29 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/11d0529da17ff1b9bf017da5d254ddfd.pdf abcd19584adebf2cfe5626bf25dd703e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:6099 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Łódź - mniejszości etniczne i narodowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5687 Title A name given to the resource Łódzcy Niemcy - frawgment pejzażu "ziemi obiecanej" / ETNOGRAFIA POLSKA 2011 t.55 Description An account of the resource Etnografia Polska 2011 t.55 s.97-133 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Sadowska, Joanna Language A language of the resource pol., ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska”, t. LV, 2011, z. 1–2 PL ISSN 0071-1861 INGA B. KUŹMA JOANNA SADOWSKA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Łódzki ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ”. PROBLEMY BADAWCZE1 KONTEKST BADAŃ Materiały zaprezentowane w tekście pochodzą z badań, jakie prowadził zespół etnologów2 w latach 2009–2010 w ramach tematu wskazanego w konkursie Urzędu Miasta Łodzi. Był to temat „Społeczność żydowska i niemiecka w Łodzi po 1945 roku”. Po rozstrzygnięciu konkursu, w grupie badawczej powołanej do realizacji tematu, oprócz etnologów znalazły się także dwa inne zespoły – geografów oraz historyków z niemcoznawcami. Badania te były znaczące z kilku powodów. Jednym z nich jest wyraźne wskazanie przez poprzednie władze miasta obszarów godnych zainteresowania z ich punktu widzenia. Była to władza jeszcze sprzed zmiany, kiedy na początku 2010 roku mieszkańcy Łodzi odwołali w referendum ówczesnego prezydenta miasta – Jerzego Kropiwnickiego, m.in. inicjatora współpracy z uczelniami wyższymi w mieście i szeregu konkursów na badania zamawiane, skierowane także do nauk społecznych i humanistycznych. Tematy proponowane w konkursach ukazywały, jak włodarze miasta wyobrażali sobie wówczas nie tylko powinności i pożytek z naukowców działających na terenie miasta i regionu, lecz także czym jest miasto i na co warto zwrócić w nim uwagę. Odrębną kwestią pozostaje zagadnienie rozwoju współpracy między urzędnikami i naukowcami. Można wskazać na jedną podstawową korzyść – odnoszą ją naukowcy, którzy czerpią z tej puli środki na realizację zamierzeń badawczych, lecz władze wybierają taki model współegzystencji, w którym pełnią rolę wyłącznie dysponenta funduszy. Nie wykorzystują raportów naukowych w swoich późniejszych działaniach, mimo że prace odnoszą się do palących problemów miasta lub do białych plam wskazanych przez specjalistów – zaakceptowanych przez urząd, który finansuje te projekty ze środków publicznych. Część materiałów z badań, jak i refleksji, wniosków i sformułowań, były przez nas użyte w: Kuźma 2010, Sadowska 2010. 2 Oprócz nas – autorek tego artykułu, także dr Beata Wasilewska-Klamka i mgr Agnieszka Iwaszkiewicz. Pieczę nad grupą etnologiczną sprawował prof. Andrzej Lech (patrz Lech, Rykała, Radziszewska 2010). 1 �98 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Tamten okres, wieńczący prezydencję Kropiwnickiego, naznaczony był przez swoistą politykę pamięci. Jak pisał Sławomir Kapralski na temat związków między pamięcią, przestrzenią i tożsamością, społeczności w różny sposób zachowują się wobec swojego dziedzictwa i zarazem teraźniejszości: mogą wymyślać się na nowo lub manipulować przestrzenią, by zmaterializować w niej swoje wyobrażenie o przeszłości i/lub o swojej teraźniejszości. Mogą ujawnić się także – jak określił autor – „szperacze”, którzy drążą zastaną (bądź zaprojektowaną) rzeczywistość, poszukując zatartych śladów innych tożsamości i pamięci, wypchniętych na margines „oficjalnej symboliki” (Kapralski 2011, s. 55). Polityka pamięci uprawiana w Łodzi do 2010 roku, dotyczyła przede wszystkim historii najnowszej Żydów – głównie okresu, kiedy istniało Litzmannstadt Ghetto i doszło do eksterminacji Żydów, a także czasu współżycia różnych grup narodowościowych i wyznaniowych w czasie przedwojennym. Jednak nie był to jedyny obszar objęty działaniami łódzkiej polityki pamięci. Na pierwszy plan wysuwało się – traktowane jako „naturalne” – dziedzictwo wielokulturowej Łodzi, gdzie za mitotwórczy przewodnik po mieście można uznać „Ziemię obiecaną” Władysława Reymonta. Przyglądając się interpretacjom, jakim jest ona poddawana w lokalnym dyskursie publicznym (patrz np. Kielak 2003, s. 138–142), należałoby szukać w niej mitu założycielskiego współczesnego obrazu Łodzi: miasta dialogu, wielokulturowego, będącego tyglem kultur. Prezentują go na zewnątrz i także na potrzeby mieszkańców, włodarze miasta i niektóre organizacje kulturalne czy NGO. W ten sposób „czytany” jest „język” Łodzi (patrz Toporow 2000). Kolejnym powodem, jaki wydaje się nam istotny i który wpłynął na przebieg badań, była możliwość dotarcia do współczesnych mniejszości wskazanych w temacie grantu, szczególnie do osób o korzeniach niemieckich wywodzących się z łódzkich Niemców (ich rodziny osiedlały się w Łodzi od początku rozkwitu industrializacji, włącznie z okresem powstawania pierwszych manufaktur, wcześniejszych od fabryk sensu stricto). Należałoby jednak to zdanie potraktować jako podstawowe pytanie problemowe, które można rozbić na kwestie szczegółowe. Pierwsza z nich brzmiałaby: czy i jak istnieją w mieście potomkowie historycznej mniejszości – budowniczych miasta? Określenie to brzmi patetycznie tylko z pozoru, ponieważ przekładając je na konkret terenowy, pozostała w mieście architektura – industrialna i reprezentacyjna – w dużej mierze składa się z materialnego dziedzictwa łódzkich Niemców. Druga kwestia szczegółowa traktowałaby o tym, na ile udało się nam dotrzeć do potomków Niemców łódzkich i z jakim efektem? Trzeci problem wiązałby się zaś ze stosunkiem mieszkańców Łodzi do tej grupy narodowej, a dokładniej: jaki kształt przybrała pamięć i wiedza na ich temat w świadomości łodzian nie-Niemców? Proponujemy zatem, aby artykuł potraktować – z jednej strony – jako raport z terenu i szczególną diagnozę stanu kulturowego grupy łódzkich Niemców (także w oczach innych mieszkańców miasta), a jest to grupa, która według interpretatorów mitycznego genius loci Łodzi, silnie naznaczyła wyobrażenie o mieście. Zaś z drugiej strony – jako tekst wiążący się z metodologią badań. Uprzedzając, odpowiedzi nie będą jasne i definitywne z wyjątkiem ostatniej kwestii dotyczącej stanu wiedzy �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 99 i świadomości łodzian na temat Niemców i ich potomków. Ze względu na zarysowaną przez nas poniżej sytuację istniejącą w mieście, pozornie sprzyjającą budowaniu owej wiedzy, konkluzja na temat stanu świadomości łodzian może jawić się jako paradoks. Brak jasności będzie towarzyszył głównie próbie określenia sytuacji panującej w zbiorowości potomków mniejszości niemieckiej i względem prowadzenia badań, które są uzależnione od środowiska, w jakim usiłuje się je wykonać. Jak pisze bowiem Viktor W. Turner, „wszystko testowane jest na jego ja [badacza, antropologa], wszystkiego, co obserwuje, uczy się na własnej skórze” (Turner 2011, s. 43). Pragniemy w tym miejscu poczynić zastrzeżenie, że obecny czasami w naszej wypowiedzi bardziej emocjonalny ton, choć generalnie powściągany, jest dodatkowym „efektem dodanym” badań. Również i z tego powodu podtrzymujemy propozycję, by na przedstawiany tekst patrzeć z punktu widzenia metodologii badań. Badania prowadziłyśmy we własnym mieście, na terenie pozornie znanym i pozornie oswojonym, co w pewnym stopniu badania obaliły. Rzeczywistość odkrywana podczas naszych działań wymykała się kliszom i autostereotypom na temat Łodzi, jakie funkcjonują w mieście (na ten dyskurs – jako mieszkanki Łodzi – byłyśmy wystawione od lat i także on nas ukształtował). Teren, wydobywany spod owych prawd popularnych, dostarczał materiału – jak się nam wydawało – pomocnego np. w późniejszym urealnieniu pewnych działań czy komunikatów publicznych formułowanych przez włodarzy czy inne instytucje, jakie kształtują publiczny wizerunek miasta (także dla potrzeb wewnętrznych). Jednak mimo tego, że badania miały wyraźny charakter zamówienia publicznego, ten aspekt ich „użyteczności” nie został podjęty przez decydentów czy innych. Drugim powodem rodzenia się w nas nie­których emocji związanych z procesem badawczym, była sytuacja panująca w samej grupie badanych, o czym dalej. Z powodu powszechności tych niezbyt dobrych uczuć (identyfikowanych najczęściej jako frustracja), wkrótce przestałyśmy je „przeżywać”, a zaczęłyśmy z pełną świadomością traktować jako integralny element sytuacji badawczej, w jakiej się znalazłyśmy. Frustracja pozornie może wydawać się uczuciem niepotrzebnym. W naszym przypadku była wyrazem bardzo ciekawego problemu metodycznego, to znaczy: jak prowadzić badania w zasadzie niemożliwe do odbycia. Powodem takiej diagnozy, była – po pierwsze – hermetyczność środowiska wybranego do badań, które rozbite jest dodatkowo na dwie frakcje. Pierwsza z nich reprezentowana jest w zasadzie przez jedną osobę, która mówi o grupie oraz o sobie samej używając liczby mnogiej „my” (mając na myśli Niemieckie Towarzystwo Kulturalno-Społeczne, dalej jako skrót: NTKS). Zatem: „my nie zgadzamy się na rozmowy i na spotkania”, „my uważamy, że są niepotrzebne, przyniosą szkody, to będzie kłamstwo”. Mimo wszystko, niektórzy zgodzili się na wywiad. Były to osoby reprezentujące raczej drugą frakcję lub kiedyś związane z organizacją, na której czele stoi przewodnicząca NTKS. Co więcej, podział, jaki istnieje w środowisku potomków łódzkich Niemców, w oczach obserwatora zewnętrznego może się wiązać z rozdziałem religijnym: część potomków jest ewangelikami reformowanymi (luteranami), a inna część – nie. Obie grupy nie mają obecnie ze sobą wiele wspólnego, jak nam się wydaje: nie odkryłyśmy zbyt �100 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA wielu ogniw, jakie by ich spajały, lecz być może z powodu braku kontaktu z większością nie-ewangelicką, nie znamy jakichś faktów. Różne wyznania są zatem raczej pozornym powodem podziału lub braku kontaktu. Niewątpliwie, ze względu na tradycje życia grupowego istniejące w parafii ewangelickiej, grupa wiernych o tym samym pochodzeniu, prowadzi życie w mini-wspólnocie, gdzie regularnie się spotyka i wspiera się nawzajem. Takiego zaplecza kulturowego nie udało się nam odkryć w przypadku nie-ewangelików, którzy być może swoją chęć czy potrzebę bycia w niemieckiej wspólnocie losu, realizują w zupełnie inny sposób i którym wystarcza prawdopodobnie bardziej doraźny kontakt – oparty o inne cele, jakie realizuje jednak NTKS. Jednakże kwestia różnych wyznań w całej grupie jest dalekim echem polaryzacji i dyskusji z lat 1930., jakie miały miejsce w kościele ewangelickim w Łodzi i dotyczyły wzmocnienia związków z kulturą niemiecką a wzmocnienia więzi z kulturą polską3. Ów wewnętrzny konflikt i ówczesne dyskusje rzucone na tło II wojny światowej i drastycznej zmiany w kontaktach polsko-niemieckich w ogóle, do tej pory naznaczają silnie stosunek wspólnoty luterańskiej do wszelkich badaczy, którzy się nią interesują, szczególnie tym fragmentem historii lokalnej. Wyjaśniał to nam śp. bp Mieczysław Cieślar – poprzedni opiekun duchowy i administracyjny parafii ewangelickiej św. Mateusza. Spotkałyśmy się z nim, kiedy nie wyraził zgody, by członków niemieckojęzycznego koła biblijnego pytać o ich poczucie narodowej tożsamości. Ostatecznie, po rozmowie, zatwierdził to pytanie. Swoje obiekcje tłumaczył w ten sposób, iż wśród jego parafian znajdują się, rzecz jasna, osoby o korzeniach niemieckich i chcą one pielęgnować swoją duchowość posługując się w tym celu, raz na jakiś czas – na terenie parafii, w ramach koła biblijnego – językiem niemieckim. Nie oznacza to jednak, że w parafii istnieje podział na grupy narodowościowe lub – co mogłoby być jeszcze gorsze dla życia tej wspólnoty i jej odbioru na zewnątrz – nie znaczy to także, że parafia jest niemiecka. Parafia jest całością, a ze względu na przeszłość skupia dość zróżnicowaną narodowościowo grupę. Kościół nie może jednak dopuścić do sytuacji, by coś zantagonizowało wspólnotę, jak bywało już niegdyś i to w wyniku opisów naukowych dotyczących przeszłości ewangelików łódzkich (kiedy zwracano uwagę na wspomniany konflikt między grupą pro-polską i pro-niemiecką). W każdym razie, reakcje części członków społeczności luteran łódzkich na zainteresowanie naukowe i upublicznianie wiedzy na temat rzeczywistości przed- i powojennej ich kościoła, cechowały się wycofaniem z kontaktu. Można zrozumieć te odczucia. Nie mają one nic wspólnego z chęcią ukrycia czegoś czy z lękiem przed ujawieniem „prawdy”. Wiążą się ze świadomością, jak łatwo budzą się „upiory” przeszłości wojennej i tuż powojennej, gdzie najpierw ludność narodowości polskiej była terroryzowana przez nazistów, a osoby pochodzenia niemieckiego nie były zagrożone głodem i wywózką, następnie zaś to one stały się ofiarami zbiorowej i politycznej zemsty za nazizm, Problem ten został wnikliwie opisany m.in. przez Bronisławę Kopczyńską-Jaworską po badaniach ewangelickiej mniejszości w Łodzi, prowadzonych wraz z Krzysztofem Woźniakiem w latach 1990. (Kopczyńska-Jaworska, Woźniak 2002; szczególnie rozdział pt. „Ewangelicy – Polacy i ich organizacje”, s. 61–86). 3 �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 101 wojnę i okupację. Jeśli można dokonać tak niebezpiecznego zabiegu, jak typologia ofiar, to ci Niemcy i Niemki łódzcy4, którzy przetrwali okres powojenny i pozostali w Polsce, nie odczuli społecznego, historycznego i politycznego przyzwolenia – aż do czasów współczesnych (?) – by wypowiedzieć swój los. Jest to los ofiar, które płaciły za nieswoje winy przez całe życie (będąc najczęściej w tej epoce kilku- i kilkunastoletnimi dziećmi), zatem przez wszystkie lata powojenne nie zostali uznani za ofiary. Dziś wypowiadają traumę nie tylko własną, ale też cudzą – mówią w imieniu swoich rodziców i dziadków, szczególnie matek i babek. Do wzmocnienia odczuwanych przez nas odczuć przyczyniła się zatem wiedza na temat tamtych prześladowań i ich skutków. Wcześniej docierały do nas – mieszkanek Łodzi – niezbyt szczegółowe wzmianki o powojennym obozie dla Niemców (na łódzkiej Sikawie) oraz o egzekucjach i krzywdach, jakie wobec nich stosowali dawni polscy sąsiedzi lub obcy. W tej sytuacji rodził się w nas szereg wątpliwości: jak mówić o krzywdzie i prześladowaniu, gdy ktoś zgodził się je przed nami wypowiedzieć? Czy naprawdę ich głos będzie usłyszany? Co odbiorcy usłyszą w tym głosie? Czy dlatego, że jest wypowiadany przez potomków Niemców (lecz łódzkich, więc związanych silnie z tym miastem – ich Heimatem), nie będzie dalej zignorowany lub odrzucony? Obawy się sprawdziły – historia z jednej strony tak bolesna, a z drugiej – zmuszająca do przemyślenia na nowo sensu słów „oprawca” i „ofiara” ze względu na lokalny kontekst, przeminęła bez echa na miejscowym forum. Lecz podnoszą się głosy samych Niemców łódzkich, jak ostatnio wydane wspomnienia z okresu wojennego i powojennego autorstwa Beno Krolla i Anity Fritsche ze wstępem Krzysztofa Woźniaka (Fritsche, Kroll 2010), gdzie szczegółowo opisana jest głównie gehenna kobiet i ich dzieci na przykładzie jednej rodziny i jej znajomych. Innym źródłem frustracji był powód kompletnie nieracjonalny. Było to poczucie, iż badania przyszły za późno: osoby najbardziej zaangażowane w życie swoich grup oraz wywodzące się w pierwszej linii z rodzin łódzkich Niemców albo już nie żyją albo mają obecnie średnio siedemdziesiąt do osiemdziesięciu kilku lat i jest ich kilkanaścioro, rozproszeni są także po okolicznych miejscowościach podłódzkich. Często nie wychodzą już z domu z powodu wieku i chorób, niektórzy z nich są nadal niemieckojęzyczni (a nawet wyłącznie niemieckojęzyczni, jak znana nam – niestety tylko z opowieści świadka, ponieważ sama nie wyraziła zgody na rozmowę – jedna z kobiet, mieszkająca pod Łodzią). Towarzyszyła nam świadomość, iż ludzie ci odchodzą. Odchodzi także w niepamięć specyficzna odmiana języka niemieckiego – „Lodz Deutsche”: Ten Lodza Deutsche to ma takie naleciałości polskie, żydowskie ma w sobie [...]. Takie końcówki polskie są. Jak był taki rzeźnik Sawicki na Zgierskiej, to po polsku się mówiło u Sawickiego, a Niemcy Wan Sawickis. [...] Albo die serdelken, to serdelki, to jest polskie słowo. Die serdelken to jest takie łódzkie. Albo die szpinken, szpinki, spinki. To takie przykłady. [...] – Mówi Pani, że to taki kuchenny język? – Ja to tak nazywam, to moje określenie [...] [wywiad z 20.02.2010 – archiwum autorek]. 4 Dotarłyśmy przede wszystkim do historii życia Niemek, ponieważ to one zostały w mieście z dziećmi, a ich mężowie, ojcowie i bracia ginęli na wojnie, potem w obozach pracy. Niemki również były prześladowane, skazywane na roboty, niektóre nie wracały do domów – ginęły w warunkach obozowych. �102 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Z drugiej strony ów język powraca, ale już w momencie odejścia: [...] taka E. Wylew, w szpitalu ląduje. Dzwoni do mnie sąsiadka – musi pani przyjść, bo E. tylko po niemiecku mówi. Poszłam, a ona tylko po niemiecku pojedyncze słowa. W lutym miała wylew, w marcu zmarła. Druga, W.M. też z wylewem, w X. w szpitalu, nawet czaszkę jej otwierali, ona jeszcze jest przy zdrowych zmysłach, ale nieraz gada od rzeczy. Jest w domu opieki w Y. w tej chwili i też ni stąd ni zowąd super zaczęła mówić po niemiecku w tym szpitalu. Córka mówi, że musi po niemiecku gadać, a ja mówię, to niech Pani jej powie. Tak zaczęła mówić płynnie, że nawet gdy z nami była, tak nie mówiła płynnie, jak w szpitalu, w tym łóżku. To jest tak zakorzenione, ta Mutterspreche, że nie można tak wyrwać sobie. To jest uśpione, uśpione [wywiad z 20.02.2010 – archiwum autorek]. Nasuwa się oczywista konkluzja: pewien fragment dawnej Łodzi nieodwracalnie odchodzi lub już odszedł, co wynika nie tylko z naturalnej zstępowalności pokoleń i procesów asymilacyjnych coraz młodszych generacji, ale jest również skutkiem polityki (w tym asymilacji wymuszonej). W założeniu miały to być badania pomocne w konstruowaniu bardziej realnej polityki historycznej i kulturowej miasta oraz regionu. Tak interpretowałyśmy zamiar władz miasta, lecz nie czułyśmy się ani adwokatkami (czy zakładniczkami) władz ani interesów grupy badanej, choć ujawniłyśmy przestrzeń wypełnioną poczuciem krzywdy i rozgoryczenia. Czy jednak to na nas spoczywa ciężar naprawy krzywd? Niejednokrotnie tak się czułyśmy. Stąd tak można również odebrać prezentowany tekst – jako wpuszczenie w przestrzeń dyskursu nauki szczególnej, jaką jest etnologia/antropologia, głosu odrzuconych. Poza tym przedstawiciele tej grupy sami wypowiadają swoją traumę, jak Kroll czy inni – publikujący na łamach niemieckojęzycznych periodyków wydawanych w Niemczech przez ziomkostwo łódzkie, lecz z racji bariery językowej nie są one dostępne szerszemu odbiorcy (oprócz publikacji Krolla). Teksty te mają charakter wewnątrzgrupowy. Opowieści o losach byłych łodzian niemieckiego pochodzenia, obecnie osiadłych w Niemczech, krążą w tej grupie i budują wyobrażenie o jej losie zbiorowym, dają sobie nawzajem wsparcie. Z drugiej strony, przyczyniają się do hermetyzmu grupy. Zatem badania – spóźnione i pozornie zakończone „sukcesem” (wywiadami) – miały szansę zapełnić białą plamę na mapie pamięci Łodzi. Wiedza ta nie została w naszym odczuciu zaabsorbowana. Dotknięcie pamięci złożonej z ran nadal niezabliźnionych, pokazało wagę publicznych gestów, które w przestrzeni społecznej w sposób symboliczny spełniają funkcję zadośćuczynienia, uznania, przyznania racji, zauważenia. W tym zaś przypadku, pamięć pozostaje nadal ukryta w sferze prywatnej, a przestrzeń nauki choć pomocna, wydaje się być za mało nośna, by dokonać tego rodzaju symbolicznej rekompensaty. Rozmówcom zaś ciągle towarzyszy lęk przed przeszłością. Z ILU KULTUR SKŁADA SIĘ ŁÓDŹ? PRAKTYKA MITU WIELOKULTUROWEJ ŁODZI Jest bardzo niewiele badań dotyczących aktualnej kondycji poszczególnych grup wyznaniowych i narodowościowych w Łodzi (tradycyjnych mniejszości łódzkich). Kompleksowa etnologiczna praca na ten temat pochodzi z 2002 roku i jest to efekt �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 103 prac badawczych, którymi kierowała Bronisława Kopczyńska-Jaworska. Grant ten dotyczył społeczności łódzkich luteran (Kopczyńska-Jaworska, Woźniak 2002). Inne badania – z ostatniego okresu – pochodzą z tego samego konkursu, co nasze działania: drugi temat, który był opracowywany równolegle z naszym, lecz przez innych specjalistów, wiązał się z opisem pejzażu religijnego Łodzi. Obraz Łodzi wielokulturowej w znaczeniu miasta czterech kultur (co samo w sobie jest bardzo dyskusyjne5), jest zatem pewną kliszą – obrazem zastygłym, rzadko podważanym czy dekonstruo­ wanym, a wywodzi się ze szczególnie odczytanej przeszłości. Najwięcej pracy temu zagadnieniu poświęcają bowiem historycy lokalni. W potocznej świadomości, nazwa Łódź wywołuje skojarzenia ze wspomnianymi już: „tyglem kulturowym” czy „kultur”, „wielokulturowością”, „dialogiem międzykulturowym”. Odwołując się do sensu wielokulturowości (bardzo bogatego w znaczenia i ustalenia, których nie będziemy tu jednak odtwarzać), skupimy się na jego funkcjonalnym wymiarze zaproponowanym przez Janusza Muchę (za: Czerniejewska 2008). Wyodrębnił on trzy płaszczyzny postrzegania wielokulturowości: po pierwsze, wielokulturowość faktyczną – empiryczną, po drugie – występującą w świadomości społecznej oraz po trzecie – występującą w systemie ideologicznym, politycznym. Wielokulturowość empiryczna występuje wówczas, gdy da się stwierdzić i zauważyć, iż w społeczności żyją różne grupy, odmienne religijnie, etnicznie, językowo itp. Druga, gdy ludzie żyjący w zróżnicowanej kulturowo społeczności, zauważają owe różnice między sobą i uznają je za ważne. Może się to wiązać, jak podkreśla Izabela Czerniejewska (2008, s. 20), z pozytywami i negatywami. Pozytywne strony odmienności wynikające z wielokulturowego sąsiedztwa, to postrzeganie go w kategoriach korzyści, dialogu, uczenia się, wzbogacania się kulturowego itp.; zaś negatywne, to konflikty, izolacja, gettoizacja, negatywna stereotypizacja itd. Trzecia płaszczyzna wielokulturowości – ideologiczna (polityczna), „istnieje wówczas, gdy środowiska opiniotwórcze uważają współistnienie wielu grup kulturowych za pozytywną wartość, i gdy tworzą instytucje dbające o współistnienie tych grup. Ta trzecia płaszczyzna bezpośrednio dotyczy edukacji wielokulturowej, tworzenia programów i projektów sprzyjających rozwojowi wielokulturowości, uświadamiania sobie konsekwencji życia w zróżnicowanym kulturowo społeczeństwie” (tamże). Kiedy przeanalizujemy sytuację Łodzi z powyższej perspektywy teoretycznej i weźmiemy pod uwagę obecność w mieście mniejszości uznawanych za tradycyjne i pierwotne dla Łodzi (te rodem z „Ziemi obiecanej”), jesteśmy w stanie potwierdzić, iż wielokulturowość występuje tu w pierwszym sensie – empirycznym. Można zatem odnotować, iż w mieście występują mniejszości, także szczególnie interesująca nas w tym tekście, czyli osoby o korzeniach niemieckich. Na tę konstatację w mniejszym 5 Np. dyskusja tocząca się na łamach „Kroniki Miasta Łodzi” w roku 2006 (nr 3) między intelektualistami łódzkimi, którą wywołała wystawa w Muzeum Historii Miasta Łodzi (obecnie: Muzeum Miasta Łodzi), pod znamiennym tytułem „Triada łódzka. Trzy wielkie społeczności. Polacy – Niemcy – Żydzi”, zatem bez Rosjan – wzbudzającej wielkie kontrowersje czwartej kultury łódzkiej. Dyskusja ta dotyczyła właśnie obecności albo nieobecności i/lub jej rodzaju w mieście poszczególnych narodowości, szczególne rosyjskiej (patrz Jaskulski 2006, s. 199–203; de Lazari 2006, s. 204–206). �104 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA stopniu (lub wcale) składa się jednak obserwacja in situ członków grup mniejszościowych i ich aktywności kulturowej (polegająca np. na pielęgnowaniu własnych tradycji, demonstrowaniu ich, uczeniu o nich). Świadomość istnienia „Innych” w większym stopniu zbudowana jest na wiedzy wtórnej pochodzącej z drugiej ręki i dotyczy głównie śladów materialnych, jakie pozostawiły po sobie wcześniejsze pokolenia „Innych”. Jednym z praktyczniejszych skutków sąsiedztwa byłyby pewne naleciałości w mowie łodzian – pod warunkiem, iż są to mieszkańcy Łodzi od pokoleń. Zjawiska te nie występują zgoła u osób napływowych, przybywających do miasta od drugiej polowy XX wieku6, a zatem i ten ślad stracił już na aktualności. Obecnie, aby powstała refleksja na temat efektów obcowania z „Innymi”, musi pojawić się wiedza specjalistyczna – historyczna. Na przykład dzisiejsi potomkowie Niemców w żaden sposób nie przypominają o sobie w przestrzeni publicznej. Ich działania środowiskowe (bardzo dyskretne, ograniczone do kontaktów prywatnych, nakierowanych na wzajemną pomoc), nie wychodzą poza obręb siedziby Towarzystwa na rogu ulic Targowej i Tylnej oraz niemieckojęzycznego koła biblijnego przy kościele ewangelicko-augsburskim. W dodatku, jest to środowisko zróżnicowane nie tylko wyznaniowo, lecz także podzielone towarzysko i zamknięte dla osób z zewnątrz. Popularnym źródłem wiedzy potrzebnej do zlokalizowania i wskazania mniejszości, choćby tylko w postaci śladów po wcześniejszych pokoleniach, są dziś m.in. liczne przewodniki po mieście, nazywane spacerownikami. Łódź, mimo starań, nie uzyskuje nadal realnego statusu miasta turystycznego (przeczą temu sezonowe statystyki), a owe drobiazgowe przewodniki znajdują chętnych odbiorców głownie wśród mieszkańców (są to w zasadzie książki popularno-historyczne z bogatą warstwą dokumentacyjną i fotograficzną). Nazwa „spacerownik” pochodzi od formuły zwiedzania miasta, wdrożonej przed kilku laty przez byłą dziennikarkę łódzkiej Gazety Wyborczej – Joannę Podolską (od roku 2011 dyrektorkę Centrum Dialogu w Łodzi). Zaproponowała wycieczki po mieście różnymi szlakami (w tym śladami łódzkich Niemców) i nazwała je spacerami (uczestniczy w nich coraz więcej osób, ostatnie wyprawy przyciągały około kilku setek), choć przewodnicy zrzeszeni np. w miejscowym oddziale PTTK, od lat proponują piesze zwiedzanie miasta i okolic. „Spacerowa” moda na Łódź wśród łodzian datuje się jednak od owego cyklu spot­ kań zaproponowanych przez eks-dziennikarkę. Wycieczkom towarzyszyły teksty problemowe w gazecie. Zatem edukacja na temat własnego miasta stała się, poniekąd, sprawą publiczną, wręcz codzienną. Druga płaszczyzna, pomagająca zdefiniować fenomen wielokulturowości, nie jest już tak łatwa do stwierdzenia (obejmuje ona skutki dzielenia tej samej miejskiej przestrzeni przez różne grupy, zauważania się nawzajem, brania „Innych” pod uwagę, co może przynieść efekty negatywne i pozytywne). Wraz z odejściem pokoleń urodzonych przed II wojną światową definitywnie zanika pamięć o rzeczywistym 6 Na temat łódzkiej polszczyzny, przesyconej elementami wywodzącymi się z języka niemieckiego czy jidysz, patrz: Bieńkowska, Cybulski, Mińska-Tytoń 2007; Habrajska 1988, s. 69–74; 1991, s. 167–172; 1992, s. 25–30. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 105 współ­życiu w wielokulturowym mieście (w co wchodzi doświadczenie o realnych formach więzi i przyjaźni, lecz także obcości, a wręcz wrogości we wzajemnych stosunkach grup narodowościowych i religijnych). Na podstawie wiedzy dotyczącej tkanki miasta zapełnionego zabytkami powołanymi przez „Innych-Obcych” w przeszłości, niewiele da się wskazać realnych skutków, oprócz coraz głębszej wiedzy na temat historii miasta. Zaś dostrzeżenie obecności nowych przybyszów w mieście, reprezentujących także inne kulturowe światy, jak: Turcy, mieszkańcy Maghrebu, Bliskiego Wschodu oraz Indii, Wietnamczycy, Chińczycy, Ormianie i mieszkańcy Afryki (wymieniam tylko najliczniejsze obecnie grupy łódzkich „Innych”), nie jest oczywiste. W ramach swoistego „eksperymentu”, lecz nie można go traktować jako miarodajny, jedna z autorek prezentowanego tekstu (I. K.) przy okazji prelekcji adresowanej do szerokiej publiczności, zapytała grupkę osób złożoną z emeryta, matki niemowlęcia i kilku młodych (do 30 roku życia), czy mogliby wskazać na mapie Łodzi miejsca, gdzie spotykają nowych migrantów, jak i ślady (bądź „żywych”) przedstawicieli starych „obcych” kultur łódzkich. Przepytywana grupka była niewielka, ale zróżnicowana wiekowo i życiowo, zatem w różny sposób aktywna, chodząca w inne miejsca, mająca odmienne możliwości finansowe i gusta (w tym kulinarne, albowiem cudzoziemcy zazwyczaj prowadzą większe bądź mniejsze punkty gastronomiczne) itp. Wszyscy jednak mieli problem ze zlokalizowaniem zarówno miejsc zabytkowych – poświęconych historycznym mniejszościom oraz ze wskazaniem więcej niż jednego miejsca, gdzie natykają się na aktualnych „Obcych”. Podczas rozmowy, kiedy prowadząca podpowiadała takie miejsca i również działania związane czy nawiązujące do którejś z grup – tradycyjnej czy nowej, przepytywani dopiero wtedy kiwali głowami na znak potwierdzenia i przypominali sobie kolejne lokalizacje czy wydarzenia. Być może traktują obecność wszelkich „Innych” – realnie istniejących tuż obok, jak i ślady po przeszłych „Innych” – jako coś naturalnego, nad czym się nie zastanawiają. Być może jest to dla nich oczywistość, lecz raczej obojętna, choć niestety w Łodzi mają miejsce napady na czarnoskórych mieszkańców miasta, a także wyzywanie ortodoksyjnych Żydów, jeśli pojawią się w mieście poza obrębem Gminy; nie ma zaś w żadnym lokalu wstępu wzbronionego dla którejś z grup narodowościowych czy etnicznych, jak np. w Poznaniu i w Warszawie (co wiadomo z doniesień prasowych). Odrębną kwestią – świadczącą o negatywnym wymiarze sąsiedztwa – pozostają napisy na murach autorstwa kibiców drużyn ŁKS i RTS, wyzywające się wzajemnie od „Żydów”, ponieważ słowo to w polskiej „gwarze” kibicowskiej jest obelgą. Zatem stwierdzenie, co składa się na świadomość występowania różnych grup obok siebie, jest dość trudne. Pojawia się więcej przesłanek wskazujących na negatywne skutki, jakie powstały na bazie świadomości, że „Inni” są obecni, nawet jeśli żyją oni tylko w pamięci (coraz rzadziej) lub w wyobraźni (częściej, odnosi się to zarówno do Żydów w Łodzi, jak i potomków Niemców). Najsilniejsza jest trzecia płaszczyzna wielokulturowości, czyli działania firmowane przez różne instytucje i władze, które z określonej wizji wielokulturowości tworzą programy ideologiczne (zarazem wykorzystują do ich tworzenia rozmaite ideologie). W skład tego nurtu wchodzą periodyki łódzkie – regularnie, z powodu różnych �106 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA rocznic i okazji lub bez nich – podejmujące wątek łódzkich „Innych” historycznych. Są to takie tytuły, jak „Kronika Miasta Łodzi”, „Tygiel. Miesięcznik Kulturalny” oraz nowsze „Arterie”. Do tego grona opiniotwórczego, edukacyjnego, jak i kulturotwórczego, należałoby zaliczyć rozmaite fora społecznościowe i strony miłośników Łodzi, także regularne bądź efemeryczne imprezy i wydarzenia podejmowane przez różne organizacje non profit, w tym firmowane przez władze miasta, szczególnie „Festiwal Dialogu Czterech Kultur” (upadły w 2010 roku, obecnie jego spadkobiercą jest „Festiwal Dialogu”). Należałoby wspomnieć też o Instytucie Tolerancji – propagatorze Dnia Tolerancji, kiedy to mieszkańcy w zrywie społecznikowskim zamalowują napisy rasistowskie na łódzkich murach. Dołącza do tej grupy jeden z młodszych tworów, jakim jest Centrum Dialogu, które zgodnie z założeniami ma się skupiać nie tylko na historycznych mniejszościach, ale integrować wszystkie grupy narodowościowe, etniczne itp., jakie żyją współcześnie w mieście. Główną treścią działań większości oficjalnych gremiów, jest podtrzymywanie wyobrażenia mitu wielokulturowej społeczności, która jest i była ufundowana na dialogu i tolerancji. Te słowa bowiem przewijają się najczęściej w nazewnictwie różnych instytucji czy imprez zajmujących się łódzkim tyglem kulturowym. Rzecz jasna, nie wszystkim kulturom poświęca się tyle samo uwagi, być może na kolejne dopiero nadejdzie czas. Otwartą kwestią pozostaje, na czym powinien być ufundowany zwrot ku łódzkiej przeszłości i pamięci. Z punktu widzenia naszych niedawnych doświadczeń badawczych, niektóre pamięci i tożsamości (ponownie przywołując Kapralskiego), nie doczekały się jeszcze swoich „szperaczy” lub działają oni zbyt dyskretnie (jak np. my). Wydaje się nam jednak, że wspomniany zwrot – biorąc pod uwagę łódzki kontekst – mógłby być mocniej ufundowany na zrównoważeniu głosów i empatii. (NIE)OBECNOŚĆ7 ŁÓDZKICH NIEMCÓW W PRZESTRZENI ŁODZI Niemcy są obecni w Łodzi od czasu jej przemysłowego rozkwitu, czyli od okresu najwcześniejszego – rękodzielniczego, manufakturowego i późniejszego – Łodzi fabrycznej i fabrykanckiej. Część tej społeczności z biegiem czasu zasymilowała się, a ci, którzy zachowali swoją odrębność, wrośli w tkankę miasta. Jednak zachowanie przez nich pamięci o dorobku ogólnołódzkim, jak i rodzinnym, jest często trudne. Główną cezurą była II wojna światowa, ale konsensus wypracowany dzięki długiemu współżyciu międzygrupowemu kruszył się wcześniej. Obraz zgodnego współistnienia na jednej przestrzeni wielu różnych grup, jaki przebija z mitu o wielokulturowej Łodzi, nie jest realistyczny, a idealistyczny. W momentach napięć, szansę na przetrwanie miały wyłącznie dobre relacje osobiste. Napięcia polsko-żydowsko-niemieckie pojawiły się w okresie Wielkiego Kryzysu, a po wydarzeniach z 1933 roku wzrosły także nastroje nacjonalistyczne wśród Niemców, w tym niektórych łódzkich (uaktyw7 Nawiązanie do tytułu i koncepcji zaproponowanej przez koleżankę z ekipy badawczej, piszącej o (nie)pamięci w przypadku łódzkich Niemców (Iwaszkiewicz 2010, s. 102–125). �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 107 niły się partie sprzyjające tej ideologii). W 1936 roku zarysował się rozłam w łódzkim kościele ewangelicko-augsburskim, o czym wspomniano8. Na niektórych osobach niemieckiego pochodzenia dziedzictwo przeszłości ciąży, głównie dlatego, iż utożsamiono ich z nazistowskim agresorem9. Trudno powiedzieć obecnie, na ile szczerze część z tamtych osób, także podpisując volkslistę, utożsamiała się z ideologią nazistowską, a na ile zachowywała się tak ze względów koniunkturalnych10. Istnieją także dowody, iż niektóre łódzkie Niemki – zasymilowane i uważające się za Polki, w okresie okupacji hitlerowskiej przyjmowały volkslistę specjalnie, współpracując już z podziemiem polskim i realizując tym samym zalecenie konspiracyjne, aby łatwiej móc pomagać i zdobywać informacje. Była to „idealna” przykrywka (na podstawie rozmów z kustoszkami Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi11). Z drugiej strony, zaliczenie ich do grupy wrogiej, wynikało z polityki władz powojennych wobec osób pochodzenia niemieckiego, które nie ewakuowały się po zakończeniu działań wojennych. Przed wkroczeniem wojsk radzieckich do Łodzi, z miasta zdążyli uciec przede wszystkim przybysze z Niemiec (Niemcy z Rzeszy, np. urzędnicy czy koloniści), zaś łódzka społeczność niemiecka w większości została. Część z nich wierzyła, że skoro nie splamili się niczym złym w czasie wojny, a żyją w rodzinnym mieście od pokoleń – zdołają przetrwać, zostaną obronieni. Bywało jednak różnie. Dorosłych prześladowano, rozstrzeliwano, gwałcono kobiety, dzieci spotykało często poniżenie12; byli wyniszczani głodem i ciężką pracą za darmo, szukali jedzenia na śmietnikach. Do zaostrzenia nastrojów przyczyniła się także zmiana ustawodawstwa polskiego z 1937 roku, dotycząca utrzymania szkół powszechnych dla mniejszości niemieckiej – miały być one finansowane tylko na terenach dawnego zaboru pruskiego, które mniejszość niemiecka zamieszkiwała przed 1 sierpnia 1914 roku. Przepis ten godził w szkolnictwo niemieckie na terenie Łodzi. Jak ocenia sytuację historyk łódzki Krzysztof Woźniak, wrogość i niechęć panujące w stosunkach polsko-niemieckich, trwające w drugiej połowie Dwudziestolecia międzywojennego, były silniejsze niż w 1918 roku (Woźniak 2005, s. 11–19). 9 W czasie okupacji, wyszedł np. przepis, na podstawie którego zostali wciągnięci na listę rezerwową Wermachtu, do którego ich powoływano (od 1942 roku), w tym dzieci volksdeutschów. 10 Wybory takie były podyktowane różnymi motywacjami: od względów asymilacyjnych, kontaktów z innymi nacjami w mieście (co wcale nie jest oczywiste: większość łodzian żyła obok siebie, a nie ze sobą), poprzez ich prywatne poglądy polityczne, wykształcenie, obraz świata, przywiązanie do łódzkiej „małej ojczyzny” itp. 11 Muzeum Tradycji Niepodległościowych w Łodzi mieści się w gmachu, który był więzieniem w okresie zaborów dla więźniów politycznych. Podczas II wojny światowej służył jako więzienie przejś­ ciowe dla kobiet. Przebywały tam, zanim wysłano je do obozów koncentracyjnych, innych więzień czy wykonano na nich wyrok śmierci. Więzienie utrzymało swój profil także po zakończeniu wojny – począwszy od 1945 roku osadzano w nim więźniarki polityczne. W udostępnianej na wystawie księdze ewidencyjnej z przełomu lat 1944 i 1945, ostatni wpis z grudnia 1944 roku dokonany ręką hitlerowskiego pracownika służby więziennej, jest oddzielony zaledwie kilkoma pustymi linijkami od kolejnego zapisu – już po polsku, datowanego na drugą połowę stycznia bądź początek lutego 1945 roku, odnotowującego nową więźniarkę (bazuję na własnej pamięci – I. K.). Jedno i drugie mieści się na tej samej stronie (Armia Czerwona wkroczyła do Łodzi 17 stycznia 1945 roku). 12 Po wojnie obowiązywał zakaz zatrudniania Niemców, traktowani byli jako darmowa siła robocza, np. przyjmowani byli do pomocy w gospodarstwach rolnych. Wówczas wiele zależało od charakteru i podejścia Polaków, u których się znajdowali. 8 �108 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Oto opis świąt Bożego Narodzenia po wojnie, jakim zapamiętała go jedna z rozmówczyń będąca wówczas kilkuletnim dzieckiem: [...] Opowiem wam takie zdarzenie: było to przed Bożym Narodzeniem. Mieszkałyśmy na strychu. Zimno było. Była tylko koza, taki piec. No i babcia chodziła do lasu [...] i zawsze nazbierała drzewa i na plecach nosiła. Ja z babcią chodziłam, bo coś tam w torbie nosiłam i babcia układała, żeby trochę tego drzewa na zimę było. Nieraz gajowy przyszedł, to tam gałąź grubszą porąbał, babci dał. Siedziałyśmy, a dużo palić nie można było, bo dużo tego nie miałyśmy. Tak siedziałyśmy i babcia mówi do mojej mamy: „Co my teraz zrobimy? Nie ma nic, ani mąki, ani cukru, ani chleba. No nic nie ma. Co my zrobimy?”. Mama mówi: „To może ja pożyczę gdzieś”. Poszła do jednej ciotki, poszła do drugiej. To niby wszystkie takie przybrane ciotki. No i ta dała trochę cukru, ta dała trochę tego, no i siedzimy. Co to będzie? No i jest Wigilia, a tu nie ma nic! Nawet kawałka chleba nie ma. Okno zamarznięte. [...] Zimno, siedzimy, czekamy. No i moja mama mówi: „Boże, jeżeli jesteś w niebie, to pomóż. Mnie to już nie pomagaj, temu dziecku pomóż”. Babcia mówi: „A co ty się modlisz? Jakby Bóg tak naprawdę nas kochał, to by nam takiej krzywdy nie zrobił”. Mama mówi: „Nie mów tak! Może akurat ten Bóg jest”. No i siedzimy, ciemno się zrobiło od razu. A myśmy tych lokatorów, co tam mieszkali, nie znały. Tylko gospodarza. Gospodyni też pochodziła z Niemców. Od razu ktoś puka do drzwi. Babcia mówi: „O, Jezus”. Myśmy się ciągle bały. [...] babcia uchyliła drzwi i ręka się wsunęła – w papier, w tapetę owinięta paczka – ta ręka tak wsunęła tę paczkę. Babcia już chciała wyjrzeć, w korytarzu ciemno. Tylko powiedziała: „Dziękuję” i zamknęła te drzwi. I było pół chleba, było jabłko, było parę cukiereczków, był kawałek słoniny, ale taki duży. To była taka słonina nie do topienia, tylko do krojenia. [...] Parę orzeszków i taki kawałeczek ciasta drożdżowego. Moja mama mówi: „Widzisz?”. Od razu nie były obie głodne. Wszystko mnie dawały. One nie chciały. One nie głodne, nie. I od razu żeśmy ten chleb podzieliły. Te bochenki takie duże, [...] to było na pierwsze święto i na drugie. I to ciasto, ja też powiedziałam, że nie będę jadła, jeżeli one nie zjedzą [wywiad z 13.02.2010 – archiwum autorek]. Mężczyźni najczęściej nie wracali z wojny, a jeśli udało im się powrócić, w 1945 roku byli wywożeni do ZSRR13. Część z nich powracała o ile przeżyła w tamtejszych warunkach, lecz wówczas znów byli wywożeni na tereny niemieckie. W 1947 roku osoby pochodzenia niemieckiego zostały pozbawione obywatelstwa polskiego i rozpoczęła się akcja wysiedleńcza. Na początku wysyłano grupy złożone z kobiet, starców i dzieci, silniejszych zatrzymywano i przeznaczono do pracy. Pierwsze punkty zborne były na Śląsku. Wywózki te trwały do końca lat 1950. Osoby zakwalifikowane do wysiedlenia przechodziły między innymi przez obóz na Sikawie w Łodzi (dzielnica Stoki). Był on jednym z trzech największych w Polsce centralnej – działał od 1945 roku14. Później, jeśli osoby o korzeniach niemieckich zdecydowały się pozostać w kraju, ukrywały swoje pochodzenie. Zdarzało się, iż zmieniały nazwiska czy imiona. Obawiano się kolejnych upokorzeń, np. w książeczce zdrowia z tamtego powojennego okresu, należącej do jednej z kobiet, wbita jest pieczątka „Niemiec”: 13 Nakaz ten objął mężczyzn w wieku od 16 do 60 lat. Kierowano ich na Syberię do obozów lub do katorżniczej pracy, np. w kopalniach (Budziarek 2005, s. 97–101). 14 Tam, na jedne z najgorszych prześladowań, narażone były głównie kobiety. Najmłodsi, urodzeni przed wojną czy w czasie wojny, czasami nie znali języka polskiego, ich akulturacja polska przebiegała w takich przypadkach dość boleśnie; kiedy matki odsiadywały karę więzienia w obozach pracy rozproszonych po Polsce, dzieci pozostawały z dalszą rodziną lub narażone były na poniewierkę. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 109 Miałam legitymację ubezpieczeniową mamy z 48 roku, gdzie jest taka duża pieczątka Niemiec. Kiedy się z tym poszło do lekarza, to od niego zależało czy przyjmie [...] jak był jakiś ludzki, to przyjął [wywiad z 20.02.2010 – archiwum autorek]. Jest to uogólniony opis losów zbiorowych łódzkich Niemców w epoce powojennej. Części z nich udało się uniknąć drastycznych przejść. Jednak negatywne przeżycia ciążące na rodzicach – szczególnie matkach – rzutowały w latach późniejszych na ich dzieci. Niektóre osoby podczas naszych spotkań badawczych, choć nie chciały opowiadać swojej biografii, sygnalizowały pewne fakty i przeżycia, które można określić jako wpisujące się w syndrom stresu potraumatycznego. Trauma okresu powojennego dotycząca stosunków międzyludzkich, odbijała się na pokoleniu najmłodszym, była niejako „odziedziczona”15. Władze polskie przed 1989 rokiem odmawiały tej grupie praw, jakie przysługują mniejszościom narodowym, co zaczęło zmieniać się dopiero od przełomu ustrojowego. W 1991 roku Polska zawarła traktat z Niemcami o dobrym sąsiedztwie i współpracy, wcześniej podpisano dokument międzypaństwowy gwarantujący osobom pochodzenia niemieckiego mieszkającym na terenie Polski prawo do pielęgnowania ich tożsamości kulturowej. Jednakże zorganizowany ruch mniejszości niemieckiej zaczął się już w okresie powojennym – w 1957 roku zostało założone w Wałbrzychu najstarsze stowarzyszenie mniejszości niemieckiej: Niemieckie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne. Jego łódzki oddział podlega ogólnopolskiej organizacji z siedzibą w Opolu16 i powstał oficjalnie w 1992 roku17. Został założony z inicjatywy grupy, która zawiązała się specjalnie w tym celu. Jak pisał Mieczysław Gumola (2005, s. 176–177), już około 1989 roku kilka osób, niezależnie od siebie, wysyłało listy do Ambasady niemieckiej w Warszawie, iż warto byłoby zawiązać organizację, która skupiałaby mniejszość niemiecką w naszym mieście. Opis działalności tej grupy został już opublikowany w innym miejscu (Kuźma 2010, s. 93–101). W obecnej siedzibie Towarzystwa (zabytkowy dom Traugotta Grohmanna) odbywają się dyżury, zebrania, spotkania, organizowane są spotkania świąteczne (z okazji świąt Bożego Narodzenia i Wielkiej Nocy). Po umówieniu się telefonicznym czy faksem, można ustalić termin zwiedzania zabytku. Towarzystwo dysponuje własną biblioteczką, także salą wykładową, gdzie mogą odbywać się lekcje języka niemieckiego. Kursy języka dla członków, szczególnie najmłodszych, miały miejsce kilka lat 15 Mechanizm jest ten sam, jak w przypadku zjawiska dzieci Holocaustu, lecz żadnej z tych traum nie porównujemy ani nie zrównujemy. Bycie ofiarą jest niezależne od nacji, albowiem i prawa stojące za byciem katem są uniwersalne: bazują na pewnych prawidłowościach psychologicznych, nie narodowych. Więcej o traumie w różnych badawczych kontekstach: Orwid 2006; 2009; Lis-Turlejska 1998; 2003 online (http://www.psychologia.edu.pl); LaCapra 2009 (zwłaszcza rozdział pt. „Studia nad traumą – jej krytycy i powikłane losy”). 16 Jest to Związek Niemieckich Stowarzyszeń Społeczno-Kulturalnych w Polsce. Ma on charakter tzw. parasolowy: skupia prawie wszystkie organizacje mniejszości niemieckiej w Polsce (Popieliński 2001–2002, s. 93–121). 17 Począwszy od tego akapitu, kolejne informacje na temat Towarzystwa łódzkiego pochodzą głównie z dokumentacji przechowywanej przez Wydział Spraw Społecznych Urzędu Miasta Łodzi – w Zespole do spraw Współpracy z Organizacjami Pozarządowymi działającymi na terenie miasta. �110 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA temu, obecnie owi najmłodsi wyrośli, stąd kursy zawieszono. NTKS prezentuje także specjalną wystawę o historii osadnictwa niemieckiego na terenach Łodzi i okolic (wystawę tę przywieźli do Łodzi swoim ziomkom Niemcy)18. Działalność NTKS jest jednak ograniczona do niego samego. Wiadomości o nim uzyskane zostały dzięki archiwum i bieżącej dokumentacji prowadzonej przez Urząd Miasta Łodzi oraz dzięki powstałej w 1999 roku pracy magisterskiej, napisanej na etnologii (Jagiełło 1999). Nieco wiadomości uzyskałyśmy dzięki artykułowi Mieczysława Gumoli w „Kronice Miasta Łodzi”(2005, s. 176–177). Trudno powiedzieć obecnie, z jakiego powodu należą do Towarzystwa dzisiejsi członkowie i jaki mają stosunek do swojego narodowego dziedzictwa. Towarzystwo ustami swojej przewodniczącej, nie zgodziło się bowiem na badania, odmówiło formalnego i nieformalnego kontaktu. Spośród jego aktualnych najaktywniejszych członków, udało się spotkać praktycznie wyłącznie z przewodniczącą oraz nawiązać kontakt z jeszcze jedną osobą, starającą się nam pomóc w dotarciu do innych, lecz ci nie zgodzili się na udział w badaniu. Przewodnicząca zaś, w sposób dosłowny wypełnia decyzję podjętą przez Towarzystwo przed laty, by jednoosobowo reprezentować je na zewnątrz. Kolejne osoby, poznane w odmiennych okolicznościach, a mające kiedyś kontakt z NTKS, deklarowały, że choć uczestniczyły dawniej w jego spotkaniach, od pewnego czasu nie angażują się w tę wspólnotę. Miały na to z pewnością wpływ także sprawy wewnętrzne organizacji, najczęściej dotyczące wzajemnych stosunków. W przywołanym artykule Gumola pisze wprost, iż kontrowersje dotyczyły sposobu zarządzania Towarzystwem. Mimo statutu, który wspomina o współpracy z rozmaitymi instytucjami (także polskimi), jak i o organizacji imprez popularyzatorskich o charakterze masowym, nie ma żadnych śladów czy dowodów, iż Towarzystwo jest i było znane na szerszym forum miasta. Świadczy o tym choćby brak notatek w prasie lokalnej na temat jego działań. Z inicjatywami dotyczącymi popularyzacji wiedzy na temat życia Niemców w czasach łódzkiej prosperity, a także odsłaniającymi kulisy stosunków polsko-niemieckich przed i po wojnie (jak Sikawa i prześladowania), występują inne osoby i grupy, jak np. dziennikarze łódzcy, przewodnicy czy stowarzyszenia zajmujące się historią lokalną. Nie zajmuje się tym Towarzystwo, dysponując nie tylko pamięcią o historii swoich przodków, lecz także jednym z ważniejszych dla historii Łodzi i tutejszych Niemców obiektem, jak dom Grohmannów. Badania tej organizacji polegały na rejestrowaniu przez nas braków w danych i znaków zapytania o stan dzisiejszy grupy, nie przypominały standartowych badań zwieńczonych powodzeniem, tj. zgromadzeniem pozytywnej wiedzy. Niemcy łódzcy, a dokładniej – kobiety pochodzenia niemieckiego – stały się podmiotem zainteresowania twórczyń projektu polsko-niemieckiego „Moja saska, moja polska siostra”. Był on realizowany we współpracy ze Stowarzyszeniem Edukacyjno-Kulturalnym „Venae Artis” przez widzewski Dom Kultury „502” (w ramach roku polsko-niemieckiego 2005/2006). Projekt ów sfinansowało Ministerstwo Spraw Zagranicznych Rzeczpospolitej Polskiej. Projekt mógł zaistnieć w szerszej świadomości odbiorców, dzięki wystawie fotograficznej, a głównie dzięki filmowi o łodziankach z niemieckimi korzeniami. W filmie tym pojawiły się też osoby w różny sposób zaangażowane w życie obecnej, małej społeczności łódzkich Niemców. 18 �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 111 O decyzji odmownej członków Towarzystwa, by nawiązać z nami kontakt, poinformowała nas przewodnicząca. Motywy nie zostały podane, chociaż jednym z nich (prawdopodobnym, jak się wydaje) była pamięć o napięciach z okresu powojennego aż do współczesności, kiedy stosunki między ludnością pochodzenia polskiego a niemieckiego nie były pokojowe, a do dziś są obarczone uprzedzeniami i lękami. Być może zatem na niechęć do opowiadania o sprawach wewnętrznych Towarzystwa ma wpływ pragnienie pozostania w spokoju, rozwijania swojej działalności w zaciszu siedziby, we własnym gronie, bez poczucia wystawienia na obserwację. Trudno przy tym skonstatować, na ile jest to grupa z demograficznym potencjałem, jako że starszych łódzkich Niemców, z którymi weszłyśmy w kontakt, ale gdzie indziej, jest coraz mniej. Młodszych, ewentualnie pielęgnujących pamięć o swojej przeszłości, nie poznałyśmy (oprócz jednej osoby). NTKS deklaruje w swoich celach dbanie o dorobek całej lokalnej mniejszości niemieckiej. Na terenie Łodzi istnieje jednak również inna grupa – jest to niemiecko­ języczne koło biblijne działające w parafii ewangelicko-augsburskiej przy kościele pod wezwaniem św. Mateusza w Łodzi. Koło skupia osoby pochodzenia niemieckiego, których rodzinnym kościołem był właśnie ten kościół i to wyznanie. Trzeba zaznaczyć, że mniejszość niemiecka w Łodzi była zróżnicowana wyznaniowo – oprócz ewangelików wchodzili do niej też katolicy. Poza tym, ewangelikami byli i są ludzie, którzy nie mają korzeni niemieckich, zatem utożsamienie kościoła ewangelicko-augsburskiego w Łodzi wyłącznie z mniejszoś­ cią niemiecką, byłoby zafałszowaniem zarazem historii tego kościoła w mieście, jak i lokalnej historii Niemców łódzkich. Grupa należąca do niemieckojęzycznego koła biblijnego zna język niemiecki z domu – był to ich język domowy: Muttersprache (czy jak w przywołanej wcześniej wypowiedzi jednej z rozmówczyń – być może w odmianie „Lodz Deutsche” – Mutter­ spreche). Określenie „język matczyny” nabiera głębszego sensu, jeśli przypomnimy sobie koleje późno-wojenne i powojenne domów niemieckich w Łodzi, gdzie ostoją rodziny była niemal wyłącznie matka i babka. Język niemiecki dla tej grupy jest mową matki i językiem religii, językiem domowym i dzieciństwa – brutalnie przerwanego. Posługiwanie się nim było tępione. Badani wspominali, że w szkole dzieci polskie donosiły na nich nauczycielom, że mówią po niemiecku, co było piętnowane i zabraniane19. Podobnie jak w okresie tuż powojennym tępiono wszelkie ślady niemieckości w Łodzi, nawet wyrastające z dziedzictwa lokalnego. Próbowano zdeprecjonować używanie zwyczajowych nazw – choć przyrosły do różnych miejsc w Łodzi – jeśli tylko ich brzmienie kojarzyło się z niemczyzną lub miały źródłosłów niemiecki (np. potoczna łódzka nazwa Parku Źródliska powszechna przed wojną, to „Kwela”, od niemieckiego „quell” – „źródło”). Wiązało się to z powszechniejszymi nastrojami Jedna z rozmówczyń wspominała jednak: „Do czwartej klasy mieliśmy taką fajną panią, która pochodziła z Wilna, więc do dzieci niemieckich inaczej podchodziła, może ją też stamtąd wypędzono [...]. Tu wypędzeni, tam wypędzeni i to tak historia się powtarza” [wywiad z 20.02.2010 – archiwum autorek]. 19 �112 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA powojennymi zacierania śladów po Niemcach. Badani pamiętali zatem jeszcze język niemiecki, a podtrzymaniu jego znajomości pomaga, między innymi, pielęgnowanie go w życiu religijnym na spotkaniach koła. Jednak nie mogłyśmy uczestniczyć w spotkaniach koła – jego członkowie nie zgodzili się. Uznali, że będą się zbyt krępować, aby czytać teksty religijne po niemiecku przy obcych słuchaczach, wstydząc się również swojej niemczyzny. Niektórzy dbają o dodatkowy kontakt z językiem poprzez telewizję, prasę, lektury, także dzięki podróżom do Niemiec, do rodziny. Niemieckojęzyczne koło biblijne jest nieliczne – liczy około 15 osób, których wiek można oszacować na 60–70 lat i ponad 80 lat. Na spotkaniach modlą się, odczytują fragmenty Pisma Świętego, śpiewają pieśni religijne – wszystko po niemiecku. Spotkania odbywają się mniej więcej dwa razy w miesiącu. Przybywają na nie także ewangelicy o korzeniach niemieckich z miejscowości podłódzkich. Opiekę duchowną i duchową sprawują nad nimi księża z parafii, którzy asystują i prowadzą owe religijne spotkania (oczywiście warunkiem jest, by znali język). Grupa ta zawiązała się w tym samym niemal czasie, kiedy NTKS formalizowało swoje początki, tj. na początku lat 1990. Początkowo spotykali się w mieszkaniu prywatnym w centrum Łodzi, które należało do inicjatorki religijnych spotkań (nie żyje od kilku lat). W pierwszym okresie działalności przychodziło tylko kilka osób. Potem, stopniowo jedni przyciągali kolejnych chętnych i zainteresowanych. Spotkania odbywały się raz w tygodniu. Raz do roku ich inicjatorka starała się organizować duże spotkanie i zapraszała wówczas na nie osoby z miejscowości pod Łodzią. W tym samym czasie, przewodnicząca NTKS zapraszała seniorki z Koła na swoje spotkania. Zatem oba te kręgi funkcjonowały równorzędnie i w pewien sposób dopełniały się, jako że NTKS nie było i nie jest organizacją religijną. Po śmierci założycielki Koła, grupa rozpierzchła się. Sytuacja taka trwała do momentu, kiedy do Łodzi przyjechali Niemcy znani lokalnej społeczności i dowiedzieli się o zamierających spotkaniach religijnych. Namówili jedną z kobiet, by przejęła sprawy w swoje ręce, a o pomoc zwróciła się do lokalnego kościoła ewangelicko-augsburskiego (do którego należy). Tak uczyniła, zaś ówczesny biskup Kościoła – śp. bp. Cieślar – zgodził się na użyczenie im schronienia i miejsca na terenie parafii. Jednocześnie przestrzegał (np. w rozmowie z nami podczas badań), by nie identyfikować na podstawie tego faktu całego Kościoła z jakąś jedną grupą narodowościową, dokładniej: niemiecką. Jak widać po tej ogólnej charakterystyce, obraz życia wspólnotowego osób pochodzenia niemieckiego w Łodzi, jest skromny. Uderza nieobecność ludzi młodych. Najmocniejsze więzy łączą osoby należące do koła biblijnego. Po badaniach można z całkowitą pewnością to stwierdzić, albowiem o charakterze i sile więzi członków Towarzystwa nie mamy żadnej wiedzy. Koło jest zatem dla jego uczestników, w pewnym sensie, domem. Łączą ich przeszłe koleje losu, wyznanie i język. Osoby tworzące koło znalazły tam bezpieczną enklawę, by pamiętać o swoim dziedzictwie (w sensie pozytywnym), a pielęgnowana tam pamięć ma charakter prywatny, rodzinny, a wręcz intymny. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 113 CZY (I JAK) ŁÓDZKA MNIEJSZOŚĆ NIEMIECKA JEST OBECNA W ŚWIADOMOŚCI MIESZKAŃCÓW MIASTA? Opisany we wstępie projekt konkursowy obejmował również badania mające na celu stwierdzenie na ile żyjące w Łodzi lokalne społeczności mniejszościowe funkcjonują w świadomości mieszkańców miasta. Jako, że artykuł nasz poświęcony jest wyłącznie tematyce dotyczącej mniejszości niemieckiej, niniejsza jego część stanowi opis opinii i stanu wiedzy łodzian o życiu i funkcjonowaniu w mieście członków tej społeczności, a także ukazuje na ile współczesny wizerunek mniejszości jest przesiąknięty stereotypowymi wyobrażeniami o Niemcach zakorzenionymi w Polsce. W czasie prowadzonych badań docelową grupę badawczą stanowili rodowici łodzianie urodzeni pomiędzy 1945 a 1960 rokiem, nadal mieszkający na terenie miasta. Tak ustawione widełki wieku pozwoliły wyodrębnić grupę osób urodzonych już w badanym okresie, a jednocześnie na tyle wcześnie, by pamiętać czasy PRL-u i umieć skonfrontować je z obecną sytuacją mniejszości w mieście. Specjalnie na potrzeby tych badań została opracowana ankieta zawierająca 12 pytań otwartych umożliwiających poznanie opinii badanych na powyższy temat20. Formuła pytania otwartego pozwoliła na swobodne wyrażanie przez nich myśli i formułowanie osobistych sądów dotyczących omawianych kwestii. Rozdanych zostało sto ankiet, z czego wypełnionych powróciło osiemdziesiąt. Pięćdziesiąt z nich wypełniły kobiety, a trzydzieści mężczyźni. Badani legitymują się różnym stopniem wykształcenia od podstawowego (trzy osoby) poprzez zawodowe (dziewięć osób), średnie (37 osób) i wyższe (31 osób). Wszyscy mieszkają w Łodzi, w różnych dzielnicach miasta. Dodatkowo rozdano jeszcze ankiety najmłodszej, dorosłej w momencie badania, grupie rodowitych łodzian, którą stanowiły osoby z roczników 1989–1990. Ich opinie w zderzeniu z wypowiedziami głównej grupy badanych, pozwoliły na uchwycenie ewentualnych różnic pokoleniowych w zapatrywaniu się na kwestię mniejszości niemieckiej na terenie Łodzi. Z pięćdziesięciu ankiet dostosowanych dla młodszej grupy badanych, wypełnionych powróciło 46. Wypełniło je 27 kobiet i 19 mężczyzn. Podobnie jak w głównej badanej grupie są to osoby o różnym stopniu wykształcenia począwszy od podstawowego (pięć osób), poprzez zawodowe (cztery osoby) i średnie (32 osoby) a skończywszy na osobach posiadających aktualnie status studenta (w taki sposób zdefiniowało swoje wykształcenie pięć osób). Ankietowani, tak jak w przypadku głównej grupy, zamieszkują różne dzielnice Łodzi. Podstawową kwestią, niezbędną do opracowania poszczególnych zagadnień dających wyobrażenie o stanie wiedzy badanych łodzian na temat mniejszości niemieckiej, było ustalenie źródeł tej wiedzy. Ankiety cytowane w pracy znajdują się w archiwum Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ. Oznakowanie [ankieta 45/60...] odnosi się do najstarszej wiekowo grupy badanych; oznaczenie [ankieta 89/90...] – to ankiety wypełnione przez łódzką młodzież, zaś [ankieta LO...], odnosi się do tych, które wypełniali uczniowie VIII LO. 20 �114 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Na pytanie skąd czerpią informacje o Niemcach żyjących obecnie w Łodzi ankietowani z głównej grupy badawczej powoływali się na: – wiadomości z szeroko rozumianych środków masowego przekazu typu: „prasa, radio, telewizja” [ankieta 45/60/13], „Telewizja Łódź, internet” [ankieta 45/60/48], „film...” [ankieta 45/60/28], „...czasopisma...” [ankieta 45/60/41], „...imprezy kulturalne pokazywane w mediach” [ankieta 45/60/77], – wiedzę książkową: „literatura” [ankieta 45/60/29], „literatura historyczna” [ankieta 45/60/25], „książki” [ankieta 45/60/45], „przewodniki turystyczne doty­czące naszego miasta” [ankieta 45/60/34], – przekaz międzypokoleniowy: „...opowiadania rodziców” [ankieta 45/60/72], „przekazy rodzinne...” [ankieta 45/60/38], – doświadczenia osobiste: „kontakty sąsiedzkie, wiedza z otoczenia” [ankieta 45/60/80], „kontakty bezpośrednie” [ankieta 45/60/69], „...kontakty osobiste” [ankieta 45/60/36]. Wielu ankietowanych (16 osób) w ogóle nie udzieliło odpowiedzi na to pytanie bądź wręcz deklarowało „brak informacji” [np. ankieta 45/60/31] na omawiany temat. „Nie interesuje mnie ten temat” [ankieta 45/60/15], „nie mam wiedzy” [ankieta 45/60/74], „nie interesuję się tą grupą. Nie znam żadnego Niemca” [ankieta 45/60/32] to wielokrotnie powtarzające się odpowiedzi. Inaczej ułożyły się wypowiedzi badanych z grupy wiekowej 1989–1990. Tutaj jednym z głównych źródeł wiedzy, na które powołują się ankietowani jest „edukacja w szkole” [ankieta 89/90/5], „lekcje niemieckiego w liceum” [ankieta 89/90/6], „historia w szkole” [ankieta 89/90/35], „podręczniki szkolne” [ankieta 89/90/43], czyli ogólnie „wiedza szkolna” [ankieta 89/90/31]. Świadczy to niewątpliwie o zmianach, jakie zaszły w systemie edukacji, ale niestety – co będzie widoczne w dalszej części artykułu – nie przekłada się na zwiększenie wiedzy młodych łodzian o obecnie funkcjonujących na terenie miasta mniejszościach narodowych, w tym niemieckiej. Inne pojawiające się tu źródła wiedzy to: – szeroko rozumiane „media” [ankieta 89/90/12], wśród których króluje oczy­ wiś­cie „internet” [ankieta 89/90/2] oraz „telewizja i prasa” [ankieta 89/90/6]. – „filmy i książki” [ankieta 89/90/45] w tym te „...związane z II wojną światową” [ankieta 89/90/30] – wiedza zaczerpnięta z przekazu międzypokoleniowego – „wiedza rodziców” [ankieta 89/90/44] – „...znajomości z osobami pochodzenia niemieckiego” [ankieta 89/90/42]. Pierwszym poruszonym w ankiecie problemem dotyczącym bezpośrednio wiedzy badanych o mniejszości niemieckiej w Łodzi, jest sprawa liczebności Niemców mieszkających obecnie w mieście. Kwestia ta okazała się sprawą bardzo trudną, i to zarówno dla starszych, jak i młodszych ankietowanych, a ich stanowiska niezwykle rozbieżne. W grupie wiekowej 1945–1960 najczęściej, bo aż 29 razy, padała odpowiedź „nie wiem” [ankieta 45/60/1] lub „nie mam pojęcia” [ankieta 45/60/6]. Pozostałe odpowiedzi znacząco różnią się w ocenach, a proponowana liczebność Niemców oscyluje od pięćdziesięciu osób [ankieta 45/60/51] po pięćdziesiąt tysięcy [ankieta 45/50/71]. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 115 Jeśli chodzi o ankietowaną młodzież, odpowiedź „nie wiem” [ankieta 89/90/12] padła tu tylko trzykrotnie, ale pozostałe propozycje też w większości znacznie rozmijają się ze stanem faktycznym, bowiem najczęściej szacowano liczbę Niemców na „kilkuset” [ankieta 89/90/26] i „kilka tysięcy” [ankieta 89/90/29] aż po liczbę „dziesięć tysięcy”, która padła czterokrotnie. Liczby proponowane przez ankietowanych są tak różnorodne, że nie sposób tu mówić o jakiejkolwiek prawidłowości. Przy czym badani nie powołują się na żadne konkretne fakty, mogące uwiarygodnić posiadaną przez nich wiedzę, jest więc to raczej oszacowanie czysto subiektywne. Jedną z podstawowych dla prowadzonych badań kwestii, było dokonanie przez ankietowanych oceny funkcjonowania mniejszości niemieckiej w Łodzi w czasach Polski Ludowej i współcześnie, czyli po transformacji systemowej w 1989 roku. „Załamanie się ustroju politycznego PRL, a także przejęcie władzy przez opozycję [...] stworzyły sprzyjające warunki do generalnej modyfikacji polskiej polityki mniejszościowej. Władze polskie definitywnie zrezygnowały wtedy z polityki asymilacji, stworzyły ludności niepolskiej w granicach obowiązującego prawa możliwości kultywowania swoich odrębności narodowych” (Chałupczak 1998, s. 288). Wszystko to spowodowało, że dość wyraźnie widać różnicę w sytuacji mniejszości w tych dwóch okresach. Wielu ankietowanych z podstawowej, starszej grupy badawczej, nie miało jednak jasno sprecyzowanego sądu na ten temat. Na pytanie czy sytuacja badanej grupy zmieniła się po 1989 roku, odpowiadali oni „nie wiem” [45/60/73], „nie jestem zorientowana” [ankieta 45/60/30], „nie umiem powiedzieć. Nie spotkałam się z ludnością niemiecką w Łodzi. Nic nie wiem na ten temat” [ankieta 45/60/70]. Tego typu odpowiedzi było w sumie 24. Znaczna część pozostałych odpowiedzi to przypadki, kiedy informatorzy twierdzą po prostu, że sytuacja raczej się zmieniła, ponieważ: czasy wojny zostały włożone głęboko do szuflady. Niemcy zrobili bardzo dużo w tej kwestii. Potrzebne było uderzenie się w piersi, wyznanie win i czynienie dobra [ankieta 45/60/45]. lecz nie podają żadnych przykładów tych zmian [ankieta 45/60/54]. Bądź odwrotnie – uważają, że się nie zmieniła, lecz także nie mają żadnych wiadomości na potwierdzenie tej tezy [ankieta 45/60/18]. Czasem nie wiadomo nawet czy nastąpiły zmiany na lepsze czy wręcz przeciwnie [ankieta 45/60/29]. Jedynie w 17 ankietach znaleźć można bardziej rozbudowane wypowiedzi oceniające sytuację badanej grupy w obu okresach. Z wypowiedzi tych wynika, iż zdaniem ankietowanych, w okresie Polski Ludowej Niemcy byli „przedmiotem walki ideologicznej i politycznej” [ankieta 1945/60/42] a „...propaganda straszyła wciąż wizerunkiem rewizjonistów niemieckich i neonazistów” [ankieta 45/60/24], zaś „niektóre środowiska wmawiały nam, że RFN będzie chciało wyregulować granicę” [ankieta 45/60/9]. W ocenie tych badanych, na wizerunku Niemców zdecydowanie negatywnie odbiły się kwestie związane z II wojną światową: [...] część mniejszości niemieckiej w okresie wojny stanęła po stronie wojsk niemieckich, inwazyjnych nazistów, tworząc liczne organizacje dywersyjne i bojowe. Mniejszość niemiecka dokonywała masowych �116 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA mordów na Polakach [...] Między innymi z tych powodów mój stosunek do Niemców mieszkających w Polsce jest obojętny, wręcz negatywny [ankieta 45/60/63]. Sytuacja po przemianach ustrojowych przyniosła zaś według nich: [...] zmiany w stosunkach polsko-niemieckich na początku lat 1990. kiedy to [...] ujawniły się aspiracje i dążenia ludności przyznającej się do niemieckiego pochodzenia i niemieckiej narodowości [ankieta 45/60/63]. Zmiany te polegały na: – przyznaniu Niemcom statutu mniejszości narodowej: „w czasach PRL-u nie dostrzegano wcale żadnej mniejszości [...] obecnie mniejszość niemiecka została oficjalnie uznana, ma nawet swoich przedstawicieli w Sejmie RP” [ankieta 45/60/24], – złagodzeniu wizerunku Niemca widzianego poprzez tragedię wojny: w okresie Polski Ludowej „wszyscy pamiętali II wojnę światową i Niemiec zawsze kojarzył się z wojną. Teraz jest – chyba lepiej” [ankieta 45/60/6], – nowej sytuacji gospodarczej: w czasach Polski Ludowej Niemców „nie lubiano za bogactwo i gospodarność. Dziś cenieni są za dobre zarządzanie, mądrą gospodarkę i oszczędność” [ankieta 45/60/77], „wygrali kilka procesów o odzyskanie swoich majątków. Mają pieniądze, które tu inwestują” [ankieta 45/60/49], „pracują u nas, mają swoje biznesy” [ankieta 45/60/66]. Co zaś się tyczy wypowiedzi młodszej z badanych grup na powyższy temat, dominowała postawa niewiedzy o sytuacji mniejszości niemieckiej w Łodzi, zarówno z okresu Polski Ludowej, jak i po przemianach ustrojowych. Na pytanie o ewentualne zmiany, jakie mogłyby dotyczyć tej mniejszości i czy w ogóle takie zaszły, większość ankietowanych nie potrafiła udzielić odpowiedzi (standardowa była tu odpowiedź „nie wiem”, np. ankieta 89/90/4). Tylko dziesięć osób odpowiedziało, że zmiany zaszły i były to zmiany na lepsze w stosunku do sytuacji powojennej, kiedy to: „władza ludowa prześladowała ich jako element groźny dla Polaków, ludzi, którzy wywołali wojnę” [ankieta 89/90/11], „tuż po wojnie ludzie ich nienawidzili” [ankieta 89/90/33], „nie byli zbyt lubiani i tolerowani” [ankieta 89/90/37]. Jeden z ankietowanych wyraził pogląd, że „Niemcy w PRL byli faworyzowani” a obecnie „nie wyróżniają się” [ankieta 89/90/25], jeden stwierdził, iż w PRL-u „Niemcy wywyższali się nad Polakami i nie lubili ich. A teraz Niemcy i Polacy są równi” [ankieta 89/9046], a inny lepszą sytuację Niemców w czasach przed 1989 rokiem motywował dobrymi kontaktami PRL i NRD [ankieta 89/90/45]. Poza tymi trzema wypowiedziami reszta ankietowanych, która wyraziła jakiś pogląd na tę sprawę, była zdania, że współcześnie sytuacja mniejszości niemieckiej uległa poprawie „tak jak i innych mieszkańców Łodzi” [ankieta 89/90/28] oraz że „teraz próbujemy dojść do porozumienia” [ankieta 89/90/33], że panuje „większa tolerancja” [ankieta 89/90/30], a „starsze pokolenie nie ma takich uprzedzeń co kiedyś” [ankieta 89/90/39]. Nie podawano jednak żadnych konkretnych przykładów poprawy sytuacji tej mniejszości poza ogólnikami, typu: „współcześnie Niemcy nie są prześladowani w żaden sposób” [ankieta 89/90/10]. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 117 Kolejnym poruszonym w ankiecie zagadnieniem jest kwestia wyróżniania się omawianej mniejszości na tle innych łodzian. Wśród przedstawicieli starszej grupy badawczej zdecydowanie przeważa opinia, że Niemcy jako mniejszość narodowa niczym się nie wyróżniają. W ten sposób ujęło sprawę aż 73 z 80 badanych (!). Pozostałych siedmiu postarało się wymienić pewne cechy obrazujące, w ich mniemaniu, Niemców i choć „różnice są trudne do uchwycenia” – to jednak Niemcy wyróżniają się „lepszą, bardziej racjonalną, organizacją pracy, unikaniem egzaltacji i wymuszoną konsekwencją działania” [ankieta 45/60/22]. Jako cechy wyróżniające członków tej mniejszości wymieniane są również: – posługiwanie się innym językiem [ankiety 45/60/55 i 59], – „punktualność, przestrzeganie czasu i terminów. Niemcy nie lubią specjalnie bliskości, utrzymują dystans na wyciągnięcie ręki [...], uważani są za pracowitych, ceniących prestiż i bogactwo, są ambitni i dokładni” [ankieta 45/60/63], – głośne zachowanie: „może też zachowują się nieco głośniej, ale to nie reguła” [ankieta 45/60/70], – cechy charakteru: „są oszczędni i skryci” [ankieta 45/60/77]. W wypowiedziach tych wyraźnie widać nawiązania do stereotypowego obrazu Niemca dobrze zorganizowanego i dobrze zarabiającego, postrzeganego „poprzez [...] rzeczywistą bądź rzekomą skłonność do porządku” (Żyliński 2003, s. 334). Ankietowana młodzież prawie w stu procentach uznała, iż Niemcy niczym się nie wyróżniają. Wyjątek stanowią tu jedynie dwie wypowiedzi. Jeden z ankietowanych stwierdził, że Niemcy wyróżniają się „twardym akcentem” [ankieta 89/90/15] a drugi, iż wyróżniają ich „lepsze samochody” [ankieta 89/90/25]. Przechodząc do omówienia kwestii stosunków między łodzianami a mniejszością niemiecką funkcjonującą na terenie miasta, należy omówić teraz opinię badanych na temat ewentualnych postaw antyniemieckich demonstrowanych w Łodzi i scharakteryzować ich przyczynę. Osiemnastu spośród ankietowanych ze starszej grupy wiekowej stwierdziło, że łodzianie mają antyniemieckie uprzedzenia wywoływane przez „pamięć o wojnie i zabijaniu” [ankieta 45/60/68] i: [...] wspomnienia związane z czasem wojny i okupacji niemieckiej – kiedy to – Niemcy wyrządzili bardzo wiele okrutnych krzywd, które trudno zapomnieć a są one utrwalane przez opowieści rodzinne jak np. pobili moją mamę lub zamordowali jej brata, wszystkie historie słyszane od ludzi, którzy przeżyli wojnę ukazują ten naród jako bezmyślnych psychopatów. Do tego obrazu dołącza również znaczna większość filmologii światowej co ciągle przypomina taki wizerunek [...] [ankieta 45/60/27]. Tego typu stanowisko przypisywane jest raczej osobom starszym, które mają wiele powodów do uprzedzeń a są to głównie wojna, tragedia i krzywdy i w ogóle, a poza tym Niemcy przed wojną to była klasa posiadająca a więc niekoniecznie kochana [ankieta 45/60/22], ale siła przekazu międzypokoleniowego utrwala czasem obraz „Niemiec = nazista” [ankieta 45/60/24] także i w młodszym pokoleniu. �118 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Wiele spośród zjawisk współczesności, wywiera jednak – zdaniem ankietowanych – bardzo korzystny wpływ na poprawę wizerunku tej mniejszości. Nastąpiło „pojednanie Polsko-Niemieckie” [ankieta 45/60/78], Niemcy „obecnie kojarzą się z dobrobytem” [ankieta 45/60/76], powstają „polsko-niemieckie firmy” [ankieta 45/60/51], „mamy wspólnego Papieża” [ankieta 45/60/49] i panuje „tolerancja” [ankieta 45/60/66]. Ten obraz wyłania się z największej liczby, bo aż z 47, odpowiedzi. Osoby te uważają, iż łodzianie nie mają antyniemieckich uprzedzeń, bo „Niemcy byli w Łodzi od zawsze” [ankieta 45/60/69], a w chwili obecnej „jest ich mało. Niczym się nie wyróżniają. Są zasymilowani” [ankieta 45/60/34]. Pozostali ankietowani nie mają jasno wyrobionego poglądu na tę sprawę, ponieważ „mniejszość niemiecka w Łodzi jest słabo widoczna i nie może wzbudzać ani sympatii ani antypatii” [ankieta 45/60/63]. Wypowiedzi badanej młodzieży wahają się pomiędzy postrzeganiem łodzian jako nie mających uprzedzeń antyniemieckich, ponieważ „nie spotkałam się ze złym traktowaniem Niemców przez łodzian” [ankieta 89/90/4], „nie zauważyłem takich zachowań” [ankieta 89/90/30], a sądem, że jak najbardziej tak, na co wpływ ma w dalszym ciągu „uraza po II wojnie światowej” [ankieta 89/90/6]. Nieznacznie przeważają tu wypowiedzi twierdzące, które źródeł antyniemieckiego nastawienia łodzian dopatrują właśnie w „uwarunkowaniach historycznych” [ankieta 89/90/42], „wspólnej historii obu państw” [ankieta 89/90/44], a przede wszystkim w „wydarzeniach, które miały miejsce podczas wojny” [ankieta 89/90/16]. To właśnie II wojna światowa podawana jest jako główna przyczyna niechęci do Niemców, przy czym zaznaczyć należy, iż większość ankietowanych szczególnie niechętne Niemcom postawy przypisuje starszemu pokoleniu. Antyniemieccy są „głównie ludzie starsi pamiętający obozy niemieckiej zagłady” [ankieta 89/90/24] i „wydarzenia z II wojny światowej” [ankieta 89/90/23]. Niestety „pokolenia wojenne wpajają następnym pokoleniom swoje spojrzenie na narodowość niemiecką” [ankieta 89/90/21], co nieraz owocuje złym nastawieniem do tej grupy i wśród młodszego pokolenia a niechęć do Niemców „wyrażana jest w normalnych rozmowach” [ankieta 89/90/13], którą opisuje jedna z ankietowanych: np. taka sytuacja: po wypadku smoleńskim byłam w sklepie i jakaś pani dyskutowała z inną panią, że to na pewna wszystko wina Donalda Tuska, bo on ma niemieckie korzenie i wystarczy spojrzeć w oczy [ankieta 89/90/2]. Dalej ankietowani pytani byli o osobisty stosunek do łódzkiej społeczności niemieckiej. W starszej grupie badanych, kilkukrotnie padły bardzo rozbudowane odpowiedzi zawierające refleksje na temat Niemców. Wyrażane są w nich sądy dwojakiego rodzaju i wyróżnić można: – stanowisko niechętne: Jeśli chodzi o całość grupy niemieckiej nie przepadam za nimi. Jednostek nie znam więc odwołań osobistych nie mam. Niechęć wynika z opowiadań dziadków i rodziców o wojnie [ankieta 45/60/68]; Po zastanowieniu się w skali od 1 do 10, 1 – niechęć, 10 – sympatia, to mój stosunek do Niemców to około 3 – tylko dlatego, że są tam na pewno też jednostki pozytywne i nie chcę ich krzywdzić [ankieta 45/60/27]. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 119 Taka postawa bywa wiązana z wydarzeniami z okresu II wojny światowej, przy czym ankietowani wyrażają raczej niechęć do Niemców jako narodu, który odpowiedzialny jest za okropieństwa wojny, niż do mniejszości niemieckiej jako takiej: [...] nigdy Niemiec nie będzie Polakowi bratem. W okresie okupacji piętnowano mówienie po polsku, polskie święta narodowe były bojkotowane. Część mniejszości niemieckiej w okresie wojny stanęła po stronie wojsk niemieckich, inwazyjnych nazistów, tworząc liczne organizacje dywersyjne i bojowe. Mniejszość niemiecka dokonywała masowych mordów na Polakach, tworzyła listy osób mających być wysłanych do obozów koncentracyjnych itd. Między innymi mój stosunek do Niemców mieszkających w Polsce jest obojętny, wręcz negatywny [ankieta 45/60/63]; Dziadek i wuj w Dachau, dwie ciotki w Ravensbrick [pisownia oryginalna] – to osobiście. 