n e g o w a n i e potocznego s p o s o b u w i d z e n i a ś w i a t a i języka, który t e n ś w i a t o p i s u j e . " „ M e t a f o r a potrzebuje napięcia w w y r a ż e n i u j ę z y k o ­ w y m , by utrzymać pełne napięcia pojęcie r z e c z y w i s t o ś c i " — pisał Ricoeur w rozważaniach nad t e r a p e u t y c z n ą f u n k c j ą n o w e j e p i ­ s t e m o l o g i i . Lyotard p o s u n ą ł tę afirmację w i e l o z n a c z n o ś c i jesz­ cze dalej: „ n a w e t w obrębie o g r a n i c z o n e j w s p ó l n o t y j ę z y k o w e j i kulturowej w y p o w i e d z e n i e d o w o l n e g o zdania może już stać się okazją d o s p o r u , t o znaczy nierozstrzygalnej różnicy s t a n o w i s k , które p r z e d y s k u t o w a ć i u r e g u l o w a ć da się t y l k o p o d w a r u n k i e m uprzedniego w y m y ś l e n i a jakiegoś w s p ó l n e g o , nie istniejącego dotychczas języka. M ó w i ć należy już nie tyle o n i e w s p ó ł m i e r n o ści zdań (czy ściślej rzecz biorąc zdarzeń j ę z y k o w y c h — /es occurences) w obrębie t e g o s a m e g o j ę z y k a . " Czy o g ł o s z o n y przez p o s t m o d e r n i z m u p a d e k m e t a o p i s ó w każe z a p o m n i e ć o p o znawniu o b c y c h kultur, p o c h y l a j ą c nas w y ł ą c z n i e nad tradycją własną? Na t o pytanie o d p o w i e d z i e ć m o ż n a i n n y m : czy o b c a jest naprawdę t y l k o o b c a kultura? W b r e w t e m u , c o przypisują m u 2 3 24 25 26 27 28 29 rozczarowani krytycy, przesłanie p o s t m o d e r n i z m u w c a l e nie musi być c y n i c z n e . N i e s p o d z i e w a n i e k o n t y n u u j ą c przedsięwzięcie p i o n i e r ó w hermeneutyki z r ó w n u j e o n w p r a w a c h i o b o w i ą z k a c h poznanie o b c o ś c i w ł a s n e j i cudzej. Z p e w n o ś c i ą oznacza t o impas dla w i e l u f i l o z o f i c z n y c h o p c j i . Są j e d n a k i takie, które potraktują ó w w n i o s e k j a k o s p ó ź n i o n y akt s p r a w i e d l i w o ś c i , niewiele jednak zmieniający. Tak p o w r a c a m y d o hermeneutyki Corbina, która u z b r o i w s z y się w s c e p t y c y z m w o b e c s w e g o rozumienia s w o j s k o ści ( o b c o ś ć t e g o c o w ł a s n e ) , w dalekich orientalnych o b c o ś c i a c h m o g ł a się czuć jak w d o m u ( s w o j s k o ś ć t e g o , c o o b c e ) . 30 Corbinowska hermeneutyka indywidualności przeciwstawia­ jąc się historycznej dialektyce zwalcza alienację osoby. Poza j e d n o s t k ą , poza tą j e d y n ą realnością, są już t y l k o s p o s o b y bycia, będące z a l e d w i e a t r y b u t a m i o w e j rzeczywistości f u n d a m e n t a l ­ nej. „Zdarzenia są a t r y b u t a m i działających p o d m i o t ó w . " Tak jak c z a s o w n i k i są t w o r z o n e przez w y k o n a w c ó w czynności, tak i zdarzenia nabierają egzystencji dzięki rzeczywistości, która je sobie uprzytamnia. D o p i e r o działające i n d y w i d u a l n e p o d m i o t y o d m i e n i a j ą c je w e „ w ł a s n y m czasie", który jest zawsze czasem teraźniejszym, p r z y p o r z ą d k o w u j ą o w y m zdarzeniom określony czas, g r a m a t y c z n y i historyczny. O d e r w a n e o d rzeczywistego p o d m i o t u , który je sobie u ś w i a d a m i a , fakty i zdarzenia stają się czymś j a k b y nierealnym. „Przypisać całą realność f a k t o m , m ó w i ć 3 1 0 p r a w a c h , lekcjach, m ó w i ć o materialności f a k t ó w , [...] dać się złapać w potrzask nierzyczywistości, którą sami z b u d o w a l i ś m y , a która z kolei obciąża nas w postaci historii jako jedynej n a u k o w e j ' o b i e k t y w n o ś c i ' " — o t o o d w r ó c e n i e , które w y o b ­ cowało podmiot, pozbawiając go odpowiedzialności i woli, umiejętności uczenia się z d o ś w i a d c z e ń . W jednostce, która dryfuje w ciemnej bezczasowej przestrzeni, przeszłość i przy­ szłość nie s p o t y k a j ą się już, ale o d e r w a n e o d rzeczywistego p o d m i o t u mijają się o b o j ę t n i e i przemijają. C o r b i n p r o p o n u j e zmianę p e r s p e k t y w y : „przyszłość i prze­ szłość same są a t r y b u t a m i w y r a ż o n y m i przez c z a s o w n i k i . Z a ­ kładają o n e p o d m i o t , który je o d m i e n i a , p o d m i o t dla którego 1 przez który j e d y n y istniejący czas (...) t o czas teraźniejszy, teraźniejszy w każdej sytuacji. Tak w i ę c w y m i a r y przeszłości są w każdej sytuacji mierzone i u w a r u n k o w a n e zdolnościami p o d ­ m i o t u , który je postrzega, j e g o c h w i l ą . M a j ą w y m i a r tej osoby, p o n i e w a ż zależą o d niej, o d zasięgu jej inteligencji, szerokości serca, o b e j m u j ą całe jej życie, totius vitae cursum, zawierając wszystkie jej ś w i a t y , rozciągając się d o najdalszych kresów jej o b e c n o ś c i . " T y l k o takie „ m i e r z e n i e " może się p r z e c i w s t a w i ć j a ł o w e j dialektyce rzeczy b e z p o w r o t n i e m i n i o n y c h . P r a w d z i w e g o przekroczenia przeszłości, p o k o n a n i a czasy d o k o n u j e się dzięki przeniesieniu jej w teraźniejszość w postaci z n a k u . „Przeszłość i przyszłość stają się [...] znakami, p o n i e w a ż znak postrzegany jest d o k ł a d n i e w teraźniejszości. Przeszłość musi zostać przeniesiona d o teraźniejszości, aby m o g ł a się o b j a w i ć j a k o 'dająca z n a k ' . " 32 33 Wszystkie te myśli w p r o w a d z a j ą nas w atmosferę spotkań Eranosa. Jeśli Eranos nie w y c z e r p u j e się w w y j a ś n i a n i u g o przez j e g o czas, przy p o m o c y i n n y c h z n a k ó w , t o d l a t e g o , że sam o n jest znakiem, i t y l k o w ó w c z a s m a m y szansę g o zrozumieć, g d y t r a k t u j e m y g o j a k o znak: „ j a k o p o d s t a w o w ą o b e c n o ś ć , która ciągle i w c i ą ż o d n o w a u o b e c n i a , przywraca teraźniejszość." Cała praca Eranosa p o l e g a na łączeniu przeszłości i przyszłości g ł ę b o k ą f o r m u ł ą teraźniejszości w y p e ł n i o n e j o s o b i s t y m znacze­ niem. W t y m s a m y m sensie Eranos jest s w o i m w ł a s n y m czasem, ale w sensie nieco i n n y m jest też nie na czasie. Teoria, na której p o d s t a w i e m o ż n a m u uczynić t e n ostatni zarzut, wyjaśnia byt przez u s y t u o w a n i e g o w a b s t r a k c y j n y m czasie, który jest czasem w s z y s t k i c h , a zatem czasem niczyim. P r z y c z y n o w o ś ć , k o n s t r u o ­ w a n a w oparciu o f a k t y o d e r w a n e o d o s ó b , nie może, zdaniem Corbina, d o p r o w a d z i ć d o historiozofii, d o filozofii historii, co najwyżej d o m i z o - s o f i i . W historii w y p a c z o n e j p o z y t y w i s t y c z n ą o b i e k t y w i z a c j ą rzeczywisty czas redukuje się d o czasu abstrak­ c y j n e g o , i l o ś c i o w e g o , o o b i e k t y w n o ś c i z w y k ł e g o ziemskiego kalendarza ś w i e c k i e g o , „ z k t ó r e g o zniknęły znaki m o g ą c e każdej 34 9 �teraźniejszej c h w i l i nadać sakralną j a k o ś ć " . Z d a n i e m C o r b i n a abdykacja p o d m i o t u , w y g n a n e g o w o b c o ś ć historii niczyjej, przebiegała w d w ó c h fazach. Pierwszym k r o k i e m była rezygnacja z s e m i o t y c z n e g o statusu historycznych f a k t ó w (zdarzenie j a k o znak) i przeniesienie ich na plan d a n y c h . Fatalnym w s p ó ł u d z i a ­ łem w tej laicyzacji historii obciążona była w s p ó ł c z e s n a t e o l o g i a , która następnie stała się jej ofiarą. Drugi krok d o t y c z y ł interp­ retacji sensu zdarzeń: „ a b y g o u j a w n i ć nie potrzeba już B o g a zrodzonego w ciele. Podręcznik filozofii głosi, że nie jest O n m u znany, i odrzuca g o , j a k o że filozofia stała się po t y m w s z y s t k i m już t y l k o ś w i e c k ą t e o l o g i ą społecznej i n k a r n a c j i . " I w a n Karamaz o w w i d z ą c y sam siebie w szkle o k u l a r ó w — o t o s y m b o l bezradności, jaką w n o s i w w i a n i e a g n o s t y c z n a s a m o w i e d z a , karykatura naszego w ł a s n e g o O b r a z u . 35 36 Sprzeciw w o b e c tej parodii w i e d z y nie nadejdzie, zdaniem Corbina, ze strony, w której p r z e b y w a j ą ludzie uznani dziś za ś w i a t ł y c h , b o ci, k o n t y n u u j ą c p e w n ą „ l o k a l n ą t r a d y c j ę " ( p a r a d o kasalnie z w a n ą " o ś w i e c e n i o w ą " ) , „ o ś w i e c a j ą r o z u m z a p o m i n a ­ jąc o w e w n ę t r z n y c h źródłach j e g o ś w i a t ł a " . „ G ł o ś n e nie p o ­ c h o d z i t u z i n n y c h i m p e r a t y w ó w . S w ą energię czerpie o n o z błysku światła, k t ó r e g o p i o n łączy niebo z ziemią , nie zaś z jakiejś poziomej linii siły, w y c z e r p u j ą c e j się n i e s k o ń c z o n o ś c i , z której nie p o w s t a j e żadne znaczenie. [...] Ale nasi f i l o z o f o w i e są zbyt p o w a ż n i , aby w z i ą ć serio takie d z i w a c t w o , które u c h o d z i c o najwyżej g n o s t y k o m i l u d z i o m W s c h o d u . " W ten s p o s ó b C o r b i n p o w r a c a d o istoty swej h e r m e n e u t y k i : rozumienie może się rozgrywać t y l k o w obrębie k o s m o l o g i i i a n t r o p o l o g i i triadycznej, gdzie p o m i ę d z y r o z u m i e j ą c y m i t y m , c o rozumie, zaistnieje ż y w e p o ś r e d n i c t w o , sympatia. Tę sferę pośrednią i zarazem p o ś r e d ­ niczącą zamieszkuje i jednocześnie s y m b o l i z u j e A n i o ł . J e g o 3 7 bezcielesność odsyła d o niesubstancjalności znaczenia, które żyje d o p ó t y , d o p ó k i jest niestałe, w i e l o z n a c z n e , nie w y c z e r p u j e się, a w z b o g a c a dzięki p o j e d y n c z y m aktualizacjom. Nie będąc nigdzie, o w a sfera pośrednia jest s a m y m gdzieś wszystkich rzeczy. M ó w i ą c o „ r y z y k u a n a l o g i i " w y r a ż a m y o b a w ę przed tą w ł a ś n i e pośrednią przestrzenią, którą u w a ż a m y za nicość, a którą z w y k l i ś ­ m y z a b u d o w y w a ć bezpiecznymi s y l o g i z m a m i . Ś w i a t A n i o ł ó w w w y m i a r z e k o s m o l o g i c z n y m , zaś a a n t r o p o l o g i c z n y m — dusza, obie te pośrednie sfery służyły o ż y w i e n i u , aktualizacji o w e j przestrzeni. G d y C o r b i n m ó w i o błysku ś w i a t ł a łączącym ziemię i niebo, ma na myśli p o ś r e d n i c t w o o b y w a j ą c e się bez „ f i z y c z n e g o kontaktu", „ w s p ó l n o t y historycznej", „materialnych związków", „ o b i e k t y w n y c h ś w i a d e c t w " i „ p r z y c z y n o w e j d e t e r m i n a c j i " . Sferę pośrednią trzeba mieć w sobie, trzeba być w ł a s n y m A n i o ł e m . Dziedziczenie sensu następuje b o w i e m t y l k o w linii w e r t y k a l n e j : nie m o ż n a g o przekazać, trzeba g o w sobie w z b u d z i ć , za­ k t u a l i z o w a ć . Ż y j e m y w ś w i e c i e , który zmarniał tak, że n a w e t nie w i e , iż brak A n i o ł a jest w ł a ś n i e brakiem. Europejczycy, szermierze p o s t ę p u m i e r z o n e g o o w ą n i e o b e c n o ś c i ą , są w i e l k i m i d ł u ż n i k a m i w y l u d n i o n y c h ś w i a t ó w , z a r ó w n o t y c h z i e m s k i c h , jak i t r a n s c e n ­ dentalnych. 38 Podpisując s w ó j artykuł trzema datami ( w e d ł u g kalendarza chrześcijańskiego, islamskiego i staroperskiego) C o r b i n sugeruje m o ż l i w o ś ć ekspiacji. Z e s t a w i e n i e t y c h trzech czasoprzestrzeni d o m a g a się b o w i e m h e r m e n e u t y k i , która p o z w o l i ł a b y je ze sobą z h a r m o n i z o w a ć . Interpretując je z g o d n i e z ich sensem, miałaby o n a tak je połączyć, „ b y raz c z w o r a k i e , a i n n y m razem s i e d m i o rakie znaczenia pism znalazły się w h a r m o n i i . " A b y tego d o k o n a ć , trzeba przestać uciekać w abstrakcyjny czas a n o n i m o ­ w y c h z b i o r o w o ś c i , lecz o d k r y ć czas k o n k r e t n y : czas Osób. 39 PRZYPISY Henri C o r b i n 1 9 0 3 — 1 9 7 8 . O d 1 9 5 4 w y k ł a d o w c a religio­ z n a w s t w a islamskiego w Ecole des Hautes-Etudes, S o r b o n n e . Działalność z a w o d o w ą związał z d w o m a miastami: Paryżem i Teheranem. Pierwszy t ł u m a c z Heideggera na język francuski (Qu'est-ce que la métaphysique, 1 9 3 8 ) . Uczestnik s e m i n a r i ó w f i l o z o f i c z n y c h Etienne Gilsona. W latach 1 9 3 9 - 4 5 w e Francuskim Instytucie A r c h e o l o g i i w Istambule, badania bibliotek m e c z e t o ­ w y c h . 1 9 4 6 — 1 9 5 4 dyrektor w y d z i a ł u s t u d i ó w irańskich I n ­ stytutu F r a n c u s k o - l r a ń s k i e g o w T e h e r a n i e . Założyciel i w y d a w c a Biblioteki Irańskiej, serii w y d a w n i c z e j , w której u k a z y w a ł y się teksty ź r ó d ł o w e t e g o kręgu k u l t u r o w e g o . W i e l o l e t n i uczestnik s e m i n a r i ó w Eranosa. A u t o r m.in. Oeuvres philosophiques et mystiques de Sohrawardi, I s t a m b u l - P a r i s - t e h e r a n 1 9 4 6 — 1 9 5 2 ; Les motifs zoroastriens dans la philosophie de Sohrawardi, Teheran 1 9 4 6 ; L'Imagination créatrice dans le soufisme d'Ibn 'Arabi, Paris 1 9 5 8 ; Terre céleste et corps de resurrection, Paris 1 9 6 0 ; L'Homme de lumière dans le soufisme iranien, Paris 1 9 7 1 ; En Islam iranien. Aspects spirituels et philosophique, 4 tomy, Paris 1 9 7 1 — 1 9 7 3 itd. 1 Man and Time. Papers from the Eranos Yearbooks, oprać. J . Campbell, Pricenton 1 9 8 1 ( p i e r w o d r u k 1 9 5 7 ) , dalej M A N . Pisał o t y m Gadamer w Prawdzie i metodzie; H.G. Gadamer, Wahrheit und Méthode. Grundzùge einer P h i l o s o p h i s c h e n Hermeneutik, T u b i n g e n 1 9 7 2 ( p i e r w o d r u k 1 9 6 0 ) s. 2 2 9 * P. Ricoeur, Egzystencja i hermeneutyka. Rozprawy o metodzie, oprać. S. C i c h o w i c z , W a r s z a w a 1 9 8 5 , s. 1 2 1 : " s t a w i a m sacrum na miejscu w i e d z y a b s o l u t n e j , nie jest t u o n o j e d n a k jej s u b s t y t u t e m , j e g o znaczenie pozostaje e s c h a t o l o g i c z n e i n i g d y nie może się przekształcić w p o z n a n i e i g n o z ę . " M A N , s.XIII, podkreślenie J T B . H e i d e g e r o w s k i e rozumienie (Verstehen) t o w a r u n e k w s t ę p ­ ny refleksji, a nie sama refleksja. A.Schaff, Historia i prawda, W a r s z a w a 1 9 7 0 , s.102, por. też o n i e u ś w i a d o m i o n y c h założeniach f i l o z o f i c z n y c h różnych historiozofii, s. 5 9 — 9 7 Wahrheit und Méthode, op. cit., passim. Bronk zauważa, że filozoficzna h e r m e n e u t y k a Gadamera jest j a k b y s p ó ź n i o n ą reakcją na Carnapa próbę l i k w i d a c j i metafizyki, na którą Heidegger w s w o i m czasie zupełnie nie zareagował. A. Bronk, Rozumienie, dzieje, język. Filozoficzna hermeneutyka H.G. Gadamera, L u b l i n 1 9 8 8 , s. 8 3 H.G. Gadamer, Wahrheit und Méthode, o p . cit., s. 3 7 4 Tamże, s. 2 8 2 2 3 5 6 7 8 9 1 0 1 1 10 Tamże, s. 2 8 5 M . Scheler, Die Wissensforme und die Gesselschaft, za: H.G. Gadamer, Rozum, słowo, dzieje. Szkice wybrane, oprać. K. M i c h a l s k i , przekład M . Ł u k a s i e w i c z W a r s z a w a 1 9 7 9 , s. 7 0 H.G. Gadamer, FilozoficznepodstawyXX wieku, ( w : ) tegoż, Rozum, słowo, dzieje, o p . cit., s. 7 0 H.G. Gadamer, Wahrheit und Méthode, o p . cit., s. 2 8 4 M A N , s.XIV M A N , s.XV Creative Imagination in the Sufism of Ibń Arabi, przeł z franc. Ralph M a n n h e i m , L o n d o n 1 9 7 0 , s. 97 Umykanie sensu, t ł u m . M . K o w a l s k a , „ L i t e r a t u r a na Ś w i e ­ c i e " , 8 — 9 , 1 9 8 8 , s. 3 2 7 — 9 Tamże. Tamże, s. 3 3 0 — 1 J . Ż y c i ń s k i , Posłowie d o : I.G. Barbour, Mity, modele, para­ dygmaty, K r a k ó w 1 9 8 3 , s. 2 5 8 P. S z o n d i , Wprowadzenie do hermeneutyki literackiej, prze­ kład M . Ł u k a s i e w i c z , w e : Współczesna myśl literaturoznawcza w Republice Federalnej Niemiec. Antologia, red. H. O r ł o w s k i , W a r s z a w a 1 9 8 6 , s. 31 Za: J . Bouveresse, Racjonalność i cynizm, przekład M . K o w a l s k a , " L i t e r a t u r a na Ś w i e c i e " , 8 — 9 , 1 9 8 8 , s. 3 6 6 H.G. Gadamer, Filozof Iczne podstawy XX wieku, ( w : ) tegoż. Rozum, słowo, dzieje, op. cit., s. 7 5 Tamże, s. 7 7 P. Ricoeur, Metafora i symbol, przekład K. Rosner, " L i t e r a t u ­ ra na Ś w i e c i e " , 8 — 9 , 1 9 8 8 , s. 2 5 2 Tamże, s. 2 5 3 P o g l ą d y J.F. Lyotarda zawarte w j e g o książce Le Différend (Paris 1 9 8 3 ) c y t u j ę w o m ó w i e n i u J . Bouveresse, Racjonalność i cynizm, o p . cit., s. 3 6 6 Por. u J . Bouveresse, Racjonalność i cynizm, o p . cit. M A N , s. X V I M A N , s. XVI M A N , s. X V I M A N , s. XVII M A N , s. X V I I I Tamże. Tamże. H. Corbi n, Face de Dieu, face de l'homme. Herméneutique et soufisme, Paris 1 9 8 3 , s. 13 M A N , s. XIX 1 2 1 3 1 4 1 5 1 6 1 7 18 19 2 0 2 1 2 2 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 2 9 3 0 3 1 3 2 3 3 3 4 3 5 3 6 3 7 3 8 3 9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d6a64d71a7382cae648542fd2f90d4d7.pdf e21b846b8937d5911418ce139f04af35 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2936 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2740 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.1, s.64-65 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY J o a n n a T o k a r s k a - B a k i r , GADAMER'S HERMENEUTICS IN ETH­ NOGRAPHIC RESEARCH INTO ESTRANGEMENT This text offers an outline of the basic questions of hermeneutics discussed from the point of view of the interests of ethnography and the anthropology of culture. Gadamer's hermeneutics is sometimes known as philosophical anthropology (Gadamer frequently stressed his connection with the philosophy of Scheler, Gehlen and Plessner). It concentrates itself on the same phenomena as those considered by the ^anthropology of culture, although their comprehension differs slightly. Both domains examine two variants of estrangement: of the Other and that which emerges from alienation, the estrangement of man in relation to himself (in cultural anthropology this indicates the examination of the unconscious­ ness of culture). It is possible that by making use of hermeneutic experiences, the anthropology of culture would be capable of making its philosophical maturity sufficiently profound for it to become a reflection concerning not only culture, but also man. Gadamer's hermeneutics can boast of considerable accomplishments in recapturing for contemporaneity those realms of tradition whose impor­ tance has been blurred (..restoration for conversation"). The formulae of understanding, dialogue, historicity, language and chances for an ac­ quaintanceship with estrangement, which it construed, have made its position in modern humanities solid. Present-day hermeneutics often reaches for the hermeneutic critique of culture. Inasmuch as its statements reveal a certain intellectual anarchism and relativism, hermeneutics cons­ titutes a philosophically more mature current, and provides greater practical possibilities (it decidedly supports practical reason as opposed to theoretical one). Gadamerian opinions about estrangement and the cognition of the Other, frequently close to Buber's philosophy of dialogue, become particularly topical in a period of growing rampant nationalisms and xenophobia. J a n u s z B a r a ń s k i , ON THE HEURISTIC PRESENTATION OF TWO ETHNOLOGICAL THEORIES. THE DECONSTRUCTION OF THE „CASE OF THE ELEPHANT" Two theories in Polish ethnology: phenomenology and structuralis became mature already at the turn of the 1970s. Their representatives: Zbigniew Benedyktowicz (phenomenology) and Ludwik Stomma (struc­ turalism) have made precise the basic methodological theses and defined the concepts of both theories. The author of the article has decided to follow the theoretical foundations of the two methodologies, with the hope that the disclosure of those foundations will facilitate discussions conducted between representatives of the trends. Phenomenology as­ sumes a theory-cognitive objectivism. The Intellect, due to its inten­ tionally, is the reason why the subject makes contact with the object itself, its essence. The a priori nature of phenomenology is well aware of the actual state of things. The representative of structuralism maintains that it is only feasible to determine the sense with which reality is endowed by group consciousness, and that we can become acquainted only with the sphere of phenomena constituted by our own intellectual structures, categories and concepts. The world itself remains uncognizable. We are dealing, therefore, with a theory-cognitive subjectivism. The disclosure of methodological premises indicates the impossibility of combining both theories, a feat which was attempted upon several occasions. OF ARTICLES author emphasis that artificial barrier is often accepted even by folk artists themselves who could lead so called double life. C z e s ł a w R o b o t y c k i , FOOD FOR THOUGHT OFFERED BY THE SHRINE IN DŁUGIE MŁAKI NEAR MT.TURBACZ The title alludes to P.Ricoeur's essay concerning the food for thought offere by symbols. By exploiting those reflections and the ascertainments made by Z. Benedyktowicz, pertaining to the possibility of employing research into symbols for ethnological investigations, the author presents, upon the example of a mountainside shrine, the falseness of the division, frequently deduced by science, which assumes that symbolic thoughts are the exclusive domain of civilized man. The author also indicates the multiplicity of the possible interpretations of the roadside shrine. The ..canonical" meanings which lay at the base of the reaction to the shrine (which was raised in 1979 on the plan of the Virtuti Militari Cross — the highest Polish military medal and was offered to Pope John Paul II as a sign of gratitude for his first pilgrimage to Poland), commemmorating the 900th anniversary of the martyrdom of St. Stanislaus, the bishop of Cracow, with eagles symbolizing special moments in the history of Poland), are combined with legendary texts and interpretations proposed by passing tourists. All those elements, together with the interpretation added by the author, point to the poly-semantic nature of the described phenomenon. A n d r z e j E m e r y k M a ń k o w s k i , THE LEGEND OF SALAPATEK — „THE EAGLE" Jan Salapatek, a soldier of the Peasant Batallions during World War II, went into hiding after the war and fought in the Maków Beskidzki region against the emerging communist authorities. Despite the fact that he was undoubtedly an historical figure, his legend reveals striking structural similarities with old tales about the robbers in this region (predominantly in the sixteenth and eighteenth century). It is even possible to detect identical motifs — Salapatek is chivalrous, noble and just (the important motif of his help rendered to the poor): he is also handsome, wise and scheming, and remains under the protection of the Holy Virgin. The complete image is composed of clothes (which are frequently changed) as well as heroic martyrdom (the many versions of Salapatek's death usually mention treason or deceit). P i o t r K o w a l s k i , THE FOLKLORISM OF SCIENCES DEALING WITH FOLK CULTURE The problem of research into folk culture and ethnography consists of the fact that although both sciences do not have at their disposal a modern and precisely distinguished object of cognition, and continue to willingly exploit old instruments, they harbour variegated social ambitions and obligations. The multiplicity of social roles — that of a scholar, an activist, a museum worker, a popularizer — leads to a situation when it becomes increasingly difficult to determine the duties which should be ascribed to the currently fulfilled role. An emotional attitude to the object of examina­ tion, important in the humanities, ultimately results in the creation in contemporary conditions of a folklore fashioned after the skansen- Kolberg model. Ethnography, fascinated with folk culture, does not want to come to terms with the fact that when it seeks relics of the past and writes about traditional culture, it remains, above all, an historical science. Present-day cognitive interests require other instruments, a newlydefined object and different criteria of ..folklore". In this tangle of role, presentism — the transition of old times into contemporaneity — will always lead to hypostasizing images, and in social praxis — to folklorism. M i c h a ł G ł o w i ń s k i , THE FIRST MONTHS This essay was written in April 1982 as a form of „samizdat" and constitutet an outline of propaganda from the period of martial law, announced in Poland on 13 December 1981. The author notes that after the introduction of its pressure: it became involved, above all, in justifying the necessity of martial law. It forced through the concept of a lesser evil and indicated the need for halting a catastrophe: the possibility of outside intervention (the threat of Soviet intervention was never formulated explicite) and the destability of the state and economy. These elements were accompanied by emphasis placed on positive achievements: the return to law and order. The author calls the propagated optimistic vision of the future, which promised rapid improvement of living conditions, „a Stalinist idyll". General Jaruzelski was made into a hero who took upon his shoulders the burden of responsibility for the fate of the country. Journalism of the period was to a considerable extent based on commen­ taries to his oft cited words. Three basic slogans were offered: peace, state and work. The first was opposed to destability and the threat to everyday life which was the outcome of the previous period, full of strikes and uncertainty. No mention was made of the fact that this „peace" was accomplished by means of tanks and prisons. The state became a basic value, and journalists attained the heights of etatolatry (in place of patriolatry); the Party, it was officially confessed, had lost social trust and Jaruzelski was presented always as a soldier and not as the head of the Party. The next slogan propounded work, which, together with peace, served stability and thus constituted a step towards the abolishing of martial law. The author draws attention to the fact that these foundations were closer to the rhetorics applied by the Vichy government than, as was frequently claimed, to German propaganda in Poland during World War II. The fact that this propaganda differed depending on various social groups was supposed to divide society. A typical feature were attempts to place the responsibility for martial law upon outsiders and the presence, albeit limited, of anti-Semitic motifs. The leaders of Solidarity who were charged with striving toward the destability of the country, were shown as persons carrying out outside orders. The activity of Western radio broadcasting was described as a source of instructions and not of information. M a c i e j R y c h ł y , ANONYMOUS GENIUS OF THE PEOPLE WILL DIE TODAY AT THE SUNSET The author writes about a fiction created and concerned with folk activity. Folk creator is a figure often incapacitated — speaking meta­ phorically — put to death during life. It occurs that buying the équipement of the workshop for museums does not give the chance for the artist to continue his or her activity. A strange label — folk artist — is also an occasion to resign, sometimes, to lose his true name. In that way the myth of anonymity, of decline and of folk relicts go further and further. The Iza D y l e w s k a , E w a D y m k o w s k a , A DICTIONARY OF CONTEM­ PORARY ARMY SLANG The long years spent in Army service (until recently, basic service was for two years), isolation as well as norms and duties which differed from everyday life favoured the emergence of a distinct and hermetic language, incomprehensible to others. The material for this dictionary which contains expressions and phrases, was collected in 1990 during the course of conversations held with soldiers of three units. 64 �WARUNKI PRENUMERATY 1. W p ł a t y na prenumeraturę p r o w a d z o n ą przez „ R u c h " p r z y j m o w a n e są na okresy k w a r t a l n e 2. Cena prenumeraty k r a j o w e j na II k w a r t a ł 1 9 9 2 r. w y n o s i 8 0 0 0 zł; p o d w ó j n y numer (III i IV k w a r t a ł ) — 1 6 0 0 0 zl. Prenumerata ze zleceniem d o s t a w y za granicę jest o 1 0 0 % wyższa o d k r a j o w e j . 3. W p ł a t y na prenumeratę przyjmują: — na teren kraju — j e d n o s t k i k o l p o r t a ż o w e „ R u c h " i urzędy p o c z t o w e w ł a ś c i w e dla miejsca zamieszkania lub — na zagranicę — Zakład Kolportażu Prasy i W y d a w n i c t w 0 0 - 9 5 8 W a r s z a w a , k o n t o PBK, X I I I Oddział W - w a siedziby prenumeratora 370044-1195-139-11 4. D o s t a w a z a m ó w i o n e j prasy następuje: — przez j e d n o s t k i k o l p o r t a ż o w e „ R u c h " — w s p o s ó b u z g o d n i o n y z z a m a w i a j ą c y m , — przez urzędy p o c z t o w e — pocztą z w y k ł ą na w s k a z a n y adres, w ramach o p ł a c o n e j prenumeraty z w y j ą t k i e m zlecenia d o s t a w y na zagranicę pocztą lotniczą d o o d b i o r c y zagranicznego, której koszt w pełni p o k r y w a prenumerator. 