6 mln Polaków, kraj w ruinie, zniszczony i ograbiony – to narodowo. Ja nie mam prawa ich kochać – za mało mojego życia. Wiem, że to nie oni, że ich przodkowie, ale zawsze. Na przestrzeni 1000 lat naszej znajomości dostali w łeb parę razy, ale ich zaborczość i agresywność oraz szczególne upodobanie naszej ziemi ciągle się odradzało. Niemców za ich nacjonalizm, zaborczość, agresywność generalnie nie lubię [...] [ankieta 45/60/22]. – stanowisko pozytywne czy wręcz przepełnione sympatią: Mój stosunek do Niemców jest pozytywny, bo jestem tolerancyjna a zresztą ile można nosić w sobie do nich żal? [ankieta 45/60/29]; Darzę szacunkiem Polaków pochodzenia niemieckiego, którzy osiedlili się w Łodzi budując jej przemysł, przyjmując stopniowo polski język, obyczaje, styl życia. Niektórzy narazili się nawet na prześladowania ze strony okupantów hitlerowskich – nie widzę żadnego zagrożenia dla Polski ze strony ludzi określających siebie jako mniejszość niemiecka, uważam, że na równi z innymi mniejszościami mają prawo do własnej tożsamości, kultury, języka itd. [ankieta 45/60/24]; Bardzo cenię Niemców za: 1. praworządność i uczciwość 2. organizację pracy i dyscyplinę 3. pracowitość 4. osiągnięcia naukowe i kulturalne 5. niesamowite bohaterstwo na polu bitwy [ankieta 45/60/45]. Dodać należy, iż wyżej przytoczone cytaty są najbardziej obszernymi wypowiedziami zawartymi w ankietach i dlatego zostały zamieszczone właściwie w całości. Jeśli chodzi o resztę, bardziej lakonicznych wypowiedzi na ten temat, najczęściej – aż 42 razy – zawierają one deklarację, że stosunek do mniejszości niemieckiej jest „obojętny” [ankieta 45/60/6], ponieważ „najważniejszy jest człowiek a nie narodowość” [ankieta 45/60/15], „nie wyróżniam społeczności ze względu na narodowość” [ankieta 45/60/2], bo Niemcy „nie przeszkadzają i nie pomagają” [ankieta 45/60/56] i „nie znam Niemców mieszkających w Polsce i w Łodzi” [ankieta 45/60/25]. Padają też odpowiedzi, jak te opisane wyżej, o zdecydowanie negatywnym zabarwieniu: „nie lubię Niemców ani ich języka” [ankieta 45/60/5], ale jest ich stosunkowo niewiele (sześć). Duża zaś grupa badanych (32 osoby) deklarowała pozytywne nastawienie do tej mniejszości gdyż „żyjemy w tej samej Europie pod wspólnym niebem” [ankieta 45/60/3], a Niemcy to „dobrzy gospodarze i ludzie [ankieta 45/60/38] i „nic złego mnie od nich nie spotkało [ankieta 45/60/43]. �120 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Co zaś się tyczy odpowiedzi młodzieży na ten temat, na szczególną uwagę zasługuje fakt, iż przeważa stanowisko oparte o obojętność w stosunku do tej grupy: „jak do każdej innej mniejszości” [ankieta 89/90/2], bo „nie przeszkadzają mi mniej­ szości” [ankieta 89/90/10], i „nie jestem uprzedzona” [ankieta 89/90/33] a Niemcy „to normalni ludzie” (!) [ankieta 89/90/35]. W odróżnieniu od starszej grupy, jedynie dwie osoby (!) z grupy młodych, zadeklarowały stosunek pozytywny „ponieważ nigdy nie miałam z nimi złych kontaktów” [ankieta 89/90/30] i „nie ma znaczenia dla mnie z jakiego kraju ktoś pochodzi” [ankieta 89/90/1]. Dodatkowo trzy wypowiedzi zawierały ocenę negatywną „ze względu na historyczne stosunki polsko-niemieckie i negatywny bilans futbolowy dla Polski w starciu z reprezentacją Niemiec” [ankieta 89/90/15], „[...] nieuzasadnioną [...] ogromną niechęć do ludzi tej narodowości” [ankieta 89/90/37] i „niechęć do twardego i stanowczego języka tej narodowości” [ankieta 89/90/27]. Analizując ten materiał nie sposób nie zauważyć, że w wielu przypadkach nadal aktualna pozostaje opinia Jana S. Bystronia, który w Megalomanii narodowej pisał: „Niemiec był zawsze w Polsce kimś obcym [...] wobec tych ludzi wytwarza się w ciągu wieków dość jednolita opinia ludności polskiej, częściowo do dziś dnia jeszcze się tradycyjnie utrzymująca, mimo że stosunki polsko-niemieckie uległy istotnym zmianom. Opinia ta jest niechętna, czasem wprost lekceważąca czy pogardliwa, w najlepszym razie wyczekująco neutralna [...]” (1995, s. 167). Stosunek do danej mniejszości może być powodowany osobistymi kontaktami z jej członkami bądź brakiem tych kontaktów i co za tym idzie, nieznajomością całej mniejszości. Zagadnienie to pokazuje także, na ile badani wyrażając sądy o łódzkich Niemcach i pisząc o swoim stosunku do nich posługują się osobistymi doświadczeniami wynikłymi ze znajomości przedstawicieli tej grupy, a na ile pozostają w sferze ogólnie funkcjonujących stereotypów. Jak wynika z odpowiedzi ankietowanych, zarówno starsza jak i młodsza grupa wiekowa, ma z łódzkimi Niemcami kontakty bardzo ograniczone i sporadyczne. Starsi na osobiste kontakty powołali się ośmiokrotnie wspominając np: w dzieciństwie miałam sąsiadów Niemców, ale tak zasymilowanych, że w ogóle nie funkcjonowali w mojej świadomości jako Niemcy. Nazwisko mieli zresztą spolszczone [ankieta 45/60/44], przyjaźń z dzieciństwa [ankieta 45/60/29] i sąsiadów z dzieciństwa [ankieta 45/60/44] czy np. fakt, że „rodzice pomagali po wojnie Niemcom, którzy zostali w Łodzi” [ankieta 45/60/36]. Jako miejsce kontaktu z Niemcami jeden z ankietowanych wymienił też „udział w imprezach kulturalnych np. Festiwal Dialogu Czterech Kultur, koncerty u świętego Mateusza” [ankieta 56/60/50]. Dwie osoby odwołały się do wakacyjnych zagranicznych znajomości z Niemcami [ankiety 45/60/30, 45/60/77], co absolutnie nie dotyczy mniejszości niemieckiej w Łodzi. Młodsi o osobistym kontakcie wspomnieli 12 razy, powołując się na sporadyczną raczej znajomość typu „krótka rozmowa” [ankieta 89/90/16]. Trzy osoby odwołały �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 121 się do poza łódzkich kontaktów wakacyjnych typu „obozy językowe, wędrówki po Europie” [ankieta 89/90/9] czy „wymianę młodzieży w szkole” [ankieta 89/90/44]. O wiedzy na temat łódzkiej mniejszości niemieckiej mogą dać wyobrażenie odpowiedzi na pytania o miejsca, obiekty bądź osoby związane z działalnością tej grupy na terenie miasta i o obecność Niemców w ważnych dla Łodzi wydarzeniach. Wyraźnie tutaj widać, że wiadomości ankietowanych są bardzo ograniczone. Większość badanych ze starszej grupy wiekowej osadza Niemców w pejzażu współczesnej Łodzi poprzez wspomnienie Łodzi fabrykanckiej, Łodzi „niemieckich kamieniczników, kupców i rzemieślników” (Wojtkowiak 1997, s. 25). Zdecydowanie widać odwołania do potęgi ekonomicznej tej mniejszości w czasach „Ziemi obiecanej”, kiedy „Łódź była wielonarodową i wielowyznaniową metropolią, w której rytm życia wyznaczała pogoń za zyskiem. Większość fabryk znajdowała się w rękach niemieckich i żydowskich” (Woźniak 2001, s. 15). W odpowiedziach na to pytanie, przedstawiciele starszego pokolenia wymieniają zabytkowe pałace np. Herbsta [ankieta 45/60/39], jak również fabrykantów: Scheiblera, Grohmanna i wielu innych. Nieliczne dłuższe wypowiedzi na ten temat także nawiązują do XIX wiecznych zabytków lub samych postaci fabrykantów. Tak więc obiekty kojarzone w Łodzi z Niemcami to np.: „Księży Młyn, królestwo fabrykanta tekstylnego Scheiblera. Biała Fabryka Geyera. Willa Kindermanna, Grand Hotel, Wodny Rynek, Plac Zwycięstwa, Kaplica gotycka Scheiblera na cmentarzu na Ogrodowej” [ankieta 45/60/3] czy „rezydencja Heinzla, pałac Biedermanna, pałac Scheiblera, pałac Herbsta, dworek Geyera, willa Grohmana, willa Kindermanna” [ankieta 45/60/39]. Osoby kojarzone z tą mniejszością to „np.: Scheiblerowie, którzy byli rodziną przemysłowców branży włókienniczej” [ankieta 45/60/63]. Wielokrotnie też wymieniany jest „kościół ewangelicki św. Mateusza” [ankieta 45/60/39] i „cmentarz ewangelicki (Ogrodowa)” [ankieta 45/60/72], co z kolei wynika ze skojarzenia Niemców z religią protestancką. Jako jedyne zjawisko reprezentujące współczesną kulturę pojawia się w odpowiedziach Festiwal Dialogu Czterech Kultur [ankieta 45/60/50], a tylko jeden ankietowany wspomniał o działaniu w mieście „Towarzystwa Kulturalnego Mniejszości Niemieckiej” [ankieta 45/60/77] bez podania jakichkolwiek bliższych informacji. Ponadto ankietowani zwracają także uwagę na „banki niemieckie” [ankieta 45/60/9] funkcjonujące w Łodzi. Nie wymieniono ani jednej osoby związanej współcześnie ze środowiskiem łódzkich Niemców (!). Nic również nie wskazuje na to, że któryś z wymienianych obiektów łączony jest z obecną działalnością tej mniejszości. Na szczególną uwagę zasługuje analiza tego zagadnienia w odniesieniu do młodszej grupy wiekowej ankietowanych łodzian. Otóż na 46 osób, które wypełniły ankietę, aż 40 z nich, na pytanie czy potrafią wymienić miejsca, obiekty bądź osoby związane z działalnością mniejszości niemieckiej na terenie Łodzi, odpowiedziało „nie” [np. ankieta 89/90/3] lub nie udzieliło żadnej odpowiedzi [ankieta 89/90/4]. Jest to szczególnie szokujące zważywszy, iż większość tych młodych ludzi pytanych �122 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA o źródło ich wiedzy o łódzkich Niemcach powoływało się na edukację szkolną [np. ankieta 89/90/25]. Zdumiewające wydaje się, że osoba pytana o źródła wiedzy na temat tej mniejszości powołuje się na wiedzę zaczerpniętą z „literatury, lekcji historii, materiałów Muzeum Historii Miasta” [ankieta 89/90/21], a nie potrafi skojarzyć Niemców łódzkich z niczym i nikim w Łodzi. Sześć osób, które udzieliły odpowiedzi na to pytanie, z działalnością Niemców w Łodzi kojarzy „kościoły” [ankieta 89/90/16], „budowle – kamienice” [ankieta 89/90/31], „Festiwal Dialogu Czterech Kultur” [ankieta 89/90/33], „Festiwal Dialogu Czterech Kultur. Poszczególne pomniki i groby na cmentarzu przy Ogrodowej. Fabryki np. Księży Młyn, Geyera, Pałac Grohmana” [ankieta 89/90/37], „Herbst – Pałac Herbsta, Księży Młyn. Obecnie lofty” [ankieta 89/90/41], „cmentarz ewangelicki, Pałac Scheiblera, Fabryka Geyera, Grohman, Heinzl, kościoły ewangelickie” [ankieta 89/90/45]. Taki niski poziom wiedzy ankietowanych o miejscach związanych z działalnością społeczności niemieckiej w Łodzi wydaje się zdumiewający szczególnie w zestawieniu ze znacznie bogatszym materiałem z ankiet starszego pokolenia – nieedukowanego w szkole na temat mniejszości narodowych w Polsce. Ten temat będzie jeszcze poruszony w dalszej części artykułu dotyczącej edukacji. Na pytanie o to, czy przedstawiciele łódzkiej mniejszości narodowej uczestniczą w ważnych dla miasta wydarzeniach, standardową odpowiedzią w obu grupach wiekowych jest „nie wiem” [ankieta 45/60/20], „chyba nie” [89/90/4], „nie śledzę” [89/90/26]. Czasem padają niczego niewyjaśniające odpowiedzi typu: „myślę, że tak, jak wszyscy łodzianie: wybory, życie religijne, kulturalne, biznes” [ankieta 45/60/28], „zapewne, ale nie wyróżniają się” [ankieta 89/90/27] czy „prawdopodobnie tak, ale ja nie mam na ten temat dokładnej wiedzy” [ankieta 89/90/1]. Świadczy to o tym, iż łódzka mniejszość niemiecka jest praktycznie niedostrzegalna przez ogół mieszkańców. Jeśli nawet ktoś z ankietowanych stara się powiązać Niemców z miejskimi uroczystościami czy imprezami różnego typu, w większości są to odpowiedzi powierzchowne i raczej nie wynikają z faktycznej wiedzy na ten temat, a powstały w sferze skojarzeń. Najczęstszym skojarzeniem jest tu oczywiście „Festiwal Dialogu Czterech Kultur” [np. ankieta 45/60/51, czy 89/90/28] łączony dość powszechnie z mniejszościami, więc wymieniany i przy tej okazji zarówno przez starszych jak i młodszych ankietowanych. W żadnej ankiecie nie znalazły się jednak wzmianki świadczące o osobistym uczestnictwie w imprezach związanych ze wspominanym festiwalem. Nikt nie wymienił również ani jednej imprezy kulturalnej odbywającej się w ramach festiwalu, która dotyczyłaby niemieckiej kultury. Posługiwanie się nazwą Festiwal Dialogu Czterech Kultur jest więc czysto fasadowe i łączone z mniejszością niemiecką jedynie na zasadzie wiedzy, iż to właśnie kultura niemiecka jest jedną z czterech, których festiwal dotyczy. Pięciu ankietowanych, w tym tylko jedna osoba z młodszej grupy wiekowej, napisało również, iż kojarzy uczestnictwo przedstawicieli mniejszości niemieckiej w „uroczystościach związanych z II wojną światową” [ankieta 89/90/30], z „65 rocznicą likwidacji getta w Łodzi” [ankieta 45/60/35, ankieta 45/60/41], z „obchodami rocznicowymi” [ankieta 45/60/18] i z szeroko rozumianymi „uroczystościami religijnymi i państwowymi” [ankieta 45/60/66]. Są to jak widać również odpowiedzi niewiele �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 123 mówiące i raczej nie stoi za nimi jakaś konkretna i dokładna wiedza ankietowanych, a tylko odwołanie się do wiadomości zasłyszanych w mediach. „Niemieccy rękodzielnicy zaczęli masowo osiedlać się w Łodzi w latach dwudziestych i trzydziestych XIX w.” (Kuczyński 2001, s. 7) i bezsprzecznie stanowili siłę, która przyczyniła się do rozwoju miasta. Ta część historii omawianej mniejszości jest w sposób najbardziej czytelny utrwalona w świadomości badanych łodzian i do tego właśnie okresu sięgają oni najczęściej, pytani np. o miejsca kojarzone w Łodzi z mniejszością niemiecką, choć przecież ankieta dotyczy powojennej historii tej społeczności. Odpowiedzi nawiązujące do tradycji „Ziemi obiecanej” jako jedyne zresztą dotyczą ściśle Niemców łódzkich, pozostałe bowiem wnioski i sądy badanych rozlewają się na mniejszość niemiecką w Polsce w ogóle lub dotyczą nawet Niemców jako narodu. Są to wypowiedzi typu: nie mam nic do Niemców – tak długo jak długo pozostają w granicach swojego państwa i jak długo nie roszczą pretensji do swojej własności pozostawionej w granicach naszego państwa [ankieta 45/60/49]. W cytatach takich jak: „bardzo cenię Niemców za: praworządność i uczciwość” [ankieta 45/60/45], nie ma żadnych wskazówek, by móc odnieść ten sąd, w sposób szczególny, do Niemców w Łodzi. Jako przykład może tu posłużyć również wypowiedź ankietowanej o mniejszości niemieckiej, odnosząca się w sposób zdecydowany do stereotypowego wizerunku narodu niemieckiego: Niemiecki ordnung (porządek), konsekwencja działania w końcu technika, technologia to rzeczy, które dobrze żebyśmy sobie przyswoili. Organizacja pracy, wyzbycie się przesadnej egzaltacji byłoby korzystne. Przejąć można by było parę osiągnięć kulturalnych (np. w muzyce czy pisarstwie) ale hymn, flagę i Wisłę mamy swoje i niech tak zostanie [ankieta 45/60/22]. Podobnie rzecz ma się z trudnymi kwestiami dotyczącymi tego, jak II wojna światowa zaciążyła na łódzkich stosunkach Polaków z mniejszością niemiecką. Tu również padają bardzo ogólnikowe i nie odnoszące się bezpośrednio do Łodzi stwierdzenia, typu: „dużo ludzi starszych, pamiętających II wojnę światową oraz trudności powojenne miało o Niemcach negatywny osąd” [ankieta 45/60/46]. Jako wniosek końcowy nasuwa się twierdzenie, iż wiedza ankietowanych o powojennym życiu Niemców w Łodzi jest właściwie żadna. Łodzianie często w ogóle nie dostrzegają tej społeczności. Polityka władz okresu Polski Ludowej, kiedy to „nieliczne mniejszości narodowe [...] zostały prawie całkowicie wyparte ze świadomości społecznej, zapomniano, że obywatel polski może mieć inną niż polska narodowość i inny język ojczysty” (Madajczyk 1998, s. 8), zadziałała na tym polu wyjątkowo skutecznie. W ankietach bardzo niewiele można znaleźć wypowiedzi odnoszących się w sposób bezpośredni do Niemców łódzkich, a wiele pytań o sytuację tej mniejszości w powojennej historii miasta, pozostało w ogóle bez odpowiedzi. Jako smutna refleksja końcowa posłużyć więc może następująca wypowiedź: Na podstawie moich doświadczeń życia 54 lata w Łodzi, prowadząc dość bogate życie towarzyskie i wykonując zawód, który ciągle powoduje poznawanie nowych ludzi i ich życia nasuwa się refleksja, iż skoro nie poznałam ani jednego przedstawiciela w/w mniejszości legenda Łodzi jako miasta wielu kultur �124 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA nie jest już aktualna. Nie słyszałam też nigdy, aby ktokolwiek z moich znajomych został zaproszony na jakąkolwiek uroczystość czy obrzęd świętowany przez w/w mniejszość. Nie widzę więc aktualnie aktywności w kierunku przenikania się kultur w naszym mieście. O mniejszości żydowskiej i jej oficjalnych formach działalności np. obchodzenie rocznic, wiem z mediów w związku z tym wnoszę, iż ta mniejszość jest w naszym mieście i stara się kultywować swoje tradycje. Są to jednak tylko komunikaty medialne – nic więcej. O istnieniu i aktywności mniejszości niemieckiej nie słyszałam w ogóle nic. Wydaje mi się, iż aktualnie jedyna mniejszość widoczna na terenie Łodzi to Cyganie [ankieta 45/60/27]. MNIEJSZOŚĆ NIEMIECKA W EDUKACJI W powyżej opisanej części badań dotyczącej młodego pokolenia łodzian i ich wiadomości na temat mniejszości funkcjonujących na terenie miasta, szczególnie uderzający wydaje się fakt, iż deklarowanie zdobywania wiedzy w procesie edukacji nie przekłada się na jej jakość. Mówiąc dokładniej, wiedza młodszej spośród ankietowanych grup, nie jest wcale znacząco większa od tej, którą posiada pokolenie nieedukowane w szkole na temat mniejszości. Był to powód do zgłębienia tej kwestii i przyjrzenia się bliżej, jak na tym polu działa system edukacji. Wydawać by się przecież mogło, iż – szczególnie w Łodzi, w polskiej „Ziemi obiecanej” promowanej jako miasto czterech kultur – nastawienie na edukację o mniejszościach powinno być szczególnie pielęgnowane. Jako miejsce do przeprowadzenia badań na ten temat (na potrzeby tego opracowania badania dotyczyć miały tylko łódzkiej mniejszości niemieckiej), wybrane zostało jedno z łódzkich liceów – ze względu na swój profil i specyfikę nauczania. Ankietę, którą wcześniej wypełniali losowo wybrani łodzianie urodzeni w latach 1989–1990, rozdano także uczniom klas maturalnych VIII Liceum Ogólno­ kształcącego im. A. Asnyka w Łodzi. Szkoła ta została wybrana nie bez powodu, gdyż od lat słynie ona z wysokiego poziomu nauczania języka niemieckiego. Już w 1971 roku powstało tam Laboratorium Językowe i pierwsza klasa z rozszerzonym programem nauczania języka niemieckiego, a od 1998 roku uruchomiono w szkole ciąg klas dwujęzycznych z wykładowym językiem niemieckim. Dwujęzyczność uważa się za jedną z innowacyjnych metod wykładania języka w szkołach. Polega ono na nauczaniu poszczególnych przedmiotów równolegle w języku polskim i niemieckim21, co daje znakomite i trwałe efekty, jeśli chodzi o swobodne posługiwanie się językiem obcym. Uczniowie wypełnili w sumie 28 ankiet. Założyć można było, iż tego typu placówka powinna kłaść większy, niż inne szkoły nacisk, także na łódzkie aspekty kultury niemieckiej, jako, że „początki obecności Niemców w Łodzi sięgają 1823 r. i wiążą się z rozpoczętą trzy lata wcześniej przez rząd Królestwa Polskiego realizacją planu uprzemysłowienia kraju” (Woźniak 1999, s. 9). Przez lata mieli przecież Niemcy w naszym mieście bardzo silną pozycję ekonomiczną współtworząc potęgę łódzkiego przemysłu czasów „Ziemi obiecanej”, ale rozwijając również niemieckie szkolnictwo i organizując życie kulturalne. Tymczasem 21 Wiadomości dotyczące VIII LO można znaleźć na stronie szkoły www.8lolodz.eu/. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 125 jak wynikło z rozmów z nauczycielami, w szkole uczy się o różnorodności kulturowej poprzez np: organizowanie festiwalu różnych kultur, ale nie wyróżnia się w czasie jego trwania kultury niemieckiej ani nie podkreśla lokalnych związków z tą kulturą. Szkoła prowadzi również współpracę z różnymi miastami niemieckimi. Organizowane są wycieczki do Niemiec i wymiana uczniów. Brak kontaktów z łódzką społecznością niemiecką jest tłumaczony koniecznością realizowania programu, który nie zakłada eksponowania lokalnych tradycji. Taki stan rzeczy może być również częściowo wynikiem chęci uniknięcia antyniemieckich skojarzeń22. Oczywiście, potęga mniejszości niemieckiej w Łodzi to już zamierzchła przeszłość, ale mimo wszystko funkcjonuje ona w mieście po dziś dzień i można sądzić, iż szkoła o tak bogatych tradycjach niemieckojęzycznych, będzie jednak uczulać swoich uczniów także i na lokalne elementy tej kultury, np. poprzez nawiązanie kontaktów z powstałym 23 maja 1992 roku NTKS w Łodzi, które liczyło sobie w momencie założenia około 200 członków z Łodzi i regionu (zob. Wojtkowiak 1997, s. 31). Dodać można jeszcze, iż w siedzibie NTKS zorganizowana jest ciekawa wystawa o początkach niemieckiego osadnictwa w Łodzi, którą można wykorzystać jako świetny element dydaktyczny pogłębiający wiedzę uczniów o początkach Łodzi przemysłowej i wielkiej roli, jaką w powstaniu naszego miasta odegrali właśnie Niemcy. Ciekawą propozycją na przybliżenie uczniom wiedzy o mniejszości niemieckiej w Łodzi mogłoby być też np. włączenie w program edukacji którejś z licznych ofert turystycznych, gdy pod okiem fachowego przewodnika można odbyć trasę „Śladami Niemców łódzkich”, czy inną wycieczkę – łączącą historię z teraźniejszością, proponowaną przez przewodników zrzeszonych w Grupie Fabricum Travel Services, np. trasę pt. „Niemcy Łódzcy”. W jej ramach proponuje się zwiedzanie Księżego Młyna z wizytą w NTKS, cmentarza ewangelickiego z kaplicą Scheiblera, Białej Fabryki i kościoła ewangelickiego św. Mateusza23. Podobnych tras prowadzonych przez wykwalifikowanych przewodników znaleźć można więcej i co oczywiste, dotyczą one nie tylko Niemców, ale są pomyślane jako zwiedzanie Łodzi śladami różnych kultur. Zaliczenie takiej trasy powinno w sposób bardzo atrakcyjny dla uczniów, przybliżyć im historię i współczesność omawianej mniejszości na terenie naszego miasta. Nie byłoby wtedy problemu z odpowiedziami na proste przecież pytania zawarte w ankiecie np. o miejsca, osoby i instytucje kojarzone z Niemcami w Łodzi. Pytanie to w większości przypadków pozostawało bez odpowiedzi (!), co wydaje się prawdziwą porażką edukacji w mieście szczycącym się wielokulturową historią. Informację tego typu uzyskałyśmy w czasie rozmowy z jedną z nauczycielek, która powoływała się m.in. na trudne początki intensywnego nauczania języka niemieckiego w szkole, kiedy to w latach 1970. ówczesny dyrektor musiał uzyskać specjalne pozwolenia na naukę tego języka ze względu na silne anytniemieckie nastroje. Ten zadawniony lęk o możliwość postawienia uczniów i nauczycieli na jednej szali z volksdeustchami (!), tłumaczy być może niechętne stanowisko szkoły do nawiązywania bliższych kontaktów z lokalną społecznością niemiecką. 23 Wiadomości o różnych propozycjach tras turystycznych w Łodzi, w tym dotyczących dziedzictwa mniejszości narodowych, znaleźć można na stronie Wirtualna Łódź www.cityoflodz.pl. 22 �126 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Na 28 ankiet uzyskanych w liceum, aż 25 uczniów na pytanie czy potrafią wymienić miejsca, osoby, bądź instytucje kojarzące się w Łodzi z mniejszością niemiecką, odpowiedziało „nie” [np. ankieta LO12], „nie potrafię” [ankieta LO19], lub „nie znam” takich miejsc [ankieta LO21]. Pozostałe trzy osoby w odpowiedzi umieściły: „Konsulat Republiki Federalnej Niemiec, VIII LO, Wydział Filologiczny UŁ” [ankieta LO2], „Festiwal Dialogu Czterech Kultur, Instytut Goethego” [ankieta LO6], „VIII LO” [ankieta LO20]. Szczególnie ciekawy i niezrozumiały wydaje się fakt, że w 2 ankietach, osoby nieposiadające żadnej wiedzy na ten temat, deklarowały jednak, iż wiedzę o mniejszości niemieckiej czerpią z „osobistych relacji z ludźmi należącymi do tej mniejszości” [ankieta LO5] i dzięki „znajomości wielu Niemców” [ankieta LO8]. W tym miejscu trzeba przypomnieć, co zresztą było już wielokrotnie podkreślane w tekście, że wielu badanych młodych łodzian jako jedno z ważniejszych źródeł swej wiedzy o mniejszościach, podaje edukację szkolną. W podobnym tonie wypowiedzieli się też ankietowani uczniowie pisząc, iż wiedzę daje im „szkoła” [ankieta LO2], „internet” [ankieta LO11], i – na trzecim miejscu – „media” [ankieta LO16]. Uczniowie nie potrafili również właściwie ocenić jak licznie reprezentowana jest w Łodzi opisywana społeczność (odpowiedzi wahały się od 100 [ankieta LO2] po 20 000 [ankieta LO10]), ani podać ważnych dla miasta wydarzeń, w których uczestniczą przedstawiciele tej mniejszości. Padającą najczęściej odpowiedzią, jest tradycyjne „nie wiem” [ankieta LO1], „nie mam pojęcia” [ankieta LO7]. Jedyne skojarzenia jakie pojawiły się w odniesieniu do uczestnictwa przedstawicieli społeczności niemieckiej na forum miejskich – mniej lub bardziej oficjalnych – uroczystości, to „Festiwal Dialogu Czterech Kultur” [ankieta LO9], który w swych wypowiedziach przywołały cztery osoby; w jednym przypadku wspomniano „Dni Łodzi” [ankieta LO14], a w dwóch „obchody rocznic” [ankieta LO25] i „wydarzenia historyczne” [ankieta LO28]. Nasuwa się tutaj oczywisty wniosek, że organizowane przez miasto uroczystości rocznicowe, kulturalne i inne, powinny być bardziej nakierowane na młodzież i do niej adresowane w sposób szczególny. Być może włączenie uczniów najstarszych klas liceów we współorganizację różnych wydarzeń z udziałem przedstawicieli mniejszości zamieszkujących nasze miasto, mogłoby się stać również receptą na wielką ignorancję młodych ludzi w tym względzie? Stosunkowo niewielką wiedzą uczniowie wykazali się również w dziedzinie dotyczącej historycznych przemian, jakie zaszły w Polsce po 1989 roku i ich ewentualnego wpływu na sytuację mniejszości niemieckiej. Ocena życia Niemców łódzkich w czasach Polski Ludowej i współcześnie nastręczyła ankietowanym wielu problemów. Wypowiedzi ich, jak zresztą innych grup ankietowanych, nie odnoszą się bezpośrednio do Niemców łódzkich, a raczej do ogółu mniejszości niemieckiej w Polsce. Przeważały tu odpowiedzi świadczące o braku wiedzy na ten temat, typu „nie wiem” [ankieta LO7], lub „nie wiem. Nie było mnie wtedy jeszcze na świecie” [ankieta LO8]. Ta druga odpowiedź, która w ankietach pojawiła się trzykrotnie, jest szczególnie kuriozalna, gdyż pytanie nie dotyczyło przecież osobistych wrażeń badanych na temat sytuacji Niemców łódzkich w Polsce Ludowej, a wiedzy (historycznej) na ten temat. Wiedzy tego typu można nie posiadać, ale usprawiedliwianie tego stanu rzeczy fak- �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 127 tem, iż nie żyło się w danym okresie jest kompletnie nielogiczne. W ten sposób można by usprawiedliwić brak wiedzy na temat wszystkich wydarzeń w dowolnie wybranych epokach historycznych oprócz znanej sobie osobiście. Siedmioro ankietowanych uznało, iż sytuacja badanej grupy uległa zmianie: – jedna osoba stwierdziła, że w Polsce Ludowej panowała „większa swoboda” [ankieta LO1], – pozostałe osoby uznały, że zaszły zmiany na lepsze i „sytuacja poprawiła się jak całej reszcie społeczeństwa” [ankieta LO4], że Niemcy „uzyskali różne prawa np.: reprezentację w Sejmie” [ankieta LO5] i „mogą żyć jak normalni obywatele Polski” [ankieta LO12], choć „Niemcy nadal nie są darzeni sympatią jednak coraz mniej osób to okazuje i przyznaje się do tego” [ankieta LO3]. Nieco inaczej w stosunku do pozostałej badanej młodzieży układają się odpo­ wiedzi na pytanie o osobisty stosunek uczniów do mniejszości niemieckiej. Większość badanych zadeklarowała zdecydowanie pozytywne nastawienie. Tu podkreślić należy pozytywną rolę szkoły i nauki języka niemieckiego, gdyż z wielu wypowiedzi wynika budowanie sympatii do tej mniejszości poprzez zgłębianie tajników języka i proces edukacji: mój stosunek jest bardzo dobry – uczę się niemieckiego i mam wielu znajomych tej narodowości [ankieta LO9], pozytywny – uczę się w klasie dwujęzycznej i każda styczność z tym językiem budzi we mnie sympatię [ankieta LO21], przyjazny ponieważ w szkole mam przyjaciół o niemieckim pochodzeniu oraz nauczycieli z Niemiec [ankieta LO2], dopóki nie robią nikomu krzywdy i przykrości mój stosunek jest pozytywny (to tyczy się również rodaków). Uważam również, że może nieść to korzyść np: przez poznanie innej kultury [ankieta LO12]. Warto przy tym zwrócić uwagę, iż większość wypowiedzi dotyczy sympatii do Niemców w ogóle i nie ma w nich ustosunkowania się do Niemców łódzkich, nie mniej jednak w przeciwieństwie do ankietowanych z grupy wiekowej 1989–1990, gdzie w ocenach przeważała chłodna obojętność, tu znajomość języka mniejszości przyczyniła się do zdecydowanego ocieplenia wizerunku tej grupy. Nikt spośród ankietowanych nie pisał o niechęci do Niemców i – co ciekawe – kilku ankietowanych wypowiedziało się wprost o swoim nastawieniu do łódzkiej mniejszości niemieckiej, pisząc: „Nie mam sprecyzowanego stosunku, ponieważ mniejszość ta nie jest widoczna w Łodzi” [ankieta LO23], „Nie mam styczności z tą mniejszością” [ankieta LO25], „nie znam. Gdybym znała to byłby pozytywny” [ankieta LO14]. Wypowiedzi powyższe mogą więc być wskazówką, że nauka języka pozytywnie wpływa na stosunek do konkretnego narodu i jego kultury. Sytuacja ta pozostawia jednak niedosyt dotyczący niewykorzystania szansy edukacyjnej na przybliżenie uczniom wiedzy na temat Niemców łódzkich. Jedna z ankietowanych napisała: „lubię ludzi, którzy pochodzą z różnych krajów i lubię poznawać ich kulturę i zwyczaje” [ankieta LO13]. Aż się prosi, by w mieście o wielokulturowych tradycjach, których cząstki przetrwały po dziś dzień, tak skonstruować proces nauczania, aby te elementy młodzieży przybliżyć. I co najważniejsze, nie chodzi tu jedynie o pokazywanie �128 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA tradycji łódzkich z czasów „Ziemi obiecanej”, a właśnie – nawiązując do wypowiedzi uczennicy – o poznawanie współcześnie żyjących ludzi i ich kultury. Tymczasem jednym z niewielu nawiązań do łódzkich tradycji, o jakich wspomnieli nauczyciele z VIII LO, jest oglądanie przez uczniów klas dwujęzycznych niemieckojęzycznej wersji filmu Andrzeja Wajdy „Ziemia obiecana”. Byłoby to wspaniałym początkiem edukacji o Niemcach w Łodzi. Niestety brakuje kontynuacji i konsekwencji w przekazywaniu wiedzy o dalszych losach tej mniejszości, nie wspominając o pokazaniu sytuacji współczesnej. Ogólnie pozytywny stosunek ankietowanych uczniów do Niemców nie przeszkadza im dostrzegać, iż wielu łodzian ma antyniemieckie uprzedzenia. W tym punkcie wypowiedzi badanych nie różnią się od sądów młodzieży urodzonej w latach 1989–1990 opisanych wcześniej. Tutaj także osoby, które uważają, iż antyniemieckie uprzedzenia w Łodzi funkcjonują „ze względu na przeszłość” [ankieta LO10], ich źródeł upatrują głównie w historii – „II wojna światowa” [ankieta LO13]. Natomiast pozostała część (mniej więcej połowa ankietowanych) uważa, że łodzianie nie mają tego typu uprzedzeń [np. ankieta LO23]. *  *  * Jak wykazały przeprowadzone badania mniejszość niemiecka żyjąca w mieście jest dla młodych łodzian prawie całkowitą niewiadomą i to zarówno jeśli chodzi o historię tej grupy, jak i czasy współczesne. Oczywiście, sytuacja ta nie dotyczy jedynie uczniów VIII LO. Przy wyborze tej szkoły do przeprowadzenia badań, kierowałyśmy się jedynie tym, że słynie ona z powiązań z językiem i kulturą niemiecką. Opisane w poprzedniej części artykułu ankiety przeprowadzone z łodzianami urodzonymi w latach 1989–1990 świadczą o szerokiej skali tego problemu i niemocy (braku pomysłów?, braku świadomości bądź nie dostrzegania takiej potrzeby oraz niedocenienia potencjału wśród nauczycieli?), wykazywanej w tej dziedzinie przez cały system edukacji młodzieży. Co ciekawe, podczas przeglądania wiadomości w internecie, które mogłyby dotyczyć nawiązywania przez szkoły kontaktów z przedstawicielami obecnie działających stowarzyszeń reprezentujących lokalne mniejszości narodowe, można natrafić na kilka prób czynionych przez takie grupy w celu przybliżenia uczniom tej tematyki. Na interesującym nas gruncie wymienić można np. informację, iż w roku 1989 w XXXV LO im. Króla S. Batorego gościła przewodnicząca łódzkiego NTKS – pani Helena Milczarek-Weingartner24. Spotkanie zorganizowano w ramach działalności Klubu Europejskiego. Jest tam na ten temat wprawdzie jedynie krótka wzmianka, jednak świadczyć może ona o istniejących w szkole, przynajmniej potencjalnych możliwościach, sprzyjających organizowaniu podobnych spotkań. Ankiety wypełniane przez młodzież (zarówno tę z VIII LO, jak i wcześniej opisane przypadki młodych urodzonych w latach 1989–1990), wykazują takie braki wiedzy 24 www.xxxlo.lodz.pl �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 129 w interesującej nas dziedzinie, iż Urząd Miasta Łodzi jako pomysłodawca i zleceniodawca prowadzonych przez nas badań, powinien jednak wyciągnąć z nich wnioski. Główny i podstawowy, jaki z nich wypływa to ten, iż skoro większość ankietowanych młodych ludzi jako źródło wiedzy o mniejszościach podaje szkołę [np. ankieta LO1], a jednocześnie wiedza ta jest na tak niskim poziomie, to w systemie edukacji popełnia się błąd. Tego typu braki w wiadomościach o mniejszościach narodowych żyjących do dziś w mieście szczycącym się wielokulturowością, są nie do przyjęcia i należałoby uruchomić różne środki (w tym finansowe), by przybliżyć tę tematykę uczniom łódzkich szkół. Jednym ze sposobów – wydaje się, że dość dobrym na początek, by wypełnić edukacyjną lukę – byłoby włączenie do zajęć wspomnianych wyżej wycieczek po Łodzi z uwzględnieniem tematyki mniejszości. Własne doświadczenie dydaktyczne podpowiada nam również, iż bezpośredni kontakt z przedstawicielami danej grupy mniejszościowej daje zdecydowanie lepsze efekty, jeśli chodzi o przybliżenie młodzieży specyfiki grupy niż najciekawsze nawet wykłady przygotowane w ramach prowadzonych zajęć. Reasumując, wydawać by się mogło, iż w mieście, w którym chętnie przy różnych okazjach eksponuje się wielokulturową historię jego powstania i w którym wielokulturowe tradycje do dziś kontynuowane są przez przedstawicieli żyjących tu nadal mniejszości, wiedza młodzieży o jednej z nich będzie znacznie poważniejsza. Niewielkim przecież nakładem kosztów oraz pracy – a przede wszystkim chęci i zaangażowania – można przybliżyć młodzieży w atrakcyjnej dla niej formie, historię poszczególnych lokalnych społeczności i na jej tle pokazać współczesny stan rzeczy. Tymczasem zarówno ankietowani z rocznika 1989–1990, jak i uczniowie klas maturalnych VIII LO, pytani o kwestie związane ze współczesnym funkcjonowaniem w Łodzi mniejszości niemieckiej, są wręcz bezradni w swej niewiedzy. Co więcej, jeśli chodzi o historię tej grupy w naszym mieście, np. na temat miejsc związanych z jej działalnością, znacznie większą wiedzą wykazali się przedstawiciele starszego pokolenia badanych, nieedukowani w szkołach na temat mniejszości. Wyciągnąć należy także wnioski z faktu, że współczesna wielokulturowość w Łodzi wielu młodym ankietowanym kojarzy się z niezawodnym w takich wypadkach hasłem „Festiwal Dialogu Czterech Kultur”. Szkoda tylko, że jest to puste hasło, którym można się posłużyć w sytuacji braku innej możliwości odpowiedzi. Niestety, jak wynika z prowadzonych badań, festiwal, który miał stać się łódzką platformą międzykulturowego porozumienia i poznania „Innych”, zdecydowanie nie spełnił stawianych mu oczekiwań. Od 2010 roku funkcjonuje on już, co prawda, w nowej formule i pod nowym tytułem, nie ma to jednak znaczenia dla większości młodych ankietowanych. Jest on jedynie nazwą, którą wypada wymienić przy okazji omawiania kwestii dotyczących łódzkich Niemców czy Żydów, ale nie wypełnia jej treść. Ani jeden z ankietowanych łodzian nie powołał się na bezpośrednie doświadczenia wynikłe z uczestnictwa w jakiejkolwiek imprezie proponowanej przez organizatorów festiwalu od czasu jego powstania w 2002 roku, choć świadomość funkcjonowania takiego festiwalu jest powszechna. �130 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA Nawiązując do kwestii edukacyjnych omawianych w tej części artykułu, należałoby być może uczulić organizatorów nowej formuły festiwalu, na potrzeby młodego, a nawet najmłodszego, odbiorcy. Poznawanie „Innych” poprzez ich kulturę i sztukę jest chyba jednym z najlepszych i najatrakcyjniejszych dla młodzieży sposobów, pomocnych w niwelowaniu postrzegania Niemców czy Żydów w kategoriach obcości. Żyją oni przecież w Łodzi od pokoleń i to oni pierwsi podejmowali próby nawiązania dialogu na gruncie różnych kultur. Nasze diagnozy i zaproponowane rekomendacje, jak można rozwiązać niektóre kontrowersyjne kwestie, np. w miejscowej edukacji czy dotyczące uaktualnienia mitu Łodzi, otwierają nam drogę do wdrożenia w życie projektu antropologii stosowanej na skalę lokalną. W zależności od powodzenia wdrożenia tej idei w życie, byłby to temat na kolejny tekst. Oceniając zaś nasze dotychczasowe doświadczenia, mogłybyśmy się podpisać pod opinią Marka Gawęckiego, że propozycje stawiane przez badaczy znających teren, zgłębiających tematykę i proponujących racjonalne i realne rozwiązania problemów, w ocenie decydentów jawią się często jako coś, co komplikuje „[...] planowane działania bądź [zaburza] apriorycznie przyjęty model rzeczywistości”, stąd opinie naukowców są najczęściej ignorowane (Gawęcki 2004, s. 58). Mimo to, podobnie jak Gawęcki, żywimy nadzieję, iż antropologię udaje się czasami zastosować, zatem jest ona – według jego sformułowania – „stosowalna” (tamże). LITERATURA B i e ń k o w s k a D a n u t a, C y b u l s k i M a r e k, M i ń s k a - T y t o ń E l ż b i e t a 2007, Słownik dwudziestowiecznej Łodzi (konteksty historyczne, społeczne, kulturowe), Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź. B u d z i a r e k M a r e k 2005, Zło niekonieczne. Poza obiektywnym punktem widzenia, Kronika Miasta Łodzi, nr 3, s. 97–101. B y s t r o ń J a n S t a n i s ł a w 1995, Megalomania narodowa, Książka i Wiedza, Warszawa. C h a ł u p c z a k H e n r y k, B r o w a r e k To m a s z 1998, Mniejszości narodowe w Polsce 1918–1995, Wydawnictwo UMCS, Lublin. C z e r n i e j e w s k a I z a b e l a 2008, Edukacja wielokulturowa w Polsce w perspektywie antropologii, Praca doktorska IEiAK UAM, Poznań. d e L a z a r i A n d r z e j 2006, „Triada” jest mitem. Do Pana Mirosława Jaskulskiego, Kronika Miasta Łodzi, nr 3, s. 204–206. F r i t s c h e A n i t a, K r o l l B e n o 2010, Tak było. Wspomnienia łódzkiego Volksdeutscha, Biblioteka Tygla Kultury, Łódź. G a w ę c k i M a r e k 2004, Kazachstańscy Polacy. Czy antropologia stosowana jest stosowana?, [w:] Wschód w polskich badaniach etnologicznych i antropologicznych. Problematyka – badacze – znaczenie, Prace KNE PAN nr 12, red. Z. Jasiewicz, Biblioteka Telgte, Poznań, s. 53–58. G u m o l a M i e c z y s ł a w 2005, Przywrócona tożsamość: Helena Milczarek-Weingärtner, Kronika Miasta Łodzi, nr 3, s. 176–177. H a b r a j s k a G r a ż y n a 1991, Stosunek łódzkiej młodzieży do zapożyczeń z języka niemieckiego, [w:] Zagadnienia komunikacji językowej dzieci i młodzieży. Materiały z ogólnopolskiej konferencji „Zróżnicowanie języka dzieci i młodzieży z uwzględnieniem czynników środowiskowych, kulturowych, regionalnych i etnicznych” Warszawa 21–22.10.1991 r., Instytut Języka Polskiego Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 167–172. �ŁÓDZCY NIEMCY – FRAGMENT PEJZAŻU „ZIEMI OBIECANEJ” 131 – 1992, Dziedzictwo stu lat kontaktów polsko-niemieckich w słownictwie łódzkim, Język i Kul  tura, t. 7, s. 25–30. – 1998, Derywaty polskie od podstaw niemieckich w słownictwie włókienniczym, Rozprawy    Komisji Językowej ŁTN, t. 34, s. 69–74. Iw a s z k i e w i c z A g n i e s z k a 2010, W mojej (nie)pamięci... Opowieść o losach kobiet pochodzenia niemieckiego w Łodzi, [w:] Społeczność żydowska i niemiecka w Łodzi po 1945 roku, red. A. Lech, A. Rykała, K. Radziszewska, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, s. 102–125. J a g i e ł ł o M a ł g o r z a t a 1999, Funkcje założone i rzeczywiste Niemieckiego Towarzystwa Kulturalno-Społecznego w Łodzi, Łódź 1999 (Praca magisterska napisana pod kierunkiem prof. dr hab. Andrzeja Lecha, Wydział Filozoficzno-historyczny, Uniwersytet Łódzki). J a s k u l s k i M i r o s ł a w 2006, „Czwarta kultura” mocno naciągana. Do Pana Andrzeja de Lazari, Kronika Miasta Łodzi, nr 3, s. 199–203. K a p r a l s k i S ł a w o m i r 2011, Metropolitalne przestrzenie pamięci, [w:] Metropolie mniejszości, mniejszości w metropoliach, red. B. Jałowiecki, E.A. Skuła, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa, s. 48–74. K i e l a k D o r o t a 2003, Żywioł kultur w prozie Reymonta, Tygiel Kultury. Miesięcznik, nr 1–2, s. 138–142. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a B r o n i s ł a w a, W o ź n i a k K r z y s z t o f 2002, Łódzcy luteranie. Społeczność i jej organizacja, Łódzkie Studia Etnograficzne, t. 41, PTL, Łódź. K u c z y ń s k i K r z y s z t o f 2001, Wstęp, [w:] Niemcy w dziejach Łodzi do 1945 roku. Zagadnienia wybrane, red. K. Kuczyński, B. Ratecka, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, s. 7–10. K u ź m a I n g a 2010, Życie organizacyjne współczesnej łódzkiej społeczności niemieckiej, [w:] Społeczność żydowska i niemiecka w Łodzi po 1945 roku, red. A. Lech, A. Rykała, K. Radziszewska, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, s. 93–101. L a C a p r a D o m i n i k 2009, Historia w okresie przejściowym. Doświadczenie, tożsamość, teoria krytyczna, TAiWPN Universitas, Kraków. L i s - T u r l e j s k a M a j a 1998, Traumatyczny stres: Koncepcje i badania, Instytut Psychologii PAN, Warszawa. – 2003, Psychologiczne konsekwencje traumatycznego stresu – współczesne kierunki badań, Instytut Psychologii Zdrowia, http://www.psychologia.edu.pl. M a d a j c z y k P i o t r 1998, Wstęp, [w:] Mniejszości narodowe w Polsce. Państwo i społeczeństwo polskie a mniejszości narodowe w okresach przełomów politycznych (1944–1989), red. P. Madajczyk, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa, s. 7–10. O r w i d M a r i a 2006, Przeżyć... i co dalej?, Wydawnictwo Literackie, Warszawa. – 2009, Trauma, Wydawnictwo Literackie, Warszawa. P o p i e l i ń s k i P a w e ł 2001–2002, Niemcy polscy – obecna sytuacja społeczno-kulturalna mniejszości niemieckiej, Rocznik Polsko-Niemiecki, nr 10, s. 93–121. S a d o w s k a J o a n n a 2010, Mniejszość niemiecka w Łodzi po 1945 r. w świadomości mieszkańców miasta, [w:] Społeczność żydowska i niemiecka w Łodzi po 1945 roku, red. A. Lech, A. Rykała, K. Radziszewska, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, s. 126–138. Społeczność... 2010, Społeczność żydowska i niemiecka w Łodzi po 1945 roku, red. A. Lech, A. Rykała, K. Radziszewska, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź. T o p o r o w W ł a d i m i r 2000, Miasto i mit, Słowo/obraz terytoria, Gdańsk. T u r n e r W. V i c t o r 2011, Dewey, Dilthey i gra społeczna: szkic z zakresu antropologii doświadczenia, [w:] Antropologia doświadczenia, red. V.W. Turner, E.M. Bruner, WUJ, Kraków, s. 43–54. W o j t k o w i a k S t e f a n 1997, Łódzkie narodowości, [w:] Łódź wielonarodowa i wielowyznaniowa a idea tolerancji, red. A. Gałecki, Fundacja Ekumeniczna Tolerancja, Łódź, s. 12–41. W o ź n i a k K r z y s z t o f 1999, Wstęp, [w:] Gdzie są Niemcy z tamtych lat – wspomnienia łódzkich Niemców, red. K. Radziszewska, Wydawnictwo Literatura, Łódź s. 9–12. – 2001, Niemieckie Osadnictwo w Łodzi, [w:] Niemieckimi śladami po „Ziemi Obiecanej”, red.   K. Radziszewska, Wydawnictwo Literatura, Łódź, s. 13–15. �132 INGA B. KUŹMA, JOANNA SADOWSKA – 2005, Wystawieni na ciężka próbę. Antagonizmy i zbliżenia, Kronika Miasta Łodzi, nr 3, s. 11–19. Ż y l i ń s k i L e s z e k 2003, Typowo niemieckie? Wizerunek Niemców w oczach własnych i cudzych, [w:] Polacy i Niemcy. Historia – kultura – polityka, red. A. Lawaty, H. Orłowski, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań, s. 328–336. INGA KUŹMA JOANNA SADOWSKA THE GERMANS IN LODZ – FRAGMENTS OF “THE PROMISED LAND’S” LANDSCAPE. THE RESEARCH PROBLEMS Keywords: German minority, Lodz, Inhabitants of city, German-Polish relationship, Education, Common knowledge, Memory policy The article discusses the situation of the descendants of the Germans from Lodz, their lifestyle and attitude to their own heritage and roots. It also shows how the Lodz authorities commemorate the multi-ethnic past of the city, and what is the contemporary Lodzians’ level of knowledge of the German community living in the city nowadays. The materials and data used in the article were collected in 2009–2010 in the course of the research sponsored by the Town Council of Lodz. In its first part, the article focuses on the town’s memory policy and the inter-cultural relations, which have taken place there over the years between Germans and other communities, as seen from the perspective of local Germans. The second part of the article analyses how the local German community is perceived by the Polish inhabitants of Lodz, and to what extent their image is influenced by stereotypical concepts of the Germans in general. It seems that Lodz inhabitants’ knowledge on the post-war situation of German minority in their city is very poor. It appeared that the majority of interlocutors did not express their opinions on local Germans, but on the Germans in general. Direct questions about Lodz Germans caused associations mainly connected with the times of “The Promised Land’’ – the period in history when German settlers created and stood for the “Industrial Empire’’ in Lodz. Sadly, the Lodzians’ awareness of the contemporary German minority living in Lodz was marginal. What is interesting though, both examined age groups: the older one (Lodzians born between 1945 and 1960) and the youngest one (those born in 1989–1990) responded similarly. The lack of knowledge of the younger people who indicated school as their source of information, alarmed the authors and pointed their attention to the relation between this fact and the existing educational system. To conclude this part of research, it can be stated that the school education in the town taking pride in its long-term multi-cultural tradition is on very low level. It is definitely insufficient in terms of teaching the young generation both the history and present life of all the ethnic minorities, in particular German one, living side by side with them. Translated by Dorota Stępińska Adres Autorek: Dr Inga B. Kuźma Dr Joanna Sadowska Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ ul. Pomorska 149/153, 90-236 Łódź e-mail: inga.kuzma@uni.lodz.pl e-mail: jsadowska@interia.eu � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe86507f4a69df235bf8b269e6cccb6d.pdf fd190e05b256f4e5ba113b0d686ecbc2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5166 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource etnologia europejska Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4791 Title A name given to the resource Czy jest Śródziemnomorze dla wspólczesnej etnologii europejskiej? / LUD 2006 t.90 Description An account of the resource LUD 2006 t.90, s.121-138 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 90, 2006 INGA KUŹMA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Łódzki C Z Y M JEST ŚRÓDZIEMNOMORZE D L A WSPÓŁCZESNEJ ETNOLOGII EUROPEJSKIEJ? W Y B R A N E PROBLEMY Problematyka dziedzictwa kulturowego, jego ochrona i waga dla rozwoju toż­ samości grup oraz jednostek to zagadnienia szczególnie bliskie etnologii. Obec­ nie zagadnienia te dla wielu badaczy kultury stały się problemami centralnymi, być może ze względu na gospodarczo-polityczną atmosferę kształtującą obraz współczesnego świata, która z jednej strony charakteryzuje się poczuciem za¬ grożenia, m.in. z powodu obaw przed kulturową unifikacją, a z drugiej — po­ szukiwaniem korzeni i podkreślaniem związków z kulturą lokalną. Na tym tle konfrontujemy się z różnie rozumianym dziedzictwem europejskim: Europą „poszerzoną" i oczywiście Europą wielu tradycji, które odkrywamy często na nowo, nawzajem dla siebie, u siebie i u innych. Tym samym nie dezaktualizu­ ją się wielokrotnie już wcześniej zadawane pytania o miejsce „innego" u „nas" i „nas" w oczach „innego". Pogląd na to, „kim jesteśmy, skąd przychodzimy i dokąd zmierzamy", kształtuje się w konfrontacji z istniejącymi już uprzednio wizjami dotyczącymi charakteru i roli dotychczasowych „starych" europejskich terytoriów kulturowych i zmienia ich sens. Do takich terytoriów zastanych przez „nową" rzeczywistość, należy region śródziemnomorski — obdarzony swoistą symboliką, wywołujący określone skojarzenia, obrazy i znaczenia. On właśnie może być potraktowany jako jeden z bardziej interesujących ostatnimi laty przykładów wskazujących na potrzebę — i idące za nią konkret¬ ne próby — przeformułowania koncepcji kultury Europy, sąsiedztwa, „inności" i „bliskości", tego, czym jest Południe, Północ, Wschód i Zachód na kulturowej i antropologicznej mapie świata oraz jak rozumieć obecnie genezę Europy i jej miejsce w świecie. Śródziemnomorzu przypisywano przede wszystkim tę ostatnią rolę — źród¬ ła, z którego wypływa tożsamość i kultura europejska. Podkreślano jednocześnie jego swoisty charakter „skrzyżowania" kultur reprezentowanych przez półkulę północną i południową, trzy różne kontynenty i trzy monoteizmy. Z tym obrazem próbuje zmierzyć się bardzo interesujące przedsięwzięcie etnologiczno-muzealne ostatnich lat (jeszcze nieukończone), podjęte przez eki- �Inga Kuźma 122 pę pracowników, współpracowników oraz doradców naukowych skupionych wokół paryskiego Musée des Arts et Traditions Populaires , które jest obecnie w stadium przeprowadzki i reorganizacji swojej siedziby oraz zbiorów. Zmierza ono w stronę przekształcenia się w placówkę promującą kultury Europy oraz Śródziemnomorza, co podkreśla nazwa ustalona dla nowej instytucji: Musée des Civilisations de l'Europe et de la Méditerranée, której otwarcie planowane jest na 2008 rok w Marsylii. Jak wskazuje zatem nazwa i nowe miejsce usytuowania, pomimo francuskich czy też frankofońskich korzeni tego projektu, obejmować ma on swoim zasięgiem teren o wiele większy. 1 Inicjatywa ta skłania do przemyśleń dotyczących kulturowego dziedzictwa europejskiego, jego przeszłości i przyszłości, w tym roli etnologii europejskiej. Jest ona znacząca także z innych powodów, o których pokrótce poniżej, a przed¬ stawionych dokładniej w trzech kolejnych częściach. Po pierwsze (część zatytułowana „Znaczenia przypisywane terminom: «przestrzeń kulturowa», «obszar kulturowy», «region», «areał kulturowy»"), projekt ten dostarcza materiał wzbogacający współczesną dyskusję toczącą się wokół rozumienia tych właśnie pojęć, zadomowionych w etnologii i dla niej swoistych. Wszelkie zmiany znaczeń tych terminów prowadzą do namysłu nad sensem i po­ zycją kategorii jeszcze ogólniejszych, jak „miejsce" i „teren". Odwołują się one do kluczowego dla etnologii badania określonej przestrzeni — wyodrębnianej ze względu na kształtujące j ą kultury i społeczności oraz cechy i zjawiska spotyka¬ ne w jej obrębie. Pojęcia te przechodzą ewolucję znaczeniową, łącznie z podwa¬ żaniem zasadności posługiwania się nimi w związku z odmiennymi postulata¬ mi badawczymi stawianymi przez antropologię spod znaku szeroko rozumianej ponowoczesności, czy postmodernizmu. W jakim stopniu jednak przemiany te znajdują odbicie w pracach związanych ze szczegółowymi badaniami na obsza¬ rze śródziemnomorskim? Oto pytanie otwarte i żywe ze względu na wspomniany projekt przeformułowania idei Musée des Arts et Tradtions Populaires w Musée des Civilisations de l'Europe et de la Méditerranée. Po drugie (dokładniej wątki te rozwijam w części pt. „Dziedzictwo Fernan­ da Braudela"), „Śródziemnomorze" to także swoisty konstrukt naukowy i pewna koncepcja określonego typu społeczeństwa, charakteru „narodowego" czy „et¬ nicznego" występujących tam populacji, architektury, kuchni itp. Jest to pojęcie „operacyjne" służące zakwalifikowaniu pewnych zachowań do szerszej kultury określanej przymiotnikiem „śródziemnomorska". Przymiotnikiem tym obdarza się wybrane zachowania przede wszystkim dlatego, że występują one na okre¬ ślonym terenie, co wiąże się z wieloma metodologicznymi i badawczymi nie¬ bezpieczeństwami (jak chociażby reifikacją przedmiotu badań). Ale procedury te i zabiegi badawcze mają również swoją przeszłość i teraźniejszość, mają zatem swoją historię, która będzie tu pokrótce zarysowana. 1 Założone przez Georgesa Henriego Riviere'a w 1937 roku. �Czym jest Śródziemnomorze dla współczesnej etnologii europejskiej? 123 Co zatem znaczyło i znaczy określenie „śródziemnomorski/śródziemnomor¬ skie" i czy uprawnione jest mówienie o „Śródziemnomorzu" w innym sensie niż wyłącznie geograficznym? Jakie konsekwencje dla etnologii miało tak mocne oparcie się na podejściu geograficznym i geopolitycznym oraz co dała próba zmiany tej perspektywy? Pytania te, które są zasadnicze dla tak wąskich i specja¬ listycznych dyscyplin jak „antropologia śródziemnomorska" czy „historia środziemnomorska" pozwalają jednak dostrzec problem ogólniejszy. A mianowicie, jakie dylematy i niebezpieczeństwa czekają na etnologów, którzy poruszają się w ramach określonego (oraz wydawałoby się również, że „oczywistego") przed¬ miotu badań i nie przestają zadawać pytań o jego granice, znaczenie oraz zmie¬ niający się sens i pozycję na szerszym, globalnym tle, bądź w świetle mikrostudiów nad poszczególnymi zjawiskami charakteryzującymi ów przedmiot badań? Jak sobie z tym radzą? Zaś po trzecie („Śródziemnomorze — jedność w wielości?") z owej róż¬ norodności problemów, pytań, odpowiedzi i tematów integralnie związanych z zakresem „etnologii/antropologii śródziemnomorskiej", jawiącej się jako hete¬ rogeniczna mozaika, wyłania się inny obraz „Śródziemnomorza". „Śródziemnomorza" pisanego w cudzysłowie — czyli pewnej odrębnej kategorii badawczej, nie zaś obszaru (geograficznego, historycznego, politycznego itp.). Odchodzą na margines wcześniej istotne pytania o rzeczywiste istnienie Śródziemnomorza i w jakim zakresie „twór" ten został ukonstytuowany w wyobraźni naukowej. Obecnie nazwa ta nabiera raczej cech szczególnej właściwości kształtującej rze¬ czywistość niż realnego, „twardego" terenu. Właściwość ta cechuje się harmoni¬ zowaniem przeciwieństw, nadając im polor jednolitości. Łączy przeciwieństwa i godzi sprzeczności, nie dokonując ich unifikacji. Tym samym „Śródziemnomo­ rze" staje się symbolem pewnej utopijnej wizji świata, jaki jest obecnie przez wielu pożądany. Jak się wydaje, akcentowanie metaforycznego wymiaru „śródziemnomorskości" podtrzymuje (także według projektodawców nowego muzeum), ideę „Śródziemnomorza" jako źródła kultury dla całej Europy, a także sąsiednich konty¬ nentów. 1. Znaczenia przypisywane terminom: „przestrzeń kulturowa", „obszar kulturowy", „region", „areał kulturowy" Etnologiczne początki stosowania pojęcia „areału kulturowego" i innych jemu równoważnych przypadły na rok 1895, kiedy to po raz pierwszy termin ten został zaproponowany przez O.J. Masona, który wyróżnił osiemnaście obszarów kultu­ rowych, badając Indian Ameryki Północnej . Dało to początek kolejnym próbom 2 2 D. Albera, Entre ici et la-bas. La Méditerranée comme aire du travail anthropologique, 2002, s. 1 (dysponuję maszynopisem tekstu udostępnionym mi dzięki uprzejmości autora, tekst ten ma ukazać się wkrótce w pracy zbiorowej pod red. P.R. Baduel i S. Denoix, Les aires culturelles: champ scientifique �Inga Kuźma 124 klasyfikacji i wyodrębnienia na innych kontynentach jednolitych obszarów pod względem kulturowym i społecznym. Tak między innymi pracowali M.J. Herskovitz czy też W.D. Hambly , dla których terenem badawczym była Afryka, lecz w podobny sposób starano się usystematyzować wiedzę na temat społeczności i kultur z terenu Azji czy Oceanii. Niejednoznaczność kryteriów i zakresu pojęcia „obszaru kulturowego" sprawiły, że stał się on wkrótce obiektem krytyki. Wyka­ zywano jego metodologiczną bezużyteczność, szczególnie przy próbie zastoso­ wania go do analizy tzw. społeczności złożonych. Sam M.L. Herskovitz uznał w 1948 roku, że idea „obszarów kulturowych" nie mogła być w sposób efektyw­ ny stosowana m.in. do badania społeczności piśmiennych . „Obszary kulturowe" byłyby bowiem narzędziem użytecznym do wykazania paranteli, wspólnych ko¬ rzeni historycznych czy też po to, aby wydobyć ogólny charakter na podstawie pewnych dominujących cech występujących w kilku społecznościach. Narzędzie to ma jednak wartość jedynie jako systematyzujące pewne dane. Ułatwia ogar­ nięcie całości, nie ma zaś wartości jako pojęcie stricte analityczne . 3 4 5 Pewnym metodologicznym zwrotem było wprowadzenie terminu dodatkowe­ go, jakim jest „cywilizacja" (np. „cywilizacja" łuku, żaren, ryżu, żyta, itp.). Nowe pojęcie pozwalało unikać wytyczania ścisłych granic geograficznych (korzenie owej leksyki operującej „przestrzenią", „obszarem", „zoną" itp., miały ścisły związek z naukami geograicznymi, zajmującymi się morfologią przestrzeni). Przyjmując postawę krytyczną wobec terminów „obszar" czy „region" dostrzegano, że posługiwanie się nimi minimalizowało udział jednostek i grup w tworzeniu specyiki danego terenu. Albowiem z perspektywy krytyko¬ wanego podejścia, grupy te nie tylko tam żyły, charakteryzowały się określonymi cechami, będąc niejako „predestynowane" z powodu urodzenia się na określonym obszarze do równie określonego trybu życia i myślenia. Poza tym, początkowo pomijano w tego rodzaju analizach i opisach aspekt temporalny jako pomocny w poszukiwaniach wspólnych korzeni historycznych, z których wyrosło ob¬ serwowane zjawisko kulturowe, powszechne np. dla jakiegoś jednego obszaru lub kilku naraz, co wskazywałoby na ich „pokrewieństwo". Tego aspektu nie uwzględniano przy wytyczaniu granic i zasięgu „regionów" czy ich specyfiki . Jednak już wiedeńska szkoła kręgów kulturowych doceniła ten wymiar. Udowad¬ niała, że czas i przestrzeń nie funkcjonują w sposób odrębny. Ponieważ elemen6 ou terrain? Paris, Ed. Karthala). Pojęcie to zostało wynalezione w celach klasyfikacyjnych rodzimych amerykańskich populacji do celów muzealnych. Rezultatem był artykuł M.L. Herskovitza opublikowany w 1924 roku w „American Anthropologiste" (nr 26, s. 50-64) A preliminary cinsideration of the culture areas of Africa. Zaś W.D. Hum­ bly opisał efekty swoich badań w 1937 roku w książce Source book for African anthropology (wyd. w Chicago). M.L. Herskovitz, Les bases de l'anthropologie culturelle, 1967 (pierwotnie tekst ukazał się w 1948 roku), s. 119, za: D. Albera, dz.cyt P. Mercier, Historie de l'anthropologie, Paris, 1966, s. 86. Tamże. 3 4 5 6 �Czym jest Śródziemnomorze dla współczesnej etnologii europejskiej? 125 ty kulturowe są przenoszone i zapożyczane, to istnieje związek pomiędzy tym, co nazwać należałoby „centrum" i jego „peryferiami", czyli pewną odległoś¬ cią w przestrzeni, jaką dany element kulturowy musiał pokonać, a odległością w czasie, jaka również musiała zostać pokonana. To np. uprawniło C. Wisslera do posługiwania się pojęciem age-area . Te propozycje metodologiczne przeszły do historii dyscypliny jako przykład kontrowersyjnych kategorii badawczych: reifikujących i odwołujących się do substancjalizmu. W.J. Burszta przywołuje za A. Appadurai, że obecnie w nauce inaczej rozu¬ mie się pojęcie „areału kulturowego" (i pokrewne mu terminy). Nie traktuje się go jako zbioru o pewnych, stałych cechach . Trudno również wydzielać tego typu przestrzenie na podstawie dotychczasowych wyobrażeń dotyczących charakteru zaludniających je populacji. W scjentystycznym paradygmacie nauk społecznych grupy takie opisywane były jako cechujące się stabilną strukturą życia kulturowo-społecznego, a ich egzystencja przebiegać miała w swoistym dla nich ryt¬ mie, w izolacji od innych. Obecnie właściwsze jest posługiwanie się terminem „geografia procesu" zamiast „geografia cech". Tym samym właściwością „prze¬ strzeni kulturowych" jest nie tyle stabilizowanie świata, co tworzenie podłoża pod transformacje rzeczywistości oraz otwartość na wszelkie możliwe kulturowe interferencje. Wielkie regiony i obszary kulturowe przestały być zatem „stałymi faktami". Stały się szczególnego rodzaju osnową dla takich zjawisk, które po¬ wstają i utrzymują się dzięki wzajemnym kontaktom i przepływom znaczeń oraz negocjacjom dotyczącym zakresu „lokalności" i „globalności" . 1 8 9 7 P. Erny, La notion d'aire culturelle en ethnologie, w: Frontières visibles ou invisibles. L'Europe des régions ou des aires culturelles, Ile Atelier Européen „EURETHNO" Strasbourg décembre 1990, red. J. Bonnet, A. Carenini, Strasbourg 1991, s. 43. Takie podejście zaowocowało chociażby inną jeszcze koncepcją autorstwa G. Montandona, który początkowo sprzyjał idei kręgów kulturowych, lecz w 1934 roku opublikował pracę, która próbowała ideę tę przeformułować (G. Montandon, l'Ologenèse cutlurelle. Traite d'ethnologie cyclo-culturelle et d'ergologie systématique, Paris 1934). Zamiast posługiwać się pojęciem „kręgów", wprowadził pojęcie „cyklu kulturowego" i kładł nacisk na ewolucję kulturową. Porównywał „cykl kulturowy" do „rasy" i uznawał, że również istotne jak ułożenie kompletnej listy wszystkich „ras", równie ważne jest skompletowanie wykazu wszystkich „cyklów", wyodrębianiając je na podstawie cech dystynktywnych. Ewolucja kulturowa według Montadona przebiegała dwutorowo. Jeden schemat rozwojowy określał mianem „wczesnego" i jego punktem wyjścia był „cykl" totemicz­ ny, następnie wczesnomatriarchalny, neomatriarchalny, australijski, sudański i meksykańsko-andyjski. Druga gałąź rozwoju, „nieograniczonego", wydała na świat takie „cykle", jak arktyczny, pasterski, metyski, chiński, indiański, islamski, wczesnośródziemnomorski, zachodni — nowoczesny (który był, rzecz jasna, traktowany jako „cywilizacja sensu stricto"). Za: P. Erny, dz.cyt., s. 44—45. 8 W.J. Burszta, Różnorodność i tożsamość. Antropologiajako kulturowa refleksyjność, Poznań 2004, s. 101-102. Ta idea przyświeca też stanowisku D. Albery zarejestrowanym podczas dyskusji nad ideą nowego Musée des Arts et des Traditions Populaires. Albera podkreślał, że „przestrzeń" należy rozumieć inaczej niż „miejsce" bądź „teren". „Przestrzeń" to obszar porównywalny z „wektorem" w naukach ścisłych, bądź taka własność, która jest nadrzędna wobec wektorów i jest przez nie wypełniona. Krzyżują się one w jej wnętrzu, zderzają się ze sobą itp. (w: Réinventer un musée..., Paris 2002, cz. Le musée en debat, s. 113). 9 �Inga Kuźma 126 Jednak pomimo krytyki, tytułowe pojęcia występują w naszej dyscypli¬ nie nadal. Obecnie najczęściej podkreśla się, że ich atutem jest nieostrość i niejednoznaczność. Nie muszą być już traktowane jako pojęcia analityczne czy klasyikujące. Jednakże „obszar kulturowy" ze względu na dyskusje dotyczące jego zakresu i znaczenia, to pojęcie podobne przepastnemu workowi, tak jak np. termin „kultura". To również swoisty „węzeł gordyjski" w badaniu wybranej kul¬ tury czy społeczności, albowiem tego typu pojęcia, tak ściśle związane z katego¬ riami „przestrzeni" i „miejsca", często traktowano jako tożsame z opisywanymi przez etnografów kulturami i społecznościami. Nasza dyscyplina proponowała od swoich początków badania terenowe polegające na opuszczeniu domu i uda¬ niu się do „obcych", czyli przemieszczenie się z jednego określonego miejsca geograicznego do innego. Najczęściej było to miejsce przestrzennie odległe od rodzimego terenu badacza, który nastawiony był na kolekcjonowanie odrębno¬ ści i fascynował się „egzotyką". Badania ufundowane na takim postrzeganiu rzeczywistości akcentowały przede wszystkim różnice, ale — jak przypomina D. Albera — obecnie mamy do czynienia z inną tendencją . To znaczy, bada­ czy coraz mniej interesują „odrębności" i „podobieństwa". Przedmiotem badania stały się zjawiska (np. takie jak: płynność, hybrydacja, deterioralizacja czy glo­ balizacja i in.), nie zaś miejsca czy fakty kulturowe, a oprócz tego w centrum zainteresowania stanęli konkretni ludzie. Temu nurtowi towarzyszy propozycja, aby powrócić do relatywizmu, „który odnosić będzie pojęcie prawdy do okre¬ ślonego społeczeństwa. Tym samym nie pozostaje nic innego, jak oddać głos aktorom badanych wydarzeń" . Współczesna antropologiczna praktyka badaw¬ cza wyczulona jest na partykularność, a tym, co dominuje, jest wydobywanie na światło dzienne wielości i różnorodności sensów istniejących w ramach badanej społeczności, zjawiska czy fenomenu, nie zaś dokonywanie ogólnych międzykulturowych porównań wielkich regionów czy ludów. Inną jeszcze cechą charak¬ terystyczną dla współczesnych badań jest swoisty narcyzm, kiedy to badacz wy¬ korzystuje sytuację przemieszczenia się „gdzie indziej" w celu przeprowadzenia autoanalizy, nadając sobie status „obserwowanego obserwatora" . Jak zatem „śródziemnomorska" specjalizacja w antropologii radzi sobie z owymi problemami metodologicznymi (takimi jak zmiana paradygmatu i przekształcenie rozumienia tego, co znaczy „teren" i badacz)? Jak, w związku z tym, jest ona w sta¬ nie utrzymywać swoją specyikę, czyli badanie „kulturowego obszaru śródziem¬ nomorskiego", co do którego przyjmuje się, że istnieje realnie? Albowiem sta¬ nowisko takie wiąże się z niebezpieczeństwem powrotu do określonego rodzaju dyskursu naukowego, który bazuje na swoistych „przesądach wspólnotowych" 10 11 12 10 D. Albera, dz.cyt, s. 3. X. Biaiser, J.-C. Muller, Cultures et comparaison régionales, „Anthropologie et Société" 1997, nr 21-23, s. 9-18, za D. Albera, tamże. J. Assayag, La construction de l'objet en anthropologie. L'indianisme et le comparatisme de LouisDumont, „L'Homme" t. 146, 1998, s. 166. 11 12 �Czym jest Śródziemnomorze dla współczesnej etnologii europejskiej? 127 wybranej grupy badaczy, podtrzymujących mit naukowy o istnieniu czegoś, co jest trudne do udowodnienia, jak np. „kultura śródziemnomorska". Nie bez przyczyny posługuję się słowami: „mit", „dyskurs" i „przesąd" oraz biorę w cu­ dzysłów, wydawałoby się fizycznie istniejące „Śródziemnomorze", czy terminy takie, jak „obszar" i „region". Zabiegi te odzwierciedlają charakterystyczną dla uprawiania współczesnej antropologii ostrożność wobec języka i określonej lek­ syki, które — jak uczulił nas na to zwrot lingwistyczny w naukach społecznych — raczej kształtują świat niż go (neutralnie i obiektywnie) opisują. Uderzające jest to szczególnie w kontekście omawianego zagadnienia, sprowadzającego się do pytania: czym jest Śródziemnomorze? Czy jest więc możliwe pogodzenie „obiektywizmu" — dostarczające­ go alibi do traktowania „Śródziemnomorza" jako faktu i realnego obszaru z „konstrukcjonizmem", jakiego dopatrzyć się można między wierszami piszą¬ cych o „kulturze śródziemnomorskiej"? Jak udoskonalić dyskurs antropologicz¬ ny, który swoim przedmiotem zainteresowania uczynił i czyni Śródziemnomorze — zjawisko złożone z punktu widzenia geograficznego, historycznego, kulturo¬ wego (w tym językowego) oraz politycznego? 2. Dziedzictwo Fernanda Braudela Badaczem, który otworzył drogę do pojmowania Śródziemnomorza i jego kultury przede wszystkim w kategoriach jednolitego obszaru geograficznego, był historyk Fernand Braudel i jego słynna praca w dwóch tomach Morze Śród­ ziemne i świat śródziemnomorski w epoce Filipa II . Inną pracą na ten temat, której był współautorem, jest Morze Śródziemne. Przestrzeń i historia. Ludzie i dziedzictwo . Pomimo wysiłku wkładanego w całościowy ogląd problematyki tego regionu Braudel dostrzegał jego różnorodność i bogactwo cywilizacyjne. Wyznaczył czynniki, które miały łączyć odmienne kultury i cywilizacje, tworząc dla śródziemnomorskiej wielokulturowości rodzaj spajającej j ą ramy. Owymi czynnikami były: handel, polityka i style życia. Uczynił on jednak z jedności „najgłębszą istotę obszaru śródziemnomorskiego" . 13 1 15 Koncepcja ta wyrosła z nurtu, jaki reprezentowała w ówczesnej historiogra­ fii nouvelle histoire spod znaku m.in. Braudela, obok którego stali wtedy także Chaunu, Furet czy wczesny Le Roy Ladurie. Znakiem rozpoznawczym tej fazy 13 Pierwsze wydanie francuskie z 1949 roku. Wydanie polskie tomu I w 1976 (Gdańsk), tomu II w 1977 roku (Gdańsk). Książka ta stała się późnej zalążkiem popularnej wśród historyków ze szkoły Annales „geohistorii". Założeniem Braudela było ukazanie, w jaki sposób ludzie budowali swoje śro­ dowisko kulturowe, korzystając z dobrodziejstw środowiska przyrodniczego (B. Geremek, W. Kula, Ferdynand Braudel i „Morze Śródziemne", w: F. Braudel, dz.cyt., t. I , s. 5-14). Wydana w tłumaczeniu polskim w 1994 roku; F. Braudel jest tam autorem szkiców zatytułowa­ nych „Morze Śródziemne", „Ziemia", „Morze", „Dzieje" oraz „Wenecja". F. Braudel, Morze Śródziemne. Ludzie i..., s. 9. 14 15 �Inga Kuźma 128 rozwoju nouvelle histoire były badania dotyczące trwałości i ciągłości w dzie­ jach. Takie założenie stoi u podstaw pojęcia „struktury długiego trwania" autor­ stwa Braudela, które również weszło do języka etnologii . „Struktury" (zaliczyć zaś do nich można zarówno długotrwałe procesy ekonomiczne, jak i społeczne czy mentalne) warunkują rozwój całości społecznej . Między innymi dlatego Braudel nie unikał w swoich badaniach wyników analiz ilościowych, statystyk, zestawień i porównań. Wszystko to wiązała jedna myśl organizująca jego kon­ cepcję, a mianowicie idea „człowieka historycznego — człowieka społecznego", który uwikłany jest w różnorodny, wieloczynnikowy i wieloelementowy świat. Koncepcja ta zakładała także pewną nieuniknioność i nienaruszalność schema­ tu i struktury życia, w jakich funkcjonuje człowiek . Jednostka jest ograniczona przez warunki społeczne i geograficzne, ale to, co jest ograniczeniem, przyczynia się zarazem do udoskonalania metod i prowokuje do poszukiwania lepszych cy¬ wilizacyjnych rozwiązań. 16 17 18 Braudel był jednym z pierwszych badaczy, który potraktował tak globalnie cy¬ wilizację śródziemnomorską, udowadniając, że o tożsamości tego świata i trwało¬ ści owej jednolitej (choć wewnętrznie zróżnicowanej) cywilizacji, zdecydowały formy aktywności ludzi warunkowane charakterem otoczenia przyrodniczego . Globalne spojrzenie na ten obszar charakteryzowało także etnologię lat 50., 60. i 70. X X wieku. Była to przede wszystkim etnologia anglosaska, ponieważ to właśnie uczeni z tego kręgu i tradycji badań tzw. kultury społecznej, dali po¬ czątek pierwszemu środowisku badawczemu, zajmującemu się terytorium śródziemnomorskim . Rozpoczęli badania skupiające się przede wszystkim na za­ gadnieniach dotyczących systemu pokrewieństwa, hierarchii oraz stratyfikacji społecznej czy dystrybucji władzy. Jednakże z biegiem czasu pojawiły się głosy krytykujące opisywanie Śródziemnomorza w kategoriach „regionu". Udowadnia¬ no, że jest to zabieg sztuczny, dokonujący obiektywizacji przedmiotu badań, w celu łatwiejszego skupienia się na zagadnieniach takich, jak np. honor i wstyd, kliente19 20 16 Inne to np. histoire immobile Le Roy Ladurie, czy histoire serielle Chaunu (W. Wrzosek, Historia — kultura — metafora, Wrocław 1995, s. 51. W. Wrzosek, dz.cyt., s. 53. Tamże, s. 78-83. Tamże, s. 104. M . Trojan, Wprowadzenie do etnologii Europy. Orientacje, problemy, założenia badawcze, „Acta Universitatis Wratislaviensis" nr 1634, Seria Etnologia, z. 3, Wrocław 1994, s. 178; D. Albera, A. Blok, C. Bromberger, Préface, w: L'anthropologie de laMéditerranée/Anthropology of the Mediterranean, red. D. Albera, A. Blok, C. Bromberger, l'Atelier méditerranéen, Paryż 2001 (http://www.adam.mmsh. univ-aix.fr/Med_anthropology/Preface_Medanthropology). Do prekursorów i twórców etnologii śród­ ziemnomorskiej zaliczyć należy przede wszystkim J. Pitt-Riversa, z inicjatywy którego w 1959 roku doszło do pierwszej konferencji na ten temat. Oczywiście, podkreśla się, że tematyka śródziemnomorska gościła w badaniach już dużo wcześniej (w latach 30. XXX w. C. Parain oraz F. Benoit, pozostając w nur­ cie prac etnograficzno-archeologicznych, próbowali przeprowadzić porównanie techniki współczesnej i antycznej po obu stronach wybrzeża M. Śródziemnego). Lecz to właśnie spotkanie, oraz kolejne z 1960 roku i publikacje, jakie były ich owocem, skrystalizowały i sformalizowały zarazem wiele pojęć, zakres tematyczny i metody badawcze, stosowane odtąd przez wiele lat w badaniach tego terenu. 17 18 19 20 �Czym jest Śródziemnomorze dla współczesnej etnologii europejskiej? 129 lizm czy familiaryzm, które są niczym więcej — według krytyków—jak stereoty­ powymi kryteriami badawczymi. Krytycy pochodzili przede wszystkim z regionu śródziemnomorskiego i również prowadzili tam swoje prace badawcze. Ocenili oni pojęcie „Śródziemnomorze" jako fantazmat, którym posługiwali się badacze przy­ bywający z Północy. Oskarżano tych właśnie badaczy o ignorowanie lokalnych — „śródziemnomorskich" — naukowców i ich warsztatu badawczego . Sceptycy, nieufnie nastawieni do traktowania pojęcia „Śródziemnomorze" jako podstawowej kategorii badawczej, postrzegali je raczej jako konglomerat wyobrażeń rodem z turystyki w połączeniu z pustymi znaczeniowo terminami naukowymi. Tacy badacze, jak np. H . Dresen czy B. Lortat-Jacob, obarcza¬ li etnologię odpowiedzialnością za wykoncypowanie idei Śródziemnomorza, a szczególnie tych pojęć, które miały skupiać w sobie „ducha" tego obszaru i ja­ kie weszły do ogólnego obiegu kultury (nie tylko naukowej), jak np. wspomniany powyżej syndrom utraty honoru czy machisme . Etnologia zatem miałaby po¬ wołać do istnienia, a przynajmniej tchnąć życie w coś, co było od początku tylko konstruktem naukowym. Sprzyjało to „uegzotycznieniu" mieszkańców terenów śródziemnomorskich i odseparowaniu tego obszaru kulturowego od Europy . 21 22 23 24 Teren ten był postrzegany jako homogeniczny . Oprócz tego chętnie stosowano inne uogólniające pojęcia, jakie miały opisywać jego dynamikę kulturową. Tak więc stosowano termin „mieszanka kulturowa", jaką miała tworzyć nieustanna wymiana idei, towarów, technik, muzyki itp. Sprzyj ać jej miało środowisko śródziemnomorskie. Jednak do mitu naukowego zaliczyć można wyobrażenie „mieszania się" na tak zróż­ nicowanym obszarze. Nawet w okresie względnej harmonii, jaka panowała w Śródziemnomorzu (szczególnie w miastach portowych w X I X - X X wieku), nie dochodziło do owego „mieszania się", lecz co najwyżej do pokojowej koegzystencji różnych grup i społeczności reprezentujących odmienne kultury językowe, religijne itp. Zasadniczą przeszkodą było wyznanie. Nie należy zapominać o tym, że Śródziemnomorze to ko¬ lebka trzech wielkich religii monoteistycznych, które z trudnością akceptowały mał¬ żeństwa pomiędzy wyznawcami różnych religii. Strzeżono swojej odmienności, prze¬ strzegając chociażby licznych tabu kulinarnych, a ich korzenie wyrastały z zakazów i nakazów religijnych (jak np. zakaz jedzenia wieprzowiny u Żydów, zakaz picia al¬ koholu u muzułmanów, nakazanie przestrzegania postu w piątek u chrześcijan). Do- 21 Zob. „Current Anthropology" nr 20 z 1979 roku, gdzie swoje artykuły na ten temat opublikowali T. Papadopoullos, J.B. Aceves, C. Esteva-Fabregat. C. Bormberger, J.