5. T e r m i n y p r z y j m o w a n i a p r e n u m e r a t y na kraj i zagranicę — d o 2 0 XI na I k w a r t a ł roku następnego, d o 2 0 II — na II kwartał, d o 2 0 V na III kwartał, d o 2 0 V I I I na IV kwartał. Prenumeratę,,Polskiej Sztuki L u d o w e j " p r o w a d z i także firma A M O S , W a r s z a w a , u l . Szenwalda 1 . W p ł a t y na okresy p ó ł r o c z n e ( 2 n u m e r y ) , roczne p r z y j m o w a n e są n o n - s t o p , a d o k o n a n e na miesiąc przed ukazaniem się k o l e j n e g o numeru g w a r a n t u j ą j e g o o t r z y m a n i e z d o s t a w ą d o d o m u , miejsca pracy. O b e c n a cena półrocznej p r e n u m e r a t y k r a j o w e j w y n o s i 16 0 0 0 zł. Prenumerata zagraniczna jest o 1 0 0 % droższa. W p ł a t należy d o k o n y w a ć na k o n t o : A M O S , V I I I Oddział W a r s z a w a , nr 1 5 8 6 - 7 7 5 7 8 - 1 3 6 . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e2adf5370567bdc4cf7552b24335ee42.pdf 7aef6c688b419d35e57405a4d8deb616 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2390 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2218 Title A name given to the resource Fotografia - pamięć - wyobraźnia / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.108-111 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sikora, Sławomir Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Fotografia - pamięć - wyobraźnia Sławomir Sikora Jedyny problem to jak zmienić portret z powrotem w osobę... Musimy się kłopotać znaczeniem, a nie wyglądem. Michael Lesy Nigdy nie widzimy dwóch ludzi, lub jednego człowieka, dwa razy tak samo. To, czemu nie nadaliśmy nazwy lub czego nie ubraliśmy w symbol, umyka naszej uwadze. W. H. Auden Związek fotografii z pamięcią wydaje się oczywisty i jedno­ znaczny. W życiu codziennym nie nasuwa on ż a d n y c h w ą t p ­ liwości: m ó w i m y o p a m i ą t k o w y c h zdjęciach, dawaniu zdjęć na p a m i ą t k ę (na p a m i ą t k ę swoją p o d o b i z n ę ofiaruję...) i t d . Ten związek pamięci i fotografii p o d k r e ś l a n y był j u ż od samego p o c z ą t k u istnienia fotografii. W latach pięćdziesiątych ze­ szłego wieku Oliver W . Holmes nazwał fotografię lustrem z pamięcią. T a k ą też n a z w ę nadano fotografii w j ę z y k u łacińskim - speculum memor, co dosłownie znaczy właśnie lustro pamięci - ale tę o s t a t n i ą n a z w ę ukuto dopiero w połowie dwudziestego w i e k u . 2 W t y m p o r ó w n a n i u do zwierciadła doszła do głosu jedna z najważniejszych cech fotografii, lub też - precyzyjniej - jedna z istotniejszych cech przypisywanych fotografii, a mianowicie jej wierność rzeczywistości. Fotografia traktowana jest j a k o zapis, ś l a d , czy nawet substytut rzeczywistości. Deiktyczny język fotografii powoduje, że traktowana jest ona jako rzeczywistość bliższa, łatwiej dotykalna, p o d r ę c z n a . „ C o z a s t ę p o w a ł o fotografię przed wynalezieniem aparatu? Oczekuje się, że o d p o w i e d ź będzie brzmiała: rytownictwo, rysunek, malarstwo. Bardziej odkrywcza o d p o w i e d ź m o g ł a b y brzmieć: p a m i ę ć " - pisze John Berger . M o ż n a by zatem t r a k t o w a ć fotografię j a k o zewnętrzną pamięć. Jeśli tak, to byłaby ona o b c i ą ż o n a t y m samym dylematem, j a k i Platon przypisał pismu. Tamuz, o d p o w i a d a j ą c Teutowi zachwalają­ cemu pismo j a k o lekarstwo na p a m i ę ć i m ą d r o ś ć , m ó w i : „ T e n wynalazek niepamięć w duszach ludzkich posieje, bo człowiek, k t ó r y się tego wyuczy, przestanie ćwiczyć pamięć, zaufa pismu i będzie sobie p r z y p o m i n a ł wszystko z zewnątrz, ze z n a k ó w obcych jego istocie, a nie z własnego w n ę t r z a z samego siebie. Więc to nie jest lekarstwo na pamięć, tylko środek na przypominanie sobie. Uczniom swoim dasz tylko p o z ó r m ą d r o ś c i , a nie m ą d r o ś ć p r a w d z i w ą . P o s i ą d ą bowiem wielkie oczytanie bez nauki i będzie się i m z d a w a ł o , że wiele umieją, a po większej części nie b ę d ą umieli nic i tylko o b c o w a ć z nimi będzie t r u d n o . " * Chyba w podobnym kierunku m u s i a ł a p o d ą ż a ć myśl Franza K a f k i , kiedy w rozmowach z Gustavem Janouchem powiedział, że fotografujemy, aby z a p o m n i e ć . 3 s Takie zastrzeżenie wobec związku pamięci z fotografią wyda się t y m bardziej słuszne, jeśli uwzględnimy, że fotografia, odmiennie niż pamięć, nie przechowuje znaczenia. Kiedy w Nokturnie indyjskim, filmie Alaina Corneau, reporterka pokazuje Rossigniolowi fotografię uchwyconego od pasa M u r z y n a z podniesionymi r ę k a m i , wydaje się, że triumfuje on po zwycięskim biegu; w rzeczywistości stoi przed plutonem egzekucyjnym, a za chwilę mają paść śmiertelne strzały. Rację ma więc John Berger, kiedy powiada, że tylko fotografia rodzinna m o ż e nieść dla nas jasne znaczenie, fotografia prasowa (publiczna) pozbawiona kontekstu ł a t w o m o ż e nas mylić co do swego znaczenia i p r z e s ł a n i a . 6 Jurij Ł o t m a n w artykule Sztuka kanoniczna jako paradoks 108 1 1 informacyjny wskazał na dwa typy k o m u n i k a t ó w , k t ó r e umownie m o ż n a by n a z w a ć „ n o t a t k ą " i „chusteczką z supeł­ k i e m " z a w i ą z a n y m , aby o czymś p a m i ę t a ć . K o m u n i k a t pierw­ szy niesie w sobie treść, k t ó r a w zasadzie jest czytelna dla k a ż d e g o , kto potrafi czytać, komunikat drugi spełnia jedynie funkcję m n e m o t e c h n i c z n ą , jest tylko przypomnieniem, że o czymś mamy p a m i ę t a ć , wydobycie k o m u n i k a t u z tekstu bez jego wcześniejszej znajomości jest niemożliwe. Odbiegając od znaczenia jakie n a d a w a ł temu podziałowi Ł o t m a n , m o ż n a powiedzieć, że fotografia paradoksalnie, wbrew mniemaniu 0 oczywistości przekazywanego przez nią k o m u n i k a t u , przy­ najmniej czasami byłaby bliższa właśnie temu drugiemu systemowi komunikacji. Z a k ł a d a ł a b y wiedzę, z n a j o m o ś ć k o n ­ tekstu, by m o ż n a j ą było właściwie zrozumieć. Wiąże się to z faktem, że fotografia nie ma własnego języka, nie ma ustalonych cech dystynktywnych, k t ó r e m o ż n a by t r a k t o w a ć jako znaki i k t ó r e umożliwiałyby jej czytanie. Uwagi te potraktujmy j a k o wstęp do pewnej przygody z pamięcią, j a k ą opisał w swojej książce La chambre claire Roland Barthes. Z a n i m jednak przejdę do sedna sprawy muszę p o k r ó t c e p r z y p o m n i e ć p o g l ą d y Barthesa na fotografię. C a ł a wspomniana książka Barthesa p o d p o r z ą d k o w a n a jest poszukiwaniu istoty fotografii, tych cech tego nowego me­ dium, k t ó r e czynią j ą swoistym, odmiennym od poprzednich, typem obrazowania. „ T o , co Fotografia reprodukuje w nie­ s k o ń c z o n o ś ć , m i a ł o miejsce tylko jeden raz: powtarza ona mechanicznie c o ś , co nigdy j u ż nie będzie m o g ł o p o w t ó r z y ć się egzystencjalnie. W Fotografii zdarzenie nie wykracza nigdy poza siebie, k u czemuś innemu: j a k a ś całość, sprowadza się zawsze do przedmiotu, k t ó r y widzę. Jest ona a b s o l u t n ą J e d n o s t k o w o ś c i ą , wszechwładną P r z y p a d k o w o ś c i ą , głuchą 1 b e z m y ś l n ą . " [§ 2 ] T o właśnie p r z y p a d k o w o ś ć fotografii powoduje, że trudno m ó w i ć o fotografii j a k o takiej (ogólnie), zawsze bowiem nasuwają się określone zdjęcia. W pierwszym spojrzeniu w fotografii zawsze widzimy określony wycinek rzeczywistości, sama fotografia pozostaje jakby niewidoczna, widzimy człowieka, zwierzę, przedmiot, krajobraz. T o dopiero akt refleksji pozwala nam na nią p a t r z e ć j a k o na zdjęcie, medium, dostrzec nie odniesienie rzeczywiste (referencję), lecz to, co semiotyka nazywa znaczącym. Fotografia z w i ą z a n a jest ze swoim odniesieniem rzeczywistym tak silnie, że p r ó b a ich rozdzielenia nieuchronnie powoduje „zniszczenie" fotografii. Fotografia nie da się w ż a d e n s p o s ó b przekształcić, np. filozoficznie, jest „całkowicie o b c i ą ż o n a p r z y p a d k o w o ś c i ą , dla której jest n i e w a ż k ą i przezroczystą k o p e r t ą " . [§ 2] W obliczu fotografii Barthes staje rozdarty między dwoma głosami: pierwszy narzucający się głos nauki m ó w i - „ W r a c a j do Fotografii. T o , co t u widzisz i co powoduje twoje cierpienie, należy do kategorii 'fotografii amatorskich', k t ó r y m i zajmuje się zespół socjologów; to tylko ślad integrującego c e r e m o n i a ł u społecznego, k t ó r y ma ponownie w y p r o w a d z i ć R o d z i n ę na 8 9 �spokojne w o d y . " D r u g i , donośniejszy głos wewnętrzny nalega: p o m i ń socjologiczny komentarz. Barthes postanawia iść za t y m drugim głosem. Wobec pewnych fotografii chciałby być nieoswojony, bez kultury. [§ 2] T o pragnienie jest oczywiście w pewien s p o s ó b złudne. Wobec fotografii m o ż n a p r ó b o w a ć być jedynie dzikim naszej kultury, wiadomo bowiem, że ludzie innych k u l t u r m a j ą często t r u d n o ś c i w odczytaniu rzeczywisto­ ści w fotografiach. Barthes z a u w a ż a , że wszystkie podziały, jakie stosuje się wobec fotografii, są wobec niej zewnętrzne, są poza jej istotą. Z tego właśnie p o w o d u postanawia o b r a ć inną, bardziej osobistą d r o g ę . Z a u w a ż a , że pewne fotografie nic m u nie m ó w i ą , inne zaś wywołują w n i m r a d o ś ć , jedne milczą, inne wydarzają się, są p r z y g o d ą . Barthes używa t u w formie zwrotnej czasownika, k t ó r y w j ę z y k u francuskim strony zwrotnej nie ma („telle photo m 'advient"; advenir = w y d a r z a ć się, s t a w a ć się) [§ 7]: czyli pewne fotografie j e m u się „ w y d a r z a ­ j ą " . Postanawia p o s z u k i w a ć istoty fotografii w ł a s n ą d r o g ą , d r o g ą , k t ó r a prowadzi poprzez badanie zdjęć, k t ó r e c o ś m u m ó w i ą , k t ó r e lubi. P o s t ę p o w a n i e t ą d r o g ą wiedzie go do rozróżnienia d w ó c h możliwych s p o s o b ó w opisu, czy też zainteresowania fotografią. Pierwszy z nich nazywa studium, drugie - punctum. Pierwszy wiąże się z k u l t u r o w ą , niejako o b i e k t y w n ą l e k t u r ą zdjęcia. Bazuje ona na w i e d z у osoby, k t ó r a je o g l ą d a . Barthes pisze: „ R o z p o z n a ć studium to nie­ chybnie s p o t k a ć się z intencjami fotografa, współbrzmieć z n i m i , a p r o b o w a ć je lub też o d r z u c a ć , ale zawsze je r o z u m i e ć , d y s k u t o w a ć je w swym wnętrzu, p o n i e w a ż kultura (do której studium przynależy) jest u m o w ą z a w a r t ą między t w ó r c a m i i konsumentami." [§11] Punctum to słowo, k t ó r e etymologicz­ nie związane jest z r a n ą , bolesnym miejscem; pewne fotografie są rozdzierające, przeszywają. Wiele fotografii - jak powiada Barthes - w ogóle nie ma punctum. Punctum jest spoza jakiegokolwiek kodu, trudno je zlokalizować, czasem dopiero po długim czasie, po poszukiwaniach i błądzeniach, po odłożeniu fotografii lub zamknięciu oczu udaje się ustalić co n a p r a w d ę było powodem niepokoju i b ó l u w danym zdjęciu - „ t o nie j a je [tj. punctum] wyszukuję, (...) lecz ten element wyrasta ze sceny, wystrzela z niej j a k strzała i przebija mnie" [§ 10]. Ż e b y zatem uchwycić punctum, trzeba niejednokrotnie pozwolić dojrzewać obrazowi bez patrzenia n a ń . Punctum często odnosi się do osobistych przeżyć, w s p o m n i e ń , jest spoza kultury. Jak pisze Barthes - trudno znaleźć jakikolwiek związek między studium a punctum. T o właśnie ten drugi aspekt fotografii go pociąga. Jako spectator Barthes interesuje się fotografią j a k o „ r a n ą " , a nie problemem. M o ż n a t u chyba widzieć pewne p o k r e w i e ń s t w o do Marcelowskiego rozróż­ nienia na tajemnicę i problem. 10 W swoich dawniejszych poszukiwaniach dotyczących litera­ tury Barthes wyróżnił literaturę n a d a j ą c a się do czytania i tę n a d a j ą c ą się do pisania. Prawdziwie g o d n ą uznania byłaby tylko ta druga. Odczucia jakie p ł y n ą z obcowania z nimi Barthes n a z w a ł odpowiednio przyjemnością i r o z k o s z ą (plaisir i jouissance). C h o ć trudno byłoby p o r ó w n y w a ć b e z p o ś r e d n i o jouissance z punctum, istnieje pewne p o d o b i e ń s t w o ze względu na intensywność uczuć, j a k i się z n i m i w i ą ż ą . P r z y p a d k o w o ś ć fotografii o d r ó ż n i a j ą od sztuki. Sztuka zmierza do uchwycenia istoty zjawiska. Potrafi syntetyzować cechy przedstawianego zjawiska. Fotografia zaś daje zawsze określony, jednostkowy w y g l ą d . Jest skrajnie metonimiczna i asymboliczna. Dalsze poszukiwania Barthesa w i o d ą go do odkrycia istoty fotografii - jest nią zwykłe, banalne to było. „ O b r a z , powiada fenomenologia, jest niebytem obiektu. O t ó ż Fotografia, j a k twierdzę, to nie tylko nieobecność obiektu, ale także, w t y m samym momencie i na r ó w n i fakt, że ten obiekt rzeczywiście istniał i że był tam, gdzie go widzę. T u właśnie t k w i szaleństwo, p o n i e w a ż aż do tego dnia ż a d n a reprezentacja nie m o g ł a zapewnić mnie co do przeszłości jakiejś rzeczy, chyba że tylko p o ś r e d n i o : jeśli chodzi o Fotografię, moja pewność jest natychmiastowa: n i k t na świecie nie m o ż e mnie p r z e k o n a ć , że się mylę. Fotografia staje się zatem dziwnym medium, n o w ą formą halucynacji: fałszywą na płaszczyźnie percepcji, praw­ 1 1 12 dziwą na płaszczyźnie czasu: halucynacją u m i a r k o w a n ą , m o ż ­ na by powiedzieć - s k r o m n ą , podzieloną halucynacją (z jednej strony 'tego t u nie ma', jednak z drugiej - 'ale to na n a p r a w d ę było': szalony obraz, o k t ó r y o t a r ł a się rzeczywistość). [§ 47] Oczywiście ta p e w n o ś ć , co do istnienia rzeczy, nie idzie w parze z pewnością, co do ich znaczenia. Jednym ze znaczących elemetów La chambre claire jest poszukiwanie w fotografiach egzystencji niedawno zmarłej matki. P o c z ą t k i są trudne. Barthes cytuje Prousta, k t ó r y powiada, że przed fotografiami trudniej jest p r z y w o ł a ć wspo­ mnienie jakiejś osoby niż przez zwykłe myślenie o niej. [§ 25] Cel j a k i sobie stawia Barthes jest umiarkowany: śladem Paula Valery'ego pragnie tylko napisać dla siebie skromne ze­ stawienie o niej. W poszczególnych fotografiach udaje m u się r o z p o z n a ć tylko pewne jej cechy - w j a k i s p o s ó b chodziła, j a k a była zdrowa i jasna, lecz nie udaje m u się odnaleźć jej twarzy. [§ 25] Ł a t w o przychodzi m u odróżnienie jej od tysięcy innych kobiet, ł a t w o r o z p o z n a j e j ą przez różnicę (semiotycznie), nie m o ż e zaś o d n a l e ź ć jej istotnościowo (fenomenologicz­ nie). [§ 27] „ D o b r z e wiedziałem, że za s p r a w ą owej nieuchron­ ności losu, k t ó r a jest j e d n ą z najokrutniejszych cech żałoby, nigdy j u ż nie p r z y p o m n ę sobie jej rysów (nie p r z y w o ł a m ich w sobie w całości, razem), c h o ć b y m przejrzał wszystkie jej wizerunki." [§ 25] Pewna fotografia, na której matka przytula go do siebie, pozwala m u nawet o b u d z i ć w sobie m i ę k k o ś ć jej zmiętej krepdeszyny i zapach ryżowego pudru - ale są to wszystko jedynie fragmenty. [§ 26] I w k o ń c u , gdy przegląda jej fotografie i p o d ą ż a wraz z n i m i wstecz w czasie, udaje m u się j ą odnaleźć: „ F o t o g r a f i a była bardzo stara. Jej rogi były p o s t r z ę p i o n e od wklejenia do albumu, sepiowy k o l o r wyblakły, i l e d w i e widoczny obrazek u k a z y w a ł dwoje dzieci stojących razem w k o ń c u m a ł e g o drewnianego mostka w Z i m o w y m Ogrodzie o szkla­ nym suficie. M o j a matka m i a ł a wówczas pięć lat (1898), jej brat siedem. O n oparty był o p o r ę c z mostka, wzdłuż której trzymał wyciągniętą rękę; ona, niższa niż on, stała nieco z tyłu, p a t r z ą c w aparat; czuło się, że fotograf powiedział: Zbliż się trochę, żeby cię było widać; w jednej dłoni ściskała palec drugiej ręki, częstym u dzieci niezręcznym gestem. (...) Obser­ w o w a ł e m tę m a ł ą dziewczynkę, odnajdując wreszcie m a t k ę . J a s n o ś ć jej twarzy, dziecinne ułożenia r ą k , miejsce, k t ó r e posłusznie zajęła, nie wysuwając się na pokaz ani się nie kryjąc, i w k o ń c u jej ekspresja, k t ó r a o d r ó ż n i a ł a j ą , j a k D o b r o od Z ł a , od histerycznej dziewczynki, sztucznie uśmiechniętej lali, k t ó r a gra dorosłą; wszystko to tworzyło p o s t a ć w najwyższym stopniu niewinną (...), wszystko to przekształciło fotograficz­ n ą pozę w niemożliwy do utrzymania paradoks, k t ó r y jednak ona u t r z y m a ł a przez całe swoje życie: potwierdzenie ł a g o d n o ­ ści. W t y m obrazie dziewczynki zobaczyłem d o b r o ć , k t ó r a stworzyła jej istnienie od razu i na zawsze, bez dziedziczenia jej po kimkolwiek; j a k m o g ł a ta d o b r o ć wywodzić się od niedo­ skonałych r o d z i c ó w , k t ó r z y tak źle j ą kochali. [...] Fotografie, k t ó r e fenomenologia n a z w a ł a b y 'zwykłymi' przedmiotami, były tylko obrazami analogicznymi, przywoły­ wały jedynie jej t o ż s a m o ś ć nie zaś jej p r a w d ę ; ale Fotografia z Ogrodu Zimowego była rzeczywiście i s t o t n o ś c i o w ą , ziściła ona dla mnie, utopijnie, niemożliwą naukę jedynej istoty." [§ 28, spacja moja - SS] Barthes powiada, że o d n a l a z ł tę fotografię cofając się w czasie i że p o s u w a ł się podobnie j a k starożytni Grecy, k t ó r z y w ten s p o s ó b - cofając się - wkraczali w śmierć: zacząć od ostatniej - wykonanej niedługo przed śmiercią - fotografii matki, by skończyć na pierwszej. Takie p o s t ę p o w a n i e Bart­ hesa, j a k również przywołanie kontekstu myśli greckiej, pozwala chyba na ukazanie z w i ą z k ó w jego p o s z u k i w a ń z grec­ k i m i w y o b r a ż e n i a m i na temat pamięci. Jak pisze Eliade, w Grecji istniały dwa typy rozumienia pamięci. Pierwszy z nich wiązał się z poszukiwaniem wiedzy o p o c z ą t k a c h , źródłach: „ M u z y śpiewają zaczynając od p o c z ą t k u - ix drkhes - pierw­ szego pojawienia się świata, pochodzenia b o g ó w , narodzin ludzkości. Przeszłość objawiona w ten s p o s ó b była czymś zdecydownie więcej, niż poprzedzeniem teraźniejszości; była jej ź r ó d ł e m . W r a c a j ą c do niej, wspomnienie nie poszukuje 109 �czasowej ramy, by umieścić w niej wydarzenia, lecz głębi bytu, chce o d k r y ć początek, p i e r w o t n ą rzeczywistość, z której wywodzi się kosmos i k t ó r a czyni możliwym zrozumienie stawania się j a k o całości." Poeci o p ę t a n i przez M u z y mogli czerpać b e z p o ś r e d n i o z Mnemosyne, czyli b e z p o ś r e d n i o ze źródeł p o c z ą t k ó w wiedzy. N a s t ę p n i e mitologia Pamięci i Za­ pomnienia została wzbogacona o w ą t e k eschatologiczny i ule­ gła zmianie: w a ż n a o k a z a ł a się wiedza o poprzednich wciele­ niach. „ C i , (...) którzy są zdolni p a m i ę t a ć swoje poprzednie życia, są przede wszystkim zainteresowani w odkryciu własnej 'historii', rozdzielonej pomiędzy niezliczone wcielenia. Starają się oni zjednoczyć te oddzielne fragmenty, by uczynić z nich pojedynczy wzór, w celu odkrycia kierunku i znaczenia swojego przeznaczenia. P o n i e w a ż zjednoczenie, poprzez ana­ mnesis, tych całkowicie nie związanych fragmentów historii implikowało również 'spotkanie p o c z ą t k u i k o ń c a ' ; innymi słowy, koniecznym jest odkrycie, w j a k i sposób p i e r w s z a ziemska egzystencja u r u c h o m i ł a proces w ę d r ó w k i dusz." Jak powiada Elżbieta Wolicka, według Platona teoria anamnezy nie jest jedynie ,,'tezauryzacją p a m i ą t e k w schowku pamięci, gromadzeniem i encyklopedycznym sumowaniem wiedzy, lecz zdolnością' w i d z e n i a i s t o t n o ś ć i ' . " Oczywiście, przywołanie greckich w y o b r a ż e ń na temat pamięci nie ma t u na celu bezpośredniego ich p o r ó w n a n i a z doświadczeniem Barthesa, chcę jedynie w s k a z a ć na pewne p o d o b i e ń s t w a strukturalne między tymi dwoma d o ś w i a d ­ czeniami. Myślę zresztą, że uwaga Barthesa na temat podobie­ ń s t w a jego p o s t ę p o w a n i a z greckim sposobem wkraczania w zaświaty, poczyniona było z całą świadomością szerszego kontekstu, j a k i ta myśl ze sobą niesie. W jego p o s t ę p o w a n i u m o ż n a dostrzec znaczące p o d o b i e ń s t w o szczególnie do drugie­ go sposobu wykorzystania pamięci: cofanie się w czasie, cofanie się poprzez medium kolejnych, u ł o ż o n y c h w odwrot­ nym do chronologicznego p o r z ą d k u fotografii, m o ż n a u z n a ć za p r ó b ę poznania w o d w r ó c o n y m p o r z ą d k u kolejnych „wcie­ l e ń " matki, by „zjednoczyć te oddzielne fragmenty, by uczynić z nich pojedynczy w z ó r " . C a ł a książka Barthesa j a w i się j a k o kolejne stadia przygoto­ wania do tego odkrycia i jednocześnie do pokonania fatalności fotografii - jej nieodwracalności ukrytej w prostej, banalnej formule: to było. Paul Ricoeur, pisząc o dyskursie, zwraca uwagę na wy­ stępującą w n i m dialektykę zdarzenia i znaczenia. O ile wszelki dyskurs realizuje się j a k o zdarzenie, o tyle jest on rozumiany j a k o znaczenie. T y m , co chcemy zrozumieć, jest znaczenie, zdarzenie przemija, znaczenie pozostaje trwałe. W piśmie dochodzi do oddalenia zdarzenia i znaczenia (w mowie to oddalenie jest ledwie zarysowane) :,,tym, co pismo rzeczywiście utrwala, nie jest zdarzenie mowy, lecz to, co powiedziane w mowie, t j . intencjonalne uzewnętrznienie kon­ stytutywne dla pary 'zdarzenie-znaczenie'. T y m , co stanowi przedmiot zapisu, jest więc noemat aktu mówienia, znaczenie zdarzenia mowy, nie zaś zdarzenie j a k o zdarzenie." Fotografia zachowuje się odmiennie od pisma. O ile pismo przechowuje znaczenie, o tyle fotografia przechowuje zdarze­ nie, znaczenie pozostawiając co najmniej niepewnym. Zna­ mienna dla fotografii p r z y p a d k o w o ś ć zatrzymanej, zaaresz­ towanej chwili, pozostawia zawsze - jeśli sami nie znamy kontekstu powstania zdjęcia - niepewność co do znaczenia. Prześledźmy raz jeszcze drogę Barthesa. Całe jego po­ stępowanie ma na celu przekroczenie fatum fotografii, jej „ p o r u s z e n i e " . Barthes twierdzi, że interesują go tylko pewne fotografie, te k t ó r e się wydarzają, k t ó r e są p r z y g o d ą . Podobnie jest z elementem punctum. O ile studium jest statyczne, o tyle punctum „ p o r u s z a , dzieje s i ę " , jest jakby wchodzenim „ w g ł ą b " fotografii, czy też raczej - jak powiada Barthes - „ t e n element wyrasta ze sceny, wystrzela z niej jak strzała i przebija mnie". [§ 10] Wszystko to wiedzie w kierunku uwzględnienia elementu czasowego w fotografii, do jej „ p o r u s z e n i a " . Foto­ grafia j a k o konkret zniewala, paraliżuje myśl i wyobraźnię. Jacob Bronowski napisał, że „nie m o ż e m y sformułować żadnej teorii (...) bez uformowania w naszym umyśle jakiegoś wzorca r u c h u , jakiegoś zaszeregowania i przeszeregowania 1 3 1 4 1 5 16 17 18 1 9 110 20 danych, k t ó r e w y w o d z ą się z naszego d o ś w i a d c z e n i a . " O tej ostatniej-pierwszej fotografii Barthes pisze „ w tym momencie wszystko zachwiało się i odnalazłem j ą taką, jaką była. [Chodzi oczywiście o m a t k ę - SS.] Tego r u c h u F o t o g r a f i i ( p o r z ą d k u fotografii) doświadczyłem w rzeczywistości." [§ 29, spacja moja - SS] Widzimy jasno, że Barthes, m ó w i ą c o tej jednej Fotografii, ma również na myśli wszystkie inne, te, k t ó r e d o p r o w a d z i ł y go do tej jedynej: ostatniej, lecz pierwszej. W t y m ruchu Fotografii d o k o n u j e s i ę p r ze к r o c z e n i e j e j a c z a s o w o ś с i . Paul Ricoeur pisze, że „ w k r a c z a m y do symboliki wtedy, gdy mamy za sobą śmierć, a przed sobą d z i e c i ń s t w o " . Dzieje się więc tak wtedy, kiedy potrafimy o d w r ó c i ć bieg czasu, kiedy potrafimy z a n e g o w a ć jego nieodwracalność. Barthesowi udaje się przekroczyć fatalność zastygłych fotografii, p a m i ę ć foto­ graficzną, zewnętrzną p a m i ę ć faktów, k t ó r ą Marcel Proust nazwał pamięcią u p a d ł ą . T o ożywienie pamięci dokonuje się dzięki sу n t e t у z u j ą ce j w ł a ś c i w o ś c i w y o b r a ź n i . ,,(...) w y o b r a ź n i a jest formą pamięci (...) Obraz powstaje dzięki umiejętności kojarzenia, a skojarzenia przygotowuje i pod­ suwa pamięć... W t y m znaczeniu z a r ó w n o pamięć, j a k i wyob­ raźnia są formą negacji czasu" — pisze N a b o k o v . N a związek pamięci z w y o b r a ź n i ą j u ż od dawna w s k a z y w a ł o wielu auto­ rów. Przypomnijmy zdanie Gastona Bachelarda „Przeszłość przypomniana nie jest tylko przeszłością postrzeżenia... W y o ­ b r a ź n i a zabarwia od p o c z ą t k u obrazy, k t ó r e pragnie raz jeszcze z o b a c z y ć . " Na tej drodze „ B a c h e l a r d odnajduje b a u d e l a i r o w s k ą koncepcję pamięci zasadzającą się na 'żywot­ ności' w y o b r a ź n i " - pisze Gilbert D u r a n d . Zaprezentowany „ p r z y p a d e k " jest trudny do jednoznacz­ nego zaklasyfikowania. Fotografia j a k o zastygły fakt jest silnie ahermeneutyczna: „Bez względu na to jak długo przypa­ t r y w a ł b y m się [fotografii], nie nauczy mnie ona niczego. T o właśnie na t y m zatrzymaniu interpretacji opiera się pewność Fotografii: wyczerpuję swoje możliwości stwierdziwszy: to było". [§ 44] Barthes p o r ó w n u j e j ą do haiku, podobnie jak ono fotografia uniemożliwia marzenie, nie daje nam „znaczeń otwartych", metaforycznych. Barthesowi udaje się p o k o n a ć , „ r o z m r o z i ć " te „ z a m r o ż o n e chwile" fotografii. Miejscem, w k t ó r y m dochodzi do przekroczenia zastygłości fotografii jest trudny do zdefiniowania element punctum. N a zakończenie swoich d o c i e k a ń Barthes odkrywa, że we wszystkich foto­ grafiach istnieje jeszcze jeden rodzaj punctum - jest n i m właśnie to było - czas, który wiąże fotografie ze śmiercią. P o w r ó ć m y jednak do wcześniej opisanego pierwszego rodzaju punctum. Zdaję sobie sprawę, że będę t u częściowo (niebezpiecznie - ?) przekraczał myśl Barthesa. Barthes omawia element punctum między innymi na pod­ stawie zdjęcia Jamesa Van der Zee (1926) przedstawiającego rodzinę M u r z y n ó w w odświętnych strojach. P o c z ą t k o w o wydaje m u się, że to, co go porusza w t y m zdjęciu, to przede wszystkim zapięte na paski buty stojącej kobiety: „ T o szczegó­ lne punctum wzbudza we mnie wielką sympatię, prawie rodzaj czułości. Ponieważ punctum nie oddaje pierwszeństwa moral­ ności ani dobremu smakowi: punctum m o ż e być źle wy­ chowane." [§ 19] A l e trzy paragrafy dalej Barthes pisze: „ N i c dziwnego zatem, że czasem, pomimo swej wyrazistości, punc­ tum m o ż e się objawić dopiero po fakcie, kiedy nie mam j u ż fotografii przed oczami i kiedy myślę o niej na nowo. M o g ę lepiej z n a ć fotografię, k t ó r ą p a m i ę t a m , niż fotografię, na k t ó r ą właśnie patrzę, jak gdyby bezpośrednie widzenie mylnie kierowało językiem, angażując go w wysiłek opisu, który zawsze chybia celu - gubi punctum. Odczytując fotografię Van der Zee, sądziłem, że u d a ł o m i się wychwycić to, co mnie poruszyło: zapięte na paski buty czarnej kobiety w odświęt­ nym stroju; ale ta fotografia pracowała we mnie i zrozumiałem później, że prawdziwym punctum był naszyjnik, który nosiła - ponieważ (z pewnością) był to taki sam naszyjnik (cienkie pasemka plecionego złota), j a k i widziałem zawsze na szyi u k o g o ś z rodziny (...) Z r o z u m i a ł e m wówczas, że pomimo całej swej bezpośredniości i natarczywości punctum m o ż e się p o d d a ć 2 1 2 2 2 3 2 4 25 �pewnemu utajeniu (ale nigdy ż a d n e m u badaniu)." [§ 22] Punctum to element zdjęcia, w k t ó r y m m o ż e dojść do głosu pewnego typu relacja dialogiczna między fotografią a ogląda­ jącym: punctum „ t o to, co dodaję do fotografii, ale co tym niemniej już tam jest". [§ 23] T o miejsce, k t ó r e m o ż e p o b u d z i ć myśl, p a m i ę ć marzenie, to miejsce, w k t ó r y m daje się p o k o n a ć „ j a ł o w o ś ć " i a h e r m e n e u t y c z n o ś ć zdjęcia, w k t ó r y m - m o ż n a by rzec - dochodzi do głosu „ p r y w a t n a symbolika" oglądają­ cego. Z a u w a ż y ć trzeba, że w elemencie punctum zawieszona zostaje bezpośrednia referencja zdjęcia, to co Barthes uznał za niepodważalny aspekt każdej fotografii. W tym rozdwojeniu referencji (analogiczny naszyjnik z plecionych pasemek złota na szyi M u r z y n k i i k o g o ś z rodziny) m o ż n a dostrzec pewne p o d o b i e ń s t w o do właściwej poezji rozszczepionej referencji. Paul Ricoeur, zastanawiając się nad związkiem procesu meta­ forycznego z poznaniem, w y o b r a ż a n i e m i odczuwaniem, pisze: „język poetycki m ó w i w nie mniejszym stopniu o rzeczywisto­ ści niż każde inne użycie języka, lecz odnosi się do niej za p o m o c ą skomplikowanej strategii, której zasadniczym skład­ nikiem jest zawieszenie i niejako usunięcie zwykłej referencji, właściwej językowi dyskursywnemu. Owo zawieszenie jest jednak tylko warunkiem referencji drugiego stopnia, referencji pośredniej, zbudowanej na gruzach referencji bezpośred­ n i e j . " W takim zawieszeniu referencji Ricoeur dostrzega znaczącą rolę w y o b r a ź n i : „jedną z funkcji w y o b r a ź n i jest nadanie konkretnego wymiaru zawieszeniu b ą d ź epoche właś­ ciwemu referencji rozszczepionej. W y o b r a ź n i a nie tylko s c h e m a t y z u j e upodobnienie predykatywne między terminami przez swój syntetyczny wgląd w p o d o b i e ń s t w o i nie tylko o b r a z u j e sens dzięki ukazywaniu o b r a z ó w 2 6 zrodzonych przez proces poznawczy i przezeń kontrolowa­ nych. Przede wszystkim przyczynia się w s p o s ó b konkretny do epoche zwykłej referencji i p r o j e k c j i nowych możliwości ponownego opisywania ś w i a t a . " Oczywiście, to zawieszenie bezpośredniej referencji w zdję­ ciu jest bardzo trudne, dlatego właśnie fotografia czasem odsłania się dopiero wtedy, gdy nie mamy jej już przed oczami. Barthes cytuje jedynie przykłady, w k t ó r y c h punctum oddziaływuje na p o k ł a d y „osobistej historii". Jeśli jednak uzna­ my za możliwe zaistnienie takiego osobistego symbolizmu m o ż n a s p r ó b o w a ć zrobić jeden krok dalej i u z n a ć , że j a k i ś element zdjęcia m o ż e poruszyć nie tylko ściśle prywatne, jednostkowe, historyczno-osobiste p o k ł a d y w jednostce, ale także głębsze p o k ł a d y symboliczne, że jednym słowem m o ż e ­ my wkroczyć na obszar symbolu. Zdaję sobie sprawę, że w ten s p o s ó b zaprzepaszczona zostaje istota fotografii - to było - ale jestem także ś w i a d o m , że drzwiami tymi przeszedł również sam Barthes, kiedy odnalazł na fotografii m a t k ę . Tak bowiem w przypadku Barthesa, jak i Prousta, nie idzie o odnalezienie przeszłej chwili w jej zastygłości, lecz o metaforyczne połącze­ nie przeszłości z teraźniejszością. Idzie, m o ż n a by rzec, korzys­ tając z terminologii Sorena Kierkegaarda, o przeciwstawiające się wspomnieniu, a bliskie rytuałowi p o w t ó r z e n i e : „ N a p r a w d ę żyje ten tylko, kto w y b r a ł P o w t ó r z e n i e . Nie biegnie on za motylami, jakby był m a ł y m chłopcem, ani nie wspina się na palce, ł a k o m y wspaniałości tego świata - bo już je zna. Nie tka, jak stara p r z ą d k a , tkaniny na krosnach w s p o m n i e ń , lecz robi swoje, rad z możliwości P o w t ó r z e n i a . (...) Dialektyka P o w t ó r z e n i a jest łatwa, bo to, co powtarza się - j u ż było (w przeciwnym razie P o w t ó r z e n i e nie jest możliwe) i właśnie owo ' b y ł o ' czyni P o w t ó r z e n i e nowością. (...) egzys­ tencja, k t ó r a była, teraz się staje." 