-Y. Durand, Conclusion: Faut-il jeter la Méditerranée avec l'eau du bain?, w: L'anthropologie... (http://www.adam.mmsh.univ-aix.fr/Med_anthropology/Conclusion_Med-Anthropology, 2003). Sztucznie kontrastowano Europę północną ze śródziemnomorską, której nadawno wręcz cechy „Orientu" europejskiego. Z drugiej strony, istniała silna opozycja w etnocentrycznym dyskursie nauko­ wym, gdzie podkreślano odrębność i nieprzystawalność świata kultury arabskiej do „europejskiego" Śródziemnomorza (D. Albera, dz.cyt., s. 10). J. Pitt-Rivers, Anthropologie méditerranéenne, w: Les sociétés rurales de la Méditerranée, red. B. Kayser, Aix-en-Provence 1986, s. 5-22. 22 23 24 �Inga Kuźma 130 datkową barierą było pochodzenie etniczne. Tak więc migracje, wymiana i sąsiedz¬ two nie oznaczają fuzji i melanżu. Innym wyobrażeniem naukowym (i zarazem stereotypem) było traktowanie Śródziemnomorza jako obszaru kulturowego „autentycznego". Za tym stoi ide¬ alizowanie terenów, których gospodarka była bardzo skromna. To zaś wiąże się np. z XX-wiecznym mitem „diety śródziemnomorskiej", której podstawą są zbo¬ ża, następnie owoce i warzywa, produkty mleczne, mięso i ryby, tłuszcze i cukry, zaś uzupełnia to lampka wina (najlepiej czerwonego) raz dziennie. Obraz ten nie liczy się zupełnie z rzeczywistością ekonomiczną i gospodarczą, która jest bardziej zróżnicowana. Owa wymieniona powyżej „piramida" produktów spo¬ żywczych, tak zalecana przez współczesnych dietetyków ze względu na swoje walory zdrowotne, jest wynikiem biedy i skromnej gospodarki. Gdy tylko po­ zwalają na to środki, jest szybko zamieniana na obfitszą w węglowodany i lipidy przez „rdzennych" mieszkańców terenów śródziemnomorskich, praktykujących j ą z konieczności. Pierwotnie taki skład posiłków nie miał nic wspólnego z aktu¬ alnym, potocznym rozumieniem terminu „dieta", oznaczającego specjalny spo¬ sób odżywiania się z powodów medycznych czy estetycznych. Etnolodzy jednak najchętniej rozwijali pojęcia, które według nich miały opisać specyfikę społeczną świata śródziemnomorskiego. Przede wszystkim są to wartości już przywoływane wcześniej, jak m. in.: syndrom utraty honoru, zemsta, klientelizm czy postawa macho mężczyzn śródziemnomorskich. Oczywiście, postawa taka, jak np. machisme, jest równie dobrze znana chociażby wśród kowbojów północnoame¬ rykańskich. Warto podkreślić jednak, że owe terminy potocznie stosowane do opisu i pośrednio do wyjaśnienia fenomenu kulturowego Śródziemnomorza, wpłynęły na autoidentyfikację mieszkańców tego terytorium. Można się nimi zajmować, ale ra¬ czej biorąc pod uwagę ich intensywność i modulacje, jakim ulegają, a nawet to, czy w postaci wymogów prawa budują ogólną świadomość zbiorową i na ile przenikają do zachowań indywidualnych . Nie powinno się jednak poprzestać na konstatacji, że w ogóle występują lub nie występują. Nie wystarczy to bowiem do postawienia wnio¬ sku, iż w związku z tym mamy (bądź nie mamy) do czynienia z „kulturą śródziemno¬ morską" (ponieważ mielibyśmy j ą także właśnie w Ameryce Północnej). Aby lepiej zrozumieć, jakie znaczenie mają pewne postawy dla kształtowania się tożsamości jednostek i społeczności oraz co wchodzi w skład obowiązujących wartości i norm, wielu etnologów inspiruje się literaturą piękną autorów pochodzących z krajów śród¬ ziemnomorskich lub zafascynowanych ich kulturą i o niej piszących. Są to pisarze znani też w Polsce, jak np. Nikos Kazantzakis, Lawrence Durell, Naguib Mahfouz, Frederico Garcia Lorca, Jean Giono i inni . 25 26 25 J. Pitt-Rivers analizował w wielu pracach, do jakiego stopnia wyzwiska dotyczące braku honoru, szargające go itp., stanowią przedmiot sankcji prawnych w prawodawstwie większości państw śród­ ziemnomorskich (Bromberger, Durand, dz.cyt.). Zob. C. Shore, Anthropology, literature, and the probleme of Mediterranean identity, „Journal of Mediterranean Studies, 1995, z. 5, s. 1-13; J. Llobera, The anthropology of southwestern Europe: the way forward, „Critique of Anthropology" 1987, nr 7, s. 101-118. 26 �Czym jest Śródziemnomorze dla współczesnej etnologii europejskiej? 131 Można jednak spotkać takie propozycje badawcze, które podążają za trady­ cją anglosaską, czyli pozostając w kręgu zainteresowań kulturą społeczną, sku­ piają się już na nowych problemach, jakie j ą charakteryzują. Do tradycyjnych zagadnień badawczych należy struktura rodzinna, systemy pokrewieństwa, na­ zewnictwa itp. Współczesna badaczka tej tematyki na gruncie śródziemnomor­ skim — M.-E. Handman, odnotowuje daleko idące zmiany w strukturze rodziny związane z pojawieniem się nowej jej formy: rodziny zdekomponowanej. Jest to zarazem rodzina rekonstruowana po rozwodzie, złożona z krewnych i dzieci eks-małżonków i nowych małżonków. Zmiany takie zachodzą również na połu­ dniu Europy, wraz z przemianami dotyczącymi warunków adopcji czy legalizacji związków homoseksualnych . Innym — stosunkowo nowym — zagadnieniem, którym zainteresowali się etnolodzy, jest turystyka. Jest to szczególnie ciekawy temat dla tych, którzy zajmują się Śródziemnomorzem. To ważny czynnik wpływający na wizerunek tego obszaru, na takiej samej zasadzie jak „nie można zrozumieć Nuerów, nie pytając o ich stada" . A zatem opisywane są stosunki z nowo przybywającymi „obcymi", proces transmisji i adaptacji tradycji oraz obieg wytworów lokalne¬ go rzemiosła, także komercjalizacja tradycji regionalnych i włączanie w skład „dziedzictwa kulturowego" coraz to nowych elementów. Zagadnienia te wiążą się ściśle z innym problem, bardzo współczesnym, jakim jest globalizacja kul¬ tury i gospodarki, także techniki, wierzeń, stylów życia itp. Stwarza ona pole do „kreolizacji" vel „metyzacji" kultury. Te pojęcia zaś prowokują do podjęcia kolejnych dyskusji. Co ciekawe, pewnym rzeczywistym „starym" novum w badaniach Śródziemnomorza jest problematyka z zakresu antropologii religii i wierzeń. „Starym", ponieważ — choć zostało już wspomniane powyżej, że jest to teren, gdzie naro¬ dziły się religie monoteistyczne — badacze anglosascy niewiele uwagi poświę¬ cali właśnie temu tematowi. Jeśli ich uwaga skupiała się na tym przedmiocie, to nie wychodząc poza ujęcie Durkheima: ową „Durkheimowską ortodoksję, po¬ legającą na analizie logiki społecznej ze szkodą dla logiki symbolicznej", jak surowo określiła ich podejście G. Charuty . Dziedzictwo Braudela zaowocowało więc pielęgnowaniem wyobrażenia o Śródziemnomorzu jako o pewnym odrębnym i swoistym kulturowo-przestrzennym układzie. Szukano terminów, które najlepiej potrafiłyby obszar ten opisać 27 28 29 27 M.-E. Handman, La famille et les nouvelles objets de l'anthropologie en Europe du Sud, w: L'anthropologie. , dz.cyt. J. Boissevain, Insiders and Outsiders: Mass Tourism and the European South, w: L 'anthropologia... , dz.cyt. G. Charuty, Du catholicisme méridional à l'anthropologie des sociétés chrétiennes, w: L'anthropologia... , dz.cyt. Warto wspomnieć, że studia dotyczące np. katolicyzmu na obszarze śródziemnomor¬ skim nie ograniczają się do analizy wąsko rozumianej warstwy symbolicznej, lecz także do kwestii obyczajowych, czyli w jaki sposób praktyka religijna przekłada się na zachowania kulinarne, konstruo¬ wanie wyobrażeń na temat męskości i kobiecości, traktowanie choroby i zdrowia, rodziny itp. 28 29 �Inga Kuźma 132 i wyjaśnić jego specyfikę. Tę ideę można odnaleźć w antropologii anglosaskiej, która w pewnym sensie stała się „założycielką" etnologicznej specjalizacji śród¬ ziemnomorskiej. Rozwinęła ona ukonstytuowaną przez Braudela tradycję. Choć koncepcja ta spotkała się później z krytyką i odrzuceniem w ramach tendencji szukania „własnego głosu" i „przemawiania we własnym imieniu" — co repre¬ zentowali badacze wywodzący się z lokalnych, narodowych i językowych grup śródziemnomorskich, trudno było im uniknąć odwoływania się do idei „śródziemnomorskości". Szczególnie, kiedy skupiali się na problematyce partykularyzmów kulturowych. Wtedy idea „śródziemnomorskości" staje się łatwą pokusą w wyjaśnianiu ich natury. 3. Śródziemnomorze — jedność w wielości? Jednakże, czy „świat śródziemnomorski" jest tym światem rzeczywiście, czyli pewnym uniwersum — jednostką, całością o spójnym znaczeniu i korpusie cech? Jest to „świat" bardzo rozległy, rozciągający się przecież od Europy, przez Azję po Afrykę, obejmujący trzy różne wyznania monoteistyczne i inne religie, które także istnieją na tych terenach. Kształtuje go i zamieszkuje wiele narodów, etni i wspól¬ not. Odkąd terminy „region" i „regionalizm", zaczęły być używane przez badaczy wywodzących się ze wspomnianych obok Europy dwóch innych kontynentów, zy¬ skały one odmienny kontekst niż w latach 50. i 60. X X wieku, gdy „monopol" na nie spoczywał w rękach badaczy przyjmujących postawę europocentryczną. W owej zmianie punktu widzenia szukać można korzeni postawy badawczej, która kładzie nacisk na paradoks, jaki kształtuje Śródziemnomorze. Jawi się ono jako „obszar płynny, lecz o ostrych granicach" , gdzie sąsiadują ze sobą skrajnie przeciwne zwyczaje i tradycje. „Płynność" ta zauważalna jest w swoistym „po¬ krewieństwie rodzinnym", które do pewnego stopnia łagodzi napięcia między owymi przeciwieństwami (do czego odwołał się C. Bromberger w wystąpieniu inaugurującym V I I I konferencję SIEF na przełomie kwietnia i maja 2004 roku w Marsylii, przypominając, że podczas dyskusji dotyczącej nowego muzeum, za¬ proponował tę parafrazę z L. Wittgensteina w odniesieniu do Śródziemnomorza D. Albera ). Inną kwestią jest zasadność prowadzenia studiów porównawczych. Tutaj także Śródziemnomorze odkrywa swoje paradoksalne oblicze, ponieważ to nie podobieństwa dostarczają usprawiedliwienia dla wdrożenia tego typu projektów naukowych. Dostarczają ich różnice, jako że jest to terytorium, gdzie właśnie zróżnicowanie oraz konfrontacja z obcością, uformowały ogólną „logikę" kultu30 31 30 C. Bromberger, J.-Y. Durand, dz.cyt, za: Limitesflous, frontières vives. Des variations culturelles en France et en Europe, red. C. Bromberger, C. Morel, Paris 2001. Réinventer un musée. Le Musée des Civilisations de l'Europe et de la Méditerranée, Paris 2002, s. 113-114 (cz. Le musée en debat). 31 �Czym jest Śródziemnomorze dla współczesnej etnologii europejskiej? 133 rową (na tej właśnie obserwacji opierają się zwolennicy „podobieństwa rodzin­ nego" kultur/kultury śródziemnomorskiej). Tutaj, jak nigdzie indziej być może (choć jest to stwierdzenie na pewno przyczyniające się do powstania następnego mitu na temat Śródziemnomorza), okazało się z całą ostrością, jak ważna jest opozycja swój/obcy w kształtowaniu autowizerunku oraz obrazu „innego". W ra¬ mach takiego podejścia etnolodzy prowadzili badania, które pozwoliły im od¬ notować specyficzne sytuacje ostentacyjnego podkreślania swojej odmienności, separatyzmu, ale także pokojowego współżycia. Stawiano tezę, że do wytyczenia granic między poszczególnymi kulturami różnego typu służy (służyło) w świecie śródziemnomorskim kilka zjawisk. Wy¬ mienione zostały już wcześniej tabu kulinarne, gdzie zasadniczą kategorią jest opozycja czyste/nieczyste, stosunek do alkoholu, czy też tego, co męskie i tego, co żeńskie, publiczne/prywatne itp. Z drugiej strony, porządkowanie świata róż­ nych kultur i społeczności odbywa się według owych wymienionych powyżej opozycji i kategorii — wspólnych dla tak odmiennych kultur i grup. Świat śródziemnomorski może być postrzegany jako obszar, gdzie różnorodne tożsamości konstruują się nawzajem na zasadzie lustrzanych odbić, konfrontacji, separacji, ale też dialogu, który jest możliwy dzięki „rodzinnemu pokrewieństwu" kulturowemu. Dlatego też autorzy przywoływanej już pozycji L'anthropologie... (niektórzy z nich — jak np. C. Bromberger czy D. Albera — współpracują rów¬ nież przy tworzeniu projektu nowego muzeum Cywilizacji Europy i Śródziemnomorza w Marsylii), dochodzą do wniosku, że tym procesem kulturowym, któ¬ ry dominuje w obrębie Śródziemnomorza, jest „kreolizacja". Zaznaczyć jednak trzeba, że pojęcie „regionu śródziemnomorskiego" straciło w wielu oczach swoją siłę, ponieważ zmieniło się postrzeganie samego basenu Morza Śródziemnego i jego roli politycznej, ekonomicznej czy kulturowej (mniej więcej od lat 80. i 90. X X w.). Zaczęto wtedy stosować terminy „antropologia Europy" oraz „antropologia Bliskiego Wschodu", a wycofywać z nazewnictwa „antropologię śródziemnomorską". Morze Śródziemne było postrzegane przez niektórych jako granica pomiędzy kontynentami i kulturami, a nie jako wspólnie podzielany obszar wymiany. W opozycji stawiać zaczęto umacniającą się na jed¬ nym brzegu Unię Europejską—jako symbol europejskości właśnie, a na drugim państwa islamskie (postrzegane szczególnie ostatnio przez niektóre środowiska jako zagrażające ładowi świata cywilizacji zachodniej ). Podejmowane są jednak inicjatywy, także na poziomie międzyrządowych or¬ ganizacji, dążące do zjednoczenia oraz umacniania podłoża służącego wymianie. W tym celu Unia Europejska zawiązała ścisłą współpracę z państwami nieeuro¬ pejskimi z wybrzeży śródziemnomorskich (co było efektem wieloletnich wcześ¬ niejszych wspólnych przedsięwzięć). Zaowocowało to deklaracją o współpracy przyjętą w 1995 roku na konferencji w Barcelonie. Jednym z trzech punktów 32 32 D. Albera, L'anthropologie..., dz.cyt., s. 7. �Inga Kuźma 134 owej kooperacji jest wymiana i współpraca kulturalna (w rozumieniu edukacji, wspólnych projektów. w tym artystycznych. pielęgnacji dziedzictwa kulturowe­ go itp.) . Ci. którzy podejmują te działania. starają się przezwyciężyć przeszłość. nad którą ciążą liczne konflikty i antagonizmy (chociażby napięcia. jakie cią­ żą nadal lub ciążyły na stosunkach między Chorwatami. Serbami czy Bośnia­ kami. Libanem a Syrią. Autonomią Palestyńską a Izraelem. Kurdami. Turkami a Irańczykami). To prawda. że Śródziemnomorze widziane z takiej perspektywy — przemocy i niezgody. dostarcza wielu przykładów na „szok kulturowy" czy zderzenie kultur . Nie należy zapominać także. że ciemną kartą historii śród¬ ziemnomorskiej jest kolonizacja i przypisywana sobie przez kraje europejskie supremacja nad społecznościami i kulturami z innych nieeuropejskich wybrzeży Morza Śródziemnego. Zaś postulowanie i prowadzenie współpracy. która służyć ma np. pomocy krajom rozwijającym się. zaszczepia na ich grunt ideę postę¬ pu ekonomicznego. rozwoju gospodarczego. z samej swej istoty obcego owym wschodnim czy północnoafrykańskim kulturom (jej korzenie wywodzą się z eu­ ropejskiego Oświecenia). Sama nazwa „Śródziemnomorze" powstała w Europie i konotacja. jaką nadaje jej nieeuropejski świat „śródziemnomorski". ma niewie¬ le pozytywnych kart w ich oczach — najważniejszym negatywnym skojarzeniem jest wspomniana już kolonizacja i jej konsekwencje. Warto przywołać historię samej nazwy „Śródziemnomorze". Jest to słowo. które weszło na stałe do języ­ ków europejskich dopiero w X V I I I wieku. Pierwszym humanistą nowożytnego świata europejskiego. który się nim posłużył. był J. Amyot z X V I wieku. Użył on zwrotu mer mediterrane w znaczeniu morze „pomiędzy terytoriami". „środko­ we". Nazwa ta została umieszczona pierwszy raz na mapie w 1737 roku i odtąd weszła do łaciny i języka angielskiego. Oczywiście. określenia służące opisaniu tego morza wywodzą się już ze starożytności. Grecki geograf Strabon określał owo morze wewnętrzne „naszym morzem" — mare nostrum. Określenie to prze­ jęli Rzymianie. Arabowie nazywali je Bahr al abiad al moutawassat — „białe środkowe morze". a Turcy: Ak Deniz — „białe morze". w opozycji do Morza Czarnego. Współcześnie jednak coraz częściej spotkać można w odniesieniu do Morza Śródziemnego określenie „wielki błękit". co wiąże się ściśle z idyllicz¬ nym obrazem upowszechnianym przez foldery turystyczne . Poza tym w krajach arabskich nazwa „Śródziemnomorze" była używana przez nieliczne mniejszo¬ ści pochodzenia niearabskiego i niemuzułmańskie. jak np. Koptów z Egiptu. w celu zaakcentowania swojej odrębności i odmiennych korzeni. Co więcej. tymi. którzy kładli nacisk na pewnego rodzaju synkretyzm między Wschodem a Zachodem Śródziemnomorza. byli z reguły intelektualiści europejscy. zachodni. 33 34 35 33 P. Wiśniewska, L'anthropologie..., dz.cyt., s. 11. G. Le Bellegui, Echanges culturels en Méditerranée: la convention AFAA/OCM, la Thèse de DESS, directeur J. Bonniel, Faculté d'Anthropologie de Lyon-Lumière II, 1997/1998, s. 46 (http://cortex-culturemploi.com/france/memoire/fichiers/lebellegui.rtf, 09.02.2005). P. Wiśniewska, w: L'anthropologie..., s. 8. 34 35 �Czym jest Śródziemnomorze dla współczesnej etnologii europejskiej? 135 szczególnie francuscy. Co za tym idzie, idea jedności świata śródziemnomorskiego jest bliższa temu „kręgowi kulturowemu" niż populacjom arabskim. Intelektualiści arabscy, przychylnie traktujący ową ideę, należą do wyjątków, jak np. Egipcjanin Taha Hussein piszący w latach 30. X X wieku o dziedzictwie greckim świata kul¬ tury egipskiej . Morze Śródziemne zapisało się o wiele pozytywniej w pamięci właśnie zachodniego świata europejskiego — utożsamiane jest z największym roz¬ kwitem naszego kontynentu i traktowane jako fundament europejskiej tożsamości. Dla żyjących po drugiej stronie morza, wszelkie nieszczęścia, okupacja, najeźdźcy, przybywali właśnie zza tego morza — za nim kryło się niebezpieczeństwo . Przekształca się więc postrzeganie różnic geograficzno-kulturowych. W pew¬ nym stopniu zmianie ulega także tradycja badawcza i językowa samych etnolo¬ gów. Wspominałam już wcześniej, że najdobitniej zaznaczyli swoją obecność na obszarze badań śródziemnomorskich naukowcy z kręgu języka angielskiego, sprzyjający oglądowi kultury z tzw. perspektywy społecznej. Zaś etnologia fran¬ cuska przez długi czas (obok innych etnologii narodowych, jak hiszpańska czy włoska), w niewielkim stopniu stanowiła skład owej większej „etnologii śród¬ ziemnomorskiej". Szansą dla tych narodowych śródziemnomorskich etnologii było dostrzeżenie, jak wiele tematów z tego obszaru kulturowego jest ignorowa¬ nych przez badaczy anglosaskich, ponieważ przypisywali je folklorystyce (np. wierzenia, magię, kosmologię; nie były poruszane także inne zagadnienia, jak np. technika czy religia). Zauważa się obecnie, że pojęcie „Śródziemnomorze" obarczone jest etnocentryzmem, jaki występuje u podstaw wyodrębniania tego lub innego „obsza¬ ru kulturowego". Traktuje się je jako konglomerat różnych tradycji, języków, religii, stylów życia itp. Badania na jego temat balansują pomiędzy pułapką tra¬ dycyjnie rozumianego komparatyzmu a współczesną odmianą „gęstej" monogra¬ fii wybranego przypadku. Jednak obraz „Śródziemnomorza" został wzbogacony o nowe studia z dziedzin przez długi czas zaniedbywanych przez antropologię an¬ glosaską, a włączonych do oficjalnych badań m.in. przez etnologię francuską. „Śród­ ziemnomorze" jest to temat ciągle inspirujący naukowców do poszukiwań. Obecnie, na przykład, w tym kręgu zainteresowań pozostaje francuska grupa badawcza pod kierownictwem J.-R. Henry'ego i R. Ilberta, skupiona wokół Maison Méditer­ ranéenne des Sciences de l'Homme w Aix-en-Provence . Od 2002 do 2004 roku 36 37 38 36 G. Le Bellegui, dz.cyt., s. 48. Zob. wstęp autorstwa Y. Lacoste'a do nr 94 „Herodote", tytuł numeru: Europe du Sud, Afrique de Nord, 3 trymestr 1999, Ed. de la Découverte, za: M.L. Lafforgue, Les lieux dans les pays arabes bordiers de la Méditerranée, La thèse de DESS, directeur: Fabre Lextrait, Université Paris VIII, 2001/2002, www.artfactories.net/IMG/pdf/desslaetitialafforgue.pdf, s. 9-10 (09.02.2005). Jest to ośrodek powołany przez Ministerstwo Nauki Republiki Francuskiej w 1992 roku, w kon­ tekście wydarzeń I wojny w Zatoce Perskiej, którego celem było ustanowienie ram współpracy na¬ ukowej europejsko-śródziemnomorskiej (ze szczególnym naciskiem na takie właśnie określenie, za¬ miast — pierwotnie zakładanego — ośrodka studiów europejsko-arabskich, co mogłoby przypominać o wcześniejszych antagonizmach). Jego pracownicy naukowi i kontraktowi badacze oraz naukowcy interesujący się Śródziemnomorzem, pracujący także w innych częściach świata, brali udział w two37 38 �Inga Kuźma 136 realizowali oni interesujący projekt „La Méditerranée: un système relationnel?", który z założenia jest interdyscyplinarny oraz ma za zadanie zmobilizować lokal¬ ne ośrodki naukowe i grupy badawcze, wokół czterech głównych zagadnień, ta¬ kich jak czas, wymiana, przyszłość, a także mity i pamięć w obrębie „Śródziemnomorza" oraz w kontekście „śródziemnomorskości" znanej z historii i tradycji badawczej. * * * Śródziemnomorze może być aktualnie nazwane „antropologicznym obszarem badań" , lecz już nie „obszarem kulturowym" czy „regionem etnograficznym". Trzeba bowiem unikać pułapek, jakie zastawia czysty esencjalizm, który sprzyja utożsamianiu kultury z miejscem jej występowania. Postawą bardziej zrównowa­ żoną byłby „esencjalizm krytyczny" . Obszar ten staje się najlepszym „laborato­ rium" etnologicznym, gdzie spotykać się mogą badacze — „tubylcy śródziemno¬ morscy" oraz wywodzący się spoza niego, by pracować nad pojęciem tożsamości zbiorowej czy znaczeniem pojęcia „miejsce" („przestrzeń kulturowa") w teorii antropologicznej. Co więcej, w niektórych pracach, w tym muzealnych — przede wszystkim dotyczących nowego muzeum w Marsylii, które mają za cel powiązać ściślej ideę Śródziemnomorza z tym, co rozumie się przez kulturę europejską — musi dojść do realnych przewartościowań i przełamania stereotypowych wy¬ obrażeń na temat korzeni kulturowych, wzajemnych relacji oraz zapożyczeń (co zaważy na projektach ekspozycji). Koncepcja, która proponuje rozumienie Śródziemnomorza jako „projektu ba¬ dawczego", a nie jako danego „terenu" czy „obszaru kulturowego", wpisuje się w nowoczesne podejście istniejące w antropologii. Terytorium to jest obiektem nie tylko naukowego zainteresowania, lecz — mając w pamięci chociażby histo¬ rię starożytną — „od zawsze" poddawane było rozmaitym wpływom i zabiegom politycznym i ideologicznym. Jak określił to R. Ilbert w swoim seminaryjnym wystąpieniu , teren ten może być traktowany jako rodzaj „zwrotu retoryczne¬ go" bądź jako swoista „forma dyskursywna" przez jednych odbierana jako pu39 40 41 rzeniu ostatniej tak poważnej pozycji z tego zakresu tematycznego: L'anthropologie de la Méditerranée/Anthropology of theMediterranean (przywoływanej przeze mnie kilka razy jako źródło). Oprócz tego ośrodek ten uczestniczy aktywnie w pracach programowych Musée des Arts et Traditions Popula­ ires w Paryżu. Innym efektem wspólnej pracy była międzynarodowa konferencja S.I.E.F. przy współ­ udziale stowarzyszenia A.D.A.M. — Association d'Anthropologie Méditerranéenne i Musée des Arts et Traditions Populaires oraz M.M.S.H., poświęcona tematyce postrzegania „obcości" i „swojskości" w kontekście Śródziemnomorza i zarazem Europy (Marsylia, 26-30 IV 2004). D. Albera, w: L'anthropologie..., dz.cyt., s. 13-14. Tamże. R. Ilbert, dz.cyt. 39 4 0 41 �Czym jest Śródziemnomorze dla współczesnej etnologii europejskiej? 137 sta, ideologiczna, przez innych jako pełen życia koncept. Można także myśleć 0 nim jak o pewnej „konfiguracji": cech, idei, sposobów badania. Perspektywa zaproponowana przez Ilberta proponuje ujęcie Śródziemnomorza jako „systemu relacyjnego". Ilbert zaproponował zarazem zdefniowanie tego terytorium jako swoistego „paradygmatu". Cechy zasadnicze tak rozumianego Śródziemnomorza to obecność silnych i wyrazistych ośrodków władzy i dominacji, związków bazujących na wymianie, nawiązywaniu kontaktów i zaciąganiu więzi oraz wy¬ stępowanie zależności pomiędzy środowiskiem a rodzajem cywilizacji, między czynnikami politycznymi a kulturowymi. Ilbert dlatego obstaje przy określeniu „paradygmat", albowiem uważa, że w dalszym ciągu światy europejski i arabski pozostają pod wpływem owych cech. Znajdują one odbicie w świadomości spo¬ łecznej i indywidualnej mieszkańców Śródziemnomorza. Ponieważ „paradygmat" ów opiera się na relacyjności, to najważniejszymi aspek¬ tami dla zrozumienia fenomenu Śródziemnomorza są przede wszystkim zmiana, destabilizacja, dekompozycja i dekonfiguracja. Te pojęcia budują istotę „Śródziemnomorza". Poddawane jest ono co prawda procesowi wytyczania ram przestrzen¬ nych — terytorialnych, centrów i peryferii, ale z jego natury wynika „dekonstrukcja" 1 wiążąca się z nią płynność oraz nieostrość wyznaczonych granic i ośrodków, dyna¬ mika wymiany niosąca za sobą dynamikę kultury, negocjacje i konflikty. Warto przypomnieć na koniec słowa innego wybitnego znawcy problematyki śródziemnomorskiej — P. Matvejevića, które najlepiej chyba podsumują dwoistość myślenia na temat owego obszaru — postrzeganego jako jednolity ze względu na „podobieństwa rodzinne" i zarazem charakteryzującego się wielką kulturową różnorodnością. W efekcie powstaje wrażenie „pluralistycznej jedności", którą nie jest łatwo opisać, choć dyscypliny związane ze Śródziemnomorzem ciągle usiłu¬ j ą to czynić : „Trudno wytłumaczyć, co nas skłania, by ciągle od nowa układać śródziemnomorską mozaikę, ponownie sporządzać katalog jej składników, spraw¬ dzać, co znaczy każdy z osobna lub ile jest wart jeden w porównaniu z drugim (...). Narody i rasy od wieków łączyły się tu i dzieliły, zbliżały lub wzajemnie przeciw¬ stawiały, może bardziej niż w jakimkolwiek innym miejscu na tej planecie. Pod¬ kreślanie cech czy podobieństw, a pomniejszanie różnic czy konfliktów byłoby przesadą. Śródziemnomorze to nie tylko historia. ( . ) Śródziemnomorze to coś więcej niż tylko przynależność. (...) Śródziemnomorze i mówienie o nim są nierozłączne" . 42 43 42 F. Cassano, http://periples.mmsh-univ-aix.fr/med-representatrions/ (10.02.2005). P. Matvejević, Brewiarz śródziemnomorski, Sejny 2003, s. 14-16. Kwestia dotycząca tego, jak ów dyskurs kształtował się i kształtuje nadal w przypadku spojrzenia nieeuropejskiego, czy tak odległego kulturowo od Śródziemnomorza — wydawałoby się — jak perspektywa polska, zasługuje na dalsze studia. 43 �Inga Kuzma 138 Inga Kuzma WHAT IS THE MEDITERRANEAN BASIN TO MODERN EUROPEAN ETHNOLOGY? SELECTED PROBLEMS (Summary) The article describes a research problem, which relates to the modern ethnological understanding of the concept of „area", using the Mediterranean Basin as an example. The Basin is one of the more distinct cultural territories, present in the research tradition of ethnology, mainly western ethnology. The contemporary political and economic changes affect the ideas of the European cultural identity, including that of its regions and cultural areas. The roots of the so-called European character, its place in Europe (also understood as the sources of specific symbols and values) at the intersection of these phenomena, which is called the South and the North, the East and the West, are re-examined. It is still meaningful to ask questions about the place of the „otherness"/„distinctness", the dimension of „strangeness" in the seemingly tamed world, about the sense to build the cultural identity in the decentralized reality of today, which, generally speaking, is subjected to two opposing forces: conscious decentralization and search for locality and (often) subconscious subordination to unification. Programme transformation that Musée des Arts et Traditions Populaires is presently undergoing is part of this context. The museum will be moved from Paris to Marseille and renamed to Musée des Civilisations de l'Europe et de la Méditerranée (planned to be opened in 2008). It is this project that is the axis around which the problems discussed in the article are focused: 1. what is the modern understanding of such concepts as „cultural space", „region" and „cultural area"; 2. the history of the formation of the scientific concept that describes a specific cultural identity, i.e. the Mediterranean Basin; 3. how selected western ethnological research centres dealing in the problems of the Mediterranean Basin solve the problem of its metaphorization, when it is no longer treated as a real territory but it is moved to the level of pure research category. �Lud, t. 90, 2006 ROMAN K. ZACZKIEWICZ Faculty of Business Dublin Institute of Technology NIENAWIŚĆ N A TLE ETNORELIGIJNYM A FUTBOL W SZKOCJI. PRZYPADEK CELTICU GLASGOW ORAZ GLASGOW RANGERS W sierpniu 2006 roku światową prasę obiegła wiadomość dotycząca ukarania Artura Boruca, polskiego bramkarza Celtic Glasgow. Boruc dostał pouczenie od szkockiej policji za prowokacyjne przeżegnanie się na stadionie rywala podczas meczu derbowego z Glasgow Rangers. Incydent nie został zarejestrowany przez kamery, prokurator opierał się na raporcie policji i relacjach świadków. Dlaczego rzekomo wykonany akt krzyża wzbudził takie niezdrowe emocje w Szkocji? Zanim przestąpię do wyjaśnienia, ubiorę swój artykuł w pewne teoretyczne ramy. Sport jest nad wyraz efektywny i efektowny w tworzeniu wrażenia przy¬ należności do danego narodu. Sport to w słowach australijskiej antropolożki Ca¬ therine Palmer „kulturowy fenomen, który rozpala emocje, napędza gospodarkę i kształtuje politykę" . Jest częścią składową naszego życia społeczno-kulturowego. Piłka nożna zajmuje szczególne miejsce w badaniach nad rolą sportu. Jest sportem globalnym, który popularnością prześciga wszystkie inny dyscypliny sportowe. Klasyk teorii narodu i nacjonalizmu Eric Hobsbawm pisał o realno¬ ści, namacalności drużyny składającej się z jedenastu piłkarzy, którzy na boi¬ sku reprezentują naród (będący wyobrażoną wspólnotą milionów) . Poza nim, na trybunach siedzą kibice wymalowani w narodowe barwy, odziani w szaliki i koszulki swoich drużyn. W ten sposób świadczą o byciu wspólnotą: lokalną podczas spotkań ligowych oraz narodową w czasie potyczek na szczeblu repre¬ zentacyjnym. 1 2 Piłka nożna w Szkocji jest najpopularniejszym sportem i od ponad stu lat roz­ pala do białości szkockie głowy. W zeszłym stuleciu wygrana z Anglią wprawiała Szkotów zawsze w doskonałe samopoczucie. Był to sport, poprzez który Szkoci manifestowali swoją odrębność od Anglików, z którymi nadal wspólnie tworzą 1 C. Palmer, Introduction: Anthropology and Sport, „Australian Journal of Anthropology" R. 13, nr 3, 2002, s. 254. E. . Hobsbawm, Nations andNationalism since 1780: Propaganda, Myth, Reality, Cambridge 1992, s. 143. 2 �Roman K. Zaczkiewicz 140 Wielką Brytanię. W sposób symboliczny zaznaczali, że stanowią odrębny naród, nie są Angliami, nie kwestionując przy tym unii państwowej z 1707 roku. Sytuacja uległa zmianie w ostatnich latach, kiedy to szkockie społeczeństwo rozpoczęło za­ kończone sukcesem starania o uzyskanie autonomii w ramach Wielkiej Brytanii . Jednak niech mecze z Anglią nie zmylą czytelnika. Piłka nożna w Szkocji nie tylko łączy kibiców, ale także dzieli, podtrzymując lokalne spory i niechęci. Zgod­ nie z ideami postmodernizmu ludzie mogą mieć jednocześnie wiele różnych toż­ samości, czasem nawet wykluczających się. Sport oddaje zatem wiele różnych wyobrażeń o wspólnotowości i należy podchodzić do niego w sposób komplek¬ sowy i wielopłaszczyznowy . W przypadku Szkocji sport pomagał zdefiniować różne aspekty jej kultury popularnej: podział klasowy, podział na płeć kulturową, podziały ze względu na wyznanie religijne oraz miejsce zamieszkania. Anali¬ zując znaczenie fenomenu piłki nożnej dla Szkotów, można zauważyć, że sport nie tylko jednoczy oglądających, ale w równym stopniu ich dzieli. Pod pozornie homogeniczną wspólnotą szkockich kibiców kryje się „heterogeniczny zlepek regionalnych i historycznych napięć, które rozwijały się przez wieki" . Jest to szczególnie wyraźnie widoczne w Glasgow, gdzie Celtic, mający katolickie ko­ rzenie, od ponad stu lat prowadzi zaciętą rywalizację z Rangersami, tradycyjnie kojarzonymi z protestantami. 3 4 5 6 Sectarianism jest formą nietolerancji religijnej istniejącą w ramach jednej wiary. To ciasne i ograniczone podążanie za wybranymi elementami wiary przez członków danej denominacji. Prowadzi to do uprzedzeń, dyskryminacji, złośliwo¬ ści i złej woli kierowanej wobec członków innej denominacji istniejącej w kręgu tej samej wiary. Może pojawiać się na różne sposoby, na poziomie indywidualnym, grupowym oraz instytucjonalnym. Często przybiera formę kiepskich żartów, obelg i wyzwisk. Może także być powodem dyskryminacji w miejscu zatrudnie¬ nia, fizycznej przemocy, a nawet morderstwa . Według spisu powszechnego z 2001 roku do Kościoła Szkocji należy 42% ludności kraju (2146 tys.), do wyznania rzymskokatolickiego przyznaje się 16% (804 tys.). Katolicy zamieszkują głównie zachodnią Szkocję (Glasgow i okoli­ ce), wyżyny i niektóre wyspy przybrzeżne na północnym zachodzie. Inne religie chrześcijańskie wyznaje 7% ludności (345 tys.). Muzułmanie stanowią 0,8% (42 tys.), śladowo występują: buddyzm, sikkizm, judaizm i hinduizm (każde po 0,1%, 7 3 Zob. R. Zaczkiewicz, Czarodzieje z Wembley. Filka nożna w Szkocji na tle rywalizacji szkocko-angielskiej, w: Marketing dla sportu, red. H. Mruk, P. Matecki, K. Kropielnicki, Poznań 2006. Tamże. G. Jarvie, I.A. Reid, Sport, Nationalism and Culture in Scotland, „The Sports Historian" R. 19, nr 1, 1999, s. 99. Polski termin sekciarstwo nie tłumaczy w wystarczający sposób angielskiego sectarianism, zbyt go zawęża, odnosząc tylko do małych wspólnot, które odłączyły się od większych wspólnot kościelnych. W języku angielskim funkcjonuje mało znane rozróżnienie na sectism (sekciarstwo) i sectarianism. Źródłem dla tego akapitu są informacje pochodzące z rządowej strony internetowej A Resource for Anti-sectarian Education, htttp://www.ltscotland.org.uk/anitisectarian/. Ma ona dostarczać wiedzy dotyczącej tego zjawiska i pomagać nauczycielom i innym osobom w walce z nim. 4 5 6 7 �Nienawiść na tle etnoreligijnym a futbol w Szkocji 141 ok. 5,5 tys.). Szkocja podąża tą samą drogą, co inne państwa Europy Zachodniej. Społeczeństwo staje się coraz bardziej zlaicyzowane, aż 28% (1395 tys.) miesz­ kańców deklaruje się jako niewierzący . W sytuacji, kiedy niemal jedna trzecia ludności to ateiści, wyznanie religij­ ne powinno przestać być istotne dla Szkotów. W praktyce szkockie kościoły są zamykane i burzone, sprzedawane osobom prywatnym, które przebudowują je na puby, nocne kluby czy nawet na mieszkania, pozostawiając tylko zewnętrz¬ ną fasadę. Natomiast w sferze mentalno-personalnej różnice między katolikami i protestantami wciąż zaznaczają swój trwały ślad. Artur Boruc z katolickiego Celtic Glasgow prawdopodobnie nie był bez winy i prowokacyjnie błogosławił protestanckich kibiców Glasgow Rangers. Ostentacyjnie przeżegnał się, licząc na gwałtowną reakcję kibiców rywala, wiedząc, że protestanci nie czynią znaku krzyża. Tak jak w gorzkiej, szkockiej anegdocie, na pytanie „czy jesteś wierzący" pada odpowiedź „tak, jestem protestanckim (katolickim) ateistą" . 8 9 No Irish need appty - o dziedzictwie szkockiego kalwinizmu, oranżyzmie i irlandzkiej imigracji Żeby zrozumieć istotę sectarianismu, należy cofnąć się do okresu reformacji. W X V I wieku nasiliła się krytyka Kościoła katolickiego, której efektem była reformacja. Ojcem szkockiej reformacji był John Knox, którego zaliczamy do uczniów Jana Kalwina. Knox zetknął się z Kalwinem w Genewie, gdzie spędził kilka lat swojego życia. W 1559 roku powrócił do Szkocji z nowym, własnym przekładem Biblii i zaczął organizować Kościół. Nadał mu cechy zbliżone do kal­ winizmu. W 1560 roku szkocki parlament zerwał jakiekolwiek związki z Kościo­ łem katolickim. Ogłosił narodowym protestancki, reformowany i prezbiteriański Kościół Szkocji, którego podstawą doktrynalną jest kalwinizm. Kościoła Szkocji (ang.-szkoc. Kirk) nie należy mylić z liberalniejszym Kościołem anglikańskim, który funkcjonuje w Szkocji jako Episcopal Church of Scotland. Ponadto Kirk w przeciwieństwie do Kościoła anglikańskiego, którego głową jest brytyjski mo¬ narcha, nie jest podporządkowany władzy królewskiej lub świeckiej. Kalwinizm zakładał antykatolicyzm, powstał przecież jako sprzeciw wobec Rzymu i rozbudowanej hierarchii kościelnej. Dopiero w 1983 roku wykreślono z oficjalnego statutu Kościoła Szkocji następujący werset: „Papież jest antychry­ stem, człowiekiem grzechu, skazanym na wieczne potępienie" . W Szkocji refor11 8 Scotland's CensusResults Online, http://www.scrol.gov.uk/. Niniejszy artykuł w większej części pochodzi z pracy magisterskiej „Dzieci Jocka Tamsona — szkocki naród i nacjonalizm w trzech perspektywach", napisanej pod kierunkiem prof. dr hab. Aleksan­ dra Posern-Zielińskiego, obronionej w czerwcu 2006 roku. „Irlandczyk nie musi składać podania" — w epoce wiktoriańskiej popularna polityka zatrudnienia dyskryminująca irlandzkich imigrantów. A Resource for Anti-sectarian Education, http://www.ltscotland.org.uk/anitisectarian/. 9 10 11 �Roman K. Zaczkiewicz 142 macja miała bardzo radykalny charakter i krwawy przebieg. Kolebka szkockiego chrześcijaństwa w St. Andrews została niemal zrównana z ziemią, a katoliccy biskupi straceni. Były po części tego powody. Pierwszy protestancki męczennik, Patrick Hamilton, został spalony żywcem na wolnym ogniu w 1528 roku w St. An¬ drews. Jego sześciogodzinnej agonii przyglądał się z nieukrywaną satysfakcją je¬ den ze katolickich kardynałów. Ponadto katolicyzm był także kojarzony z dyna¬ stią Stuartów i wojną domową w Szkocji w X V I I I wieku. To spowodowało, że od reformacji istniał i nie wygasał silny pierwiastek antykatolicki w szkockim społeczeństwie . W 1795 roku w Irlandii powstał Zakon Orański (Orange Order) skupiający pro­ testantów lojalnych wobec korony brytyjskiej (stąd używana także nazwa lojaliści). Jego główny cel to walka o zachowanie protestanckiej sukcesji na tronie brytyj¬ skim i pozostanie Irlandii, a później Irlandii Północnej, w strukturach Zjednoczo¬ nego Królestwa. W czasie corocznych marszów oranżyści upamiętniają bitwę nad rzeką Boyne w Irlandii. 12 lipca 1690 roku protestancki król Wysp Brytyjskich Wilhelm I I I Orański pokonał ostatecznie próbującego odzyskać tron byłego króla Anglii, Irlandii i Szkocji, katolika Jakuba I I Stuarta . Po raz pierwszy protestancki władca zasiadł na tronie protestanckiej Szkocji i Anglii. Po wojnie domowej, która z przerwami trwała do 1746 roku, katolicy nie mieli już nigdy powrócić na tron. Natomiast katolicka Irlandia była wtedy traktowana jako kolonia, którą należy zdo¬ minować i zasymilować poprzez implementację kultury protestanckiej. Parlament szkocki przy aprobacie parlamentu angielskiego od początku X V I I wieku wysyłał tam przede wszystkim protestanckich, szkockich osadników, którzy mieli krzewić kulturę protestancką i lojalizm. Lojalizm odnosi się nie tylko do bycia lojalnym w stosunku do Zjednoczonego Królestwa, ale także do wyobrażenia o Wielkiej Brytanii jako państwie niezmiennie protestanckim . Osadnicy zaczęli osiedlać się od północy Irlandii i historycznej irlandzkiej prowincji Ulster . Oranżyzm dotarł do Szkocji zaraz po powstaniu Zakonu i pierwszych loży w Irlandii. Przynieśli go szkoccy żołnierze powracający ze służby brytyjskiej w Irlandii . Wydawało się, że trafi na bardzo podatny grunt, biorąc pod uwagę historię nastrojów antykatolickich w społeczeństwie. W 1790 roku było w Glas¬ gow więcej stowarzyszeń antykatolickich niż katolickich. Powstawały one nie¬ zależnie od siebie w celu zablokowania jakichkolwiek ruchów prowadzących do odnowy katolicyzmu w Szkocji. Pomimo tych wspólnych religijnych i kultu¬ rowych więzi oranżyzm nie zdominował życia publicznego w Szkocji w takim 12 13 14 15 16 12 T.M. Devine, The Scottish Nation. A History 1700-2000, New York 1999, s. 488. W wyniku Rewolucji 1688 roku (ang. Glorius Revolution) protestancki książę William III Orań­ ski został władcą Anglii, Irlandii i Szkocji kosztem katolickiej dynastii Stuartów. N . Davies, Wyspy, tłum. E. Tabakowska, Kraków 2003, s. 800. Powszechne używanie nazwy Ulster (irl. Ulaidh) jako synonimu Irlandii Północnej jest błędne. Historycznie Ulster składał się z dziewięciu hrabstw. Obecnie sześć z nich tworzy Irlandię Północną, a trzy należą do Republiki Irlandii. T.M. Devine, dz.cyt., s. 504. 13 14 15 16 �Nienawiść na tle etnoreligijnym a futbol w Szkocji 143 stopniu jak w Irlandii Północnej. Antykatolicyzm klasy robotniczej funkcjono¬ wał niezależnie od Zakonu Orańskiego, który pozostał tajnym bractwem. Przy¬ czyny niepowodzenia tego ruchu w Szkocji leżą także w tym, że od założenia był kojarzony z marszami, które charakteryzowały się wulgarnym zachowaniem, pijaństwem i aktami przemocy. To było sprzeczne z doktryną kalwinistyczną, a Szkoci w gruncie rzeczy byli jej wiernymi wyznawcami. Niestety Kościół Szko­ cji nigdy oficjalnie nie wypowiedział się przeciwko oranżyzmowi (forma zakonu była sprzeczna z jego doktryną) i przy braku współpracy pozostał neutralny. Przez dużą część społeczeństwa oranżyzm był traktowany jako nieproszo¬ ny, niemile widziany import z Irlandii Północnej. Natomiast nie oznacza to, że nie pozostawił wyraźnego śladu na szkockiej wspólnocie zamieszkującej Środkowozachodnią Szkocję. Tam był i wciąż pozostaje najpopularniejszy, w prze¬ ciwieństwie do innych regionów Szkocji, gdzie funkcjonuje śladowo. Obecnie jest ok. 50 tys. oficjalnych członków Zakonu w Szkocji, zrzeszonych w ponad tysiącu lóż . Nie uwzględnia to osób, które towarzyszą marszom oraz wielu in­ nych identyfikujących się z oranżyzmem, ale nie należących oficjalnie do Zako­ nu. Raport byłego szefa szkockiej policji sir Johna Orra mówi, że parady i marsze oranżystów wzrosły liczebnie w ostatnich latach, a niektóre zakłócają porządek, tworzą atmosferę strachu i prowadzą do niepokojów społecznych na małą ska¬ lę. Marszy nie można zakazać, gdyż prawo do wyrażania oraz demonstrowania swoich poglądów jest chronione przez Europejską Konwencję Praw Człowieka. Katolickim odpowiednikiem Zakonu Orańskiego jest Zakon Koniczyny (Order of Hibernian), który organizuje marsze republikańskie w Glasgow. Są one mniej liczne i nie wywołują takich kontrowersji jak parady oranżystów. Kiedy w X I X wieku zaczęła się irlandzka emigracja, Szkocja miała już ukształ­ towaną protestancko-brytyjską tożsamość. Do 1780 roku było tylko 6 tys. katoli­ ków w części środkowej Nizin, a w Glasgow mieszkało ich jedynie 50 . Nowi przybysze różnili się wyznaniem, językiem, charakterem i obyczajami. W oba¬ wie przed nimi powstały wspominane towarzystwa antykatolickie. Miał one bro¬ nić protestanckiego, szkockiego narodu przed inwazją gorszej rasy, która - jak wierzono — składała się z przestępców i żebraków; jej członkowie przenosili niebezpieczne choroby i stanowili groźbę społecznej degradacji dla Szkotów . W X I X wieku emigracja dla Irlandczyków stała się częścią ich cyklu życia, dora­ stanie w tym kraju oznaczało późniejszą emigrację. Uciekali przed biedą i głodem, a okres ten został nazwany później An GortaMor. Do 1850 roku dotarło do Szko­ cji 250 tys. Irlandczyków, a emigracja z Zielonej Wyspy trwała nieprzerwanie aż do okresu po I wojnie światowej . Nowi imigranci mieli tendencję osiedlania się 17 18 19 20 17 T.M. Devine, Sectarian Bigots is No Myth — It's very Real Problem, „The Scotsman" z 16.02.2005. A Resource for Anti-sectarian Education, htttp://www.ltscotland.org.uk/anitisectarian/. T.M. Devine, The Scottish..., s. 292. Tamże, s. 487. 18 19 20 �Roman K. Zaczkiewicz 144 w zwartych grupach, przede wszystkim w Glasgow i przemysłowych hrabstwach wokół niego oraz w mieście Dundee. Emigrowali głownie z prowincji Ulster, większość z nich była katolicka, ale jedna czwarta pochodziła bezpośrednio od prezbiteriańskich Szkotów, którzy osiedlili się w Irlandii Północnej ponad 100 lat wcześniej . To ta ostatnia grupa zasiliła szeregi oranżystów i dodała im znacze¬ nia w Środkowozachodniej Szkocji. Ten podział był kluczowy w rozwijającym się szkockim antykatolicyzmie kierowanym w stronę Irlandczyków. Emigranci przenieśli środowiskowy konflikt z Irlandii na ziemię szkocką, a szkocki histo¬ ryczny antykatolicyzm nabrał odcienia etnicznego. Sprzeciw i uprzedzenia wobec Irlandczyków znalazły duży rezonans w szkockim społeczeństwie . Irlandczycy pracowali tylko na słabo płatnych, niewdzięcznych, niewykwalifikowanych stanowiskach. Te lepiej płatne i mniej męczące były za¬ rezerwowane dla protestantów. Młodemu Irlandczykowi było bardzo trudno do¬ stać się na stanowisko praktykanta u rzemieślnika, a w ten sposób młodzi Szkoci uczyli się lepiej płatnej, wykwalifikowanej pracy. Mówiło się o dyskryminacji dotyczącej zatrudnienia. Jeśli katolik i protestant starali się o tę samą pracę, to ten drugi najczęściej zostawał zatrudniony. Ponadto Irlandczycy jako emigranci byli gotowi zaakceptować niższe płace i mieli reputację łamistrajków . W dwudziestoleciu międzywojennym pastor John White, jedna z najważniej¬ szych postaci Kościoła Szkocji z tamtego okresu, posługiwał się podłą antyka¬ tolicką retoryką . Stał na czele rasistowskiej kampanii mającej przeciwdziałać irlandzkiej imigracji. Uznał j ą za niepożądany element i domagał się reemigracji. Był to czas, kiedy sectarianism rozwijał się w Szkocji niczym pleśń na wilgotnym chlebie. Był instytucjonalny i miał charakter masowy oraz ciche przyzwolenie Kościoła Szkocji. Jego celem była marginalizacja, a nawet eliminacja irlandzkiej mniejszości postrzeganej jako „skaza i zagrożenie dla czystości szkockiej rasy i kultury" . Pamiętamy przecież, że lata po I wojnie światowej to okres wielkie¬ go kryzysu. A kiedy nie ma pracy, a w garnku pusto, to różnice na tle etnicznym i religijnym są uwypuklane do nieprzyzwoitych rozmiarów. Chciałbym podkreślić, że nie każdy protestant żywił dużą niechęć do katoli¬ ków, dotyczyło to radykalniejszych wyznawców tej denominacji, których w szko¬ ckim społeczeństwie nie brakowało. Istnieje wiele przypadków potwierdzających dobre pożycie między tymi dwiema grupami etnicznymi, niestety tych negatyw¬ nych nie było wiele mniej. Niechęć do Irlandczyków w Szkocji wzrosła wraz z rozwojem tendencji niepodległościowych w Irlandii, grożących rozłamem Wiel¬ kiej Brytanii. Irlandzka mniejszość etniczna była aktywna politycznie i kulturo21 22 23 24 25 21 Tamże, s. 501. J. Bradley, Celtic Footbal Club and the Irish in Scotland, w: Celtic Minded. Essays on Religion, Politics, Society, Identity... and Football, red. J. Bradley, Argyll 2004, s. 31. T.M. Devine, dz.cyt., s. 490. H. Reid, Bad, Blood and Bigotry, „Sunday Herald" z 23.04.2006. J. Bradley, dz.cyt., s. 32. 22 23 24 25 �Nienawiść na tle etnoreligijnym a futbol w Szkocji 145 26 wo, ale społecznie i ekonomicznie pokrzywdzona . To w środowisku irlandzkich imigrantów lewicowa Partia Pracy miała początkowo najwięcej zwolenników. Do 1900 roku Irlandczycy w Szkocji posiadali już własne instytucje życia pu¬ blicznego: kościoły, szkoły oraz organizacje opiekujące się biednymi . 27 „Papież powinien odwiedzić Ibrox Park" i Glasgow Rangers 28 - o Celtic Glasgow Najważniejsza irlandzka instytucja życia społecznego powstała w 1887 roku. Klub piłkarski Celtic Glasgow został założony przez Brata Walfierda jako orga¬ nizacja charytatywna. Miała ona zbierać pieniądze na jedzenie i ubranie dla bied¬ nych mieszkańców dzielnicy East End w Glasgow . Zakonnik chciał też zapewnić młodym Irlandczykom rozrywkę we własnym gronie i w obawie przed apostazją, ustrzec biednych katolików przed protestanckimi jadłodajniami dla ubogich. Celtic powstał jako symbol i reprezentacja dla irlandzkich katolików w Glasgow i Za¬ chodniej Szkocji. Klub od początków istnienia nie wykluczał nikogo ze względu na pochodzenie lub wyznanie , a więc szkoccy protestanci mogli w nim grać. Rywalem lokalnym dla Celticu został zespół Glasgow Rangers. Powstał 16 lat wcześniej niż Celtic i początkowo nie był kojarzony z żadnym wyznaniem. Jed¬ nak wraz ze wzrastającymi antyirlandzkimi nastrojami w Glasgow, związanymi z tendencjami niepodległościowymi w samej Irlandii i rosnącą popularnością Celticu stał się klubem protestanckim. Stadion Rangers Ibrox Park znajdował się blisko stoczni na rzece Clyde, a większość zatrudnionych w nich była wy¬ kwalifikowaną, protestancką siłą roboczą. Klub nigdy oficjalnie tego nie zapisał w statucie, ale od początku X X wieku przestał zatrudniać katolików. Aż do 1989 roku był to zespół niedostępny dla piłkarzy o wyznaniu katolickim. Stanowiło to aż nadto wyraźny przejaw sectarianismu. W 1909 roku doszło do pierwszego poważnego incydentu podczas finałowego meczu o Puchar Szkocji. Hampden Park stał się miejscem krwawej jatki między kibicami Celticu i Rangersami, którzy zdemolowali szkocki stadion narodowy . Ponad 100 osób zostało rannych. To ugruntowało wzajemną niechęć opartą na podziałach na tle religijnym . 29 30 31 32 26 G. Walker, 'There 's Not a Team Like the Glasgow Rangers': Football and Religious Identity in Scotland, w: Sermons and Battle Hymns. Protestant Popular Culture in Modern Scotland, red. G. Walker, T. Gallagher, Edinburgh 1990, s. 138. T. M . Devine, dz.cyt., s. 495. H. Reid, Why the Pope Should Visit Ibrox, „The Herald" z 14.03.2006. J. Bradley, dz.cyt., s. 24. Tamże, s. 27. T.M. Devine, dz.cyt., s. 362. W Szkocji akty chuligaństwa zdarzały się znacznie wcześniej niż w Anglii. Kiedy w latach 70. w Anglii nastąpiła erupcja agresywnego, pełnego przemocy zachowania fanów, Szkocja pozostała 27 28 29 30 31 32 �Roman K. Zaczkiewicz 146 Specyfiką i nieszczęściem szkockiej piłki klubowej jest to. że dwa najsilniej¬ sze kluby piłkarskie nie są tak naprawdę obecnie szkockie. Rangersi utożsamiają się z historyczną szkockością istniejącą w ramach Imperium Brytyjskiego. czyli protestantyzmem. unionizmem i lojalizmem . Kolorami Rangersów są niebie¬ ski. czerwony i biały. które występują także na fladze brytyjskiej. Celtic gra zaś w zielono-białych koszulkach. ma w herbie klubowym irlandzką koniczynę. a na stadionie powiewają trzykolorowe flagi irlandzkie. Celtic Glasgow jest symbolem irlandzkiej mniejszości w Szkocji. nośnikiem katolicyzmu. irlandzkiej etniczności oraz republikanizmu. W słowach J. Bradleya klub piłkarski Celtic jest „społecznym markerem etnicznych i religijnych różnic w Szkocji" . Poświadcza. że irlandzka wspólnota istnieje i nie została zasymilowana przez szkockie społeczeństwo. tak początkowo im niechętne. Jego kibice posługują się irlandzkimi symbolami narodowymi. takimi jak koniczyna. harfa i obrazki ze św. Patrykiem. Flagi szkockie są w zdecydowanej mniejszości. natomiast Rangersi odwołują się do brytyjskości i to te flagi. obok flag Irlandii Północnej powiewają na Ibrox Park. Wizerunki królowej Elżbiety I I są równie popularnym elementem symboliki Rangersów. 33 34 Do połowy lat 60. Rangersi byli uważani za najlepszą i najbogatszą drużynę szkockiej ligi. Tym samym klub ten miał najwięcej kibiców. nie tylko pochodzą¬ cych z Glasgow. Jej brytyjski wizerunek był także zgodny z popularnym quasi-nacjonalizmem kulturowym. Jednak wraz z rozwojem politycznego nacjonali¬ zmu nadeszły wielkie zmiany dla tych dwóch klubów i ich percepcji w Szkocji. Jock Stein. pierwszy protestancki manager Celticu. który objął to stanowisko w 1965 roku. dwa lata później poprowadził tę drużynę do największego sukce¬ su w historii szkockiej piłki nożnej. Wraz z jedenastką składającą się wyłącznie z piłkarzy pochodzących z Glasgow i okolic. zdobył klubowy Puchar Europy. Ten tryumf wydobył Celtic z irlandzkiej niszy i zadecydował o zwiększającej się popularności tego klubu wśród protestantów . Rangersi byli w tym okresie w dużym kryzysie. także po raz pierwszy poddano krytyce niesprawiedliwą. dys¬ kryminującą politykę władz klubu. 35 Glasgow Rangers był także przez długi czas ulubionym klubem szkockiej fe¬ deracji oraz sędziów. którzy zdarzało się krzywdzili Celtic . W 1952 roku uwagę Scottish Football Association zwróciła irlandzka flaga wisząca pod dachem sta¬ dionu Parkhead i nakazało jej zdjęcie. Nie doszło do tego. ale dziwi brak reakcji SFA odnośnie nietolerancyjnej polityki zatrudnienia w klubie Glasgow Rangers. Obiegowa opinia głosiła. że gracze Celticu byli niechętnie powoływani do re36 znacznie spokojniejsza. Władze i policja szkocka od dawna walczyły z tym i wiedziały, jak należy po­ stępować z takim negatywnym aspektem piłki nożnej. G. Walker, dz.cyt., s. 146. J. Bradley, dz.cyt., s. 83. G. Walker, dz.cyt., s. 148. Zob. T. Campbell, Celtic's Paranoia... All in the Mind?, Glasgow 2004. 33 34 35 36 �Nienawiść na tle etnoreligijnym a futbol w Szkocji 147 prezentacji narodowej Szkocji. Trzon kibiców drużyny narodowej do lat 70. X X wieku stanowili fani Glasgow Rangers. Zmieniła to dopiero wspomniana zmiana percepcji Celticu oraz nadchodzący polityczny nacjonalizm związany z odkry­ ciem złóż ropy naftowej na szkockim szelfie Morza Północnego. Obecnie Tar­ tan Army (popularna nazwa określająca kibiców szkockiej drużyny narodowej) w przeważającej większości tworzą zwolennicy decentralizacji władzy i niepod­ ległości. Natomiast kibice Celticu, od założenia klubu, sympatyzowali z ekipą narodową Irlandii. Dopiero od 30 lat trendy stało się kibicowanie Szkocji, ale drużyna ta dla części fanów wciąż ma drugorzędne znaczenie. W symbolice Rangersów nie bez znaczenia jest również piwo, jakie pijesz. Na początku pobytu w Glasgow udałem się z antropologicznej ciekawości do pubu kibiców Glasgow Rangers Crimson Star w protestanckiej dzielnicy Brid¬ geton, gdzie zamówiłem Guinnessa, napój alkoholowy tradycyjnie kojarzony z Irlandią. Błyskawicznie zostałem poddany bacznej obserwacji, pytano mnie, ja¬ kie kolory noszę pod swoją koszulą. Wręcz podejrzewano, że jestem policyjnym „tajniakiem", po czym w pośpiechu musiałem wyjść. Tylko wspomnę o pomruku niezadowolenia, jakie wywołało moje imię (ang. Roman Catholic oznacza kato¬ lika). Moi rozmówcy, którym czasem opisywałem to wydarzenie, stwierdzili, że i tak miałem szczęście, bo do takich miejsc należy najlepiej wchodzić pod opieką, a już na pewno nie zamawiać irlandzkiego stouta. Fani Rangersów prezentują się właśnie jako ci „źli", agresywni i pyskaci, śpiewając „nikt nas nie lubi, mamy to gdzieś" (no one likes us, we don 't care). Fani Celticu uchodzą za bardziej otwartych, tolerancyjnych i przyjaznych. Jest to przejaw wyraźnej korelacji między tendencją wykluczającą widoczną w sferze zawodowej i kibicowanie Glasgow Rangers, a jej przeciwieństwem w Celticu. Protestant może zostać „Celtem" i ok. 10% fanów jest takiego wyznania, nato¬ miast bardzo rzadko zdarzają się katolicy kibicujący Rangersom . Najbardziej efektywne pole ekspresji dla swojej tożsamości fani znajdują oczywiście na stadionie podczas spotkań piłkarskich. Kibice Celticu są znani ze śpiewania irlandzkiego hymnu narodowego The Soldier's Song, rebelianckich piosenek (The Ballad of Billy Reid — o członku bojówki IRA), oraz skandowa­ nia nazwy IRA (Ooh! Aah! Up the 'RA! Say ooh ah up the 'RA). Z drugiej strony kibice Rangersów śpiewają utwory kojarzone z Zakonem Orańskim , w tym nie¬ sławny The Billy Boys: 37 38 Hello, hello, we are the Billy Boys Hello, hello, you'll know us by our noise We're up to our necks in Fenian blood 37 Witajcie, witajcie, jesteśmy gangiem Billa Witajcie, witajcie poznacie nas po naszym wrzasku Brodzimy po szyję w katolickiej krwi J. Bradley, dz.cyt., s.81. Aż do lat. 80. uważano, że każdy gracz Glasgow Rangers należy do loży masońskiej. Klub nie potwierdzał, lecz także nie dementował tych plotek. 38 �Roman K. Zaczkiewicz 148 Surrender or you'll die 'Cos we are the Billy Boys. Poddajcie się, bo zginiecie Ponieważ jesteśmy gangiem Billa. Nazwa Billy Boys odnosi się do przywódcy protestanckiego gangu ulicznego z lat 20. Billa Fullertona oraz przydomku King Billy, jaki nadano Williamowi III Orańskiemu po wygranej bitwie nad rzeką Boyne. Zwraca uwagę także termin Fenian, będący pejoratywnym określeniem katolika w Szkocji, i właśnie trzeci wers „brodzimy po szyję w katolickiej krwi" wywołuje najwięcej kontrowersji. Jest to wraz z okrzykami typu fenian bastards i fuck the Pope (Rangers) oraz orange scum i protestant bastards (Celtic) z pewnością bardzo teraźniejszy i naj¬ widoczniejszy przejaw sectarianismu we współczesnej Szkocji. Część komentatorów uważa, że sectarianism nie jest już problemem społecz¬ nym i zanika. Mają to potwierdzać liczne mieszane małżeństwa między katolika¬ mi a protestantami, postępująca laicyzacja społeczeństwa, mobilność społeczna katolików oraz wykorzenienie dyskryminacji w pracy i gospodarce mieszkaniowej . Dla porównania, w Irlandii Północnej jest tylko 6% mieszanych małżeństw między katolikami i protestantami w wieku do 35 roku życia. Natomiast w Szko¬ cji jest ich ponad połowa. I owszem, strukturalny (instytucjonalny) sectarianism został już w zasadzie pokonany. Tylko, że N i l by Mouth, organizacja pozarządo¬ wa wspierająca walkę z sectarianismem codziennie otrzymuje telefony dotyczą¬ ce występowania tego zjawiska w innym, personalnym wymiarze . 39 40 Sectarianism, o którym piszę, odnosi się do postaw, nastawień, emocji i zacho¬ wań (tzw. sectarianism attitudinal). Jest chlebem powszednim dla niektórych osób w ich codziennym życiu, na ulicy, w pubach i podczas piłkarskich meczy. W Szko¬ cji występuje głównie w języku potocznym w formie obelg, słownych zniewag i głupich żartów. Rzadziej towarzyszy temu przemoc. Część fanów Rangersów i Celticu wciąż kieruje j ą wobec siebie, dodatkowo podsyconą przez stary konflikt katolicko-protestancki. Nie ma raczej znaczenia, że wielu z nich nie chodzi do koś¬ cioła i nie zna różnić doktrynalnych między tymi dwoma denominacjami. Kibice wyobrażają siebie jako katolików, występujących przeciw protestan¬ tom na historycznym polu walki i vice versa. Atmosfera wielu meczów derbowych piłki nożnej jest jadowita, nienawistna i złowroga, ale w Glasgow to nie tylko futbolowa rywalizacja. Tutaj znajdują ujście historyczne napięcia i konflik­ ty, dla których stadiony Ibrox Park i Parkhead stanowią doskonałą platformę wy¬ razu. Być może gdyby ich nie było, to sectarianism stałby się melodią przeszło¬ ści. Na razie cyklicznie, przynajmniej cztery razy w sezonie podczas Old Firm derby , dochodzi do symbolicznych walk protestantów z katolikami ubranych 41 39 Zob. S. Bruce, T. Glendinning, I. Paterson, M . Rosie, Sectarianism in Scotland, Edinburgh 2004. F. Shedden, Sectarianism — Still Scotland's Shame?, w: States of Scotland, red. K. Roy, Glasgow 2003, s. 77. Autor jest przewodniczącym organizacji Nil by Mouth. „Uznana firma" (ang. old firm), popularna nazwa, jaka odnosi się do Glasgow Rangers i Celtic Glasgow. 40 41 �Nienawiść na tle etnoreligijnym a futbol w Szkocji 149 w koszulki piłkarskie, wykrzykujących obelgi wobec siebie. Jest to bardzo ponu­ ra manifestacja sectarianismu, której epilogiem może być morderstwo. W ostat­ niej dekadzie popełniono 7 morderstw na tym tle . Glasgow Rangers w sezonie 2002/2003 występował na meczach wyjazdowych w pomarańczowych strojach. Bardzo łatwo tu o skojarzenie z antykatolickiem Zakonem Orańskim. W zeszłym roku UEFA ukarała Glasgow Rangers karą finansową za antyka­ tolickie przyśpiewki intonowane przez kibiców podczas jednego z meczów Ligi Mistrzów. Ostrzegła, że kolejnym razem może zakończyć się to wykluczeniem z rozgrywek międzynarodowych. Od 1989 roku katoliccy piłkarze występują w koszulkach Rangersów. Nie było to wynikiem dobrej woli działaczy Ranger¬ sów. Zostało to spowodowane globalizacją piłki nożnej i potrzebą utrzymania zespołu na najwyższym poziomie, zdolnego osiągnąć wymierne rezultaty w roz¬ grywkach międzynarodowych . Szkoci są już od kilku lat, od czasu wprowadze¬ nia tzw. prawa Bosmana, tylko mniejszością wśród zawodników obu zespołów. Dla kibiców nie ma to jednak znaczenia. 42 43 Oba kluby prowadzą kampanię przeciw sectarianismowi, ale wiele jeszcze pozostaje do zrobienia, szczególnie ze strony władz Glasgow Rangers. W prze­ ciwieństwie do Celticu, który z powodzeniem zaczął już w latach 90. kampanię Bhoys against Bigotry, Rangersi dopiero kilka lat temu odpowiedzieli podobną, Pride over Prejudice. Papież Benedykt X V I być może odwiedzi Szkocję w 2007 roku, więc czy nie powinien, jak sugeruje felietonista „The Herald", odprawić mszy na stadionie Ibrox Park ? Taki wielki, symboliczny gest z pewnością znie¬ chęciłby wielu pełnych nienawiści bigotów do przychodzenia na mecze i zamknął im usta. Papiestwo miało swoje czarne okresy w historii i zrobiło wiele złego, ale jego dobre uczynki przynajmniej to równoważą. Papież jest przecież głową najpopularniejszego wyznania na świecie i obrażanie go w sposób wulgarny jest afrontem nie tylko wobec katolików, ale także szkockiego społeczeństwa, które chce być otwarte, tolerancyjne i darzone respektem przez innych. 44 Sectarianism z perspektywy moich rozmówców 45 Rada miejska miasta Glasgow w 2003 roku przedstawiła raport dotyczący se­ ctarianismu w tym mieście. Aż 65% uczestniczących w badaniach uznało, że ist­ nieje w Szkocji problem przemocy na tle religijnym. Ponad 75% słyszało kiedyś głupie żarty o katolikach, rzadziej protestantach. Natomiast jedna czwarta uwa42 D. Garvelli, Let's Face It, Scottish Sectarianism is all over the Bar Shouting, „Scotland on Sun¬ day" z 16.04.2006. Zob. B. Murray, The Old Firm in the New Age. Celtic and Rangers since the Souness Revolution, Mainstream Publishing Projects, Edinburgh 1998. H. Reid, dz.cyt. Wakacje 2005 roku spędziłem w Glasgow, gdzie m.in. przeprowadziłem 22 wywiady pogłębione, w których starałem się wydobyć na plan pierwszy tzw. aspekty emiczne. 43 44 45 �Roman K. Zaczkiewicz 150 żała, że wyznanie wciąż decyduje o przyznaniu dobrego stanowiska w miejscu zatrudnienia. Większość potwierdziła, że rywalizacja Rangers/Celtic podtrzymu­ je religijne podziały w szkockim społeczeństwie . Sectarianism był także jednym z bardzo istotnych aspektów moich badań. Niestety, mimo kilku prób, nie udało mi się przeprowadzić wywiadu z oranżystami i nie mogłem poznać ich perspektywy. Jedna z lóż odrzuciła moją prośbę o wywiad, a kolega z pracy, który należał do Zakonu Orańskiego, odmówił roz­ mowy. Po wydarzeniach z pubu Crimson Star nie byłem również skory zaga­ dywać przypadkowych osób w protestanckich pubach w dzielnicy Bridgeton. Tym niemniej udało mi się przeprowadzić wywiady z innymi członkami Kościo­ ła Szkocji oraz bardziej umiarkowanymi kibicami tego zespołu. Co do kibiców Celticu muszę przyznać, że odnosili się do mnie znacznie sympatyczniej i chęt¬ nie odpowiadali na pytania. W ich przypadku moje imię okazało się oczywistą zaletą. 46 Respondenci byli zgodni i twierdzili, że sectarianism istnieje w Szkocji. Dwóch badanych pochodziło z Wyżyn i uznali, że jest to problem występujący na dużą skalę w Glasgow i Środkowozachodniej Szkocji. Wyżyny oraz Północnowschodnia Szkocja są wolne od tego. Sectarianism to szkocka ukryta przy¬ wara, którą trzeba rozpoznawać i likwidować. Mecze derbowe są dla badanych pretekstem dla bezmyślnej przemocy, narzędziem dla tej specyficznej formy ra¬ sizmu, jaką jest w ich słowach sectarianism. Zwracali uwagę, że dużo kibiców piłkarskich nie wie tak naprawdę, o czym śpiewa i co to ma reprezentować. Jeden z fanów Glasgow Rangers twierdził, że on nie dorastał w nienawiści, tak jak nie¬ którzy kibice tego klubu. W niechęć do katolików są oni enkulturowani i socja¬ lizowani poprzez wychowanie, rodzinę i kolegów na podwórku. Pracowniczka opieki społecznej podkreślała, że w Glasgow można zginąć nie dlatego, że nosi się angielską koszulkę piłkarską. Sprawy mogą wymknąć się spod kontroli, jeśli w koszulce jednego z klubów z Glasgow znajdę się w nieodpowiedniej dzielni¬ cy. Taką zagorzale protestancką i unionistyczną częścią Glasgow jest Bridgeton. Jeden z pytanych stwierdził, że tłuką tam nawet zielone światła na sygnaliza¬ cji świetlnej. Angielski kucharz dodał, że jest to bardzo dziwne i przerażające, w Anglii nie ma takich podziałów, piłka nożna pozostaje tym, czym powinna być: sportową rywalizacją. Inny z badanych dziwił się, że piłkarze obu klubów mają już podobne, mieszane pochodzenie i wyznanie, a mimo tego ekstremiści wciąż są po obu stronach trybun. Jeden z wywiadów przeprowadzałem w kawiarni pełnej klientów. Zapytałem mojego rozmówcę, katolika i irlandzkiego etnika w podeszłym wieku, o secta¬ rianism. Odpowiadając, momentalnie ściszył głos i zaczął się bacznie rozglądać na boki. Twierdził, żebym uważał, bo ludzie zwykle mówią, że nie są uprzedzeni 46 Zob. Sectarianism in Glasgow — Final Report 2003, przygotowane przez NFO Social Research dla Glasgow City Council, http://www.glasgow.gov.uk/. �Nienawiść na tle etnoreligijnym a futbol w Szkocji 151 na tle religijnym, ale wewnątrz kryją skryte urazy wobec siebie. To doświadcze­ nie wraz z opisaną już niemiłą przygodą, która mnie spotkała w pubie, przekona­ ło mnie, że sectarianism jest dużym problemem szkockiego społeczeństwa. Poruszyłem również kwestię katolickich szkół. W Szkocji istnieją państwowe szkoły bezwyznaniowe i katolickie. Na te drugie wciąż duży wpływ ma Kościół katolicki, który udziela tam nie tylko lekcji religii. Wraz z lokalnymi urzędnikami Ministerstwa Oświaty decyduje o zatrudnianiu nauczycieli i dba o przestrzeganie praktyk religijnych podczas roku szkolnego. Według części badanych istnienie takich szkół pogłębi podziały w społeczeństwie. To, do jakiej szkoły chodziłeś, wpisane w twoje C.V., oznacza, jakiego jesteś wyznania. Szkoły bezwyznaniowe w powszechnym wyobrażeniu traktowane są jako szkoły protestanckie. W Szko¬ cji trwa obecnie dyskusja o przyszłości szkół katolickich. Do likwidacji raczej nie dojdzie, biorąc pod uwagę ich wysoki poziom nauczania oraz siłę irlandzkiej mniejszości. Zarówno katolicy, jak i protestanci oraz ateiści mieli negatywną opinię odnoś­ nie do marszy oranżystów. Najchętniej by ich zakazali, ale wiedzieli, że formal­ nie jest to niemożliwe. Traktowali je jako denerwujące, wrzaskliwe (towarzyszy temu głośne granie na bębnach i irytujących piszczałkach), prowokacyjne i wpro¬ wadzające atmosferę strachu. Kelnerka o długim stażu w zawodzie opowiedziała mi następującą historię: „kilka lat temu mała parada kilkudziesięciu oranżystów zatrzymała się na chwilę i weszła do hotelowego baru. Barmanka zaczęła nale­ wać im piwo i zza bluzki wysunął jej się łańcuszek z krzyżem. Oranżyści wul­ garnie zareagowali i z niesmakiem opuścili szybko bar". Dodała także, że nie można przebiegać przed paradą oranżystów, ponieważ okazuje się im wtedy brak szacunku i może się to skończyć dla sprawcy nieprzyjemnie. Spotkany politolog twierdził, że parady nie odbywają się w żadnym wypadku w atmosferze karnawału, jak to chcą widzieć ich organizatorzy. „Upamiętnia­ j ą one bitwę nad rzeką Boyne, która doprowadziła do masakry Irlandczyków, a przecież to oni właśnie, wraz z protestanckimi Szkotami, stworzyli nowoczes¬ ne szkockie społeczeństwo" — powiedział właściciel antykwariatu naukowego. W przeciwieństwie do Irlandii Północnej, uczestnicy marszów rekrutują się głównie z biednych dzielnic i są słabo wykształceni. Żaden szanowany polityk, artysta i naukowiec nie bierze w nich udziału z własnej woli. Podkreślali, że mar¬ szom towarzyszy także tzw. element społeczny. Mimo ochrony policji, pijackie burdy i przekleństwa są na porządku dziennym, a funkcjonariusze nie mogą za¬ trzymywać marszu. W 2006 roku w Glasgow, po największym szkockim marszu oranżystów, zostało aresztowanych 60 osób, w tym 12 za przestępstwa związane z sectarianismem . Respondenci uważają, że marsze nie przynoszą chluby mia¬ stu Glasgow i nie są atrakcją turystyczną. Są przeciwni przenoszeniu etnicznego 41 47 N . Christian, Sixty Held after Scotland's Biggest Orange Walk, „Scotland on Sunday" z 02.07.2006. �Roman K. Zaczkiewicz 152 konfliktu z Północy Irlandii na ziemię szkocką. Twierdzą, że niezasłużenie stało się to wizytówką Środkowozachodniej Szkocji. Szczęśliwie rząd szkocki i parlament od kilku lat aktywnie działają w walce z przejawami nietolerancji na tle religijnym i rasowym. Nie mogą zakazać orga¬ nizacji marszów, ale wprowadzają liczne ograniczenia. Premier Jack McConell w 2004 roku oficjalnie przyznał, że sectarianism w Szkocji wciąż istnieje i upo¬ ranie się z nim jest dla niego celem priorytetowym. Aktualny slogan szkockiego rządu brzmi: „Jedna Szkocja, wiele kultur", co jest kolejnym krokiem prowadzą¬ cym ku stworzeniu tolerancyjnego społeczeństwa o charakterze obywatelskim. W styczniu tego roku powstał 18-punktowy plan walki z sectarianismem, który zostaje stopniowo wprowadzany w życie . Zakłada m.in. bliźniaczą współpracę szkół katolickich ze szkołami niekatolickimi, wprowadzenie warsztatów o nie¬ tolerancji dla szkół, stworzenie wspólnej strategii szkockiego rządu i federacji piłkarskiej w walce z sectarianismem oraz wyłapywanie wichrzycieli podczas marszów i karanie ich zakazem udziału w kolejnych. To każe sądzić, że nadeszła najwyższa pora, aby tym starym, niezgrabnym i niechlubnym szkockim surdu¬ tem z początków X X wieku zainteresowały się w końcu mole. 48 BIBLIOGRAFIA Bradley J.M. 2004 Celtic Footbal Club and the Irish in Scotland, w: Celtic Minded. Essays on Religion, Politics, Society, Identity... and Football, red. J.M. Bradley, Argyll Publishing, Argyll. Bruce S., Glendinning T., Paterson I., Rosie M. Sectarianism in Scotland, Edinburgh University Press, Edinburgh. 2004 Campbell T. 2004 Celtic'sParanoia... all in the mind?, Fort Publishing, Glasgow. Davies N. 2003 Wyspy. Historia, tłum. E. Tabakowska, Wydawnictwo Znak, Kraków. Devine T.M. 1999 The Scottish Nation 1700-2000, Penguin Books, New York. Finn G.P.T. 1994 Sporting Symbols, Sporting Identities. Soccer and Intergroup Conflict in Scotland and Northern Ireland, w: Scotland and Ulster, red. I.S. Wood, Mercat Press, Edinburgh. Hobsbawm E.J. 1992 Nations and Nationalism since the 1780s. Programme, Myth, Reality, Cambridge University Press, Cambridge. 48 Zob. C. Macdonald, Children Are Scared to Answer, „The Herald" z 31.01.2006 oraz A Re­ source for Anti-sectarian Education, htttp://www.ltscotland.org.uk/anitisectarian/. �Nienawiść na tle etnoreligijnym a futbol w Szkocji 153 Jarvie G., Reid I.A. 1999 Sport, Nationalism and Culture in Scotland, „The Sports Historian" R. 19, nr 1. Jarvie G., Walker G. 1994 Ninety Minutes Patriots? Scottish Sport in the Making of the Nation, w: Scot­ tish Sport in the Making ofthe Nation. Ninety Minutes Patriots?, red. G. Jarvie, G. Walker, Leicester University Press, Leicester. Murray B. 1998 The Old Firm in the New Age. Celtic and Rangers since the Souness Revo­ lution, Mainstream Publishing Projects, Edinburgh. Palmer C. 2002 Introduction: Anthropology and Sport, „Australian Journal of Anthropol­ ogy" R. 13, nr 3. Shedden F. 2003 Sectarianism — Still Scotland's Shame?, w: States of Scotland, red. K. Roy, Institute of Contemporary Scotland Books, Glasgow. Walker G. 1990 'There 's Not a Team Like the Glasgow Rangers': Football and Religious Identity in Scotland, w: Sermons and Battle Hymns. Protestant Popular Culture in Modern Scotland, red. G. Walker, T. Gallagher, Edinburgh Uni­ versity Press, Edinburgh. Zaczkiewicz R. 2006 Czarodzieje z Wembley. Piłka nożna w Szkocji na tle rywalizacji szkocko-angielskiej, w: Marketing dla sportu, red. H. Mruk, P. Matecki, K. Kropielnicki, Sport & Business Foundation, Poznań 2006. Artykuły prasowe oraz źródła internetowe: A Resource for Anti-sectarian Education 2005 htttp://www.ltscotland.org.uk/anitisectarian/. N. Christian 02.07.2006 Sixty Held after Scotland'sBiggest Orange Walk, „Scotland on Sunday". Devine T.M. 16.02.2005 Sectarian Bigots is No Myth — It's very Real Problem, „The Scotsman". Garvelli D. 16.04.2006 Let's Face It, Scottish Sectarianism is all over the Bar Shouting, „Scotland on Sunday". NFO Social Research dla Glasgow City Council 2003 Sectarianism in Glasgow — Final Report, http://www.glasgow.gov.uk/. Reid H. 14.03.2006 Why the Pope Should VisitIbrox, „The Herald". 23.04.2006 Bad, Blood and Bigotry, „Sunday Herald". Scotland's Census Results Online 2001 http://www.scrol.gov.uk/. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dfb4434b54c19f894060a516f88edc74.pdf e02c762925d285714bc0071f148243bb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1599 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1480 Title A name given to the resource Dziecięce światy Manhattanu / ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1997 t.41, s.205-214 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLI: 1997, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA studentka I I roku Katedry Etnologii U Ł DZIECIĘCE ŚWIATY M A N H A T T A N U 1 Przed około 20 laty rozpoczęła się historia pewnego osiedla w Łodzi. Osiedla, które zostało nazwane Manhattanem i które przez swoją nazwę, architekturę oraz na skutek opublikowanego Przewodnika po Manhattanie, było (i jest chyba nadal), miejscem w moim mieście niezwykłym. Od początku jego budowy towarzyszyły mu plotki i legendy. Nikt z mo­ ich rozmówców nie wiedział dokładnie, dlaczego zdecydowano się postawić wysokie na 23 piętra wieżowce w samym centrum Łodzi, tuż przy jej głównej ulicy - Piotrkowskiej. A jest to naprawdę dość zaskakujący widok, kiedy docierając do tej części centrum miasta, już z daleka widzimy górujące nad nim „drapacze chmur". Proszę sobie wyobrazić to zestawienie: betonowe, socjalistyczne molochy, otoczone najwyżej 5-piętrowymi eklektycznymi ka­ mienicami! Cóż to blokowisko robi w uważanym za zabytkowe i reprezen­ tacyjne centrum Łodzi? Do tzw. osób oficjalnych i odpowiedzialnych za zatwierdzenie projek­ tów nie dotarłam. Rozmawiałam z lokatorami najdłużej mieszkającymi na Manhattanie, którzy na moją prośbę przywoływali swoje wspomnienia. Tam, gdzie teraz mieszka taka liczba osób, że jedna z moich rozmówczyń przyrównała ją do polowy mieszkańców Zgierza, stały podobne do tych zachowanych wzdłuż ulicy Piotrkowskiej przedwojenne kamienice, a także małe drewniane domki, gdzie mieściły się zakłady usługowe, były tam budynki fabryczne i nawet zakład kowalski. Niemal wszystkie, oprócz budynków w wyjątkowo dobrym stanie, zostały wyburzone, żeby zrobić miejsce pod najwyższe budynki mieszkalne w Polsce, a na pewno najwyższe w Łodzi. Podobno nadal w kraju nie ma tak wysokich domów mieszkalnych. Miały powstać w rekordowym tempie - od 4 do 5 lat - i mieć nowoczesną konstrukcję stalowo-aluminiową oraz zaplecze wyposażone w korty, basen, brodzik dla dzieci... Jak głosiła plotka, miały wzbudzać zazdrość i podziw wśród władz innych miast, ponieważ podobno z zazdrości właśnie o warszawską Ścianę 1 Pragnę szczególnie podziękować p. dr E . G . Karpińskiej i p. prof. A.P. Wejlandowi, którzy bardzo przychylnie ustosunkowali się do mojego pomysłu, a dzięki rozmowom z nimi praca nad tekstem - pierwszym moim tak poważnym przedsięwzięciem - przekształciła się w przygodę. �206 INGA KUŻMA Wschodnią i prężny rozwój Katowic, narodził się w głowach decydentów łódzkich pomysł Manhattanu. Budowa, owszem, szła, jak mówił mój rozmówca, rekordowym tempem - dzień i noc, przez cały tydzień. Taki był zresztą - według niego - wymóg konstruktorski. I po tamtym tygodniu, pewne młode małżeństwo czekające z niecierpliwością na nowe mieszkanie, mogło podziwiać ze swojego „zastęp­ czego" 8 piętra bloku oddalonego o około 4 km od terenu budowy, trzony dwóch pierwszych klatek. Ale jak się okazało później, musieli się oni nau­ czyć umiejętnie dozować sobie i podziw, i niecierpliwość, ponieważ budo­ wa została wstrzymana na 3 lata. W paradę weszła „Huta Katowice" -wówczas inwestycja priorytetowa dla całej Polski, która „pożarła", oprócz innych, także i stal przeznaczoną na nasze nowoczesne konstrukcje, wzo­ rowane nieco na konstrukcjach nowojorskich drapaczy. Niezbędne było przeprojektowanie, dokonanie poprawek itp., i budowę po upływie jakiegoś czasu można było kontynuować. 