2 7 2 8 PRZYPISY 1 Fragment wiersza Nie jestem aparatem fotograficznym, przel. J . Rostworowski, (w:) W . H . Auden, Poezje, W L K r a k ó w 1988. W motcie zamieniłem kolejność zwrotek. przeł. W. Witwicki, P W N Warszawa 1958, s. ' E . Wolicka, Pamięć i czas, „ Z n a k " 10—11 ( 4 2 5 - 4 2 6 ) , 1990, s. 121. Spacja moja — SS. 3 J . Berger, Uses of Photography, (w:) tegoż, About Pantheon Books, New Y o r k 1980, s. 50 128 1 4 5 1 6 5 R . Barthes, La chambre Gallimard, Le Seuil, 1980, 22 6 1 3 Looking, J . A. Keim, La photographie et 1'homme. Sociologie et psycho­ logie de la photographie, Casterman 1971, s. 19 Platon, Fajdros, „słabo intencjonalnego" zjawiskiem J . P. Vernant, Aspects mylhiques de la memoire en Grece, „Journal de Psychologie", 1959; cyt. za Eliade, Mythologies of Memory and Forgetting, ,,History of Religion", Vol. 2, 1965, s. 333 M . Eliade, op. cit., s. 335. Spacja moja — SS. 2 4 próbą uczynienia zjawiska „silnie intencjonalnym". claire. Note sur la photographie, J.Berger, op. cit.. s. 56 7 J . M . Ł o t m a n , Sztuka kanoniczna jako paradoks komentarz i tłum. St. Zapaśnik, „Literatura" nr 45, M . Eliade, op. cit., s. 335 P. Ricoeur, Język jako dyskurs, przeł. K . Rosner, (w:) tegoż, Język, tekst, interpretacja, P I W Warszawa 1989, s. 79 1 7 1 8 informacyjny. 1975 8 Fragmenty książki Barthesa pojawiły się w: ..Fotografia" nr 1(21), 1981 (§§ 36 i 48; tłum. U . Czartoryska), „Obscura" nr 5, 1982 (§§ 19, 33,34,48; tłum. S. Magala), „ K i n o " n r 3 , 1992(11 13,37, 38, 39, 41, tłum. E . Modzelewska-Sikora), Maski, t. I , Wydawnictwo Morskie Gdańsk 1986 (§ 15, tłum. J . Trznadel). 4 Wszelkie cytaty jeśli tego nie zaznaczę inaczej p o c h o d z ą z wy­ mienionej książki Barthesa. W nawiasach kwadratowych po cytacie zaznaczam miejsce (paragraf), z którego pochodzi cytat. Z a c h o w u j ę u ż y w a n e przez Barthesa duże litery. W słowie „ F o t o ­ grafia" Barthes stosuje je w ó w c z a s , kiedy m ó w i o fotografii w „ o g ó l e " , o istocie fotografii, a nie o jakiejkolwiek fotografii empirycznej. P. Ricoeur, Mowa i pismo, przeł. K . Rosner, (w:) Język..., cit., s. 97 op. 1 9 T a m ż e , s. 99 J . Bronowski, The Visionary Eye. Esseys in the Arts, Literature and Science, The M I T Press Cambridge, Massachusetts and L o n ­ don, England 1979, s. 28. Spacja moja — SS. Nieco podobnie dzieje się w Powiększeniu Antonioniego. Kiedy fotograf poszukuje z n a c z e n i a zdjęć wykonanych w parku „krąży p o m i ę d z y zdjęciami". Przechodzi od zdjęcia do zdjęcia, od całej sceny do jej detalu. T o dopiero w tym r u c h u fotografii objawia się prawdziwe znaczenie sfotografowanej sceny. Kiedy po kradzieży zdjęć w pracowni pozostaje jedna odbitka, jest ona „ n i e m a i mart­ wa". Fotograf przygląda jej się d ł u g o , lecz nic z niej nie wynika. Por. S. Sikora, Fotograficzna przygoda Antonioniego: ,,Powiększenie" (maszynopis, 1990). 2 0 2 1 2 2 1 0 Powszechnie znany jest przykład - podawany przez Melville'a Herskovitsa — Buszmenki, która nie była w stanie r o z p o z n a ć na fotografii swojego syna [Allan Sekuła, On The Invention of Photog­ raphic Meaning, „ A r t f o r u m " Jan. 1975]. 1 1 1 2 R. Barthes, Le plesir du texte, Editions du Seuil 1982 Z a u w a ż y ć trzeba, że fotografia często dąży do przezwyciężenia przypadkowości. W modelowej postaci m o ż n a to z a o b s e r w o w a ć w ukutym przez Henri Cartier-Bressona terminie moment dćcisif. O t ó ż m o ż n a chyba uznać, że dążenie fotografa do uchwycenia istoty zjawiska (Stiglitz miał p o n o ć przez trzy godziny czekać w czasie burzy śnieżnej, by we w ł a ś c i w y m momencie w y k o n a ć zdjęcie) przez wybranie najwłaściwszej chwili jest przy okazji niejako próbą przezwyciężenia istoty fotografii, którą jest przecież, przypadko­ w o ś ć . M o ż n a sądzić, że filozofia „decydującego momentu" jest P. Ricoeur, Konflikt hermeneutyk: Epistemologia interpretacji, przeł. J . Skoczylas, (w:) tegoż, Egzystencja i hermeneutyka. Roz­ prawy o metodzie, Inst. Wyd. P A X Warszawa 1985, s. 146 Cyt. za W. Karpiński, Portret z wyobraźni, (w:) W Central Parku, Res Publica Warszawa 1989, s. 83 Cyt. za G . Durand, Wyobraźnia symboliczna, przeł. C . R o w i ń ­ ski, P W N Warszawa 1986,"przyp. 45 do s. 92 Tamże. P. Ricoeur, Proces metaforyczny jako poznanie, wyobrażenie i odczuwanie, tłumaczyła G . Cendrowska, „Pamiętnik Literacki" 1984, z. 2, s. 280 T a m ż e , s. 281 S. Kierkegaard, Powtórzenie. Próba psychologii eksperymental­ nej przez Constantina Constantiusa, przeł. B. Świderski, „ R e s Publica" nr 6. 1990 2 3 2 4 2 5 2 6 2 7 2 8 111 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b7768dc6decf29cd9923dd5df4ad89a9.pdf 5d76d5ff1ecbd67ebd9993158ef3bb1b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1381 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1990 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1276 Title A name given to the resource Ludowe aspekty kultu św. Stanisława ze Szczepanowa w poświęconych mu sanktuariach / ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1990 t.34, s.183-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kurek, Jan Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XXXIV: 1990, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JAN K U R E K (Pracownia Badań Regionalnych UWr, Wrocław) L U D O W E ASPEKTY K U L T U ŚW. STANISŁAWA ZE SZCZEPANOWA W P O Ś W I Ę C O N Y C H M U SANKTUARIACH I. WPROWADZENIE Wśród grona polskich świętych szczególną pozycję zajmuje Św. Stanisław ze Szczepanowa. Współcześnie jest uznawany przez mieszkańców Małopolski za ich szczególnego opiekuna i wzór kapłana, który oddał swe życie w ofierze Bogu, walcząc o sprawiedliwość. Podkreśla się, że przeciwstawiał się on przemocy władzy środkami pokojowymi w imię zasad ewangelicznych, bez uciekania się do siły fizycznej. Ponadto św. Stanisław B M jest uznawany za patrona wsi i trzeźwości oraz roztropności narodowej. Pod jego imieniem działają koła trzeźwości (i roztropności narodu) w diecezji tarnowskiej. W przeszłości życie Św. Stanisława Biskupa i Męczennika, a potem rozwój jego kultu były silnie związane z historią Polski i Kościoła powszechnego. W ciągu wieków napisano o tym świętym wiele i w różny sposób. Niektórzy wychwalali jego cnoty i ofiary. W średniowieczu czynił to między innymi Wincenty z Kielc, Jan Długosz, a w czasach baroku Piotr Skarga (Wincenty z Kielc 1979; Długosz 1865; Skarga 1859). Natomiast inni zarzucali mu zdradę stanu - np. w X I w. Gall Anonim i w XX w. Tadeusz Wojciechowski (Gall Anonim 1975- Wojciechowski 1970) Tak zwana „sprawa Św. Stanisława B M " wielokrotnie stawała się powodem namiętnych dyskusji, które w XX w. przyczyniły się do podjęcia wnikliwych badań nad życiem i kultem świętego. Do połowy XX w. wskazywano przede wszystkim na powiązania jego kultu z wysoką kulturą Polaków (klas wyższych, elity). W tym też aspekcie starano się analizować treści legendarnych żywotów oraz opisów pośmiertnych ob­ jawień i cudów świętego, podkreślano ich polityczne i kulturowe znaczenie. O ludowych cechach kultu św. Stanisława BM pisano rzadko, choć na przełomie XIX i XX w. działacze ludowi w Szczepanowie nazywali eo obrońca ludu i patronem wsi a Karol Matyas opublikował ludowe opowiadania o św Stanisławie ze Szczepanowa (Matyas 1895). Dopiero w 1948 r. wystąpił Karol Górski z jasno sformułowaną hipotezą o ludowej genezie kultu, którą próbował zweryfikować na podstawie kilku przesłanek pochodzących ze źródeł historycznych (Górski 1948) . Tezy Karola Górskiego są następujące: 1 1 Karol Górski (1903-1988) jako profesor historii (od 1945 r.) napisał szereg książek z zakresu dziejów duchowości w Polsce: Od religijności do mistyki, 1962; Duchowość chrześcijańska, 1979, Studia i maleriah z dziejów duchowości, 1980; Zarys dziejów duchowości w Polsce, 1986. Artykuł O sprawie Św. Stanisława, 1948, jest jedną z pierwszych prac K . Górskiego z tego zakresu. �184 JAN KURŁK 1. Wyrok królewski skazujący Św. Stanisława na obcięcie członków mówi o rodzaju śmierci zarezerwowanej dla stanu niewolnego (Górski 1948, s. 68); Ryc. 1. Feretron z kościoła Św. Tomasza w Piotrawinic nad Wisłą Fol. Jar Hurek, 1988 * 2. Krewniacy Św. Stanisława mogli się stać drobnymi posiadaczami ziemskimi dopiero za czasów rządów późniejszego świętego biskupa. Górski stwierdza, iż krewniacy ci to „drobiazg królewski osiedlony, co jest charak­ terystyczne, pośrodku dóbr kościelnych [ . . . ] ród Turzynów był niezamożny i awans społecznv. który zawsze spotykał krewnych biskupa, nie zaznaczał się w przejściu do szeregów możnowładczych. Turzynowie mieli tylko dwie wsie: Szczepanowo i Rabe [ . . . ] . Brak im pokrewieństwa z możno władcami". (Górski 1948, s. 80); 3. Ludowy rodowód pierwszych krzewicieli kultu, jakimi byli świątnicy katedry krakowskiej, czyli ludzie niewolni mieszkający we wsi służebnej katedry - Świątnikach Górnych (Górski 1948, s. 80); 4. Kult świętego obejmował głównie lud i rycerzy, na co wskazują najstarsze związane ze Św. Stanisławem BM miracula spisane przed jego kanonizacją. Czytając je można się doliczyć - jak podaje Górski - że na ogólną liczbę 42 cudów chłopów dotyczyły 22, rycerzy - 11, duchownych - 3 i innych osób - 6 . W miraculach tych jest wymienionych 52 chłopów, 34 rycerzy, 16 księży, 1 książę oraz 4 cudzoziemców (Górski 1948, s. 80). Na powiązania kultu Św. Stanisława B M z kulturą ludową wskazywali też na marginesie większych opracowań: ks. Stanisław Bełch, ks. Stanisław Samborski oraz s. Aleksandra Witkowska (Bełch 1977, 1979: Samborski 1979; Witkowska 1984). Dwaj pierwsi badacze zwrócili uwagę na ludowe wierzenia ! j �LU DO W F ASPFKTY KULTU ŚW. 185 STANISŁAWA i opowiadania o Św. Stanisławie, które wiązały jego kult z określonymi miejscami. Natomiast s. Aleksandra Witkowska podkreślała rolę, jaką pełniły w tym kulcie ludowe rytuały rewitalizacyjne w sanktuariach św. Stanisława BM w Krakowie w XV w. kttiiu Ryt'. 2. Grupa hutników / Nowej Huty w tradycyjnej procesji na Skałkę w dniu 8 maja. Kraków Fot. J a n K u r e k , Znaczne ożywienie kultu św. Stanisława w masach ludowych, a także wzrost publikacji na ten temat spowodowały uroczyste obchodv jubileuszu 900-lecia męczeńskiej śmierci świętego, którym szczególnego znaczenia nadał ks. bp Karol Wojtyła najpierw jako metropolita krakowski, a potem jako papież Jan Paweł I I . W czasie przygotowania do tych uroczystości w okresie od 1972 do 1979 r. oraz w kilka lat po nich poważnie wzrosła liczba pielgrzymek do sanktuariów św. Stanisława BM. Bardzo uroczyście obchodzono związane z jego kultem odpusty, odprawiano wotywy i nowenny. Zwiększyła się liczba drukowanych modlitw, pieśni i obrazków świętego. To odgórne animowane przez hierarchię kościelną ożywienie kultu świętego męczennika spotkało się z aprobatą szerokich mas wiernych Na zewnątrzwieś manifestowała go w folklorystycznej otoczce procesji i odpustów ludowych W miastach organizowano konferencje naukowe i wygłaszano popularnonaukowe referaty związane z osobą i kultem św Stanisława BM W całvm kraiu stawiano nowe kościoły i kapliczki poświęcone świętemu a także remontowano stare eksponując w nich wizerunki św. Stanisława ' W sześć lat po obchodach jubileuszu, gdy porządek nabożeństw, modlitw i pielgrzymek w sanktuariach Św. Stanisława stał się mniej uroczysty, podjąłem próbę opisania jego kultu w kulturze wsi należących do parafii, gdzie �186 JAN KUREK znajdowały się ośrodki kultowe poświęcone temu świętemu. Wyniki tych działań stały się później podstawą studiów nad powiązaniami kultu Św. Stanisława z kulturą ludową oraz przyczyniły się do powstania tej pracy. Poniżej postaram się przedstawić ludowy aspekt kultu św. Stanisława, głównie na podstawie próby charakterystyki poświęconych mu ośrodków kultowych i związanego z nimi ruchu pątniczego . 2 Istnieje bardzo skromna literatura przedmiotu mówiąca o ludowych legendach związanych z żywotejn Św. Stanisława. Najstarsza publikacja z tego zakresu Karola Matyasa podaje dużo dosłownie zanotowanych tekstów legend z okolic Szczepanowa (Matyas 1895). W późniejszych pracach uwzględniane były tylko omówienia legend i wierzeń oraz opisów rytuałów związanych z kultem Św. Stanisława B M . Wśród prac monograficznych najwięcej in­ teresującego materiału faktograficznego (który pochodzi głównie z penetracji terenu Małopolski) zawiera obszerny tom Stanisława Bełcha (1977). Praca ta bardzo krytycznie oceniana przez historyków cieszyła się dużą popularnością wśród księży, którzy czerpali z niei materiał i insDiracie do kazań Z teeo też powodu miała ona istotne znaczenie w rozpowszechnianiu nie tyle informacji o świętym co ideologii iaka Bełch Drzedstawił Drzv internretacii omawianych w niei faktów Praca ta oraz jej skrócone wydanie (Bełch 19791 opublikowane zosta y w Londynie i znane były słownie wśród księży w Polsce oraz w kresach Polonii i emigracji polskiej. Część prac magisterskich i doktorskich, które omawiają kult Św. Stanisława B M , została fragmentarycznie opublikowana w formie artykułów. Najbardziej interesujący jest artykuł ks. S. Samborskiego, w którym przedstawiono katalog miejsc i obiektów związanych z postacią świętego w XX w. w diecezji tarnowskiej (Samborski 1979). Inne prace historyczno-analityczne odnoszą się do wcześniejszych okresów kultu Św. Stanisława BM. Szczególnie ważne są wśród tych publikacji prace Wacława Schenka, ze względu na przedstawione w nich ustalenia i hipotezy, które inspirują do badań nad kształtowaniem się kultu św. Stanisława (Schenk 1957, 1959, 1979). Opracowanie ks. Bolesława Przybyszewskiego Św. Stanisław, biskup krakowski i męczennik w tradycji ludowei tvlko w tytule odwołuie sie do tei tradvcii sdvz w rzeczywistości iest gawęda i popularnym przedstawieniem średniow ecznych żywotów i zawartei w nich symboliki świętego (Przybyszewski 19771 Niemniej prace te należy odnotować gdyż iei fragmenty były czytane na nabożeństwach wieczornych w niektórych kościołach lub wykorzystywane w kazaniach Także proponowa­ na przez autora interpretacja np. orłów jako symboli m o j i ^ y była 7rzej; Badania terenowe były prowadzone w ramach tematów: 1. „Znaczenie miejsc kultowych w kulturze ludowej" realizowanego dla Uniwersytetu Warszawskiego w problemie badawczym Wisła II w roku 1985. 2. „Miejsca kultowe i miejsca pamięci narodowej w kulturze regionalnej i lokalnej (Dokumentacja miejsc kultowych)" w Centralnym Prosramie Badań Podstawowych Polska kultura narodowa iei tendencje rozwojowe i percepcja" w latach 198^1987 Wykonane one zostały przez zespół badawczy przy Pracowni Badań Regionalnych Uniwersytetu Wrocław skieeo w składzie- A B n i e s z k r D o b r z v ń s k ^ T ^ Z i ^ T ^ ^ ^ Z ^ ^ T ^ r ^ ^ L Wrocław. W o i c e c h S uniwersytetu warszawsKiego, a w latacn lyso-iys/ w Pracowni Badan Regionalnych umwer- syt£tu Wrocław sic ic^o �LUDOWE ASPEKTY KULTU ŚW. STANISŁAWA 187 mowana i stosowana przez niektórych wiernych np. z okolic Szczepanowa. Nieco informacji odnośnie do wierzeń i legend ludowych związanych z postacią Św. Stanisława B M opublikowano w krótkich artykułach w tygodnikach ( Czas") i rocznikach („Ziemia") w X I X i XX w. Pewne informacje z tego zakresu podawał też Sfownik geograficzny Królestwa Polskiego i Litwy (1882). W zachodniej Małopolsce dużą popularnością cieszyły się broszurki o Św. Stanisławie wydane z okazji jubileuszu 900-lecia jego śmierci dla Szczepanowa i Piotrawina (Pamiątka jubileuszu 1979). W Szczepanowie bardzo popularne były trzy tomy fantazji scenicznych Pawła Wieczorka (1936a, b, c) o Św. Stanisławie. Ponadto znane i cytowane były Żywoty świętego za spopularyzo­ waną wersją Długosza (Żywot 1976) i Pełki (1983) oraz Żywoty świętych Piotra Skargi (1859). Niema! wszystkie modlitwy i pieśni do Św. Stanisława były drukowane w popularnych modlitewnikach bądź wchodziły w skład pątniczych druków ulotnych wydawanych np. z okazji jubileuszy narodzin j śmierci świętego. Niekiedy były one potem przepisywane odręcznie lub na maszynie na luźnych kartkach papieru, które najczęściej wkładano do modlitewników nie posiadają­ cych tych pieśni. W mojej pracy ważnym źródłem informacji były (obok tekstów pisanych) także źródła powołane w czasie badań terenowych, w trakcie rozmów i wywiadów. Badania te zostały przeprowadzone w latach 1985-1987 w para­ fiach, gdzie znajdowały się sanktuaria św. Stanisława B M - w Górecku Kościelnym, Piotrawinie. Pustyni i Szczepanowie, a także na Skałce i na Wawelu oraz w dwóch miejscowościach, gdzie istniał wzmożony kult Św. Stanisława: w Kolonii Soleckiej koło Piotrawina oraz w Świątnikach Górnych koło Krakowa. Rozmowy i wywiady zapisywano na taśmie magnetofonowej (skrót W M ) , notowano w miarę możliwości dosłownie w trakcie rozmowy czy wywiadu (WN) albo notowano po przeprowadzeniu rozmowy (W). Były inspirowane lub prowadzone na podstawie ramowego kwestionariusza podzielonego na 10 części. Każdą z nich można było realizować oddzielnie z tym samym lub innym informatorem albo z grupą osób. Poszczególne części kwestionariusza odnosiły się do następujących problemów: 1. Opis i definicja Św. miejsca oraz relacje między sobą ośrodków kultowych Św. Stanisława B M ; 2. Dzieje miejsca kultowego, w których uwzględniono legendy, opowiada­ nia oraz informacje o archeologicznych znaleziskach i faktach z historii miejsca kultowego, a także dane o miejscowościach, z których przychodziły pielgrzym­ ki do miejscowego sanktuarium; 3. Objawienia i cuda doznane na św. miejscu bądź za pośrednictwem świętego; 4. Opis założeń przestrzennych Św. miejsc i ośrodków kultowych; 5. Następstwo zdarzeń obrzędowych na św. miejscach w czasie odpustów; 6. Przyrzeczenia i śluby składane w ośrodkach kultowych i ich okolicy; 7. Ofiary składane w ośrodkach kultowych i ich okolicy; 8. Opis i znaczenie wizerunków świętego; 9. Pobożność wiernych w okolicach ośrodka kultowego; 10. Rozumienie świętości osoby w okolicach sanktuariów świętego. �188 Oprócz rozmów i wywiadów dokonano zapisów obserwacji odnośnie do usytuowania i wyposażenia miejsc kultowych i odprawianych tam obrzędów . 3 II. C H A R A K T E R Y S T Y K A OŚRODKÓW K U L T U ŚW. STANISŁAWA BM W Polsce spośród grona świętych Pańskich największą liczbę świątyń (bo 375) zbudowano ku czci św. Stanisława B M (Żurowska 1972, s. 209), podczas gdy drugiemu co do popularności wezwań - św. Mikołajowi - postawiono 327 kościołów (Zalewski 1986, s. 757). Dla porównania warto dodać, iż według A. Kasprzyckiego było w kraju ok. połowy XX w.: 219 kościołów po­ święconych św. Stanisławowi BM, 296 św. Mikołajowi, ok. 246 - Janowi Chrzcicielowi i ok. 122 - św. Wojciechowi (Kasprzycki 1948, s. 457), "co może świadczyć o wzroście popularności kultu Św. Stanisława w porównaniu do św. Mikołaja. Najczęściej też pod wezwaniem św. Stanisława B M budowali Polacy kościoły na obczyźnie, głównie w Ameryce - tylko w USA poświęcili mu 75 świątyń (Kościoły 1972, s. 212). Wśród świątyń pod wezwaniem Św. Stanisława wyróżniają się szczególnie te, z którymi tradycja łączy pewne epizody żywotów bądź pośmiertnych objawień świętego. Są one położone w większości we wsiach lub w ich okolicach, ponieważ właśnie tam św. Stanisław miał zostawić najwięcej „śladów" po sobie. Do miejskich sanktuariów św. Stanisława B M należą świątynie na Wawelu i Skałce. W a w e l . Archikatedra, bazylika. Katedra wawelska powstała w X w. Jej parafia liczyła w 1985 r. 100 wiernych (Katalog 1985, s. 65). Świątynia ta funkcjonowała między innymi jako miejsce, do którego przybywały pielgrzym­ ki religijne i tzw. „narodowe" oraz wycieczki, a także indywidualni pielgrzymi i turyści z różnych stron świata (Baumfeld 1906, s. 201 206; Borelowski 1912, s. 206-213; Wycieczki ludowe... 1910-1914). Wśród zgromadzonych w niej relikwi najważniejszą pozycję zajmują szczątki Św. Stanisława B M . Jemu to poświęcona jest wielka konfesja na środku katedry zwana „ołtarzem ojczyzny". Na ołtarzu tym znaiduie sie srebrna trumna symbolizująca erób świeteeo (Kutrzebianka 1925; Polkowski 1888; Rożek 1979; Szabłowski 1965, s. 76-77). Obok konfesji stała świeca wotywna iana Pawła I I (na lichtarzu podarowanym Drzez natników niemieckich! Do nołowv lat niećdziesiatvch XX w trumna św Stanisława i ściany katedry obwieszone były różneaotyou wotami z kruszcu' metalu i tkanin ( W - 4 9 01) Przed ołtarzem oiczvznv"TkladanTa nalteralie wieszano zdobyte w boiu sztandary wrorich I T ^ Z J ^ ^ T ^ Ó ^ I w bitwie o o d P ł o w r a m i w 1331 a skończywszZa ^duLhTdtlb^ych ood D e b e T w i d S w Ts30 r ( W - 5 0 o S ffobem ś T Stan sławaukoronowano królów ™ urządzano ™ ™ h v S monarchów od ?320^ W 1 9 ? u T u ^ T n ^ ) ^ ^ S ł m B M s S a r ^ r e S n a l n e i "zakładowe T ^ ^ l S c M z l e ^ M ^ ^ l ^ ' (W-50.01). 3 Opisy te wraz z informacjami z rozmów i wywiadów wykorzystano do stworzenia kartoteki, gdzie dane odnośnie do poszczególnych sanktuariów zapisano na odrębnych Kartach Miejsc Kultowych (K), wraz z niektórymi informacjami pochodzącymi z rozmów i wywiadów. Do kart tych dołączano zdjęcia z poszczególnych sanktuariów oraz rysunki sytuacyjne położenia św. miejsc oraz znajdujących się w ich pobliżu „szczególnych obiektów". | * �LUDOWI- ASPFiKTY K U L T U SW, STANISŁAWA 189 W latach osiemdziesiątych XX w. najwięcej pątników przybywało do grobu św Stanisława jesienią, szczególnie na odpust 27 września, upamiętniający przeniesienie relikwi świętego męczennika ze Skałki na Wawel. Obok pielg­ rzymek z całej Polski przybywali w tym czasie także pątnicy z amerykańskiej Polonii (głównie z okręgu Detroit, Chicago) oraz Słowacy (W -51.01). Zwykle nieco później (w październiku) przyjeżdżali do grobu św. Stanisława B M Węgrzy Według informacji Władysława Jurka ( W - 5 1 ) , który od 54 lat pracował w katedrze jako kościelny - Węgrzy przybywali od dziesięcioleci stale co rok w 30-40-osobowej grupre pątników w różnym wieku i płci Robili o bez względu na okoliczności polityczne bo nawet w czasie wojen i po­ wstania n^Węgrzech Natomiast liczebność pielgrzymek słowackich które orzvbywały na Wawel dwa razy w roku- 27 września i 17 sierpnia (na śwęto bł K S b y ł a zależna od sytuacji politycznej w Polsce i na Słowacji i wahała it o d k i l k u do S u s ^ o t ó b D r i o b u św Stanisława B M indywidualnie Znacznie mniej pątników przychodziło na Wawel na odpust 8 maja, upamiętniający zabójstwo świętego męczennika. Przybywający wówczas do katedry wierni uczestniczyli w procesji, w której niesiono relikwie św. Stanis­ ława BM z Wawelu na Skałkę. W mszach wotywnych odprawianych przy grobie św. Stanisława w oktawę 8 maja brali udział głównie mieszkańcy Krakowa (co dzień z innych parafii, które wcześniej zostały zaproszone na te nabożeństwa) Według opinii katedralnej służby kościelnej większość przyby­ wających pą ników do grobu św Stan sława to ludzie pochodzący ze wsi, którzy pielgrzymują po zakończeniu prac polowych w jesieni. S k a ł k a . Pierwsze wzmianki o kościele św. Michała na Skałce pochodzą z X I I I w., a odnoszą się do X I w. (Rożek 1987, s. 15). Współcześnie istniejąca barokowa Bazylika św. Michała i św. Stanisława B M jest kościołem klasztor­ nym OO. Paulinów. Znajduje się w nim m.in, ołtarz św. Stanisława w bocznej północnej nawie. Na ołtarzu tym leży pień drzewa, na którym według podań miało być poćwiartowane ciało św. Stanisława B M . Obok tego ołtarza są wmurowane w ścianę kawałki posadzki kościelnej, na którą miała polać się krew męczennika oo iego zabójstwie (Wietrzyk 1949. s. 3) Przed kościołem znajduje się sadzawka z okazałymi rzeźbami i kamienną obudową z X I I i XIX w (Rożek 1987 s 45 114) W sadzawce tej ma być woda św Stanisława (która sta a sie cudowną od momentu gdy wed ug podań wpaść do niej miał palec świętego podczas ćwiartowania jego zwłok). Tradycyjnie co roku 8 maja odbywa się na Skałkę procesja z Wawelu z relikwiami św. Stanisława, której przewodniczy biskup krakowski. Uczest­ niczą w niej grupy reprezentujące różne parafie, miejscowości, regiony, zakony, grupy zawodowe, itp. Jej układ nie miał kanonicznego charakteru. Według tradycji rozpoczynali ją Kanonicy Regularni z klasztoru przy kościele Bożego Ciała na Kazimierzu, a wśród grup szli m.in, przedstawiciele górali babiogórs­ kich z Zawoi i kwiaciarki krakowskie. Podobna do majowej procesja z Wawe­ lu na Skałkę i z powrotem miała sie odbywać również 27 września lecz zanikła już w połowie X V I I w. (Rożek 1987, s. 42). G ó r e c k o K o ś c i e l n e . Kościół i plebania parafii Górecko pod we­ zwaniem św. Stanisława B M znajdują się we wsi Górecko Kościelne, położonej .1)».*»«,' 1 �190 JAS. KUREK nad strumieniem Szum w Puszczy Solskiej, ok. 30 km na północny wschód od Biłgoraju. W 1985 r. w parafii żyło ok. 2000 wiernych. Mieszkali oni w miejscowościach: Aleksandrów, Brzeziny, Dąbrowa, Florianka, Górecko Kościelne, Górecko Stare, Krulik, Kolonia Kukiełka, St. kol. Krasnobród, Majdan Kasztelański, Sigła, Tarnowola, Trzepietniak i Podlas (Diecezja 1985, s. 265-266). Parafia została w I I połowie X V I I w. erygowana i w 1668 r. powierzona Franciszkanom Konwentualnym z Prowincji Ruskiej, Kustodii Zamojskiej, którzy pracowali w niej do konfiskaty klasztoru w 1866 r. Kult św. Stanisława na Roztoczu datowany iest od 1648 r kiedy to wedłue legendar­ nych przekazów Św. Stanisław miał się objawić mieszkańcom Puszczy Solskiej i nakazał w obecnym Górecku budowę kaplic i kościoła. Wśród miejscowych parafian dobrze znane były dzieje życia Św. Stanisława i jego objawień. Opowiadano także o objawieniach Matki Boskiej na dębie na drodze prowadzącej z kaplicy św. Stanisława „na wodzie" do kapliczki Św. Agnieszki w Górecku Kościelnym ok. 1950 r. oraz o proroctwach i cudach, 0 jakich wieści docierały na Roztocze z Polski i różnych odległych stron świata. Zainteresowanie proroctwami i objawieniami tłumaczono tym, iż przed I I wojną światową zlekceważono proroków i wizjonerów spod Zamościa, którzy przepowiadali zniszczenie i wysiedlenie wsi na Roztoczu przez Niemców (W - 54). Do miejsc, gdzie prorokowano lub notowano objawienia, parafianie z Górecka organizowali wyjazdy zbiorowe- np. do Oławy, lub indywidualne - np. do Strzelina, Białegostoku; zdarzały się też indywidualne wyiazdy do Gwadelupy w Meksyku itp. ( W - 5 4 ) . Bardzo istotne znaczenie miały też dla parafian licznie organizowane przez nich pielgrzymki do lokalnych ośrodków kultowych, do sanktuarium maryjnego w Krasnobrodzie i do sanktuarium Św. Antoniego z Padwy w Radecznicy, na które chodzili indywidualnie lub zbiorowo. Wyjeżdżali także na tzw. pielgrzymki autokarowe, które na wiosnę 1 w jesieni organizowano niekiedy co trzy tygodnie do Częstochowy, Lichenia, Niepokalanowa, Oławy (K-122). Parafianie podkreślali swoje szczególne nabożeństwo przede wszystkim do Matki Boskiej, a w drugiej kolejności do św. Stanisława B M . Co miesiąc w kościele parafialnym była odprawiana Msza Św., w której uczestniczyło przeciętnie od 200 so 300 osób prosząc św. Stanisława o zdrowie i opiekę (W-52). Spośród intencji mszalnych zamawianych indywidualnie przez parafian z Górecka 10-15% było kierowane do Boga za przyczyną Św. Stanisława, a 8-10% do Matki Boskiej i św. Stanisława łącznie. Intencji, w których proszono o pośrednictwo św. Stanisława B M , było od 18 do 25%. Wśród zamawianych intencji mszalnych • część była wyraźnie określona, np. „za zmarłych", „jako podziękowanie za...", natomiast część nie miała podawanej intencji i na pytanie księdza o cel zamawianej mszy Św. wierni mówili: „Niech to proboszcz sam określi". W parafii istniał I I zakon Św. Franciszka, tzw. tercjarzy, który liczył w 1940 r. ok. 50 członków, a w 1985 r. - 7 osób. Kilku parafian uważano za żyjących w świętości i określano jako „świętych". Parafia posiadała jeden kościół i dwie kaplice, które łącznie tworzyły sanktuarium św. Stanisława, oraz kilkanaście krzyży i figur wystawionych w dużej części w 1905 r. Wśród figur była jedna św. Stanisława w Aleksandrowie i św. Mikołaja w Brzezinach ( K - 1 2 2 ) . �LUDOWI ASPEKTY KULTU ŚW. S T A N I S Ł A W A 191 Odpusty odbywają się w Górecku Kościelnym 8 maja - św. Stanisława BM, 13 czerwca - św Antoniego, 2 sierpnia - Matki Boskiej Anielskiej; 4 października - św. Franciszka. Największy jest odpust na św. Stanisława, na który przychodzą pielgrzymki w formie procesji z feretronami z sąsiednich parafii. Ponadto do Górecka przybywa indywidualnie wielu turystów i pąt­ ników. P i o t r a w i n . Parafia pod wezwaniem św. Stanisława B M i św. Tomasza Apostoła położona jest nad Wisłą, 23 km na południowy zachód od Opola Lubelskiego. Parafia piofrawińska liczyła w 1985 r. 3 tys. wiernych. Należały do niej wsie: Głodno, Janiszów, Kaliszany Stare, Kaliszany Kolonia (Diecezja 1985) Budowę pierwszego kościoła w Piotrawinie datuje się na X I w. (?), a nastarsza wzmianka o tamtejszej parafii pochodzi z 1326 r. Władysław Łokietek nadał Piotrawin biskupom krakowskim, w których władaniu był on Ho 1865 r Biskupi krakowscy Dosiadali Piotrawin iako swói folwark „Pro­ boszcz miejscowy miał 5 łanów pola prócz dziesięć ny i innych dochodów" (Diecezia 1985 s 265-266) W X V I I w obok proboszcza parafię obsługiwało Hwóch wikarych'a przy kościele istniała szkoła parafialna i szpital dla ubogich oYaz biblioteka parafialna W 1985 r w Dosiadaniu Darafii prowadzonej p L z ^ ^ o k ^ A W t M t k kościół parafialny i dwai kościoły-kaplice filialne 3 ha ziemi Na Lenie parafia Boskrei św S t a n X o ^ w Ltach pięćdziesiątych X X ' w . ) (K-123). W kościele parafialnym ufun­ dowanym w 1440 r. przez Zbigniewa Oleśnickiego znajdował się obraz z 1636 r. przedstawiający Białego Orła nad kulą ziemską, nad którymi unosił się św. Stanisław z gestem błogosławienia obiema rękami, który przypomina układ w wyobrażeniach Mater Misericordiae (Gębarowicz 1986, s. 57, ryc. 50). ^ ś w i j ™ ^ lowane one zostały w latach 1607-1661 i przedstawiają jako donatów najczęśtrlciego (K -1?3)1 Bryko w £ * 9 7 k S S połolona jest kaplica grobowa Piotrawina z 1944 r., za którą rosła lipa posadzona według legendy przez św. Stanisława „korzeniami do nieba" (K —123) (Anczyc 1867). W 1985 r. rosły w tym miejscu trzy lipy uważane za odrosty starego drzewa, które się rozpadło w 1927 r. (K-123). W parafii piotrawińskiej znany był żywot św. Stanisława B M i kilka związanych z nim legend (K-123). Miejscowi wierni twierdzili, że ich ojcowie uznawali Św. Stanisława BM za patrona Królewstwa Polskiego ( W N - 58.04), szczególnie zaś za patrona ich parafii, w której osłaniał on pola od gradów i burz (W-60.01). Tamtejsi starsi parafianie mieli się modlić do niego o dobrą śmierć oraz śpiewać o nim pieśni w święta i w dni powszednie (WN-58.03). W latach osiemdziesiątych XX w. ogromna większość parafian nie modliła się indywidualnie się do Św. Stanisława, lecz tylko uczestniczyła w zbiorowych modłach do tego świętego w czasie odpustów w kościele ( W N - 5 4 . 0 1 , K —123). Jak wynika z rozmów przeprowadzonych z miejscowym ks. proboszczem i parafianami, nikt nie zamawiał też mszy św. „za przyczyną św. Stanisława BM". Intencje mszalne były odprawiane w Piotrawinie w latach 1985-87 w 90% za zmarłych. Pozostałe 10% to intencje dziękczynne i błagalne Cl �192 JAN KUREK w różnych sprawach (WN-54.02). Od 1939 r. nie przychodzą do Piotrawina pielgrzymki, które poprzednio byty urządzane 8 maja na Św. Stanisława do miejscowego sanktuarium (WN-43.02). Na pozostałe odpusty w Piotra winie 27 września - przeniesienie relikwii Św. Stanisława i 21 grudnia - Św. Tomasza pielgrzymki nie przychodziły. Do Piotrawina pątnicy przybywali z Zakrzówka, Święciechowa, Rybisk, Wilkowa, Prawna ( W M - 4 3 , K - 1 2 3 ) . Parafianie natomiast chodzili na pielgrzymki do Wąwolnicy i Częstochowy (K-123). P u s t y n i a . Parafia Św. Stanisława BM powstała w 1980 r. przy kościele zbudowanym w 1661 r. przez Zygmunta Oleśnickiego jako sanktuarium pielgrzymkowe (Diecezja 1985). Zbudowane ono zostało „na pniu lipy", na którym miał odprawiać mszę Św. Stanisław B M ( K - 1 2 4 ) (Samborski 1971). W pobliżu kościoła znajdowało się cudowne źródełko zniszczone w latach pięćdziesiątych XX w. Parafianie znają legendy o św Stanisławie związane z Pustynią i Brzeźnicą oraz Szczepanowem ( W M - 2 7 ) . W nowym kościele parafialnym wybudowanym obok starego znajduie sie cześć debu z kaplicy Narodzenia św Stanisława w Szczepanowie pod którym miał się urodzie święty oraz figura wotywna ufundowana przez parafian ze Szczepanów* w X V I I w koło tamtejszej Kaplicy Narodzenia ( K - 1 2 4 K - P 5 ) Pustynia należy do' zapomnianych sanktuariów św Stanisława BM Nie iest ono odwiedzane przez pielgrzymki od co naimniei 4 lat Parafianie bardzo mocno wierzyli w pieczę świętego Stanisława nad Pustynią. Ta szczególna opieka ma się stale, ich zdaniem przejawiać w ochronie wsi przed gradobiciem burzą i suszą. Niektórzy z nich pielgrzymowali na Skałkę, do Częstochowy, Lichenia i Oławy (K-124). S z c z e p a n ó w . Parafia położona na północny zachód od Brzeska w diecezji tarnowskiej. Wzmianki o pierwszym kościele w Szczepanowie pochodzą z X I I I w., a odnoszą się do X w. (Dutkiewicz 1951) (K-125). W 1985 r. na terenie parafii znajdowały się świątynie: św. Marii Magdaleny i św. Stanisława, zbudowane w 1470 r., a rozbudowane w 1912 r., kościół na cmentarzu św. Stanisława B M wzniesiony w 1781 r., kaplica Narodzenia Św. Stanisława BM zbudowana w 1861 r., kościół filialny (w budowie) w Przyborowie ( K - 1 2 5 ) . W Szczepanowie w kaplicy Narodzenia św Stanisława znaiduie sie cześć pnia dębu pod którym św Stanisław B M miał się urodzić oraz źródełko w którym miał'być wykąpany po porodzie ( K - 1 2 5 ) Na cmentarzu w schodach do stojącego tam kościoła znaiduie sie podobno kamień z domu św Stanisława Na rynku w Szczepanowie rosła zaś lipa która miała bvć posadzona przez świętego do góry korzeniami" a na granicy Szczenanowa i M^krzYsk na Chobocie'^ jakoby św. Stanisławowi (K-125). Do parafii należało w 1985 r. 5910 wiernych, którzy mieszkali w miejscowościach Łęki, Mokrzyska, Przyborów, Sterkowiec, Szczepanów i Wokowice (Schematyzm 1985). Na uwagę zasługuje tu fakt, że część parafian ze Szczepanowa nie chciała się zgodzić na odłączenie ich od starej parafii po wybudowaniu kościoła w Koziarni-Mokrzyskach oraz powstaniu tam nowej parafii. W tej sprawie pisano listy protestacyjne do biskupów, kardynałów, papieża prosząc w nich o to bv zostali nadal przy kościele w Szczepanowie, w którego pobliżu urodził się V Stanisław B M i nie opodal cmentarza, na którym leżą ich ojcowie i gdzie autorzy listów też �LUDOWE A S P E K T Y ' K U L T U ŚW. S T A N I S Ł A W A 193 kiedyś chcieliby spocząć jako parafianie. Dodawali ponadto, że są dumni z tego, iż należą do kościoła w Szczepanowie, gdzie pielgrzymował król Jagiełło oraz wielu biskupów i magnatów, a gdzie obecnie przybywa wielu pątników i turystów z całego kraju i zagranicy (WN —55.01). Z parafii szczepanowskiej pochodziło ponad 175 księży, wśród nich m.in. prymas Polski arcybiskup Krzysztof Antoni Szembek. W 1985 r. żyło ponad 60 księży i 8 kleryków pochodzących z parafii szczepanowskiej. Przy miejscowym kościele pracę duszpasterską prowadziło czterech księży diecezjalnych Do tradycji parafial­ nych należało urządzanie uroczystych mszy prymicyjnych i jubileuszowych dla Dochodzących z niej bądź mieszkających tam księży Bardzo wielu było w Szczepanowie ministrantów którzy licznie służyli do'codziennych mszy Św. Przy kościele działało koło trzeźwości św. Stanisława BM zrzeszające 180 m*»7C7V7n a w tvm 50 kawalerów w wieku nr7edr>ohorowvm Działacze teeo S a Ścieli krzewić umiarkowanie w piciu i jedzeniu oraz trzeźwość i rozsarlplr w mv«1<»nin i r^iałarmi" fWN — 5fi WN— 1 ńl Sens ohranei nrzez siebie drom Tłumaczyli poprzez m in polityczne asoekty t^rzeźwośc narodowej z^^T^J^^ąim^nn^ą Polski naroaowej, W okolicach Szczepanowa żywe były tradycje ruchu ludowego, który choć częściowo animowany przez księży nie cieszył się uznaniem w Kurii Tarnows­ kiej i był ostro krytykowany przez biskupów tarnowskich w dwudziestoleciu międzywojennym (WN-15, WN-16). Działacze ludowi, którzy uznawali św. Stanisława za obrońcę ludu, postawili mu pomnik na rynku w Szczepanowie. Na cokole umieścili płvte poświecona ks Stoiałowskiemu byłemu duszpas­ terzowi w Szczepanowie i działaczowi ludowemu. Ze względu na tę tablicę władze kościelne nie chciały poświęcić owego pomnika przez wiele lat. Dłuższe tradvcie miał też miejscowy teatr ludowy któreao baza w okresie między­ wojennym był miejscowy dom parafialny tzw Dom Św Stanisława (K — 125) Mieścił sie on w byłei karczmie żydowskiej adzie miejsce kantorka z szynkwasem zaieła scena Na niei to młodzież z parafii szczepanowskiej wystawiała pod kierunkiem księży^ spektile dramatyczne nawiązujące w swej treści do żywotu św. Stanisława lub Św. Bronisławy ( K - 126). Tradycje tego typu teatru ludowego przetrwały w Szczepanowie do lat osiemdziesiątych, choć dom parafialny zlikwidowano w latach pięćdziesiątych XX w. Od tego czasu spektakle przeniesiono do salek katechetycznych. Ich wystawianie w latach 1960-1986 co rok było przyjmowane z niesłabnącym zainteresowaniem przez wiernych ze szczepanowskiej parafii. Wierni ze Szczepanowa znali dobrze żywot św. Stanisława BM i wiele legend, które wiązały jego postać z miejscami i obiektami znajdującymi się w pobliskich okolicach i na Skałce, rzadko natomiast w Piotrawinie. Parafianie gorąco wierzyli w stałą opiekę św. Stanisława nad okolicą Szczepanowa oraz nad jej mieszkańcami, którzy opuścili rodzinne strony (WM-56, W — 12). Św. Stanisław miał pola swych parafian osłaniać od gradobicia (WM-22.02, W M - 25.05), opiekować się nimi w podróży i więzieniach (WM-23.16), i na łożu śmierci (WN-11 02) a także miał być animatorem i patronem licznych powołań kapłańskich w tutejszym regionie (WM-2006, W M - 2 1 0 2 , W M - 2 4 09) Raz w tveodniu pierwotnie w piątek a od połowy XX w. w czwartek w tzw dniu modlitw o powołania kapłańskie" była odprawiana msza Św. wotywna" do Św. Stanisława, w której dość liczny udział brali 13 Etnografia P o l s k a t. .34 Ł 1 2 . . . . . ,¿1... �194 JAN KURI-K ministranci i grono wiernych (Bielatowicz 1983, s. 349). Należy jednak podkreślić, iż większa frekwencja parafian była na cośrodowej nowennie do Matki Boskiej (W —59.01). Z ponad tysiąca intencji zamawianych rocznie w parafii, ok. 5 - 9 % stanowiły intencje kierowane do Boga za pośrednictwem Matki Bożej i św. Stanisława B M (W-59.01). Wśród nich 30% stanowiły intencje za tzw. msze św. zbiorowe. W intencjach mszalnych kierowanych za pośrednictwem Matki Bożej i Św. Stanisława najczęściej wymieniane były: „Za szczęśliwe urodzaje", „Za opiekę nad rodzinami", „O deszcz", gdy była susza i na wiosnę, „Podziękowanie za szczęśliwe urodzenie dziecka": spośród intencji tych ok. 90% było błagalnych, a 10% dziękczynnych (W-59.02). Podobna proporcja istniała też odnośnie do wszystkich intencji mszalnych zamawianych w miejscowej parafii, gdzie 85% intencji mszalnych zamawiano „za zmarłych" (W —59.02). W dowód wdzięczności za liczne łaski, jakich doznano od Boga, w dużej mierze dzięki orędownictwu przypisywanemu św. Stanisławowi zbudo­ wano w szczepanowskiej parafii 55 kapliczek i krzvży przydrożnych (Bielato­ wicz 1983, s. 345), na których umieszczano najczęściej wyobrażenia Pana Jezusa, Matki Bożej, Św. Stanisława, Św. Marii Magdaleny i Św. Floriana ( K - 1 2 5 ) . W różnvch intencjach dziękczynnych i błagalnych pielgrzymowali tutejsi parafianie do sanktuariów maryjnych do pobliskich Ok ulic i Odporszowa oraz do dalszych w Kalwarii Zebrzydowskiej i Częstochowie oraz w Licheniu (K - 125). Natomiast do szczepanowskiego sanktuarium przybywa­ li głównie pielgrzymi z wiejskich parafii diecezji tarnowskiej i krakowskiej (Świątniki) oraz indywidualni pątnicy. Miało to miejsce przez cały rok, głównie jednak na odpust św. Stanisława (8 maja), który trwał przez cały tydzień (Bielatowicz 1983). Drugi odpust na św. Marii Magdaleny (22 lipca) i trzeci na przeniesienie relikwi św. Stanisława ze Skałki na Wawel (27 września) były obchodzone jako lokalne, parafialne święta. Uroczystość urodzin św. Stanis­ ława obchodzono 26 lipca w kapliczce Narodzenia św. Stanisława BM (Bielatowicz 1983). W latach osiemdziesiątych XX w. do sanktuariów św. Stanisława B M przybywali w większości pątnicy z polskich wsi (W — 49, W - 5 0 , W —51). Mieszkańcy miast przychodzili zwykle w oddzielnych pielgrzymkach z parafii pod wezwaniem św. Stanisława B M oraz dołączali w południowej Polsce do zasadniczo wiejskich pielgrzymek (z wyjątkiem Górnego Śląska) z Żywiecczyz­ ny, Podhala, Tarnowskiego itd. Te wiejskie' pielgrzymki nosiły nierzadko nazwy miast, z okolic których przychodziły: np. z Ludzimierza, Żywca, Piekar Śląskich. Na przełomie XIX i XX w. Ślązacy, którzy przybywali do grobów św. Stanisława i św. Jacka, przy okazji swego pobytu na Wawelu zwiedzali groby królewskie i Zamek oraz poznawali od przewodników zarys związków dziejów Polski z historią i kulturą Śląska. Pod wpływem refleksji powstałych podczas zwiedzania oraz modlitwy wielu z ówczesnych pielgrzymów po raz pierwszy uświadamiało sobie w pobliżu „ołtarza ojczyzny", czyli grobu Św. Stanisława BM, powiązanie swych regionalnych i rodzinnych tradycji z historią i kulturą Polski. Miało to, jak pisze Karol Borelowski. poważny woły w na kształtowanie się świadomości narodowej na Górnym Śląsku (Borelowski 1912. s. 206-213). Być może groby polskich świętych-i królów oraz Katedra i Zamek na Wawelu były dla pątników ze Śląska namacalnym „centrum", które łączyło ich �LUDOWE ASPbKTY KULTU ŚW. 195 STANISŁAWA kulturę z Polską. Co innego widzieli w sanktuariach krakowskich pątnicy z okolic wiejskich ośrodków kultowych Św. Stanisława BM, którzy podkreślali, że we wszystkich sanktuariach tego świętego czują się bezpiecznie i familiarnie ,jak u siebie w domu". Pątniczka ze Szczepanowa stwierdziła, iż; „jak idę na Skałkę [ . . . ] Jak wejdę do tego kościoła, że mnie się zdaje, że jest [tam] coś swojego, coś naszego. 