9 lutego 1977 r. 150 małżeństw, w tym wspomniana przeze mnie para, nie tak już młoda wtedy, mogło rozpocząć zasiedlanie nowych mieszkań. Budo­ wa trwała jednak nadal przez kilka następnych lat. Do kolejno powstających bloków wprowadzali się lokatorzy, a dzieci biegały do szkoły między ogro­ dzonymi terenami budowy. Manhattan był przez początkowy okres swego istnienia niezwykłą atrakcją. Jak wspominają moi rozmówcy, przychodziły wycieczki szkolne, żeby obejrzeć z bliska te wysokościowce, pojechać windą na ostatnie piętro, skąd widać całą Łódź jak na dłoni, pobawić się tymi windami - cudem ówczesnej szwedzkiej techniki - i pobiegać po nie kończących się labiryntach korytarzy. I tak w końcu osiedle to wrosło w pejzaż Łodzi, nawet mimo nadanej mu nazwy, jak na czasy, w których powstało nieco ekscentrycznej. Teraz Man­ hattan kojarzy się przede wszystkim z hulającym tam wiatrem i smutnymi, wysokimi blokami, wcale nie zdobiącymi centrum miasta. Groteskowymi w porównaniu z nazwą - bo za niskie, brzydkie i smutne jak na „Manhattan". Według łodzian z innych dzielnic, ludzie mieszkający na Manhattanie są tacy sami jak mieszkańcy wszystkich innych powojennych osiedli - nie znają się, boją się siebie, przemykają tylko do swoich mieszkań. A ich wyróż­ nikiem jest jedynie bogactwo - stać ich na tak drogie mieszkania (Man­ hattan uchodzi za drogie osiedle), natomiast ci, którzy mieszkają na najwyż­ szych piętrach „może mają inne spojrzenie na świat". Przewodnik po Man­ hattanie dowodzi, że nie są to tak zupełnie zwykli ludzie, a na pewno nie są nimi ci, którzy Przewodnik... tworzyli. Pracy nad tą publikacją, która stała się przedmiotem mojego zaintereso­ wania i inspiracją do napisania tego tekstu, patronowała Galeria Manha­ ttan, na czele której stoi Krystyna Potocka-Suwalska. Galeria ta, dla kolej­ nej mojej rozmówczyni „w tym miejscu [tj. na Manhattanie - przyp. I.K.] jest jedynym źródłem ciepła". Autorem projektu koncepcji jest Janusz Byszewski z Laboratorium Edukacji Twórczej - Centrum Sztuki Współ- �207 DZIECIĘCE ŚWIATY MANHATTANU czesnej Warszawa, a organizacyjnie pomagała mu Katarzyna Jachimowicz z Galerii Manhattan. Przewodnik... został wydany jesienią 1996 r. i był efektem trwających prawie cały rok warsztatów. Jest to publikacja bardzo starannie i pięknie opracowana plastycznie. Nad tą częścią czuwał profe­ sjonalista, Zbigniew Koszałkowski, nota bene manhattańczyk. W pracę za­ angażowanych było dwudziestu dwóch uczniów Szkoły Podstawowej nr 14 na Manhattanie, w wieku od 11 do 14 lat. To oni są bohaterami i autorami wykreowanej niejako przez siebie przestrzeni swojego osiedla. W Przewod­ niku... znajdują się głównie zdjęcia przez nich wykonane. Sfotografowane miejsca pogrupowano w cykle: „Autoportrety", „Mój pokój", „Widok z okna", „Próba rozmowy (najstarszy i najnowszy przed­ miot)", „Dom, w którym można pomarzyć... Mój dom", „To samo miejsce", „Zabawa", „Strzeż się złych miejsc", „Kolory Manhattanu" , „Chodź, coś ci pokażę", „Rozmowy". Wszystkie teksty, króciutkie i dowcipne dialogi w roz­ dziale „Próba rozmowy...", oraz wywiady przeprowadzone z niektóry­ mi mieszkańcami Manhattanu (między innymi z dyrygentem Zdzisławem Szostakiem i artystą Józefem Robakowskim) jak również tytuły zdjęć zostały zredagowane i opracowane także przez dzieci. A to, że nad ową prezentacją czuwali dorośli może nasuwać pytanie, na ile stali się oni w którymś momen­ cie „gośćmi" prezentowanej w Przewodniku... przestrzeni, a na ile narzucili dzieciom swoją wizję z podziałem na miejsca ważne i nieważne, bezpieczne i niebezpieczne oraz swój sposób poruszania się i rozumienia tego obszaru. Świat wyobraźni dziecka był, a nawet jeszcze jest, traktowany z pewnym lekceważeniem, z pominięciem jego doniosłości, zwłaszcza kiedy wiąże się to z obserwacją realizacji codziennej wizji i projektów dziecięcych (Glotón, Clero 1985). Mało doceniane są przez dorosłych zachowania dzieci, bo zazwyczaj starsi słyszą tylko hałasy i widzą nieporządek, dewastację, niepo­ trzebne zamieszanie. Dziwimy się, jak mogą się w takich miejscach bawić i w taki sposób. Męczy nas ich ekspansywność - ruchliwość, dociekliwość, samowola - i jak wielu z nas myśli - dokuczliwość. Rzadko kiedy umiemy zobaczyć we wszystkich takich zachowaniach coś więcej niż tylko zabawę czy bezsensowne działania, które tłumaczymy sobie wzdychając: „ach, to tylko dzieci" czy oburzając się: , jak tym dzieciom można było na to pozwolić!", ,jak brzydko się bawicie!", „lepiej byś się uczył". I ponieważ tak rzadko nam, dorosłym, zdarza się umiejętność innego patrzenia na dzieci, pozwoliłam sobie wejrzeć w głąb dziecinnych wyobrażeń. Taką wyjątkową okazję stwarza Przewodnik... - ustami dzieci zaprasza do podążenia za nimi w odkrywaniu ICH miejsc, dla nich znaczących i wyjątkowych. Oto kilka z kilkunastu wypowiedzi dzieci umieszczonych zaraz na pierwszej stronie Przewodnika...: „«Przewodnik» ten stworzyliśmy, aby uświadomić wszystkim 2 2 Tylko dziecku dorosły przyzna na tyle wielką wyobraźnię, aby pogodzić sie z tym, że wielkie betonowe osiedle może być barwne! - ciągle pokutujący mit o naiwności dziecka (Gołaszewska 1984, s. 185-202). �208 INGA KUŹMA ludziom, przeciwnikom ogromnego kompleksu mieszkalnego, jakim jest Man­ hattan, że obok niezliczonej ilości wad, posiada on również wiele zalet" (Anna Kucińska, kl. VI); „Mimo, że te wielkie bloki to «betonowa pustynia» to i tak M Y wszyscy, którzy tu mieszkamy bardzo je lubimy. Całe nasze życie jest związane z Manhattanem i to właśnie my, dzieciaki, wiemy o tym miejscu dosłownie wszystko" (Beata Milanowicz, kl. VIII); „Nic nie ukrywaliśmy, Manhattan jest jaki jest. Przedstawiamy go takim, jakim go widzimy, czyli oczami dzieci. Niektórzy dorośli mają mniej rozwiniętą wyobraźnię - nasz przewodnik powinien ją wzbogacić" (Paulina Zwierzchowska, kl. IV); „Ludzie zwiedzają wiele miejsc na świecie, a przewodniki to ułatwiają. W takim razie niech Państwo wybiorą nasz, któremu można zaufać" (Piotr Uzelac, kl. VI). Możemy zatem czuć się zaproszeni do dokonania próby rozszyfrowania świata dzieci, jego reguł oraz miejsca wobec świata dorosłych i ich wspólnej egzystencji na obszarze osiedla. Być może uniwersum, jakie wyłoni się z mo­ jego opisu, okaże się nie tylko wszechświatem dzieci na Manhattanie. Świat dzieci i dorastającej młodzieży, mimo że różni się od świata doro­ słych, mimo swojej poboczności i nieoficjalności wobec zachowań oficjal­ nych i ważnych spraw ludzi starszych, jest jak najbardziej przystający do głównego nurtu życia - świata dorosłych. Jest jego zminimalizowanym od­ biciem, wyposażonym w dodatkowe treści podkreślające jego specyfikę. Światy te nie są od siebie zupełnie odizolowane, ponieważ dzieci czerpią bardzo często pomysły zabaw i impulsy do działań z obserwacji i uczestnic­ twa w świecie dorosłych. Odbywa się to, po pierwsze, na drodze polemiki, tzn. testowania zachowań przeciwnych do oficjalnych po to, ażeby nauczyć się pozostałych wariantów, które z różnych względów nie są dopuszczane przez reguły dorosłych. A po drugie, dzieci naśladują i wcielają się trochę „na wyrost" w rozmaite role i sytuacje, posługując się przy tym różnymi akcesoriami, które są bardziej znakami niż symbolami, wzbogacającymi scenę działań (Jankowski 1984, s. 231-244). Pośrednio służy to wyżyciu się, daniu wyrazu impulsywności, rozwijaniu wyobraźni i kreatywności. Są to te rodzaje energii, które w trakcie wyzwalania się - jak to podkreślają psycho­ lodzy i antropolodzy - są niezbędne dziecku przy odtwarzaniu i interpretacji struktury oficjalnej, konstytuowaniu się jako grupy specyficznej kulturze dziecięcej, uczeniu się zasad i norm (Sulima 1995, s. 52-64). Dziecko działa na różnych płaszczyznach, rozumianych przede wszyst­ kim jako płaszczyzny kulturowe. Dopiero one faktycznie różnicują, strukturyzują i nadają charakter przestrzeni, w tym przypadku osiedlu, poprzez cele i swoją specyfikę, jaką narzucają działającym dzieciom i dorosłym. Pierwszą z nich jest płaszczyzna tzw. podkultury dziecięcej i jej folkloru, pełniącego funkcje regulacyjne, socjalizacyjne i kreatywne (Cieślikowski 1975). Działania tego typu realizują się w miejscach zabaw, gdzie aktywność dzieci jest bardzo intensywna. Są to miejsca wyłączone ze struktury miejsc i struktury działań aprobowanych i ustalanych przez dorosłych. Proponuję nazwać je Hminalnymi i intymnymi. Dlaczego tym miejscom przypisałam cechę liminal- �DZIECIĘCE ŚWIATY MANHATTANU 209 ności? Nie tyle przez ich graniczność, co raczej peryferyjność i oboczność wobec kultury oficjalnej dorosłych. Rządzą tam reguły ustalane przez dzieci, specyficzny kodeks zachowań akceptowanych i odrzucanych, który - co najważniejsze - wyklucza proszenie o pomoc dorosłych i włączanie ich do wspólnych działań. Teren zabawy i zabawa to nie są obszary, gdzie dorosły jest widziany chętnie. Owszem, może zostać dopuszczony na krótko do zabawy w szczególnej sytuacji, np. jest brakującym do kompletu członkiem drużyny, albo jest wyjątkowo uważany za kogoś „równego" i obdarzany sympatią jako NASZ/A pan/i. Zazwyczaj jednak dorosły jest w tych miejscach i intruzem i cenzorem, a więc Mamą lub Tatą, który wdarł się na plac, potrafił znaleźć do niego przejście i nawołuje do powrotu. Wdarł się do DOMU - bo jeszcze taki sens dałoby się odczytać, gdyby zagłębić się w znaczenie łacińskiego słowa limen: „wschód, początek, granica; DOM, MIESZKANIE [podkr. moje - I.K.]" obok innego słowa limes: „MIEDZA, GRANICA [podkr. moje - I.K.]; droga, ścieżka" (Słownik... 1986, s. 293). Wydaje się, że w przypadku miejsc zabaw dzieci, jako miejsc liminalnych, te dwa słowa i ich sensy mieszczą się w zakresie funkcji owych obszarów. Byłyby to place zabaw, podwórka, zakamarki na osiedlu czy nawet w szkole, własny pokój lub choćby tylko jeden kąt w mieszkaniu, będący enklawą i schronieniem dziecka. Wszystkie te miejsca żyjące pozornie na „uboczu", mało znaczące dla działań dorosłych w przestrze­ ni, dla bawiącego się dziecka są centrum świata. Tam, gdzie my widzimy jedynie krzaki i kilka puszek, śmieci i brud w wąskich zakamarkach, dziecko buduje sobie sugestywną scenografię i re­ kwizyty ściśle odpowiadające rzeczywistym przedmiotom, a wszystko to służy do odgrywania i inscenizowania rozmaitych fabuł - wydarzeń z życia domowego, szkolnego, z książek, filmów itp. Te miejsca są często „utajnione" na różne sposoby. Na przykład często usytuowane są daleko od domu, poza zasięgiem głosu i wzroku rodziców, w zakamarkach na tyle niedostępnych dorosłym, że żaden z nich nie będzie miał ochoty koniecznie tam dotrzeć osobiście, choć na pewno będzie chciał wiedzieć wszystko, co tam się dzieje. Wystarczy też, że dziecko nie będzie ujawniać gdzie dokładnie jest TO miejsce i będzie tam mówić jakimś szyfrem, tajemnym językiem, a droga do niego będzie prowadzić skrótami przez np. dziurę w siatce. Kiedy dziecko bawi się w domu, to wtedy tę realną trasę zastąpi „droga" imaginacyjna, a proces „przejścia" zaakcentowany będzie np. przebraniem się lub ściągnięciem po kryjomu koca z tapczanu potrzebnego do budowy domu z krzeseł. Przemierzenie takiej właśnie drogi jest przekroczeniem GRANICY między jednym światem a drugim. To jest przestrzeń stricte lirninalna. Przejście przez nią czyni z dziecka kogoś, kto nie gra już roli „dziecka": córki, syna, ucznia, nawet kolegi czy wroga kogoś w klasie, ale DZIECKO właśnie - osobę, która ma szczególną zdolność do istnienia i przechodzenia, bez nadmiernej raxgonalizacji tego procesu, ze świata rzeczywistego do zupełnie innego wymiaru, z którego realiami (bo jednak dla dziecka te dwa światy są realne!) utożsamia się i niezwykle mocno je przeżywa. �210 INGA KUŹMA Jeśli wspomniałam, że od czasu do czasu obecność dorosłego, jako uczestnika w świecie zabawy, bywa akceptowana, to jednak są takie sprawy dziecięce, do których dorosły nie zostanie dopuszczony nigdy. Tych spraw dotyczyć mogą dziecięce „namawiania się", sekrety, „skarby", skrytki i szczególne powody, dla których kogoś się nie lubi i „przezywa". Jak uzasadniam użycie drugiego terminu charakteryzującego te miejsca najbardziej dziecięce z dziecięcych, to znaczy „intymność" ? Intymność jest tu przeze mnie rozumiana jako sfera, gdzie dziecko zaspokaja swoją po­ trzebę akceptacji, współdziałania z grupą rówieśników oraz oderwania się od codzienności z wymaganiami rodziców, przymusem szkoły i innych obligu­ jących zajęć (Yi-Fu Tuan 1987, s. 173-188). Takie nastawienie powoduje, że miejsca, które sprzyjają wymienionym wyżej postawom i działaniom są identyfikowane przez dziecko jako JEGO, NASZE i często jest to podkreś­ lane przez „zagospodarowywanie" np. piktogramami, graffiti, napisami, „skarbami", powierzaniem tam sobie tajemnic. Poczucia swojskości i bezpieczeństwa (chociażby zabawy były w rzeczy­ wistości mało bezpieczne, jak np. bójki o boisko lub między bandami), czerpanego z identyfikacji z grupą i z jej podkulturą, nie zastąpią, bo są czymś gatunkowo innym, ufność i bezpieczeństwo odczuwane przez dziecko przy bliskim sobie dorosłym. Miejsca intymne i liminalne zostały sfotografowane i pokazane w Prze­ wodniku... w cyklach pod tytułami: „Mój pokój" (zdjęciu każdego pokoju zostały nadane nazwy, np. „Gładziutki", „Pozory mylą", „Kogel - Mogel", „Ale tu słodziutko!"), „Dom, w którym można pomarzyć", „To samo miejsce", „Zabawa", „To jest moja znajoma - właśnie ta - ulica", „Kolory Manhattanu", „Ściana płaczu". Ta ostatnia to ściana bloku pokryta malar­ stwem i olbrzymimi rysunkami wykonanymi przez dzieci. Jak widać, analiza Przewodnika... pozwala wyróżnić w płaszczyźnie pod­ kultury dziecięcej, po pierwsze, miejsca liminalne i intymne z charakteryzu­ jącym je folklorem dziecięcym, po drugie - granice, których przekroczenie przenosi ze świata codzienności do świata zabawy, po trzecie - strefę takich zabaw dziecięcych, które są niedostępne dorosłym Interpretacja fotografii i dziecięcych komentarzy nakazuje jednocześnie nieco szersze ujęcie. Oprócz miejsc najbliższych dziecku, oswojonych przez nie, istnieją miejsca groźne i obce (w Przewodniku... cykl zdjęć zatytułowany „Strzeż się złych miejsc") . Tam dzieci nie bawią się, boją się ich, są przed nimi ostrzegane przez dorosłych. Wydawałoby się, że są to miejsca bierne, nieaktywne w działaniach 3 3 Są to zdjęcia przedstawiające ciemne przejścia między blokami, wąskie korytarze w blo­ kach, gdzieś w piwnicach, ciemne windy, nie uczęszczane i położone całkiem na uboczu skwery, śmietniki, nawet ciemna dziura studzienki. Nie widać tam nigdzie śladów życia, nawet wan­ dalizm zupełnie jakby był przypadkowy. Wszystkie te miejsca są opuszczone, odrapane, bez­ osobowe. Być może jest to najlepszy przykład na potwierdzenie tezy psychologa francuskiego T. Riboťa, że „strach jest pierwszym przejawem życia emocjonalnego, a w ogóle strach przed ciemnością, ciszą i samotnością, ma podłoże archetypiczne" (patrz: Cieślikowski 1969, s. 111). �DZIECIĘCE ŚWIATY MANHATTANU 211 dzieci, ale są to pozory. Wchodzą one w skład struktury przestrzeni dziecięcej. Chociażby dlatego, że stoją w opozycji do miejsc przyjaznych i bezpiecznych. Dzieci omijają je, nie organizują tam żadnych zabaw korzystając z obszarów oswojonych, „ciepłych". Świadczą też o przestrzeganym porządku na całym terenie osiedla. Zwłaszcza młodzi użytkownicy respektują nakaz omijania pewnych terenów. Dziecięca eksploracja terenu nie jest tak spontaniczna i bezładna jakby się wydawało. Dzieci rozumieją kategorię miejsc dozwolonych i zakazanych i operują nią ze względu na swoje cele i potrzeby, a także ze względu na oczekiwania dorosłych, co do swojego postępowania. Drugą płaszczyzną kulturową z przypisanymi jej miejscami, są obszary tzw. „oficjalnego życia" dzieci u boku dorosłych. W tych miejscach podkultura dziecięca nie wysuwa się na plan pierwszy. Tu rządzą reguły dorosłych. W Przewodniku... ukazują je zdjęcia pod tytułem: „W Galerii Manhattan odbywały się nasze zajęcia", „Moja szkoła", „To jest nasza szkoła" oraz już wcześniej przeze mnie wymienione: „Dom, w którym można pomarzyć" czy „To jest moja znajoma - właśnie ta - ulica". Na owych oficjalnych obszarach dziecko wchodzi w rolę „dziecka". Jest trakto­ wane jako ktoś niepełnoletni, posłuszny, mało wiedzący. Poddawane jest wychowywaniu, strofowaniu, pouczaniu. Pozwala mu się tam, i owszem, na samodzielność, ale w określonych granicach i pod stałą kontrolą. Współdzia­ łanie z dorosłymi, poddanie się ich zabiegom pedagogicznym, wyposaża dziecko w wiedzę, która przybliża je o krok do kolejnego „wtajemniczenia" - nieuchronnie je czekającego przejścia do świata dorosłych. Posmak „dorosłości" mają dzieci na obszarach, które nazwałam ob­ szarami ich „oficjalnego życia" u boku dorosłych. Przestrzenie te bywają łącznikiem między światem dzieci a światem dorosłych - światem bez dzieci. Obszar zabaw jest światem bez dorosłych, co najwyżej sporadycznie przez dzieci tam dopuszczanych. Dzieci podobnie, bardzo rzadko i na krótko są dopuszczane do „wejścia" i przebywania w świecie dorosłych osób. Są to takie miejsca i działania, gdzie dziecko byłoby zawadą, konkurencją dla równie absorbujących i pochłaniających czynności, jak opiekowanie się nim i pilnowanie go. Obszar ten jest w pewnym sensie utajony przed dziećmi . Do nich i do działań, które tam się odbywają, dziecko w toku dorastania i dojrzewania aspiruje (z czasem coraz bardziej świadomie). Cały zaś proces wychowania ma je przygotować do wejścia na nowe obszary, identyfikowa­ nia się z nowymi rolami i nowymi sytuacjami. Na przykładzie grup dzieci i młodzieży śledzić można mechanizmy procesu „awansowania" kulturo­ wego i poszerzania kulturowych kompetencji. Te miejsca już w Przewodniku... nie występują, ale na ich ślad można by trafić analizując dokładnie zabawy dzieci - wzory, z których korzystają odgry­ wając niektóre fabuły i role. Tymi miejscami są np. miejsca pracy dorosłych, 4 * Świat „utajony", w sensie: ukryty, niewidoczny,niedostrzegalny, na pewno nie - „utaj­ niony", tj. zachowany w tajemnicy,specjalnie skrywany przez dorosłych. �212 INGA KUŹMA zamknięta przed dzieckiem sypialnia rodziców, łazienka, drzwi do pokoju, gdzie toczy się jakaś ważna rozmowa nie przeznaczona dla uszu dziecka itp. Jeśli w miejscach hminalnych i intymnych dziecko realizowało się jako DZIECKO, to w tych - dorosły jako DOROSŁY, tj.: pełnoletni, samodziel­ ny, odpowiedzialny, pracujący, zarabiający i mogący robić to, na co tak często czeka zbuntowany małolat słysząc: „poczekaj, aż dorośniesz". Taki DOROSŁY, jego działania i miejsca, są często przez dziecko mityzowane, kojarzone z „prawdziwą" dorosłością, i nieco ideologizowane: „dorosły to może robić co chce!". Wyobrażenia i wiadomości o sytuacjach tego typu to najczęściej składanka z fragmentów prawdziwych scen, które dziecko mogło widzieć, gdzieś podpatrzyć lub usłyszeć o nich. Mogą być wartoś­ ciowane dodatnio: „gdybym był dorosły to..." lub ujemnie: „nie chcę być dorosły, bo dorośli są..." Tacy DOROŚLI to ktoś odmienny od ojca lub matki, albo innego pełnoletniego znajomego . Obraz osiedla, który wyłania się z Przewodnika... pokazuje, jak bogata w sensy i znaczenia jest ta przestrzeń dla dzieci. Ileż sposobów znają dzieci na zróżnicowanie dość monolitycznego terytorium, na którym życie koncen­ truje się na zapleczu bloków, wewnątrz podwórka otoczonego wieżowcami, które izolują je od ruchliwych ulic śródmieścia Łodzi! Szlak dziecięcej wędrówki po osiedlu prowadzi przez miejsca ulubione, z którymi wiążą się wspomnienia zabaw, budynki, gdzie mieszkają koledzy, gdzie chodzi się do szkoły lub po zakupy, gdzie spotyka się sąsiadów wyprowadzających psa itp. Nie ma w tej wędrówce rutyny, która zazwyczaj towarzyszy zachowaniom przestrzennym dorosłych. Oczywiście, z biegiem czasu, tak jak dziecko dorastając staje się coraz bardziej dorosłe, tak i przestrzeń, którą sobie organizuje powiększa się 0 tereny do tej pory zewnętrzne i całkowicie mu obce. Miasto, coraz lepiej poznawane z „wypadów" poza swoją dzielnicę i osiedle, z dojazdów do szkół i do pracy, oraz wieczornych eskapad, przestaje być - jak było wcześ­ niej - przestrzenią, niemal zupełnie abstrakcyjną . Dziecko ma wyjątkową zdolność do natychmiastowego nakładania obra­ zów wyimaginowanych oraz treści, rzec można - mitycznych, na faktyczny 1 prozaiczny, jak powiedziałby dorosły, stan rzeczy. Dokonuje błyskawicznego 5 6 5 „[...] Warunkiem osiągnięcia przez dziecko jakiejkolwiek pozycji zawodowej jest przy­ swojenie sobie i nauczenie się zachowań odmiennych od tych, które miało dotychczas okazję widzieć u ojca czy matki w ich życiu rodzinnym. Identyfikacja z dorosłymi członkami spo­ łeczeństwa i zintegrowanie z tym społeczeństwem zakłada konieczność oddzielenia przez dziec­ ko obrazu samego siebie od identyfikacji z dorosłymi realizowanej w dzieciństwie, konieczność uzgodnienia oczekiwań życiowych z aktualnymi rolami. [...]" (Misztal 1974, s. 60). Czytelność przestrzeni nie tylko zależy od niej samej, ale i od umiejętności dokonania tego przez dziecko. T a , wzrasta wraz z rozwojem wiekowym, intelektualnym i powiększa­ niem się puli ról. Dowiodły tego badania nad zachowaniami przestrzennymi dzieci z klas I I , I V i VTI szkół podstawowych, przeprowadzone przez ośrodek uniwersytecki w Katowicach (Leks 1987, s. 273-285). 6 �213 DZIECIĘCE ŚWIATY MANHATTANU skoku, prawie nie potrzebując usilnego tłumaczenia sobie, dlaczego i jak powinno to zrobić (nie widzi potrzeby racjonalizacji). Wystarczy, że powie: „bawimy się w dom" i już wśród krzaków rzeczywiście wyrasta dla niego dom. Biada temu, kto nieopatrznie wpadnie na „ścianę" zamiast wyjść „drzwiami"! Nie umie się bawić. Nie umiejąc się bawić nie przystaje do tego świata. Dorosłym doskwiera bardzo często uciążliwość w korzystaniu z mieszkań, z życia w mieście. Cały czas porównują te „przymusowe" warunki życia do swojego osiedla marzeń, pożądanego miejsca zamieszkania, całkiem innego od tego obecnego (Nurek 1982). Wydaje się, że dorośli zazwyczaj nie czują już w sobie tego impulsu, który popycha dzieci do tak twórczych działań w prze­ strzeni, jak te ukazane w Przewodniku... Został on zagłuszony przez codzien­ ność i „zwykłość". Dorośli strukturyzując przestrzeń robią to w sposób sztywny, szybko więc staje się ona zrutynizowana i w gruncie rzeczy martwa. Dzieci z większą swobodą korzystają ze swych możliwości. Dwa światy - ten imaginacyjny i ten zrutynizowany codziennymi zabiegami - przenikają się dla nich i współistnieją ze sobą. Każde miejsce, nawet to bardzo dobrze znane, w oczach dziecka może stać się nagle nowe, bo przecież nie zależy od sztywnej struktury innych miejsc, ale od tak bardzo zmiennych celów i po­ trzeb dziecka. To one decydują ostatecznie o aktualnych powiązaniach, ważności i znaczeniu poszczególnych miejsc, połączonych wymogiem czytel­ ności i jasności dla ich „małego" użytkownika i zarazem twórcy . 7 LITERATURA C i e ś l i k o w s k i J. 1969 Wielka zabawa. Folklor dziecięcy, wyobraźnia dziecka, wiersze dla dzieci, Wrocław, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. 1975 Literatura i podkultura dziecięca, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich. G l o t ó n R., C l e r o С. 1985 Twórcza aktywność dziecka, Warszawa, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. G o ł a s z e w s k a M. 1984 Szkic o dziecięcej naiwności, [w:] Wartości w świecie dziecka i sztuki dla dziecka, M . Tyszkowa, B. Żurowski (red.), Warszawa-Poznań, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, s. 185-202. Leks E. 1987 Miasto w oczach dziecka, „Studia Socjologiczne", nr 25, s. 273-285. Jankowski H. 1984 Teatralność jako wartość kultury, [w:] Wartości w świecie dziecka i sztuki dla dziecka, M . Tyszkowa, B. Żurowski (red.), Warszawa-Poznań, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, s. 231-244. J a ł o w i e c k i B. 1980 Człowiek w przestrzeni miasta, Katowice, Śląski Instytut Wydawniczy. 7 Tym bardziej jest to ważne, że większość dorosłych, w którymś momencie swojego życia zapomina i nie aktualizuje swoich celów. Dziecko natomiast jest cały czas „na bieżąco" ze sobą i ze swoim otoczeniem. Dorosły stosuje uniki, dziecko dokonuje konfrontacji (Leks 1987, s. 275). �214 1988 M i s z t a l B. 1974 N u r e k S. 1982 Słownik... 1986 S u l i m a R. 1995 INGA KUŽMA Społeczne wytwarzanie przestrzeni, Warszawa, Książka i Wiedza. Grupy rówieśnicze młodzieży, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Waloryzacja przestrzeni osiedli mieszkaniowych, Katowice, Uniwersytet Śląski. Słownik polsko-łaciński, opracowanie: K . Kumaniecki, Warszawa, PWN. Józef Tkaczuk i inni, czyli o imionach widywanych na murach. Przyczynek do etnografii miasta, „Konteksty: Polska Sztuka Ludowa", nr 2, s. 52-64. Przewodnik... 1996 Przewodnik po Manhattanie, opracowanie: dzieci i młodzież ze Szkoły Podstawo­ wej nr 14 na Manhattanie pod kierownictwem J . Byszewskiego, Łódź, Galeria Manhattan. Y i - F u Tuan 1987 Przestrzeń i miejsce, Warszawa, PIW. W a l l i s A. 1971 Socjologia i kształtowanie przestrzeni, Warszawa, PIW. 1977 Miasto i przestrzeń, Warszawa, P W N . INGA KUŻMA THE WORLDS OF THE CHILDREN OF MANHATTAN Summary The problem dealt with in the article concerns spatial behaviour of children - ways of structuralization and attaching meanings and values to a particular area, namely a modern city housing estate in terms of children's subculture and folklore. Manhattan is the name for a big housing estate in Łódź. I n 1996 "The Gallery Manhat­ tan" published The Guide to Manhattan, a collection of short texts and photos. They are the works of children from the estate attending art lessons led by the Gallery. Imagination is what distinguishes all activities of children. Owing to it, unlike adults, children can, without rationalizing, move freely between the realms of play and phantasy and the world of everyday life. It is the mechanism which works, first of all, within the children's subculture, on playgrounds where children are most active in creating their own worlds. Places where children play are central places for them, standing outside the official culture and adult world. That is why the author called the children's spheres liminal and intimate. Another important area of children's life is the area of their socialization, of their official life along with adults. There are boundaries which children have to cross passing from one sphere to the other - some of them symbolic (e.g. dressing up while plaing), some physical (e.g. short-cuts to the play­ ground). Other areas distinguished in The Guide are strange, dangerous places. Their photos were displayed under the title "Beware of these places". There are also places whose pictures do not appear in The Guide and which the author refers to as places hidden from children, where children are not admitted. They are reserved for adults only - adult's places of work, parents' bedrooms etc. Children sometimes create mythical images of adults in those places, adults different from usual Mums and Dads. Such image of an Adult is present in many children's games. Children, unlike most adults, are actice creators, even of the space they live in, not only passive users. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d77cc53d9ab1db0b047235c214643b7a.pdf ea5f3dddb9e69fc20e3c28cf49fa2ead Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1729 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1600 Title A name given to the resource Świat kobiet / ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2003 t.47, s.103-128 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X L V I I : 2003, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA Katedra E t n o l o g i i U L ŚWIAT KOBIET* Czas kobiecy charakteryzuje s i ę pluralizmem i w s p ó ł z a l e ż n o ś c i ą , g d y ż skonstruowany jest z p r z e n i k a j ą c y c h s i ę n a k ł a d a j ą c y c h na siebie r ó ż n y c h c z a s ó w : b i o l o g i c z n e g o , s p o ł e c z n e g o i chronologicznego, a t a k ż e procesualnego, cyklicznego i linearnego. Jest to czas s k a ż o n y w y m i a r e m k o s m i c z n y m , z w i ą z a n y z r y t m a m i natury, zsynchronizo­ wany z aktywnością e k o n o m i c z n ą i jej racjonalnością, a także z logiką opieki. [ . . . ] w d o ś w i a d c z e n i u k o b i e c y m te r ó ż n e p o r z ą d k i czasowe nie t y l k o w s p ó ł i s t n i e j ą poza j a k ą k o l w i e k uprzednio u s t a l o n ą i s p o ł e c z n i e r e g u l o w a n ą h i e r a r c h i ą , ale t e ż w n o s z ą w k ł a d - poprzez swe wzajemne relacje - do symbolicznego ś w i a t a kobiet. [ . . . ] (Leccardi, Rampazi 1993, s. 354; cytat za: B u d r o w s k a 2000, s. 223). I Co składa się na symboliczny świat kobiet? Co składało się na niego w prze­ szłości? Jakie kryteria w opisywaniu tego świata - szczególnego odprysku o wiele większego uniwersum społecznego i symbolicznego - wyznaczały ramy jego przestrzeni? Czy terminy „kobieta" i „kobiecość" będą narzucały raczej „synchroniczne", nie zmieniające się w czasie, o stałym znaczeniu i wartości, ujęcie tych fenomenów, czy może jednak ujęcie „diachroniczne", kiedy pewne elementy uprzednio dominujące tracą swą siłę, a do tej pory „nieme" wysuwają się na pierwszy plan? Autorki przytoczonego tu fragmentu tekstu dokonują specyfikacji czasu ko­ biecego na wiele jego odmian. Na czele wymieniają czas biologiczny. I choć, według nich, jest on jednym z wielu czasów, w których rytmie (co nie zaskakuje) przebiega życie kobiety, jednak - nawet we współczesnym oglądzie świata - czas biologiczny stanowi podstawę kształtowania się kobiecego losu. Właśnie D z i ę k u j ę grupie s t u d e n t ó w za w s p ó ł p r a c ę podczas w s p ó l n y c h p r a k t y k terenowych na prze­ ł o m i e czerwca i lipca 2002 r o k u - zebrany przy ich p o m o c y m a t e r i a ł m o g ł a m w y k o r z y s t a ć w t y m t e k ś c i e . Badania d o t y c z y ł y w y b r a n y c h p r a k t y k r e l i g i j n y c h w k a t o l i c y z m i e , takich j a k p i e l g r z y ­ m o w a n i e do o ś r o d k ó w m a r y j n y c h (na p r z y k ł a d z i e K a l w a r i i Z e b r z y d o w s k i e j ) , k u l t u maryjnego oraz w i z e r u n k u kobiety w kulturze t y p u ludowego. Teren b a d a ń ( k t ó r y m i zajmuje sie j u ż od 2000 r.) obejmuje K a l w a r i ę Z e b r z y d o w s k ą i okolice. C e l o w o , o p r ó c z K a l w a r i i Z e b r z y d o w s k i e j (a K a l w a r i a jest dla m n i e w y ł ą c z n i e terenem obserwacji i zbierania dokumentacji fotograficznej) nie w y m i e n i a m nazw i n n y c h m i e j s c o w o ś c i , w k t ó r y c h przeprowadzone b y ł y w y w i a d y tutaj przy­ taczane, aby nie n a r a z i ć r o z m ó w c ó w na i c h ewentualne rozpoznanie. O p o w i a d a l i o n i c z ę s t o o i n t y m n y c h sprawach ze swojego ż y c i a rodzinnego. Z tego t e ż p o w o d u nie p o d a j ę nazw m i e j ­ s c o w o ś c i oraz np. nazw instytucji, by u n i k n ą ć ich zidentyfikowania. �104 INGA KUŹMA ta odmiana czasu, której amplitudę wyznacza rytm fizjologii, wpływa na życie kobiety, w tym na jego formy symboliczne oraz ekspresje emocjonalne . Czyżby, jak chcą autorki, rzeczywiście „różne porządki czasowe" współ­ istniały „poza jakąkolwiek uprzednio ustaloną i społecznie regulowaną hierar­ chią" [podkr. - I.K.]? Uważam, że jest to śmiałe założenie. Może nawet zbyt śmiałe wobec tego, co byłby w stanie powiedzieć etnolog o rozkładzie sił między jednostką (tu: kobietą) lub pewną grupą (kobiety) a całym systemem znaczeń i zachowań kulturowych, które nawzajem się uprawomacniają (w najbardziej mnie interesującej kulturze typu ludowego). Kobieta w tym typie kultury w zasadzie nie przekroczyła do dzisiaj poziomu „kobiecości tabuicznej": tego paraliżującego swoją ambiwalencją, bliską sacrum, uosobienia życia i śmierci. Obraz ten, co prawda, nie jest już może obecnie malowany z wykorzystaniem tak wyrazistej, czarno-białej palety, jak znane nam to jest przede wszystkim z dawnych materiałów etnograficznych i napisanych na ich podstawie opracowań znanych w Polsce, polskich autorów (np: Zadrożyńska 1986; Kowalski 1998, vide hasła: ciąża, panna młoda, menstruacja, nagość i poród). Jednak echa takiego postrzegania kobiecości w kulturze tradycyjnej (oraz w etnologii) brzmią jeszcze do dziś w jej współczesnej odmianie. Jednym ze szczególnie ciekawych i (w pozytywnym sensie tego słowa) stron­ niczych opracowań na temat obrazu kobiety w kulturach tradycyjnych (autor staje po stronie kobiety), jest praca Stanisława Ciszewskiego, Żeńska twarz (1927). Z jego ustaleń wynika, że kobieta w tym obszarze kulturowym nie ist­ nieje jako istota równa mężczyźnie: jest ona deprecjonowana przede wszystkim ze względu na swoją zdolność rozrodczą. Cecha ta wcale nie jest postrzegana przez mężczyzn jako fascinans, ale jako nieustające tremendum . Nieczystość kobiety - tytułowej „żeńskiej twarzy", czyli „stworzenia płci żeńskiej" lub wręcz „samicy płci żeńskiej" - wynikająca z niezależnych przecież od nikogo uwa­ runkowań fizjologicznych, stała się podstawą do traktowania jej właśnie jako stworzenia (a nie człowieka ) upośledzonego (Ciszewski 1927, s. I ) . W skład 1 2 3 4 5 1 Jaka jest rola emocji w k s z t a ł t o w a n i u s i ę odbioru p e w n y c h zjawisk k u l t u r o w y c h i j a k same emocje b y ł y i s ą poddawane sankcjom k u l t u r o w y m vide: K u ź m a (2000). P o d k r e ś l a m to w y r a ż e n i e , p o n i e w a ż m a t e r i a ł y z b a d a ń terenowych, gromadzone przez m n i e od 2000 г., p o k a z u j ą , ż e do pewnego stopnia, w tego t y p u obszarach a k t y w n o ś c i k u l t u r o ­ w e j , kobiety p r z e k r a c z a j ą p r z y p i s a n ą i m s t e r e o t y p o w ą r o l ę p r z e d m i o t u d z i a ł a ń na rzecz w i ę k s z e j podmiotowości. Czy same kobiety w i d z i a ł y się w podobny s p o s ó b ? J ę z y k polski (jak r ó w n i e ż rosyjski i w i e l e i n n y c h ) n a l e ż a ł o b y z a l i c z y ć do grupy c h l u b n y c h w y j ą t k ó w , p o n i e w a ż obok s ł o w a ' c z ł o w i e k ' i s t n i e j ą dwa inne t e r m i n y na o k r e ś l e n i e przedsta­ w i c i e l i p ł c i m ę s k i e j i ż e ń s k i e j : ' k o b i e t a ' i ' m ę ż c z y z n a ' , ale j u ż np. w j ę z y k u francuskim to samo s ł o w o un homme odnosi s i ę do kategorii o g ó l n e j ' c z ł o w i e k ' , j a k i s z c z e g ó ł o w e j ' m ę ż c z y z n a ' (line femme: ' k o b i e t a ' ) . Podobnie jest w j ę z y k u angielskim: a man, to z a r ó w n o ' c z ł o w i e k ' , j a k i ' m ę ż c z y z n a ' (a woman: ' k o b i e t a ' ) . „ W z o r c o w a " jest t a k ż e ł a c i n a - homo: ' c z ł o w i e k ' , ' m ę ż ­ c z y z n a ' ; femina: ' k o b i e t a ' . 2 3 4 5 „ S t a n o w i s k o ż e ń s k i e j t w a r z y w rodzinie patrjarchalnej, o k t ó r e m n a p i s a ć by s i ę d a ł o z ł a t w o ś c i ą o b s z e r n ą k s i ą ż k ę , nadzwyczajnie j e s t u p o ś l e d z o n e " . Poza t y m , C i s z e w s k i u w a ż a w y r a ż e n i e „ ż e ń s k a t w a r z " za o b r a ź l i w e dla kobiet - „ z b e r e ź n e " , j a k p o d k r e ś l a ( t a m ż e ) . �105 ŚWIAT KOBIET przyczyn stanowiących o jej „nieczystości" wchodzi to, że „żeńska twarz pod­ lega menstruacjom, wszelkie zaś wydzieliny z ciała [...] są nieczyste. Powtóre to, że żeńska twarz miewa stosunki płciowe z mężczyzną, a spółkowanie [...] uważane jest za akt nieczysty, sprośny i grzeszny [ . . . ] . Trzecią wreszcie przy­ czyną jest to, że żeńska twarz odbywa połogi, a połóg to znowu akt nieczysty i plugawy [ . . . ] , podczas którego kobieta wydaje na świat dziecię, poczęte przez nią w chwili plugawego stosunku z mężczyzną i z tej racji uchodzące również za płód nieczysty, za owoc grzechu [ . . . ] " (Ciszewski 1927, s. 10-11). Zatem to, co naturalne stało się podstawą do naznaczenia losu kobiecego pejoratywnymi skojarzeniami. Nie tylko dlatego, że - jak można by przypusz­ czać - chodzi o specyficzną interpretację samej idei grzechu i cielesności, której rodowód sięgałby etosu judeo-chrześcijańskiego i oddziaływałby na postrzeganie relacji między płciami oraz ich waloryzację. Nawet jeśli takie były jej korzenie, to problem ten wyrasta z ogólnej koncepcji pojęć Natury i Kultury oraz tego, jak są one rozumiane w określonym typie kultury. Badacze zajmujący się kwestią kulturowego kształtowania się kobiecości od dawna już zwracali uwagę, że nie można pomijać zależności, które istnieją mię­ dzy symboliką i konceptualizacją rodzaju w kulturze, a tym, jak rozumiane są pojęcia Natura i Kultura (Mathieu 2000). Zjawiskiem powszechnym, obecnym w różnych grupach, jest deprecjonowanie kobiet. Nie wynika to z ewentualnego przyjęcia determinizmu biologicznego jako źródła „naturalnej" „niższości" jednej płci, a „wyższości" drugiej. Różnice biologiczne są waloryzowane jako niższe lub wyższe, gorsze bądź lepsze, jedynie na mocy systemu wartości obo­ wiązującego w danej kulturze. Ważniejsze jest więc wyjaśnienie mechanizmu i owej specyficznej logiki kulturowej, które przyświecają dewaloryzacji kobiet i tego, co kobiece. Nicole-Claude Mathieu posiłkuje się tezą Sherry B. Ortner, która twierdzi, że kobieta jest w zasadzie powszechnie utożsamiana ze sferą, traktowaną przez Kulturę jako podrzędna. Na tej pozycji stawiana jest właśnie Natura. Każda kultura nie tylko jest rozumiana jako system czy porządek różny od Natury, ale wyższy od niej z tej racji, że przekształca j ą i panuje nad nią. A ponieważ to kobiety - właśnie z racji owych uwarunkowań fizjologicznych - są postrzegane jako przynależne bardziej do sfery Natury niż mężczyźni, moż­ na zrozumieć mechanizm ich deprecjonowania. Wszystko temu „sprzyja": to, że ciało kobiety, wyposażone w specyficzne właściwości, w sposób bardziej widoczny niż ciało męskie i przez o wiele dłuższy czas, uczestniczy w kształtowaniu się życia; to, że na tej bazie kobiece role społeczne - tak związane z przestrzenią domową (ponieważ kobieta karmi dziecko i długo z nim pozostaje) - są postrzegane i traktowane jako podległe rolom sprawowanym przez mężczyzn, których przestrzenią jest sfera związana 6 6 Istnieje r ó ż n i c a m i ę d z y t y m , c z y m jest „ r o d z a j " a c z y m jest „ p ł e ć " . Ta druga ma w zasadzie podstawy f i z j o l o g i c z n e , b i o l o g i c z n e . „ R o d z a j " natomiast odnosi s i ę do sfery społecznej i s y m b o l i c z n e j , gdzie k s z t a ł t u j ą s i ę i w y r a ż a j ą obrazy płci w danej kulturze. Zatem, do kategorii rodzaju z a l i c z y ć m o ż n a takie w y r a ż e n i a , j a k np. „ b a b o - c h ł o p " lub „ n i e m ę s k i m ę ż c z y z n a " . �106 INGA K U Ź M A z działaniami na zewnątrz domu, czyli bardziej po stronie Kultury oraz to, że cały proces akulturacji wdraża kobietę do tzw. kobiecych czynności oraz wypo­ saża j ą wręcz w „kobiece" predyspozycje psychiczne. Stąd wywodzi się teza - działająca na zasadzie wtórnej racjonalizacji - że to kobiety powinny zajmo­ wać się dziedziną domową, wychowawczą, rodzinną itp., ponieważ są do tego predysponowane w wyniku ich naturalnej zdolności do rodzenia dzieci, co w sposób „naturalny" przekłada się na ich właściwości empatyczne i opiekuńcze. Ale - Ortner wykazuje tutaj pułapkę takiego pozornie automatycznego przypisania kobiecości znaku Natury - tylko niektóre czynniki tak naprawdę wskazywałyby na powiązanie kobiet z Naturą. Wszystko zależy przede wszyst­ kim od interpretracji i intencji przyświecającej obranej drodze. Gdy to, co powiedziane zostało wcześniej o kobiecie, zostanie ukazane od kobiecej strony, jest zdolne przesunąć żeńską symbolikę w stronę Kultury. Na przykład, powszechnie konstatowany związek kobiet z gotowaniem i wychowaniem dzie­ ci. Czy może istnieć coś bardziej kulturowego jak przekształcanie tego, co suro­ we w to, co ugotowane, przyprawione (vide: przede wszystkim Lévi-Strauss 1972)? Czyż podobnie nie dzieje się podczas wychowania dziecka (które było traktowane w kulturze ludowej jako istota sama z siebie o wątpliwym człowie­ czym statusie)? Poza tym, należy zwrócić uwagę na specyficzne „rozbicie" hierarchii społecznej, którego dokonują kobiety, pasowane (przez mężczyzn) na „serce" domu. Między kobietami-matkami a dziećmi istnieje więź o wiele silniejsza niż pomiędzy nimi a innymi osobami spoza kręgu rodzinnego. Kobiety i ich dzieci wchodzą przecież w bardzo urozmaicone związki, osiągają rozmaite pozycje i statusy (zawodowe, towarzyskie, w wyniku kształcenia się, związane z wiekiem, płcią itp.). Relacja matka-dziecko czy kobieta-członkowie rodziny nie tylko jest głęboko osobista i uczuciowa, ale - co więcej - wykracza poza kategorie tak ściśle reglamentowane społecznie. Tak więc sytuacja „domowa", w jakiej mężczyźni chcieliby widzieć kobietę, w pewien sposób wyrasta ponad struktury społeczne, stając się czynnikiem silnie integrującym, rzeczywiście wychowującym i kształtującym jednostkę, a zatem ma więcej wspólnego z Kulturą. Z drugiej strony - i na tym polegałaby marginalizacja tej domowej sfery - dom i rodzina stanowią zaledwie fragment większej kulturowej i spo­ łecznej całości. Tak więc, kobiety - w optyce Kultury - zajmowały/zajmują się czynnościami szczegółowymi, specyficznymi, w przeciwieństwie do spo­ sobu postrzegania mężczyzn jako poruszających się na poziomie abstrakcyjnych syntez i ogólnospołecznych działań. Wszystko to wyznacza kobiecie pozycję problematyczną - pośrednią, którą Ortner, w zależności od kontekstu, interpretuje na trzy sposoby (Mathieu 2000, s. 112). Pierwszy polega na postrzeganiu kobiety jako uplasowanej w środkowym punkcie linii ciągłej łączącej Naturę i Kulturę, które wyznaczają dwa bieguny continuum. Kobieta byłaby w tym przypadku traktowana jako istota w mniej­ szym stopniu transcendująca Naturę niż mężczyzna. Po drugie, kobieta, spra­ wując rolę pośredniczki między tymi dwoma sferami, które są traktowane jako �ŚWIAT K O B I E T 107 zupełnie odmienne, dokonywałaby swoistego przekładu lub ich syntezy (np. gdy przyjrzymy się uważniej jej funkcji jako wychowawczyni dzieci, o czym była już mowa). Ten drugi kontekst podkreśla znaczenie pozycji kobiety w przestrze­ ni domowej, która narzuca jej specyficzne zadania: przede wszystkim podtrzy­ mywanie jedności i stabilności rodziny. Dlatego też w cyklu wdrażania kobiety do jej przyszłej roli jako matki i żony stosuje się więcej restrykcji wobec jej sposobu zachowania i bycia. Skutkiem tak przebiegającej socjalizacji - konsta­ tuje Ortner - jest większa zachowawczość kobiet w porównaniu z mężczyznami. Po trzecie, kobieta jest obdarzana mniejszą lub większą ambiwalencją symbo­ liczną. Jeśli postrzegać Kulturę jako wykarczowaną polanę wśród gęstych lasów „dzikiej" Natury, to obszarem, który przylega zjednej strony do „karczowiska" Kultury, a z drugiej - do „lasów" Natury, byłaby właśnie kobieta. Jest ona zazwyczaj „peryferiami" Kultury: stoi ni to poniżej, ni powyżej, ni to z boku. Po prostu na zewnątrz, poza obrębem. Takie ambiwalentne ujęcie symboliki kobiecej pozwala wyjaśnić dlaczego obdarzana jest ona w Kulturze tak odmien­ nymi i spolaryzowanymi znaczeniami jednocześnie: zjednej strony ukazywana jest jako śmierć, z drugiej natomiast jako symbol życia; jako służąca ciemnym siłom (czarownica) albo jako reprezentująca jasne moce bogini-matka, symbol sprawiedliwości, itp. Ten kontekst rozjaśnia nieco fenomen swoistego „odwróce­ nia" symbolicznego (dozwolonego z racji jednoczesnej dwoistej pozycji kobiety: naturalnej i kulturowej), kiedy to kobiety - w niektórych przypadkach - plasuje się po stronie Kultury sensu stricto, a mężczyzn - po stronie Natury (jak miało to miejsce np. w epoce panowania miłości dworskiej). Z terenów Słowiańszczyzny przywołać można przykład odwołujący się do legend i opowieści na temat powstania człowieka i przyczyn wygnania z Raju (Olszewski 1993). Najistotniejszy jest wątek opowiadający o zależnościach mię­ dzy parą ludzi a diabłem. Wyróżnić można taką parę opozycji, jak niewinne/ grzeszne: Adam/diabeł. Mediatorką między nimi jest, oczywiście, Ewa. Wybrana została do „pomocy" diabłu, być może „ze względu na jej gorszą, bliższą zwie­ rzęcej naturę: «[...] wtedy Pan Bóg nasłał na Adama sen, wyjął żebro z jego boku, a skąd to pokręcił się pies i za tę kość hap. Nie mógł dopędzić Pan Bóg, chwycił tylko ogon, urwał ogon temu psu i myśli tak: dobrze i z ogona zrobię, i dlatego te baby takie gadatliwe, bo to z psa ogona» [ . . . ] " (Olszewski 1993, s. 117). Jej ambiwalentny charakter przejawia się w tym, że potrafi być równie zła jak diabeł, a nawet gorsza. Mści się na diable za skuszenie jej i wypędzenie z Raju - jak w bajce o bójce między babą a diabłem i zamienieniu im głów - czartowska znalazła się na korpusie kobiety, a kobieca na ciele diabła, co dokonane zostaje na polecenie Boga (Olszewski 1993, s. 117). Jest zła, bo jej upadek rozciągnął grzech na całą ludzkość, a wyjaśnienia dlaczego to ona pierw­ sza dała się skusić dostarczyć mogą innego typu apokryficzne wersje stworzenia 7 7 Wobec k o b i e t y d i a b e ł n a j c z ę ś c i e j przyjmuje p o s t a ć m ę s k ą , c h o ć on sam jest również c z ę s t o przedstawiany j a k o istota androgyniczna - kusi z a r ó w n o m ę ż c z y z n , j a k i kobiety, a poza t y m jest b e z p ł o d n y . �108 INGA KUŹMA człowieka, niż te o przypadkowości tego zdarzenia (jak ilustrowała to legenda o psie). W tym drugim typie opowieści powołanie do życia Ewy jest przed­ stawiane jako wynik ingerencji samego diabła i następuje w zasadzie wbrew za­ mysłom Boga (Kocjan 1992, s. 43). Ewa jest jednak matką wszystkich ludzi: „W Radomskiem lud utrzymuje, że każda matka siedzi w niebie z rozkraczony­ mi nogami, między którymi siedzą rzędem wszystkie dzieci, które za życia mia­ ła. Dzieci te, naturalnie, miały również dzieci, tworzy się zatem trójkąt olbrzymi, nigdy nieskończony u podstawy, chyba przy końcu świata, a wierzchołek jego tworzy pierwsza matka rodzaju ludzkiego" [podkr. - I.K.] (Jastrzębowski 1891, s. 865). Ten stosunek do Ewy - pełen pretensji i potępienia, jak i wdzięczności - znajduje wyraz w określeniu znanym na gruncie języka religijnego o Matce Boskiej jako „drugiej Ewie", która współodkupiła ludzkość. Za tym też stoi całkowita afirmacja postaci Matki Boskiej ze strony męż­ czyzn i kobiet, bez wyjątku: [...] Po większych miastach to już się mówi, że kobiety to lubią coś wypić czy zapalić. Ja na przykład szukałem żony, a żeby wypić to każdy może. Kobiety powinny się więcej szanować niż mężczyźni. Kobieta to jest jakiś wzór, bo kobieta to jest dziewictwo, bo mężczyzna nie może urodzić. [...] Kobieta to powinien być wzór i Matka Boska na pewno by tak chcia­ ła (M, 1. ok. 45 ); [Kim jest dla niej osobiście Maria?] Największy wzór i opie­ kunka. Całym życiem chciałabym ją naśladować, ale jest człowiek prochem marnym (K, 1. 56); Jest wzorem do naśladowania na całe życie (K, 1. 14); [Jako kogo traktuje Marię?] Jako matkę, przyjaciółkę, powierniczkę, że naprawdę wszystko można powiedzieć, o wszystko poprosić, bo wysłucha i na pewno pomo­ że (K, 1. 50); W niej znajduje umocnienie [...], na pewno stanowi wzór do naśla­ dowania. Ja staram się choć nie zawsze to wychodzi (K, 1. ok. 30); [Matka Boska] to jest najważniejsza świętość jaka może być, no wzór taki. (K, 1. 70); Jest moją otuchą, moją obroną, moją matką (K, 1. ok. 60); Przede wszystkim matką (K, 1. ok. 50); Teraz taki zwariowany ten świat, ale na pewno są osoby, które przynajmniej się starają, może nie naśladować [Matkę Boską - I.K.], ale żyć w miarę [na Jej wzór - I.K.] (K, 1. 31). Dodać muszę, że nieprzypadkowo, jako wyraz owej absolutnej afirmacji, tak wiele razy występuje słowo 'matka'. Oprócz tego kontekstu maryjnego i religijnego, posiada ono o wiele jeszcze głębszy sens na tle językowych praktyk polszczyzny, szczególnie w odniesieniu do innych słów określających kobiety. Badania lingwistyczne (Jędrzejko 1995) wykazały, że po wydzieleniu dwóch, uznanych w tej procedurze za podstawowe, kategorii: kobiety młode i kobiety stare oraz, gdy przypisano im tzw. pola predykacji konotowanych, jedynie pojęcie 'matka' cechowało się tak jednoznacznie pozytywny­ mi skojarzeniami. Badaczka postawiła tezę, że jest to pojęcie mające najwięcej wspólnego z tym, co rozumiemy przez „sacrum": nietykalne. Słowo 'matka' nie występuje ani w przysłowiach, ani w anegdotach. Jednomyślnie kojarzone jest z dobrocią, serdecznością, poświęceniem, troskliwością i cnotliwością (Jędrzejko 1995, s. 169). Są to te same cechy, które przypisuje się Marii - Ona i „matka" to 8 8 N a oznaczenie p ł c i r o z m ó w c y b ę d ę s t o s o w a ł a s k r ó t y : M ( m ę ż c z y z n a ) i К (kobieta). �ŚWIAT KOBIET 109 w zasadzie jedno na gruncie języka religijnego w kulturze ludowej, o czym świadczą cytaty z moich materiałów terenowych: [Jakie cechy kojarzą się z Mat­ ką Boską?] Dobroć, czystość (K, 1. ok. 80); Ciepło i to, że jest jakaś taka bliska, że nie ma strachu o wszystko prosić, czy dziękować (K, 1. ok. 50); Miłość, że przebacza, cierpliwość (K, 1. 14); Skromność, cichość, pokora (K, 1. 56); [Jaka jest Matka Boska?] Wstawi się za nami, wysłucha, zrozumie, wybaczy, współ­ czuje, że opiekuje się nami, nie zostawi nas i się nie odwróci od nas (K, 1. ok. 35); Dobra, sprawiedliwa, współczująca (K, 1. 70); Jest dobrą matką, gospodynią, no i kochała ludzi (M, 1. 49). Pora przejść do konkluzji wynikającej z przytoczonych tu założeń Ortner. Jest ona następująca: owe trzy sposoby rozumienia kobiety i kobiecości są niczym innym, jak czysto kulturowymi konstrukt ami. Kobieta „w rzeczywi­ stości" nie jest dalej, ani bliżej Natury i Kultury niż mężczyzna. To niektóre czynniki, składające się na jej „kobiecą" osobowość i konstrukcje (fizyczne, psychiczne czy społeczne) sprawiają, że jest postrzegana jako bliższa lub dalsza Naturze i Kulturze. Rozmaite badania etnograficzne wielokroć tego dowiodły, z zastrzeżeniem, że nie we wszystkich społecznościach - a zwłaszcza tych spoza kręgu europej­ skiego - istniała ewidentna paralela między opozycją Natura: Kultura a kobiece: męskie . Ale zazwyczaj dzieje się tak, jak chociażby w społeczności Laymi z Boliwii (Mathieu 2000, s. 114) , gdzie jednostki stanu wolnego są marginali­ zowane (przypadek powszechnie występujący także w kulturach europejskich) 9 10 9 N a p r z y k ł a d prace J.L. Fischer (1975) czy J.C. Goodale (1980) - p o w o ł u j e s i ę na nie M a t h i e u w s w o i m artykule, o d s y ł a m w i ę c przede w s z y s t k i m do niego (patrz: Literatura). Pierw­ sza z p r z y w o ł a n y c h prac o p i s y w a ł a lud Ponape z M i k r o n e z j i , gdzie istnieje m a t r y l i n e a r y z m , egzogamia oraz t o t e m i z m . Tam nie w y s t ę p u j e - rozumiana po europejsku - opozycja m i ę d z y t y m , co ludzkie, a t y m , co z w i e r z ę c e . Badanie m i t ó w u j a w n i ł o , ż e relacja m i ę d z y t y m i d w o m a c z ł o n a m i jest r ó ż n a w z a l e ż n o ś c i od konkretnego kontekstu s p o ł e c z n e g o . M ę ż c z y ź n i np. są plasowani po stronie bardziej z w i e r z ę c e j w k o n t e k ś c i e z a c h o w a ń seksualnych przed- lub pozam a ł ż e ń s k i c h . U c h o d z ą oni za g r u p ę , k t ó r a ł a m i e zasady, a kobiety odwrotnie - j a k o te, w k t ó r y c h r ę k a c h owe zasady s p o c z y w a j ą , a w i ę c s ą one umieszczane po stronie K u l t u r y . K o b i e t y plaso­ wane s ą po stronie z w i e r z ę c e j ze w z g l ę d u na c i ą ż ę oraz l a k t a c j ę . Z k o l e i Goodale wykazuje, w badaniach l u d u K a u l o n g ( N o w a Bretania w Papui N o w e j G w i n e i ) , ż e podobnie jest tam w a r t o ś ­ ciowana opozycja z w i e r z ę c e : ludzkie, co europejska Natura: K u l t u r a , ale w ż a d n y m p r z y p a d k u nie odpowiada to u K a u l o n g u t o ż s a m i a n i u z w i e r z ę c o ś c i z p i e r w i a s t k i e m k o b i e c y m , a c z ł o w i e ­ c z e ń s t w a z elementem m ę s k i m . Raczej - relacji m i ę d z y w y t w a r z a n i e m a r e p r o d u k c j ą - r o d z e n i e m . Lecz - kolejne zaskoczenie - to nie kobiety s t o j ą po stronie reprodukcji-rodzenia. Reproduk­ cja jest u d z i a ł e m pary ludzi - m ę ż a i ż o n y . O n i z a ś s ą postrzegani j a k o nie n a l e ż ą c y - z tej racji - do obszaru K u l t u r y i s p o ł e c z e ń s t w a . N a w e t p o d z i a ł przestrzeni odzwierciedla ten stosunek: istnieje las (jako p r z e s t r z e ń n a l e ż ą c a do N a t u r y ) , ogrody ( z a j m u j ą pozycje p o ś r e d n i ą ) oraz osiedle (centrum K u l t u r y , r y t u a ł ó w , transakcji). P o ś l u b i e n i nie m a j ą prawa z a m i e s z k i w a ć osiedla - w p r z e c i w i e ń s t w i e do o s o b n i k ó w wolnego stanu. M a ł ż o n k o m przeznaczone s ą ogrody, j a k o b l i ż s z e lasom, a to z p o w o d u ich a k t y w n o ś c i seksualno-rozrodczej (co z b l i ż a ich do z w i e r z ą t ) . P o d s t a w o w y m zadaniem ż y c i a m a ł ż e ń s k i e g o jest rodzenie dzieci, K a u l o n g natomiast nie k ł a d ą nacisku na przypisanie k a ż d e j z p ł c i o k r e ś l o n e g o rodzaju pracy. 1 0 M a t h i e u cytuje prace O l i v i i Harris (1980). �но INGA K U Ź M A oraz gdzie rodzaj pracy i jej waloryzacja wiążą się z określoną płcią. Oprócz tego, to żonaci mężczyźni są utożsamiani ze sferą Kultury (co również jest po­ wszechne w większości społeczeństw). II „Naturalizację", której poddawane są kobiety, można opisać na przykładzie nam najbliższym - europejskim właśnie. Proces ten ma bowiem swoją historię, która na dobre rozkwitła w epoce nowożytnej. Począwszy od X V I I wieku stoso­ wane były pojęcia „prawa naturalnego" oraz „umowy społecznej", leżące u pod­ staw nowoczesnego społeczeństwa. Tymi pojęciami posługiwali się przede wszystkimi myśliciele zajmujący się teorią polityczną, jak np. Samuel Pufendorf, Thomas Hobbes i inni. Od XVIII w. teorie oparte na „umowie społecznej" zaczęły jednocześnie służyć zupełnie odmiennym i wykluczającym się poglądom: choć legitymizowały władzę demokratyczną, to również podtrzymywały zasadę pod­ ległości ludu. Idea Natury miała być źródłem oczyszczającym i uzdrawiającym zarazem moralność, jak i społeczeństwo, edukację oraz medycynę. 'Natura' jako pojęcie weszła do słownika ówczesnych „rewolucjonistów" myśli. Jednakże u takich autorów jak np. Claud Adrien Helvetius, a przede wszystkim Jean-Jacques Rousseau czy Denis Diderot, debaty toczone na temat Natury dryfo­ wały w kierunku doszukiwania się w niej jakiejś kategorii uprzedniej, już nam danej, warunkującej chociażby „naturę" kobiet. Stąd właśnie wywodzi się sprzeczność, jaka panowała we wszelkich utopiach stawiających sobie za cel pro­ jekcje nowoczesnego i nowego ładu społecznego. Walczono z zastanymi nierów­ nościami, ale nikt nie zabierał głosu na temat istniejącego jednocześnie różnego traktowania kobiet i mężczyzn. Najlepszym społeczeństwem i ustrojem miał być system doskonale sprzęgnięty z prawami Natury. Plasowano j ą na pozycji prze­ wodniczki i nauczycielki. Jeśli jednak chodzi o kobiety, to ich „najdoskonalsze" poddaństwo prawom naturalnym miało objawiać się wiernością ich powołaniu do macierzyństwa i zajmowaniu się pracami domowymi. Reforma społeczna w żaden sposób nie miała zrywać z zastanym scenariuszem losu kobiecego. Tek­ sty medyczne z tej epoki dostrzegały ścisły związek między kobietą a Naturą. Owa ścisła, istniejąca według owych autorytetów, relacja służyła wyjaśnieniu ich „niższości", a z tej racji - wykluczeniu z życia publicznego. Takie interpreto­ wanie kobiecości i jej cech stawia j ą w zasadzie w jednym szeregu obok Natury (później niemiłosiernie eksploatowanej przez nowoczesną cywilizację przemy­ słową, która właśnie wtedy z raczkującej stawała coraz pewniej na nogi). Jako trzeci człon do relacji „kobieta: Natura" należy dopisać „podporządkowanie". To właśnie ta triada stanęła u podstaw traktowania przyrody jako porządku „niż­ szego" rzędu niż Kultura, a kobiet jako „gorszych" od mężczyzn. Co zaskaku­ jące, to nawet ci z „rewolucyjnych" myślicieli, którzy pragnęli zmienić takie postrzeganie Natury, nie zauważali potrzeby, by nadać także kobiecości wyższy statut. Wiek X V I I I zatem nie wniósł tak naprawdę nic nowego do myślenia o kondycji kobiety: ani na poziomie idei i ideologii, ani na poziomie konkretnej �111 ŚWIAT KOBIET organizacji społecznej. Nawet rewolucja francuska dokonywała się w zasadzie przecież dla mężczyzn i głównie z ich udziałem, pozostawiając na boku problem kobiet. Zamknięto je w „skansenie" dawnego „systemu patriarchalnego" lub „do­ mowego" - j a k ówcześni rewolucjoniści w ramach swojej nowomowy określali feudalizm (Mathieu 2000, s. 117-118). Konceptualizacja płci i rodzaju w etnologii - tak jak w innych naukach huma­ nistycznych - wyrosła zatem z dobrze już ugruntowanego założenia naturalistycznego, a nawet biologicznego w stosunku do kobiet. Ale mówienie o dwóch płciach i rodzajach wkracza w impas metodologiczny - jak podkreśla w dalszym ciągu Mathieu (tamże). Ponieważ rozważając pozycje kobiet i mężczyzn zasadni­ czo przyjmuje się dwa różne i od samego początku, u swoich założeń, odmienne systemy wyjaśniające: porównując fakty i zachowania tych dwóch płci, auto­ matycznie kobiety plasuje się po stronie Natury, a mężczyzn po stronie Kultury. Ten sam fenomen kulturowy - jak w ogóle kształtowanie się rodzaju (a jest to niewątpliwie w dużej mierze konstrukt kulturowy, symboliczny i społeczny) wyjaśnia się przy pomocy dwóch porządków znaczeń (jak Kultura i Natura), także w różny sposób waloryzowanych przez różne grupy. Kobieta stereotypowo przedstawiana jest jako bio-psycho-społeczny łącznik między dzieckiem a grupą, jako mediatorka pomiędzy Naturą a Kulturą w pro­ cesie wychowawczym. Macierzyństwo opisywane jest jako „wrodzone wyposa­ żenie" kobiety. Stosunkowo niewiele jeszcze mówi się o wymiarze kulturowym opieki nad dzieckiem i jego wychowywaniem oraz o samym kulturowym rów­ nież przygotowywaniu się kobiet do macierzyństwa i innych „kobiecych" ról w ich rodzimych kulturach . Nieuświadamianie sobie kulturowo „programowej" wyższości Kultury nad Naturą (cywilizacja euroatlantycka jest najlepszym przykładem tej arogancji i ignoracji zarazem), prowadzi do nieuświadamiania sobie rzeczywistych powo­ dów postrzegania kobiet jako „niższych", gdyż - „bliższych" Naturze. A stąd już krok - tak dzieje się właśnie w naszym kręgu kulturowym - ku „naturalizacji" i „ubiologicznianiu" poszczególnych zajęć, prac, zachowań i symboli z po­ działem na płci. Proponuję pozostać jeszcze przy wątku „naturalizacji", wyznaczającej oś, wokół której formuje się symboliczny świat kobiet w kulturze typu ludowego. Główną soczewką pojęciową, skupiającą i rozszczepiającą wszelkie inne kul­ turowe dane, jest koncepcja „kobiecości tabuicznej". Warto zatem powrócić do 11 11 W j ę z y k u p o l s k i m znana jest praca E. Badinter, Historia oraz k s i ą ż k a A d r i a n n ę R i c h , ( t y t u ł o r y g i n a ł u ) Of Woman Born. Institution miłości macierzyńskiej Motherhood as Experience (1998) and (1976). T a k ż e p r z y w o ł y w a n a j u ż praca B u d r o w s k i e j (2000) traktuje w s p ó ł c z e s n e ma­ c i e r z y ń s t w o w Polsce j a k o zjawisko b ę d ą c e w y p a d k o w ą r ó ż n y c h , specyficznych nieraz (polskich) k o n t e k s t ó w , j a k : k u l t maryjny, rola K o ś c i o ł a , wydarzenia historyczne. S ą to prace d o s t r z e g a j ą c e k u l t u r o w y kontekst m a c i e r z y ń s t w a , z r y w a j ą c e z j e g o ubiologicznianiem i naturalizowaniem. Jest to j e d e n z w i e l u f e n o m e n ó w k u l t u r o w y c h m a j ą c y c h s w o j ą h i s t o r i ę . N i k t nie zaprzecza, ż e to k o b i e t y fizjologicznie s ą predysponowane do rodzenia dzieci, ale j a k i e „ w n i o s k i " z tego faktu w y c i ą g a j ą p o s z c z e g ó l n e kultury? Oto pytanie dla badaczy i badaczek ż y c i a s p o ł e c z n e g o . �112 INGA K U Ź M A słowiańskich przykładów kultur typu ludowego i analizy konstruktów kobiety i kobiecości, które tam obowiązują. Kobieta niemal zawsze - co poświadczają wyrażenia językowe - jest ukazy­ wana na niwie społecznej i symbolicznej w relacji do kogoś, nie zaś ze względu na to, co robi i kim jest w życiu, dzięki umiejętnościom i zaletom/wadom innym niż fizyczne . Precyzyjniej, to kim jest kobieta, wynika z tego, kto o niej mówi i jaką pozycję zajmuje wobec niej. Małgorzata Borkowska OSB (Borkowska 1993) rozpatrując sformułowania słowne i charakterystyki świętych obu płci w ich hagiografiach, zauważa owąnierównoważność klasyfikacji: „[...] Święci mężczyźni dzieleni byli na grupy w zależności od sposobu, w jaki wielbili Boga i od roli, jaką odegrali w Kościele: męczennik, wyznawca biskup, wyznawca nie 12 biskup. Święte kobiety dzielone byly przede wszystkim według ich relacji do mężczyzn: dziewica, wdowa [podkr. - 1.К.]. Wtórnie można było jeszcze także dodać męczennica [ . . . ] " (Borkowska 1993 s. 32). Świadczy to o wspom­ nianym już wcześniej impasie, w jakim znajduje się sposób mówienia i myślenia o problematyce kobiet na każdym poziomie symbolicznym, czy to naukowym etnologicznym świeckim, czy również naukowym, ale teologicznym. Co więcej, Borkowska stwierdza, że „rola kobiety w Kościele, a nawet więcej - chrześci­ jańskie ujecie istoty kobiecości było przez wieki determinowane nie przez jej relację do Boga, ale przez jej relację do mężczyzny [podkr. - 1.К.]. I nic dziwnego, gdyż to mężczyźni ujęcie to tworzyli i opracowali" (Borkowska, tamże). Zastrzegałam wyżej, że kobieta w zasadzie nadal - i to właśnie w sferze praktyk religijnych - nie może pozbyć się odium „tabuiczności". Oczywiście, jest to względne i bardzo płynne. W gruncie rzeczy nie brak przykładów, które taką interpretację utwierdzają, ale i nie brak takich, które jej zaprzeczają. Owa dwuznaczność, wręcz wahanie, towarzyszy także i mojej analizie, gdy przy­ glądam się źródłom, którymi dysponuję, a szczególnie tym wypowiedziom, w których same zainteresowane oceniają obowiązujący je stan rzeczy. Kobiety (świeckie) w sferze religijnej zyskują bowiem autonomię, samodzielność oraz relatywną wyższość wobec mężczyzn (nie tylko świeckich, ale także i duchow­ nych) ze względu na funkcje, jakie pełnią w tej sferze - przede wszystkim jako 1 2 N a z w y nadawane m ę ż c z y z n o m w a l o r y z u j ą ich dodatnio lub ujemnie ze w z g l ę d u na i c h w a d y lub zalety z w i ą z a n e ze sferą intelektu i s p r a w n o ś c i organizacyjnej. O d w o ł u j ą s i ę do tzw. m ę s k i e j ambicji i s ą w y m i e r z o n e w s p o ł e c z n e i oczekiwane cechy rodzaju m ę s k i e g o . W przy­ padku kobiet natomiast, ocenia s i ę j e ze w z g l ę d u na ich w i e k i cechy z e w n ę t r z n e . O k r e ś l e n i a negatywne kobiet, w ł a ś n i e z tych w z g l ę d ó w , d e p r e c j o n u j ą j e j a k o przedstawicielki r o d z a j u ż e ń ­ skiego (Peisert 1995). Takie s ą podstawy do zaklasyfikowania danego j ę z y k a j a k o „ s e k s i s t o w skiego" w ramach l i n g w i s t y k i feministycznej (Jurasz 1995). Taki typ j ę z y k a ignoruje kobiety i i c h o s i ą g n i ę c i a , p o p r z e s t a j ą c na opisaniu ich niemal w y ł ą c z n i e w relacji do m ę ż c z y z n . Prezen­ tuje j e w rolach stereotypowych; „ m i l c z y " o nich, gdy w y k r a c z a j ą poza ten stereotyp (Jurasz, t a m ż e , s. 203). O p r ó c z o k r e ś l e n i a „ s e k s i s t o w s k i " , w literaturze lingwistycznej s p o t k a ć m o ż n a t a k ż e t e r m i n „ b i o l e k t " , autorstwa A . W i l k o n i a (Handke 1994, s. 16). Jest to w a r i a n t j ę z y k a u z a l e ż n i o n y od takich c z y n n i k ó w j a k p ł e ć i w i e k , k t ó r e ściśle w i ą ż ą s i ę z c z y n n i k a m i p o z a j ę z y k o w y m i , z w ł a s z c z a natury psychicznej i s p o ł e c z n e j . �ŚWIAT KOBIET 113 przekazicielki tradycji religijnej. Najstarsze pokolenia kobiet - matki, babki oraz ciotki - dbają o przekazanie wiedzy i tradycji z zakresu historii rodziny, regionu i religii młodszemu pokoleniu (Smolińska 1995, s. 247). Według badań autorki, te kobiety są wyłącznymi przekazicielkami i nauczycielkami legend, żywotów świętych i tym podobnych tekstów. Transmisji tego przekazu sprzyjają również pielgrzymki, gdzie szczególnie babki swoim aktywnym udziałem i wiedzą służą młodym. Moje badania potwierdzają to. Kobiety wiodą prym właśnie w przy­ padku pielgrzymek czy nauki modlitwy. To one pełnią rolę wprowadzających swoje dzieci oraz wnuki na ten poziom inicjacji religijnej (z reguły na pielgrzym­ kę jest zabierane dziecko już po przystąpieniu do I Komunii Św., a więc gdy przeszło oficjalną kościelną inicjację). W niektórych opowieściach występują jednak (nieliczne) przykłady obojga rodziców jako pierwszych katechetów. Do rzadkości należą natomiast sami mężczyźni (ojcowie, dziadkowie czy bracia) występujący w tej roli. Być może z powodu tej codziennej hegemonii kobiet w procesie edukacji religijnej swoich najbliższych , kobiety i mężczyźni traktują ten podział kompe­ tencji jako zastany i normalny. Ale - uwaga! - przekaz ten odbywa się przecież w ramach rodziny, a więc nie jest to działalność publiczna. Wystarczy, aby ko­ bieta aspirowała np. do objęcia funkcji rzeczywistej i oficjalnej przewodniczki grupy pielgrzymów (przejście do sfery publicznej), a wtedy usłyszy opinię, że kobiety sobie nie poradzą (K, 1. 73, przewodniczka kalwaryjska od 1976 lub 1977 r. - nie potrafiła przypomnieć sobie dokładnej daty). Choć pozornie kobieta taka zajmowałaby się nadal religijnością i swoją „tradycyjną" funkcją nauczycielki w tej sferze, to jednak na niwie szerszej niż rodzinna. Nie chodzi bowiem o ilość czasu poświęcanego na zorganizowanie pielgrzymki i udział w jej przygotowaniu. Ważniejsza jest różnica w stopniu religijnego zaangażowania się. W tym typie kultury to mężczyzna ma prawo (nawet kosztem jego współudziału w tzw. obowiązkach domowych czy wy­ chowawczych) poświęcać swój czas, pieniądze i zaangażowanie w celach „wyższych". Kobieta natomiast ma mieć przede wszystkim na względzie dobro innych, najbliższych - to ogranicza jej działalność na szerszej niwie niż domo­ wa, gospodarska, czy zawodowa. Bezwzględną miarą jest tutaj to, co kultura rozumie jako publiczne, czyli przypisane mężczyznom, a co jako prywatne przy­ pisane - kobietom . W rzeczywistości objęcie funkcji przewodniczki czy przewodnika wyma­ ga prawdziwego i głębokiego zaangażowania osobistego oraz duchowego. 13 14 1 3 W p e ł n i zgadzam s i ę ze S m o l i ń s k ą , ż e badacze zachodni p o t w i e r d z a j ą te tendencje. W w y k a z i e literatury zamieszczam d o k ł a d n e n o t k i bibliograficzne k i l k u znamiennych t e k s t ó w f r a n c u s k o j ę z y c z n y c h z tego w ł a ś n i e d z i a ł u tematycznego, do k t ó r y c h s i ę g a m w s w o i c h bada­ niach p o r ó w n a w c z y c h nad k u l t o w y m i p r a k t y k a m i kobiet (Lautman 1995; A l b e r t - L l o r c a 1995; Langlois 1995; Puccio 2002; L a Rocca 2002). 1 4 B y ć m o ż e w i ą ż e s i ę to z g ł ę b s z y m przekonaniem i p r a w e m r e l i g i j n y m w k a t o l i c y z m i e d o t y c z ą c y m k a p ł a ń s t w a m ę ż c z y z n (jako p e w n y m „ z a w o d o w y m " p o w o ł a n i u ) i innego rodzaju „ k a p ł a ń s t w i e " kobiet - p r y w a t n y m , np. tzw. serca, rodzicielstwa, w s p ó ł o d c z u w a n i a itp. �114 INGA KUŹMA 15 Organizowane są specjalne rekolekcje dla przewodników kalwaryjskich . Prze­ wodnicy biorą udział także w innych jeszcze działaniach paraliturgicznych w swojej miejscowości . Jak widać, wymaga to naprawdę bardzo dobrej organi­ zacji czasu i współpracy całej rodziny, ponieważ często trzeba na dłużej wyje­ chać z domu. Mogłoby się wydawać, że czas poświęcany na tyle działań skutecz­ nie eliminuje kobiety z tego rodzaju dodatkowych zobowiązań. Wręcz ogranicza ich nawet zwyczajny udział w tego typu formach pobożności jak pielgrzymki, ponieważ kobieta ma przede wszystkim na głowie dom, męża i dzieci. Jednak kobiety, jak tylko mają chwilą, to jeżdżą (K, 1. 70); Może kobiety mają lepsze warunki niż mężczyźni, bo mężczyźni w domu nie siedzą, tylko pracują, to nie każdy tak może, to wysiłek (K, 1. 69); Zawsze więcej jest kobiet. Może dlatego, że jak to dawniej mówiono, że mężczyźni do pracy chodzą, to nie mają tak czasu, a kobieta to zawsze się jakoś urwie (M, 1. 67). Z jednej strony wydawałoby się więc, że kobietom jest łatwiej, ponieważ ich zajęcia nie są waloryzowane dodat­ nio, jak zajęcia męskie. Wyłącznie te zasługiwałyby na miano 'pracy'. Okazuje się, że kategoria ta jest nadrzędna wobec udziału w niektórych „nadliczbowych" formach kultu religijnego (jak pielgrzymki, procesje). Jednak 'praca' 'pracy' nierówna. Choć obowiązkom domowym i rodzicielskim kobiet odmawia się w kulturze typu ludowego miana 'pracy', to mieszczą się one w kategorii zajęć 'zawodowych' przypisanych grupie kobiet. 'Praca' - w szerszym rozumieniu tego słowa - obejmuje szereg działań ludzkich, jakie dokonują przeniesienia człowieka ze stanu „zwierzęcego" na stronę Kultury i pełnego człowieczeństwa (Cassirer 1971, s. 132). Nic nie podważyło tego nawet obecnie, gdy tak bardzo zmieniła się sytuacja ekonomiczna. Być może pojęcie to, teraz nawet silniej niż dawniej, wzmacnia swoje znaczenie w kulturze. Mogę dodać, że nawet w wypo­ wiedziach, w których ustosunkowano się do osoby Matki Boskiej, właśnie praco­ witość oraz fakt, że - według rozmówców - Maria zajmowała się domem i małym Jezusem, była cechą przybliżającą Jej osobę do zwykłych kobiet. Tym samym zajęcia kobiece, ich praca, zyskują waloryzację, a kobiety otrzymują społeczną i moralną rekompensatę. Praca stała się tu wskaźnikiem paralelności życia Naj16 1 5 B y c i e p r z e w o d n i k i e m k a l w a r y j s k i m jest s z c z e g ó l n ą p o s ł u g ą . N i e bez kozery u ż y w a m tego t e r m i n u , p o n i e w a ż o p r ó c z p e w n y c h o b i e k t y w n y c h z d o l n o ś c i i predyspozycji, j a k i e s ą n i e z b ę d n e przy w y k o n y w a n i u tej r o l i , w w y p o w i e d z i a c h p r z e w o d n i k ó w nieraz z n a l e ź ć m o ż n a odniesienia do nadprzyrodzonego w y b o r u , w ł a s n e j niemocy i obaw z w i ą z a n y c h z w ł a s n y m i u m i e j ę t n o ś c i a ­ m i , p o m o c y boskiej, wskazania ich przez poprzedniego przewodnika, k t ó r y ocenia z a a n g a ż o w a ­ nie religijne i d o ś w i a d c z e n i e kalwaryjskie potencjalnego n a s t ę p c y . N i e ma to nic w s p ó l n e g o z i n d y w i d u a l n y m i c h ę c i a m i czy ambicjami. W b r e w temu, co m o ż n a by z a k ł a d a ć , nie jest to „ p r o ­ fesja" dziedziczna. W K a l w a r i i Zebrzydowskiej nie s p o t k a ł a m s i ę jeszcze z informacjami o tym, ż e j a k a ś rodzina, np. z ojca na syna, czy z matki na c ó r k ę , p r z e k a z y w a ł a p r z e w o d n i c t w o . N a razie dysponuje w y p o w i e d z i a m i w s k a z u j ą c y m i na to, ż e role te obejmuje s i ę na zasadzie s z c z e g ó l n e g o „ p r z y p a d k u " i akceptacji grupy. 1 6 W s p o m i n a l i , ż e u c z e s t n i c z ą w n i e w i e l k i m stopniu w u r o c z y s t o ś c i a c h p o g r z e b o w y c h , s ą np. proszeni do prowadzenia ś p i e w u , m o d l i t w . Jednak ten aspekt d z i a ł a l n o ś c i przewodników w y m a g a jeszcze ode m n i e d o k ł a d n e g o przestudiowania i zgromadzenia w i ę k s z e j i l o ś c i materia­ ł ó w terenowych. �ŚWIAT KOBIET 115 świętszej Panny z życiem innych kobiet: Życie Maryi było podobne do życia innych kobiet, oczywiście, bo przecież taka sama była (M, 1. 67); Maryja była normalną kobietą, ale do czasu ukrzyżowania Jezusa. Ona normalnie prowa­ dziła dom, miała sąsiadów, miała też pewnie wrogów. To była normalna rodzina (M, 1. 49); [Czy życie Marii było podobne do życia innych kobiet?] Raczej tak, takie życie codzienne (K, 1. 50); Jak najbardziej było podobne. Tak samo pracowa­ ła. Tak samo wychowywała dziecko. Tak samo uporała się ze wszystkim (K, 1. 56); Przecież była taką kobietą normalną (K, 1. ok. 50); Tak samo musiała pracować, miała syna, trzeba było wszystko zrobić. No i życie swoje, jakie miała, ciągle była ucieczka, ciągle był strach o dziecko. Nie miała słodkiego życia (K, 1. 70) . Rzeczywiście jednak, w przypadku kobiet, ich zajęcia domowe i zobowiązania, jakie są na nie nałożone z racji sprawowania roli żony i matki, przewyższają swoją wagą ich osobiste chęci do pełniejszego wyrażania swojej pobożności: [O swoim uczestnictwie w obchodach maryjnych w Kalwarii Zebrzydowskie] Jak tylko mogłam jechać, to jechałam, [...] bo nie zawsze z domu można się ruszyć - dzieci. Mąż jeździ częściej [z racji pełnienia przez niego pewnych funkcji w wystawianej z tej miejscowości co roku asyście na sierpniowy odpust w Kal­ warii - I.K.] (K, 1. 53); Jeszcze wtedy byłam mężatką, miałam dzieci i nie chodzi­ łam tak często, bo były obowiązki, a po drugie nie byłam tak związana [jak teraz, gdy jest przewodniczką kalwaryjską - I.K.] (K, 1. 73); Moja mama też sama mówi­ ła, że chciałby jechać na pielgrzymkę, ale nigdy nie miała okazji przy tych dzie­ ciach [...] (K, 1. 47); Jak dzieci były małe, to nie mogłam [jechać - I.K.], ale potem już jechałam (K, 1. 82); Jak miałam [małe dzieci - I.K.] to nie zawsze starczało czasu, ale raz w roku to muszę być. Tego roku nie byłam na Wielkanoc, bo córka ma małe dziecko i musiałam się nim zająć (K, 1. 40). Oczywiście, z całej grupy kobiet, tylko przedstawicielki określonych klas wieku i stanu (czyli kobiety nieza­ mężne i babki), mają względnie większą swobodę (vide: ostatni cytat z przytoczo­ nych powyżej), ale zazwyczaj to panna ma taką wolną rękę, ale jak się jest już babcią, to też nikt nie zabroni, bo gdzie się chce, to się jedzie (K, 1. 70). Nikt nie dziwi się temu, że kobiety oceniane są (również same przez siebie) jako bardziej praktykujące i zaangażowane religijnie. Nikt też nie podważa ich kompetencji w tym zakresie. Pojawiały się nawet opinie, że to jednak kobiety w porównaniu z mężczyznami wykazują się większą wrażliwością religijną. Dla­ czego? Ponieważ - przechodzimy tutaj natychmiast na grunt stereotypów, także tych z zakresu praktyki językowej - są bardziej wrażliwe jako kobiety: Więcej się na tym skupiają kobiety (M, 1. ok. 50); Bardziej są wrażliwe (M, 1. 45); Mnie się wydaje, że więcej kobiet jest [na Kalwarii - I.K.], one częściej się chyba zwie­ rzają, tam mogą się otworzyć (M, 1. 60); Po nich bardziej widać to wzruszenie, bo często zobaczyć można kobiety płaczące ze wzruszenia na Kalwarii, gdy się modlą (K, 1. 35); Myślę, że to są całe rodziny [pociągane do Matki Boskiej 17 1 7 O r o l i M a t k i Boskiej w k s z t a ł t o w a n i u s i ę t o ż s a m o ś c i kobiecej i obrazu k o b i e c o ś c i w k u l t u ­ rze t y p u ludowego j u ż nieco w s p o m n i a ł a m przy okazji p o j ę c i a ' m a t k a ' , ale jest to o w i e l e szerszy w ą t e k , c z e k a j ą c y jeszcze na moje dalsze opracowanie. �116 INGA KUŹMA - I.K.], a to jest za przyczyną kobiety, tak jest przynajmniej w moim przypadku (K, 1. ok. 50); [...]postawę modlitewną bardziej widać u kobiet, ale nie wiem czy to wynika z charakteru. Myślę, że kobiet jest więcej, więcej je widać z dziećmi (K, 1. 40). Praktyka językowa, o której wspomniałam, nie dotyczy wyłącznie spe­ cyficznych określeń, stosowanych wobec kobiet, gdy mowa jest o ich roli i za­ chowaniach w kontekście religijnym. Odnosi się też ona do odmiennych funkcji języka, gdy posługują się nim mężczyźni bądź kobiety (Handke 1994, s. 19) . Czynnikiem, który wzmacnia postrzeganie kobiet jako - być może - bardziej predestynowanych do przeżyć religijnych i sprawowania przez nie nie-urzędowych funkcji, jest sam Kościół. Odwołuje się on chętnie do postawy kobiety jako pierwszej i najważniejszej ewangelizatorki w rodzinie . Lecz czym innym jest jej działalność publiczna (jako przewodniczki). Cóż z tego, że przy pełnej akceptacji i poparciu oficjalnych czynników kościelnych . Mogę chyba zaryzykować tezę (wzorując się na sposobach interpretacji pro­ blemów płci i rodzaju w badaniach kultur pozaeuropejskich, vide: przypis 7), że kluczowa dychotomia Kultura: Natura w kulturze typu ludowego porządkuje najpierw to, co publiczne i prywatne, a później ustala, w którym z tych szeregów umieścić elementy wartościowane jako męskie i żeńskie. Także np. podział funkcji obrzędowych podczas wesela na wsi odbijał daw­ niej zróżnicowanie zajęć na męskie: publiczne: reprezentacyjne i kobiece: pry­ watne: domowe (Kabat 1989, s. 115-122). Ten podział przebiega według nastę­ pującego porządku wyznaczonego przez autorkę tekstu: „1. rodzaj i zakres ról męskich i kobiecych w obrzędzie weselnym; 2. aktywność słowna mężczyzny i kobiety w obrzędzie weselnym; 3. realizowanie zasad starszeństwa w obrzędzie weselnym; 4. symbolika obrzędu weselnego dotycząca zajęć uważanych za mę­ skie lub kobiece; 5. podział zobowiązań w obrzędzie weselnym między stronami męską i kobiecą; 6. zabiegi magiczne zapewniające dominację stron w małżeń­ stwie; 7. kobiece skargi w obrzędzie weselnym" (Kabat 1989, s. 116). Autorka, analizując przebieg wesela według wymienionych powyżej porządków, wykazuje, że role męskie - choć może nie bardziej liczne niż kobiece - były jednak bardziej rozbudowane. Aktywność słowna mężczyzn była również większa niż kobiet. Oprócz tego, to mężczyzna miał prawo do inicjowania wypowiedzi. 18 19 20 1 8 M ę ż c z y ź n i p r e f e r u j ą funkcje k o m u n i k a c y j n ą , a kobiety - e k s p r e s y w n ą . Badaczka stawia t a k ą t e z ę po przeanalizowaniu repertuaru i w ł a ś c i w o ś c i j ę z y k o w y c h , stosowanych przez obie płcie. W ł a ś c i w o ś c i , j a k i e w y k r y ł a w grupie kobiet, s ą bardziej wyrazistsze od m ę s k i c h . Styl j ę z y k a , k t ó r y m p o s ł u g u j ą s i ę kobiety jest zatem z a u w a ż a l n y . Nasuwa s i ę wniosek, ż e to w przypadku kobiet m o ż n a m ó w i ć o stylu j ę z y k a i w y p o w i e d z i , w p r z e c i w i e ń s t w i e do m ę ż c z y z n (Handke, t a m ż e ) . 1 9 „ [ . . . ] M a t k a - k a p ł a n k a K o ś c i o ł a rodzinnego [ . . . ] " ( N o w a k 1998, s. 65). 2 0 K o b i e t - p r z e w o d n i c z e k k a l w a r y j s k i c h nie b y ł o z p e w n o ś c i ą nawet w p o ł o w i e tyle, i l u m ę ż ­ czyzn, c h o ć nie i s t n i a ł y oficjalne d y r e k t y w y np. z a k a z u j ą c e tego albo z a l e c a j ą c e odsuwanie k o ­ biet od tej a k t y w n o ś c i . W j e d n y m z bardzo ciekawych o p r a c o w a ń ( G ó r e c k i 1994) na temat p i e l ­ g r z y m e k z G ó r n e g o Ś l ą s k a , m . i n . do K a l w a r i i Zebrzydowskiej w latach 1869-1914 (obok Piekar, G ó r y Ś w . A n n y , Barda, Pszyny i i n . ) autor s p o r z ą d z i ł spis „ ś p i e w o k ó w " ( ś l ą s k i e miano p r z e w o d ­ nika). N a l i ś c i e , l i c z ą c e j o g ó ł e m 355 „ ś p i e w o k ó w " , o d n a l e ź ć m o ż n a 16 kobiet. Jednak bardzo c z ę s t o przy n a z w i s k u nie w y s t ę p u j e i m i ę , a k o ń c ó w k a nazwiska nie wskazuje na p ł e ć . �ŚWIAT KOBIET 117 Hierarchię miejsc przy stole wyznaczała dawniej pozycja starszych mężczyzn. Odpowiednio do zajęć w gospodarstwie przewidzianych dla mężczyzn i kobiet, obdarowywano młodych podarkami, atrybutami czy symbolami, które zazna­ czały ich „męską" i „kobiecą" rolę i pozycję (młodej sypano do pantofla siemię lniane, obdarowywano j ą w posagu prześlicą, wręczano jej - po powrocie z kościoła - małe dziecko czy kądziel, a młodemu dawano cepy). Kabat zauwa­ ża, że także współczesny charakter prezentów ślubnych ma na celu symboliczne przypomnienie o zakresie obowiązków raczej kobiecie niż mężczyźnie (naj­ popularniejsze podarki to naczynia kuchenne, zastawa, pościel itp.). Magia weselna natomiast starała się tę sytuację zrównoważyć i zapewnić kobiecie dominację w małżeństwie . Funkcja lamentów i skarg młodej (jeśli spotykana w czasach nowszych, to jest już zazwyczaj bardzo dwuznaczna) dawniej miała podkreślać nowy los mężatki, od tej pory poddanej wyłącznej władzy męża. Do sfery publicznej należałoby zaliczyć także pewien dawny słowiański obo­ wiązek spoczywający wyłącznie na synach. Proponuję zatem, by powrócić do tekstu Ciszewskiego. Po przywoływanej już przez mnie wcześniej interpretacji cech fizjologicznych, tak deprecjonujących kulturowo kobietę w oczach męż­ czyzn, Ciszewski, w kolejnej analizie, dodaje, że choć wymienione uprzednio przyczyny są wystarczające do tego, aby owej „zakały rodziny patriarchalnej" i „korony nieczystości" „strzec i unikać", to jest ona „zaledwie cierpiana" (Ciszewski 1927, s. 11) także z innych jeszcze względów. Należy do nich to, że kobieta krótko przebywa w domu rodzinnym: „koniec końcem przechodzi zawsze do ludzi obcych, którym na dobitkę trzeba jeszcze płacić za to" (Ciszew­ ski, tamże). Ciszewski zauważa, że w opisywanych kulturach to właśnie syn jest traktowany jako filar rodziny i gospodarz ogniska domowego, a gdy braknie synów, ustaje też kult przodków rodowych i rodzinnych (Ciszewski 1927, s. 2-3) . Z takim stanowiskiem można się było spotkać także wśród wyższych warstw społecznych. Wystarczy przywołać obyczaje panujące wśród ziemiaństwa polskiego podczas zaborów, kiedy to dopiero urodzenie syna zapewniało kobiecie pozycję i umacniało ją, nadając jej w rodzinie autorytet „matki" (Winiarz 2000, s. 147). Poza tym, jak potwierdzają źródła pamiętnikarskie, jedynie chrzty synów (zarówno pierworodnego, jak i następnych) urządzano z przepy­ chem, zapraszając do dworu kilkuset gości. Nawet jeśli nie stać było rodziny na fetowanie tego wydarzenia z wielkim rozmachem, niewątpliwie starano się, aby przebiegało ono przynajmniej okazale. Inaczej jednakże świętowano chrzest córek: „Rozgłos nie towarzyszy życiu kobiety, przeznaczenie jej rysuje się inaczej już od kolebki. Natalię ochrzczono w mojej sypialni bez pompy i ceremonii" 21 22 2 1 Kabat przytacza p r z y k ł a d y takiej magii weselnej, j a k np. zarzucanie (podczas ś l u b o w a n i a ) na o b l u b i e ń c a j a k i e j ś części stroju m ł o d e j lub p r z y k l ę k a n i e panny m ł o d e j na c z ę ś c i ubrania m ł o ­ dego. O p r ó c z tego, zalecano m ł o d e j , aby to ona m o g ł a g ó r o w a ć w z w i ą z k u , p o ł o ż e n i e na tacy w k o ś c i e l e p i e n i ę d z y p o ż y c z o n y c h od m ę ż a (Kabat 1989, s. 116). A u t o r k a na koniec przypomina 0 przemianach, k t ó r e z a c h o d z ą na w s i t a k ż e j e ś l i chodzi o d o t y c h c z a s o w ą o b r z ę d o w o ś ć w e s e l n ą 1 coraz w i ę k s z e r ó w n o w a ż e n i e się ról kobiecych i m ę s k i c h . P o z o s t a w i ł a jednak t ę k w e s t i ę o t w a r t ą . 2 2 Takie stanowisko p r e z e n t u j ą np. Serbowie, B u ł g a r z y i Turcy zakaukazcy. �118 INGA KUŹMA 23 (Winiarz 2000, s. 148) . Oprócz tego, historia i wydarzenia tragiczne, takie jak powstania narodowe, sprawiły, że w polskim wymiarze rodzinno-narodowym syn traktowany był jako wartość nadrzędna. To on miał wywalczyć ideały, które za­ szczepiała mu matka-Polka. Służyło temu wychowanie patriotyczno-narodowo-religijne, za które odpowiedzialne stawały się w tej epoce kobiety, tak bardzo, jak - być może - nigdy wcześniej. Określenie „matka-Polka" zadomowiło się w języku i myśleniu o roli kobiety w naszej polskiej kulturze i choć pozornie tak znaczące, jest przecież wyraże­ niem stereotypowym. Upraszcza, spłaszcza i sprowadza funkcje i zadania kobie­ ty zaledwie do trzech wymiarów: biologicznego, religijnego i patriotycznego. Kobieta taka oddziały wuj e na otoczenie dzięki sile „społecznego piedestału" (Titkow 1995; cyt. za: Budrowska 2000, s. 193), na jakim zaczęła funkcjonować od czasu zaborów. Ta jej rola, choć narzuca określone wymagania i ograniczenia, jest przede wszystkim rolą „niemą". Wypełniona jest treścią oczekiwań społecz­ nych - zewnętrznych, kształtowanych przez kolejne doświadczenia historycz­ ne . Wymagania te są ściśle określone i żadna wariantywność (a tak przecież dzieje się w przypadku oddziaływania stereotypów na zachowanie i postrzeganie świata), nie wchodzi w grę. „Niemota" kobiet podkreślana była dosadniej w starych kulturach, na co zwra­ ca baczną uwagę Ciszewski, kiedy przypomina, że np. gruzińska dziewczyna wychodząca za mąż, dopóki nie urodziła dziecka, miała zakazane porozumiewa­ nie się z rodzicami i braćmi małżonka (Ciszewski 1927, s. 11). To małżonek stawał się porte-parole swojej „niemej" żony, której jedynie pozostawał język gestów. Do żon nie zwracano się po imieniu (czego świadectwa Ciszewski zbierał z obszaru Słowiańszczyzny wschodniej i południowej). One same także obowiązane były zwracać się w określony, i to nie bezpośredni, sposób do męża. Często nadawano kobietom zamężnym nowe imiona od nazw ich rodzinnych wsi, albo wołano na nie „gospodyni", „baba" (gdy już się zestarzała lub wypra­ wiła swemu dziecku wesele), „moja baba", „kobieta", „moja", „matka", „ona" (Ciszewski 1927, s. 12-16). Dlaczego kobietom odmawiano własnego imienia oraz „głosu"? Wynikało to na pewno z obowiązującej kobietę roli oraz - co ważniejsze - pozycji jej przypisywanej; swoistej oceny i wartości, jaką rola to posiadała i posiada nadal w pewnym systemie kulturowym i na jego obszarze symbolicznym. Ocena roli, i tym samym jej pozycja, waloryzowane były najczęściej z punktu widzenia nie samych zainteresowanych tym bezpośrednio - czyli kobiet, ale mężczyzn. Co ciekawe, także kobiety - mam nadzieję, że udowodnią to wypowiedzi ze24 2 3 2 4 Z p a m i ę t n i k a A n n y z T y s z k i e w i c z ó w Potockiej. U s t r ó j socjalistyczny w z m o c n i ł ten stereotyp, n a d a j ą c m u konotacje z obszaru nie t y l k o p o ś w i ę c e n i a s i ę dla cudzego i n a j w y ż s z e g o dobra w i m i ę n a j w y ż s z y c h ponadosobistych war­ t o ś c i , ale i ze sfery z a c h o w a ń codziennych „ h e r o i c z n y c h " , j a k z d o l n o ś ć sprostania najtrudniej­ szym w y m a g a n i o m i w a r u n k o m e k o n o m i c z n y m , „ c u d a " aprowizacji przy o g ó l n y m niedostatku, j a k i w t e d y p a n o w a ł na r y n k u - to d o p r o w a d z i ł o do swoistego d o m o w e g o matriarchatu" ( T i t k o w 1995, s. 35; cyt. za: B u d r o w s k a 2000, s. 195). „menadżerskiego �119 ŚWIAT KOBIET brane podczas badań terenowych - stają się „zakładniczkami" takiego myślenia i oceny własnej roli oraz przypisywanego im statusu w kulturze. „Nie mówią" własnym „głosem", rzadko komentują obowiązujący je stereotyp i konotacje, jakie on wywołuje. Gdy jednak zdarzy się spotkać kobiety, które dostrzegają rzeczywistą wartość tego, jak postrzega je kultura i chcą j ą realizować (nie pozo­ staje ona w sferze deklaracji i uznania, ale wartości przeżywanych i auten­ tycznych), to język, w jakim afirmują te wartości i postawy sprawia wrażenie kalki języka nadrzędnego. Nie chcę przesądzać tej sprawy, albowiem materiał, jaki do tej pory zebra­ łam - a nie jest to jeszcze koniec moich badań - wskazuje na o wiele większą „schizofrenicznośc" postaw kobiet (także i niektórych mężczyzn) i to właśnie w kulturze typu ludowego. To także nie pomaga przeciąć pewnych wahań intepretacyjnych: czy kobiety te wiedzą co mówią, mówiąc to, a nie co innego? Nawet jeśli kobiety wypowiadają się „samodzielnie" i wbrew temu, co „każe" im ten typ kultury, zachodzi to nadzwyczaj rzadko. Dlatego określam ich po­ stawę, wyłaniającą się z większości źródeł zebranych (w tym przez mnie), jako właśnie „niemą" lub - może trafniej - „mimetyczną" . 25 III Kulturową istotę kobiecości w naszym kręgu symbolicznym i społecznym określa - według samych zainteresowanych i mężczyzn żyjących z nimi - biologiczność, w tym przypadku zdolność do rozrodu : Kobieta powinna być przede wszystkim dobrą matką. [Macierzyństwo - I.K.] to jest na pewno coś pięknego (M., 1. ok. 50); Dzieci są dla mnie skarbem. Nie wyobrażam sobie życia bez dzie­ ci, tej cudowności (K, 1. 40); Żeby każda była w ciąży i miała dzieci. [...] Kobieta zaraz po ślubie powinna mieć dziecko (K, 1. ok. 55); Polecam [macierzyństwo - 1.К]. Nie wstrzymywać się z rodzeniem dzieci po ślubie, nie odkładać za jakiś czas, tylko jak jest miłość, to powinno to dziecko przyjść na świat (K, 1. 50); Jest to jednak przywilej dla kobiety, urodzenie dziecka (K, 1. 35); Powinny być dzieci. Ja nie żałuję, że miałam tyle dzieci [ośmioro - I.K.] (K, 1. 78); Gdzie nie ma dziecka, tam nie ma szczęścia, mimo bogactwa. To są sknery (K, 1. 32). Jest to zaledwie 1/6 wszystkich uzyskanych wypowiedzi na temat macierzyń­ stwa i jego roli w życiu kobiety, ale wszystkie one zgodnie je afirmują i pod­ kreślają jego wagę dla sposobu bycia kobietą - sposobu nadrzędnego w tym typie kultury. Jest on w zasadzie określany jako jedyny możliwy: Kobieta to jest na pewno w innym celu stworzona [niż żeby robić karierę - 1.К.]. Kobieta tylko po to została stworzona [żeby mieć dzieci - I . K . ] " (M., 1. 65); Która to tak myśli, 26 2 5 N a ś l a d u j ą wzorce zastane, p o w i e l a j ą schematy m y ś l o w e o sobie samych, a p r ó b a w y ł a ­ mania s i ę spod k u l t u r o w e j k o n t r o l i c z ę s t o p o c i ą g a za s o b ą rozdarcie i dyskomfort. 2 6 Stereotypowe w y o b r a ż e n i a d o t y c z ą c e kobiet s k u p i a j ą s i ę przede w s z y s t k i m na w y m i a r z e b i o l o g i c z n y m ich ż y c i a , ze s z c z e g ó l n y m u z w g l ę d n i e n i e m funkcji m a c i e r z y ń s k i e j . �120 INGA KUŹMA żeby nie zakładać rodziny?! Męża nie chce?! (M., 1. ok. 70); Każda kobieta, jeżeli tylko jest w stanie, to powinna się wywiązać z roli matki (K, 1. ok. 45). Zatem macierzyństwo, co podkreślali starsi rozmówcy i rozmówczynie (przedział wiekowy między 40 a 80 rokiem życia), jawi się jako przywilej i obo­ wiązek kobiety. Dzieje się tak, ponieważ kobieta-matka jest istotą szczególną: Matka to jest matka, to jest serce inne. Mało się trafi takich ojców, żeby byli tak jak matka (K, 1. 70); Uczucie matki jest trochę jednak inne niż ojca. [...] Uczucie kobiety jest inne, to jest coś wrodzonego. Natura matki jest inna od samego poczęcia [dziecka - I.K.] (K, 1. 65). Poza tym wielką rolę odgrywa poczucie wypełniania w ten sposób zasad reli­ gijnych i poleceń Boga: To już tak powinno być, no bo jak Pan Bóg powiedział: „ rośnijcie, mnóżcie się i rozmnażajcie". I tak powinno być (K, 1. ok. 45). Młodsi natomiast (około 19-20 lat), i to reprezentanci obu pici, prezentowali odmienny punkt widzenia : Jeśli ktoś nie jest stworzony do opieki nad dziećmi [...], to tak widocznie jest mu dobrze, tak ma być i tak może się spełnić. Może ta osoba samotna bardziej pomaga innym ludziom, może jest bardziej potrzebna starszej matce (K, 1. 19); Chłopak czy dziewczyna mają jakieś aspiracje i albo to wychodzi, albo nie. Nawet, myślę, w wieku 50 czy 60 lat, gdyby była jakaś szansa dla dziewczyny łub chłopaka [ułożenia sobie życia osobistego - I.K.], to czemu nie. Są ludzie, którzy lubią życie pustelnicze (M, 1. 20). Jednak część rozmówczyń (przede wszystkim mężatki o różnym stażu oraz wdowy) nie postrzegała kobiecego losu tak prosto i jednotorowo, jak cytowani (nieliczni chętni do wypowiedzi na ten temat) mężczyźni. Dopuszczały odmien­ ne warianty ułożenia sobie życia. Szczególnie, gdy jako alternatywę - do tej pory spotykaną najczęściej w Polsce - czekałby je związek z alkoholikiem. Nie sposób jest mi się w tym momencie oprzeć wrażeniu (przyznaje - osobistemu i oceniającemu to, co zebrałam i z czym mogłam się zapoznać), że mniej więcej połowa materiałów prezentujących obraz życia kobiet na wsi ukazuje wieś w czarnych barwach, nie napawających optymizmem (szczególnie, co do męż­ czyzn): [Co jest Pani największą życiową bolączką?] - Miałam, ale problem się rozwiązał. [Co to było? - następuje chwila wahania] Nadmiar alkoholu w domu. I też Maryja wysłuchała. - I problem jest już rozwiązany? - Tak (K, 1. 29). Kobieca wrażliwość na dążenie do zapewnienia sobie szczęścia osobistego, poczucia zadowolenia w życiu i zachowanie godności (ale nie za wszelką cenę) wprowadza - według mnie - ową wzmiankowaną wcześniej „schizofreniczność" 27 2 7 M u s z ę w t y m miejscu koniecznie z a z n a c z y ć , ż e pytania o r o l ę m a c i e r z y ń s t w a , ż y c i a w poje­ d y n k ę i o r o l i rodziny, kierowane b y ł y z a r ó w n o do m ę ż c z y z n , j a k i do kobiet. P y t a j ą c y z r e s z t ą nawet nie f o r m u ł o w a ł p y t a ń sensu stricto: po prostu najczęściej p o d d a w a ł r o z m ó w c y h a s ł o typu: „ m a c i e r z y ń s t w o " , „ m a ł ż e ń s t w o " , „ s a m o t n o ś ć " i w y s ł u c h i w a ł w y p o w i e d z i . Sam r o z m ó w c a decydo­ w a ł , czy o d p o w i a d a j ą c na te pytania umieszcza j e jedynie w k o n t e k ś c i e „ k o b i e c y m " ( p o z o s t a j ą c w atmosferze p y t a ń zadawanych d u ż o w c z e ś n i e j o ż y c i e kobiet, k u l t maryjny itp.), czy w k o n ­ t e k ś c i e szerszym lub osobistym. Pytania o r o d z i n ę , dzieci, w y b ó r stylu ż y c i a , r o l ę kobiet w c h o d z i ł y w skład zagadnienia d o t y c z ą c e g o w s p ó ł c z e s n e g o sposobu bycia katolikiem i o s o b ą w i e r z ą c ą . �ŚWIAT KOBIET 121 postaw, którą spotkać można w kulturze typu ludowego: Dawniej nie wychodziły za mąż, bo im się nie trafiało, a teraz bo chcą być niezależne, a nie znosić fochy męża, skarpetki mu prać, temu panu i władcy (K, 1. 56); Czasem życie w samotno­ ści też jest bardzo cenne (K, 1. 48); Jak jest jakiś pijak, to już lepiej niech nie są, niżby miał kobiecie świat zawiązać i niedobrym być. A jak dziewczyna miałaby wziąć jakiegoś draba, to, ja wiem? Lepiej samej być (K, 1. ok. 60); Moja córka właśnie miała chłopaków, ale każdy popijał sobie. Mówi: „Mamuś, wolę sobie sama żyć, niż mam iść za lumpa, za pijaka, nie zmuszaj mnie. Bo będę sama płakać i mamusia będzie płakać. Widzicie, jakie to są rodziny pijackie. Przydałby się jakiś gazda w domu, jakieś oparcie, ale ma wziąć takiego łajdaka pijackiego? No to nie (K, 1. ok. 85); Lepiej samemu niżby mąż miał być [...] zły jakiś (K, 1. 58). Nie zabrakło też - by oddać sprawiedliwość źródłom i ich nie zafałszowywać - kobiecego głosu dość surowo oceniającego same kobiety i czyniącego je odpo­ wiedzialnymi za swoje nieudane pożycie małżeńskie: - Czy coś usprawiedliwia rozwód? - Raczej nie, bo jak to mówią „wiedziały gały, co brały". - A jak się rozpije? - To trzeba tak robić, żeby się nie rozpił. No wiadomo, jak przyjdzie i w domu bałagan i dzieci zasmarkane, obiad nie ugotowany, to pójdzie do knajpy, pani go tam pięknie obsłuży, z uśmiechem, pogłaszcze. - A jak są tacy, że mają naszykowane i piją? - No to wiedziała, co bierze (K, 1. ok. 55). Pokusiłabym się o zinterpretowanie tej wypowiedzi oraz wcześniejszych (na temat macierzyństwa i małżeństwa) jako wyrazu pewnego rodzaju fatalizmu, czyli specyficznego stosunku do świata i swojego życia, którego doszukiwać by się można w regule „jest tak, jak ma być" (Stomma 1986, s. 82-87). Wydaje mi się, że u źródeł tego poddania się kolejom losu leży jeszcze ciągle wątek, który odnajdują folkloryści analizujący wybrane typy bajek ludowych. Dotyczy to przede wszystkim bajek opisujących poszukiwanie swojej doli (Wrocławski 1995). Bohater, szukając przyczyn życiowego niepowodzenia (to jest powód, który popycha go do wędrówki) uświadamia sobie, że powinien odkryć to, co jest w jego życiu najważniejsze. Dowiaduje się, jakimi umiejętnościami dyspo­ nuje, co powinien zmienić, (np. miejsce zamieszkania lub zawód itp.). A zatem - j a k konkluduje Wrocławski - człowiek żyjący nieświadomie, płaci tego konse­ kwencje. Ale nie znaczy to, że poszukiwanie własnego szczęścia i spełnionego życia ma się odbywać kosztem pogwałcenia reguł i tradycji grupowych. Za to się również płaci. Wartością nadrzędną jest zasada harmonijnego funkcjonowania wspólnoty. To wspólnota wyzwala człowieka z przypadkowości, wręcz absur­ dalności istnienia; to ona jest obszarem, gdzie - tym razem efektywnie - można spożytkować indywidualne zdolności i wykonywane czynności (Wrocławski 1995, s. 178-179). Pełny indywidualizm, który na obszarze tej kultury ozna­ czałby najprawdopodobniej pogwałcenie harmonijnego współżycia, jeszcze nie jest akceptowany, ani werbalizowany wprost. Na pewno jednak samodzielny, w sensie - świadomy wybór drogi życiowej, jest doceniany i pod takim kątem ocenia się swoje życie oraz losy innych. Byłabym skłonna obstawać przy tezie o współczesnej swoistej „schizofreniczności" postaw i myślenia o swoim życiu w kulturze typu ludowego. Pojęcie �122 INGA KUŹMA to - podążając w tym miejscu za myślą Jamesona (Jameson 1999, s. 201-209) - ma spełniać zaledwie rolę opisową (na pewno nie diagnostyczną) i uwypuklić pewne charakterystyczne cechy istniejącego stanu kulturowego. Określony mia­ nem, które zaliczyć można do języka odbijającego potoczny poziom wiedzy na temat świata (a wykorzystuje ona bardzo często terminy psychiatryczne), dobrze oddaje - jak sądzę - poczucie bezradności wobec sprzecznych i różnorodnych bodźców. Ta wielość i różnorodność wprowadza w konsternację wielu osób, które dotychczas posługiwały się stosunkowo biegle obowiązującymi regułami życia społecznego, religijnego i symbolicznego (jak kazano nam wierzyć o tzw. kulturze ludowej: spójnej, monolitycznej pod względem postaw i idei). Obecnie wydaje się, że etnolodzy coraz częściej dostrzegają niespójność i rozbicie towa­ rzyszące wyborowi stylu życia, postaw oraz interpretacji treści symbolicznych. Być może najwyraźniej widać to wtedy, gdy zaczniemy przyglądać się proble­ matyce kobiecej i przemianom sposobu życia kobiet w określonej kulturze oraz -jednocześnie - piśmiennictwu naukowemu zajmującemu się tym tematem . „Schizofreniczność" choć trochę przełamuje XIX-wieczny u swoich korzeni ogląd kultury typu ludowego, z którego wyłaniał się obraz jednolitych postaw i obyczajów obowiązujących w grupie. To właśnie na tę jednolitość zwracały uwagę etnołogiczne analizy zachowań w kulturze tradycyjnej. Kultura typu ludowego najczęściej była przecież opisywana w kategori moralności swojackiej (Stomma 1986, s. 210-215). Zasadami współżycia, także w rodzinie - obok dualizmu etycznego, który obowiązywał całą gromadę - rządziła „spetryfikowana hierarchiczność, podział uprawnień władzy" (Stomma 1986, s. 211). Opierało się to na bezwzględnym i wymuszanym przestrzeganiu praw przynależnych naj­ starszemu pokoleniu i małżonkowi nad żoną: „[...] Nie należą też w zwyczaj­ nych warunkach małżeńskiego życia do wyjątków wypadki pokaleczenia jednej osoby z małżonków przez drugą [...]. Najczęściej odnosi je żona, która uporczy­ wie przy swym obstaje, do zapamiętałego gniewu męża pobudza lub też naprzód lekko przez niego uderzona, „porywa się na niego". [...] Myliłby się zatem, kto by, wnioskując z obrażeń cielesnych, zadanych żonie przez męża, osądzał mał­ żeństwo o złe pożycie w całej pełni lub przypisywał każdemu tak niesfornemu mężowi złe zamiary względem żony. [ . . . ] " (Stomma 1986, s. 213) . Owa brutalność w egzekwowaniu „swoich" praw służyła do „scementowania uświęconego porządku orbis interior" (Stomma, tamże). Porządek i zasady utrwa­ lone tradycją, wysuwały się zatem na plan pierwszy i były zasadniczo ważniej28 29 2 8 N a t y m p r z y k ł a d z i e m o ż n a z r o z u m i e ć , dlaczego t e r m i n „ s c h i z o f r e n i a " nasuwa s i ę n i e m a l natychmiast j a k o najbardziej trafna kategoria opisowa w t y m przypadku. Schizofrenik b o w i e m nie zna t o ż s a m o ś c i j e d n o s t k o w e j , k t ó r a polega na poczuciu c i ą g ł o ś c i i s p ó j n o ś c i „ j a " , istniejącej p o m i m o u p ł y w a j ą c e g o czasu. Jego d o ś w i a d c z a n i e ś w i a t a i siebie polega na o d c z u w a n i u osob­ n y c h , n i e c i ą g ł y c h u r y w k ó w ś w i a t a , k t ó r e nie ł ą c z ą s i ę w nic s p ó j n e g o (Jameson 1999, s. 203). W s p ó ł c z e s n a sytuacja kobiet - t a k ż e w kulturze t y p u ludowego - m o ż e b y ć opisana w podobny s p o s ó b : sprzeczne wymagania, k t ó r e kieruje do niej z jednej strony „ s t a r y " paradygmat b y c i a k o b i e t ą , a z drugiej strony - „ n o w y " , powoduje poczucie bycia „ n i e w i a d o m o k i m " . 2 9 Stomma cytuje fragment z pracy J. Ś w i ę t k a (1896, cz 1). �ŚWIAT K O B I E T 123 sze niż osobiste cele i cudze dobro: Są teraz małżeństwa, że żony traktują mężów swoich: podaj to, a zrób to. U mnie tego do dzisiejszego dnia nie ma. Ojciec ma być głową domu. Mój mąż to chyba jedyny w ... co do wszystkiego należy. Jedna synowa już synowi nie pozwoliła, wiedziała, że do ... należał, już nie należy. Druga też mężowi nie pozwala. Jedna jeszcze pozwala. A to jest złe. [...] kobieta to musi czuć takie zadowolenie, a to daje zadowolenie, że on jest zadowolony ze mnie (K, 1. 70). Postawa ślepego przestrzegania moralności wewnątrzgrupowej obecnie niewątpliwie osłabła. W sferze zachowań i kategoryzacji świata istnieje jednak nadal podział na orbis interior i orbis exterior - obecnie dzięki mediom dokonuje się polaryzacja postaw na „nas" i „tych, których pokazują w telewizji i którzy żyją w mieście". Wyłamanie się z „uświęconego porządku", i to na poziomie życia osobistego kobiety (które powinno przebiegać według tradycyjnego scenariusza), dokonuje się w ukryciu. Nie opowiada się o tym wprost - to sprawy zbyt osobiste. Często rozmawiając z kimś, domyślamy się tylko z półsłówek, dlaczego ta właśnie oso­ ba wypowiada tę, a nie inną kwestię. O tym, że jedna z kobiet żyje z mężem w swoistej separacji, student przeprowadzający wywiad wywnioskował z tonu rozmowy, wcześniejszych reakcji tej pani i pewnych jej aluzji, jak chociażby ta: Jak się partnerzy nie dobiorą i tak się bije jedno z drugim, to lepiej by było żeby siedzieli oddzielnie. No wiadomo, że nie w innym związku, tylko w takiej separa­ cji (K, 1. 45). Inne wypowiedzi: Jak już się małżeństwo nie dogaduje, to lepiej się rozejść niż tak się męczyć. No, nie wiem... (K, 1. ok. 55); Jeśli jest jakiś alko­ holik, to jeśli całe życie ma człowiek użerać się z nim, to lepiej sie rozwieść [...] Co Bóg złączył, tego człowiek nie rozłączy, ale to lepsze niż kłótnie i zło (K, 1. 60); Ja nigdy nie mogłam na męża liczyć, nie miałam w nim nigdy bratniej duszy. [...] (K, 1. ok. 50). Te opinie, to przykłady głosów wymierzonych w trady­ cję i porządek, który przecież jest też gwarantowany przez wyznawaną religię i jej zasady. Można się tylko domyślać, jakie tragedie osobiste musiały mieć miejsce oraz jakie doświadczenie życiowe stanęło u podstaw kolejnego, stwierdzenia: - Uważa pani, że rozwody są dopuszczalne? - Wiecie, to jest kwestia do większego rozważenia, bo to zależy, jaka sytuacja. Czasem jest tak, że jest wszystko w porząd­ ku jak się żenią, a potem czy przyjdzie jakaś choroba, czy... To nie jest rozwód, pewnie, jak jest chory psychicznie czy coś, to jest unieważnienie, ale ja uważam, że nie powinni się bardzo młodzi żenić. Troszkę dojrzeją, troszkę popatrzą na świat i otoczenie i może wtedy będzie mniej tych rozwodów [...] (K, 1. ok. 60). Częściej jednak pojawiają się głosy przeciwne: Nie toleruję tego, bo powinni się tak poznać, żyjąc przez całe życie i powinni to przeżyć, trudno przewidzieć jakie życie będzie, ale powinni na całe życie (K, 1. ok. 50); Jestem przeciwna (K, 1. 45); Myślę, że w każdym małżeństwie są lepsze i gorsze dni, ale nie powin­ no być rozwodów. Wiadomo, że człowiek nie jest bez grzechu. Raz sie pokłócą, raz pogodzą. Zawsze jakoś się dogadują (K, 1. ok. 60); Jak się żenią to po to, żeby razem żyć, a nie się bez przerwy rozchodzić (K, 1. 47); Małżeństwa powinny być małżeństwami, nie rozwodzić się, jak się już pobierają. [...] Nie pochwalam rozwodów (K, 1. 52). Brak przyzwolenia na rozejście się małżeństwa jest też często �124 INGA KUŹMA traktowany jako cecha odróżniająca styl życia na wsi od stylu życia panującego w mieście. Rzecz jasna, jest to wyróżnik pozytywny. Poza tym, pytane kobiety, wbrew tak często dramatycznym doświadczeniom życiowym, którym dawały wy­ raz w swoich wypowiedziach, gdy dochodziło do sytuacji, kiedy trzeba było skon­ frontować „swój świat" i wytyczyć jego granice, wybielały swojską rzeczywistość. A zatem zasada zachowania integralności orbis interior przeważa nad fakta­ mi i co najważniejsze - nad doświadczeniem osobistym: Na wsi jeszcze żyjemy szczęśliwie, nie ma jeszcze rozwodów, narkotyków, żyjemy tak jak u Boga za piecem. Bo jeszcze każdy się tego Boga boi [...], ale w mieście to są rozwody, tragedia jest [...]. Jak się patrzę na telewizję, co się dzieje, to jest okropne [...]. Dzisiaj to zanadto poważane są dzieci, nie wolno uderzyć, nie wolno ruszyć i robią, co chcą. [...] Na wsi to jeszcze, ale i na wieś to przyjdzie (K, 1. 53); [Co się we współczesnym świecie liczy, w tym dla kobiet?] Tylko pieniądz, a pie­ niądz gdzie wiedzie? Na potępienie tylko. Co się dzieje, że na wsi nawet dziew­ częta i piją, i papierosy palą?! To się nie zdarzało, aby rodzice na wsi na coś podobnego pozwolili, a teraz tak jest. Dyskoteki, brzydko się wyrażają, przecież to na ulicy słychać. [...] Takie kobiety co to wybierają karierę żyją nierozsądnie, źle, bo kariera nic im nie da (K, 1. 71); Nie podoba mi się nastawienie kobiet do kariery. Za wszelką cenę kariera, odrzucają rodzinę, wszystko. [...] Tak być nie powinno, bo dla mnie najważniejsza jest rodzina [...]. Byłam na bezrobociu 1,5 roku, zaznałam jak to smakuje i nikomu tego nie życzę. Jak dostałam pracę teraz, to ze łzami w oczach poleciałam, z radości. A przeszło po 20 latach pracy mnie zwolnili. Także przeszłam przez to wszystko (K, 1. 47); Trzeba pracować, trzeba być cierpliwą, no bo mało że dom prowadzić, to jeszcze tak żeby wszyst­ kiego wystarczyło. A jest ciężko. A w świecie to są bardziej wygodne (K, 1. 48); [Jakie są współczesne kobiety?] Chyba wygodniejsze niż kiedyś. Każda chce pra­ cować i czasami brakuje im czasu na wszystko. Wiem, bo widzę jak żyją moje córki i wnuczki. To już nie tak, jak kiedyś. Dawniej było inaczej: rodzice dużo więcej czasu poświęcali dzieciom, choć bieda była bardzo duża. [...] Teraz to nawet do dzieci niańki biorą, czy inne opiekunki, bony (K, 1. 83); Porównując dzisiejsze czasy, to są kobiety, które przechodzą złe okresy. Jak się widzi w telewi­ zji, jak są opuszczone przez mężów czy tyrane [tyranizowane? „zatyrane"? - I.K.], to jest to okropne (M, 1. 69). Jak widać, kobiecy świat jest przynajmniej dwuwarstwowy. Z jednej strony, podporządkowany regułom, które stoją na straży jednolitości i harmonii swoj­ skiego świata i rodzimego środowiska symbolicznego (w tym pojęć, znaków, gestów, słów); z drugiej strony, scenariusz kobiecego życia poddany owym odgórnym, kulturowym regułom, wcale nie jest gwarantem integralności we­ wnętrznej, ani poczucia wartości jednostki. Na tym oddolnym, głębokim pozio­ mie, dostrzec można wyraźnie pęknięcia, rysujące się na pozornie gładkiej fasa­ dzie wyznawanych prawd i honorowanych zasad, które się za nią skrywają. Dochodzi często do - najprawdopodobniej nieuświadamianych sobie - postaw 30 Swoisty „ b i o g r a m " . �ŚWIAT K O B I E T 125 „schizofrenicznych" (jak: je określiłam). Ścierają się ze sobą oczekiwania zewnętrz­ ne (szczególnie silne wobec kobiet) z osobistą intuicją, która podpowiada, gdzie należy szukać swojego dobra. Kobiecy los naznaczony jest przede wszystkim macierzyństwem (ciągle jeszcze w tamtej kulturze traktowanym jako obowiązek) oraz pojęciem 'matka', łączącym w sobie postawę Najświętszej Marii Panny oraz jej „cień" - pramatkę Ewę, która jest symbolem „kobiecości tabuicznej". Świat ten jest również niemal nieustannie cenzurowany i kontrolowany jako przynależny głównie do Natury (według najczęściej spotykanego poglądu na to, co kulturowe i naturalne, który także charakteryzuje kulturę typu ludowego). Postawa kobiet, nawet jeśli waloryzowana jest dodatnio (co ma miejsce na poziomie religijnym) powinna ograniczać się do przestrzeni prywatnej. Tam właśnie sytuuje się „królestwo" kobiet. Wykroczenie poza jego granice trakto­ wane jest jako naruszenie kulturowego „tabu" . Pozwolę sobie zamknąć moje rozważania cytatem z pracy etnolożki francu­ skiej A. Deluz: „[...] Zrozumiałam, że mogę wysłuchać tego, co majądo powie­ dzenia kobiety z plemienia Guro wtedy, gdy one same zainicjują rozmowę, która w innej sytuacji jest narzuceniem się im przeze mnie. [ . . . ] " (Deluz 1978, s. 192; tłum. I . K . ) . Kobiety używają specyficznych środków wyrazu i nie zawsze odkrywają „sekrety" swojego świata explicite. Może to wynikać z faktu, że nie posiadają umiejętności werbalizowania swojej wiedzy (lub jakiegoś jej zakresu) - wtedy jej przekazowi mogą służyć inne, pozawerbalne środki. Jeśli dostępu do nich szuka etnolog-kobieta, często reprezentuje ona sferę, która w kulturze typu ludowego przypisana jest mężczyznom. Z taką „istotą" trudno dzielić się swoimi doświadczeniami, a przecież transmisja wiedzy kobiecej odbywa się między kobietami w sposób mało sformalizowany, właśnie na gruncie towarzyskich rozmów czy podczas przekazywania sobie plotek. Przyświeca temu zasada bez­ interesownego daru ze swojego doświadczenia życiowego. W szczególnej sytua­ cji spotkania, do którego dochodzi podczas wywiadu każdy badacz (bez względu na swoją płeć) pozostaje (niemal zawsze) tym, kim się jawi w tym specyficz­ nym kontekście prowokowanych zwierzeń. Gra przede wszystkim rolę „biorcy" i bardzo rzadko chce sam od siebie odwzajemnić się swojemu rozmówcy. Jest to jednakże temat na kolejne rozważania. Zacytowana wypowiedź Deluz powinna nam uświadomić, że kobiety, trakto­ wane jako pewna kategoria znaczeniowa i symboliczna w wyodrębnionym typie kultury, naznaczone są obcością i innością. Cechy te pozornie ulegają kolejnym interpretacjom (etnologicznym czy innym), próbującym je „oswoić" i wyjaśnić. Jednak każda kategoria kulturowa (choćby nawet wyczerpująco opisana) zacho­ wuje w swoim najgłębszym wnętrzu nienaruszone przez nikogo jądro swoistości. 31 32 3 1 To w y k r o c z e n i e m o ż e z a c h o d z i ć t a k ż e metaforycznie ( c h o ć - paradoksalnie - jest prze­ c i e ż w pewien s p o s ó b d o s ł o w n e ) , kiedy kobiety o d s ł a n i a j ą swoje ciała, s z c z e g ó l n i e i d ą c za w s p ó ł ­ c z e s n ą m o d ą . Zagadnienie u b i o r u i w s z e l k i c h tabu z t y m z w i ą z a n y c h , w z a l e ż n o ś c i od rodzaju przestrzeni ( ś w i e c k a / s a k r a l n a ) czeka na przeanalizowanie przeze mnie w dalszej k o l e j n o ś c i . 3 2 Cytat za: Tubiana (1999). �126 INGA KUŹMA LITERATURA Albert-Llorca M . 199 5, L a Vierge mise á nu par ses chambrieres, CLIO. et Sociétés, nr 2, s. 2 0 1 - 2 2 8 . Histoire, Femmes A n k e r s h m i t F. 2002, P o c h w a ł a s u b i e k t y w n o ś c i , [ w : ] Pamięć, etyka, historia, E. D o m a ń s k a (red.), P o z n a ń , s. 5 5 - 8 3 . B o r k o w s k a M . O S B . 1993, Czarczafy na ulicach, Więź, nr 1, s. 3 2 - 3 7 . B u d r o w s k a B . 2000, Macierzyństwo jako punkt zwrotny w życiu kobiety, W r o c ł a w . C a s s i r e r E. 1971, Esej o człowieku. Wstęp do filozofii kultury, Warszawa. D e l u z A . , L e C o u r - G r a n d m a i s o n C., R e t e l - L a u r e n t i n A . 1978, La natte et le mangiuer, les carnets de trois ethnologues, Paryż. C i s z e w s k i S. 1927, Ż e ń s k a twarz, Prace Komisji Etnograficznej PAN, nr 4, K r a k ó w . G ó r e c k i J. ks. 1994, Pielgrzymki na Górnym Śląsku w latach 1969-1914, Katowice. H a n d k e K . 1995, J ę z y k a determinanty p ł c i , Język i kultura, t. 9, W r o c ł a w s. 1 5 - 3 0 . J a m e s o n F. 1999, Postmodernizm i s p o ł e c z e ń s t w o konsumpcyjne, [ w : ] Amerykańska pologia postmodernistyczna, M . B u c h o w s k i (red.), Warszawa, s. 190-213. Jastrzębowski S. antro­ 1891, Przyczynek do w i e r z e ń ludu o ż y c i u p o z a g r o b o w y m i legenda 0 „ M a t u s i n e j dusy", Wisła, t. V, s. 8 6 5 - 8 7 1 . J ę d r z e j k o E. 1995, Kobieta w p r z y s ł o w i a c h , aforyzmach i anegdotach polskich. Konotacje 1 stereotypy, Język i kultura, t. 9, W r o c ł a w , s. 159-172. Jurasz A . 1995, L i n g w i s t y k a feministyczna w R F N , Język i kultura, t. 9, W r o c ł a w , s. 2 0 1 - 2 0 9 . K a b a t I . 1989, O b r z ę d o w o ś ć weselna j a k o w y r a z przemian pozycji s p o ł e c z n y c h m ę ż c z y z n y i kobiety w ś r o d o w i s k u w i e j s k i m , Lud, t. 72, s. 115-122. Kocjan K . 1992, L u d o w a waloryzacja p ł c i o w o ś c i . A p o k r y f i c z n e w ą t k i w ludowej wersji h i ­ storii o A d a m i e i E w i e , Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, nr 2, s. 4 3 - 4 4 . K o w a l s k i P. 1998, Leksykon. Znaki świata. Omen, przesąd, wierzenie, Warszawa-Wrocław. K u ź m a I . 2000, Emocje j a k o p r z e d m i o t w i e d z y i w i a r y , Etnografia Polska, t. X L V , z. 1-2, s. 8 5 - 9 7 . L a R o c c a S. 2002, L'Enfant J é s u s et les femmes au X V I I I siecle: une devotion emancipaе trice?, CLIO. Histoire, Femmes et Sociétés, nr 15, s. 17-36. L a n g 1 o i s C. 1995, „Toujours plus pratiquantes". L a permanence du dimorphisme sexuel dans le catholicisme francais contemporian, CLIO. Histoire, Femmes et Sociétés, nr 2, s. 2 2 9 - 2 6 0 . L a u t m a n F. 1995, L ' i m a g e brouillee des femmes dans le nouveau Catechisme de l ' É g l i s e catholique, CLIO. Histoire, Femmes et Sociétés, nr 2, s. 2 6 1 - 2 7 5 . L e c c a r d i C , R a m p a z i M . 1993, Past and Future i n Y o u n g Women's Experience o f T i m e , Time and Society, t. 2 (3), N o w y Y o r k - L o n d y n . L é v i - S t r a u s s L . 1972, T r ó j k ą t kulinarny, Twórczość, nr 2, s. 7 1 - 8 0 . M a t h i e u N . - C . 2000, Les sexes et la „ n a t u r ę " chez les ethnologues et les ethnologises (rappelle historique), [ w : ] L'invention du naturel. Les sciences et la fabrication mascułin, D . Gardey, L . L o w y (red.), P a r y ż , s. 109-124. N o w a k A . J . O F M 1998, Kapłaństwo kobiety - tak i nie, L u b l i n . du feminin et du O l s z e w s k i M . 1993, D i a b e ł a p ł e ć , Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, nr 3-4, s. 116-118. P e i s e r t M . 1995, „ O n " i „ o n a " we w s p ó ł c z e s n e j p o l s z c z y ź n i e potocznej, Język i kultura, t. 9, W r o c ł a w , s. 9 7 - 1 0 8 . P u с с i o D . 2002, „ M i e u x vaut habiller les saints que d é s a b i l l e r les ivrognes". V e t i r les saints á San Juan de Plan (Aragon), Terrain, t. 38, s. 141-152. Smolińska Т. 1 995, W s p ó ł c z e s n a rodzina nosicielem tradycyjnego f o l k l o r u religijnego, [ w : ] Foklor - sacrum - religia, J. B a r t m i ń s k i , M . J a s i ń s k a - W o j t k o w s k a (red.), L u b l i n , t. 2, s. 2 3 9 - 2 5 9 . S t o m m a L . 1986, Antropologia wsi polskiej XIX wieku, Warszawa. S w i ę t e к J. 1896, Zwyczaje i pojęcia prawne ludu nadrabskiego, t. I , cz. 1. T o k a r s k a - B a k i r J. 1995, Dalsze losy syna marnotrawnego. Projekt etnografii nieprzezro­ czystej, Polska Sztuka Ludowa - Konteksty, nr 1, s. 13-22. �127 ŚWIAT K O B I E T T u b i an a M . - J . 1999, H o m m e s , femmes: methodes ď e n q u e t e , [ w : ] Femmes representations des femme. Discours, normes et condiutes, plurielles. D . Jonckers, R. Les Carre, M . - C . Dupre (red.), P a r y ż , s. 13-19. W i n i a r z A . 2000, W p ł y w k o b i e t y - m a t k i na ż y c i e polskiej r o d z i n y z i e m i a ń s k i e j doby n i e w o l i narodowej ( 1 7 9 5 - 1 9 1 8 ) , [ w : ] Partnerka, nowożytnych Wrocławski matka, opiekunka. Status kobiety w dziejach od XVI do XX wieku, K . Jakubiak (red.), Bydgoszcz, s. 146-156. K . 1995, Postawa c z ł o w i e k a wobec sacrum o losie l u d z k i m , [ w : ] Foklor - sacrum - religia, w s ł o w i a ń s k i c h bajkach l u d o w y c h J. B a r t m i ń s k i , M . J a s i ń s k a - W o j t k o w s k a (red.), L u b l i n , t. 2, s. 172-182. Zadrożyńska życia, A . 1986, Powtarzać czas początku. O polskiej tradycji obrzędów ludzkiego cz. 2, Warszawa. INGA KUŹMA T H E W O R L D OF W O M E N Summary The article deals w i t h cultural definitions o f f e m i n i t y and female social roles i n Polish tradi­ tional f o l k culture. The author tries to find out, i f and h o w the criteria o f the "female" e m p l o y e d i n the " t r a d i t i o n a l " m o d e l are changing now. The study bases on field material collected i n the years 2 0 0 0 - 2 0 0 2 i n some villages i n southern Poland. Particular areas o f culture are taken into consideration. The author starts w i t h religiousness and especially w i t h the subject o f the c u l t o f the V i r g i n M a r y and pilgrimages to K a l w a r i a Zebrzydowska, the p i l g r i m a g e centre devoted to M o t h e r o f God. M o r e general issues refer to people's attitudes to the style o f life w h i c h is considered "proper" for w o m e n , according to local cultural constructs. H o w local people compare the life o f rural and urban w o m e n . The meanings o f "being a w o m a n " and "being Catholic". The strongest stereotype turned out to be that saying about women's dependence on nature. Dependence on p h y s i o l o g y is believed to be the essence o f being female. ( w h i c h is reflected both i n social and symbolic dimensions). W o m a n is respected w h e n she fulfills her maternal role. I n such an attitude, often recorded i n the field, w e can find features o f that almost universal image, w i d e l y k n o w n i n anthropology. The image o f w o m a n as mediator between life and death, w o m a n polluted, subject to different cultural taboos, an ambiguous entity. Such symbolic cultural classi­ f i c a t i o n gives rise to c u l t u r a l norms, obligations and p r o h i b i t i o n s . M o s t remarkable o f them concern the w o m e n ' s participation i n religious life, especially i n public sphere. Ethnologists have always emphasized that i n traditional folk culture cultural norms, patterns and values were indiscriminate and obligatory for everybody. N o w w e realize that n o t h i n g is absolutely indiscriminate and obligatory any more. The author refers to the term "schizophrenic" as i t is employed b y Frederic Jameson for description o f contemporary w o r l d . She finds the concept relevant for what is happening i n the "culture o f f o l k type". Sort o f split, disaccord can be noticed between traditional religious norms and customs, obligatory and o f f i c i a l l y declared, and attitudes w h i c h are alternative to them. These other attitudes are accepted o n l y verbally. T h e i r practical realization still meets w i t h resistance.We can say about internal resistance w h e n , there is a clash between the appreciated and declared values i n an i n d i v i d u a l ' s consciousness and one is nor able either to overcome or to reconcile them. External resistance means pressure o f culture and society. The subjects o f such clash mentioned most often by both men and w o m e n include: divorces, premarital sex, women's social roles and d i v i s i o n o f labour i n the household. Translated by Anna Kuczyńska-Skrzypek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c39199c8c22cd8e2a437adbe194ef8cb.pdf b39f770843e34c5f90b265081aef3dda Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5234 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource feminologia kobieta Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4858 Title A name given to the resource Słowo o kobietach i słowo kobiet / ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.51-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuźma, Inga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 INGA KUŹMA Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ, Łódź SŁOWO O KOBIETACH I SŁOWO KOBIET. FEMINOLOGICZNA PROPOZYCJA INTERPRETACJI WYBRANEGO ASPEKTU RELIGIJNOŚCI [...] trzeba umieć opowiadać o tym, co zostało przemilczane, ale to wyma­ gające zadanie, które może wzbudzać obawy, iż taka opowieść rozwinie się w zupełnie dowolnym kierunku. Szczególnie często zachodzi sytuacja, kiedy w tekstach dawnych dopatrujemy się współczesnej nam mentalności. Wtedy należy być zdolnym do odczytania na nowo dokumentów nawet bardzo do¬ brzejuż znanych, poświęcając im wielką uwagę, aby nie umknęło to, co mówią - świadomie lub nie - same kobiety Nie chodzi jednak o zwykłą ponowną lekturę, ale o prawdziwą zmianę punktu widzenia. [ . ] Marcel Bernos (2000, s. 43) 1 Ujeciu feminologicznemu w naukach zajmujących sie religią i religijnością przypisuje sie rezygnację z neutralności badawczej. Perspektywa proponowana przez to ujęcie jest jednak o tyle ważna, że pozwala wzbogacić postrzeganie zjawisk religijnych o nowe aspekty. Kładzie bowiem ono nacisk na rolę konkretne­ go podmiotu doświadczającego sacrum i organizującego wokół niego swój świat. Pokazuje, jaką mają wagę dla odbioru sacrum przez określone jednostki, kultu¬ rowe wyobrażenia dotyczące zarówno świętości, jak i określonych osób. A naj¬ istotniejszym zagadnieniem dla takiego ujęcia religii jest pytanie dotyczące tego, jakie jest miejsce, rola i symbolika, które dana tradycja (w tym religijna) przypi¬ suje i wyznacza poszczególnym jednostkom czy też grupom, szczególnie ze względu na ich płeć i wiek. To rzutuje później na postrzeganie przez nie sacrum. 1 Termin women 's studies został przetłumaczony jako „feminologia" przez autorów polskiego przekładu Słownika teorii feminizmu Maggie Humm (Humm 1993, s. 226) - Bożenę Umińską i Jarosława Mikosa. „Feminologia" to „badanie problematyki kobiet, refleksja, namysł nad tym, co ruch na rzecz prawa kobiet (feminizm) dzięki swym działaniom stara się zmienić" (Górnikowska-Zwolak 2004, s. 18-19). Byłaby ona zatem rodzajem „metodologii", ale jak zauważa Górnikowska-Zwolak, przytaczając głosy krytykujące ten translacyjny wybór, „wyznaczenie wyraźnej i ostrej granicy między feminologia a feminizmem nie jest [...] możliwe ani konieczne. Teoria bez praktyki i praktyka bez teorii nie mogą istnieć" (Górnikowska-Zwolak 2004, s. 19). Przypo­ mina ona także opinię Sławomiry Walczewskiej, która podkreślała, że już w momencie kształ­ towania się nowej dyscypliny, j a k ą były women's studies, nie posłużono się do ich nazwania terminem łacińsko-greckim. Walczewska wyciągnęła stąd wniosek, że był to świadomy wybór: „Chodziło zapewne o to, żeby nie tworzyć następnej «-logii», lecz żeby polityczny, nieakademicki wymiar studiów kobiecych widoczny był już w nazwie, w jej dwuznaczności. Studia kobiece to �52 INGA KUŹMA Wszystko to podważa wymóg obiektywności, która w modernistycznym para¬ dygmacie nauki powinna być kategorią naczelną dla całego postępowania nauko¬ wego. Dążyć ono musi (według modernistycznej metodyki badań jest to wręcz wpisane w naturę procedury badawczej) do zajęcia meta-stanowiska wobec przed¬ miotu zainteresowań, choć rola badającego dla przebiegu całej procedury nie jest dostatecznie uświadamiana (wynika to z przekonania o neutralności badacza). Osoby objęte tak rozumianymi badaniami traktowane są zaledwie jako depozy¬ tariusze danej kultury i jej tradycji. Propozycja feminologiczna natomiast optuje za przyjęciem odmiennej perspektywy: zaangażowanej w interpretacje podmio¬ towych doświadczeń religijnych (nie stroniąc przy tym od odsłonięcia stanowi¬ ska autora/autorki interpretacji i tekstu). Jak podkreśla Edith Franke (Franke 2001, s. 46-60) klasyczne badania religioznawcze bazowały przede wszystkim na dociekaniu początku, transformacji oraz rozwoju religii. Nie przypisywały sobie roli nauki, która powinna rozstrzygać o prawdziwości bądź wyższości jed¬ nego wyznania nad innymi, czy określonych praktyk nad innymi. Przypomina ona też opinię Rudolfa Otto, iż podstawowym warunkiem, jaki spełniać trzeba, aby zgłębiać tę tematykę, jest neutralność światopoglądowa badacza - brak de¬ klarowania własnych preferencji i poglądów. Sąd ten jeszcze bardziej wyraziście wyłożyła Huberta Seiwert (za: Franke 2001 s. 46) mówiąc, że zadaniem studiów religioznawczych nie jest rozstrzyganie czy dany sąd jest prawdziwy, czy nie: ten, iż „Bóg jest wszechmocny", bądź inny, mówiący, że „Bóg jest miłością", czy też opinia, że „bogowie nie istnieją". Tego typu stwierdzenia są wyłącznie doświadczalne (ich właściwym poziomem jest wiara), nie są zaś w żaden sposób weryfikowalne i sprawdzalne. Franke stwierdza jednak, że z powodu przestrze- nie tylko studia o kobietach, kobiety nie są w nich jedynie przedmiotem badań, lecz przede wszystkim ich podmiotem. Badaniom różnych aspektów bycia kobietą towarzyszy w niech reflek­ towanie swoich własnych, także prywatnych doświadczeń. Jest ono integralną częścią procedur naukowych" (Walczewska 1994, s. 168, cyt. za: Górnikowska-Zwolak 2004., s. 19). Pomimo słuszności owych zastrzeżeń, posługiwać się będę polską wersją terminu, czyli „feminologią" i taką też perspektywę mam nadzieję nadać moim rozważaniom. „Feminologia" obej¬ muje zwłaszcza refleksję nad zapleczem teoretycznym wykorzystywanym w studiach nad pro¬ blematyką kobiet i właśnie ten aspekt przyciągnął moja uwagę. Choć w swojej pracy korzystam w pewnej mierze z narzędzi, które zaproponowała nauka spod znaku feminizmu, bardziej jednak interesuje mnie ujęcie problematyki kobiecej z perspektywy antropologicznej i ona jest dla mnie nadrzędna. Również ważna jest, według mnie, refleksja nad narzędziami i procedurami badaw¬ czymi proponowanymi przez dziedziny nauki spod znaku feminizmu, także w ujęciu antropolo¬ gicznym. Interesujące wydaje m i się w jakim stopniu i w których miejscach przenikają się te dwa podejścia - feministyczne i antropologiczne (więcej na ten temat pisze Monika Baer; Baer 2003, s. 3-17). Tym samym, moją uwagę przyciąga coś więcej niż ujęcie stricte feministyczne. Celem tego tekstu jest zarysowanie charakterystycznych kierunków i wybranych nurtów spośród teorii badania problematyki kobiecej w kontekście religijności chrześcijańskiej (dokładniej: katolic¬ kiej). W tym polu zainteresowań mieści się także pytanie, czy jest słuszne wydzielanie specjalnego przedmiotu badań, jakim są kobiety. Moim zdaniem jest to uprawnione, co udowodni - mam nadzieję - ten tekst. Problemem może być również rozumienie kategorii „doświadczenia", do której odwołują się autorzy przeze mnie tu przywoływani. Jest to kategoria ukierunkowująca większość nurtów wchodzących w skład feminologii i to wzbudziło moje zainteresowanie. �SŁOWO O KOBIETACH I SŁOWO KOBIET 53 gania zasad dotyczących zachowania obiektywności i neutralności, tradycyjne ujęcie zjawisk religijnych wyczerpało się. Sposobność pobudzenia tej dziedziny nauki oferować może (między innymi) badawcza propozycja feminologiczna. Wyrosła ona na bazie kolejnych fal feminizmu, szczególnie począwszy od lat 60. X X wieku, kiedy to w centrum zainteresowania stanęły problemy poli¬ tycznego oraz społecznego równouprawnienia kobiet. Wystąpienia takie polegały nie tylko na krytyce i żądaniu zmian, lecz również na analizie kulturowego i społecznego podłoża negowanej sytuacji. Do nich zaś zaliczono, obok innych ideologii, także religie. Główne ostrze tej krytyki wymierzone było w pomijanie perspektywy kobiecej i kobiet jako podmiotów, zarówno historii, jak i gospodarki oraz kultury i religii. Dlatego ruch ten zaowocował tematyką koncentrującą się na rozważaniach, jak stosunki władzy, uwarunkowania polityczne, ekonomiczne i kulturowe przekształcały się w system degradacji kobiet. W tę debatę wpisały się również prace religioznawcze, które nie tylko zajęły się opisem religijnego życia oraz doświadczenia kobiet, lecz również przyglądały się konstruowaniu wyobrażeń na temat świętości i boskości w różnych religiach, a później - jak owe wyobrażenia wpływają na role religijne przypisywane każdej z płci kulturo¬ wych. Stąd prace, które przedstawiały, jaką rolę i funkcję sprawują kobiety w różnych instytucjach religijnych oraz tradycjach, które dociekały, jak język, szczególnie ten, łączący się ściśle się z działaniami kultowymi, czy język świętych tekstów, mówi o kobietach i co mówi oraz jak językowe obrazy i toposy przekła¬ dają się na społeczno-kulturowe role przypisywane kobietom oraz sprawowane przez nie w ich grupie funkcje. Kolejne pole zainteresowań dotyczyło problemu, na czym polega religijne przeżycie i doświadczenie kobiet w danej religijnej tradycji (także w opozycji do doświadczenia mężczyzn), choćby w świetle żywo¬ tów świętych kobiet, interpretowanych na nowo, według ujęcia feminologicznego i feministycznego. Techniki badawcze stosowane przez takie ujęcie to najczꜬ ciej opis ról, doświadczenia i wyobrażeń samych kobiet oraz na temat kobiet. Także wydobywanie z ukrycia i przeniesienie na pierwszy plan tych głosów, które zazwyczaj były ignorowane i spychane na margines. Ten wymiar interpre¬ tacji jest krytyczny - polega na „rozmontowaniu" istniejących symboli i znaczeń kulturowych, obnażając ich stronniczość, ukryte sensy oraz mechanizmy i pro¬ cesy kulturowe, jakie modelują określony język i obrazy . Jego kolejnym etapem jest pozytywny wymiar, czyli rekonstrukcja doświadczenia kobiet, ujawnienie ich obecności i specyfiki, w sensie dostrzeżenia idiosynkratyczności ich doświad¬ czeń. Ujęcie to przykłada również wagę do zagadnienia, jaką drogę obrać, aby usłyszeć tego, kto do tej pory mówił półgłosem lub jego „język" był przez kultu¬ rę ignorowany (jak również był ignorowany przez sam mówiący nim podmiot) oraz jak postępować, aby nie wpaść w pułapkę zbyt wielkiej stronniczości. 2 Perspektywa feminologiczna uczyniła z doświadczenia indywidualnego pod­ stawę wszelkich badań i wnioskowania, co - jak zaznacza Franke - było odbiciem jednego z haseł owej fali feminizmu z lat 60. ubiegłego stulecia, które głosiło, że 2 Dostrzegalna byłaby tutaj inspiracja podejściem dekonstrukcjonistycznym. �54 INGA KUŹMA „prywatne znaczy to samo, co polityczne" (czyli publiczne) (Adamiak 1999, s. 156) . Dlatego tak dużym zainteresowaniem cieszyły się (i cieszą do tej pory) badania, które wprost (lub nawiązując w jakiejś części) wykorzystują metodę biograficzną i zajmują się historią oralną. Dopiero badanie życia konkretnych podmiotów może usprawiedliwić (oraz zweryfikować) teorie dotyczące religii, motywów konwersji, wiary, itp. Nie ma bowiem kobiet „jako takich" i „w ogóle" , są jedynie kobiety, które żyją w konkretnej rzeczywistości. Zapominanie o kon¬ tekście kulturowym jest zatem błędem, albowiem nie do utrzymania jest stano¬ wisko, iż „[...] dziś można (jeszcze) określić miejsce i rolę kobiety tak, że będzie się to odnosiło do wszystkich kobiet i do każdej z osobna. Dziś kwestionowana jest taka możliwość [ . . . ] . " (Adamiak 1999, s. 28). Odrębnym przedmiotem badań stały się hagiografie kobiet świętych (także tych współczesnych), które dały asumpt do badań ich duchowości. Stwarzało to możliwość wniknięcia w wyobrażenia dotyczące nie tylko religijności samych kobiet, ale także wyobrażeń sacrum, jakie przekazały. Badacze i badaczki intere¬ sowali się do jakiego stopnia jednostka jest modelowana przez określoną kulturę, a w związku z tym, czy można jeszcze mówić o zachowaniu przez nią osobnego i jej tylko właściwego „głosu" - niezależnego od wszelkich zabiegów kulturowych (McPhillips 2004). Za takim zadaniem badawczym stoi przekonanie, iż kultura to warstwa zewnętrzna, zwłaszcza wobec kobiet: ulegają i podporządkowują się jej, są zaledwie biernymi przedmiotami - jej typowymi depozytariuszkami. Ten sąd, według mnie, zbyt upraszcza oraz generalizuje przyczyny milczenia kobiet czy też ich szept na forum kultury, a nie przemawianie pełnym głosem . Jest jednak o tyle trafny, o ile potraktuje się go jako opis specyfiki określonego dys3 4 5 6 3 Hasło to Adamiak przypisuje nurtowi feminizmu zwanemu radykalnym. Franke podkreśla, iż stronniczość ta nie polega na identyfikowaniu się z innymi kobietami, ale raczej zmierzaniu w jednym kierunku nawet różnymi drogami. Celem jest zdekonstruowanie panu­ jącego systemu społecznego i symbolicznego poprzez obnażenie rzeczywistego podłoża wielu kul­ turowych sądów na temat kobiet, co oznaczać będzie krok ku polepszeniu sytuacji ich wszystkich. Hagiografia to gatunek piśmiennictwa sięgający epoki wczesnochrześcijańskiej (już Dzieje Apostolskie św. Łukasza wiele miejsca poświęcają dwóm apostołom - Piotrowi i Pawłowi, a w dalszej kolejności rozwijać się zaczęła literatura apokryficzna opisująca dzieje innych po¬ staci, szczególnie Matki Boskiej, Jezusa z okresu nieprzedstawionego przez Ewangelistów, a także działalność innych apostołów) (Plezia 1983). Gatunek ten rozkwitł szczególnie w średniowieczu. Celem pisania żywotów świętych było nie tylko spisanie historii ich życia, ale dostarczenie wier¬ nym wzoru osobowego. Stąd można mówić o różnych wzorach świętości i świętych (w średnio¬ wieczu to przede wszystkim święty asceta oraz święty wojownik). Hagiografie mają w zasadzie stałą budowę, a hagiografie dawne rzadko mają coś wspólnego z dokumentami źródłowymi, dość często bowiem elementy fantazji i zabiegi retorycznej hiperbolizacji „upiększały" życiorysy świę­ tych. Ich autorzy korzystali także z piśmiennictwa wcześniejszego czy niechrześcijańskiego, lecz o podobnej funkcji i konstrukcji (szczególnie z żywotów filozofów starożytnych) (vide: Plezia, 1983). Dorobek hagiografistyki został poddany krytyce pierwszy raz dopiero w X V I I wieku (od tego momentu można mówić o hagiologii) (Witkowska 2004). Współczesny rozwój hagiografistyki przebiega już jednak z dala od tak często dawniej przerysowanego wymiaru moralizator¬ skiego czy dydaktycznego. Jest to sąd, który korzeniami sięga poglądu Zygmunta Freuda na temat kultury jako źródła cierpień. 4 5 6 �SŁOWO O KOBIETACH I SŁOWO KOBIET 55 7 kursu kulturowego , który dotyczy życia religijnego, szczególnie ponadprzecięt­ nie religijnych kobiet - traktowanych w związku z tym jako wzór dla innych. Dyskurs ten polega na stosowaniu charakterystycznych zabiegów narracyjnych do konstruowania tak specyficznych przekazów o życiu religijnym, jakie nazywa się hagiografiami. Uwypukla się w nich wydarzenia, które udowadniają odmien¬ ność jednostki ponadprzeciętnie uduchowionej, co przejawia się najczęściej od naj¬ młodszego wieku. Interpretuje się jej cechy charakteru i osobowości jako wyjąt¬ kowe i predestynujące j ą do bycia świętą/świętym, lecz za ich przyczyną jest ona sama często odrzucana przez najbliższych, nie cieszy się ich poparciem i zrozu¬ mieniem, ani też akceptacją dalszego otoczenia. Uzupełniają to zapiski takich osób na temat wizji, porwań i uniesień duchowych, modlitw, cudów, objawień oraz różnorakich cierpień, jakich doświadczały. Co charakterystyczne, zdarzało się, iż przekaz spisywany był przez sekretarzy, ojców duchowych, spowiedników . 8 7 Termin „dyskurs" ma dla mnie wartość pojęcia opisującego (nie zajmuję się analizą dyskursu jako takiego, w myśl zasad ustalonych na gruncie językoznawstwa, które jest nauką „pierwszą" w badaniu dyskursów). Stosować będę to pojęcie, jako określenie i opis szczególnego sposobu wyrażania (werbalnego, jak i niewerbalnego) określonych idei społecznych i kulturowych, które ubierane są w specyficzne formy retoryczne, związki frazeologiczne i tym podobne kształty, także z zakresu obyczajowości (do „form retorycznych" tego poziomu należy zaliczyć postawy, zacho¬ wania, wyobrażenia, stereotypy, normy, wartości) czy religijnego (tu, odpowiednio, mamy do czynienia z formami kultu i pobożności, charakterystycznymi dla grup/-y, kultur/-y, społeczności lub jednostki, z rysem duchowości przejawiającym się w specyficznych gestach, zachowaniach, ocenach, itp.). Inaczej mówiąc, dyskurs w szerokim znaczeniu tego słowa, to „[...] systemowy repertuar znaków, a dokładniej - interpretantów, jak i organizujących ten repertuar reguł i norm generujących i użytkowych danej formacji kulturowej, stanowiący o społecznej i kulturowej spe¬ cyfice tej formacji i tworzący rozróżniającą j ą wiązkę cech. [ . ] to sposób w jaki (oraz za pomo¬ cą jakich interpretantów) dana formacja kulturowa się wypowiada, zabiera głos w świecie znako¬ wym (czyli w kulturze), oraz zapewnia ową spójność [ . . . ] " (Anusiewicz, Dąbrowska, Fleischer 2000, s. 16.). Dyskurs utrzymuje daną formację, zapewnia jej spoistość, steruje subdyskursami (specjalistycznymi dyskursami). Można wydzielić interdyskurs, czyli supradyskurs obowiązujący np. w danej kulturze narodowej. Tworzy on wspólną płaszczyznę (m. in. trzymając w swojej pieczy symbole kolektywne, w tym stereotypy czy określone „mitemy"), pomaga utrzymać inte¬ gralność tych grup, kultur, społeczności bądź wspólnot różnego rodzaju, które wchodzą w skład owej większej całości (jaką jest zresztą nie tylko kultura narodowa, ale też kultura naukowa danej dyscypliny). Oprócz interdyskursu istnieje również dyskurs interkulturowy, gdzie „interkultura" to niestabilny system, o dużej fluktuacji; wiązka różnorodnych składników pochodzą¬ cych z różnych kultur np. narodowych (czy naukowych). Taki dyskurs „nie posiada mocy po¬ trzebnej do wytworzenia jednego lub kilku stabilnych dyskursów" (Anusiewicz i in. 2000, s. 18). Funkcjonuje on wzmacniając lub osłabiając określone tendencje i możliwości. Prezentowana próba definicji pojęcia „dyskurs", którą proponują cytowani przeze mnie autorzy, mimo ambicji uściś¬ lenia znaczenia i zakresu omawianego pojęcia, odbija jednak jego płynność i nieostrość. Udo¬ wadnia to, iż pomimo długoletniej i coraz bardziej analitycznej dyskusji dotyczącej „dyskursu", w jego przypadku „[...] mamy raczej do czynienia z całą rodziną znaczeń starszych i nowszych, kształtowanych na różnych obszarach badań i w różnych celach" (Gajda 1999, s. 9-17). Działo się tak w przypadku takich znanych świętych jak np. św. Hildegarda z Bingen, św. Katarzyna ze Sieny, św. Teresa Wielka (z Avila), która pisała dla i za sprawą św. Jana od Krzyża i Piotra z Alcantry (vide: Vuarnet 2003), z polskich świętych - Faustyna Kowalska. W swoim Dziennikczu pisze w ten sposób o roli spowiedników i ojców duchownych: „Kiedy o tych nie¬ których rzeczach powiedziałam spowiednikowi, odpowiedział mi, że może to być prawdziwie od 8 �56 INGA KUŹMA Kiedy zaś nakazywano samej wizjonerce zapisywanie swoich objawień i przebie¬ gu życia duchowego, wydawał to polecenie jej duchowny przełożony, kontrolują¬ cy przebieg tej dokumentacji lub wręcz jej zawartość, kształt i treść . Choć osobą nadrzędną, która wydała taką dyspozycję, mogła być również przełożona (kobieta) nie zaś przełożony (mężczyzna), nie zmieniało to jej funkcji - reprezentowała ona władzę, głos kultury, oficjalny dyskurs, a przede wszystkim kontrolę. Teksty biograficzne oraz autobiograficzne tego rodzaju interpretować można jako dyskurs heteroglossyjny: całość złożoną i niejednorodną, nie tylko dlatego, iż składa się ona np. z zapisu dialogu świętej z Maryją czy Chrystusem bądź innymi istotami nadprzyrodzonymi, lecz także ze względu na złożoność warstwy konstrukcyjnej. Jest to splot różnych „charakterów" i wypowiedzi, przede wszystkim wypowiedzi samej osoby świętej, które jednak (bardzo często) ujęte są w karby pisma i języka wybrane przez rejestrującego dane słowa, a ktoś taki jest z tego względu (nawet w minimalnym stopniu) zarazem ich redaktorem. Lecz taka sytuacja, kiedy wypowiedzenie przeżycia religijnego poddawane jest od samego początku swoistej zewnętrznej kontroli, którą reprezentuje osoba np. sekretarza, przewodnika duchowego itp., powtarza się także, kiedy to sama święta, nie mając do pomocy nikogo, spisuje swoje doświadczenia. Boryka się z nie¬ doskonałością języka, z niepewnością, czy to, czego doświadczyła nie było oma¬ mem, z niemożnością wyrażenia w pełni uczuć oraz przełożenia na słowa obra¬ zów, także z przekonaniem, że to nie ona kieruje swoją ręką i myślą, ale że prawdziwym autorem oraz redaktorem tego tekstu jest np. sam Chrystus czy Maryja. Taki dyskurs, to rodzaj siatki splecionej z różnych odmian gatunków pisarskich: od biografii czy autobiografii, opowiadania, poematu, pieśni po nie¬ mal kronikarski zapis lub medyczny opis (np. cierpień fizycznych). Lecz to nie tylko siatka spleciona z wielu różnych gatunków języka, lecz specyficzna sytua¬ cja komunikacyjna, gdzie wypowiedź przynależy do kilku uczestników i ma wielu adresatów - aktualnych i przyszłych, pojedynczych i zbiorowych. Po pierwsze, należy do podmiotu przeżywającego daną opisywaną sytuację. Kieruje on swój głos często do istoty nadprzyrodzonej, ale nie tylko. To głos, którym opowiada i opisuje np. w celu dydaktycznym, moralizatorskim, również poznawczym. Nie można zapominać także o funkcji czysto ekspresyjnej takiej wypowiedzi. Po dru¬ gie, jest to wypowiedź wyrażana głosem Transcendentnego, który przekazuje swoje przesłanie, polecenia, pouczenia, itp. On zawsze mówi do kogoś i w ja¬ kimś celu. Ten głos czy głosy w zasadzie nie spełniają funkcji ekspresyjnej. Ich 9 Boga, ale może być także i złudzeniem. A ponieważ miałam częste zmiany, więc nie miałam stałego spowiednika, co więcej, to miałam niepojęta trudność w wypowiedzeniu tych rzeczy. Modliłam się gorąco, aby mi Bóg dał tę łaskę - to jest kierownika duszy. Jednak tę łaskę otrzyma­ łam dopiero po ślubach wieczystych, kiedy przyjechałam do Wilna. To jest ksiądz Sopoćko. Dał mi Bóg Go poznać wpierw wewnętrznie, nim pojechałam do Wilna. [ . ] O, gdybym miała od początku kierownika duszy, to nie zmarnowałabym tyle łask Bożych. Spowiednik wiele może duszy dopomóc, ale i wiele może zepsuć. O, jak bardzo spowiednicy powinni uważać na działa¬ nie łaski Bożej w duszach swych penitentów, to rzecz wielkiej wagi. Po łaskach w duszy można poznać jej ścisły stosunek z Bogiem. [ . . . ] " (Kowalska 1999, akapity 34 i 35). Jak stało się w przypadku św. Teresy z Lisieux. 9 �57 SŁOWO O KOBIETACH I SŁOWO KOBIET celowość jest ewidentna, nawet jeśli treścią ich przesłania jest zakomunikowanie danej osobie, że została wybrana, by świadczyć swoim życiem i cierpieniem mi¬ łość do Boga/Chrystusa/Maryi. Ktoś taki bowiem nie musi dowodzić tej miłości czynami w świecie - może od niego oczekiwać trwania na modlitwie, kon¬ templując chwałę Boga. I takie zalecenie, uosabiane później przez wybraną do tego osobę, staje się komunikatem otwartym na interpretacje przyszłych pokoleń wiernych, na ich ocenę i wcielanie w życie. Najważniejszym źródłem, z którego inni mogą czerpać oraz odczytywać znaczenie i cel słów Transcendentnego, jest postawa jednostki wcielającej owe nadprzyrodzone słowa, która została do tego specjalnie wybrana. Po trzecie, jest to także „wypowiedź" kultury, dostarczającej symboli, obrazów, toposów i tropów, jakie określają porządek wypowiedzi reli¬ gijnej i wypowiedzi o boskości oraz świętości. Sposoby językowe i dyskursywne określają także porządek, ramy oraz schemat wypowiedzi samego Transcendent¬ nego, czyli kontaktujących się z wybranymi osobami postaci nadprzyrodzonych (wystarczy zapoznać się w tym celu tylko ze współczesnymi przekazami słów usłyszanych od Maryi - bo to Ona objawia się obecnie najczęściej - jakie odna¬ leźć można na niezliczonych tego typu stronach w Internecie). Ów językowo-komunikacyjny aspekt zapisu doświadczenia religijnego ko¬ biet, często tak rozbudowanego (czego przykładem hagiografie), był szczególnie podkreślany przez takie badaczki, jak Lucy Irigaray czy Helene Cixous , a przy¬ kładem feminologicznego interpretowania opowieści o świętej może być tekst Kathleen McPhillips (McPhillips, 2004). Wybrała ona postać Mary MacKillop, australijskiej zakonnicy beatyfikowanej przez Jana Pawła I I (19 I 1995 r . ) 10 11 1 0 Podkreślały one, iż język jest środkiem włączającym jednostkę do kultury. Jest on jednak głównym środkiem wyrazu męskiego pragnienia, męskiego myślenia, męskiego oglądu świata. Dlatego kobieta wchodząc do kultury poprzez język, tak naprawdę przybiera fałszywą tożsamość (McPhillips 2004, s. 9-10). To pierwsza beatyfikowana osoba pochodząca z Australii. Urodziła się w 1842 r., zmarła w 1909 r. Od początku swojego życia zawodowego pracowała w szkole i szkolnictwu też poświę¬ ciła swoją pracę już po założeniu specjalnego zgromadzenia zakonnego sióstr od św. Józefa od Najświętszego Serca Pana Jezusa. Była pierwszą osobą, która zajęła się systemowo w Australii edukacją najbiedniejszych dzieci i temu miało służyć założenie sieci 17 szkół katolickich dla biednych, mieszkających w miejscach oddalonych od dużych centrów. W celu pozyskania fundu¬ szy, pieniądze zbierała w Wlk. Brytanii, Irlandii, również w Szkocji. Została ekskomunikowana w 1871 r. przez lokalnego biskupa, któremu podlegała, za niesubordynację i nieposłuszeństwo: nie zgadzała się, aby szkoły, które założyła, przejął pod swoją kontrolę i dysponował nimi we¬ dług swojej woli. Dopiero kiedy uzyskała poparcie ówczesnego papieża - Piusa I X , ekskomunika została wycofana rok później. Regułę jej Instytutu papież zaakceptował i zgromadzenie to bezpo¬ średnio podlegało Watykanowi, choć nie uchroniło jej to od dalszych szykan. Zostawiła po sobie blisko tysiąc listów, a siostry z jej zgromadzenia pracują także w Peru i w Nowej Zelandii. W 1961 r. potwierdzono cud uzdrowienia z białaczki za jej pośrednictwem pewnej kobiety. W Australii wymienia się osiem miejscowości, gdzie działała, zakładając szkoły oraz swoje zgro¬ madzenie; przez te miejscowości wiedzie pielgrzymkowy szlak. Jest uważana za patronkę Australii. Co ciekawe, na portalu australijskim (http://www.catolic-forum.com/saints), przygotowanym przez osoby świeckie, jest jej przypisywany jeszcze jeden szczególny patronat. Zaliczona jest do grupy świętych (samych kobiet, według autorów portalu) opiekujących tymi, którzy stają w opo¬ zycji do decyzji wydawanych przez instytucje kościelne i inne autorytety. Szukając wyjaśnienia 11 �58 INGA KUŹMA Jej oficjalna hagiografia została napisana przez jezuitę, ojca Paula Gardinera. In¬ terpretując jednak jego tekst, trzeba „rozplątać" poszczególne głosy, zidentyfiko¬ wać ich pochodzenie i ustalić jak hagiograf przemawia w imieniu błogosławionej. MacKillop prezentowana jest wyłącznie jako jednostka wybitnie świątobliwa, lecz - jak udowadnia to McPhillips - owa wyjątkowa pobożność jest postawą, która wyrasta z określonego tła kulturowego, jakie nadaje owej właściwości swo¬ isty sens. Błogosławiona Mary została niemal całkowicie wchłonięta przez dys¬ kurs hagiografa: to on wkłada jej w usta „jej" słowa i kreśli swoim piórem kontury idealnej kobiecości, w których umieszcza błogosławioną: czystą, pokorną, cichą, łagodną i cierpliwą. Jak ujmuje to McPhillips, Gardiner zamknął bł. Mary w szkla¬ nej wieży swojego tekstu (McPhillips 2004, s. 13). Dobór świadectw innych osób pokazuje ten zabieg: trzy zakonnice, cytowane przez Gardinera, które miały oka¬ zję poznać Mary MacKillop, podkreślały, że zawsze najpierw myślała o innych, biła od niej dobroć. Gardiner ocenia także jej postawę, lecz posiłkuje się w tym celu typowymi kulturowymi środkami, czyli stałymi wyobrażeniami na temat osobowości świętej. Dzieje się tak, kiedy mówi o jej cierpieniach fizycznych (cierpiała na bardzo bolesne miesiączki). Opowiada o tym w kategorii równowagi dlaczego zaklasyfikowano to jako patronat, warto przypomnieć, że niemal przez całe swoje życie bł. MacKillop długo musiała walczyć z próbami storpedowania jej wysiłków, z usiłowaniami powstrzymania jej, czego wyrazem była ekskomunika. Wraz z bł. MacKillop patronat ten przypisuje się również takim świętym i błogosławionym kobietom, których życie polegało na zmaganiu się z oporną rzeczywistością uosabianą przez ludzi, którzy nie rozumieli sensu i celu ich wysiłków. Bardzo często byli to ludzie reprezentujący władze instytucji, pod której skrzydła takie kobiety chroniły się i do której miały afirmatywny stosunek. Czasami, z powodu swojej niesuobrdynacji i przekonania o słuszności własnej wizji, ponosiły śmierć. Wymienione zostały w tym gronie tylko kobiety, w tym tak znane, jak św. Teresa z Avila i Joanna d'Arc (ich życiorysów więc tu nie przypominam) oraz mniej znane osoby. Wśród nich św. Elizabeth Ann Seton, która żyła na przełomie X V I I I i X I X w. Była protestantką nawróco­ ną na katolicyzm, wdową z pięciorgiem dzieci. Początkowo tylko dla nich założyła wyznaniową szkółkę w Nowym Jorku, podjęła się później także działalności charytatywnej, założyła pierwsze amerykańskie szkolne zgromadzenie zakonne Miłosiernych Sióstr Św. Józefa. Do czasu usamo¬ dzielnienia się dzieci tylko pracowała w ramach zakonnej wspólnoty, lecz nie była jej formalną członkinią, później zaś - do swojej śmierci, stała na czele zgromadzenia. Kolejną osobą w tym gronie jest bł. Marie-Margeurite d'Youville. Żyła w X V I I I w., została beatyfikowana wiek póź­ niej, mieszkała w Quebeku. W wieku 21 lat poślubiła d'Youville'a, z którym przeżyła osiem lat nieudanego małżeństwa. Kiedy zmarł i pozostawił j ą z trójką dzieci, okazało się, że zostawił po sobie także długi. Aby je spłacić Marie-Margeurite zajęła się drobnym handlem, a całe jej życie było już później niemal nieustannie podporządkowane walce o byt, nie tylko swój czy dzieci, ale także sióstr szarytek, do których przystała oraz ich podopiecznych. W 1747 r. przejęła zadłużony szpital przeznaczony do likwidacji, gdzie zajmowała się starcami, sierotami, niepełosprawnymi i chorymi umysłowo. W trakcie toczących się wojen w Ameryce Północnej przyjmowała do niego także żołnierzy angielskich - z wdzięczności za opiekę uchronili jej szpital od bombardowań. Wykupywała też porwanych przez Indian białych. Aby zarobić na utrzymanie szpitala zajmo¬ wała się wraz z siostrami krawiectwem i zaopatrywała w ubrania dwór. Następną jest bł. Maria Magdalena Bentivoglio. Żyła w połowie X I X w. Jako dziecko marzyła, aby znaleźć się w czasach pierwszych wyznawców Chrystusa i ponieść śmierć męczeńską w Koloseum. Wstąpiła do klarysek w wieku 30 lat, choć trudno znosiła surową regułę zakonną. Na swoją prośbę została wysłana na misję do Ameryki Północnej w 1875 r., pomimo iż całe otoczenie duchowne twierdziło, że �SŁOWO O KOBIETACH I SŁOWO KOBIET 59 wewnętrznej, braku jakichkolwiek oznak zwątpienia, zachwiania zdrowia psy¬ chicznego i pogody ducha, których nigdy - według tego dyskursu - nie traciła (nie mogła - jako kandydatka na ołtarze powinna wykazać się hartem ducha i wytrwałością) . W tym momencie McPhillips podkreśla pojawienie się „szcze¬ liny" w tekście hagiograficznym, poprzez którą prześwituje różnorodność i wie¬ lość głosów składających się na opowieść o życiu bł. Mary. Z jednej strony do¬ biega głos jej biografa, z drugiej - wspomnienie zakonnic i innych jej bliskich osób. Po trzecie, za tymi wspomnieniami i opisami kryje się sama siostra Mary. Jest ona obecna, choć milczy. Opowiada się o niej, zamyka się j ą w (cudzych) słowach, ale wyłania się ona - pośrednio - spomiędzy tych opowieści. Ta przy¬ kładowa hagiografia potwierdza diagnozę Cixous, iż kultura, która na poziomie religijnym widzi kobiety wyłącznie w wyidealizowanym świetle nie dopuszcza ich do kulturowej „rozmowy" i nie są one traktowane jak partnerki dialogu symbolicznego. Są one tylko jego przedmiotem i obiektem. Irigaray nazywa taki mechanizm kulturowy „mimesis": kobieta, aby móc zidentyfikować się jako taka, musi spojrzeć na siebie w ten sam sposób, jak patrzy na nią mężczyzna; dostać się do siebie samej podążając za wzrokiem mężczyzny. Jej tożsamość nie jest 12 w Ameryce zakon kontemplacyjny nie spotka się z pozytywnym przyjęciem. Udało się jej jednak założyć kilka domów zakonnych w Omaha, w Nowym Orleanie, Luizjanie, Nebrasce i Indianie. Zmarła z przyczyn naturalnych w 1905 r. Świadkowie jej agonii przekazali, iż pół godziny przed śmiercią, z krucyfiksu zawieszonego nad jej łóżkiem wydobyło się światło i oblało jej ciało. Odkryte po 30 latach od śmierci zachowane było w stanie nienaruszonym. Postrzegana była jako osoba podążająca swoją drogą, uparta, wymagająca od siebie. Przypisuje się jej następujące słowa: „Całe życie prosiłam Boga, aby nie oszczędzał mi krzyża, a teraz, kiedy właśnie zesłał na mnie cierpienia, dlaczego nie proszę Go, abym poczuła się wreszcie szczęśliwa?". Ostatnią wymienioną w tej grupie jest św. Rose Philippine (lub Philippin - spotkać można obie te wersje) Duchesne (beatyfikowana w 1940 r. przez papieża Piusa X I I , kanonizowana w 1988 r. przez Jana Pawła I I ) . Żyła na przełomie X V I I i X V I I I w., pochodziła z zamożnej rodziny z Grenoble. W wieku ośmiu lat marzyła, aby pojechać z misją ewangelizacyjną do Ameryki. Uczyła się w szkole wizytek i w wieku 19 lat za zgodą rodziny wstąpiła do tego zgromadzenia. W wyniku decyzji o likwidacji zakonów i zamknięciu kościołów po wybuchu rewolucji w 1789 r., praco¬ wała starając się realizować swoje powołanie i obowiązki, jakie ślubowała spełniać wstępując do wizytek: opiekowała się biednymi dziećmi, leczyła, prowadziła zakazane w czasach Terroru spot¬ kania modlitewne pomagając ukrywającym się księżom i wspomagała organizowanie tajnego życia religijnego. W 1818 r. kiedy miała 49 lat wraz z czterema innymi siostrami wyjechała na misję do Luizjany. Pierwsze zgromadzenie założyła w Saint Charles oraz pierwszą po tej stronie rzeki Missisipi publiczną szkołę. Jej misja rozwijała się, założyła kolejnych sześć domów zakon¬ nych prowadzących szkoły i sierocińce, zajmowała się także problemami rdzennych mieszkań¬ ców Ameryki, tzn. starała się zapewnić im wykształcenie, leczyła ich z alkoholizmu, otwierała dla nich szpitale. W wieku 71 lat wyjechała z kolejną misją ewangelizacyjną na teren plemienia Pottowatomi, gdzie usiłowała zająć się edukacją tamtejszych dziewcząt. Ta misja zakończyła się po roku, ponieważ nie była w stanie nauczyć się ich języka (poza tym, nigdy nie nauczyła się dobrze władać językiem angielskim). Wśród Pottowatomi znana była pod imieniem „Kobiety Która Modli Się Cały Czas". Sześć ostatnich lat swojego życia spędziła w pierwszym założonym przez siebie domu zakonnym w Saint Charles. 