1 w Piotrawinie tak samo" (W —24.08). Respondenci nie zaznaczali w swych wypowiedziach jakiejś specyfiki mieiskich sanktuariów w Krakowie w zestawieniu z wiejskimi. Nie ma też w ich relacjach sugestii, które bv zezwalały na określenie pielgrzymki z prowincji do Krakowa jako na zmierzanie do centrum" i uczestniczenie w centrum" przez peryferie" jakie uosabiają pątnicy ze wsi a co podnoszą" jako ogólnie charakterystyczne niektórzy badacze ruchów pątmczych (Laguarre 1986, s. 6-7; Piwowarski 1987, s. 1-2). Na nnrkrawip nhiprwaHi i lifpmtnrv m n ż n a nhiektvwnie wyróżnić" sank- tuariaśwS^ XX w Wśród pierwszego z ich typów były s-iktuaria o znaczeniu- !) centralnym ^ y : a r e g , o n a n y m , d , c r a z J a , y m , : 3> t ^ ° ^ ~ ™ ' " 1. Sanktuaria na Wawelu i Skałce miały centralny, ponadregionalny charak­ ter i były miejscami narodowego kultu. Tam tez w minionych wiekach pielgrzymowali przedstawiciele wszystkich stanów: królowie, rycerze, biskupi i niższe duchowieństwo oraz zakonnicy, szlachta, mieszczaństwo, włościanie, a w latach osiemdziesiątych XX w. min. członkowie NSZZ Solidarność ( W N - 50.02, W N - 51.01). O narodowym charakterze tvch miejsc świadczyły takie określenia, jak: „ołtarz ojczyzny" (na konfesję Św. Stanisława B M w Kated­ rze Wawelskiej) czy też pantenon narodowy" (W-51.01) (na sanktuarium na Skałce). Krakowski ośrodek kultowy był'też odwiedzany przez pątników cudzoziemców. Miejscom tym nadawali Polacy szczególny'charakter i sank­ tuaria tamtejsze wywierały wpływ na kształtowanie się polskiej świadomości narodowej, czego szczególnym przykładem byli Górnoślązacy. 2. Sanktuarium w Szczepanowie miało charakter regionalny. Pielgrzymo­ wali do niego głównie pątnicy z południa Polski, choć odnotowywano również pielgrzymów z Warmii (Matyas 1892, s. 235) i Lubelskiego. W przeszłości miał do Szczepanowa pielgrzymować król Władysław Jagiełło, Potocki oraz wielu kardynałów i biskupów (Nowak 1979 s" 138-140). Najwięcej jednak pątników przybywało tam ze wsi. W zachowanych dokumentach nie odnotowano natomiast aby do Szczepanowa pielgrzymowała szlachta i mieszczanie. W la­ tach osiemdziesiątych XX w. Szczepanów był uważany za jeden z kilku głównych ośrodków kultowych w diecezji tarnowskiej. 3. Najmniejszy zakres oddziaływania miało sanktuarium w Górecku Koś•cielnym, które znane było tylko lokalnie w kilku okolicznych parafiach. Prawie nikt z pytanych respondentów w innych sanktuariach i regionach Polski nie słyszał o istnieniu sanktuarium w Górecku Kościelnym. Natomiast ośrodek kultowy w Piotrawinie niegdyś animowany i obdarowywany wotami przez kapłanów i szlachtę oraz odwiedzany przez pielgrzymki z okolicznych wsi należał praktycznie do zapomnianych od 1939 r., choć oficjalnie w diecezji lubelskiej traktowano go jak funkcjonujący w latach osiemdziesiątych XX w. Podobnie zapomniane od XIX w. było dawne lokalne sanktuarium w Pustyni. �196 JAN KUREK W wiejskich parafiach, w których znajdowały się sanktuaria Św. Stanisława BM, podkreślano jego chłopskie pochodzenie. W Szczepanowie opowiadano 0 tym, jak święty urodził się w czasie żniw, a potem wychowywał się na wsi, towarzysząc przy pracach polowych i wypasie bydła. Po śmierci rodziców rozdał odziedziczoną ziemię ubogim chłopom, a jako biskup był obrońcą ludu ( K - 125). W Świątnikach mówiono, że jako biskup rozstrzygnął spór o grunty toczący się między dwoma wsiami (WN -10.02), a w Górecku przypominano, iż w swych pośmiertnych objawieniach podczas wojen kozackich nakazał ukrytemu w lasach chłopstwu budować kaplice i świątynie ( K - 1 2 2 ) Ponadto, jak wspomniana św Stanisław był w sposób szczególny związany z drzewami które towarzyszyły mu przez całe życie doczesne i w pośmiertnych ob­ jawieniach ( W M - 2 1 . 0 1 , WM-22.02, W M - 2 7 . 0 4 , K - 1 2 2 ) . Święty sadził 1 szczepił je, „siadywał na nich" i uderzeniem w ziemię zieloną gałązką powodował wytryśnięcie cudownych źródeł. Rosnące w ośrodkach kultowych cudowne i „szczególne" drzewa św. Stanisława przypominały o przypisywanym mu przez lud związku z życiem i wegetacją, a kora z tych drzew oraz drzazgi miały zapewniać posiadającym je ludziom bezpieczeństwo osobiste i pomyśl­ ność w gospodarstwie ( W M - 5 6 , W N - 1 2 , W M - 5 7 ) . O tym, że św. Stanisław B M miał bardzo pomagać włościanom, świadczyły najlepiej jego patronaty. Nazywano go obrońcą pól i sadów przed gradobiciem i nawałnicą ( W M - 2 0 . 0 1 , WM-20.07, WM-25.01). Do niego zwracano się o deszcze w porach suszy i o suszę w czasie nadmiernych opadów (W - 59). Dzięki patronatowi Św. Stanisława w parafiach, w których znajdowały się sanktuaria św. Stanisława BM, wierni czuli sie bezpieczni iak w ogródku" który wszelkie nawałnice i gradobicia omijały ( W M - 2007) Ten i inne swoje patronaty dzielił św Stanisław z Matka Bożą o czym m i n mogą świadczyć treści zamawianych' intencji mszalnych z których cześć była odprawiana równocześnie z prośbą o wstawiennictwo Św. Stanisława i Matki Bożej. O chłopskim pochodzeniu i ludowym charakterze kultu św. Stanisława B M mówili w swych publicznych wystąpieniach hierarchowie kościelni (Wyszyński 1979, s. 24-28), pisał też o tym K. Wojtyła (Wojtyła 1980, s. 104} oraz działacze Polskiego Stronnictwa Ludowego (W-15.01) i Kół Trzeźwości im. św. Stanisława (WM-09.02). Słowo „lud" najczęściej współwystępowało w tych wypowiedziach ze słowem ,naród" jako synonim i obocznie gdyż święty uważany był zarówno za świętego wywodzącego się z ludu jak i za głównego patrona Królestwa Polskiego którego dziedzicem miał być naród polski ( W M - 5 8 02) (Nowak 1979 s' 132-137) Nadawało to kultowi św Stanisława B M specyficzny ludowonaródowy charakter ważny jak się okazało w różnych systemach politycznych dla państwa Kościoła i organizacji kulturalno-społecznych („Znak", 1979 nr 298 299; Analecta Cracoviensia, 1979, t. 11) i i , LITERATURA : Analecta 1979 Analecta Cracoviensia, t. U . A n c z y c W. L. 1987 Kościół ś-go Stanisława na Skałce w Krakowie, „Tvgodnik Ilustrowany", nr 390, S. ¡24 125. • } , • �LUDOWE ASPEKTY KULTU ŚW. STANISŁAWA 197 Baumfeld G. B. 1906 O wycieczkach włościańskich do Krakowa, „Miesięcznik Towarzystwa Szkoły Ludo­ wej", R. 6, s. 201-106. Beich S. 1977 Święty Stanisław Biskup Męczennik patron Polaków, Londyn. 1979 Święty Stanislaw Biskup Męczennik, Londyn. B i e l a t o w i c z W. 1983 Św. Stanisław Biskup, „Tarnowskie Studia Teologiczne", t. 9, s. 337-351. B o r e l o w s k i K. 1912 Pątnictwo narodowe ( W sprawie wycieczek ludowych i szkolnych do Krakowa ) , „Przewo­ dnik Oświatowy", R. 12, s. 206-213. B r y k o w s k i R. 1972 Obrazki wotywne z Piotrawina, [w:] Granice sztuki. Warszawa, s. 175-190. Diecezja 1985 Diecezja Lubelska. Informator historyczny i administracyjny, Lublin, s. 265-266. D ł u g o s z J. * 1865 Żywot świętego Stanisława biskupa krakowskiego (tł. ks. L. F. Karczawski), Wiedeń. D u t k i e w i c z J. F. 1951 Katalog zabytków sztuki w Polsce, woj. krakowskie, pow. brzeski, t. 1, Warszawa. G a l l Anonim 1975 Kronika polska, Wrocław. G ę b a r o w i c z M. 1986 Mater Misericordiae - Pokroi) - Pokrowa w sztuce i legendzie środkowo-wschodniej Europy, Wrocław, s. 57-58. G ó r s k i K. 1948 O sprawie Św. Stanisława, „Nasza Przeszłość", t. 4, s. 61-82. K a d ł u b e k W. 1974 Kronika polska (tł. B. Kürbis), Warszawa. K a s p r z y c k i A. 1948 Cześć świętych w Polsce, „Homo Dei", t. 4, s. 455 459. Katalog 1983 Katalog kościołów i duchowieństwa Archidiecezji Krakowskiej, Kraków, s. 65. Kościoły 1972 Kościoły i instytuty kościelne pod wezwaniem Św. Stanisława BM poza Polską, „Notifkationes", nr 9 10, s. 209-212. K u t r z e b i a n k a K. 1925 Mauzoleum świętego Stanisława w katedrze na Wawelu, Kraków s. 5-15. Laguare M. 1986 Haitian Pilgrimage to O. L . of Sant d'Eau, „A Sociological Analysis Social Compass", t. 38, nr 1, s. 6-7. Matyas K. 1895 Podania ze Szczepanowa, rodzinnej wioski Św. Stanisława, „Przegląd Powszechny", t. 12, s. 235. M i k u s z y c S. 1869 Piotrawin, „Tygodnik Ilustrowany", nr 97, s. 226. Nowak A. 1979 O kulcie świętego Stanisława ze Szczepanowa, „Tarnowskie Studia Teologiczne", t. 7, s. 129-142. Pamiątka 1979 Pamiątka jubileuszu na 900-lecie męczeńskiej śmierci Św. Stanisława Biskupa krakows­ kiego, Romae. P e l k a L. J. 1983 Ugendy polskie, Warszawa. P i w o w a r s k i Wł. 1987 Znaczenie ośrodka pielgrzymkowego dla życia religijnego i kultury narodowej (maszyno­ pis, s. 21), Pracownia Badań Regionalnych, UWr. P o l k o w s k i J. 1888 Grób i trumna Św. Stanisława biskupa i męczennika na Wawelu, „Sprawozdania Komisji do Badania Historii Sztuki w Polsce", t. 3, s. 25-37, ' l �198 JAN KURl'K P r z y b y s z e w s k i B. 1977 Św. Stanisław, biskup krakowski i męczennik w oczach tradycji ludowej, „Notificationes", nr 1-2, s. 143-156. R o ż e k M. 1979 Ara Patriae, Dzieje qrobu Św. Stanisława w Katedrze na Wawelu, „Analecta. Cracoviensia", t. 11, s. 433 -460. 1983 Katedra Wawelska, Kraków. 1987 Pantenon narodowy na Skałce, Kraków. S a m b o r s k i S. 1979 Inwentarz kultu Św. Stanisława ze Szczepanowa Biskupa i Męczennika w Diecezji Tarnowskiej, „Tarnowskie Studia Teologiczne", t. 7, s. 232-282. Schematyzm 1985 Schematyzm Diecezji Tarnowskiej, Tarnów. Schcnk W. 1957 Zagadnienie zależności kultu Św. Stanisława Biskupa do kultu Św. Tomasza Kantuaryjskiego w świetle śląskich rękopisów liturgicznych, „Roczniki Tcologtczno-kanoniczne", t. 4, nr 1, s. 73-85. • 1959 Kult liturgiczny Św. Stanisława Biskupa na Śląsku w świetle średniowiecznych rękopisów liturgicznych. Lublin. 1979 Pielgrzymki Polaków do sanktuariów maryjnych i świętych pańskich w X-XI w., „Częstochowskie Studia Teologiczne", l. 7, s. 242-273. Skarga P. 1859 Żywoty świętych. Wiedeń, s. 340 343. Słownik 1880- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, F. Sulimierski. B. 1902 Chlebowski. W. Walewski (red.), Warszawa. S z a b ł o w s k i J. 1965 Katalog zabytków sztuki w Polsce. Miasto Kraków, Warszawa, t. 4. cześć 1, s. 76-77. Wieczorek I'. 1936a Mały apostoł. Szczepanów. 1936b Święte pachole. Szczepanów. 1936c Święty Stanisław Szczepanowski, Szczepanów. Wietrzyk I. 1949 Skałka, jej dzieje i pamiątki. Kraków-Skałka (maszynopis rozpowszechniony wśród pielgrzymów w Krakowie na Skałce w latach pięćdziesiątych XX w.). W i n i a r z Z., W i e r c i ń s k a j . 1961 Katalog zabytków sztuki w Polsce. Powiat opolski, t, VII, z. 13, s. 25 30. Warszawa. W i t k o w s k a A. 1984 Kultury pątnicze piętnastowieczneyo Krakowa. Z badań nad miejską kulturą religijną, Biblioteka Historii Społeczno-Religijncj. t. 3. Lublin. W o j c i e c h o w s k i T. 1970 Szkice historyczne jedenastego wieku, Warszawa. W o j t y ł a K. 1980 Poezje. Kraków, s. 103 106. Wycieczki 1914 Wycieczki ludowe i okólne Jo Krakowa, [w:] Sprawozdania / działalności Towarzystwa Szkoły Ludowej za lata 1906 1913. Kraków. W y s z y ń s k i S. 1979 Kazanie Księdza Prymasa w Szczepanowie w dniu 7 V 1978 r., „Tarnowskie Studia Teologiczne", t. 7, s. 24 28. Z a l e w s k i W. 1986 Święci na każdy dzień. Łódź, s. 233 240, 754 755. „Znak" [Na 900-lecie śmierci świętego Stanisława Biskupa , Męczennika), nr 298 -299. s. 297 464. 1979 Ż u r o w s k a F. 1972 Wykaz kościołów i kaplic w Polsce pod wezwaniem Św. Stanisława bpa i męczennika. „Notificationes", nr 9- 10. s, 206-209. Żywot 1936 Żywot Św. Stanisława Szczepanowskiego, Tarnów. �[ [JDOWr ASPP.KTY K U L T U ŚW. STANISŁAWA 199 Jan Kurek F O L K ASPECTS O F T H E C U L T O F ST. STANISŁAW FROM SZCZEPANÓW IN HIS SANCTUARIES Summary St. Stanisław is the patron of Poland. Until the middle of the 20th century mostly links of this persons cult with the culture of the priviledged upper classes was demonstrated. The folk character of this cult was more taken into consideration only with regard to the 900th anniversary of his death (1079). After the jubilee celebrations were over, in 1985-1987 broader research in this field was carried out. Among all the saints. St. Stanisław BM (Bishop Martyr) is the one to whom most temples in Poland (within its-borders after 1945) were dedicated, namely 375. The most frequently churches under this invocation were also built by the Poles abroad, particularly in America (in the U.S.A - 75 temples). Among the churches dedicated to St. Stanisław these ones are particularly distinguished, which were bound by the tradition with important events from his biographies or from his posthumous apparitions, They arc located in Southern Poland, most of them in villages - in Górecko Kościelne, Piotrawina, Pustynia, Szczepanów - and in the city of Cracow. All of them plav or used to play in the past role of pilgrimage cult centres. The city sanctuaries have a central, national character, and the village ones - regional (as in Szczepanów) or local importance (Górecko Kościelne). In the village sanctuaries the peasant origins of St. Stanisław were stressed. In Szczepanów it was related how the Saint was born during the harvest and then grew in the village, accompanying its people at the field work and cattle pasturage. It was stressed that after his parents' death he distribute* his inherited grounds among the poors and as bishop was the folk's defender. In Górecko it was reminded, that in this posthumous appearances during the Cossack wars he let peasants hiding in the forests build chapels and temples. Besides, as it was related. St. Stanisław was in a particular way connected with trees, close to which he was born and died, and which he planted and grafted, or ,.used to sit on" during his wordly life and posthumous appearances. Hitting with a branch attains! the soil he caused arising of miraculous springs. All miraculous and ..particular" trees and waters as well as St. Stanisława stones in the cenlres of his cull were of curing power, some of them oí healinc and apolhropeic ones. The last one protected people and cattle of death and other dangers or precipitated death during a long agony. Asking or thanking the Saint for healing and protection, the worshippers used to bring sacrifices in the cult centres, • which were either hang at the altar or hold on the altar (holy Mass) and sunk in the miraculous waters. St. Stanisław BM was called protector of fields and orchards against hailstorms and tempests. It was him. who was appealed for rain during excessive drv weather and for dry weather during overmuch rain. Thank to St. Stanisława patronage in the parishes with the sanctuaries dedicated to St. Stanisław BM, the worshippers felt save .,as in a garden" passed bv all the hurricanes and hails. This patronaac. as his other ones, was shared with the Holy Virgin, what is proved among others by the texts of ordered mass intentions. Abou! the peasant origins and folk character or St. Stanisław BM cult spoke in their public pronouncements members of the church hierarchy (the cardinals S. Wyszyński and K. Wojtyła) and activists of the Polish Peasant Party as wel! as the ones of the St, Stanisław BM SobrietyCircles. The noun „folk" appeared most frequently in these enouncements as a synonvm and derivative of the word „nation", because St. Stanisław was held as well for a saint coming from the folk as for the main patron of the Polish Kingdom, whose heir the Polish nation was to be. It gave the cult of St. Stanisław a specific folk-national character, which was important for the stale, church and socio-cultural organizations in different political systems. Translated by Barbara Kocowska �