1 2 Nawet wtedy, kiedy posądzano j ą o alkoholizm, ponieważ leczyła się, stosując lekarstwa na bazie alkoholu. Owo posądzenie przypomniano przy okazji procesu beatyfikacyjnego (McPhillips 2004). �60 INGA KUŹMA czymś samoistnym, jest ona utkana ze spojrzeń i sądów męskich. Dopiero przy¬ glądając się sobie wzrokiem mężczyzny, przeglądając się w nim jak w lustrze, dowiaduje się kim „jest". Dla MacPhillips oraz Gail Ashton (Ashton 2000), której praca służy jej za inspirację, głos kobiet jest głosem „alternatywnym", a zatem feminologiczny hagiograf i interpretator/interpretatorka, szukać będzie niekonsekwencji, wyjścia ponad kulturowy schemat konstruowania biografii osoby bogobojnej, jakie czasami umykają czujnemu oku kulturowej kontroli. Podstawą owego „alternatywnego" dyskursu jest mowa kobiecego ciała, a przy¬ kładem takiej alternatywnej, „cielesnej" hagiografii, jest praca Sary Maitland o św. Róży z Limy (Maitland 1990) . Zauważa ona, że za św. Różę mówił prze¬ ważnie jej spowiednik, który dostarczył podstawowych źródeł o jej słowach, czynach, dobrowolnej pokucie i dobrowolnym cierpieniu, które na siebie nakładała (podobnie, jak miało to miejsce w przypadku bł. MacKillop). Chociaż św. Róża nie przemawia poprzez samodzielnie zapisane słowo, to jednak „mówi". Maitland podkreśla, iż jej hagiografia jest wyrazistym dyskursem opartym na uwypukleniu „Ja", co przebija spod tekstu skonstruowanego przez spowiednika. „Mówienie" dlatego jest ujęte w cudzysłów, ponieważ nie ma ono nic wspólnego z fizyczną czynnością artykułowania dźwięków. „Mówi" ciało św. Róży: historia jej życia opowiada o nieustannym zmaganiu się z ciałem, co odzwierciedla legenda, według której Bóg (na prośbę świętej) sprawił, iż znikały wszystkie ślady po dobrowolnych mękach, które sobie zadawała. Róża chciała w ten spo¬ sób oddalić od siebie ciekawskich, którzy przychodzili oglądać ją, a w zasadzie dojrzeć na jej ciele ślady owych tortur. Kolejne etapy rozwoju i dojrzewania 13 14 1 3 Święta ta żyła w Peru na przełomie X V I I i X V I I I w. Była Kreolką, wstąpiła do tercjańskiego zakonu dominikańskiego. Złożyła śluby dziewictwa jako młoda dziewczyna, była mistyczką, opiekunką chorych i kalek. Po zapoznaniu się z żywotem św. Katarzyny ze Sieny chciała j ą naśladować. Kiedy surowa dla niej matka chciała wydać j ą za mąż, Róża obcięła sobie włosy i natarła twarz trującymi ziołami, aby się oszpecić. Zamieszkała w szałasie wybudowanym w ogro­ dzie przy domu rodziców. Słynęła z umartwień: pod welonem nosiła koronę cierniową, zmuszała się do snu nie przekraczającego dwóch godzin, na posłaniu kładła kamienie, ostre patyki, przy¬ wiązywała sobie ręce do słupa i stojąc wyprostowana modliła się tak, a postawa ta miała uchronić j ą przed zapadnięciem w sen. Pomimo trudności i niedobrych stosunków rodzinnych oraz walki o spełnienie swojego powołania, przedstawia się j ą zawsze jako oddaną i posłuszną córkę. O jej życiu duchowym niewiele wiadomo, tyle tylko, ile przekazał jej spowiednik Juan Laurenzan i co sama mówiła, kiedy stanęła przed komisją teologiczną. Oczywiście, wtedy zdumiała wszystkich głębią swoich przemyśleń oraz swoją wiedzą i znajomością spraw teologicznych, mimo że nie była wykształcona (aby pomóc rodzicom, pracowała przez dłuższy czas jako służąca w domu miejscowego bogacza i dopiero, kiedy materialna sytuacja rodziców poprawiła się, zamieszkała w szałasie w ogrodzie, w którym też zmarła). Biczowała się i dźwigała na ramionach ciężki kru­ cyfiks sporządzony z nieociosanego drzewa. Opasywała się też żelaznym łańcuchem, nosiła wło¬ sienicę, przewiązywała się powrozami, lecz na jej prośbę Bóg ukrył ślady jej umartwień, nic nie było znać na jej ciele, ponieważ wieści o cierpieniach, jakie sobie zadawała przyciągały ciekaw¬ skich, a nie chciała tym epatować nikogo. Przewidziała dzień i godzinę swojej śmierci. Zmarła w wieku 31 lat, została beatyfikowana w 1668 r., a kanonizowana w 1671 r. 1 4 Sentencją, którą cytuje się, uważając, iż są to słowa samej św. Róży, jest zdanie będące też jej credo: „Poza Krzyżem nie ma innej drabiny, po której można by się dostać do nieba" (przytacza się te słowa za P. Hansenem, Vita mirabilis, Louvain 1668). �SŁOWO O KOBIETACH I SŁOWO KOBIET 61 duchowego obrazowane są przemianami jej ciała, lecz są to przemiany wywoły¬ wane i zadawane sobie samej. Maitland, jak podkreśla MacPhillips, nie zgadza się jednak z poglądem, że takie zachowania pokutne należy traktować jako patolo¬ gię. Nie zgadza się także, iż opisujący je w detalach spowiednik świętej miałaby tym samym dowodzić równie patologicznej przyjemności podglądania czyjejś męki i bólu. Według Maitland, nie dowodzi to również chęci zrekompensowania sobie przez św. Różę w ten sposób kompleksów czy zrealizowania tłumionych popędów, ani tego, że świadome zadawanie sobie bólu miałoby być symbolem jej nienawiści do siebie i chęcią samozagłady, wzmacnianymi dodatkowo okreś¬ loną propagandą szerzoną przez Kościół, domagający się ofiary i czystości. A takie wymagania często mogły być rozumiane dosłownie przez szczególnie neurotyczne wierne, które - jak św. Róża, miałyby w ten sposób najlepiej dowieść mizoginii Kościoła i siły patriarchatu. Maitland protestuje przeciwko takim wy¬ jaśnieniom. Badaczka uważa, iż takie zachowanie wobec siebie i swojego ciała dowodzi pragnienia wyzwolenia się od ograniczeń cielesności i ról przypisywa¬ nych kobiecie w danej kulturze. Symbolem tego jest dobrowolne oszpecenie się, którego dokonała św. Róża i o które modliło się wiele innych religijnych kobiet, aby uniknąć małżeństwa czy gwałtu (wolały ponieść śmierć, niż oddać się do¬ browolnie czy pod przymusem mężczyźnie ). Okazywało się to jedynym środ¬ kiem wiodącym ku autonomii i zamanifestowaniu równości z Bogiem. Według Maitland - współczesnej interpretatorki biografii św. Róży z Limy - życiorys tej świętej objawia wartości i problemy obecne także w życiu kobiet nowoczesnych. Objawia również problemy konstrukcyjne hagiografii: do jakiego stopnia hagio¬ grafia wzmacnia ów obraz cierpienia i bólu oraz jak ukrywa (pozornie odkrywa¬ jąc i wyjaśniając) prawdziwe motywacje i intencje cierpiącej świętej. 15 Podobnie odczytać można historię życia XX-wiecznej błogosławionej Mary MacKillop, szukając „szczelin" w jej oficjalnej hagiografii, które odsłaniają głos jej „Ja". Jedna z owych „szczelin" występuje w tych fragmentach, gdzie biograf kładzie nacisk na jej cielesne cierpienia. Ojciec Gardiner zawsze wtedy pod¬ kreślał, iż bł. Mary nie jest w tym odosobniona - zbliża j ą to do innych świąto¬ bliwych. W tym miejscu dostrzec można, iż jego głos - odzwierciedlający sąd kultury, traktuje jej przypadek jako stereotypowy, typowy wręcz dla pewnego modelu świętości. Poza tym, pokazuje jej cierpienie jako stan znoszony przez nią, któremu MacKillop poddaje się. Taka diagnoza, ponownie stereotypowo, odwołuje się do wyobrażenia nie tylko modelowych cech kobiety-świętej, ale też do modelowej kobiety w ogóle: biernej i bezwolnej. Odczytanie zaś tego w innym duchu, położyłoby nacisk raczej na aktywność podmiotu doświadczają¬ cego swoją wiarę i Boga. Ciało bowiem jest miejscem, gdzie bł. Mary spotyka Boga i spotyka się z Bogiem, wychodzi Mu na spotkanie (czasowniki te od¬ wołują się do czynności, do działania podejmowanego przez aktywny podmiot). W bólu ciała przemawia do niej i poprzez nią Bóg. To wyzwala j ą z ograniczeń, 1 5 Wśród uratowanych nieoczekiwanym zeszpeceniem doszukać się można św Katarzyny ze Sieny czy św. Agnieszki. �62 INGA KUŹMA podobnie jak św. Różę. Właśnie ciało staje się miejscem, poprzez które kobieta osiąga w ten sposób wolność, tak jak zazwyczaj właśnie poprzez ciało jest najsil¬ niej zniewolona stereotypami kulturowymi (McPhillips 2004, s. 15-16). Powo¬ łując się na Edith Wyschogrod (Wyschogrod 1990, s. 17; za: McPhillips 2004) powiedzieć można, iż to w cielesności kobiet dokonuje się ich doświadczenie Boga i Jego obecności. Ciało kobiece staje się specyficzną świadomością: zarazem „tere¬ nem", jak i „organem" oraz „właściwością" i „sposobem" doświadczania Boga. Odmienne odczytanie życiorysu bł. Mary MacKillop wydobywa jej nieustęp¬ liwość, upór, determinację i zawziętość, z jaką dążyła do celu. Sprzeciwiała się hipokryzji Kościoła, czyli głoszeniu zasad ewangelicznego ubóstwa, a w rzeczy¬ wistości chęci władzy i posiadania, zapominaniu o charyzmacie służby bliźnim i pomocy potrzebującym. Jej wizja Kościoła i cel napisanej przez nią reguły, gdzie na pierwszym miejscu jest ubóstwo i poświęcenie dla innych, były prze¬ cież negowane początkowo przez dostojników, a później na długo zapamiętano jej interwencję w Watykanie. Mentalność ówczesnego duchowieństwa i bunt bł. Mary, McPhillips wpisuje także w ramy panującej wówczas ideologii ko¬ lonialnej i późniejszego sprzeciwu wobec tej formy władzy, czego zwiastuny odnaleźć można w postawie błogosławionej: swoimi podróżami objęła interior, docierając do miejsc odległych od symboli wszelkiej władzy (w tym kościelnej). W jej postawie nie ma nic z bierności, jak sugerował opis o. Gardinera, który realizował opowieść o jej życiu zgodnie z tradycyjnym wyobrażeniem religijnej kobiety i kobiety „w ogóle", tak charakterystycznymi dla wyobraźni chrześcijań¬ skiej. Jak podkreśla McPhillips (2004 s. 17) opowieść o siostrze Mary MacKillop, utrzymana w duchu feministycznym i feminologicznym, zachowuje status opo¬ wieści modelowej. Jest to wzorcowa biografia kobiety wyjątkowej: pokazała ona na czym polega życie czynne oraz jak i na jakiego rodzaju drodze szukać sensu życia. Taka interpretacja oraz ewentualna alternatywna konstrukcja hagio¬ grafii przełamuje mechanizm „mimesis" scharakteryzowany powyżej. Jeśli zaś pozostaniemy na poziomie owej alternatywnej interpretacji, to poprzez warstwę tekstu (słów), czytelniczka/czytelnik dociera do tkanki głębszej - podłoża heteroglossyjnego, z którego wyrasta ów tekst i do którego należy dotrzeć, aby roz¬ szyfrować głębszy sens czytanych słów i wypowiedzi. Ścierają się tam sprzecz¬ ności, subiektywność oraz kontrola, głos kobiet i głos kultury. Nie wszystkie one są widoczne w opisywanym dyskursie o kobietach religijnych; są to potencjały, które mogą, choć nie muszą, być wykorzystane do konstruowania opowieści i mini-dyskursów, ale nie znaczy to, że nie można zbudować z nich innego ro¬ dzaju całości o innym wydźwięku. Od samego początku chrześcijaństwa mamy do czynienia z cielesnym do¬ świadczeniem Boga przez kobiety. Jak bowiem przypomina Elżbieta Adamiak, dwa najważniejsze wydarzenia dla całego tego wyznania, czyli Zwiastowanie oraz pierwsze spotkanie Jezusa po zmartwychwstaniu z ludźmi, dokonało się w obecności kobiet oraz (szczególnie ta pierwsza sytuacja) poprzez kobietę: „Dwa momenty graniczne - życie i śmierć - są w szczególny sposób zawierzone obecności kobiet. Zauważmy, że są to zarazem momenty, które najtrudniej objąć �SŁOWO O KOBIETACH I SŁOWO KOBIET 63 słowem, chwile, w których milczenie zdaje się więcej mówić niż potok słów. To też jest «milcząca obecność» kobiet. [ . . . ] " (Adamiak 1999, s. 26). Pomimo tego (a może dlatego) nie przydziela się kobiecie takiego samego (w znaczeniu - równoprawnego) udziału w życiu religijnym, jak mężczyznom. Choć udział kobiet jest zasadniczo różny - najczęściej ograniczony do przestrzeni domowej oraz pobożności prywatnej i osobistej, to nie jest mu przydawana taka sama ważna funkcja, jak rolom sprawowanym przez mężczyzn, nie tyko kapłanów. Można, co prawda, odnaleźć elementy zmieniające taki deprecjonujący sposób myślenia i mówienia o duchowości i pobożności kobiet, jak czyni to Adamiak, analizując encykliki i listy apostolskie papieża Jana Pawła I I , nie zmienia to jed¬ nak faktu, że dziedzictwo religijnej „kultury milczenia" kobiet, mimo tak licz¬ nego ich uczestnictwa w świętach i obrzędach chrześcijańskich, jest faktem. W kulturze, gdzie dyskurs należy do mężczyzn (zwłaszcza w kulturze religijnej) i jest przez nich kontrolowany, uzasadnienia dla takiego stanu rzeczy szuka się w tzw. charyzmacie kobiety i w jej istocie. Wypływają one z jej biologii i fizyczności. Pogląd ten został ugruntowany współcześnie wystąpieniami Jana Pawła I I , który w Liście apostolskim o godności i apostolstwie kobiet „Mulieris dignita¬ tem" (1988) podkreślał, że „ [ . ] kobieta stanowi szczególną wartość osobową ze względu na swoją kobiecość" (1988, s. 29 ). Zdaniem Adamiak, w słowach tych tkwi sugestia, iż „pewne cechy charakteryzują kobietę tylko dlatego, że jest ko¬ bietą, że nie musi ich ona wypracowywać, że nie kosztują one jej wewnętrznego trudu" (Adamiak 1999, s. 52). Oczywiście, do nich należy macierzyństwo. To nie tylko, w takim ujęciu, szczególna fizjologiczna właściwość wynikająca z kon¬ strukcji biologicznej kobiety (jej ciała), ale wręcz właściwość modelująca całą jej duchowość, która rozwija się w kierunku „porządku miłości" i „bezintere¬ sownego daru z siebie" . Ta cecha czyni kobietę inną - różną od mężczyzny. Można powiedzieć, że jest ona kulturowym Obcym - na taki poziom przesuwa j ą macierzyństwo. Co więcej, jak podkreśla teolożka, takie męskie spojrzenie na kobietę rzadko jest artykułowane wprost (jak choćby w przypadku przywoływa¬ nego tekstu listu apostolskiego), a jednak jest „fundamentem całego przesłania 16 17 0 kobiecie" (Adamiak 1999, s. 54). To sprawia, że traktuje się funkcję macie¬ rzyńską kobiety jako jej główne powołanie. Choć jest mu przydawana najwyższa wartość (lub jedna z najwyższych wartości) w kulturze o korzeniach chrześcijań¬ skich oraz w środowiskach, gdzie obowiązuje/obowiązywał wyraźny podział ról według płci i gdzie dom oraz wychowanie dzieci spoczywały w gestii kobiet (a także, gdzie same kobiety afirmowały w większości pozytywnie ten stan), trzeba powtórzyć za Adamiak następujące pytanie: „jak kobiety przeżywają 1 doświadczają w wierze swoje kobiece człowieczeństwo?" (Adamiak 1999, s. 63). Czy macierzyństwo i własna cielesność są dla nich wyłącznie punktem dojścia, a nie zaledwie punktem wyjścia w procesie konstrukcji swojej tożsamości 1 6 Cyt. za: Adamiak 1999, s. 52. Określenia cytowane przez Adamiak pochodzą z „Mulieris dignitatem" (Adamiak 1999, s. 52-53). 1 7 �64 INGA KUŹMA i duchowości? Jak udowadniały to alternatywne, feminologiczne próby odczyta¬ nia nawet tradycyjnych z ducha i formy hagiografii, ciało kobiety może służyć jej jako narzędzie i pomoc również w dochodzeniu do Boga, w zbuntowaniu się przeciw ograniczającemu j ą dyskursowi kultury, stając się jej „językiem" i spe­ cyficznym „głosem" - świadectwem jej obecności, wyrastającej ponad fałszywe kulturowe rozumienie ducha służenia, składania z siebie ofiary, czy poświęcania się dla innych. Działania tego typu sprawiają, że każda jednostka, nie tylko ko¬ bieta, staje się niejako niewidoczna, pomniejszona. Taka droga może być jedną z wielu oferowanych przez kulturę. Tym lepiej, jeśli owo umniejszenie siebie jest wybrane świadomie - jako sposób bycia wobec innych i wobec Transcen¬ dencji. Jeśli natomiast nie jest to alternatywa, ale jedyny sposób funkcjonowania danej jednostki w kulturze (narzucany jej przez obowiązujący system wartości i jego określoną interpretację), tym mniej jest w nim prawdziwej służby, a więcej niewolnictwa. Świadomie obrana postawa „służebnicy" nie powinna tracić pier¬ wiastka, który oddawany jest w gramatyce terminem „zwrotność". Powinna zatem polegać na świadomym wyrzekaniu się samej siebie, czyli umniejszaniu się i pomniejszaniu się. Zwrotność dowodzi wykształconej świadomości i tożsa­ mości tak działającego i wybierającego podmiotu. Udowadnia zdolność wyboru, którą dana osoba (już nie przedmiot takich działań) posiada i umie nią dyspono¬ wać, którą nabyła w toku enkulturacji, a - co więcej - umiejętność ta wypływa z systemu danej kultury. Jeśli zaś jest inaczej, dowodzi to tylko tendencji prze¬ ciwnej. Religijność kobiet jest rozpięta pomiędzy chęcią składania z siebie do¬ browolnej ofiary i dobrowolnego wyrzeczenia siebie (co jest szczególnie charak¬ terystyczne dla głębokiej religijności i świętości, gdzie jednostka wyrzeka się siebie na rzecz dobra i wartości uznawanych za większe) a kodem kultury, który nie zauważa ani aspektu dobrowolności, ani podmiotu, który wybiera. Widzi jedynie przedmiot podporządkowany określonym wymogom (bierny, pokorny, niemy, milczący, posłuszny). Kobieta mogła również podążyć drogą, która od¬ zwierciedlała specyficzną wiedzę, jak np. umiejętności znachorskie czy czarno¬ księskie. Ten wybór nie dziwił, albowiem - choćby według materiałów źródłowych analizowanych przez Joannę Tokarską-Bakir (Tokarska-Bakir 2004, s. 110-148) - „[...] «początek grzechu od Jewy, starki naszey». Kobiety dziedziczą po Ewie «rozsądek niedoskonały», «małą experiencyę», «pełno afektów y passyi niepo­ hamowanych), łatwowierność i skłonność do zabobonów. «Nad to są też biało¬ głowy przyrodzenia flegmistego y wilgotnego, a wilgotność łatwie się wzrusza, y na niej iako na wodzie co chcesz snadnie wyrazisz». Nieostra definicja, akcen¬ tująca rodzaj jako usposobienie czarownictwa, sprawia, że podobnie jak w przy¬ padku Żyda krew, tak tutaj płeć zaczyna czarownicę oskarżać. «Rodzaj żeński» staje się namiastką oznaczenia, odpowiednikiem żydowskiej żółtej łaty, koła czy gwiazdy"(Tokarska-Bakir 2004, s. 16). W świetle tego fragmentu i jego interpre¬ tacji zaproponowanej przez badaczkę, założenie o wyborze dokonywanym przez kobiety staje jednak pod znakiem zapytania: kobieta nie wybierała prawie nigdy, z reguły prawie żadna kultura nie przewidywała dla kobiet strategii życia opartej na wyborze, ważeniu racji, itp. Kobiecy los odczytywano po śladach, jakie odci- �SŁOWO O KOBIETACH I SŁOWO KOBIET 65 skała na niej jej natura - takie było jej przeznaczenie. Był to zatem rodzaj stygmatu, który znaczył jej ciało, ale zarazem samo ciało poświadczało i znaczyło a priori wszystkie wyżej wymienione cechy i usposobienia kobiece. Przypisywa¬ no kobiecie określoną naturę, która popychała j ą do określonych czynów, zajęć, aktywności i która wiązała się bezpośrednio z jej płcią. Założenie o emocjonalności kobiet i ich większej wrażliwości (co uwarunkowane jest jakoby ich natu¬ ralnymi predyspozycjami do macierzyństwa - wrodzonymi, nigdy zaś nabywa¬ nymi w toku socjalizacji, jak stwierdza rozpowszechniony sąd kulturowy), mocno wrosło w dyskurs kultury. Wrażliwość i uczuciowość mają kobietę wieść na ma¬ nowce i sprowadzać często na drogę herezji, albowiem uniemożliwiają racjonal¬ ne myślenie. Mogą j ą też doprowadzać do religijnej histerii, czy w ogóle do specyficznego przeżywania wiary, która nasączona ma być emocjonalnością. Trzeba w tym miejscu przywołać liczne wyobrażenia malarskie czy rzeźbiarskie mistyczek i innych kobiet religijnych, gdzie mowa ich ciała miałaby, rzekomo, wskazywać nie tyle na uniesienie religijne, co niemal erotyczne (sublimowane - przenoszone na dyskurs religijny, choć nawet język mistyczek opisujący dzia¬ łanie Transcendencji, wskazywałaby raczej na stosunek miłosny). Do takich wyjaśnień skłania się jeden ze sposobów interpretacji specyfiki głębokiego kobiecego doświadczenia religijnego, szukający jego korzeni w zaburzeniach i zakłóceniach sfery psychosomatycznej. U Jean-Noela Vuarneta (Vuarnet 2003) odnaleźć można podobną myśl, kiedy zauważa, iż siła wyrazu i siła profetyczna oraz niezwykłość i głębokość porwań duchowych mistyczek straciła na jakości, kiedy miejsce objawień Chrystusa zajęła Matka Boska. Zalicza poza tym ten typ ekstaz, gdzie przekaz i spotkanie koncentrują się wokół Maryi, do szóstego ro¬ dzaju przeżyć religijnych (według ułożonej przez siebie typologii): „szósta, eks¬ taza naiwna, jest historycznie najpóźniejsza. Droga dziecięctwa Teresy z Lisieux czy Aloyse, Teresy Neumann czy Bernadetty... Jeśli droga łączy się z obrazami, są to najczęściej obrazki jarmarczne. Droga rodzinna i dziecinna, na której wy¬ osobnienie ustępuje miejsca Małżonkowi a Małżonek chowa się za Matkę: droga maryjna. Szósta droga, droga mistyczna post factum, jest z paru powodów drogą bardzo nienaturalną. Tam, gdzie pojawia się Dziewica, od razu blaknie ekstaza: wychowująca i gderliwa matka nosi katechizm i uosabia poprawę. Tego rodzaju ludowe doświadczenie niewiele ma do zaoferowania zarówno refleksji, jak i wy¬ obraźni. W grotach nadnaturalne stygnie i tężeje" (Vuarnet 2003, s. 16). Według Vuarneta, skoro Maryja uosabia Matkę (nie bez kozery pisaną wielką literą, po¬ nieważ autor traktuje j ą jak archetyp), to wszyscy stają się wobec niej jak dzieci. Dzieci - choćby było ich nieskończenie wiele - każda matka kocha jednakowo (kolejny przesąd kulturowy). Tym samym miałaby ustać niesystemowość ekstaz i porwań duchowych kobiet. Badacz twierdził jednak, iż „nie wszystkie ekstazy są do siebie podobne. Przeznaczone do tego, by o nich czytać, widzieć je lub rozumieć, mistyczne doświadczenia, dyskretne lub niedyskretne, euforyczne lub dryfujące, naiwne czy bez mała filozoficzne, nie tworzą Systemu. Ekstaza, nawet ekstaza kobieca, nie jest jedna. Każda ekstatyczka może być miejscem różnego rodzaju ekstazy - od raptus w znaczeniu «ligatury zmysłów» do wizjonerskiej, �66 INGA KUŹMA intelektualnej, miłosnej lub otępiałej szczęśliwości [ . . . ] " (Vuarnet 2003, s. 13). Autor ten uważa, że związek kobiecego pierwiastka z męskim aspektem Trans¬ cendencji wydawał najbardziej fascynujące owoce duchowe. Te związki nieomal miłosne, gdzie najczęstszym symbolem więzi jest przedstawienie kobiety jako oblubienicy czekającej lub oddającej się swojemu boskiemu Oblubieńcowi, za¬ kładają relację podobną do uczucia dwóch sobie równorzędnych partnerów - dwóch indywidualności, są więc zróżnicowane i skomplikowane. Co się tyczy relacji uczuciowo-religijnej między Matką Boską a kobietą, to według interpre¬ tacji badacza, partnerstwo tu nie występuje - zawiązuje się sytuacja, kiedy to istota niższa i słabsza (będąca jak „dziecko", czyli kobieta) wchodzi w zależność od „dorosłego" (Maryi), a relacja ta dodatkowo infantylizuje orantkę, ponieważ ciągle podkreśla się przypisywane Matce Boskiej podstawowe role: pośredniczki i opiekunki ludzi. Z drugiej strony, sam Vuarnet powiada, że również „ [ . ] żad¬ na męska rola nie jest możliwa wobec Boga, gdy stoimy przed Bogiem. Dlatego właśnie mistycy mogą tylko stać się kobietami (motyw duszy-oblubienicy) lub dziećmi. Co do kobiet, to zjednoczone z Bogiem i niesfrustrowane własną płcią, rozwijają się w mistyce szczęśliwiej niż mężczyźni - jako córki, oblubienice lub matki: córki Ojca, oblubienice Ojca, matki Ojca [ . ] " (Vuarnet 2003, s. 18). Kwestia wyczerpania się mistyki kobiet z tego powodu, że zaczęły się one kon¬ centrować na relacjach z Maryją nie jest, moim zdaniem, słuszna. Pozostając przy problemie cielesności doświadczenia religijnego kobiet, co szczególnie żywo uwypukla się w skrajnej formie przeżyć religijnych, jakimi są przeżycia mistyczne, nie można zgodzić się z wnioskiem Jean-Pierre'a Alberta, iż wszelkie prace traktujące o świętych niewiele mówią o tzw. zwykłych wierzą¬ cych (Albert 1995) . Twierdził on, omawiając publikację Caroline W. Bynum, iż „wszystkie te kobiety, dziewice, wdowy i czasem nawet mężatki, wyróżniają się powściągliwością i praktykami ascetycznymi. Oczywiście, są kobietami i nie należy wątpić, że ich doświadczenie mistyczne naznaczone jest ich płciowością. Lecz jest równie oczywiste, że są one raczej podziwiane niż naśladowane, a same ich hagiografie wskazują wprost, że kobiety te nie mogą być traktowane jako reprezentatywne dla pozostałych chrześcijanek, [a ich zachowanie - I.K.] dla praktyk Kościoła i że w ten sposób - jak w ich przypadku - nie kształtuje się ogląd kobiet w ogóle i stosunek do kobiecego ciała. W przeciwieństwie do po¬ zostałych, święte i mistyczki wyrażają swoją religijność poprzez bezkompro¬ misowe odrzucenie wartości tego świata: a zatem ich wizja świata jest duali¬ styczna [ . . . ] " (Albert 1995). 18 Kobiety te realizując określony model świętości lub wprowadzając jej nowy wzorzec wykorzystują do tego swoją kobiecość. Reagują w ten sposób na sym¬ bolikę i znaczenia, które budują świat wyobrażeń profanum. Z tego świata bo¬ wiem przeszły na stronę sacrum, a przecież ani jedna, ani druga sfera nie były wolne od postrzegania kobiet na sposób stereotypowy. Dopiero szczególnie reli1 8 Wydanie pierwsze książki Caroline Walker Bynum w języku oryginału ukazało się pod tytu­ łem: Holy feast and holy fast: the religious significance of food to mediewal women, Berkeley 1987. �SŁOWO O KOBIETACH I SŁOWO KOBIET 67 gijne kobiety mają odwagę owe stereotypy przeformułować, odkryć ich fałsz, ale również odwrócić negatywny stosunek do pomniejszanych w dyskursie oficjal¬ nym (świeckim i religijnym) wyobrażeń na temat kobiet i kobiecości. Dlatego hagiografie prezentują je jako inne od reszty kobiet, a jednak im podobne - święte, mistyczki czy wyjątkowo religijne kobiety, doprowadzając do skrajności cechy kobiece, przede wszystkim te, które kulturowo identyfikowane są ze stereoty¬ pową kobiecością, jak cielesność. Praca Caroline W. Bynum, której swoją uwagę poświęca Albert, jest tego najlepszym dowodem. Zajęła się ona zagadnieniem postów, czyli praktykami ascetycznymi prowadzącymi do wyniszczania ciała, co traktowane było w historii religii jako dowód pobożnego życia. Bynum, podob¬ nie jak McPhillips czy Maitland, nie traktuje tego jako aberracji bądź skrajnej formy potępienia cielesności, która wyrastać miała z dualizmu ciała i duszy, prze¬ jętego przez chrześcijaństwo od innych światopoglądów (uproszczoną i fałszywą wersją tego poglądu jest przypisywanie całemu chrześcijaństwu, od jego począt¬ ków do współczesności, postawy odrzucającej i negującej cielesność). Według tej autorki, święte średniowieczne nie zadawały sobie dobrowolnych mąk fizycz¬ nych, bo jakoby w ten sposób miały karać same siebie za grzech pierworodny, który Bóg zesłał na całą ludzkość w wyniku upadku Adama nakłonionego do złego przez Ewę (a wszystkie kobiety są jej potomkiniami). Nie karały się też za to, że są kobietami, dając (niby) tym wyraz pogardzie, w jakiej miały własne ciało i kondycję kobiecą. Wręcz przeciwnie, jak podkreśla Bynum (a komen¬ tujący jej pracę Albert również to dostrzega), dzięki wejściu na drogę imitatio Christi dokonały wywyższenia ciała: Chrystus to Bóg-człowiek, uświęcił On tym samym ciała wszystkich ludzi (swój przekaz kierował przecież do wszyst¬ kich), co odkrywa dla chrześcijaństwa możliwość innego sposobu traktowania ciała, niekoniecznie jako gorszego, przeciwieństwa ducha. Zaprzecza temu dog¬ mat o Wcieleniu i liturgia eucharystyczna. Albert pisze, że binarny układ ciało/dusza zawiera w sobie nierozwiązywalną sprzeczność. Ascetyzm nie jest jedynie wymogiem specjalnej moralności, a dua¬ lizm nie odzwierciedla po prostu postawy psychologicznej cechującej się nie¬ nawiścią lub lękiem wobec ciała. Wszelkie zachowania pokutne, a zwłaszcza ich formy najbardziej radykalne, wydają się być zastrzeżone dla „specjalistów" i „specjalistek" w praktyce duchowej, którzy w inny sposób mogliby zginąć w tłumie „zwykłych" wiernych. Albert stwierdza, iż Kościół wyłączając z popu¬ lacji świętych ludzi zamężnych (oprócz wdów i wdowców), wzmacniał w ten sposób postrzeganie małżeństwa jako drogi w zasadzie ograniczającej osiągnięcie świętości. Kiedy zaś kanonizowano małżonków to takich, którzy - co prawda pozostawali w związku małżeńskim, ale prowadzili życie w celibacie (prakty¬ kując „białe" małżeństwo). Nawet jeśli Albert ma racje co do tej ostatniej ten¬ dencji, nie charakteryzuje ona już Kościoła rzymskokatolickiego z X I X wieku, kiedy to kanonizowane oraz beatyfikowane były pary małżeńskie lub żony i mę¬ żowie (żyjący nawet w czasach odległych), niekoniecznie wyłącznie wdowy czy wdowcy, czy też „biali" małżonkowie. A zatem wnioski Bynum, odnoszące się do roli korporalności dla sposobu doświadczania sacrum przez kobiety, są �68 INGA KUŹMA trafniejsze. W innym swoim tekście stwierdziła przecież, iż „wszystkie istoty ludzkie są zorganizowane przez płeć kulturową» - co oznacza, że nie ma czegoś takiego jako gatunek homo religiosus. Doświadczenie religijne jest doświadcze­ niem zarówno mężczyzn, jak i kobiet i w żadnym ze znanych społeczeństw nie jest ono tożsame" (Bynum 1986, s. 2; cyt. za: Howell, Melhuus 2003, s. 353). Wyjątkowość doświadczenia religijnego kobiet spoczywa zatem przede wszyst¬ kim na ich dyskursie „milczącej" obecności, co zakłada alternatywny sposób ko¬ munikowania i artykułowania takiego komunikatu, korzystającego ze środków traktowanych przez dyskurs publiczny, jako nieważne i niepoważne, jak cieles¬ ność, zmysłowość, emocjonalność (vide: Pakszys, Sikorska 2005, s. 9 oraz Waluś 2005, s. 54-61 ). Dyskurs ten, w historii rozwoju kultów religijnych w chrześci¬ jaństwie, najczęściej spychany był do sfery prywatnej lub jeszcze głębiej - do sfery wewnętrznej kobiet. Wtedy religia może być postrzegana jako rodzaj ucieczki kobiety przed światem (Dermenjian, Dubesset 2002; vide: Zemon-Davis 1997). Ale owo uwewnętrznienie może zaowocować również czymś innym, jak np. zawładnięciem danego kultu przez kobiety i uwolnieniem się tym samym od pośredników - kapłanów, jak Sandra La Rocca odczytuje wybuch kultu Dzie­ ciątka Jezus w X V I I wieku (La Rocca 2002, s. 17-36). Kult ten praktykowany był między innymi przez Madame Guyon i wzmocniony działaniami, jakie pod¬ jął w tym okresie Kościół (był to okres Reformacji i Kontrreformacji), kładąc nacisk na wzmożenie wysiłku w rozwoju życia wewnętrznego . Prywatność i intymność owej pobożności, skierowanej ku oddawaniu czci Dzieciątku Jezus, 19 20 1 9 Waluś wyróżnia nie tylko cechy charakteryzujące przeżycie religijne kobiet, lecz także duchowość kobiet, szczególnie mistyczek. Są to następujące cechy: dążenie do reformy Kościoła, działalność publiczna, odchodzenie od wizerunku Boga jako sędziego ku dostrzeganiu w N i m oblubieńca i przyjaciela, asceza aplikowana sobie samej, nie zalecając tego innym - to osobiste doświadczenie nadawało kształt ich nauczaniu i działalności; relacja z Bogiem jest osobista i intymna, a jednym pragnieniem jest stanowienie o sobie jedynie zgodnie z wolą Boga; radykalne izolowanie się od świata. Kult ten wyrósł na bazie określonych fragmentów Ewangelii według św. Mateusza: „W owym czasie przemówił Jezus w te oto słowa: Wysławiam cię i dzięki czynię ci, Ojcze, Panie nieba i ziemi, że zakryłeś to przed mędrcami i uczonymi, a objawiłeś prostaczkom" ( X I , 25-26) oraz „Później przyprowadzono do niego dzieci, aby włożył na nie ręce i pobłogosławił je. Uczniowie jednak gromili ludzi. Lecz Jezus rzekł: dozwólcie dzieciom przyjść do mnie i nie wzbraniajcie im, bo do tych, którzy są im podobni, należy królestwo niebieskie! I włożył na nie ręce, a potem udał się w dalszą drogę" (XIX, 13-15) (cytaty według Pisma Świętego Nowego Testamentu w tłumaczeniu z greki ks. S. Kowalskiego, Warszawa 1957). Pobożność ta polegała na całko¬ witym zawierzeniu się Bogu, oddaniu się wyłącznie w Jego ręce, wyzwoleniu się z wszelkiej aktywności. Choć już od średniowiecza obserwować można zalążki kultu Dzieciątka Jezus (roz¬ wój franciszkańskich inscenizacji narodzenia Jezusa, wystawianie żłóbków i szopek z okazji świąt Bożego Narodzenia), to wizja bezbronnego dziecka-Boga spoczywającego w żłóbku, całkowicie zależnego, przemówiła do wyobraźni wiernych Kościoła rzymskokatolickiego w epoce rozkwitu Kontrreformacji z niesłychaną siłą, stając się symbolem określonej drogi duchowej. Podłoże teolo­ giczne dał tej pobożności o. Pierre de Berulle, który w swoich pismach zajął się tajemnicą wcielenia oraz znaczeniem duchowym aspektu „słabości" i bezbronności Chrystusa-niemowlęcia, które do¬ piero co przyszło na świat. Według niego, każdy chrześcijanin winien identyfikować się również z takim Chrystusem: być jak Dzieciątko Jezus, zależne, bezbronne, któremu - co więcej - obcy 2 0 �69 SŁOWO O KOBIETACH I SŁOWO KOBIET 21 szerzyły (oprócz Guyon) także inne kobiety . Zaowocowało to - według ba­ daczki - ich emancypacją. Kobiety przejęły kontrolę nad kultem, a jako założy­ cielki wielu religijnych stowarzyszeń, organizacji dewocyjnych bądź kongrega¬ cji, wyrosły na przywódczynie, powiernice duchowe, mentorki i nauczycielki licznych księży, czy - jak np. Madame Guyon - tak wielkich osobistości ze świata jak Fénelon (perceptor dzieci królewskich). La Rocca przytacza fragmenty pism i korespondencji owych księży, zakonników i innych, którzy poddani byli decy¬ zjom i poradom swoich przewodniczek. Madame Guyon przejęła również w pew¬ nym momencie kontrolę nad opactwem Saint-Cyr. Jej nauka modlitwy , według świadectw jednej z wychowanek Saint-Cyr - Madame du Pérou, obudziła w mło¬ dych dziewczętach zdobywających tam edukację, prawdziwy zapał modlitewny, wyzwalając je od sztywnego ceremoniału, pokazując im siłę tkwiącą w żywej modlitwie indywidualnej. Po drugie, dziecięctwo praktykowane było dosłownie, tzn. przeobrażeniu ulegało ciało owych kobiet. Ich twarze, sposób bycia i mental­ ność, całemu otoczeniu wyraźnie przypominało zachowanie i fizjonomię dziecka przy zachowaniu jasności umysłu, wykazując się także zdolnościami niemal pro¬ fetycznymi i umiejętnością przenikania do najgłębszych zakamarków charakteru i myśli obcujących z nimi, czy przybywających do nich po porady. La Rocca widzi wyraźny związek pomiędzy tą pobożnością, prowadzącą do tak fizycz¬ nych przeobrażeń oddających się jej kobiet, a przesłaniem teologicznym - ewan¬ gelicznym, tkwiącym u podstaw owego kultu, które odwoływało się do malucz¬ kich tego świata. Według badaczki, to właśnie kobiety są tymi „maluczkimi" i dzięki temu są zdolne do wskazania właściwej drogi ku wyzwoleniu. Środkiem tym, czyli ową drogą, bardzo dobrze im znaną z autopsji, jest umniejszenie i uniżenie się. Zatem ich „słabość" (tak przecież owa kondycja interpretowana jest przez oficjalny dyskurs kultury) przekształca się w ich siłę. Poza tym, upodobnienie się do dziecka szczególnego, jakim jest Dzieciątko Jezus (o takim bowiem kierunku owej fizycznej i duchowej transformacji należy mówić) to rów¬ nież poddanie i wydanie przez kobiety swojego ciała Słowu wcielonemu (np. Madame Guyon twierdziła, że jej pisma powstawały z natchnienia, były jej dyktowane, ona sama nie była świadoma niczego, co działo się z nią w tym czasie). A zatem owo przeobrażenie fizyczne i symboliczne zarazem staje się znakiem ich transformacji rzeczywistej, czyli duchowej. Kobiety nie oddają się 22 jest świat. Podążanie tą drogą nie jest jednak wolne od cierpienia (La Rocca 2002, s. 18-20). Kontynuatorami myśli o. Bérulle'a, byli Charles de Condren oraz Jean-Jacques Olier. Podkreślali oni moment poświęcenia, co jest jedynym aktem najgłębszego uhonorowania Boga przez czło­ wieka. Polega ono - w ramach kultu Dzieciątka Jezus - na umniejszeniu się w oczach świata i innych, staniu się „nikim", istotą niczego nieświadomą, bezwolną, podległą, zależną od Boga. Jak np. siostra Katarzyna od Jezusa z zakonu karmelitanek w Saint-Jacques w Paryżu, siostra Małgorzata od Świętego Sakramentu, która założyła stowarzyszenie Rodziny Jezusa, czy Jeanne de Matel - założycielka zakonu Wcielonego Słowa - „l'Ordre du Verbe Incarné" (La Rocca 2002). Zasadą był brak zasad, prosta droga praktykowania modlitwy, choć opartej na duchowości wyrastającej z pism św. Teresy z Avila i św. Jana od Krzyża. Droga ta miała doprowadzić do doskonałości każdego. Podejście to spotykało się z krytyką ówczesnych jezuitów. 2 1 2 2 �70 INGA KUŻMA już więcej światu czy mężczyźnie, ale wyłącznie Bogu (i to w Jego postaci naj¬ bardziej przyjaznej i bezbronnej - Dzieciątka). Najdobitniejszym świadectwem owej przemiany jest świadectwo Jeanne de Matel o słowach Jezusa, które usłysza¬ ła podczas mszy: „Ty jesteś moim naczyniem, to ja ciebie wybrałem, abyś niosła moje światło na koniec świata. Nie usprawiedliwiaj się swoją kondycją cielesną, mówiąc, że nie możesz być kaznodzieją głoszącym słowo Boże w Kościele. Prze­ powiadać je będziesz tak, jak ja ci powiem [ . . . ] " (cyt. za: La Rocca 2002, s. 30). Płeć biologiczna i kulturowa przestają być zatem wyznacznikami sprawowanej funkcji i roli - o tym decyduje ktoś Inny . 23 LITERATURA A d a m i a k E l ż b i e t a 1999, Milcząca obecność, Biblioteka „Więzi", Warszawa. A l b e r t J e a n - P i e r r e 1995, Caroline Bynum, Jeûnes et festins sacrés. Les femmes et la nourriture dans la spiritualité médiévale, Paris, Éditions du Cerf, 1994, CLIO [online] nr 2 [dostęp: grudzień 2005 r.]. Dostępny w Internecie: http://clio.reveus.org/document502.html A n u s i e w i c z J a n u s z , D ą b r o w s k a A n n a , F l e i s c h e r M i c h a e l 2000, Językowy obraz świata i kultura. Projekt koncepcji badawczej, Język i Kultura, t. 13, Seria „Acta Universitatis Wratislaviensis", nr 2218, s. 11-44. A s h t o n G a i l 2000, The generation of identity in late mediewal hagiogpraphy: speaking the saint, Londyn-New York, Routledge. B a e r M o n i k a 2003, Pomiędzy kategoriami. Szkic na temat refleksji feministycznej w antro¬ pologii kulturowej, Literatura Ludowa, nr 6, s. 3-17. B e r n o s M a r c e l 2000, Présence des femmes dans l'Église romaine. De la réforme à la révolution, [w:] Femmes entre ombre et lumière. Recherches sur la visibilité sociale (XVI -XX siècles), (red.) Geneviève Dermenjian, Jacques Guilhaumou, Martine Lapied, Édition Publisud, Paris, s. 41-51. B y n u m C a r o l i n e W., H a r r e l l S t e v a n , R i c h m a n P a u l a 1986, Gender and religion: on the complexity of symbols, Beacon Press, Boston. Dermenjian Geneviève, Dubesset Mathilde 2002, Editorial, CLIO [online] nr 2 - „Chrétiennes" [dostęp: 2006-03-07]. Dostępny w Internecie: http://clio.reues.orgdocument56.html?format=print F r a n k e E d i t h 2001, Feminist orientation as an integral part of religious studies, Revista de Estudios de Religiao [online], nr 2, s. 46-60 [dostęp: 2004]. Dostępny w Internecie: http:/ /www.puscp.br/rever/rv2_2001/p_edith.pdf e 2 3 e Na tej innej płaszczyźnie dochodzi do zawieszenia tego, co i jak stanowi kultura na temat powinności każdego ze swoich członków, szczególnie ze względu na ich płeć (lecz także wiek, status, itd.). Nie polega to jednak wyłącznie na odwróceniu znaków i dowartościowaniu tego, co było do tej pory lekceważone czy pomniejszane (choć tak mogłoby się wydawać po stwierdze¬ niach La Rocca). Poza tym następnym etapem takiego spotkania z Bogiem jest stan mistyczny, generalnie nie¬ wyrażalny w momencie jego zaistnienia. Wszystko zaś z czym mamy do czynienia później, czyli zapis owego spotkania, przemyśleń, opis duchowych czy fizycznych przeobrażeń, itp., próbując zachować wyjątkowość owego wydarzenia, zamyka je jednak w określonym języku, mowie i dyskursie, które funkcjonują tak, jak opisywał to powyższy tekst (posiłkujący się wybranymi ujęciami i określonym sposobem „odczytywania" owych znaków). �SŁOWO O KOBIETACH I SŁOWO KOBIET 71 G a j d a S t a n i s ł a w 1999, Współczesny dyskurs naukowy, [w:] Dyskurs naukowy - tradycja i zmiana, (red.) S. Gajda, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Instytut Filologii Pol­ skiej, Opole, s. 9-17. G ó r n i k o w s k a - Z w o l a k E l ż b i e t a 2004, Szkic do portretu Slązaczki. Refleksja femini­ styczna, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice. H o w e l l S i g n e , M e l h u u s M a r i t 2003, Studia nad pokrewieństwem, osobą ludzką czy nad płcią kulturową?, [w:] Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Konty­ nuacje, (wyb. i przedm.) Marian Kempny, Ewa Nowicka, Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 340-353, Warszawa. H u m m M a g g i e 1993, Słownik teorii feminizmu, „Semper", Warszawa. K o w a l s k a F a u s t y n a M . 1999, Dzienniczek. Miłosierdzie Boże w duszy mojej, Wydawnic­ two Księży Marianów, Warszawa. L a R o c c a S a n d r a 1995, L'Enfant Jésus et les femmes au X V I I siècle: un dévotion émancipatrice?, CLIO, nr 15, s.17-36. M c P h i l l i p s K a t h l e e n 2004, Post-modern sainthood: „Hearing the voice of the saint" and the uses of feministe hagiography, [w:] Conference of women scholars of religion & theo¬ logy - 2004 [online] [dostęp: 2005]. Dostępny w Internecie: http://www.wsrt.com.au/conferences/paceworks2004/McPhillips.pdf P a k s z y s E l ż b i e t a , S i k o r s k a L i l i a n a 2000, Wprowadzenie, [w:] Duchowość i religij­ ność kobiet dawniej i dziś, E. Pakszys, L . Sikorska (red.), Wydawnictwo Fundacji Huma¬ niora, s. 7-18, Poznań. P l e z i a M a r i a n 1983, Wstęp, [w:] Jakub de Voraigne, Złota legenda. Wybór, „PAX", s. X V - X I X , Warszawa. T o k a r s k a - B a k i r J o a n n a 2004, Ganz Andere? Żyd jako czarownica i czarownica jako Żyd w polskich i obcych źródłach etnograficznych, czyli jak czytać protokoły przesłuchań, [w:] Inny, inna, inne. O inności w kulturze, Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich PAN, Warszawa, s. 110-148. V u a r n e t J e a n - N o ë l 2003, Ekstazy kobiece, „Słowo/Obraz Terytoria", Gdańsk. W a l c z e w s k a S ł a w o m i r a 1994, Smak „grzyba" w ogóle, Pełnym Głosem, nr 2, s. 168. W a l u ś M o n i k a 2005, Mistyka kobiet, Życie Duchowe, nr 41, s. 54-61. W i t k o w s k a A l e k s a n d r a O S U 2004, Polska twórczość hagiograficzna, Anamnesis [online] nr 40 [dostęp: 2006-03-26]. Dostępny w Internecie: http://www.kkbids.episkopat.pl/ anamnesis/40/11.htm W y s c h o g r o d E d i t h 1990, Saints and postmodernism: revisioning moral philosophy, Uni¬ versity of Chicago Press, Chicago. Z e m o n - D a v i s N a t a l i e 1997, Juive, catholique, protestante, trois femmes en marge au XVII siècle, Édition du Seuil, Paris. e e INGA KUZMA WORD ABOUT W O M E N A N D WORD OF WOMEN. PROPOSAL OF FEMINOLOGICAL APPROACH I N INTERPRETATION OF A CHOSEN ASPECT OF RELIGIOUSNESS Summary The article aims at sketching feminological perspective considered by the author as a specific perspective in the studies on the Catholic religiousness. The author gives up the term "women's studies" which is accepted in Poland and is applying the term "feminology" instead. The latter refers to one of the types of methodology. The author wonders to what extent the anthropologist can use the scientific tool and procedures of discipline included in the feminological approach. In her �72 INGA KUŹMA opinion the most interesting is the issue of women's experience in general and religious experience in particular. One of the suggestions concerns the method of peculiar "reading", i.e. decoding both texts written by religious women (especially the saints and the blessed) and texts telling about such women. Such reading is in some ways "alternative" with regard to common schemes and stereotypes in perceiving and studying women, their religious experience and spirituality. The best material for such "alternative" reading seems to be hagiographies, biographies and spiritual auto¬ biographies of godly women. The suggested order of the "reading" goes according to two main stages. The first one includes critical analysis of the texts - deconstructing the given symbols and meanings in order to reveal their specific cultural context. By cultural context author understands all the processes and mechanisms modeling the language, representations and images which exist in the studied culture and describe women and their experience of sacrum. In the next stage positive procedure is suggested-reconstructing the women's experience, uncovering their "language" (something like a "dialect") covered under the layer of general cultural discourse modeling or even concealing it. Such texts represent heteroglossy. They make up a heterogeneous and complex whole due to their numerous communi­ cative, stylistic and structural layers as well as numerous subjects. According to the feminist approach it is androcentrism that leaves its mark on that complexity in the first place. That is why the feminological approach often aims at finding ways of overcoming the modes of writing and interpreting dominating and obligatory in a particular tradition. Translated by Anna Kuczyńska Adres Autorki: Mgr Inga Kuźma Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UŁ ul. Jaracza 78, 90-243 Łódź e-mail:inga_kuzma@o2.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d4d4d6aa3b3eb37170918a20febca7d.pdf aa394df2747b1045fa3137880d78e5f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:828 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1974 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:761 Title A name given to the resource Teoretyczne i metodologiczne aspekty badań nad zwyczajami ludowymi. Przyczynek do dyskusji nad "Syntezą etnografii Polski" / ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1974 t.18 z.2, s.33-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia P o l s k a " , t. X V I I I z. 2 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ TEORETYCZNE I METODOLOGICZNE ASPEKTY B A D A N N A D Z W Y C Z A J A M I L U D O W Y M I . PRZYCZYNEK DO DYSKUSJI N A D „SYNTEZĄ ETNOGRAFII POLSKI" 1. U W A G I W S T Ę P N E Badania etnograficzne w Polsce, t a k znacznie do t e j p o r y zróżnico­ wane problemowo, znalazły ostatnio swój „wspólny m i a n o w n i k " w posta­ ci p r o g r a m u „Syntezy e t n o g r a f i i P o l s k i " . To w i e l k i e , zespołowe dzieło, mające stanowić podsumowanie, scalenie i uogólnienie dotychczasowej w i e d z y etnograficznej o k u l t u r z e l u d o w e j Polski, w c h o d z i obecnie w cen­ t r u m zainteresowania specjalistów nasuwając w s z y s t k i m zainteresowanym wiele różnorodnych pytań. Dotyczą one zwłaszcza sposobu realizowania po raz pierwszy na t a k szeroką skalą zainicjowanego przedsięwzięcia. Zgodnie z r o b o c z y m i założeniami przyjętymi na konferencjach p o ­ święconych syntezie, poszczególne działy k u l t u r y l u d o w e j mają być o p r a ­ cowane w głównej mierze w o p a r c i u o dorobek o p u b l i k o w a n y oraz za­ soby a r c h i w a l n e zgromadzone przez różne placówki etnograficzne w k r a ­ j u . Jest t o ogromnie rozległa i zróżnicowana baza źródłowa. Zadanie pierwszorzędnej w a g i polega więc na w y p r a c o w a n i u r a m o w y c h założeń teoretycznych i metodologicznych, w myśl których można b y korzystać z n i e j w sposób celowo-wybiórczy oraz interpretować w y d o b y t e zjawiska i procesy k u l t u r o w e w oparciu o ogólnie przyjęty m o d e l i n t e r p r e t a c y j n y . Takie postawienie s p r a w y w y m a g a z o c z y w i s t y c h powodów p r z e d y ­ s k u t o w a n i a w i e l u zagadnień. Wśród n i c h występuje także p r o b l e m z w y ­ czajów l u d o w y c h . Z a m i a r e m m o i m , którego w y r a z e m jest niniejszy a r t y ­ kuł, jest próba uporządkowania tego p r o b l e m u i bliższego naświetlenia niektórych k w e s t i i z n i m związanych. Zajmę się zwłaszcza s a m y m poję­ ciem z w y c z a j , jego relacją do i n n y c h terminów znajdujących zasto1 P r o j e k t t a k i e g o właśnie m o d e l u przedstawiła n a Ogólnopolskiej E t n o g r a f i c z n e j ( W a r s z a w a , grudzień 1972) d r D. M a r k o w s k a . 1 3 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I , z. 2 Konferencji �34 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ sowanie w badaniach n a d zachowaniem się z w y c z a j o w y m , dalej modelem opisu tego zachowania się, k r y t e r i a m i jego k l a s y f i k a c j i , wreszcie podło­ żami i c z y n n i k a m i warunkującymi przeobrażenia zwyczajów. Rozważania moje są p r z y c z y n k i e m do toczącej się d y s k u s j i i j a k o takie nie pretendują a n i do wyczerpania całej p r o b l e m a t y k i , do której się odnoszą, a n i do przesądzenia j a k i e j k o l w i e k z poruszanych k w e s t i i . P r z e ­ ciwnie, są odzwierciedleniem niepewności i próbą poszukiwania najwłaś­ ciwszych a l t e r n a t y w spośród w i e l u możliwych. 2. P O J Ę C I E ZWYCZAJU N a w e t p o w i e r z c h o w n y przegląd etnograficznej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u nasuwa spostrzeżenie, że pojęcie zwyczaj n i e było do t e j p o r y jednoznacz­ nie zdefiniowane. W w i e l u też w y p a d k a c h posługiwano się t e r m i n e m „zwyczaj" bez w n i k a n i a w jego znaczenie. Nieład t e r m i n o l o g i c z n y p o ­ głębia f a k t równoległego stosowania t a k i c h określeń, j a k „obrzęd", „oby­ czaj", „zwyczaj", „praktyki w i e r z e n i o w e " , „zabiegi magiczne" i t p . , n a j ­ częściej bez precyzowania i c h zakresu pojęciowego . Zachodzi zatem konieczność przeprowadzenia uściśleń t e r m i n o l o g i c z ­ n y c h i w y e l i m i n o w a n i a niejasności w r o z u m i e n i u powyższych pojęć t w o ­ rzących podstawowy aparat terminologiczny omawianej t u dziedziny b a ­ dań etnograficznych. Propozycje, choćby na razie niedoskonałe, stano­ wiłyby próbę wyjścia z dotychczasowego i m p a s u tworząc równocześnie podstawę do dalszych uściśleń. Oczywiście, należy sobie zdawać sprawę, że wszelkie poczynania tego rodzaju są przedsięwzięciem t r u d n y m . Rze­ czywistość społeczna jest t w o r e m wysoce złożonym, którego cechy mają najczęściej postać swego rodzaju continuum. Stąd n i e sposób i c h „nagiąć" do s z t y w n y c h , ostro rozgraniczonych k a t e g o r i i pojęciowych, które są ideałem osiągalnym na razie j e d y n i e w n a u k a c h a b s t r a k c y j n y c h a n i e empirycznych. 2 Widać to wyraźnie na przykładzie zwyczajów. Stanowią one kategorię zachowania się ludzkiego, które obejmuje n i e z w y k l e szeroki w a c h l a r z zjawisk. W gruncie rzeczy, wiążą się ze w s z y s t k i m i dziedzinami k u l t u r y : od m a t e r i a l n y c h warunków b y t u poczynając (zabiegi p r o d u k c y j n e zwią­ zane z gospodarką rolną i hodowlaną, lokalizacja i b u d o w a n i e d o m u , spo­ sób u b i e r a n i a się, żywienia itp.), poprzez społeczne regulacje zachowania się w określonych sytuacjach (np. w czasie w i t a n i a się, zachowania się p r z y stole itp.), a na s u b t e l n y c h sprawach wiedzy, wierzeń, systemów 2 dania i Opinię tę podzielają nad tradycyjnymi Materiały Muzeum także i n n i obrzędami Archeologicznego ficzna, n r 13, Łódź 1967, s. 9-ilO. etnografowie. i zwyczajami P o r . пр. na terenie i Etnograficznego w I. Lechowa, ziemi łódzkiej, Łodzi, S e r i a Ba­ Prace Etnogra­ �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI 35 LUDOWYMI wartości, wzorów i postaw kończąc. Stąd też zachowanie się zwyczajowe ma charakter czynności zarówno symbolicznych polegających „[...] na w y ­ t w a r z a n i u i k o m u n i k o w a n i u albo o d b i e r a n i u i i n t e r p r e t o w a n i u znaków" , j a k i niesymbolicznych, n p . t y p u produkcyjnego . 3 4 Trzeba też dodać, że j a k k o l w i e k zwyczaje odnosi się przede w s z y s t k i m do przeszłości, zwłaszcza do d a w n y c h f o r m t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u d o w e j , to j e d n a k w w i e l u w y p a d k a c h mówi się o n i c h także w odniesieniu do teraźniejszości. T r u d n o b o w i e m zaprzeczyć, że w a k t u a l n y c h w a r u n k a c h nie działają c z y n n i k i , które sprzyjają w y t w a r z a n i u się n o w y c h postaci zwyczajów. T a k więc zarówno p o d względem m e r y t o r y c z n y m , j a k i chronologicz­ n y m , zakres znaczeniowy „zwyczaju" jest nader szeroki, co w poważnym s t o p n i u u t r u d n i a jego zdefiniowanie. N i e znaczy t o oczywiście, aby nie było prób tego rodzaju. Poruszyłam już kiedyś te właśnie p r o b l e m y na łamach „Etnografii P o l s k i e j " . Analizując różne propozycje definicyjne poszczególnych autorów wyodrębniłam na i c h podstawie t r z y najsilniej zarysowujące się cechy k o n s t y t u t y w n e zwyczajów: 5 1) powtarzalność w określonych okolicznościach j e d n y c h i t y c h sa­ m y c h sposobów zachowania się; 2) istnienie g r u p y społecznej, w obrębie której może wytwarzać się t e n obowiązujący system zachowania się; 3) istnienie sankcji r e p r e s y w n y c h , które ściąga na siebie jednostka l u b zespół osób, uchylających się od stosowania danych wzorów zacho­ w a n i a się. Obecnie wydaje m i się jednak, że przytoczone cechy k o n s t y t u t y w n e można odnieść z powodzeniem do i n n y c h , także nie o p a r t y c h na zwycza­ j u , k a t e g o r i i zachowania się. Nasuwa się więc zasadnicze pytanie, w czym należy upatrywać podstawy d o w y r ó ż n i e n i a z w y c z a j ó w od pozostałych sposobów zachowania s i ę społecznego osób czy grup? Sądzę, że propozycje wyodrębnienia jakiegoś zachowania się j a k o zwyczajowego tkwią w równoległym uwzględnieniu t r z e c h aspektów, któ­ re sprowadzają się do: a) sposobu realizowania wzorów zachowania się zwyczajowego; b) t y p u więzi społecznej sprzyjającej w y t w a r z a n i u się i stosowaniu tego rodzaju wzorów; c) rodzaju p r z y m u s u społecznego kryjącego się za obowiązującymi w z o r a m i zachowania się zwyczajowego. 3 A. Kloskowska, 4 Tamże, s. 21. 5 Z badań nad Społeczne zwyczajami P o l s k a " , t. 9: 1965, s. 62-102. ramy dorocznymi kultury, w Warszawa społeczności 1972, s. 20. wiejskiej, „Etnografia �36 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ Gdy mowa o s p o s o b i e r e a l i z o w a n i a w z o r ó w zachowa­ n i a s i ę z w y c z a j o w e g o , t o należy podkreślić, że „klasyczny" d l a tradycyjnej k u l t u r y ludowej z w y c z a j m i a ł c h a r a k t e r ż y w i o ­ ł o w y wynikły z daleko posuniętego utożsamiania się członków w i e j ­ skiej społeczności l o k a l n e j z obowiązującymi w j e j obrębie w z o r a m i spo­ łecznymi. J a k o t y m świadczą liczne materiały e m p i r y c z n e , m a m y t u nieraz do czynienia z t a k daleko posuniętym „uwewnętrznieniem" t y c h wzorów, że są one przeżywane przez członków danej społeczności jako wartości j a k najbardziej własne i nie podlegające d y s k u s j i . Stąd, po p i e r w ­ sze, k o n t y n u u j e się j e n a w y к o w o, bez włączania p i e r w i a s t k a r a c j o ­ nalnej r e f l e k s j i (nie oznacza t o oczywiście, aby nie potrafiono t y c h w z o ­ rów w swoiście r a c j o n a l n y sposób uzasadniać, g d y zachodzi tego potrze­ ba); po drugie, występuje zjawisko w z g l ę d n e j , choć mierzonej często generacjami, t r w a ł o ś c i z w y c z a j ó w , j a k o czegoś przeciwstawne­ go przemijającym modom. 6 W y s o k i poziom utożsamiania się z panującymi w z o r a m i zachowania występuje zazwyczaj w m a ł y c h s p o ł e c z n o ś c i a c h , względnie zamkniętych, w k t ó r y c h s t y c z n o ś c i s p o ł e c z n e m a j ą w do­ minującym stopniu c h a r a k t e r o s o b i s t y , podobnie j a k i k o n ­ t r o l a s p o ł e c z n a . Przykładami są takie g r u p y , j a k rodzina, sąsiedz­ t w o , społeczność lokalna, grupa rówieśnicza, zespół wytwórczy (np. rze­ mieślniczy) i t p . Są t o wszystko p r z e j a w y więzi społecznej, które A . Kłoskowska zalicza do „pierwszego układu k u l t u r y " („pierwszej w a r s t w y k u l ­ t u r o w e j " , „pierwszej podstawowej r a m y życia k u l t u r a l n e g o " ) badanej społeczności. W grę wchodzą t u t a j „[...] elementy o charakterze ściśle l o k a l n y m , swoiste, dające się zamknąć w r a m a c h społeczności i zbliżone do t y p u k u l t u r y l u d o w e j " . 7 8 Wychodzę z założenia, iż o w o spontaniczne zachowanie się właściwe zwyczajom opiera się zasadniczo na wzorach, które są t r a k t o w a n e j a k o rodzime w danej grupie społecznej, powstałe żywiołowo i k o n t y n u o w a n e n a w y k o w o w r a m a c h bezpośrednich styczności osobistych. T a k a p r z y n a j ­ m n i e j sytuacja występowała n a gruncie „klasycznej" t r a d y c y j n e j k u l t u ­ r y ludowej. W miarę jednak, j a k wieś polska wchodziła w zasięg szerszych, n i e ­ raz ogólnonarodowych oddziaływań, ów „pierwszy układ k u l t u r y " coraz częściej znajdował się pod wpływem i n n y c h układów, j a k lokalnej sieci s Obszerną i c h bibliografię podaję w a r t y k u l e poświęconym s k i m o k r e s u Bożego N a r o d z e n i a ( w d r u k u w „Rocznikach M u z e u m w Krakowie). 7 Kloskowska, 8 Tamże, s. 60-61. op. cit., s. 60 n. zwyczajom wiej­ Etnograficznego" �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 37 ponadlokalnej organizacji życia zbiorowego czy „[...] p r o m i e n i o w a n i a na odległość ośrodków p o n a d l o k a l n y c h " . T a k więc na skutek oddziaływania i n s t y t u c j i a d m i n i s t r a c j i państwowej, różnego t y p u zrzeszeń, systemu oświaty powszechnej, środków masowego przekazu, e m i g r a c j i i t p . — n a ­ stąpiło zjawisko p r z e j m o w a n i a także w społecznościach w i e j s k i c h p e w ­ n y c h wzorów zachowania się, które powstały w środowisku m i e j s k i m , k o n ­ t y n u o w a n y c h następnie n a zasadzie zwyczaju (dotyczy to n p . i m i e n i n d a w n i e j nie obchodzonych na wsi). W t y m w y p a d k u n i e można już mówić o r o d z i m y m pochodzeniu z w y ­ czajów l u d o w y c h . D o k o n u j e się natomiast proces przystosowywania do s t y l u życia w s i wzorów, które w t e n czy i n n y sposób przybyły t u ze śro­ dowiska m i e j s k i e g o . Częstokroć w z o r y te wiążą się z panującą modą i mają p r z e l o t n y charakter. M a m y t u więc do czynienia z nową sytuacją: wytwarzają się pewne n a w y k o w e sposoby zachowania się, akceptowane społecznie, jednak o stosunkowo krótkotrwałym, n i e j e d n o k r o t n i e prze­ kraczającym jedną generację, a n a w e t węższym, okresie t r w a n i a . Dalekie są one od owego „klasycznego" t y p u zwyczajów. N i e wydaje m i się j e d ­ nak, aby etnograf mógł je tracić z pola swego widzenia, aczkolwiek w y ­ raźnie zaburza to ostrość spojrzenia na to, co najchętniej nazywalibyśmy zwyczajem l u d o w y m . Mówiąc i n n y m i słowy, zwyczajowe sposoby zacho­ w a n i a się, które a k t u a l n i e upowszechniają się w życiu społeczności w i e j s k i e j , nie mogą być r o z p a t r y w a n e jako pochodzenia rodzimego, są j e d n a k zachowaniem się żywiołowym, dla którego areną są małe społecz­ ności, z właściwymi i m osobistymi k o n t a k t a m i i s w o i s t y m t y p e m p r z y ­ musu społecznego. I t u t a j przechodzę do trzeciego z w y m i e n i o n y c h aspektów. Zasadniczo rzecz biorąc m a m y t r z y rodzaje p r z y m u s u i odpowiadające i m spo­ soby k o n t r o l i s p o ł e c z n e j . Pierwszy z n i c h jest w y k o n y w a n y przez różnorodne i n s t y t u c j e działające w życiu p u b l i c z n y m danej społecz­ ności . D r u g i wiąże się z modą. To dość t r u d n e do zdefiniowania z j a 9 10 u 9 Tamże, s. 61. Dodać t r z e b a , że t e n t y p p r o c e s u był z n a n y w społecznościach w i e j s k i c h i w p o p r z e d n i c h e p o k a c h h i s t o r y c z n y c h . N a tej z a s a d z i e nabrało „wiejskiego" c h a ­ r a k t e r u w i e l e w z o r ó w n a r z u c o n y c h przez kościół c z y wielką własność szlachecką. Problematykę tę p o r u s z a K . D o b r o w o l s k i w s w y c h Trzech studiach z teorii kultury ludowej, [w:] Studia nad życiem społecznym i kulturą, P A N — Oddział w K r a k o w i e , P r a c e K o m i s j i Socjologicznej, n r 7, W r o c ł a w — W a r s z a w a — K r a k ó w 1966, s. 111-195; por. zwłaszcza w y w o d y n a s. 121 n. 10 P r z e z instytucję r o z u m i e m , z a J . S z c z e p a ń s k i m , Elementarne pojęcia socjologii, W a r s z a w a 1970, s. 204: „... i n s t y t u c j e są zespołami urządzeń, w których w y b r a n i członkowie g r u p otrzymują u p r a w n i e n i a do w y k o n y w a n y c h czynności określonych p u b l i c z n i e i i m p e r s o n a l n i e , d l a z a s p o k a j a n i a potrzeb j e d n o s t k o w y c h i g r u p o w y c h i d l a r e g u l o w a n i a zachowań i n n y c h członków g r u p y " . 11 �38 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ wisko, szczególnie d o b i t n i e dostrzegalne w czasach nowożytnych i współ­ czesnych, można próbować określić jako rodzaj wzorów k o n s u m p c j i , b y ­ cia i t p . , najczęściej p r z e l o t n y c h , których przestrzeganie zapewnia k w a l i ­ f i k o w a n i e kogoś l u b czegoś w kategoriach nowoczesności p r z e c i w s t a w ­ n y c h k a t e g o r i i t r a d y c j o n a l i z m u . Wreszcie trzeci rodzaj p r z y m u s u w y ­ n i k a z istnienia t r a d y c j i , którą tworzą odziedziczone po przeszłości prze­ świadczenia, częstokroć k o n t y n u o w a n e w danej społeczności (rodzinie, społeczności wioskowej, grupie zawodowej itp.) n a w y k o w o i bezreflek­ syjnie, w oparciu o transmisję ustną z pokolenia do pokolenia . L i s t a i n s t y t u c j i ustanawiających określone w z o r y zachowania się i czuwających n a d i c h przestrzeganiem — jest, oczywiście, h i s t o r y c z ­ nie zmienna. N i e zamierzam wchodzić bliżej w te sprawy. Wystarczy wskazać, że p o d uwagę muszą być brane i n s t y t u c j e związane z f u n k c j o ­ n o w a n i e m a p a r a t u państwowego (zwłaszcza p r a w o d a w s t w o i sądownic­ two), życiem gospodarczym (np. f o l w a r k i szlacheckie i „państwa" m a g ­ nackie w dobie feudalnej), życiem r e l i g i j n y m , działalnością różnego r o ­ dzaju zrzeszeń w czasach najnowszych ( p a r t i e polityczne, zawodowe organizacje rolników itp.), żeby wskazać na szczególnie ważne. Wszystkie t e i n s t y t u c j e dążą — w r a m a c h swoich uprawnień — do określenia n o r m i wzorów zachowania się, aczkolwiek i c h zakres może być różny: o d wzorów obejmujących całokształt współżycia ludzkiego (jak to m a miejsce w systemach p r a w a stanowionego, systemach n o r m a ­ t y w n y c h stanowionych przez kościoły itid.) po w z o r y odnoszące się t y l k o do pewnej cząstki tego współżycia. N i e w n i k a m t u w w i e l e skądinąd i n t e ­ resujących k w e s t i i , j a k zależności pomiędzy różnymi i n s t y t u c j a m i usta­ nawiającymi n o r m y i w z o r y zachowania się (np. między państwem a koś­ ciołem), czy też związek między w z o r a m i obowiązującymi powszechnie w d a n y m społeczeństwie a w z o r a m i cząstkowymi obejmującymi t y l k o określone kręgi osób. Pragnę natomiast podkreślić, że w nowoczesnych społeczeństwach uprzemysłowionych i zurbanizowanych występuje proces i n s t y t u c j o n a l i z a c j i życia zbiorowego, a t y m s a m y m m a miejsce ekspansja n o r m i wzorów określanych, u s t a n a w i a n y c h i k o n t r o l o w a n y c h i n s t y t u ­ cjonalnie, zwłaszcza przez państwo i działające legalnie w jego obrębie instytucje prawno-publiczne. Te nowe kodeksy postępowania wkraczają do coraz to n o w y c h dziedzin życia społecznego, częstokroć nawet t a m , gdzie do tej p o r y panowały n i e ­ podzielnie w z o r y t r a d y c y j n e (charakterystyczny jest t u rozwój prawa 12 13 12 p o r do socjologii 13 Studia wywody n a t e n t e m a t z a w a r t e u J . J . W i a t r a. Społeczeństwo. systematycznej, P o r . rozprawę K . Wstęp W a r s z a w a 1968, s. 79. Dobrowolskiego, nad życiem społecznym i kulturą, s. 76-110. Chłopska kultura tradycyjna, [w:] �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 39 małżeńskiego i rodzinnego), stopniowo je wypierając. Ważne jest p r z y t y m , że p r z y m u s stosowania się do wymogów, jakie narzucają przepisy wprowadzane i n s t y t u c j o n a l n i e , jest egzekwowany na mocy uprawnień, którymi dysponuje dana i n s t y t u c j a . Są to u p r a w n i e n i a umożliwiające stosowanie sankcji r e p r e s y w n y c h różnego rodzaju, wśród których n i e p o ­ ślednie miejsce zajmują sankcje szczególnie dokuczliwe, a mianowicie karne. Oczywiście, nie wszystkie i n s t y t u c j e posiadają moc posługiwania się n i m i (utracił j e w s w o i m czasie Kościół k a t o l i c k i ) . Jednak wobec roz­ r o s t u n o r m p r a w n y c h ogromne połacie życia społecznego są dziś objęte możliwością zastosowania tego t y p u sankcji, które stały się j e d n y m z p o d ­ s t a w o w y c h przymusów w nowoczesnych społeczeństwach. T a k więc z całokształtu przejawów zachowania się człowieka należy wyodrębnić j a k o osobną kategorię sferę działań opierających się na n o r ­ mach i wzorach związanych z f u n k c j o n o w a n i e m i n s t y t u c j i , które nieraz w wysoce s f o r m a l i z o w a n y c h sposób, t j . w postaci s k o d y f i k o w a n e j , o k r e ­ ślają nie t y l k o pożądany w d a n y c h w a r u n k a c h społecznych rodzaj zacho­ wania się, ale także rodzaj k a r y , który grozi za jego niedotrzymanie l u b przekroczenie. Rzecz jasna, że aczkolwiek poszczególnie i n s t y t u c j e zainteresowane są w t y m , a b y narzucone przez nie w z o r y zachowania się były zawsze p r z e ­ strzegane w podobny sposób, to j e d n a k w p r a k t y c e występują różne o d ­ chylenia wynikłe n p . z l o k a l n y c h t r a d y c j i . Zdarza się też nieraz, że to, co było niegdyś normą ustanowioną i n s t y t u c j o n a l n i e , przeszło do i n w e n t a r z a wartości p r z e k a z y w a n y c h drogą t r a d y c j i . W s k u t e k tego w i e l e zwyczajów r e l i g i j n y c h , p r a w n y c h i t p . przeżywanych jest w poszczególnych g r u p a c h l o k a l n y c h j a k o wartości własne, bez zdawania sobie sprawy, że i c h gene­ za miała p o n a d l o k a l n y charakter. Inną postać mają p r z y m u s y działające w związku z panującymi m od a m i . A c z k o l w i e k i zjawisko m o d y m a coraz bardziej wszechogarniają­ cą tendencję (moda n i e dotyczy już t y l k o k o n s u m p c j i , ale także w i e l u i n n y c h dziedzin, żeby wymienić przykładowo nadawanie i m i o n dzieciom, sposób p r z y j m o w a n i a gości, atrakcyjność p e w n y c h zawodów, stosowanie bez istotniejszej p r z y c z y n y p e w n y c h m e t o d czy terminów w nauce itp.), t o j e d n a k p r z y m u s stosowania się do m n i e j l u b bardziej p r z e l o t n y c h w y ­ mogów nie wiąże się najczęściej ze stosowaniem ostrych s a n k c j i r e p r e ­ s y w n y c h , zwłaszcza k a r n y c h . M e c h a n i z m p r z y m u s u społecznego ma t u t a j — j a k się zdaje — d w a w a r i a n t y . Z jednej strony, w obrębie społeczności p r z y c h y l n i e nastawio­ n y c h do p r z y j m o w a n i a „nowinek" związanych z modą, i c h członkowie wykazują chęć przysporzenia sobie prestiżu poprzez szczególnie szybkie czy g o r l i w e podążanie za n o w y m i wzorcami. Wobec t y c h , którzy w y k a ­ zują opieszałość czy wręcz opory, stosuje się najczęściej sankcję saty- �40 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ ryczną, która polega na ośmieszaniu, a w k o n s e k w e n c j i na utracie jakiejś części uznania społecznego, do którego aspiruje się z r a c j i zajmowanej p o z y c j i społecznej. Inaczej m a się rzecz w społecznościach, których t y l k o p e w n a część (np. młode pokolenie) chętnie podąża za modą. Wówczas z b y t r a d y k a l n i e podporządkowującym się j e j osobnikom grozi ze s t r o n y pozostałej części społeczności (np. starszej generacji) sankcja obyczajowa, która wyraża się w z g a n i e n i u czy wręcz potępieniu czyjegoś zachowania się j a k o niemoralnego . W t y m sensie m o d y są n e g a t y w n i e sprzężone z myśleniem t r a d y c j o n a l i s t y c z n y m , czasem także z n o r m a m i stanowio­ n y m i i n s t y t u c j o n a l n i e (przykładem jest t u t z w . obraza moralności). N a c z y m polega więc, na t l e o b u wyżej omówionych typów p r z y m u ­ su społecznego, p r z y m u s s t o s o w a n i a s i ę d o zwyczajów j a k o szczególnej k a t e g o r i i zachowania się? A b y odpowiedzieć n a to p y ­ tanie należy wskazać, że w p r z y p a d k u zwyczajów m a m y do czynienia — j a k już t o podkreśliłem — z szeroką gamą n o r m i wzorów zwyczajowego zachowania się: o d f u n d a m e n t a l n y c h z p u n k t u widzenia i c h znaczenia dla j e d n o s t k i czy g r u p y społecznej (np. zwyczaje p r z y przyjściu na świat dziecka, z a w a r c i u związku małżeńskiego) p o całkowicie podrzędne. Po­ wodowało to, iż skala k o n s e k w e n c j i r e p r e s y w n y c h , g d y ktoś nie stosował się do danego zwyczaju, była bardzo rozległa. Na j e d n y m j e j biegunie istniał b r a k j a k i c h k o l w i e k represji. W całym szeregu przypadków (np. w odniesieniu do t a k rozpowszechnionych k i e ­ dyś wróżb) występowała j e d y n i e społeczna aprobata dla pewnego rodzaju zachowania się zwyczajowego, jednakże bez pociągania za sobą j a k i c h k o l ­ w i e k r e p r e s j i , g d y ktoś się do niego nie stosował. E w e n t u a l n i e w o p i n i i publicznej f a k t t a k i spotykał się j e d y n i e z uwagą, iż jest to działanie na własną szkodę. Na d r u g i m biegunie pojawiała się już sankcja, w t y m w y p a d k u o cha­ rakterze obyczajowym. Miała ona różne wersje: poczynając od słownej nagany czyjegoś niestosownego zachowania się po surowsze postacie, j a k k a r a cielesna (nie t y l k o zresztą w stosunku do dzieci i młodzieży, ale t a k ­ że i dorosłych), dalej sankcja ekonomiczna (np. w postaci groźby w y ­ dziedziczenia), sankcja towarzyska ( t j . w y k l u c z e n i e danego osobnika l u b przedstawicieli danej g r u p y społecznej z kręgu styczności społecznych, np. poprzez zaniechanie stosowania zasady pomocy sąsiedzkiej), czy san14 14 D o b r y m przykładem jest tutaj s y t u a c j a , j a k a w ostatniej ćwierci X I X w. w y ­ stąpiła w e w s i a c h Górnego Śląska pozostających pod wpływem uprzemysłowienia. M a ł o - i b e z r o l n y e l e m e n t chłopski, który tworzył p i e r w s z e g e n e r a c j e k l a s y r o b o t n i ­ czej, zarzucił obowiązujący dawniej strój ludowy i przeszedł n a ubiór miejski. Spotkało się. to z potępieniem ze s t r o n y e l e m e n t u rolniczego (siodłaków i półsiodłaków); uważano, że biedocie n i e w y p a d a nosić się „z pańska". Z w Dąbrówce W i e l k i e j , pow. T a r n o w s k i e Góry, 1961. badań własnych �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 11 keja transcendentalna oparta na m o t y w a c j i r e l i g i j n e j czy magicznej ( t u wymienić można z jednej s t r o n y t r a k t o w a n i e j a k o k a r y f a k t u uderzenia p i o r u n a w czyjś d o m , przejścia gradobicia przez pole i t p . , z d r u g i e j s t r o ­ n y karą jest groźba odpokutowania po śmierci za czyny popełnione w ży­ ciu d o c z e s n y m ) . Zarówno treść n o r m i wzorów, j a k i uruchamiane w p r z y p a d k u i c h przekraczania ewentualne sankcje represywne są uzasadniane, g d y mowa 0 zwyczajach na gruncie t r a d y c j i , d l a której r a m a m i społecznymi był w s p o m n i a n y wcześniej „pierwszy układ k u l t u r y " . Wszelkie z m i a n y w t y m układzie rzutują więc na stan t e j t r a d y c j i j a k o zasadniczego p o d ­ łoża motywacyjnego dla k o n t y n u o w a n i a określonych zwyczajów. Przechodząc do r e k a p i t u l a c j i dotychczasowych w y w o d ó w można stwierdzić, że z w y c z a j jest rodzajem zachowania się o charakterze n a w y k o w y m , jednostkowego l u b zbiorowego, podejmowanego w małych grupach społecznych w sposób celowy w określonych sytuacjach spo­ łecznych, n a gruncie u z n a n y c h w danej społeczności t r a d y c y j n y c h n o r m 1 wzorów, n a straży których stoją głównie sankcje obyczajowe. Nie jest p r z y t y m sprawą najważniejszą geneza danej t r a d y c j i . Z n a ­ czenie ma natomiast f a k t , że jest ona k o n t y n u o w a n a w r a m a c h więzi osobistych i w i c h obrębie k o n t r o l o w a n a , co jednak nie oznacza, aby w p e w n y c h w y p a d k a c h treści t r a d y c j i , zwłaszcza współcześnie, nie k o n ­ f r o n t o w a n o z systemami n o r m a t y w n y m i n a r z u c a n y m i i n s t y t u c j o n a l n i e . Należy liczyć się także z f a k t e m , że etnografia coraz częściej wkracza w badanie współczesności, a t y m s a m y m w badaniach n a d zwyczajami występującymi w poszczególnych społecznościach l o k a l n y c h czy zawodo­ w y c h wypadałoby — obok działania t r a d y c j i — uwzględniać i wpływ a k t u a l n e j mody. B r a n i e pod uwagę t a k i e j możliwości wychodziłoby n a ­ przeciw ogólnej współczesnej tendencji r o z w o j o w e j zmierzającej do u j e ­ dnolicania wiejskiego i miejskiego s t y l u życia, w t y m także f o r m zacho­ wania się. Równoległe badanie t r a d y c j i jako d e t e r m i n a n t y decydującej o ciągłości i t r w a n i u d a w n y c h f o r m zwyczajowego zachowania się oraz mody, j a k o czynnika odzwierciedlającego dążność do n i e u s t a n n y c h prze­ m i a n , dawałoby lepszy obraz życia badanych społeczności i i c h poziomu świadomości społecznej. To samo dotyczy potrzeby uwzględnienia r o l i , jaką w społecznościach t y c h pełnią rzeczywiście systemy n o r m a t y w n e ustanawiane i n s t y t u c j o n a l n i e , zwłaszcza prawo. 15 Bliżej n a t e m a t s a n k c j i funkcjonujących w r a m a c h s y s t e m u k o n t r o l i społecz­ nej w środowisku w i e j s k i m zob.: M . W i e r u s z e w s k a - A d a m c z y k , Sankcje systemu kontroli społecznej wobec rodziny wiejskiej na przykładzie dwóch wybra­ nych wsi powiatu belchatowskiego, Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e , t. X I I I , Łódź 1971. 1 5 �42 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ 3. I N N E Z A G A D N I E N I A TERMINOLOGICZNE Przyjęcie przytoczonej d e f i n i c j i zwyczaju, która jest nieco zmody­ fikowaną wersją poprzedniej mej p r o p o z y c j i , pozwala na p o t r a k t o w a ­ nie tego t e r m i n u jako czegoś w rodzaju „wspólnego m i a n o w n i k a " dla i n n y c h określeń stosowanych w etnograficznych badaniach n a d zachowa­ n i e m się z w y c z a j o w y m . M a m t u na myśli przede w s z y s t k i m t e r m i n „ o b r z ę d " używany w l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u nader często. Dotychczasowa p r a k t y k a p r z y próbach rozróżniania znaczenia pojęcia „obrzędu" od „zwyczaju" czy „obyczaju" szła w dwóch k i e r u n k a c h . Pierwszy z n i c h polega na t y m , że w określonych sytuacjach społecznych usiłuje się wyodrębnić towarzyszący zachowaniu się l u d z i ceremoniał czy rytuał, zwłaszcza g d y objęta jest n i m więcej niż jedna osoba. Kładzie się też nacisk n a podział ról społecznych pomiędzy działającymi osobami, a także szczególny charakter i c h u b i o r u czy przedmiotów, j a k i m i posłu­ gują się w t o k u w y k o n y w a n i a czynności obrzędowych. Podkreśla się rów­ nież, że i m bardziej r o z b u d o w a n y jest ceremoniał, t y m wyraźniej obrzęd nabiera cech w i d o w i s k a dramatycznego . D r u g a droga rozgraniczenia pojęciowego obrzędu zmierzała w k i e r u n k u podkreślania w p e w n y c h określonych ramach czasowo-przestrzennych m o t y w a c j i r e l i g i j n y c h l u b m a g i c z n y c h . Obrzędem w t y m r o z u m i e n i u były więc wszelkie p r z e j a w y grupowego zachowania się l u d z i związane z w y k o n y w a n i e m k u l t u religijnego l u b zabiegów magicznych. Obie zarysowane wyżej koncepcje n i e są jednak wystarczająco p r e ­ cyzyjne i mają swoje niedogodności. W p i e r w s z y m w y p a d k u należałoby ściśle określić znaczenie pojęcia „ceremoniał" czy „rytuał". Najogólniej można powiedzieć, że „ceremoniał" jest zewnętrzną, w pewien szcze­ gólny sposób rozbudowaną ekspresją obrzędu. N i e tłumaczy to jednak i s t o t y jego związku z treściami, które p o w i n i e n transmitować. P i e r w o t n i e , treści t e uwarunkowały powstanie danego obrzędu. Z biegiem czasu i c h genetyczne cechy nieraz zacierały się, a równolegle trwała bez zmian l u b rozbudowywała się f o r m a zewnętrzna, właśnie ceremoniał podkreś­ l a n y u s t a l o n y m i t r a d y c y j n i e w z o r a m i , n p . u b i o r e m . Drogą e w o l u c j i n a ­ bierał on coraz wyraźniejszych cech w i d o w i s k o w y c h . Można wysunąć przypuszczenie, że właśnie dzięki t e m u stawał się a t r a k c y j n y i u t r z y 1б 11 18 16 P o r . p r z y p i s 5. 1 7 Por.: K . Moszyński, s. 270-271, 299; t a k ż e , Kultura Słownik ludowa folkloru Słowian, polskiego Warszawa 1970, t. 2, c z . 2, p o d r e d . J . Krzyżanowskiego, W a r s z a w a 1965, s. 275. 18 bens, P o r . np. d e f i n i c j e „obrzędu" w Handwoerterbuch t. 3, B e r l i n 1935, s. 739; E . T y l o r , ba magie s. 300, 312; B . Gurvitch, 1 e w i с z, Plon, obrzęd, widowisko, Cywilizacja et la droit des (za Z. W r o c ł a w 1967, s. 27). Deutschen pierwotna, Aberglau- W a r s z a w a 1898, S z y f e l b e j n - S о к o- �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 43 mywał w i n w e n t a r z u k u l t u r o w y m . Postać, w j a k i e j odsłania się badaczo­ w i współcześnie, będzie wypadkową równoległego działania t r a d y c j i i procesów t r a n s f o r m a c y j n y c h . W p r a k t y c e —• zdaniem niektórych b a ­ daczy — zasadnicze odróżnienie obrzędu od ceremoniału w y d a j e się mało pożyteczne ze względu na fakt, że n i e j e d n o k r o t n i e pełnią one t e same f u n k c j e społeczne . 19 Równocześnie w y p a d a podkreślić, że pewien element ceremoniału wiąże się z w i e l o m a i n n y m i rodzajami zachowania się zwyczajowego, często j a k najbardziej j e d n o s t k o w y m i (np. kreślenie znaku krzyża na chlebie przed jego r o z k r a j a n i e m , całowanie kawałka chleba, który upadł na ziemię, żegnanie się p r z y m i j a n i u kościoła czy przydrożnej f i g u r y i t d ) . Czy więc n i e należałoby przyjąć koncepcji obrzędu jako zachowania się związanego wyłącznie z w y k o n y w a n i e m k u l t u religijnego l u b zabie­ gów magicznych? W y d a j e się, że i t u t a j pojawiają się pewne istotne n i e ­ dogodności. Polegają one na t y m , że m o t y w a c j e r e l i g i j n e l u b magiczne mogą być słuszne genetycznie, lecz znane t y l k o badaczowi. W s u b i e k ­ t y w n y m odczuciu j e d n o s t k i , rodziny, czy też społeczności wioskowej k u l ­ tywującej d a n y „obrzęd" mogły one dawno utracić t e n charakter. Wystarczającym powodem u t r z y m y w a n i a się danego obrzędu jest więc niezależna od treści atrakcyjność f o r m y , przywiązanie do t r a d y c j i , obawa przed sankcją represywną środowiska, a w w y p a d k a c h s k r a j n y c h bezm o t y w a c y j n y t r a d y c j o n a l i z m , t j . ślepe t r z y m a n i e się n o r m zachowania się przekazanych przez przeszłość. Zaliczanie określonych rodzajów zwyczajowego zachowania się do k a t e g o r i i obrzędów p r o w a d z i zatem do mieszania genetycznego i f u n k ­ cjonalnego p u n k t u widzenia. N a przykład to, co f u n k c j o n a l n i e jest z w y ­ czajem związanym z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, genetycznie zaś wiąże się z w i e r z e n i a m i r e l i g i j n y m i czy m a g i c z n y m i („wiązanie drze­ w e k " po w i l i i Bożego Narodzenia), musiałoby więc konsekwentnie być t r a k t o w a n e j a k o obrzęd. Wszystko to wskazuje, że w obecnym stanie t e o r i i etnograficznej wskazana jest pewna rezerwa w o p e r o w a n i u t e r m i n e m „obrzęd", t y m bardziej że obie w e r s j e jego d e f i n i c j i posiadają w s z y s t k i e podstawowe cechy, które można przypisać zwyczajowi j a k o ogólnej k a t e g o r i i pojęcio­ w e j . Wydaje się poza t y m , że posługiwanie się nazwą „obrzęd" p o w i n n o nabrać w t e j s y t u a c j i bardziej skonwencjonalizowanego c h a r a k t e r u . M o ­ żna b y odnieść znaczenie tego t e r m i n u do wcześniejszych faz rozwojo­ w y c h k u l t u r y l u d o w e j w stosunku do zwyczajów r e l i g i j n y c h r e a l i z o w a ­ n y c h poza instytucją kościoła ( t j . bez przedstawicieli k l e r u ) , czy też zwyczajów stanowiących wyraźnie kontynuację obrzędów kościelnych. P o r . : S z y f e 1 b e j n - S о к o 1 e w i с z, op. cit., s. 29. �44 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ M a m j e d n a k wrażenie, iż zawsze stosowaniu tego t e r m i n u m u s i t o w a r z y ­ szyć spora doza a r b i t r a l n e g o podejścia. T a k n p . w myśl powyższej d e f i ­ n i c j i obrzędem można b y nazwać zwyczajowe sposoby zachowania się w t o k u tradycyjnego wesela chłopskiego. Czy j e d n a k wszystkie, czy t y l k o te, które ściśle wiążą się z f a k t e m zmieniania się społecznej r o l i młodych: z dziewczyny i k a w a l e r a w parę małżeńską? Powszechnie używany t e r m i n o b y c z a j także w y m a g a bliższego sprecyzowania pojęciowego. A więc i w t y m w y p a d k u należy rozpatrzyć jakieś propozycje a l t e r n a t y w n e , które stanowiłyby przesłanki do p r z y ­ jęcia pewnej k o n w e n c j i znaczeniowej ustalającej relację między t e r m i n a ­ m i „zwyczaj" i „obyczaj". Trzeba przyznać, że próby określenia i s t o t y „obyczaju" budziły d o ­ tychczas większe zainteresowanie socjologów niż etnografów. Sięgnijmy przykładowo do k i l k u p r o p o z y c j i d e f i n i c y j n y c h z a w a r t y c h w p u b l i k a c j a c h t y p u słownikowego. Odnajdziemy t a m między i n n y m i następujące d e f i ­ nicje: (1) „Termin obyczaj używany jest na oznaczenie p e w n e j całości wzorów zachowania się, które są uświęcone przez tradycję i umiejsco­ wione w g r u p i e j a k o w z o r y przeciwstawne p r z y p a d k o w y m działaniom j e d n o s t k i " ; (2) „Obyczaj t o społecznie określony sposób zachowania się uświęcony przez tradycję i u m a c n i a n y naganą społeczną w razie prze­ kroczenia g o " . Z polskich autorów sprawę tę podjął między i n n y m i J . J . W i a t r . Wedle niego (3) „obyczaj jest t o n o r m a postępowania o d ­ mienna p o d względem sanckji od moralności, a utrzymująca się wyłącznie dzięki powszechnej a p r o b a c i e " . T e n sam autor podnosi również, że „[...] szczególnym t y p e m obyczaju jest moda. O d i n n y c h n o r m obycza­ j o w y c h różni się ona t y m , że n i e w y m a g a aprobaty t r a d y c j i . [...] jest oby­ czajem przejściowym dotyczącym spraw niezbyt doniosłych c h a r a k t e r y ­ zujących się znaczną zmiennością i plastycznością. Współwystępowanie t r a d y c y j n y c h obyczajów oraz z m i e n n y c h i plastycznych mód wyraża j a k ­ b y d w i e s t r o n y potrzeb społecznych l u d z i . Obyczaj, a w r a z z n i m moda pozwalają b o w i e m zaspokoić zarówno poczucie ciągłości, k o n t y n u a c j i , j a k i dążenie do z m i a n y i nowości" . J . Szczepański wyraźnie wiąże obyczaj z systemem moralności obo­ wiązującym w danej g r u p i e społecznej. Wedle tego autora (4) „obyczaj jest to ustalony sposób postępowania, z którym grupa wiąże już pewne oceny m o r a l n e i którego naruszenie wywołuje sankcje n e g a t y w n e [...]. Obyczaje są więc w z o r a m i zachowań związanych z wartościami u z n a w a ­ n y m i przez grupę, zachowań mających znaczenie dla przebiegu życia 20 2 1 22 23 20 Encyklopedia 2 1 H . P . F a i r c h i l d , Dictionary of Social Sciences, 2 2 J . J . W i a t r, Społeczeństwo, 23 Tamże, s. 79. t. 4, N e w Y o r k 1931, s. 658. of Sociology, N e w Y o r k 1944, s. 84. W a r s z a w a 1968, s. 75. �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI 45 LUDOWYMI g r u p y [...]. Naruszenie obyczajów n i e jest k a r a n e przez p r a w o , lecz przez opinię i przez sankcje m o r a l n e [...]" . Przytoczone definicje dość zgodnie kładą nacisk na n o r m a t y w n y cha­ r a k t e r obyczaju, który traktują j a k o zespół d y r e k t y w zachowania się. Rozbieżność d o t y c z y natomiast c h a r a k t e r u t y c h n o r m , t j . i c h związku z moralnością. Byłabym za przyjęciem t a k i e j k o n c e p c j i obyczajów, w myśl której są one p o z a i n s t y t u c j o n a l n y m systemem obejmującym n o r m y zachowania się uznawane przez daną społeczność i wyrażone w katego­ r i a c h m o r a l n y c h , a więc poprzez stosunek danego c z y n u do wyobrażeń „dobrego" l u b „złego" postępowania. W t y m sensie zwyczaj j a k o rzeczy­ w i s t y sposób zachowania się j e d n o s t k i l u b g r u p y społecznej może być w p e w n y c h sytuacjach oceniany jako „obyczajny" l u b „nieobyczajny". Powtórzę t u raz jeszcze, że pewne f o r m y zwyczajowego zachowania się, oceniane j a k o mało znaczące z p u n k t u widzenia interesu danej społecz­ ności, mogą być obojętne z p u n k t u w i d z e n i a obyczaju. 24 4. M O D E L O P I S U Z A C H O W A N I A SIĘ ZWYCZAJOWEGO Kładąc nacisk na zachowanie się jako f a k t y c z n y przejaw występowa­ nia określonego zwyczaju, osiągamy — j a k się w y d a j e — p e w n e istotne korzyści n a t u r y metodologicznej. Z jednej s t r o n y u n i k a m y niebezpieczeństwa mówienia o zwyczajach wówczas, gdy są one jedynie treściami z a c h o w a n y m i w pamięci l u d z i , a n i e i c h r z e c z y w i s t y m działaniem. Możliwe staje się również uchwycenie różnic między w z o r a m i zachowania się a jego r z e c z y w i s t y m przebiegiem. W y n i k a stąd, że w procesie badawczym odpowiednie miejsce m u s i się znaleźć dla t e c h n i k o p a r t y c h na obserwacji, która jest jedyną drogą ustalenia rzeczywistych sposobów zachowania się. Etnografia położyła zresztą na t y m p o l u duże zasługi. Z d r u g i e j strony, poprzez przeniesienie współczesnych t e o r i i zachowa­ n i a się, w y p r a c o w a n y c h w i n n y c h n a u k a c h społecznych, zwłaszcza w psy­ chologii społecznej , s o c j o l o g i i i a n t r o p o l o g i i społecznej , na g r u n t 25 26 2 4 J. Szczepański, 25 Por. np.: A. 21 Elementarne pojęcia socjologii, Warszawa 1970, s. 220- 221. 1964, s. 5 7 - 153; Malewski, O zastosowaniach Z zagadnień tenże; ogólnej teorii teorii zachowania, zachowania, Warszawa „Studia S o c j o l o ­ g i c z n e " , n r 4 (7): 1962, s. 5-40. 2(5 s. A. 77-93; Kłoskowska, S. Nowak, Kultura Studia z masowa. metodologii Krytyka nauk i obrona, społecznych, Warszawa 1964, W a r s z a w a 1965, s. 183-244. 2 7 M a m t u n a myśli k o n c e p c j e k u l t u r y r o z w i j a n e w w a n i a się. Z o b . : A . nej i socjologii, Kłoskowska, Rozumienie kultury „Przegląd S o c j o l o g i c z n y " , t. X V I : 1962 z. 2. terminach wzorów zacho­ w antropologii kultural­ �46 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ p r o b l e m a t y k i zwyczajów istnieje możliwość zaproponowania podstawo­ wego m o d e l u (wzorca) opisu zwyczaju, co jest nader istotne z w i e l u p u n ­ któw widzenia. Pozwala przede w s z y s t k i m n a ujednolicenie zasad p r z e d ­ stawiania b a d a n y c h przejawów zachowania się zwyczajowego, co w n a ­ szej l i t e r a t u r z e p r z e d m i o t u wyglądało n a ogół dość różnorodnie. Umożliwia też d o k o n y w a n i e analiz porównawczych, które są i s t o t n y m narzędziem uogólniania danych. P r o p o n o w a n y wzorzec opisu jest zasadniczo prosty. Można m i a n o w i c i e przyjąć, że w s t r u k t u r z e zachowania się, w t y m także i zwyczajowego, występuje bodziec, który w y z w a l a reakcję, opartą na r e a l i z a c j i uznanego społecznie w z o r u i poddaną społecznej k o n t r o l i . W schemacie t y m — bodziec oznacza t y l e , co zaistnienie s y t u a c j i , z którą wiąże się nakaz (czasem t y l k o sugestia) określonego zachowania się. Poddanie się t e m u bodźcowi jest akceptacją (rzeczywistą l u b pozorną) obowiązują­ cego w z o r u ; — r e a k c j a t o k o n k r e t n e zachowanie się powstałe w odpowiedzi na bodziec, c z y l i — w naszym r o z u m i e n i u — właściwy zwyczaj; — w z ó r s p o ł e c z n y t o istniejący w świadomości danej społe­ czności schemat działania p r z e w i d z i a n y na w y p a d e k p o j a w i e n i a się o k r e ­ ślonego bodźca, uznany i przyjęty j a k o godny naśladowania; — k o n t r o l a s p o ł e c z n a to całokształt środków, p r z y pomocy których dana społeczność usiłuje zapewnić zgodność zachowania się z przyjętymi dla niego w z o r a m i , a t y m s a m y m respektowanie obowią­ zujących kryteriów wartości. W grę t u wchodzą postulowane i rzeczy­ wiście stosowane sankcje represywne. Opis zatem j a k i e g o k o l w i e k zwyczaju p o w i n i e n uwzględniać każdy z w y m i e n i o n y c h składników. P o d t y m też kątem widzenia konieczne jest konstruowanie narzędzi badawczych (kwestionariuszy do w y w i a d u , a n ­ k i e t czy i n s t r u k c j i przeprowadzania obserwacji). Dociekania empiryczne muszą p r z y t y m uwzględniać potrzebę daleko nieraz idącej k o n k r e t y z a c j i poszczególnych elementów omawianego m o d e l u opisu, w zależności od tego, j a k i e j dziedziny rzeczywistości społeczno-kulturowej dotyczą bada­ ne sposoby zachowania się zwyczajowego. W p e w n y c h n p . w y p a d k a c h rolę bezpośredniego bodźca wyzwalają­ cego określony zwyczaj będzie pełnić jakieś zdarzenie w p r z y r o d z i e ( b u ­ rza, g r a d itp.), ale zrozumienie f u n k c j o n o w a n i a tego bodźca będzie moż­ l i w e dopiero poprzez uwzględnienie stanu wiedzy o zjawiskach p r z y r o d ­ niczych, j a k a występuje w danej społeczności. Będzie to nieraz wiedza t r a d y c y j n a spleciona z p i e r w i a s t k a m i w i e r z e n i o w y m i nakazującymi za­ stosowanie pewnego zabiegu magicznego. K o n k r e t y z a c j i domaga się także opis samego zachowania się, a więc jego s t r u k t u r y z p u n k t u widzenia ilości osób biorących udział w r e a l i z a c j i �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI 47 LUDOWYMI danego zwyczaju, jego „scenerii", ról społecznych p r z y p i s a n y c h poszcze­ gólnym osobom, towarzyszących i c h zachowaniu się elementów k u l t u r y materialnej (np. ubioru) i t d . Konieczne jest także uwzględnienie stopnia zgodności zachowania się z d a n y m w z o r e m i znalezienie odpowiednich m i a r , przy pomocy których możliwe jest oznaczenie tego stopnia. W p r a k t y c e badawczej trzeba poza t y m liczyć się współcześnie z f a k ­ t e m , że zwyczaje ludowe ulegają — w r a m a c h ogólniejszych tendencji r o z w o j u społeczno-kulturowego — stale postępującemu od pewnego czasu procesowi p r y w a t y z a c j i . Polega on n a t y m , że w w y n i k u ograniczania za­ interesowania o p i n i i publicznej w i e l o m a t r a d y c y j n y m i sposobami zacho­ wania się przechodzą one w sferę zachowania się zależnego wyłącznie od w o l i j e d n o s t k i czy rodziny, przestając być przedmiotem i n g e r e n c j i k o n ­ t r o l i społecznej. Dotyczy t o zresztą nie t y l k o sfery zwyczajów, ale także np. dziedziny aktywności r e l i g i j n e j . T a k i stan rzeczy p r o w a d z i do osła­ bienia, nieraz w znaczny sposób, presji ścisłego przestrzegania w z o r u społecznego i ogranicza l u b wręcz l i k w i d u j e interwencję k o n t r o l i społecz­ nej. Jest to więc i n n y przykład swoistej k o n k r e t y z a c j i omawianego m o ­ delu opisu zwyczaju. 28 5. K R Y T E R I A K L A S Y F I K A C J I Z W Y C Z A J Ó W Miałam już sposobność stwierdzić, że zachowanie się zwyczajowe uze­ wnętrznia się poprzez szczególnie bogatą skalę przejawów. Powstaje więc z k o l e i potrzeba przedyskutowania zasad segregacji bogatego inwentarza zwyczajów. N i e chodzi t u t y l k o o zabieg porządkujący, skądinąd ważny. Rzecz w t y m , aby klasyfikacje pełniły określoną rolę w zabiegach gener a l i z a c y j n y c h . Cały t e n p r o b l e m łączy się bezpośrednio z koniecznością ustalenia odpowiednich kryteriów k l a s y f i k a c j i . Wyraźnie podkreślam t u „kryteriów", gdyż sądzę, że k l a s y f i k o w a n i e zwyczajów wedle jednego jest w p r a w d z i e możliwe, prowadzi jednak najczęściej do zubożenia w a r ­ tości poznawczej takiej k l a s y f i k a c j i . Zresztą i dotychczasowa p r a k t y k a etnografów zajmujących się klasyfikacją zwyczajów n i e opierała się na ogół na j e d n y m k r y t e r i u m u z n a n y m za naczelne. Spróbujmy więc d o ­ konać przeglądu kryteriów, które mogą być użyteczne dla naszego celu. Na czoło w y s u w a się niewątpliwie k r y t e r i u m f u n k c j o n a l n e . W y n i k a ono z f a k t u pełnienia przez badany rodzaj zachowania się z w y ­ czajowego określonej f u n k c j i w danej dziedzinie życia społecznego. N a 2 8 Por. n a t e n t e m a t : H . Kubiak, Religijność a środowisko społeczne. PAN Oddział w K r a k o w i e . P r a c e K o m i s j i Socjologicznej, n r 26, W r o c ł a w — W a r s z a w a K r a k ó w — Gdańsk 1972. Zwłaszcza s. 147-153. — �48 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ tej podstawie wyróżniamy zwyczaje rolnicze, hodowlane, pasterskie, rze­ mieślnicze, rodzinne, sąsiedzkie i t d . L i s t a wyodrębnionych w t e n sposób zwyczajów odpowiada rodzajom szerzej l u b węziej pojętych dziedzin rzeczywistości społeczno-kulturowej wyróżnionych niejednokrotnie w w y n i k u a r b i t r a l n y c h decyzji badaczy. W naszej p r a k t y c e badawczej n i e j e d n o k r o t n i e r e d u k u j e się te różnorodne kategorie do dwóch: dorocz­ n y c h i r o d z i n n y c h . Pierwsza obejmuje wszystkie dostępne badaczowi za­ chowania się zwyczajowe pojawiające się w r y t m i e corocznym, bez wzglę­ d u na i c h związek z taką czy inną dziedziną życia badanej społeczności. T u t a j zalicza się też nieraz zwyczaje, które mają miejsce j e d y n i e spora­ dycznie ze względu na jakąś szczególną sytuację, n p . t y p u k a t a k l i z m u , j a k pożar czy powódź, aczkolwiek niektórzy badacze zaliczają j e do z w y ­ czajów związanych z różnego t y p u więziami rodzinno-sąsiedzkimi (np. pomoc sąsiedzka). D r u g a kategoria, c z y l i zwyczaje rodzinne ( l u b r o d z i n no-sąsiedzkie), d o t y c z y zwyczajowego zachowania się, które występuje w związku z określonymi s y t u a c j a m i występującymi w skali życia d a ­ nego osobnika (np. urodzenie, małżeństwo itp.), uwzględnia się też t u n i e k i e d y zwyczaje związane z pomocą sąsiedzką, życiem t o w a r z y s k i m i t p . Dodaje się nieraz jeszcze kategorię zwyczajów związanych z wierze­ n i a m i i znajdujących swój w y r a z n p . w e wróżbach. Zasadniczo rzecz biorąc, tego rodzaju k l a s y f i k a c j a jest do przyjęcia, dając całościowy przegląd f o r m zachowania się zwyczajowego. M a o n j e d n a k n i e j e d n o k r o t n i e c h a r a k t e r encyklopedyczny, o d e r w a n y od podłoży determinujących f u n k c j o n o w a n i e poszczególnych zwyczajów. Dlatego p o ­ stulowałabym, aby p r o b l e m a t y k a zwyczajów była p r z e d m i o t e m z a i n t e r e ­ sowania n i e t y l k o etnografów w n i e j się specjalizujących, ale również t y c h , którzy skupiając swoją uwagę na jakimś zakresie zjawisk k u l t u r y wykazują tendencję do badania przede w s z y s t k i m faktów d l a t y c h zja­ w i s k k o n s t y t u t y w n y c h , z pominięciem l u b niedostatecznym rozwinięciem wątków związanych z bogatą nieraz sferą zachowania się zwyczajowego. O m a w i a n y postulat prowadziłby do wzbogacenia p r o b l e m a t y k i badań w t y m sensie, że poszczególne zwyczaje byłyby silniej osadzone w k o n ­ tekście społeczno-kulturowym, w jego realiach m a t e r i a l n y c h , społecznych i ideologicznych. T y m s a m y m w i s t o t n y sposób wpłynęłoby t o n a lepsze skonkretyzowanie elementów wzorca opisu zachowania się zwyczajowego, o czym pisałam w p o p r z e d n i m rozdziale. D r u g i e k r y t e r i u m , p r z y pomocy którego k l a s y f i k u j e się zwyczaje, ma charakter g e n e t y c z n y , wiąże się mianowicie z pochodzeniem i c h poszczególnych f o r m . W b r e w pozorom nie jest to k r y t e r i u m jednolite. Można j e wiązać, po pierwsze, z c h a r a k t e r e m n o r m , na których oparte są w z o r y postępowania. I n n y m i słowy, zwyczaje można klasyfikować wedle i c h związków z określonym systemem ideologicznym, j a k n p . r e l i - �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI 49 LUDOWYMI g i j n y m czy m a g i c z n y m l u b — szerzej mówiąc — w i e r z e n i o w y m , dalej p a t r i o t y c z n y m (co p r a w d a , w dawnej naszej k u l t u r z e l u d o w e j nader spo­ radycznym), z a w o d o w y m i t p . N i e k i e d y poszczególne wątki ideologiczne mieszają się (np. zawodowe z r e l i g i j n y m i i magicznymi). Po drugie, k r y ­ t e r i u m genetyczne rozumie się n i e j e d n o k r o t n i e w sensie chronologicznym, t j . wywodząc dany zwyczaj z określonej epoki historycznej (mówi się 29 0 zwyczajach z okresu przedfeudalnego, feudalnego itp.). Po trzecie, k r y t e r i u m t o t r a k t u j e się j a k o podstawę do wyróżniania zwyczajów r o ­ d z i m y c h i o b c y c h (zapożyczonych, przejętych itp.), p r z y czym to, co „obce", u j m u j e się w różnych kategoriach (społeczności l o k a l n e j , g r u p y klasowej, społeczeństwa etnicznego itp.). Trzeba t u także stwierdzić, że operatywność tego k r y t e r i u m u t r u d n i a poza t y m f a k t , iż genealogie poszczególnych zwyczajów są często k o n t r o ­ wersyjne i t r u d n e do określenia bez przeprowadzenia szerokich badań porównawczych. Istotne jest nie t y l k o odkrycie, w j a k i c h okolicznościach dany zwyczaj powstał, ale także i to, jaką pełnił funkcję w danej fazie r o z w o j o w e j . Jest t o więc domena współpracy etnografa z h i s t o r y k a m i , która zresztą w nauce polskiej dawała nieraz wysoce wartościowe r e z u l ­ taty . W sumie więc wypada stwierdzić, że posługiwanie się k r y t e r i u m ge­ n e t y c z n y m w y m a g a każdorazowo określenia jego bliższego c h a r a k t e r u . Bezsporny jest oczywiście f a k t , że stosowanie tego k r y t e r i u m p r o w a d z i do uwzględnienia historycznego p u n k t u widzenia, a zatem do ustalenia zmienności zwyczajów i wyznaczających ją czynników. Biorąc pod uwagę f a k t , że w postępowaniu badawczym dążymy prze­ de w s z y s t k i m do uchwycenia zjawisk p o w t a r z a l n y c h w określonych r a ­ mach społeczno-przestrzennych i czasowych, j a k o kolejne wysunęłabym kryterium powszechności występowania poszczególnych z w y ­ czajów. Z n a t u r y rzeczy w y m a g a ono spojrzenia diachronicznego, z drugiej s t r o n y ujęcia przestrzennego. Takie „dwutorowe" zastosowanie o m a w i a ­ nego k r y t e r i u m może stanowić podstawę do przeglądu w s z y s t k i c h z w y s0 81 29 „Wierzeniami nazywamy poglądy i p r z e k o n a n i a o występowaniu w przyro­ dzie i życiu l u d z k i m z j a w i s k n a d p r z y r o d z o n y c h . G d y poglądy t e zgodne są z z a s a ­ dami wyznawanej w n a d a n y m t e r y t o r i u m r e l i g i i , mówimy o w i e r z e n i a c h r e l i g i j n y c h , r a z i e niezgodności s t o s u j e się nazwę wierzeń m a g i c z n y c h , przesądów l u b bonów. Cechą znamienną w i e r z e n i a j e s t jego s t r o n a p r a k t y c z n a : w i e r z e n i u s z y z a z w y c z a j jakaś wskazówka, c o należy robić, b y osiągnąć w y n i k r e a l n y " nik folkloru 30 polskiego, Por.: I. 1 Materiały Zwyczaje Archeologicznego i wierzenia doroczne i Etnograficznego w f i c z n a , n r 11, Łódź 1967, s. 14-51. 31 (Słow­ s. 436). Lechowa, Muzeum zabo­ towarzy­ I n s t r u k t y w n y m przykładem j e s t t u dorobek W . K l i n g e r a . 4 — E t n o g r a f i a P o l s k a , t. X V I I I . z. 2 w Łowickiem, Łodzi, S e r i a Prace Etnogra­ �50 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ czajów w określonej s k a l i (społeczności w i o s k o w e j , regionu czy całej k u l ­ t u r y l u d o w e j danego społeczeństwa) w poszczególnych przedziałach czaso­ w y c h , z uwzględnieniem zwyczajów przestrzeganych powszechnie w da­ nej społeczności (lub społecznościach tworzących szerszą skalę), zanika­ jących, pojawiających się, zachowanych t y l k o w t r a d y c j i l u b stano­ wiących przedmiot zainteresowania. T e n ostatni przypadek wiąże się z p r z e j m o w a n i e m wzorów zachowania się od i n n y c h g r u p społecznych w w a r u n k a c h , g d y badana społeczność z jakichś powodów nie może i c h wprowadzić u siebie. I n n y m i słowy, chodzi t u o interesującą p r o b l e m a ­ tykę a n t y c y p o w a n i a wzorów zachowania poprzedzającego i c h zastoso­ wanie. K l a s y f i k a c j a oparta na k r y t e r i u m powszechności — ujętym w aspek­ cie czasowo-przestrzennym — posiada wyraźne w a l o r y i n s t r u m e n t a l n e pozwalające na w y d o b y c i e nie t y l k o tego, co prawidłowe i ogólne, ale również tego, co jest w jakiś sposób szczególne i niepowtarzalne. Należy także dodać, że stosowanie omawianego k r y t e r i u m p o w i n n o wpływać na zwiększenie konkretnohistorycznego c h a r a k t e r u badań e m p i r y c z n y c h n a d zwyczajami. Stawia b o w i e m przed badaczem bardzo wyraźny obowiązek rejestrowania danych, które świadczą o stopniu zaangażowania danej spo­ łeczności w przestrzeganie określonych wzorów zachowania się zwycza­ jowego. 6. PODŁOŻA I CZYNNIKI WARUNKUJĄCE PRZEOBRAŻENIA ZWYCZAJÓW Bogata p r o b l e m a t y k a zwyczajów l u d o w y c h , j a k a wyłania się z d o t y c h ­ czasowych wywodów, w y m a g a z k o l e i uwzględnienia czynników, które pozwoliłyby na ujęcie tego różnorodnego obrazu w aspekcie dynamicz­ n y m , odsłaniającym mechanizmy, a więc p r z y c z y n y i s k u t k i procesu przemian. Czynników t a k i c h można wskazać bardzo wiele. W rzeczywistości spo­ łeczno-kulturowej działają one w f o r m i e f u n k c j o n a l n y c h splotów, roz­ maicie nawzajem warunkujących się i krzyżujących. Każdy c z y n n i k może oddziaływać w różny sposób, w zależności od cech układu, któremu jest w d a n y m w y p a d k u przyporządkowany. Biorąc p o d uwagę dane k o n t e k s t y zjawisk i przyjęte kąty widzenia, może być zatem raz przyczyną, a raz s k u t k i e m w procesie przeobrażeń. Z teoretycznego p u n k t u widzenia czyn­ n i k i będące w y z n a c z n i k a m i procesów p r z e m i a n można b y grupować w x układów, z których każdy byłby uzasadniony logicznie. Jednak w praktyce badawczej należy dokonać trudnego, lecz niezbędnego w y b o r u t y c h ukła­ dów. W y b o r u , w myśl którego można b y w sposób o p t y m a l n y uchwycić mechanizm procesów przeobrażeń k u l t u r o w y c h . P u n k t e m wyjścia m u s i zatem być przyjęcie pewnej ogólnej t e o r i i r o z w o j u społeczno-kulturowego. �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 51 Patrząc na te s p r a w y z p e r s p e k t y w y marksistowskiej można zapropo­ nować uszeregowanie czynników według c h a r a k t e r u zależności, w j a k i c h występują one w procesie przeobrażeń. W szczególności nasuwa się p o ­ dział na dwie zasadnicze g r u p y , a mianowicie: a) c z y n n i k i charakteryzujące się pośrednim oddziaływaniem na bada­ ną sferę rzeczywistości społeczno-kulturowej (w naszym w y p a d k u z w y ­ czaje). T e n rodzaj czynników proponuję określić podłożami r o z w o j u społeczno-kulturowego; b) c z y n n i k i charakteryzujące się bezpośrednim oddziaływaniem na interesującą nas sferę tej rzeczywistości. Nadto, zarówno wśród podłoży, j a k i czynników bezpośrednich, moż­ na wyodrębnić takie, które 1) sprzyjają z a c h o w y w a n i u się t r a d y c y j n y c h zwyczajów; 2) pociągają za sobą, często także przyspieszają i c h rozkład; 3) sprzyjają p o w s t a w a n i u n o w y c h f o r m zachowania się zwyczajowego. Oczywiście, trzeba od razu zastrzec się, że powyższa propozycja może nastręczać w t o k u p r a k t y k i badawczej pewne trudności, gdy chodzi o r y ­ gorystyczne k w a l i f i k o w a n i e poszczególnych czynników do t a k i e j czy i n ­ nej k a t e g o r i i . Toteż z góry traktuję je jako orientacyjne. Podejmując próbę ogólnego scharakteryzowania p o d ł o ż y zmien­ ności zjawisk k u l t u r o w y c h w procesie r o z w o j o w y m wychodzę z założenia, że mają one dwojaką postać: z jednej s t r o n y endemiczną ( t j . lokalną), z drugiej s t r o n y egzogeniczną ( t j . zewnętrzną). W odniesieniu do zwycza­ jów l u d o w y c h można stwierdzić w świetle obecnego stanu badań, że w m i n i o n y c h okresach historycznego r o z w o j u dominującą rolę odgrywały c z y n n i k i endemiczne, właściwe d a w n y m , stosunkowo małym i względnie i z o l o w a n y m środowiskom w i e j s k i m . Z czynników egzogenicznych głów­ n y m była religia, a także dwór l u b państwo magnackie. N a rubieżach obszaru etnicznego działały ponadto c z y n n i k i etniczne, częstokroć sprzę­ żone z w y z n a n i o w y m i . Sytuacja taka w dość znacznym s t o p n i u występo­ wała jeszcze w okresie dwudziestolecia międzywojennego, przede wszyst­ k i m w regionach k r a j u zacofanych gospodarczo. Ogólnie należy stwierdzić, że spotęgowanie się r o l i wpływu c z y n n i ­ ków egzogenicznych na wieś łączy się z powstaniem i r o z w o j e m k a p i t a ­ l i z m u . Cechy ustrojowe tej f o r m a c j i , charakteryzujące się między i n n y m i tendencją do r o z w i j a n i a i poszerzania r y n k u towarowego, podważyły w znacznym s t o p n i u dążenie do samowystarczalności gospodarczej w s i . T y m s a m y m zaczęła się łamać j e j dawna izolacja. Proces t e n postępował równolegle z wzrastającą podatnością w i e j s k i c h społeczności l o k a l n y c h na działanie w p ł y w ó w zewnętrznych. Jednakże dopiero okres P o l s k i L u d o w e j jest — zgodnie z charakte­ r e m dokonujących się p r z e m i a n — epoką zasadniczo wzrastającej d o m i ­ nacji czynników egzogenicznych, które w s z y b k i m tempie zmieniają o b l i - �52 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ cze k u l t u r o w e w s i i wyzwalają pojawianie się n o w y c h , właściwych j e j czynników endemicznych. C h a r a k t e r t y c h p r z e m i a n określiło — j a k są­ dzę — siedem p o d s t a w o w y c h procesów, a m i a n o w i c i e : 1) r e f o r m a rolna, a co za t y m idzie, zasadnicze z m i a n y w położeniu e k o n o m i c z n y m najbiedniejszych k a t e g o r i i w s i ; 2) procesy m i g r a c y j n e na ziemie zachodnie i północne celem obję­ cia — sporych n a ogół — gospodarstw l u b osiedlenia się w miastach p o ­ łożonych na t y c h terenach; 3) m i g r a c j e do miast i ośrodków przemysłowych datujące się ze szcze­ gólną siłą począwszy od P l a n u Sześcioletniego (1950 г.); 4) instytucjonalizacja w s i , przez którą należy rozumieć ogarnianie coraz większej sfery potrzeb i n d y w i d u a l n y c h czy z b i o r o w y c h przez w y ­ specjalizowane i n s t y t u c j e . Począwszy od urzędów a d m i n i s t r a c j i państwo­ w e j , poprzez uwzględnienie potrzeb związanych z gospodarką i zaopatrze­ n i e m (stworzenie szerokiego r y n k u towarowego), oświatą, z d r o w i e m , k u l ­ turą, komunikacją i t d . Bardzo ważną funkcją tego procesu i n s t y t u c j o n a ­ l i z a c j i w s i jest ostateczne przełamanie t e n d e n c j i do samowystarczalności gospodarstw i pojawienie się n o w y c h potrzeb właściwych społeczeństwom uprzemysławiającym się i urbanizującym; 5) wciągnięcie w s i w orbitę problemów ogólnonarodowych poprzez p o ­ wiązanie j e j z systemem e k o n o m i c z n y m społeczeństwa, włączenie do w i e l u ogólnospołecznych a k c j i p o l i t y c z n y c h , k u l t u r a l n y c h i t p . ; 6) upowszechnianie się różnego t y p u środków masowego przekazu, co w powiązaniu z szeroko r o z b u d o w a n y m systemem i n s t y t u c j i oświatowych i k u l t u r a l n y c h stało się ważnym podłożem między i n n y m i d l a 7) procesów f o r m o w a n i a się n o w y c h typów osobowości mieszkańców wsi. Na gruncie powyższych podłoży, zarówno endemicznych, j a k i egzogenicznych, funkcjonowały c z y n n i k i b e z p o ś r e d n i o oddziału­ j ą c e na procesy p r z e m i a n z w y c z a j o w y c h sposobów zachowania się. Jak pamiętamy, proponowałam wprowadzić t r z y i c h kategorie. Pierwszą z n i c h są c z y n n i k i s p r z y j a j ą c e z a c h o w y w a n i u s i ę t r a ­ d y c y j n y c h z w y c z a j ó w . Wśród t y c h z n i c h , które mają obiek­ t y w n y charakter, wymienić można u t r z y m y w a n i e się (choć najczęściej w nader osłabionej postaci) elementów t r a d y c j i wynikłych między i n n y ­ m i z f a k t u , że z m i a n y w dziedzinie techniczno-materialnej przebiegają na ogół wcześniej i szybciej niż z m i a n y w sferze świadomościowej. W grę także wchodzi zachodzące nadal jeszcze zjawisko pewnej d y s p r o p o r c j i w r o z w o j u poszczególnych regionów k r a j u . Z czynników s u b i e k t y w n y c h na czoło wysuwają się cechy osobowościowe i wynikłe z n i c h postawy osób. U j e d n y c h wyrażają się one świadomą chęcią k u l t y w o w a n i a daw­ n y c h zwyczajów, u i n n y c h są p r z e j a w e m skrajnego nieraz t r a d y c j o n a ­ l i z m u i k o n s e r w a t y z m u (np. w związku z podeszłym w i e k i e m , n i s k i m �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI LUDOWYMI 63 poziomem wykształcenia itp.). W t y m kontekście wspomnieć trzeba o r o ­ dzaju fenomenu społecznego, j a k i m jest nieraz spontaniczne, a więc d o ­ k o n y w a n e poza inspiracją instytucjonalną szkoły czy domów k u l t u r y , r e a k t y w o w a n i e p e w n y c h , uprzednio już zarzuconych treści zwyczajo­ w y c h — w postaci inscenizowania w i d o w i s k , pieśni i tańców. Drugą kategorię tworzą c z y n n i k i p r z y s p i e s z a j ą c e roz­ k ł a d t r a d y c y j n y c h z w y c z a j ó w . A n a l i z a t y c h czynników p o ­ zwala odpowiedzieć między i n n y m i na p y t a n i e , j a k z m i a n y w sposobie gospodarowania i narastanie n o w e j w i e d z y agrotechnicznej i agrobiologicznej wpływają n a zwyczaje rolnicze czy hodowlane? J a k stworzenie sze­ rokiego r y n k u pracy, a co za t y m idzie, odpływ części ludności wiejskiej do zajęć pozarolniczych i wynikające z niego z m i a n y w s t r u k t u r z e zawo­ dowej wpływają na załamanie się dawnej izolacji w s i i j a k rzutują na zwyczaje rodzinne i sąsiedzkie? Jak przekazywanie określonych treści ideologicznych (za pośrednictwem szkoły i l o k a l n y c h odpowiedników i n ­ s t y t u c j i ogólnospołecznych, także środków masowego przekazu, pozalokaln y c h kontaktów społecznych i t p . ) wpływa n a p o j a w i a n i e się o d m i e n n y c h wzorów zachowania się, ścieranie się i c h ze s t a r y m i i pojawianie n o w y c h f o r m zachowania się zwyczajowego? Przykładów tego rodzaju pytań, które prowadzą do w y d o b y w a n i a k o n k r e t n y c h , bezpośrednio wciągniętych w proces p r z e m i a n czynników, można — oczywiście — przytoczyć więcej. T u t a j również uwzględnić należy i n d y w i d u a l n e cechy osobowe i pły­ nące z n i c h postawy, j a k n p . świadoma chęć odcięcia się o d d a w n y c h zwyczajów j a k o od wartości zdewaluowanych, dalej zafascynowanie p o ­ stępem, a f i r m a c j a teraźniejszości i deprecjonowanie przeszłości i t d . Wreszcie trzecią kategorię stanowią c z y n n i k i sprzyjające p o w s t a w a n i u n o w y c h f o r m z a c h o w a n i a się z w y c z a ­ j o w e g o . Są one w dużym s t o p n i u zbieżne z drugą kategorią, zarówno w j e j w a r s t w i e o b i e k t y w n e j , j a k i s u b i e k t y w n e j . W szczególności chodzi t u t a j o odsłonięcie czynników, które warunkują mechanizm rejestrowania w świadomości społecznej p r z e m i a n dokonujących się w sferze z w y c z a ­ jów. Ważne jest również o d k r y c i e uwarunkowań, które dotyczą procesu p r y w a t y z a c j i zwyczajów i związanej z t y m zmniejszonej r o l i k o n t r o l i spo­ łecznej. W t y m kontekście ważne jest poza t y m ukazanie znaczenia m y ­ ślenia refleksyjnego w kształtowaniu się postaw wobec t r a d y c y j n y c h i współcześnie narastających sposobów zachowania się zwyczajowego. Rzecz jasna, iż powyższe u w a g i nie pretendują do wyczerpania indeksu w s z y s t k i c h czynników; zmierzają j e d y n i e do ukazania rozległości p r o b l e ­ mów związanych z badaniem czynników zmian, a także i c h nadzwyczaj skomplikowanego c h a r a k t e r u . Pociąga t o za sobą j a k o naturalną k o n ­ sekwencję potrzebę współpracy etnografów zajmujących się problematyką zwyczajów z dziedzinami p o k r e w n y m i z a i n t e r e s o w a n y m i problematyką społeczności w i e j s k i c h . �54 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ K r y s t y n a Kwaśniewicz T H E O R E T I C A L AND METHODOLOGICAL A S P E C T S OF R E S E A R C H E S ON FOLK CUSTOMS (A CONTRIBUTION "SYNTHESIS TO T H E DISCUSSION ON OF POLISH A THE ETHNOGRAPHY") S u m m a r y T h i s is a n attempt to b r i n g o r d e r into the c r u c i a l p r o b l e m s c o n c e r n i n g the folk c u s t o m s i n P o l a n d a n d to s h e d light u p o n s e l e c t e d r e l e v a n t i s s u e s . O n e of t h e m is t h e concept of a c u s t o m . I t i s difficult to define, for a great r a n g e of d i v e r s e be­ h a v i o r s are h e r e i n c l u d e d . I n fact, c u s t o m s are r e l a t e d to a l l fields of c u l t u r e , f r o m material conditions of survival and social regulations of behaviors in definite situations, to s u b t l e m a t t e r s of k n o w l e d g e , beliefs, s y s t e m s of v a l u e s , p a t t e r n s attitudes. Usually the following properties are ascribed to c u s t o m s in and literature: (1) r e p e t i t i o n of the s a m e w a y s of b e h a v i o r i n definite s i t u a t i o n s ; (2) t h e e x i s t e n c e of a s o c i a l group w i t h i n w h i c h the v a l i d s y s t e m of behaviors c a n evolve; (3) the e x i s t e n c e of r e p r e s s i v e s a n c t i o n s t h r e a t e n i n g a n i n d i v i d u a l r e l u c t a n t to obey the r e ­ l e v a n t patterns of behavior. H o w e v e r , a c c o r d i n g to t h e present author, those c h a r a c t e r i s t i c s f a i l to d i s t i n g u i s h the c u s t o m s s u f f i c i e n t l y f r o m the o t h e r types of h u m a n s o c i a l behavior. T h r e e more aspects s h o u l d be t a k e n into a c c o u n t : (a) t h e w a y s of r e a l i z a t i o n of the c u s t o m a r y patterns of applying of behavior; c u s t o m a r y patterns of A (b) this k i n d of and the (c) t h e type of social coercion underlying behavior. detailed a n a l y s i s of is a k i n d of t h e type of s o c i a l l i n k s f a v o u r a b l e to t h e e v o l v i n g patterns; a l l those aspects l e a d s to the c o n c l u s i o n t h a t a c u s t o m i n d i v i d u a l or group h a b i t u a l behavior, purposefully initiated i n s m a l l groups, i n definite s o c i a l situations, i n c o m p l i a n c e w i t h t h e t r a d i t i o n a l n o r m s patterns enforced mainly by public sanctions. H o w e v e r , t h e r e are many and customs w h i c h a r e not enforced b y a n y s o c i a l d i s a p p r o v a l of t h e i r v i o l a t i o n (like c u s t o m a r y fortunetelling). Whenever s u c h s a n c t i o n s a r e i n force, t h e y c a n r a n g e f r o m verbal d i s a p p r o v a l to p h y s i c a l p u n i s h m e n t , e c o n o m i c or s o c i a l h a n d i c a p , or t r a n s c e n d e n t a l t h r e a t based o n religious or m a g i c a l motives. T h e concepts of r i t e a n d c u s t o m a r e d i s t i n g u i s h e d f r o m t h a t of c u s t o m a r y havior. T h e analysis leads the latter concept. T h e m o d e l is based o n t h e a s s u m p t i o n t h a t i n t h e s t r u c t u r e of any customary or of a tentative model be­ of behavior, i n t u r n to a f o r m u l a t i o n not, t h e r e is a s t i m u l u s h a t releases a r e a c t i o n based on the r e a l i z a t i o n of a s o c i a l l y accepted p a t t e r n a n d s u b j e c t to s o c i a l c o n t r o l . E a c h of the e l e m e n t s of the m o d e l s h o u l d be e m p i r i c a l l y grasped setting, p r o v i d i n g t h e g r o u n d for c o m p a r a t i v e a n a l y s i s a n d i n its c o n c r e t e h i s t o r i c a l generalizations. T h e c r i t e r i a of c l a s s i f i c a t i o n of c u s t o m s a r e discussed, i n p a r t i c u l a r the f u n c t i o ­ n a l a n d genetic c r i t e r i a a n d t h a t of t h e r a n g e of a c u s t o m . The final customs. T w o chapter discusses the factors determining the transformations b a s i c groups of s u c h factors a r e d i s t i n g u i s h e d : (a) i n f l u e n c i n g t h e g i v e n field of s o c i a l a n d c u l t u r a l l i f e ; they c a n be defined m i n g the b a c k g r o u n d directly inflyencing or s u b s t r a t e of s o c i a l a n d c u l t u r a l d e v e l o p m e n t ; the s o c i a l a n d c u l t u r a l reality. A m o n g both of factors i n d i r e c t l y as for­ (b) factors types of factors �BADANIA NAD ZWYCZAJAMI t h e r e c a n be d i s t i n g u i s h e d s u c h t h a t (1) a r e f a v o u r a b l e ditional customs; (2) bring 55 LUDOWYMI about t h e i r d i s i n t e g r a t i o n ; to t h e p r e s e r v a t i o n of t r a ­ (3) favor t h e emergence of n e w forms of c u s t o m a r y behavior. Within this framework the c a p i t a l i s t epoch and t h e f u n c t i o n i n g of a l l those factors i s c o n s i d e r e d during the early p h a s e s of s o c i a l i s t d e v e l o p m e n t during in land. Translated by Piotr Graff Po­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/361b3682704d5cccdcb0243599f55164.pdf 0cad1e24ec83d283b78e8db70fa07b08 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1172 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1080 Title A name given to the resource Zwyczaje i obrzędy doroczne / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.1, s.157-200 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. X X V I I I , z. 1 P L I S S N 0071-1861 KRYSTYNA KWASNIEWICZ ZWYCZAJE I OBRZĘDY DOROCZNE Postawy, zachowania i czyriności zwyczajowe s k ł a d a j ą c e się na c a ł o ­ k s z t a ł t r o k u o b r z ę d o w e g o w Beskidzie Ś l ą s k i m z p u n k t u w i d z e n i a prze­ k a z y w a n y c h t r e ś c i nie w y k a z u j ą istotniejszych r ó ż n i c z o b r z ę d o w o ś c i ą d o r o c z n ą p o z o s t a ł y c h t e r e n ó w K a r p a t Polskich. J e d n a k o w o ż od s t r o n y f o r m a l n e j o d z n a c z a j ą się p e w n y m i cechami s z c z e g ó l n y m i , ś w i a d c z ą c y m i o specyfice k u l t u r y regionalnej, a nawet l o k a l n e j . Z a r y s o w a n y n i ż e j obraz p o w s t a ł przede w s z y s t k i m na podstawie w y ­ n i k ó w b a d a ń t e r e n o w y c h p r o w a d z o n y c h w s p ó ł c z e ś n i e w e wsiach u z n a ­ n y c h za r e p r e z e n t a t y w n e d l a regionu. B y ł y to wsie Brenna, Istebna i Ja­ w o r z y n k a . Baza ź r ó d ł o w a z o s t a ł a u z u p e ł n i o n a d a n y m i z l i t e r a t u r y przedmiotu. Celem opracowania jest t a k a prezentacja zebranego m a t e r i a ł u , k t ó r a w s p o s ó b m o ż l i w i e najbardziej w i a r y g o d n y o p i s y w a ł a b y oraz i n t e r p r e ­ t o w a ł a badany w y c i n e k r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n o - k u l t u r o w e j . D l a o s i ą g ­ n i ę c i a zamierzonego celu wskazane b y ł o sprecyzowanie odpowiednich za­ ł o ż e ń badawczych. Za p u n k t w y j ś c i a p o s ł u ż y ł a w d a n y m w y p a d k u teza, iż k a ż d y zwyczaj czy t e ż o b r z ę d s k ł a d a się z d w ó c h e w i d e n t n i e r ó ż n y c h w a r s t w . Pierwsza z n i c h posiada cechy spektakularne, a w i ę c u z e w n ę t r z ­ nia się przede w s z y s t k i m w k o n k r e t n e j f o r m i e . D r u g a , u k r y t a przed w z r o k i e m postronnego obserwatora, w y p ł y w a ze ś w i a d o m y c h , czy t e ż nawet p o d ś w i a d o m y c h , lecz w d r o ż o n y c h k u l t u r o w o postaw, ocen i spo­ s o b ó w p o j m o w a n i a s y m b o l i k i o d n o s z ą c e j się do- t r e ś с i , t a k i c h czy i n n y c h z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h . O p i e r a j ą c się na p r z e s ł a n k a c h logicz­ n y c h (popartych zarazem w y n i k a m i g e n e t y c z n o - p o r ó w n a w c z y c h poszu­ k i w a ń etnologicznych) m o ż n a w n o s i ć , że p i e r w o t n e t r e ś c i i f o r m y b y t y ze s o b ą konsekwentnie p o w i ą z a n e za p o ś r e d n i c t w e m ó w c z e s n e g o systemu wierzeniowego. W r a z ze z m i a n a m i , j a k i e z a c h o d z i ł y diachronicznie w t y m systemie na skutek o d d z i a ł y w a n i a i k r z y ż o w a n i a się r ó ż n y c h genetycz­ nie i k u l t u r o w o w ą t k ó w , r o z b i e ż n o ś c i p o m i ę d z y t r e ś c i ą i f o r m ą p o g ł ę 1 1 Badania były prowadzone w latach 1977-1980. Zebrane w ich toku mate­ riały znajdują się w archiwum Pracowni Etnografii Z E I H K M P A N w Krakowie. �158 KRYSTYNA KWASNIEWICZ b i a ł y się. „ W ł a ś c i w e " z genetycznego p u n k t u w i d z e n i a t r e ś c i b ą d ź zacie­ r a ł y się p r z y j m u j ą c p o s t a ć r e l i k t o w ą , b ą d ź z y s k i w a ł y w t ó r n ą i n t e r p r e ­ t a c j ę , s t o s o w n ą do z m i e n i a j ą c y c h się w a r u n k ó w ż y c i a i k a t e g o r i i potrzeb s p o ł e c z n y c h . W c i ą g u tego samego procesu dziejowego f o r m a c e c h o w a ł a się stosunkowo w i ę k s z ą t r w a ł o ś c i ą . W odniesieniu do c a ł o k s z t a ł t u k u l ­ t u r y l u d o w e j w relacjach p o m i ę d z y t r e ś c i ą i f o r m ą z w y c z a j ó w n i e z w y k l e istotne znaczenie posiada ponadto fakt, że n i e j e d n o k r o t n i e w y r a ż a n i u j e d ­ n y c h i t y c h samych t r e ś c i m o g ł y s ł u ż y ć r ó ż n e f o r m y . F o r m a zatem a nie t r e ś ć d e c y d o w a ł a w g ł ó w n e j mierze o z r ó ż n i c o w a n i u p r z e s t r z e n n y m o b r z ę d o w o ś c i dorocznej. W p r a k t y c e , r ó w n o l e g ł e badanie obu t y c h w a r s t w k o n s t y t u u j ą c y c h zwyczaje i o b r z ę d y pozwala s t w i e r d z i ć , że t r a d y c j a spla­ ta się w n i c h z r e a l i a m i w s p ó ł c z e s n o ś c i w r o z m a i t y , n i e j e d n o k r o t n i e za­ skakujący sposób. N a s t ę p n y m z a ł o ż e n i e m w y n i k a j ą c y m z poprzedniego b ę d z i e zatem teza, że analityczne d w u w a r s t w o w e p o t r a k t o w a n i e p o s z c z e g ó l n y c h z w y ­ c z a j ó w dorocznych p o w i n n o n a ś w i e t l i ć m e c h a n i z m y i c h f u n k c j o n o ­ w a n i a . Wreszcie m o ż n a p r z y p u ś c i ć , że diachroniczne spojrzenie na ca­ łość u p o r z ą d k o w a n e g o w m y ś l p r z y j ę t y c h z a ł o ż e ń m a t e r i a ł u s t w o r z y p o d ­ s t a w ę dla o k r e ś l e n i a o g ó l n y c h p r a w i d ł o w o ś c i d e t e r m i n u j ą c y c h p r z e m i a n y regionalnej o b r z ę d o w o ś c i dorocznej na przestrzeni b i e ż ą c e g o stulecia. Z k o l e i w y p a d a u s t o s u n k o w a ć się do p o d s t a w o w y c h dla p o d j ę t e j p r o ­ blematyki kategorii pojęciowych, takich jak: „zwyczaj", „obrzęd", „ o b y ­ czaj", k t ó r e do c h w i l i obecnej k r y j ą w i e l e n i e d o m ó w i e ń i b u d z ą szereg k o n t r o w e r s j i . N i e w n i k a j ą c w proces d o c i e k a ń badawczych, k t ó r y na p o d ­ stawie analizy r ó ż n y c h p r o p o z y c j i d e f i n i c y j n y c h p r e z e n t o w a n y c h w l i t e ­ r a t u r z e p r z e d m i o t u d o p r o w a d z i ł m n i e do w y p r a c o w a n i a w ł a s n e g o sta­ nowiska teoretycznego w tej k w e s t i i , o g r a n i c z ę się do k r ó t k i e g o p o w t ó ­ rzenia k o n k l u z j i . 2 Za p o d s t a w o w ą k a t e g o r i ę p o j ę c i o w ą p r z y j m u j ę z w y c z a j . W o d n i e ­ sieniu do c a ł o k s z t a ł t u k u l t u r y l u d o w e j pod p o j ę c i e m t y m r o z u m i e m k u l ­ t u r o w o w d r o ż o n e i s p o ł e c z n i e sankcjonowane zachowanie się, t a k j e d ­ nostek j a k t e ż z b i o r o w o ś c i , podejmowane spontanicznie w m a ł y c h g r u ­ pach s p o ł e c z n y c h w s p o s ó b zamierzony w o k r e ś l o n y c h sytuacjach spo­ ł e c z n y c h , na gruncie u z n a n y c h w danej s p o ł e c z n o ś c i t r a d y c y j n y c h n o r m i w z o r ó w o b w a r o w a n y c h s a n k c j a m i t y p u obyczajowego. Ta bardzo sze­ r o k a i w z a ł o ż e n i u o g ó l n a definicja stwarza r a m y , w k t ó r e po u w z g l ę d ­ n i e n i u r ó ż n y c h m o ż l i w y c h do zastosowania k r y t e r i ó w p o d z i a ł u m o ż n a w k o m p o n o w a ć u ś c i ś l o n e definicje p o s z c z e g ó l n y c h k a t e g o r i i z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h . D o t y c z y to t a k ż e z w y c z a j ó w dorocznych. J e ż e l i w y j d z i e - 2 Zob.: K . K w a ś n i e w i c z , Doroczne i rodzinne zwyczaje na tle współcze­ snych przeobrażeń wsi podkrakowskiej, Prace Komisji Socjologicznej P A N , nr 44, K r a k ó w 1979, s. 12-27 oraz 66-67; t e j ż e , Zwyczaje i obrzędy rodzinne, [w:] Etno­ grafia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981, s. 89-90. �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 159' m y od k r y t e r i u m funkcjonalnego, p o d s t a w ą dalszego w y r ó ż n i e n i a m o ż e s t a ć się o k r e ś l e n i e p r z e d m i o t u i n t e r e s u j ą c e j nas sfery z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h . P o d m i o t z w y c z a j ó w pozostaje b o w i e m z r e g u ł y n i e z m i e n ­ n y i zawsze jest n i m c z ł o w i e k ż y j ą c y w o t a c z a j ą c e j go r z e c z y w i s t o ś c i s p o ł e c z n e j i przyrodniczej, do k t ó r e j m u s i się d o s t o s o w y w a ć i k t ó r ą p r a g ­ nie k s z t a ł t o w a ć w m y ś l w ł a s n y c h z a m i e r z e ń — m i ę d z y i n n y m i t a k ż e po­ przez zachowania zwyczajowe. Natomiast przedmiot z w y c z a j ó w jest z m i e n n ą z a l e ż n ą . D l a z w y c z a j ó w r o d z i n n y c h na p r z y k ł a d i podmiotem, i p r z e d m i o t e m jest c z ł o w i e k , podczas gdy p r z e d m i o t e m dla z w y c z a j ó w d o r o c z n y c h - b ę d z i e przede w s z y s t k i m o t a c z a j ą c a r z e c z y w i s t o ś ć p r z y r o d n i ­ cza i s p o ł e c z n a , z k t ó r ą c z ł o w i e k u s i ł u j e n a w i ą z a ć specyficzny k o n t a k t poprzez powtarzane cyklicznie w skali rocznej zachowania zwyczajowe, u k s z t a ł t o w a n e w drodze s p o ł e c z n e j selekcji o b o w i ą z u j ą c y c h w z o r ó w k u l ­ t u r o w y c h . K r y t e r i u m p r z e d m i o t u nie n a l e ż y jednak t r a k t o w a ć r y g o r y ­ stycznie, g d y ż w r z e c z y w i s t o ś c i w i e l e z w y c z a j ó w dorocznych m o ż n a z tego p u n k t u w i d z e n i a z a l i c z y ć do k a t e g o r i i mieszanej (np. d o m o w o - r o d z i n n e zwyczaje w i g i l i j n e ) . W l i t e r a t u r z e etnograficznej nader często t e r m i n o w i „ z w y c z a j " t o w a ­ rzyszy t e r m i n „ o b r z ę d " , a r o z r ó ż n i e n i e p o j ę c i o w e p o m i ę d z y n i m i o d b y w a się n i e j e d n o k r o t n i e na drodze czysto i n t u i c y j n e j . I s t n i e j ą c e propozycje definicyjne p o z o s t a w i a j ą t ę k w e s t i ę nadal o t w a r t ą . K . Z a w i s t o w i c z - A d a m ­ ska stwierdza n p „ że „ n a o b r z ę d s k ł a d a się suma p o j ę ć , w i e r z e ń , w y o b r a ­ ż e ń , c z y n n o ś c i i z a c h o w a ń p r z e k a z y w a n y c h z pokolenia na pokolenie w o k r e ś l o n e j z b i o r o w o ś c i i o b w a r o w a n y c h ściśle przestrzeganym w t e j ż e z b i o r o w o ś c i r y t u a ł e m s p o ł e c z n o - p r a w y m i s a k r a l n y m " . Zaraz j e d n a k do­ daje, iż „ n i e k t ó r e t r e ś c i i f o r m y zachowane w zmienionej postaci j u ż t y l k o m o c ą n a w y k u i z a t r a c a j ą c e s w ó j p i e r w o t n y sens s t a j ą się z w y c z a ­ jem, częstokroć usankcjonowanym w danym środowisku i obwarowanym n o r m a m i postaw i z a c h o w a ń " . Z. Szyfelbejn-Sokolewicz zastanawia się „ c z y pewne zwyczaje nie s ą po p r o s t u p e w n y m i p o z o s t a ł o ś c i a m i o b r z ę ­ d ó w ? [...] Czy nie s ą o w y m i p r z e c h o w y w a n y m i z p i e t y z m e m przez spo­ ł e c z e ń s t w a r e s z t k a m i r y t u a l i z a c j i s t o s u n k ó w s p o ł e c z n y c h " . Jest s k ł o n n a p r z y j ą ć , że to, co w dalszej l u b bliższej p r z e s z ł o ś c i b y ł o o b r z ę d e m — p r z e k s z t a ł c a s i ę z czasem w zwyczaj, l u b t e ż t r a c ą c swoje uzasadnienie w i e r z e n i o w e — z a n i k a . Z p o w y ż s z y c h w y p o w i e d z i w y n i k a sugestia, b y w c h w i l i obecnej stosowaniu t e r m i n u „ o b r z ę d " t o w a r z y s z y ł o p o d e j ś c i e d o p u s z c z a j ą c e p e w n ą d o z ę a r b i t r a l n o ś c i . I d ą c za t ą s u g e s t i ą jestem s k ł o n ­ na — o g ó l n i e rzecz b i o r ą c — p r z y j ą ć , że w p r z y p a d k u , g d y m a m y do czynienia z p e w n y m c i ą g i e m z r y t u a l i z o w a n y c h s y m b o l i c z n y c h z a c h o w a ń 3 4 * K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a , Treści folklorystyczne we współczesnej kulturze polskiej, [w:] Granice i horyzonty badań kultury wsi w Polsce, Warsza­ wa 1976, s. 169-170. Z. S z y f e l b e j n - S o k o l e w i c z , Plon, obrzęd i widowisko, Wrocław 1967, s. 30, 142. 4 �160 K R Y S T Y N A KWAŠNIEWICZ t w o r z ą c y c h s p ó j n ą ' t r e ś c i o w o całość, gdy ponadto w g r ę w c h o d z ą u ś w i ę ­ cone t r a d y c j ą e l e m e n t y s p o ł e c z n e i sakralno-wierzeniowe, m o ż e m y m ó ­ wić o z w y c z a j a c h obrzędowych, czy t e ż k r ó c e j o o b r z ę ­ d a c h . I n n y m i s ł o w y , pewne t y p y z a c h o w a ń okazjonalnych nie p r z e ­ s t a j ą c b y ć zwyczajami, m o g ą r ó w n o c z e ś n i e p r e t e n d o w a ć do m i a n a o b r z ę ­ d ó w . N a l e ż y j e d n a k p a m i ę t a ć , że w r a z z u p ł y w e m czasu o b r z ę d o w y cha­ r a k t e r t r a d y c y j n y c h z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h jest coraz s ł a b i e j c z y t e l n y . P a t r z ą c na to zagadnienie w aspekcie g e n e t y c z n y m m o ż n a j e d n a k n a w e t w s p ó ł c z e ś n i e z a k w a l i f i k o w a ć do k a t e g o r i i o b r z ę d ó w te np. s p o ś r ó d z w y ­ c z a j ó w dorocznych, k t ó r e w s p o s ó b ceremonialno-symboliczny p o w r a c a j ą c y k l i c z n i e w czasie, aby u n a o c z n i ć fazy p r z e j ś c i a k o ń c z ą c e l u b z a p o c z ą t ­ k o w u j ą c e p e w i e n n o w y etap, okres, p o r ę r o k u . W t a k i m r o z u m i e n i u m o ­ ż e m y w i ę c m ó w i ć o o b r z ę d o w y m charakterze n i e k t ó r y c h z w y c z a j ó w wczesnozimowych o g n i s k u j ą c y c h się w o k ó ł ś w i ą t Bożego Narodzenia, czy t e ż o zwyczajach wiosennych m a j ą c y c h na celu u a k t y w n i e n i e wegeta­ c y j n y c h sił p r z y r o d y . W t y m t a k ż e sensie, m ó w i ą c o c a ł o k s z t a ł c i e z w y ­ c z a j ó w dorocznych przekazanych przez t r a d y c j ę •— p o j m o w a n ą j a k o spu­ ś c i z n a m i n i o n y c h epok — m o ż e m y s t o s o w a ć t e r m i n o b r z ę d o w o ś ć do­ roczna, czy t e ż r o k o b r z ę d o w y . Zwyczaje i o b r z ę d y zakorzenione na k o n k r e t n y m p o d ł o ż u s p o ł e c z n o k u l t u r o w y m s t w a r z a j ą dodatkowe p r z e s ł a n k i do s a m o o k r e ś l e n i a się g r u ­ py, a t a k ż e s p o ł e c z n o ś c i t e r y t o r i a l n e j . W y p ł y w a to z k o n i e c z n o ś c i i c h p o d p o r z ą d k o w a n i a się o g ó l n y m n o r m o m zachowania o b o w i ą z u j ą c y m w t e j ż e g r u p i e czy s p o ł e c z n o ś c i . W p r z y p a d k u z w y c z a j ó w dorocznych b ę d ą c y c h s z c z e g ó l n ą d o m e n ą z a c h o w a ń s p o ł e c z n y c h , konsekwencje prze­ strzegania l u b ł a m a n i a p r z y j ę t y c h n o r m w y r a ż a j ą się przede w s z y s t k i m w kategoriach obyczajowych, a w i ę c t a k i c h , k t ó r e z a w i e r a j ą p o z y t y w n ą lub n e g a t y w n ą ocenę ogółu. W kontekście „ z w y c z a j " („obrzęd") — „oby­ czaj" m o ż n a zatem p r z y j ą ć t a k ą k o n c e p c j ę o b y c z a j ó w , w m y ś l k t ó ­ r e j s ą one poza i n s t y t u c j o n a l n y m systemem o b e j m u j ą c y c h n o r m y zacho­ w a n i a uznawane przez d a n ą s p o ł e c z n o ś ć i w y r a ż a n e w kategoriach m o ­ r a l n y c h . Obyczaje umacniane n a w y k i e m k u l t u r o w y m s t o j ą na s t r a ż y zgodności z a c h o w a ń z ich postulowanymi wzorami społecznymi. T y m samym sprzyjają kultywowaniu tradycyjnych zwyczajów częstokroć n a w e t m i m o zatracenia się i c h w ł a ś c i w e g o sensu. Na zakończenie rozważań w p r o w a d z a j ą c y c h w zawiłości podjętej pro­ b l e m a t y k i badawczej c h c i a ł a b y m jeszcze nieco u w a g i p o ś w i ę c i ć samemu p r z e d m i o t o w i opracowania. M ó w i ą c n a j o g ó l n i e j , sprowadza się on do kompleksu zwyczajów powtarzanych w cyklu rocznym w terminach od­ n o s z ą c y c h się do j e d n y c h i t y c h samych d n i , o k r e s ó w , c z y n n o ś c i gospo­ darczych. W ś w i e t l e w y n i k ó w dawniejszych j a k t e ż w s p ó ł c z e s n y c h ba­ d a ń g e n e t y c z n o - p o r ó w n a w c z y c h w i d a ć j e d n a k niezbicie, iż takie w ł a ś n i e , a nie i n n e rozmieszczenie w skali czasowej r ó ż n y c h , pozornie nie p o w i ą ­ zanych ze s o b ą p r a k t y k z w y c z a j o w y c h oraz t o w a r z y s z ą c y c h i m magiczno- �Kil Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE k u l t o w y c h n a k a z ó w , z a k a z ó w , i w r ó ż b , posiada o k r e ś l o n e uzasadnienie. G ł ó w n ą osią, w o k ó ł k t ó r e j oscyluje t r a d y c y j n a o b r z ę d o w o ś ć doroczna, jest r o k s ł o n e c z n y . D a t y p o s z c z e g ó l n y c h ś w i ą t c h r z e ś c i j a ń s k i c h skupia­ j ą c e w o k ó ł siebie najistotniejsze zwyczaje l u d o w e n i e p r z y p a d k o w o w y ­ k a z u j ą znaczny s t o p i e ń z b i e ż n o ś c i z d a t a m i u s t a l o n y m i przez kalendarze p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i e dla oznaczenia c y k l i c z n o ś c i z m i a n p o ł o ż e n i a s ł o ń c a w z g l ę d e m ziemi. T a z b i e ż n o ś ć dat ś w i a d c z y o sile t r a d y c j i , k t ó r a p o t r a ­ fiła p o g o d z i ć dawne doroczne ś w i ę t a i u r o c z y s t o ś c i z p ó ź n i e j s z y m od n i c h znacznie c h r z e ś c i j a ń s k i m k a l e n d a r z e m l i t u r g i c z n y m . L . S t o m m a stara s i ę u d o w o d n i ć , że d e c y d u j ą c e procesy c h r y s t i a n i z a c j i c h ł o p s t w a w Polsce d o k o n a ł y się dopiero w 1 p o ł o w i e X V I I w., a w i ę c po z a d e k r e t o w a n i u w r o k u 1582 przez p a p i e ż a Grzegorza X I I I z m o d y f i k o w a n e j w e r s j i k a l e n ­ darza j u l i a ń s k i e g o , nazwanego p ó ź n i e j k a l e n d a r z e m g r e g o r i a ń s k i m . Z a ­ n i m to n a s t ą p i ł o , kalendarze l u d o w e o p i e r a ł y się na wyznaczaniu t e r m i ­ n ó w p r z e s i l e ń s ł o ń c a na podstawie systematycznych obserwacji a z y m u ­ t ó w jego w s c h o d ó w i z a c h o d ó w na horyzoncie . W s p o m n i a n e m u a u t o r o w i u d a ł o się p o t w i e r d z i ć s w o j ą h i p o t e z ę , gdy w r o k u 1975 w e w s i a c h d a w ­ nego pow. c h e ł m s k i e g o n a t r a f i ł na i n f o r m a t o r ó w , k t ó r z y jeszcze p a m i ę ­ t a l i , że w i c h w i o s k a c h p r a k t y k o w a n o s t a ł e obserwacje miejsc w s c h o d ó w i z a c h o d ó w s ł o ń c a . N i e k t ó r z y z n i c h s t a r a l i się n a w e t o b j a ś n i ć zasady, p o d ł u g k t ó r y c h podejmowano t a k i e o b s e r w a c j e . L u d o w e kalendarze „ a z y m u t o w e " , ustalane na podstawie obserwacji tego t y p u , i n t e r p r e t o ­ w a ł y r y t m czasu w kategoriach n a s t ę p s t w a p ó r r o k u liczonych od m o ­ m e n t u zimowego przesilenia s ł o ń c a . M i a ł o to swoje daleko p o s u n i ę t e konsekwencje dla u k s z a t ł t o w a n i a się kalendarza o b r z ę d o w e g o . F a k t uza­ l e ż n i e n i a c z ł o w i e k a od sił p r z y r o d y i ż y w i o ł ó w m u s i a ł z n a t u r y rzeczy w y w i e r a ć z n a m i e n n y w p ł y w na sferę w i e r z e n i o w o - k u l t o w ą s u g e r u j ą c p o t r z e b ę o k r e ś l e n i a postaw w z g l ę d e m ś w i a t a materialnego i p o n a d z m y s ł o w e g o . Postawy te w y r a ż a ł y się m i ę d z y i n n y m i za p o ś r e d n i c t w e m s y m ­ b o l i c z n y c h z a c h o w a ń u w z g l ę d n i a j ą c y c h k r y t e r i a czasu i miejsca a k c j i . Z y s k u j ą c z czasem w ł a s n ą o d r ę b n ą p o z y c j ę w h i e r a r c h i i potrzeb spo­ łecznych n a b i e r a ł y charakteru obowiązujących n o r m i w z o r ó w k u l t u ­ r o w y c h . J. S. B y s t r o ń bardzo i s t o t n ą r o l ę w procesie i c h powstawania przypisuje instynktowi n a ś l a d o w n i c t w a , k t ó r y „ p o w o d u j e z a r ó w n o na­ ś l a d o w a n i e p o s z c z e g ó l n y c h p o w i e d z e ń , r u c h ó w , z w y c z a j ó w , ale t a k ż e i t y p ó w ; u m o ż l i w i a u t w i e r d z e n i e s i ę z w y c z a j ó w i u n i m o r f i z a c j ę psychicz­ n ą g r u p y " . T a k w i ę c m i m o n a w a r s t w i a n i a się r ó ż n y c h pod w z g l ę d e m pochodzenia w ą t k ó w zaadaptowanych i z i n t e g r o w a n y c h przez k u l t u r ę 5 6 1 8 9 3 Zagadnienie to szczegółowo analizuje L . S t o m m a , Słońce nia, Warszawa 1981. Zob. szczególnie s. 45-57, 64-78. в Ibidem, s. 129-131, 123-126. Ibidem, s. 64-78. Ibidem, s. 97. J . S. B y s t r o ń , Socjologia, Warszawa 1947, s. 98. 7 8 9 I I — Etnografia Polska t. 28/1 rodzi się 13 grud­ �162 K R Y S T Y N A KWAŠNIEWICZ l u d o w ą nawet obecnie w zwyczajach dorocznych ś l ą s k i c h g ó r a l i beskidz­ k i c h m o ż n a n a p o t k a ć jeszcze r e l i k t y odwiecznej s y m b o l i k i p o d k r e ś l a j ą c e j c y k l i c z n o ś ć z m i a n z a c h o d z ą c y c h w przyrodzie, kolejne etapy w e g e t a c j i r o ś l i n oraz r ó ż n i c o w a n i e się w czasie prac r o l n o - h o d o w l a n y c h i c z y n ­ n o ś c i gospodarskich. J a k k o l w i e k w z m i n i m a l i z o w a n y m j u ż zakresie n a ­ d a l o b r z ę d o w o ś ć doroczna w y z w a l a s p e c y f i c z n ą , p o z a r a c j o n a l n ą s f e r ę a k t y w n o ś c i c z ł o w i e k a w jego odwiecznej walce o b y t . C z y n n i k i e m s p r z y ­ j a j ą c y m w u t r z y m y w a n i u się tego stanu rzeczy jest przede w s z y s t k i m w t ó r n e usankcjonowanie p o w a ż n e j części t r a d y c y j n e j o b r z ę d o w o ś c i d o ­ rocznej n a p o d ł o ż u r e l i g i j n o ś c i l u d o w e j . Z n a j d u j e to odzwierciedlenie m i ę d z y i n n y m i w p r a k t y k a c h z w y c z a j o w y c h d o k o n y w a n y c h za p o ś r e d ­ n i c t w e m p r z e d m i o t ó w k o n s e k r o w a n y c h oraz w synchronizacji u r o c z y ­ stości a g r a r n y c h i zaduszkowych, w y w o d z ą c y c h się z c z a s ó w przedchrze­ ś c i j a ń s k i c h , z g ł ó w n y m i ś w i ę t a m i r o k u liturgicznego. W Beskidzie Ś l ą s k i m p r o b l e m o b r z ę d o w o ś c i dorocznej k o m p l i k u j e s i ę nieco z u w a g i na p r z y n a l e ż n o ś ć m i e s z k a ń c ó w do r ó ż n y c h w y z n a ń r e l i ­ g i j n y c h . Region ten jest b o w i e m j e d n y m z n i e l i c z n y c h w i e l o w y z n a n i o wych obszarów P o l s k i zamieszkanym p r ó c z k a t o l i k ó w przez l u d n o ś ć w y z n a n i a ewangelicko-augsburskiego oraz przez c z ł o n k ó w sekt r e l i g i j ­ n y c h , w ś r ó d k t ó r y c h w y m i e n i ć trzeba przede w s z y s t k i m a d w e n t y s t ó w , z w a n y c h t a k ż e sabaciarzami, oraz ś w i a d k ó w Jehowy. Poza W i s ł ą , w k t ó ­ r e j ewangelicy s t a n o w i ą ponad 8 5 % o g ó ł u l u d n o ś c i , i n n e wsie B e s k i d u Ś l ą s k i e g o pod w z g l ę d e m p r z y n a l e ż n o ś c i w y z n a n i o w e j p r e z e n t u j ą s i ę j a k o s p o ł e c z n o ś c i mieszane, j e d n a k ż e ze z n a c z n ą p r z e w a g ą l u d n o ś c i k a ­ t o l i c k i e j . W B r e n n e j , a w jeszcze w i ę k s z y m s t o p n i u w Istebnej i J a w o ­ rzynce, l u d n o ś ć ta s t a n o w i o g r o m n ą w i ę k s z o ś ć , w z w i ą z k u z c z y m badania terenowe prowadzono g ł ó w n i e , aczkolwiek nie w y ł ą c z n i e , w r o ­ dzinach k a t o l i c k i c h . W y n i k i b a d a ń u j a w n i ł y pewne z r ó ż n i c o w a n i e o b r z ę ­ d o w o ś c i dorocznej u w a r u n k o w a n e p r z y n a l e ż n o ś c i ą w y z n a n i o w ą . O g ó l n i e rzecz b i o r ą c r ó ż n i c e te m o ż n a u j ą ć w k i l k u zdaniach: ewangelicy n i e u z n a j ą c y d o g m a t u o N i e p o k a l a n y m P o c z ę c i u nie o b c h o d z ą k a t o l i c k i c h ś w i ą t m a r y j n y c h . W N i e d z i e l ę P a l m o w ą nie ś w i ę c ą p a l m , lecz o b c h o d z ą k o ś c i e l n e ś w i ę t o m ł o d z i e ż y , w okresie z a ś katolickiego ś w i ę t a B o ż e g o Ciała, „ p a m i ą t k ę p o ś w i ę c e n i a k a m i e n i a " . W e d ł u g r e l a c j i terenowych z B r e n n e j , ś w i ę t o to w y w o d z i się z c z a s ó w p r z e ś l a d o w a ń r e l i g i j n y c h , k i e d y to e w a n g e l i k o m zabraniano w z n o s i ć k o ś c i o ł y i z b i e r a ć się na w s p ó l n e m o d ł y . W i e r n i g r o m a d z i l i się w ó w c z a s potajemnie w lesie na R ó w n i c y w o k ó ł d u ż e g o o k r ą g ł e g o g ł a z u , k t ó r y od c h w i l i uroczystego p o ś w i ę c e n i a s ł u ż y ł i m za o ł t a r z . W p i e r w s z ą n i e d z i e l ę p a ź d z i e r n i k a w y 1 0 1 1 0 u O zróżnicowaniu wyznaniowym w Polsce zob. J . S. B y s t r o ń , Etnografia Polski, Poznań 1947, s. 201-202. Odpowiednie zestawienie ujęte w procentach podaje D. T y l k o w a , Zdo­ bywanie i użytkowanie wody we wsiach Beskidu Śląskiego, Prace Komisji Etno­ graficznej, K r a k ó w 1978, s. 127. 1 1 �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 1вЗ z n a w c y e w a n g e l i z m u ś w i ę t u j ą „ p o d z i ę k o w a n i e za ż n i w a " . K a p ł a n b ł o g o ­ s ł a w i w ó w c z a s z ł o ż o n y na o ł t a r z u chleb, j a r z y n y i owoce oraz w i e ń c e u w i t e z k ł o s ó w zbóż. A d w e n t y ś c i s t a n o w i ą rodzaj b r a c t w a r e l i g i j n e g o s k u p i a j ą c e g o się w o ­ kół ś w i e c k i c h p r z y w ó d c ó w d u c h o w y c h . N i e u z n a j ą m o d ł ó w za z m a r ł y c h s t o j ą c na stanowisku, że c z ł o w i e k w ł a s n y m p r z y k ł a d n y m ż y c i e m p o w i ­ nien z a s ł u ż y ć na K r ó l e s t w o Niebieskie. W z w i ą z k u z t y m nie o b c h o d z ą ś w i ą t zadusznych. W p r a k t y k a c h o b r z ę d o w y c h e w a n g e l i k ó w , j a k t e ż c z ł o n k ó w sekt r e ­ l i g i j n y c h , nie w y s t ę p u j e ś w i ę c o n a woda, t a k bardzo p o p u l a r n a w l u d o ­ w e j o b r z ę d o w o ś c i k a t o l i c k i e j . Woda z w y k ł a stosowana jest za to w z w y ­ czajowych p r a k t y k a c h m i e s z k a ń c ó w B e s k i d u Ś l ą s k i e g o w t y c h samych o k o l i c z n o ś c i a c h , bez w z g l ę d u na i c h p r z y n a l e ż n o ś ć w y z n a n i o w ą . P r z y ­ k ł a d o w o m o ż n a w s p o m n i e ć o zwyczajach wiosennych, t a k i c h j a k o b r z ę ­ dowe m y c i e s i ę w wodzie rzecznej w W i e l k i P i ą t e k o ś w i c i e czy t e ż ś m i g u s w i e l k a n o c n y . Ponadto w a r t o w s p o m n i e ć , że u a d w e n t y s t ó w woda b i e ż ą c a posiada s z c z e g ó l n e znaczenie k u l t o w e , p o n i e w a ż k a ż d y n o w o w s t ę p u j ą c y w y z n a w c a m u s i p o d d a ć się o b r z ę d o w i c h r z t u poprzez z a n u ­ rzenie się w pobliskiej rzece l u b p o t o k u . W e d ł u g m i e j s c o w y c h o p i n i i wzajemne stosunki p o m i ę d z y k a t o l i k a m i i e w a n g e l i k a m i u k ł a d a j ą s i ę na zasadzie niewymuszonej t o l e r a n c j i . R ó ż ­ nice w y z n a n i o w e nie s t a n o w i ą zatem b a r i e r w u t r z y m y w a n i u k o n t a k ­ t ó w d o b r o s ą s i e d z k i c h i t o w a r z y s k i c h . N i e c h ę ć , p r z y b i e r a j ą c a niejedno­ k r o t n i e jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n y m drastyczne f o r m y , c e c h o w a ł a natomiast stosunek o g ó ł u do t a k z w a n y c h „ s e k c i a r z y " . Obecnie to pe­ j o r a t y w n e nastawienie widocznie o s ł a b ł o . W y p o w i e d z i r e p r e z e n t a n t ó w r ó ż n y c h w y z n a ń zgodne s ą co do tego, że w i ę k s z o ś ć z w y c z a j ó w dorocznych m i a ł a charakter ponad w y z n a n i o w y . D z i e w c z ę t a z gaikiem, mikołaje, kolendnicy i połaźnicy odwiedzali wszyst­ kie d o m y w e w s i bez w z g l ę d u na p o g l ą d y r e l i g i j n e i c h m i e s z k a ń c ó w . I. Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY Z I M O W E Okresem w p r o w a d z a j ą c y m w r o k o b r z ę d o w y jest wczesna zima. T y ­ powe d l a tej p o r y t r a d y c y j n e zwyczaje o g n i s k u j ą się w o k ó ł ś w i ą t B o ż e g o Narodzenia, z w a n y c h świętami godowymi . W e d ł u g czasu astronomicz­ nego z b i e g a j ą się one z z i m o w y m przesileniem s ł o ń c a . Chronologicznie n a j b l i ż s z a tego m o m e n t u jest w i g i l i a B o ż e g o Narodzenia (24 X I I ) . D z i e ń t e n m o ż n a bez w ą t p i e n i a u z n a ć za n a j w a ż n i e j s z y w s k a l i c a ł e j o b r z ę d o w o ś c i dorocznej. W y j ą t k o w o w t y m w y p a d k u silna presja t r a d y c j i sprawia, że nadal przestrzega się w i e l u w s k a z a ń z w y c z a j o w y c h , 12 1 2 O zwyczajach regionalnych dotyczących tego okresu pisze J . B r o d a , godowe na Podbeskidziu, „Zaranie Śląskie", R. 23: 1959, z. 1, s. 127-134. Święta �1ÜÍ KRYSTYNA KWASNIEWICZ u z n a j ą c j e za s ł u s z n e obyczajowo i korzystne ze w z g l ę d u na przebieg nowego r o k u gospodarczego. D o t y c z ą one p r o b l e m ó w t a k w a ż n y c h , j a k p o m y ś l n o ś ć w gospodarce r o l n e j i hodowlanej oraz w ż y c i u r o d z i n n y m i osobistym. M a j ą c na uwadze o p i n i ę , że d z i e ń w i g i l i j n y r z u t u j e na c a ł y n a d c h o d z ą c y r o k , n a l e ż y z a c h o w y w a ć się zgodnie z o b y c z a j o w y m i w y ­ m o g a m i p o p r a w n o ś c i . W a ż n e jest, k t o z obcych p r z y j d z i e p i e r w s z y do d o m u . N a d e j ś c i e „ s t a r e j b a b y " s t a n o w i np. z ł ą w r ó ż b ę , podczas gdy o d w i e d z i n y dzieci s ą w y b i t n i e p o m y ś l n y m p r o g n o s t y k i e m . I n t e r p r e t a c j a p r z y j ę t y c h w t y m w y p a d k u postaw zgodna jest z c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla k u l t u r y l u d o w e j w ogóle stereotypami m y ś l e n i a magicznego, p o d ł u g k t ó r y c h spotkanie w o k r e ś l o n y c h o k o l i c z n o ś c i a c h kobiety, z w ł a s z c z a sta­ rej, zapowiada n i e s z c z ę ś c i e , podczas g d y dziecko, a w i ę c istota obdarzona w i t a l n ą siłą u k i e r u n k o w a n ą n a r o z w ó j i r o z k w i t , m o ż e s p r o w a d z i ć p o ­ m y ś l n o ś ć dla gospodarstwa i jego u ż y t k o w n i k ó w . Takie nastawienie psy­ chiczne b y ł o p r z y c z y n ą , d l a k t ó r e j jeszcze w m i n i o n y m X X - l e c i u c z ę ­ s t o k r o ć p o s y ł a n o dzieci j a k n a j w c z e ś n i e j rano do k r e w n y c h l u b s ą s i a ­ dów . 1 3 W d n i u w i g i l i j n y m , zgodnie z w y m o g i e m r e l i g i j n y m , o b o w i ą z u j e post. S k r o m n e ś n i a d a n i e m u s i w y s t a r c z y ć do uroczystego p o s i ł k u wieczornego, zwanego na t y m terenie wieczerzą wigilijną. T r a d y c j a nakazuje s p o ż y ­ w a ć j ą w s z c z e g ó l n e j o b r z ę d o w e j scenerii. Z tej okazji w okresie m i ę ­ d z y w o j e n n y m gospodarz s t a w i a ł w k ą c i e izby snop ż y t a l u b owsa. Do c z a s ó w obecnych p i l n u j e się, b y pod s t o ł e m p o ł o ż y ć w i ą z k ę siana. P o ­ ś r o d k u s t o ł u n a k r y t e g o l n i a n y m obrusem gospodyni sypie m i a r k ę zboża, a b e z p o ś r e d n i o na n i m k ł a d z i e bochenek chleba. Ilość i rodzaj ziarna, j a k i e p r z y l g n i e do spodu bochenka, s t a n o w i w r ó ż b ę p r z y s z ł y c h urodza­ j ó w . Podobnie j a k w c a ł e j Polsce, t a k i w Beskidzie Ś l ą s k i m chleb w i g i ­ l i j n y t r a k t o w a n y jest z w i e l k ą czcią, a jego s p o ż y w a n i e m a charakter k o m u n a l n y . P o m i ę d z y u c z e s t n i k ó w r o d z i n y rozdzielany jest przez ojca l u b m a t k ę . N a l e ż y n i m t a k ż e o b d z i e l i ć k r o w y i konie, a część p o z o s t a w i ć na stole do k o ń c a ś w i ą t , z m y ś l ą o j a k i m ś b l i ż e j nie o k r e ś l o n y m „ n i e ­ spodziewanym g o ś c i u " . W B r e n n e j chleb w i g i l i j n y b y w a p r z e c h o w y w a n y do p o c z ą t k ó w lutego i ś w i ę c o n y w d n i u ś w . A g a t y . W Istebnej p i ę t k ę z tego chleba, c z y l i godni kraiczek, ś w i ę c i s i ę w r a z z owsem w d n i u ś w . Szczepana, w i e r z ą c w jego cudowne w ł a ś c i w o ś c i ochronne i s p r o w a ­ d z a j ą c e urodzaj. 1 4 P r ó c z chleba n a stole z n a l e ź ć się p o w i n n y miseczki z m i o d e m i m a ­ s ł e m , surowe z i e m n i a k i i kwaki, c z y l i karpiele, okrawane na w i o s n ę do 1 3 W okresie m i ę d z y w o j e n n y m zwyczaj ten miał charakter powszechny. Pisze o nim — jak też o innych zwyczajach wigilijnych M. A s s a n k a - J a p o ł ł , Sw. Mikołaj i wilia w obrzędzie istebniańskim, „Zaranie Śląskie", R. 5: 1929, z. 4, s. 231-235. O obrzędowym charakterze wigilijnego chleba w polskiej kulturze ludowej zob. I . i K . K u b i a k , Chleb w tradycji ludowej, Warszawa 1981, s. 21-32. 1 4 �165 Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE sadzenia, oraz j a b ł k a i orzechy. Pod obrus w k ł a d a się p i e n i ą d z e — obecnie np. m o n e t y 2 0 - z ł o t o w e — b y w c i ą g u r o k u nie b r a k ł o i c h . w domu. N i e z b ę d n y m u z u p e ł n i e n i e m ś w i ą t e c z n e g o w y g l ą d u w n ę t r z a jest t r a ­ d y c y j n e d r z e w k o w i g i l i j n e — wiecznie zielona j o d e ł k a . D r z e w k o to, z w a ­ ne t a k ż e goiczkiem, przystrajane przez d z i e w c z ę t a w j a b ł k a , orzechy i k r ą ż k i w y c i ę t e z k o l o r o w y c h o p ł a t k ó w , zawieszano n i e g d y ś za czubek u p o w a ł y . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m miejsce w i s z ą c e g o goiczka za­ j ę ł a s t o j ą c a choinka przystrajana w fabryczne ś w i e c i d e ł k a . W tej postaci m o ż n a obecnie s p o t k a ć j ą w k a ż d y m d o m u . Od pewnego czasu zaczyna p r z y j m o w a ć się zwyczaj w k ł a d a n i a pod c h o i n k ę p r e z e n t ó w g w i a z d k o ­ w y c h d l a dzieci. Do wieczerzy w i g i l i j n e j trzeba z m i e n i ć odzież r o b o c z ą na p ó ł o d ś w i ę * n ą . D a w n i e j s z c z e g ó l n i e zwracano u w a g ę na to, aby wszyscy m i e l i b u t y na nogach, g d y ż „ d o w i l i i n i k t nie ś m i a ł s i a d a ć b o s o " . J a k k o l w i e k opinia t a się powtarza, i n f o r m a t o r z y nie p o t r a f i ą obecnie j e j u z a s a d n i ć . B i o r ą c j e d n a k pod u w a g ę fakt, że jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m b u t y s t a n o w i ł y swoisty w y k ł a d n i k z a m o ż n o ś c i , n i e t r u d n o p o j ą ć , że o s z c z ę ­ dzano je m a k s y m a l n i e . Dlatego t e ż m o ż n a p r z y p u s z c z a ć , że nakaz o b u ­ w a n i a s i ę do w i g i l i i m i a ł po p r o s t u na celu p o d k r e ś l e n i e s z c z e g ó l n e j r a n g i tego p o s i ł k u . W l o k a l n e j t r a d y c j i nie p r z e t r w a ł o j u ż znane z r ó ż ­ n y c h t e r e n ó w K a r p a t wskazanie zwyczajowe, aby w czasie p o s i ł k u go­ spodarz t r z y m a ł stopy na l e ż ą c e j pod s t o ł e m siekierze. Zachowanie t a k i e m i a ł o go u c h r o n i ć przed w y p a d k a m i okaleczenia p r z y pracy. Siekierze p r z y p i s y w a n o b o w i e m w ł a ś c i w o ś c i izolacyjne i apotropeiczne, powszech­ nie ł ą c z o n e w k u l t u r z e l u d o w e j ze s t a l ą , a z w ł a s z c z a z o s t r y m i l u b k ł u ­ jącymi przedmiotami z niej wykonanymi. Wzmianki w literaturze świad­ czą j e d n a k o t y m , że jeszcze k i l k a d z i e s i ą t l a t t e m u w s p o m n i a n y zwyczaj respektowano t a k ż e i w Beskidzie Ś l ą s k i m . 15 1 6 Starsi i n f o r m a t o r z y t w i e r d z ą , iż d a w n i e j zawsze na stole k ł a d z i o n o o j e d n ą ł u ż k ę w i ę c e j . N i e k t ó r z y p r a k t y k u j ą to i obecnie. I n t e r p e r a c j a tego z w y c z a j u — podobnie j a k pozostawianie na stole chleba — n a w i ą ­ zuje niedwuznacznie do p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h w i e r z e ń i o b r z ę d ó w zadusznych. N a p r z y k ł a d w Zapasiekach — g ó r s k i m p r z y s i ó ł k u J a w o r z y n ­ k i — n a l e ż a ł o z o s t a w i ć na stole t y l e ł y ż e k , i l u z m a r ł y c h o p u ś c i ł o d o m r o d z i n n y . N a j c z ę ś c i e j zwyczaj zostawiania ł y ż k i , k r o m k i chleba i o p ł a t k a t ł u m a c z o n o e w e n t u a l n o ś c i ą p r z y b y c i a j a k i e g o ś nieznanego w ę d r o w c a . W n i e k t ó r y c h rodzinach puste miejsce p r z y stole rezerwowano j e d n a k „ d l a gościa, k t ó r y b y ł zaproszony". Z m y ś l ą o n i m n a l e ż a ł o w y p o w i e d z i e ć 1 5 Wszystkie gwarowe cytaty w tekście pochodzą z materiałów terenowych stanowiących własność archiwum Pracowni Etnografii Z E I H K M P A N w K r a ­ kowie. Wspomina o tym J . K o p e ć , Materiały ludoznawcze, „Zaranie Śląskie", R 4: 1912, z. 2-4, s. 125; B r o d a , Święta..., s. 129. 1 6 �166 KRYSTYNA KWASNIEWICZ te s ł o w a : „ P r z y j d ź Panie Boże, staw s i ę za gościa, racz n a m b ł o g o s ł a w i ć te d a r y , k t ó r e z T w o j e j szczodrobliwej r ę k i s p o ż y w a ć b ę d z i e m y " . W o k r e ­ sie m i ę d z y w o j e n n y m , k i e d y b y ł o jeszcze w i e l e bezdomnej biedoty, zda­ r z a ł y się p r z y p a d k i zapraszania do rodzinnego s t o ł u w i g i l i j n e g o p r z y ­ godnego ż e b r a k a . Obecnie zaprasza się samotne osoby z s ą s i e d z t w a . O d p a r u l a t z d a r z a j ą się t e ż p r z y p a d k i zapraszania na c a ł y okres ś w i ą t e c z n y sierot z P a ń s t w o w y c h D o m ó w Dziecka. U n i k a l n a dotychczas na b a d a n y m terenie i n f o r m a c j a o a r c h a i c z n y m zwyczaju zapraszania na w i e c z e r z ę w i g i l i j n ą w i l k a pochodzi z J a w o r z y n k i - Z a p a s i e k . I n f o r m a t o r urodzony z p o c z ą t k i e m b i e ż ą c e g o stulecia t w i e r d z i , że d a w n i e j z a n i m rodzina z a s i a d ł a do s t o ł u k t o ś z obecnych w o ł a ł w k i e r u n k u okna l u b d r z w i : „ W i l k u ! W i l k u ! C h o d ź k u n a m w i e c e r z a ć . A j a k nie p r z y ń d z i e s — nie c h o d ź c a ł y r o k " ( z a p i s a ł a A . K o w a l s k a - L e w i c k a ) . O szerszym n i e g d y ś z a s i ę g u tej zwyczajowej f o r m u ł y ś w i a d c z ą analogie z i n n y c h t e r e n ó w P o l s k i P o ł u d n i o w e j . J e ś l i chodzi o i n t e r p r e t a c j ę samego tekstu, k t ó r y m o ż e w y d a ć s i ę d z i w n y i t a j e m n i ­ czy, wielce prawdopodobna jest hipoteza, że i w t y m p r z y p a d k u m a m y do czynienia z r e m i n i s c e n c j ą p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h w i e r z e ń , p o d ł u g k t ó ­ r y c h d u c h y z m a r ł y c h p r z y b y w a j ą c okresowo na z i e m i ę m o g ł y p r z y b i e r a ć postać p t a k ó w lub dzikich zwierząt, m . i n . w i l k a . Z dużą r e z e r w ą trzeba natomiast o d n i e ś ć się do o p i n i i , iż p r ó b a zaproszenia w i l k a na w i e c z e r z ę wigilijną „świadczy o t y m , j a k głęboko rozumiano j e d n o ś ć ś w i a t a , j e d n o ś ć nawet z t y m i , k t ó r y c h s i ę o b a w i a n o " . 1 7 1 8 1 9 Zgodnie z o g ó l n o p o l s k ą t r a d y c j ą , h a s ł e m do r o z p o c z ę c i a wieczerzy b y ł a pierwsza wieczorna gwiazda. G d y w z e s z ł a , wszyscy d o m o w n i c y p o ­ w i n n i z g r o m a d z i ć się w o k ó ł s t o ł u . P a n o w a ł p r z e s ą d , ż e kogo w ó w c z a s zabraknie, t e n nie d o ż y j e n a s t ę p n e j w i l i i . B y n i e o d e j ś ć na zawsze z d o ­ m u , nie w o l n o b y ł o w czasie p o s i ł k u w s t a w a ć a n i o d k ł a d a ć t r z y m a n e j w ręce łyżki. Atmosfera powagi i milczenia m i a ł a z kolei z a p e w n i ć zgodne w s p ó ł ż y c i e rodzinne. M n i e j w i ę c e j do k o ń c a okresu m i ę d z y w o j e n n e g o powszechnie s p o ż y ­ w a n o w i e c z e r z ę w i g i l i j n ą ze w s p ó l n e j m i s k i , p r z y ś w i e t l e ś w i e c . Obec­ nie, c h o ć na co d z i e ń o b o w i ą z u j e j u ż m o d e l k o n s u m p c j i z b l i ż o n y do miejskiego, w p r z y p a d k u p o s i ł k u w i g i l i j n e g o nader często z a r ó w n o ś w i e ­ ce, j a k i w s p ó l n a m i s k a s ą jeszcze akceptowane. Ś w i a d o m i e p o d k r e ś l a się w t e n s p o s ó b poszanowania dla t r a d y c j i i poczucie bliskiej w i ę z i ł ą c z ą c e j w s p ó ł b i e s i a d n i k ó w . N a d a l o b o w i ą z u j e t a k ż e na p o c z ą t k u i na 1 7 Por. np. A. W ó j c i k , Zwyczaje doroczne Pogórzan, [w:] Nad rzeką Ropą, K r a k ó w 1965, s. 261; K . K w a ś n i e w i c z , Zwyczaje doroczne, [w:] Wieś Rudawa i jej okolice, Zeszyty Naukowe U J , Prace Etnograficzne, K r a k ó w 1980, z. 12, s. 153. 18 przypuszczenia takie w y s u w a j ą : W. K l i n g e r , Obrzędowość ludowa Bo­ żego Narodzenia. Jej początek i znaczenie pierwotne, Poznań 1926, s. 45-46; В ys t r o ń , Etnografia..., s. 172. K u b i a k , Chleb..., s. 24. 1 9 �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 167 Rye. 1. Przy wigilijnym stole. Istebna 1946 4 Fot. H . Hermanowicz k o ń c u wieczerzy w s p ó l n a m o d l i t w a , w k t ó r e j zawarta jest p r o ś b a o b ł o ­ g o s ł a w i e ń s t w o „ s p o ż y w a n y c h d a r ó w " , p o d z i ę k a za p r z e ż y t y r o k i p r o ś b a 0 nowy, szczęśliwy. W s p ó ł c z e s n y j a d ł o s p i s w i g i l i j n y do dziś w znacznej mierze opiera się na w z o r a c h t r a d y c y j n y c h . S k ł a d a j ą się na niego postne p o t r a w y p r z y r z ą d z a n e na bazie p o d s t a w o w y c h z i e m i o p ł o d ó w i p r o d u k t ó w r o l n y c h , t a k i c h j a k chleb, kapusta, groch, fasola, k w a k i , z i e m n i a k i , k r u p y j ę c z ­ m i e n n e i p ę c a k , ż u r , g r z y b y , suszone owoce, ś w i e ż e j a b ł k a i orzechy. R y b y w t y m j a d ł o s p i s i e zasadniczo nie f i g u r u j ą . P o g l ą d y co do ilości 1 k o l e j n o ś c i d a ń r ó ż n i c u j ą się obecnie d o ś ć znacznie. Zgodne s ą natomiast co do tego, że i c h r o z m a i t o ś ć r z u t u j e na obfitość p ł o d ó w r o l n y c h w n o ­ w y m r o k u gospodarczym oraz że w i e c z e r z ę n a l e ż y r o z p o c z y n a ć od chleba. Dzielenie się o p ł a t k i e m p o s m a r o w a n y m m i o d e m i wzajemne s k ł a d a n i e sobie ż y c z e ń na ogół rozpoczyna w i e c z e r z ę , w B r e n n e j b y w a j e d n a k t a k ż e j e j akcentem f i n a l n y m . T r a d y c j a nakazuje pod koniec biesiady w i g i l i j ­ nej d z i e l i ć się r ó w n i e ż j a b ł k i e m , aby w t e n s p o s ó b u m o c n i ć w i ę z y r o ­ dzinne i aby k a ż d y z b i e s i a d n i k ó w p o w r a c a ł zawsze s z c z ę ś l i w i e do d o m u . S t a r s i ludzie u w a ż a j ą , że n a l e ż y j e ś ć po t r o c h u z w s z y s t k i c h k o l e j n y c h d a ń , b y nie z a z n a ć w n a d c h o d z ą c y m r o k u g ł o d u . N i e w o l n o j e d n a k z j e ś ć wszystkiego, co z o s t a ł o podane do s t o ł u , g d y ż z a r ó w n o chlebem i o p ł a t k a ­ m i , j a k t e ż r e s z t k a m i s t r a w y n a l e ż y p o d z i e l i ć s i ę ze z w i e r z ę t a m i d o m o - �168 K R Y S T Y N A KWAŠNIEWICZ w y m i . Jeszcze w l a t a c h p o w o j e n n y c h j a d ł o w i g i l i j n e zmieszane z p o m y j a m i d a w a ł a gospodyni k r o w o m i owcom. O b d z i e l a ł a n i m i t a k ż e psa i kota. O p ł a t k i e m w ł o ż o n y m p o m i ę d z y k r o m k i chleba k a r m i l i gazdowie k r o w y i konie. Tego ostatniego z w y c z a j u w w i e l u rodzinach przestrzega się do dziś. Podobnie j a k w c a ł e j Polsce, po wieczerzy w i g i l i j n e j p r z y c h o d z i ł a pora na rozmaite w r ó ż b y , k t ó r e m i a ł y się s p e ł n i ć w p r z e c i ą g u r o k u . S i l ­ nie rozpowszechnione b y ł y w r ó ż b y ż y c i a i ś m i e r c i z d y m u ś w i e c y . K a ż d y kolejno z d m u c h i w a ł j ą t r z y k r o t n i e . D y m u n o s z ą c y się r ó w n o k u g ó r z e z a p o w i a d a ł r o k p r z e ż y t y w z d r o w i u . S n u j ą c y się niezdecydowanie l u b pełzający ku drzwiom zwiastował chorobę lub śmierć. Zły lub dobry los m o ż n a b y ł o t a k ż e o d c z y t a ć na podstawie zdrowego czy t e ż zepsutego w n ę t r z a r o z ł u p y w a n y c h o r z e c h ó w oraz k s z t a ł t u i r o z m i a r ó w gniazda nasiennego w r o z k r a j a n y m poprzecznie j a b ł k u . W r ó ż b y tego t y p u , do niedawna jeszcze p r a k t y k o w a n e , w y r a ź n i e z a n i k a j ą . Do z w y c z a j ó w c a ł ­ kowicie j u ż poniechanych n a l e ż ą w i g i l i j n e w r ó ż b y d z i e w c z ą t d o t y c z ą c e z a m ą ż p ó j ś c i a . K i l k a d z i e s i ą t lat ternu d o k o n y w a n o i c h n a s ł u c h u j ą c p r z e d domem, z k t ó r e j s t r o n y dobiegnie szczekanie psa l u b odezwie się echo, p r z e l i c z a j ą c k o ł k i w p ł o c i e albo d r w a przyniesione na o p a ł (do p a r y — nie do p a r y ) , r z u c a j ą c b ą d ź p r z e k ł a d a j ą c od s t o ł u do p r o g u but (nosek — p i ę t k a ) i t p . Ponadto p u k a ł y d z i e w c z ę t a do d r z w i c h l e w i k a z a p y t u j ą c ś w i n i ę , czy w y j d ą w c i ą g u r o k u za m ą ż . C h r z ą k n i ę c i e ś w i n i u z n a w a ł y za o d p o w i e d ź t w i e r d z ą c ą . Z n o c ą w i g i l i j n ą ł ą c z y ł o się powszechne w k u l t u r z e l u d o w e j w i e r z e ­ nie, że o p ó ł n o c y k r o w y i konie r o z m a w i a j ą m i ę d z y s o b ą l u d z k ą m o w ą . N i e g d y ś t r a k t o w a n o je b e z k r y t y c z n i e , obecnie ż a r t o b l i w i e l u b w n a j ­ lepszym razie sceptycznie. Jak w s p o m i n a j ą starsi, i d ą c n o c ą na jucznie ( p a s t e r k ę ) prognozowano urodzaje o b s e r w u j ą c niebo. G d y b y ł o silnie w y g w i e ż d ż o n e , ludzie cieszyli się: „ile gwiazd na niebie, t y l e ś c i e b e ł z b o ż a b ę d z i e w p o l u " . W r a c a j ą c k a ż d y s t a r a ł się j a k najspieszniej zna­ l e ź ć na p o w r ó t w domu, aby w czasie ż n i w n a d ą ż a ć z p r a c a m i p o l o ­ wymi. D z i e ń B o ż e g o N a r o d z e n i a (25 X I I ) u c h o d z ą c y obok N i e ­ dzieli Wielkanocnej za n a j w i ę k s z e ś w i ę t o doroczne, n a l e ż a ł o o b c h o d z i ć w atmosferze powagi, s k r u p u l a t n i e p r z e s t r z e g a j ą c z w y c z a j o w y c h z a k a z ó w o d n o s z ą c y c h się do o k r e ś l o n y c h c z y n n o ś c i i z a c h o w a ń . P i e r w o t n e t ł o w i e r z e n i o w e o b o w i ą z u j ą c y c h w t y m zakresie t r a d y c y j n y c h n o r m o b y ­ czajowych w i ą z a ł o się z obchodzonymi w tej porze r o k u p o g a ń s k i m i u r o c z y s t o ś c i a m i k u czci z m a r ł y c h p r z o d k ó w . P r z e ś w i a d c z e n i e o okreso­ w y c h p o w r o t a c h dusz pod dachy r o d z i n n y c h d o m ó w n a k a z y w a ł o szcze­ g ó l n ą o s t r o ż n o ś ć , b y przez n i e r o z w a ż n e zachowanie się nie s k r z y w d z i ć p r z y p a d k i e m t y c h n i e w i d z i a l n y c h istot l u b i m nie u c h y b i ć ś c i ą g a j ą c w ten s p o s ó b na siebie i c h gniew . Obecnie genealogia tego t y p u zaka2 0 a 0 Zwyczajowe zakazy stanowiące relikty pogańskich wierzeń i obrzędów za- �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY D O R O C Z N E im z ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h nie jest j u ż znana, i c h i n t e r p r e t a c j a z a ś p o s z ł a w k i e r u n k u w y m o g ó w k u l t u religijnego. „ G r z e c h e m " b y ł o b y zatem w y ­ k o n y w a n i e w d n i u t a k u r o c z y s t y m j a k i e j k o l w i e k pracy, n a w e t t a k n i e ­ z b ę d n y c h c z y n n o ś c i , j a k zamiatanie, obieranie z i e m n i a k ó w , r ą b a n i e d r z e ­ wa, a n a w e t czyszczenie b u t ó w i czesanie się. Gotowanie ograniczano do odgrzania s p o r z ą d z o n y c h zawczasu p o t r a w . N i e w o l n o b y ł o c h o d z i ć po w s i ani p r z y j m o w a ć w d o m u gości. Czas u p ł y w a ł w ś c i s ł y m gronie r o d z i n n y m na ś p i e w a n i u k o l ę d z k a n c j o n a ł ó w . Ź l e b y ł o widziane, g d y k t o ś p o ł o ż y ł się w c i ą g u dnia, aby się p r z e s p a ć . Presja obyczajowa s k ł a n i a j ą c a do p o d p o r z ą d k o w a n i a się w s p o m n i a ­ n y m zakazom, bardzo silna jeszcze w okresie m i ę d z y w o j e n n y m , po I I w o j ­ nie ś w i a t o w e j sukcesywnie t r a c i ł a s w ą moc. Obecnie z a k a z ó w b o ż o n a ­ r o d z e n i o w y c h j u ż się nie przestrzega, nadal b u d z ą one j e d n a k ż y w e wspomnienia u starszej generacji m i e s z k a ń c ó w r e g i o n u . Z p o w a ż n ą a t m o s f e r ą Bożego Narodzenia kontrastuje d r u g i d z i e ń ś w i ą t p r z y p a d a j ą c y w Ś w . S z c z e p a n a (26 X I I ) . T r a d y c y j n i e b y ł on przeznaczony na odwiedzanie się i s k ł a d a n i e ż y c z e ń ś w i ą t e c z n y c h , k t ó ­ re — j a k m n i e m a n o — s p r o w a d z a ł y p o m y ś l n o ś ć w p r a c y na gospodar­ stwie i w ż y c i u d o m o w y m . O d wczesnego rana oczekiwano n a d e j ś c i a dzieci połaźników czy t e ż winszowników. W Istebnej i Jaworzynce b y l i to p r z e w a ż n i e m a l i c h ł o p c y , w B r e n n e j dzieci obojga płci. Połaźnicy chodzili b ą d ź pojedynczo, b ą d ź w m a ł y c h g r u p k a c h i w k a ż d y m d o m u zostawiali p r z y s t r o j o n ą g a ł ą z k ę j o d ł o w ą , c z y l i połaźniczkę. Nie nosili ż a d n y c h p r z e b r a ń . P r z e k r a c z a j ą c p r ó g d o m u s k ł a d a l i gospodarzom w i e r ­ szowane ż y c z e n i a l u b ś p i e w a l i p i e ś n i o p o w i a d a j ą c e o narodzinach D z i e ­ c i ą t k a Jezus. J a k k o l w i e k zwyczaj ten obecnie zanika, m o ż n a jeszcze n a p o t k a ć m a ł y c h połaźników. Oto d l a p r z y k ł a d u t r a d y c y j n y tekst oko­ l i c z n o ś c i o w y w y g ł a s z a n y w Jaworzynce t a k ż e w s p ó ł c z e ś n i e : „ J o j e m a ł y p o ł a ź n i c z e k . / P r z i s e ł j o t u na t r o j n i c z e k . / T r o j n i c z e k m i dejcie, / se m n i e sie nie ś m i e j c i e . / Bo j o z w o z e m nie j a d e m , / suchej rzepy nie wiezem. / Co m i dacie, to weznem. / Grosz, dwa, to j e dobro kolenda, / a z ł o t ó w k a , d w i e — to m i kapsy nie u r w i e " . 2 1 D a w n i e j g r u p k i p o ł a ź n i k ó w p r z y c h o d z i ł y do gospodarzy przez c a ł y ranek. P e w n ą u c i ą ż l i w o ś ć t y c h o d w i e d z i n r e k o m p e n s o w a ł a j e d n a k po­ m y ś l n a w r ó ż b a , że i m w i ę c e j p o ł a ź n i k ó w — t y m p o m y ś l n i e j zapowiada dusznych omawia J . K l i m a s z e w s k a , Zakazy magiczne związane z rokiem obrzędowym w Polsce, „Etnografia Polska", t. 4: 1961, s. 115-124. Niemal identyczną formułę życzeń składanych przez połaźników cytuje ks. E . G r i m , Materiały ludoznawcze, „Zaranie Śląskie", R. 9: 1931, z. 1, s. 129. A. P al u c h o w a - T a r g o ń s k a podaje jeszcze dalszy ciąg tego samego tekstu, [w:] Zanik funkcji zwyczajów dorocznych na przykładzie okresu Bożego Narodzenia w Istebnej na przestrzeni XX wieku. Praca mag. wykonana w Katedrze Etnografii Słowian U J pod kier. M. Gładysza, 1979. Archiwum K E S U J , nr inw. 104. Maszy­ nopis. 2 1 �170 Ryc. KRYSTYNA 2. Chłopiec z podłaźniczką KWASNIEWICZ składający życzenia świąteczne. Istebna 1946 Fot. H . Hermanowicz się r o k . O m i e s z k a ń c a c h d o m u p o m i n i ę t e g o przez dzieci m ó w i o n o w z w i ą ­ z k u z t y m , że czeka i c h c i ę ż k i r o k , g d y ż nie m i e l i ani jednego p o ł a ź n i k a . Ż a d n e z dzieci n i e o d c h o d z i ł o zatem z p u s t y m i r ę k a m i , g d y ż gospodarze zawsze za ż y c z e n i a o d w z a j e m n i a l i się k a w a ł k a m i k o ł a c z a l u b d r o b n y m i p i e n i ę d z m i niezmiennie d a j ą c t y m p o w ó d do r a d o ś c i . S t o p n i o w y zanik chodzenia po winszu t ł u m a c z y się. obecnie w kategoriach ekonomicznych: ,,Ludzie teraz bogaci, m a j ą p i e n i ą d z e — to rodzice t a k t y c h dziecek n i e gonią". W Beskidzie Ś l ą s k i m z d n i e m ś w . Szczepana ł ą c z y s i ę t a k ż e — p o ­ dobnie j a k i w i n n y c h regionach k a r p a c k i c h — zwyczaj ś w i ę c e n i a owsa. Do tego celu s z c z e g ó l n i e n a d a w a ł s i ę owies z w i g i l i j n e g o s t o ł u . Do k o ś ­ cioła nosili go w szatkach (chustkach) gazdowie l u b parobcy. P o ś w i ę c o n y owies s ł u ż y ł przede w s z y s t k i m do s i e w ó w w i o s e n n y c h na urodzaj. W y ­ s y p y w a ł y go t a k ż e gospodynie k u r o m do o b r ę c z y z beczki, ż e b y nie o d d a l a ł y się od d o m u , d a w a ł y po k i l k a ziaren c i e l ą c e j się k r o w i e , b y u ł a t w i ć p o r ó d i t p . Obecnie zwyczaj ś w i ę c e n i a owsa k u l t y w u j ą j u ż t y l k o starsi r o l n i c y . N i e g d y ś po ś w i ę t a c h Bożego Narodzenia k o ń c z y ł y się t e r m i n y r o c z ­ n e j s ł u ż b y u gospodarzy. „ W t e d y pastuchy od k r ó w , p a c h o ł k i od k o n i , d z i w k i i mniejsze p a s t y r k i m i e l i czas, co sie i m g i b i r o w a ł w o l n y . Wszystko szło do d o m u , do r o d z i c ó w " . T r w a ł o to do ś w i ę t a Trzech K r ó l i . �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY D O R O C Z N E 171 M ó w i o n o w ó w c z a s , że c z e l a d ź p o s z ł a na połazy czy t e ż na poławki. Od­ c h o d z ą c y po c a ł o r o c z n e j p r a c y o t r z y m y w a l i o d c h l e b o d a w c ó w p e w n ą k w o t ę , z w a n ą k o l e n d ą . Jej p r z y j ę c i e o z n a c z a ł o a k c e p t a c j ę n o w e j rocznej u m o w y , o b o w i ą z u j ą c e j d w u s t r o n n i e . P r ó c z kolendy p i e n i ę ż n e j o t r z y m y ­ wano kolendą w naturze, n a j c z ę ś c i e j bochen chleba i p o ł e ć s ł o n i n y . P o d ­ s t a w o w ą f o r m ą w y n a g r a d z a n i a rocznej s ł u ż b y b y ł o j e d n a k k o m p l e t n e ubranie, b u t y i kierpce, sprawiane przez gospodarzy p r z e w a ż n i e po ż n i ­ w a c h . Jeszcze do k o ń c a okresu m i ę d z y w o j e n n e g o d l a licznych ubogich r o d z i n oddawanie dzieci na s ł u ż b ę do gospodarzy b y ł o j e d n y m z d o s t ę p niejszych ś r o d k ó w w p r z e z w y c i ę ż a n i u t r u d n o ś c i ekonomicznych. Pierwszy dzień roku kalendarzowego (1 I ) o d g r y w a ł r o l ę o w i e l e s k r o m n i e j s z ą n i ż w i g i l i a Bożego Narodzenia. W k u l t u r z e t r a d y c y j n e j nie b y ł o z w y c z a j u czuwania do p ó ł n o c y w w i e c z ó r s y l w e ­ s t r o w y , nie w i t a n o t e ż Nowego R o k u na w i e j s k i c h zabawach, co obecnie jest na p o r z ą d k u d z i e n n y m . Charakter i n i c j a l n y m o ż n a jednak bez w ą t ­ pienia p r z y p i s a ć t r a d y c y j n y m n o w o r o c z n y m połaźnikom-winszownikorn. Podobnie j a k w d n i u ś w . Szczepana b y ł y to dzieci c h o d z ą c e od ś w i t u po domach w celu w r ę c z e n i a połaźniczki i z ł o ż e n i a noworocznych ż y c z e ń , w y p o w i a d a n y c h w f o r m i e w i e r s z o w a n y c h oracji, n a j c z ę ś c i e j ż a r t o b l i ­ w y c h . D l a p r z y k ł a d u : „ W i n s z u j e m w o m szczęścia, z d r o w i a na t e n N o w y Rok. B y ś c i e b y l i z d r o w i , weseli — j a k o w niebie a n i e l i " . A l b o t e ż : „ W i n ­ szujem w o m winsz. / Mocie w piecu g y n ś , / a na piecu koguta, / mocie chłopa chuncwuta" . 2 2 P o n i e w a ż na N o w y Rok dzieci b y ł y t a k ż e z w i a s t u n a m i p o m y ś l n o ś c i , m a ł y c h w i n s z o w n i k ó w w s z ę d z i e nagradzano s ł o d y c z a m i , orzechami czy t e ż d r o b n y m i p i e n i ę d z m i . Obecnie i t a f o r m a s k ł a d a n i a ż y c z e ń zanika. J e ś l i j e d n a k w i n s z o w n i c y p r z y j d ą , k a ż d e m u z dzieci trzeba d a ć co n a j ­ m n i e j po 20 z ł o t y c h . K o m u s z c z e g ó l n i e z a l e ż y na t a k i c h odwiedzinach, uprzednio zaprasza dzieci k r e w n y c h l u b s ą s i a d ó w . W okresie p o ś w i ą t e c z n y m , g ł ó w n i e w d n i a c h od ś w . Szczepana do T r z e c h K r ó l i , c h o d z i ł y po w s i t a k ż e g r u p y starszych kolędników. W p o r ó w n a n i u z i n n y m i t e r e n a m i k a r p a c k i m i , w Beskidzie Ś l ą s k i m k o ­ l ę d n i c y ci p r e z e n t o w a l i się raczej skromnie. P u n k t ciężkości p r z e n i ó s ł się zapewne w t y m p r z y p a d k u n á p r z y p a d a j ą c e w okresie a d w e n t u b a r w ­ ne w i d o w i s k o mikołajów. B ę d z i e o t y m m o w a na i n n y m miejscu. W e d ł u g relacji t e r e n o w y c h , n a j a t r a k c y j n i e j s z y m z w y c z a j e m k o l ę d n i c z y m b y ł o chodzenie z betlymkiem (szopka). W betlymku t y m figurki przytwier­ dzone do o k r ą g ł e j t a r c z y o b r a c a ł y się w r a z z n i ą p r z y r u c h u u m o c o w a ­ nej od spodu k o r b y . W y o b r a ż a ł y postacie Ś w i ę t e j Rodziny, T r z e c h K r ó l i , 2 2 Teksty życzeń noworocznych miały wiele wariantów. Analogiczne rymowa­ ne fragmenty powtarzały się w nich w różnych układach. J . Broda podaje 13 ta­ kich przykładów, z których teksty nr 2, 3, 6, 11, 12 są niemal całkowicie zbieżne z tekstami zapisanymi obecnie w terenie. Zob. J . B r . o d a , Życzenia noworoczne z pow. cieszyńskiego, „Literatura Ludowa", R. 1: 1957, nr 4, s. 51-54. �172 KRYSTYNA KWASNIEWICZ a n i o ł a , pasterzy oraz z w i e r z ę t a — a w i ę c owce, kozy, w o ł y i k r o w y . S a m i k o l ę d n i c y w y s t ę p u j ą c y w liczbie 5-7 p a r o b k ó w nosili przebrania pasterzy wałaskich, diabła i baby. O b c h ó d w s i rozpoczynali o z m r o k u , a k o ń c z y l i c z ę s t o nad ranem. Do w n ę t r z a d o m ó w nie w c h o d z i l i . Z a t r z y ­ m u j ą c się pod o k n a m i rozpoczynali w y s t ę p ś p i e w a n ą i n w o k a c j ą do go­ spodarzy: „Mości gospodarzu, d o m o w y szafarzu, / nie b ą d ź t a k o s p a ł y , k a ż n a m d a ć g o r z a ł y . / Troche a l a b i n k u i do n i e j p i e r n i k u . / H e j k o lenda! K o l e n d a ! / Mości gospodyni, domowa m i s t r z y n i / k a ż d a ć m a s ł a faske i do niej k i e ł b a s k ę . / Bo j a k to w e z n e m y , to p o d z i ę k u j e m y . / H e j kolenda! K o l e n d a ! / . 2 3 Po tej niedwuznacznej aluzji do p o c z ę s t u n k u , czy t e ż z a p ł a t y , n a s t ę ­ p o w a ł y k o l ę d y ś p i e w a n e z kancynału, wreszcie p r z y ś p i e w k i adresowane do d z i e w c z ą t . N a koniec jeden z p r z y b y ł y c h s k ł a d a ł gospodarzom ż y ­ czenia t y m i s ł o w y : „Przyszliśmy tu do ciebie gospodarzu, żeby ci sie chowały w chlewiku ś w i n ­ ki — jako linki. W chlewie byczoszki — jako w lesie buczoszki. Żebyście mieli w stodole pełno zboża, a żeby tylko jedna dziura tam była, coby sowa tam wlatowała, żeby to zboże wynoszała . A jak nam co dacie, to za kolende podziękujemy. A jak nic nie dacie, to pujdemy. Wszyndzie bedymy głosić o skąpej kolyndzie. Hej kolenda! Kolenda!" (Tekst zanotowany w Brennej-Hołcynie). 24 W zestawieniu z i n n y m i r e g i o n a m i P o l s k i P o ł u d n i o w e j t r a d y c j e szopkarskie w Beskidzie Ś l ą s k i m nie b y ł y j e d n a k a n i s z c z e g ó l n i e o r y g i n a l n e , ani rozbudowane w i d o w i s k o w o . Bardziej charakterystyczne dla r e g i o n u j a k o takiego b y ł o natomiast k o l ę d o w a n i e t a k z w a n y c h pastuszków i trzech króli. Za p a s t u s z k ó w p r z e b i e r a l i się czterej k i l k u n a s t o l e t n i c h ł o p c y . J u ż przed o s t a t n i ą w o j n ą i c h r e p e r t u a r o g r a n i c z a ł się do ś p i e w a n i a p o p u ­ l a r n y c h k o l ę d . W nieco odleglejszych czasach na podstawie t e k s t ó w sta­ rych pastorałek prezentowali w k a ż d y m domu długie widowiska u w z g l ę d ­ niające podział r ó l . 2 5 P r z e d ś w i ę t e m Trzech K r ó l i chodzili t a k ż e po wsiach ś l ą s k i c h k o l ę d 2 8 T a sama świecka kolęda znana była także w innych regionach karpackich, np. w Beskidzie Sądeckim. Zob. Z. i S. C h r z ą s t o w s c y , Zwyczaje i obrzędy Lachów Sądeckich, [w:] Folklor Lachów Sądeckich, Warszawa 1974, s. 174-178. Zanotowano ją także na ziemiach Polski Środkowej. Zob. B. A n d r z e j c z a k , Obrzędy i zwyczaje doroczne w Kaliskiem, „Literatura Ludowa", R. 8: 1964, nr 1-2, s. 17-18. Według lokalnych wierzeń sowa zamieszkująca w stodole przynosi gospo­ darzom szczęście i dostatek. Bliższe informacje o dawnych pastuszkach z Istebnej i Wisły podają G r i m , Materiały..., s. 129-130, oraz M. P i l c h , Wisła naszych, przodków, Wisła 1979, s. 4950. Natomiast w starej polskiej wsi Bukowiec leżącej obecnie na terytorium S ł o ­ wacji jeszcze w latach siedemdziesiątych bieżącego stulecia udało się zrekonstruować tradycyjne widowisko pastuszków z dużą dokładnością. Zob. E . R z o ń c a , Wido­ wisko obrzędowe „mikołai" i „pastuszków" w społeczności wsi Bukowiec w XX wieku. Praca mag. wykonana w Katedrze Etnografii Słowian U J pod kier. J . K l i ­ maszewskiej, 1977. Archiwum K E S U J , nr inw. 170. Maszynopis. 2 4 2 5 �173 Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE n i c y , c h ł o p c y p r z e b r a n i za k r ó l i „ c z a r n e g o , b i a ł e g o i ż ó ł t e g o " . Ś p i e w a l i kolędy i składali życzenia. Wszystkich kolędników witano z radością. Gdyby pominęli k t ó r y ś z d o m ó w , jego m i e s z k a ń c y c z u l i b y się d o t k n i ę c i . Nagradzano i c h b ą d ź w naturze, k a w a ł k a m i szpyrki czy k o ł a c z y , b ą d ź p i e n i ę d z m i . Jak t w i e r ­ d z ą i n f o r m a t o r z y , w y ż e j ceniono sobie r e w a n ż p i e n i ę ż n y . Prócz wspomnianych wyżej form kolędowania zespołowego, w okre­ sie p o ś w i ą t e c z n y m p r z y c h o d z i ł y d a w n i e j do gospodarzy z ż y c z e n i a m i stare b a b k i komornice i wszelka biedota, a n i k t nie o d c h o d z i ł z p u s t y m i r ę k a m i , g d y ż „ g o d o w e ś w i ę t a u c h o d z i ł y u g ó r a l i ś l ą s k i c h za ś w i ę t a s z c z o d r o ś c i i dobroci, z w ł a s z c z a dla najbiedniejszych" . Obecnie t r a d y c y j n e zwyczaje k o l ę d n i c z e z a n i k a j ą . Nieudolnie p o d ­ t r z y m u j ą je jeszcze m a l i c h ł o p c y . W e d ł u g miejscowej o p i n i i niewiele ma to w s p ó l n e g o z w y s t ę p a m i d a w n y c h g r u p k o l ę d n i c z y c h , k t ó r e b y ł y n i e ­ o d z o w n y m akcentem w scenerii ś w i ą t z i m o w y c h . D e g r a d a c j ę o b r z ę d u k o l ę d o w a n i a t ł u m a c z y się w g ł ó w n e j mierze spadkiem poszanowania dla t r a d y c j i oraz poszerzeniem się i z r ó ż n i c o w a n i e m k r ę g u ł a t w o d o s t ę p n y c h r o z r y w e k . Ponadto z w i e l u w y p o w i e d z i w y n i k a , że p o p r a w a o g ó l n e j s y t u a c j i s p o ł e c z n o - e k o n o m i c z n e j s p o w o d o w a ł a p r z e w a r t o ś c i o w a n i e się po­ g l ą d ó w w z g l ę d e m zarobkowego aspektu k o l ę d o w a n i a . R ó w n o c z e ś n i e t r z e ­ ba j e d n a k z w r ó c i ć u w a g ę na w s p ó ł c z e s n e zjawisko coraz c z ę s t s z e g o w ł ą c z a n i a t r a d y c y j n y c h z w y c z a j ó w k o l ę d n i c z y c h do r e p e r t u a r u regio­ n a l n y c h z e s p o ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h , a co za t y m idzie prezentowania ich w f o r m i e s p e k t a k l i scenicznych przed szerszym f o r u m p u b l i c z n y m . 2 6 C y k l ś w i ą t godowych z a m y k a ś w i ę t o T r z e c h K r ó l i (6 I ) . Z w y ­ czajem p r a k t y k o w a n y m do c z a s ó w obecnych w t y m d n i u jest ś w i ę c e n i e w o d y , zwanej trzejkrólową. Woda ta dawniej z n a j d o w a ł a zastosowanie przede w s z y s t k i m p r z y rozpoczynaniu w a ż n y c h c z y n n o ś c i gospodarskich. T a k w i ę c , gdy gospodarz po raz p i e r w s z y na w i o s n ę w y j e ż d ż a ł w pole, k r o p i ł n i ą konie i p ł u g oraz ziarno siewne. „ Ś w i ę c o n o " n i ą z i e m n i a k i przeznaczone do sadzenia i b y d ł o przed p i e r w s z y m w y p ę d e m na p a s t w i ­ sko. Ponadto trzejkrólową woda u c h o d z i ł a za. skuteczny ś r o d e k do zaż e g n y w a n i a b u r z y i za p o p u l a r n y lek dla l u d z i i z w i e r z ą t d o m o w y c h — a p l i k o w a n y d o r a ź n i e i p r o f i l a k t y c z n i e — oraz j a k o a n t i d o t u m p r z e c i w ­ ko z ł y m duchom. W o d ą t ą n a p e ł n i a n o t a k ż e domowe k r o p i e l n i c z k i za­ wieszane p r z y d r z w i a c h . 2 7 Obecnie, j a k k o l w i e k sam zwyczaj ś w i ę c e n i a w o d y jest nadal po­ wszechny, jej p r a k t y c z n e stosowanie ulega w y r a ź n e m u ograniczeniu. Za­ n i k ł o j u ż ś w i ę c e n i e w t y m s a m y m d n i u k r e d y . Z a n i m na b a d a n y m tere­ nie z o s t a ł w p r o w a d z o n y zwyczaj chodzenia k s i ę d z a po k o l ę d z i e (co na- 2 6 P i l c h , Wisła..., s. 48. O roli wody trzejkrólowej Śląskiego zob. także T y l k o w a , 2 7 w obrzędowości ludowej mieszkańców Zdobywanie..., s. 128-129. Beskidu �174 K R Y S T Y N A KWAŠNIEWICZ s t ą p i ł o dopiero ok. 20 lat t e m u ) , w i e r n i p r z y n o s i l i do p o ś w i ę c e n i a w k o ś c i e l e k r e d ę , b y w ł a s n o r ę c z n i e k r e ś l i ć na d r z w i a c h s w y c h d o m ó w i n i c j a ł y Trzech K r ó l i . Z a n i k ł y t a k ż e zwyczajowe w r ó ż b y m a t r y m o n i a l n e p r a k t y k o w a n e d a w ­ niej w d n i u Trzech K r ó l i . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m d z i e w c z ę t a k ł a d ł y ogryzione r a t k i w i e p r z o w e na m i o t l e o z n a c z a j ą c j e i m i o n a m i swoich z a l o t n i k ó w . N a s t ę p n i e w o ł a ł y psa i o b s e r w o w a ł y : „ k t ó r ą k o ś ć chyci — ten będzie mąż". W e d ł u g l i t u r g i i k o ś c i e l n e j okres Bożego Narodzenia k o ń c z y ś w i ę t o M a t k i B o s k i e j G r o m n i c z n e j (2 I I ) . W t y m d n i u n a d a l po­ wszechnie u t r z y m u j e się o g ó l n o p o l s k i zwyczaj ś w i ę c e n i a d u ż y c h ś w i e c z w a n y c h gromnicami. K u l t okazywany gromnicy jako „świętości" w y ­ p ł y w a z silnej w i a r y w j e j c u d o w n ą moc. Do k o ś c i o ł a m o ż e n i e ś ć g r o m ­ n i c ę k a ż d y bez w z g l ę d u na p ł e ć i w i e k , jednak w p r a k t y c e r o b i ą t o n a j c z ę ś c i e j k o b i e t y . M i e s z k a ń c y B r e n n e j po powrocie z k o ś c i o ł a o b n o s z ą z a p a l o n ą g r o m n i c ę po c a ł y m d o m u , a n a w e t w c h o d z ą z n i ą do pomiesz­ c z e ń i n w e n t a r s k i c h . W e d ł u g powszechnego m n i e m a n i a , g r o m n i c a przede w s z y s t k i m „ s ł u ż y k u ś m i e r c i " . „ Z a p a l a się ją, j a k k t o u m i e r a , ż e b y m u z a ś w i e c i ć na wieczne czasy" oraz gdy k s i ą d z p r z y b y w a do chorego z sa­ k r a m e n t a m i . W c i ą g u c a ł e g o r o k u zapalona g r o m n i c a stawiana w o k n i e p e ł n i r o l ę najpopularniejszego ś r o d k a c h r o n i ą c e g o p r z e d b u r z ą , g r a d e m , w i c h u r ą . O d k ą d p r z e d p a r u l a t y K o ś c i ó ł z a p r o w a d z i ł w d n i u ś w . Jana Chrzciciela zwyczaj ś w i ę c e n i a ś w i e c m a j ą c y c h s ł u ż y ć do z a ż e g n y w a n i a b u r z y , w s p o m n i a n a rola g r o m n i c y u l e g ł a p e w n e m u ograniczeniu. Z p o c z ą t k i e m lutego p r z y p a d a j ą r ó w n i e ż d n i d a r z o n y c h ż y w y m k u l ­ tem popularnych świętych, Błażeja i Agaty. W dniu ś w. B ł a ż e j a (3 I I ) patrona w s p o m a g a j ą c e g o w chorobach g a r d ł a , do c z a s ó w obecnych p r z y w i ą z u j e się w a g ę do „ s t a r o d a w n e g o " z w y c z a j u k u l t o w o - m a g i c z n e g o . N a porannej mszy k s i ą d z p r z y k ł a d a w i e r n y m do szyi d w i e z w i ą z a n e n a k r z y ż ś w i e c e , co z d a n i e m i n f o r m a t o r ó w m a przez c a ł y r o k c h r o n i ć przed b ó l e m g a r d ł a , pod w a r u n k i e m jednak, że się w to g o r ą c o w i e r z y . 2 8 Ś w . A g a t a (5 I I ) j a k o p a t r o n k a b r o n i ą c a przed ż y w i o ł a m i , a w s p o ­ m a g a j ą c a l u d z i t a k ż e w i n n y c h potrzebach, cieszy s i ę w Beskidzie Ś l ą ­ s k i m jeszcze bardziej r o z b u d o w a n y m k u l t e m . N i e m a l wszyscy s p o ś r ó d z a p y t y w a n y c h w i e r z ą niezachwianie w c u d o w n ą moc w o d y i chleba ś w i ę c o n y c h w d n i u tej p a t r o n k i . Jako m i a r o d a j n ą o p i n i ę m o ż n a p r z y ­ t o c z y ć w y p o w i e d ź 60-letniej m i e s z k a n k i B r e n n e j : „Woda świętej Agaty i chleb to jest pocud! Od ognia, od gradu, od powodzi najbardziej. Jak idzie burza i mroki straszne, trzeba wody agatowej wziąć i krop­ nąć trzy razy w te stronę i przeżegnać, to to wszystko przejdzie. Chleb trzeba b r a ć M Na innych terenach Karpat, np. w Beskidzie Sądeckim, za lek skuteczny w chorobach gardła uchodzą jabłka święcone w dniu św. Błażeja, spożywane i profilaktycznie, i w razie doraźnej potrzeby. (Na podstawie badań terenowych autorki). �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 175 do podróży, to ochroni od nieszczęścia. J a k myszy w polu gryzą, to do tych dziu­ rek trzeba dać agatowego chleba. My tak zrobili, to my potem mieli piękne ziem­ niaki i m y s z ó w nie było do jesieni w polu. Jak woda brała brzeg gruntów, to jo wzięła do śklonki [flaszki] wody agatowej i umocowała kamieniem w rzece, żeby jej prąd nie porwoł. Potem powiedziała: Święta Agatko opatruj nas od niebezpie­ czeństw. I potem, Ojcze nasz..., Zdrowaś... Ledwie jo wróciła do domu, w momencie woda się cofnęła. Jo tak wierzę w tą w o d ę agatową bardzo. Moc boża w niej jest. Napić się tej wody też można. Ale to trzeba robić z tą wiarą, bo inaczej nie pomoże. Wiara, pomoc boża i lekarstwo, to wszystko się łączy". Podobnych w y p o w i e d z i zanotowano w i ę c e j . I n n a kobieta mieszka­ j ą c a w p o b l i ż u k o ś c i o ł a t w i e r d z i , że co r o k u ś w i ę c i c a ł y bochen chleba i p a r o l i t r o w ą b l a s z a n k ę w o d y , aby p o d z i e l i ć się z i n n y m i , k t ó r z y nie z d o ł a l i w roboczy d z i e ń p r z y j ś ć do k o ś c i o ł a . C a ł y okres p o m i ę d z y B o ż y m Narodzeniem a p o c z ą t k i e m Wielkiego^ Postu to czas k a r n a w a ł u , o k r e ś l a n e g o w t e r m i n o l o g i i l u d o w e j mięso­ pustem. W Beskidzie Ś l ą s k i m zwyczaje o charakterze l u d y c z n y m , a t a k ż e r e l i k t y d a w n y c h z a k a z ó w magicznych, ł ą c z ą się g ł ó w n i e z k o ń c o w ą fazą tego okresu, p r z y p a d a j ą c ą w porze p r z e d w i o ś n i a . Pora ta u c h o d z i ł a za s z c z e g ó l n i e o d p o w i e d n i ą do organizowania t r a d y c y j n y c h szfcubaczefc p i e ­ rza, u r z ą d z a n i a zabaw i w y p r a w i a n i a wesel. P e r s p e k t y w a z b l i ż a j ą c e g o się W i e l k i e g o Postu w r a z z jego s u r o w y m i w y m o g a m i o b y c z a j o w y m i s k ł a n i a ł a , b y zawczasu n a j e ś ć się, n a p i ć i z a b a w i ć . K o ń c o w ą , n a j w e s e l s z ą fazę m i ę s o p u s t u , r o z p o c z y n a ł t ł u s t y c z w a r t e k . W Brennej t r a ­ d y c y j n ą p o t r a w ą p r z y r z ą d z a n ą z tej okazji b y ł a gotowana g ł o w a w i e p ­ r z o w a p r z e c h o w y w a n a specjalnie od ś w i ą t z i m o w y c h na s t r y c h u za k r o k w i ą . .Gazdowie schodzili się jeden do drugiego po d w ó c h , po trzech, b y p r z y k i e l i s z k u w e w ł a s n y m m ę s k i m gronie r a c z y ć się t y m s p e c j a ł e m . Z w y c z a j t e n z a n i k n ą ł w czasie ostatniej w o j n y . K o ń c o w e t r z y d n i m i ę s o p u s t u , t r w a j ą c e od n i e d z i e l i do p ó ł n o c y z w t o r k u na ś r o d ę p o p i e l c o w ą , n o s z ą n a z w ę o s t a t k ó w . W c a ł e j Polsce b y ł to czas t r a d y c y j n i e przeznaczony na zabawy p o ł ą c z o n e ze w z m o ż o n ą k o n s u m p c j ą j a d ł a i a l k o h o l u . W Beskidzie Ś l ą s k i m zabawy ostatkowe o d b y w a ł y s i ę z a r ó w n o w domach, j a k i w gospodach. L u d z i e p o r z u c a l i c o d z i e n n ą p r a c ę i p r z y w d z i e w a l i o d ś w i ę t n e stroje. W w i e l u domach u r z ą ­ dzano p o t a ń c ó w k i p r z y w t ó r z e u s t n y c h h a r m o n i j e k , p i s z c z a ł e k czy nawet grzebieni. P a n o w a ł p o g l ą d , że z a b a w y ostatkowe m a j ą magiczny z w i ą ­ zek z j a k o ś c i ą p r z y s z ł y c h p l o n ó w . S t ą d , jeszcze do c z a s ó w I I w o j n y „ w o s t a t k i trzeba b y ł o t a ń c z y ć na urodzaj [...] Trzeba b y ł o t a ń c z y ć na k w a k i i trzeba b y ł o p r z y t y m p r z y t u p k o w a ć , ż e b y d u ż e u r o s ł y . T a ń c o ­ w a l i t e ż na owies. I trzeba b y ł o w t e d y w y s k a k o w a ć do g ó r y j a k n a j w y ­ ż e j — to t a k wysoko w y r o ś n i e owies. T a ń c o w a l i wszyscy i m ł o d z i i sta­ rzy, k a w a l e r o w i e i p a n n y " . R ó w n o l e g l e z p o t a ń c ó w k a m i u r z ą d z a n y m i po domach o d b y w a ł y s i ę ostatkowe z a b a w y w gospodach, t a k zwane „ g a z d o w s k i e m u z y k i " . M i a ł y one specyficznie e k s k l u z y w n y charakter, m o g l i w n i c h b o w i e m u c z e s t n i c z y ć t y l k o ż o n a c i gospodarze i z a m ę ż n e �176 KRYSTYNA KWASNIEWICZ 2 9 gospodynie — w ł a ś c i c i e l e g r u n t ó w u p r a w n y c h . Przez t r z y d n i z r z ę d u t a ń c z o n o kolejno na urodzaj z i e m n i a k ó w , ż y t a , owsa, k a p u s t y i k w a k ó w w t a k t r o z m a i t y c h polek, k o ł o m y j e k , czardaszy, w a l c z y k ó w oraz szcze­ g ó l n i e c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla r e g i o n u t a ń c ó w , t a k i c h j a k : ouńęziok, Under, mietlorz czy kozierajtka. M ł o d z i e ż z a c z ę t o d o p u s z c z a ć do t y c h zabaw dopiero po I w o j n i e ś w i a t o w e j . Z e s p o ł o w e t a ń c e na urodzaj z a n i k ł y w e wsiach Beskidu Ś l ą s k i e g o dopiero ok. 20 l a t t e m u . T r u d n o b y ł o b y j e d n a k p o w i e d z i e ć , że z a n i k ł y w ogóle. W s p ó ł c z e ś n i e daje się b o w i e m z a o b s e r w o w a ć proces j a k g d y b y „ u w e w n ę t r z n i a n i a " się oraz i n d y w i d u a l i z o w a n i a postaw wobec t r a d y c y j ­ n y c h n o r m i w z o r ó w z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h . T a k n p . urodzona w 1919 r. mieszkanka B r e n n e j t w i e r d z i , że i obecnie w e w ł a s n y m d o m u t e ż t a ń c z y n a urodzaj „ n a k w a k i , ż e b y dobrze u r o s ł y , l u b na owies". Bierze do takiego t a ń c a k t ó r e ś z w n u c z ą t i m ó w i do niego: „ W y s k o k u j m y se na owies". N a k ł a n i a t e ż do t a ń c a m a t k ę , s ę d z i w ą s t a r u s z k ę . T r u d n o p o w i e d z i e ć , i l e jeszcze podobnych p r z y k ł a d ó w m o ż n a b y z n a l e ź ć . O w i e l e s ł a b s z e s ą j u ż reminiscencje o s t a t k o w y c h z w y c z a j ó w , k t ó r e w odniesieniu do i n n y c h r e g i o n ó w P o l s k i — w t y m t a k ż e do t e r e n ó w k a r p a c k i c h — o k r e ś l a n o n i e g d y ś karaniem niezamężnych . Tylko naj­ starsi m i e s z k a ń c y badanych w s i w s p o m i n a j ą , j a k w ż a r t a c h g r o ż o n o p a n n o m , że „ k t ó r a sie nie w y d a ł a w m i ę s o p u ś c i e , to p ó j d z i e na Czantor y j e g n a t y k u l a ć " (czyli c i ą g n ą ć na szczyt g ó r y d r e w n i a n y kloc), a z k a ­ w a l e r ó w w y ś m i e w a n o się, że „ k t ó r y sie nie ożenił, b ę d z i e oset gołą d u p ą t ł u k ł " . Podobnie n i k ł e s ą obecnie t r a d y c j e p r z e b i e r a ń c ó w zapustnych, j a k k o l w i e k na i n n y c h terenach P o l s k i P o ł u d n i o w e j , np. w K r a k o w s k i e m , p r z e b i e r a ń c y tacy i obecnie c h o d z ą po wsiach. W Beskidzie Ś l ą s k i m i n ­ formacje na t e n t e m a t o g r a n i c z a j ą się do z a s ł y s z a n y c h o p o w i e ś c i , j a k o b y „ d a w n i e j w o s t a t k i baby p r z e b i e r a ł y się za c h ł o p ó w , a c h ł o p y za baby i t a k chodzili po domach [...] U d a w a l i , że c h c ą k r o w ę k u p i ć albo o w c ę , 3 0 2 9 Ostatkowe czy też zapustne (w zależności od regionu) tańce na urodzaj na­ leżą do charakterystycznych dla kultury ludowej dorocznych z w y c z a j ó w z zakresu magii wegetacyjnej. W odróżnieniu od innych regionów Polski Południowej w trak­ cie badań terenowych w Beskidzie Śląskim nie napotkałam tradycji kobiecych t a ń c ó w na len i na konopie, jakkolwiek uprawie i obróbce lnu jeszcze po I I woj­ nie ś w i a t o w e j towarzyszyły na tym terenie rozbudowane formy współdziałania sąsiedzkiego, zwanego tu pobabą na len. Zob. па ten temat S. A. J a s к u 1 а n к a, Pomoc wzajemna przy pracach związanych z lnem, konopiami i wełną, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9; 1950/51, s. 514-538. 5 0 Zwyczaj karania dziewcząt, a często także i chłopców, za to, że w mięso­ puście nie wstąpili w związki małżeńskie, był niegdyś powszechny w całej Polsce. T y p o w ą formą, w jakiej się przejawiał, było zmuszanie d e l i k w e n t ó w do włóczenia po wsi na łańcuchu lub powrozie kloca (pnia, kłody drzewa), mające na celu na­ piętnowanie i publiczne wyszydzenie stanu bezżennego. Zbyt drastyczne formy, j a ­ kie zwyczaj ten dawniej częstokroć przybierał, doprowadziły z czasem do nadania mu złagodzonej, żartobliwej postaci. Zob. na ten temat К. К w a ś n i e w i с z, Pol­ ské lidové masopustní obyčeje, [w:] Masopustní tradice, Brno 1979, s. 115-116. �177 Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE albo j a ł ó w k ę . T a k p r z e p y t o w a l i k a w a l e r o w i e o d z i e w c z y n y w m i ę s o ­ puście". Trwalsze o k a z a ł y się za to genetycznie bardzo stare — a l b o w i e m w y w o d z ą c e się z p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i c h o b r z ę d ó w zadusznych — ostat­ kowe zakazy magiczne, po części respektowane do dzisiaj. Zakazy te z a b r a n i a ł y przez t r z y d n i szyć, p r z ą ś ć i czyćhrać w e ł n ę , a k t o b y je z ł a m a ł , b ę d z i e w godzinie ś m i e r c i o d c z u w a ł bolesne k ł u c i e w piersiach. W t y m s a m y m czasie nie w o l n o t e ż b y ł o w y r z u c a ć l u b w y w o z i ć o b o r n i k a pod g r o ź b ą zniszczenia u p r a w p o l o w y c h przez myszy. Nie n a l e ż a ł o r ó w ­ n i e ż niczego p r z y n o s i ć b ą d ź p r z y w o z i ć do domu, trzeba b y ł o natomiast p o z b y ć się z d o m u ś m i e c i . Urodzona z k o ń c e m X I X w . mieszkanka Brennej-Bukowej wspomina: 3 1 „Co było roboty, zamiatania w ostatki [...] Wszystko sie pozamiatało — izby, sieni, góry (strychy), a spakowało sie do kosza na śmieci, a odniosło sie kęs od chałupy do łasa, poza granice ,[...] Mówili, że wtedy nie przyjdą ani myszy, ani szczury, ani błechy [pchły]. Żodnego dziadostwa nie byndzie w chałupie. Jeszcze teraz w ostatki zamiatają i wynoszą do łasa śmieci [...] W ostatki drzewa z lasu wozić nie wolno, bo gady [węże] przysmycza sie do chałupy. Nic też nie wolno do chałupy przynosić. Jakby kto co przyniós, a zostawił w sieni — zaraz krzyczeli i kazali mu zabierać" . i 2 Wspomniane t u regionalne zakazy ostatkowe m a j ą w y r a ź n e cechy m y ś l e n i a magicznego i z p u n k t u w i d z e n i a p e ł n i o n y c h f u n k c j i m o ż n a j e z a k w a l i f i k o w a ć do p r a k t y k o c h r o n n o - z a b e z p i e c z a j ą c y c h . P i e r w o t n e t r e ś ­ ci, j a k j u ż wspomniano, ł ą c z y ć n a l e ż y z p r z e d c h r z e ś c i j a ń s k i m i w i e r z e ­ n i a m i i o b r z ę d a m i zadusznymi. R e l i k t o w e f o r m y z a k a z ó w tego t y p u w o b r ę b i e r o k u o b r z ę d o w e g o znane s ą t a k ż e z i n n y c h t e r e n ó w Polski, w t y m także z t e r e n ó w karpackich. I I . Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY W I O S E N N E W Beskidzie Ś l ą s k i m wiosna nadchodzi p ó ź n i e j n i ż na terenach r ó w ­ n i n n y c h . Pogranicze p ó r r o k u zbiega się na ogół w czasie z okresem W i e l k i e g o P o s t u . U k s z t a ł t o w a n e na p o d ł o ż u w i e r z e n i o w o - k u l t o 8 1 Zakazy tego typu uchodzą w świetle badań genetyczno-porównawczych za relikty wiosennych uroczystości ku czci zmarłych przodków, które obchodzono za­ równo w kręgu śródziemnomorskiej kultury antycznej, jak też na terenach po­ ł u d n i o w e j i wschodniej Słowiańszczyzny. Zakazy te, analogicznie do zakazów bo­ żonarodzeniowych, w y k l u c z a ł y wykonywanie niektórych czynności z uwagi na obec­ ność dusz zmarłych. Zob. na ten temat K l i m a s z e w s k a , Zakazy magiczne..., s. 119-124. Warto dodać, że podobne zakazy obowiązywały w tradycyjnej obrzędo­ wości pogrzebowej od momentu śmierci do chwili pochówka członka w s p ó l n o t y rodzinnej i terytorialnej. 3 2 O ostatkowych nakazach sprzątania i wynoszenia śmieci poza obręb gospo­ darstwa, jak też o zakazach przynoszenia czegokolwiek do domu, wspomina r ó w ­ nież E . S w i b ó w n a , Materiały ludoznawcze z Brennej, „Zaranie Śląskie", R. 5: 1929, z. 2, s. 98. 12 — Etnografia Polska t. 28/1 �178 KRYSTYNA KWASNIEWICZ w y m r y g o r y i zakazy wielkopostne p o c i ą g n ę ł y za s o b ą t a k ż e o d p o w i e d ­ nie konsekwencje obyczajowe i zwyczajowe. Post rozpoczyna się od ś r o d y w s t ę p n e j , zwanej t e ż Popielcem. Z p o c z ą t k i e m stulecia w t y m d n i u k o b i e t y s z o r o w a ł y p o p i o ł e m g a r n k i , aby nie p o z o s t a ł a w n i c h c h o ć ­ b y odrobina t ł u s z c z u . O d t ą d j e d y n ą d o p u s z c z a l n ą o m a s t ą b y ł olej r o ś l i n ­ ny, a p o ż y w i e n i e m c o d z i e n n y m ż u r , kiszona kapusta, gotowane karpiele, pieczone z i e m n i a k i i p o l e w k a z suszonych o w o c ó w . We wszystkie ś r o d y , p i ą t k i i soboty o b y w a n o się n a w e t bez m l e k a . Z a m i e r a ł o ż y c i e t o w a r z y ­ skie, c i c h ł o m u z y k o w a n i e , gospody ś w i e c i ł y p u s t k a m i . N i e n a l e ż a ł o s i ę s t r o i ć . O b o w i ą z y w a ł y u b i o r y w kolorach ciemnych, skromne, podnisz­ czone. Obecnie ograniczenia wielkopostne d o t y c z ą g ł ó w n i e ś r o d y popielco­ w e j i W i e l k i e g o P i ą t k u . Zabaw ani wesel nie w y p r a w i a się w t y m o k r e ­ sie, poza t y m ż y c i e toczy się n o r m a l n y m r y t m e m . W p r z e s z ł o ś c i na okres W i e l k i e g o Postu p r z y p a d a ł y zwyczajowe o b ­ chody d o m ó w przez t a k zwane morzany i grzegorzy. Zwyczaje te, b a r ­ dzo s ł a b o zachowane w p a m i ę c i w s p ó ł c z e s n e g o najstarszego pokolenia, z a n i k ł y prawdopodobnie w t r a k c i e I w o j n y ś w i a t o w e j , nieco d ł u ż e j za­ c h o w u j ą c się w g ó r s k i c h p r z y s i ó ł k a c h . W e d ł u g r e l a c j i z takiego w ł a ś n i e p r z y s i ó ł k a z J a w o r z y n k i - Z a p a s i e k : „ D a w n i e j w e W i e l k i m P o ś c i e cho­ d z i ł y po w s i m o r z a n y . To b y ł y d w i e k i l k u n a s t o l e t n i e dziewczyny, k t ó r e n o s i ł y l a l k ę d u ż ą j a k n i e m o w l ę , z r o b i o n ą ze szmatek i p r z y b r a n ą p i ę k n i e w s t ę g a m i . W c h o d z i ł y do d o m ó w z t ą l a l k ą , ś p i e w a ł y p i e ś n i w i e l k o p o s t ­ ne, d o s t a w a ł y za to j a j k a i p i e n i ą d z e " . S z e ś ć d z i e s i ę c i o l e t n i a obecnie i n ­ f o r m á t o r k a także jako dziewczynka chodziła z m o r z a n ą . Ś p i e w a ł a przy tej okazji p i e ś ń z a c z y n a j ą c ą się od s ł ó w : „ P o d z i ę k u j m y C h r y s t u P a n u , a o d d a j m y cześć i c h w a ł ę Jemu, bo O n przez swe u m ę c z e n i e r a c z y ł n a m d a ć g r z e c h ó w odpuszczenie". L a l k i nie niszczono, lecz chowano j ą na n a s t ę p n y r o k . M o ż n a s ą d z i ć , że w s p o m n i a n y zwyczaj s t a n o w i silnie z d e f o r m o w a n ą p o s t a ć prastarego o b r z ę d u marzanny. P o s t a ć w ł a ś c i w a tego o b r z ę d u , to jest topienie ś m i e r c i - z i m y pod p o s t a c i ą s ł o m i a n e j k u k ł y , zwanej M a r z a n n ą , b y ł a charakterystyczna przede w s z y s t k i m dla t e r e ­ n ó w Polski P o ł u d n i o w o - Z a c h o d n i e j i częściowo Polski Ś r o d k o w e j . 3 3 3 4 8 8 W trakcie badań terenowych nie napotkano tego zwyczaju w Brennej. N a ­ tomiast o analogicznej jego formie na terenie Istebnej, Koniakowa i innych wsi Beskidu Śląskiego zob. M. S z u b e r t ó w a, Dary i świadczenia obrzędowe, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9: 1950/51, s. 591-592; K . K a c z k o , Zwyczaje do­ roczne i rodzinne, [w:] Zabytki kultury ludowej na Śląsku i w Częstochowskiem Bytom 1975, s. 155; J . O n d r u s z, Obrzędy i zwyczaje, [w:] Płyniesz Olzo..., t. 1, Ostrawa 1970, s. 198. J a k wynika ze wspomnianych prac morzany z Beskidu Ś l ą ­ skiego rekrutowały się wyłącznie z biedoty wiejskiej. Podobnie było niegdyś i na Opolszczyźnie gdzie „morzanki to była zabawa bidoty. Zebracka zabawa. Dziouchy i golca chodziły po prośbie. Tera to im wstyd". Cytat za: S. W a s i l e w s k i , Na Śląsku Opolskim, Katowice 1937, s. 166. Zob. Z . S t a s z c z a k , Śląska forma obrzędu marzanny i gaika na tle po­ równawczym, Opole 1964, s. 12-13. y 8 4 �179 Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE W e d ł u g r e l a c j i z tego samego ź r ó d ł a z Zapasiek, w d n i u ś w . G r z e ­ g o r z a (12 I I I ) chodzili po w s i t z w . grzegorze. B y l i to trzej c h ł o p c y u b r a n i w b i a ł e , s i ę g a j ą c e kolan, koszule p r z e w i ą z a n e p a s k a m i i w w y ­ sokie b i a ł e papierowe czapki. Obnosili po w s i b r z ó z k ę u s t r o j o n ą we w s t ą ż k i z marszczonej b i b u ł y , a w c h o d z ą c do d o m ó w r y t m i c z n i e s t u k a l i t ą b r z ó z k ą w p o d ł o g ę m ó w i ą c : „ A swe d z i t k i do s z k o ł y , a swe d z i t k i m i ł u j ą . A swe d z i t k i do szkoły, a s w y c h o j c ó w s z a n u j ą " . N a p r z e ł o m i e lat czterdziestych i p i ę ć d z i e s i ą t y c h naszego w i e k u zanotowano w I s t e b ­ nej o wiele d ł u ż s z y tekst oracji w y g ł a s z a n e j przez „ c h ł o p c ó w z b r z ó z ­ k ą " . W e d ł u g i n t e r p r e t a c j i uzyskanej w terenie, zwyczaj ten m i a ł p r z y ­ p o m i n a ć , że nadchodzi wiosna. W r z e c z y w i s t o ś c i w y k s z t a ł c i ł się zapewne 3 5 Ryc. 3. Grzegorze — czyli chłopcy z brzózką. Istebna 1947 Fot. H . Hermanowicz 1 5 Zob. S z u b e r t ó w a, Dary..., s. 592-593. �180 KRYSTYNA KWASNIEWICZ na skutek przemieszania się cech t y p o w y c h dla l u d o w e j o b r z ę d o w o ś c i wiosennej z t r a d y c j a m i ż a k o w s k i c h gregorianek . Niedwuznacznie j u ż w o b r z ę d o w o ś ć w i o s e n n ą w p r o w a d z a ostatnia n i e ­ dziela Wielkiego Postu, zwana N i e d z i e l ą P a l m o w ą . Z w y c z a j e m powszechnym jest ś w i ę c e n i e w t y m d n i u g a ł ą z e k z baziami, c z y l i p a l m wielkanocnych, na terenie Beskidu Ś l ą s k i e g o z w a n y c h kociankami. W k u l t u r z e t r a d y c y j n e j p a l m y wielkanocne b y ł y w a ż n y m akcesorium o b r z ę d o w y m p e ł n i ą c y m rozbudowane funkcje k u l t o w o - m a g i c z n e . N i e ­ k t ó r e z n i c h z a c h o w a ł y a k t u a l n o ś ć do c z a s ó w obecnych. W o d r ó ż n i e n i u od bardzo o k a z a ł y c h p a l m z i n n y c h r e g i o n ó w K a r p a t (np. z okolic N o ­ wego S ą c z a czy Rabki) k o c i a n k i g ó r a l i ś l ą s k i c h p r e z e n t u j ą się skromnie. T w o r z y je w i ą z k a g a ł ą z e k w i e r z b o w y c h p r z y s t r a j a n y c h n i e k i e d y leską ( l e s z c z y n ą ) , j o d e ł k ą i zimzielonem ( w i d ł a k i e m ?). D a w n i e j do kocianki w k ł a d a n o t a k ż e g a ł ą z k i cisu, olchy i j a ł o w c a . N i e m a o k r e ś l o n y c h t r a ­ d y c j i p r e f e r u j ą c y c h p ł e ć l u b w i e k o s ó b n i o s ą c y c h k o c i a n k i do kościoła, natomiast panuje opinia, że przez p o ś w i ę c e n i e n a b y w a j ą one c u d o w n y c h w ł a ś c i w o ś c i . Starsi r o l n i c y n a d a l z p e ł n ą p o w a g ą d o k o n u j ą za i c h po­ ś r e d n i c t w e m r ó ż n y c h p r a k t y k z w y c z a j o w y c h . K ł a d ą np. kocianki pod p i e r w s z ą s k i b ę o r z ą c pole pod owies, z a t y k a j ą w n a r o ż n i k a c h z a g o n ó w s a d z ą c z i e m n i a k i oraz s i e j ą c k a p u s t ę i k w a k i , a p o s t ę p u j ą tak, celem zapewnienia p o m y ś l n e g o przebiegu p r o c e s ó w w e g e t a c y j n y c h i o c h r o n y przed gradobiciem. G a ł ą z k i kocianki przechowuje się t a k ż e na s t r y c h u , by strzegły dom przed uderzeniem pioruna. 3 6 3 7 P r a k t y k i zwyczajowe z w i ą z a n e z W i e l k i m T y g o d n i e m p r z y p a d a j ą na d r u g ą jego p o ł o w ę p o c z ą w s z y od W i e l k i e g o C z w a r t k u . W tym w ł a ś n i e d n i u ś l ą s c y g ó r a l e beskidzcy p r a k t y k o w a l i k u l t o w o - m a g i c z n y zabieg na urodzaj o w o c ó w . G d y d z w o n y k o ś c i e l n e o d z y w a ł y się po raz ostatni przed „ z a w i ą z a n i e m " , b i e g l i do s a d ó w i p o t r z ą s a l i d r z e w k a m i o w o c o w y m i , b y p o b u d z i ć j e do ż y c i a i owocowania. J a k k o l w i e k n i e w i e l e o s ó b p a m i ę t a j u ż , że tak n a l e ż a ł o p o s t ę p o w a ć , s ą i tacy, k t ó r z y do tej p o r y zabieg ten w y k o n u j ą . Na p r z y k ł a d j e d n a s p o ś r ó d starszych mieszka­ nek B r e n n e j t w i e r d z i , że s ł y s z ą c d z w o n y w W i e l k i C z w a r t e k w y c h o d z i do o g r ó d k a , b y k a ż d e d r z e w k o owocowe c h o ć b y d o t k n ą ć r ę k ą . W nocy z Wielkiego C z w a r t k u na W i e l k i P i ą t e k o b o w i ą z y w a ł o ob­ r z ę d o w e mycie się w wodzie b i e ż ą c e j . Obecnie zwyczaj t e n w y k a z u j e w y r a ź n e tendencje regresywne. Z r ó ż n i c o w a n y stosunek do tej k w e s t i i najlepiej z i l u s t r o w a ć a u t e n t y c z n y m i w y p o w i e d z i a m i : „Ojciec wszystkich wyganiol. Trzeba było iść. W y z u w a ł o sie nogi i trzeba było je zamoczyć, a potem obmyć sie do pasa, nie ocierać sie i szybko do chałupy, żeby obmyć ze siebie te grzechy, tak jak Chrystus mył wszystkim grzesznikom 3 6 O „gregoriankach" zob. пр.: С. W i t k o w s k i , Doroczne polskie i zwyczaje ludowe, K r a k ó w 1965, s. 32; G. D ą b r o w s k a , Obrzędy i doroczne jako widowisko, t. 2, Warszawa 1971, s. 33-36. K a c z k o , Zwyczaje..., s. 174. 8 7 obrzędy zwyczaje �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 181 nogi. Myli sie też po twarzy pieniądzem srebrnym albo złotym, żeby być tak zdro­ wym, jak ten pieniądz [...] Jo jak by teroz powiedzioł w domu, żeby poszli do rzeki, to by powiedzieli czy jo jest gupi, czy co? Przecież to jest dwudziesty wiek" — stwierdza informator urodzony z początkiem stulecia. „W Wielki Piątek przed wschodem słońca trzeba iść do rzeki i obmyć sie na pamiątkę, że Pana Jezusa wrzucili do rzeki. To trzeba zrobić przed wschodem słońca, bo potem kruk sie okapie w tej wodzie i ona już będzie nieczysta. To jest na uzdrowienie. Mnie bolowało strasznie w krzyżach, tak żech sie trzy razy obmywała. To pomogło. Jo w to bardzo wierze" — wyznaje z kolei 60-letnia kobieta. „Tata w to nie wierzył, ale jo sam widzioł, że niekiery poszedł do rzyki chory na oczy, a wrócił zdrowy. Tata sie obawioł, że ktoś może b y ć w y ż e j od niego i ta choroba na niego spły­ nie" — m ó w i stary mężczyzna niepewny, jakie powinien zająć w tej sprawie stanowisko. Jeszcze i n n y z i n f o r m a t o r ó w , u r o d z o n y z k o ń c e m X I X w., do d z i ś przynosi w o d ę z r z e k i w w i a d r z e i b u d z i w s z y s t k i c h d o m o w n i k ó w , ż e b y się w n i e j o b m y l i . W p r z e s z ł o ś c i , do k t ó r e j s i ę g a j u ż t y l k o p a m i ę ć starszego pokolenia m i e s z k a ń c ó w regionu, z W i e l k i m P i ą t k i e m ł ą c z y ł y się zapewne zakazy wierzeniowo-magiczne, bardzo z b l i ż o n e do t y c h , k t ó r e o b o w i ą z y ­ w a ł y i na p o z o s t a ł y c h ziemiach polskich. W ś r ó d n i c h na p i e r w s z y m m i e j ­ scu n a l e ż y w y m i e n i ć zakaz prac p o l o w y c h , p o s i a d a j ą c y o k o l i c z n o ś c i o w ą a n a l o g i ę w l u d o w e j o b r z ę d o w o ś c i pogrzebowej . W t y m t e ż k o n t e k ś c i e m o ż n a z i n t e r p r e t o w a ć c h a r a k t e r y s t y c z n ą w y p o w i e d ź , iż: „ D a w n i e j w e W i e l k i P i ą t e k nie r o b i l i nic. Ś w i ę t o w a l i t y m u , że Pan Jezus w grobie l e ż y . Bo do tej p o r y , g d y c z ł o w i e k l e ż y na marach, to n i k t nie ś m i e w c a ł e j okolicy w p o l u r o b i ć " . 3 8 O b r z ę d o w o ś ć W i e l k i e j S o b o t y w i ą ż e się z k o ś c i e l n y m i cere­ m o n i a m i ś w i ę c e n i a ognia i w o d y . Rozpowszechniony t a k bardzo w P o l ­ sce — w t y m t a k ż e i w i n n y c h regionach K a r p a t — zwyczaj ś w i ę c e n i a p o k a r m ó w w i e l k a n o c n y c h , jeszcze przed n i e w i e l u l a t y nie b y ł w B e s k i ­ dzie Ś l ą s k i m w ogóle znany. M i e s z k a ń c y badanych w s i t w i e r d z ą , że od najstarszych l u d z i nie słyszeli, aby k i e d y k o l w i e k i s t n i a ł . Od k i l k u n a s t u lat k l e r k a t o l i c k i propaguje zwyczaj ś w i ę c e n i a p o k a r m ó w w i e l k a n o c n y c h , j a k dotychczas j e d n a k bez w i ę k s z e g o powodzenia. Ceremonia ś w i ę c e n i a cgnia k o j a r z y się za to •— z w ł a s z c z a w Istebnej — z o d l e g ł y m i t r a d y c j a ­ m i . Rozpalany t u przed k o ś c i o ł e m stos do dziś nazywa się paleniem Ju­ dasza, a w i e r n i z a b i e r a j ą do d o m ó w w ę g i e l k i drzewne i o k a d z a j ą n i m i konie „ ż e b y się dobrze c h o w a ł y " . W nieco dalszej p r z e s z ł o ś c i „ w Gole­ szowie i w Istebnej palono w W i e l k ą S o b o t ę p r z e d k o ś c i o ł e m k u k ł ę 3 8 Lęk, aby „umartwiająca" siła zmarłego nie przenosiła się na otoczenie, przy­ brał na gruncie obrzędowości rodzinnej postać rozmaitych zakazów magicznych o charakterze profilaktyczno-izolacyjnym. Między innymi wstrzymywano się od prac polowych, by nie zaszkodzić procesowi wegetacji roślin uprawnych. O zwy­ czajowych zakazach przestrzeganych do chwili pochówka zmarłego współmieszkańca wsi zob. K w a ś n i e w i c z , Zwyczaje i obrzędy..., s. 111-112. �182 KRYSTYNA KWASNIEWICZ z w a n ą Judaszem, k t ó r e j opalone f r a g m e n t y zabierano do d o m u j a k o o c h r o n ę przed p i o r u n e m " . L . D u b i e l w s p o m i n a ponadto, że po w e t k n i ę ­ c i u t y c h n i e d o p a ł k ó w za k r o k w i e na s t r y c h u kropiono je w o d ą ś w i ę ­ c o n ą . Obecnie od p o ś w i ę c o n e g o ognia k a p ł a n zapala ś w i e c ę p a s c h a l n ą , od k t ó r e j w i e r n i z a p a l a j ą z k o l e i ś w i e c e przyniesione z d o m ó w . Ś w i e c e tc w c i ą g u r o k u p e ł n i ą r o l ę z b l i ż o n ą do g r o m n i c i są p r z e c h o w y w a n e z r ó w n y m pietyzmem. 3 9 4 0 Woda ś w i ę c o n a w W i e l k ą S o b o t ę nosi n a z w ę wody chrzcielnej. W go­ spodarstwie stosuje się j ą do k r o p i e n i a k r ó w i g ę s i p r z e d p i e r w s z y m w i o s e n n y m w y p a s e m oraz ś w i e ż o w y k l u t y c h p i s k l ą t . W o b r z ę d o w o ś c i rodzinnej „ s ł u ż b y do c h r z t u dzieci jeszcze nie narodzonych, a w i ę c p ł o d ó w p r z e b y w a j ą c y c h w ł o n i e m a t k i , n i e m o w l ą t s ł a b y c h po urodzeniu, do b ł o g o s ł a w i e ń s t w a m ł o d e j p a r y dokonywanego podczas u r o c z y s t o ś c i d o ­ m o w y c h p o p r z e d z a j ą c y c h w y j a z d do kościoła, a t a k ż e do k r o p i e n i a u m i e ­ r a j ą c e g o , aby m i a ł l ż e j s z ą ś m i e r ć " . 4 1 Ś w i ę t a w i e l k a n o c n e r o z p o c z y n a ł y się o d r e z u r e k c j i . Jednak o p r ó c z p r a k t y k o w a n y c h w czasie I w o j n y ś w i a t o w e j s t r z a ł ó w „ n a v i v a t " o d d a w a n y c h ze specjalnych m o ź d z i e r z y , i n n y c h z w y c z a j ó w z w i ą z a n y c h z t y m n a b o ż e ń s t w e m nie zanotowano. D o m o w e u r o c z y s t o ś c i ś w i ą t e c z n e o t w i e r a ł o ś n i a d a n i e wielkanocne, na k t ó r e zgodnie z t r a d y c j ą jedzono wajeśnicę. Niedziela wielka­ n o c n a , podobnie j a k p i e r w s z y d z i e ń ś w i ą t Bożego Narodzenia, o b w a ­ r o w a n a b y ł a n i e g d y ś z w y c z a j o w y m i zakazami w y k o n y w a n i a r ó ż n y c h c z y n n o ś c i , p r z y j m o w a n i a gości i w y d a l a n i a s i ę z d o m u . Od o k r e s u m i ę ­ dzywojennego u p o w s z e c h n i ł się zwyczaj u s t a w i a n i a w o g r ó d k u koszycz­ ka z j a j k a m i dla dzieci „od z a j ą c a " . W s p ó ł c z e s n y „ z a j ą c w i e l k a n o c n y " p r z y n o s i dzieciom koszyczki ze s ł o d y c z a m i . P o n i e d z i a ł e k w i e l k a n o c n y k o j a r z y się do d z i ś z t r a d y c y j ­ n y m z w y c z a j e m wzajemnego oblewania s i ę ^ o d ą . W p r z e s z ł o ś c i ł ą c z y ł się t a k ż e z c h ł o s t ą o b r z ę d o w ą , z zabiegami m a g i c z n y m i na urodzaj o w o ­ c ó w , a w n i e k t ó r y c h wsiach r ó w n i e ż z obchodem gaika. D z i e ń ten nosi g w a r o w ą n a z w ę śmiergustu. Jak w s p o m i n a j ą i n f o r m a t o r z y , k a ż d y bez w z g l ę d u na p ł e ć i w i e k m ó g ł s i ę s p o d z i e w a ć , że w śmiergust zostanie z l a n y do suchej n i t k i . Najbardziej s p e k t a k u l a r n e sceny o d b y w a ł y się p r z y studniach, gdzie parobcy nie ż a ł o w a l i w o d y d z i e w c z ę t o m , z w ł a s z c z a t y m s z c z e g ó l n i e l u b i a n y m . Ż e polewanie w o d ą m i a ł o n i e g d y ś g ł ę b s z y sens o b r z ę d o w y , że b y ł o a k t e m u n a o c z n i a j ą c y m ż y c i o d a j n ą moc w o d y , m o ż e ś w i a d c z y ć relacja i s t e b n i a ń s k i e g o proboszcza ks. G r i m a : „ ś m i g u ś n i cy p r z y p o l e w a n i u d z i e w c z ą t d o p o m i n a l i się o z a p ł a t ę : P r z y s z l i c h m y t u 8 9 K a c z k o , Zwyczaje..., s. 145. L . D u b i e l , Wnętrze domu chłopskiego w Beskidzie Śląskim 1950, „Prace i Materiały Etnograficzne", t. 9: 1975, z. 2, s. 48. T y l k o w a , Zdobywanie..., s. 129. 4 0 4 1 w latach 1860- �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 183 po ś m i e r g u ś c i e , j y n y nas t e ż nie o p u ś c i e . K o p e wajec a font s z p y r k i nagotujcie. N i mocie t u o s p a ł e g o , leniwego, p r z y s z l i c h m y go o c z y r s t w i ć w o d z i c z k ą w o n i ą c ą , ze ź r ó d ł a c i e k ą c ą " . 1 2 Z w y c z a j wzajemnego oblewania się nie jest obecnie t r a k t o w a n y a ż z t a k ą d o s ł o w n o ś c i ą . W i a d r a w o d y u s t ę p u j ą coraz częściej s y m b o l i c z n y m f l a k o n i k o m p e r f u m . W o d ą o b l e w a j ą się g ł ó w n i e dzieci we w ł a s n y m g r o ­ nie r ó w i e ś n i c z y m . Obok mokrego śmiergustu d o c h o w a ł y się t r a d y c j e w i e l k a n o c n e j c h ł o ­ sty o b r z ę d o w e j . Jak podaje M . Szubertowa, w Istebnej jeszcze z k o ń c e m lat czterdziestych naszego w i e k u ś m i g u ś n i c y , oblawszy d o m o w n i k ó w w o d ą , u d e r z a l i i c h po nogach i r ę k a c h buczkami ( g a ł ę z i a m i ) m ó w i ą c : „ ż e ­ b y n ó ż k i nie c h r o m a ł y , ż e b y g ł ó w k a nie b o l a ł a " . M n i e j w i ę c e j w latach I w o j n y ś w i a t o w e j r o l ę r ó z g i p e ł n i ł y p ę d y t r z c i n y c u k r o w e j zwanej . . s ł o d k i m d r z e w e m " . Parobcy u d e r z a l i n i m i po nogach d z i e w c z ę t a w r a ­ c a j ą c e w p o n i e d z i a ł e k w i e l k a n o c n y z kościoła, po c z y m zapraszali j e cło gospody, gdzie po p o c z ę s t u n k u w ó d k ą k a ż d y c h ł o p a k o d d a w a ł swoje „ s ł o d k i e d r z e w o " dziewczynie, do k t ó r e j c h c i a ł się z a l e c a ć , a k t ó r a na znak p r z y c h y l n o ś c i p o w i n n a je z j e ś ć . O „ s ł o d k i m d r z e w i e " w s p o m i ­ n a j ą jeszcze obecnie starzy m i e s z k a ń c y B r e n n e j . Ż y w s z y o d d ź w i ę k w tej w s i b u d z ą j e d n a k wspomnienia c h ł o s t y w i e l k a n o c n e j , dokonywanej p r z y u ż y c i u specjalnych b i c z ó w p l e c i o n y c h z 8 c i e n k i c h p r ę t ó w w i e r z b o w y c h , z w a n y c h karwaczami. P r z e d k o ś c i o ł e m parobcy c h ł o s z c z ą c n i m i po n o ­ gach d z i e w c z ę t a m ó w i l i : „ M u s z e m y cie b i ć , ż n ą ć — ż e b y cie b ł e c h y nie g r y z ł y " . Po n a b o ż e ń s t w i e zabierali karwacze do d o m ó w , a g d y w c i ą g u r o k u z a c h o r o w a ł a k r o w a , w t e d y o k ł a d a l i j ą t a k i m karwaczem, aby cho­ r o b ę p r z e p ę d z i ć . W p o n i e d z i a ł e k w i e l k a n o c n y o d b y w a ł a się zawsze zaba­ w a w miejscowej gospodzie. C z ę s t o k r o ć k o ń c z y ł a się ona b ó j k ą , w k t ó r e j w r u c h s z ł y wspomniane karwacze. Skutki takich bijatyk bywały opła­ kane. Dlatego j u ż po ostatniej w o j n i e m i l i c j a z a b r o n i ł a chodzenia po w s i z karwaczami. 4 3 W t y m s a m y m d n i u , dla zapewnienia u r o d z a j ó w w sadach, wieszano na g a ł ę z i a c h w y d m u s z k i z j a j e k z u ż y t y c h na ś w i ą t e c z n ą wajeśnicę. Jeśli k t ó r e ś drzewko słabo rodziło, mężczyźni lub chłopcy odgrywali zwycza­ j o w ą s c e n ę s y m b o l i c z n ą . Podczas g d y jeden z n i c h z a m i e r z a ł się sie­ k i e r ą u d a j ą c , że chce d r z e w k o ściąć, d r u g i w y s t ę p o w a ł w r o l i o b r o ń c y z a p e w n i a j ą c , że d r z e w k o się p o p r a w i . W ó w c z a s t r z e c i uczestnik tej sceny r z u c a ł s k o r u p k i z j a j e k na gałęzie. Z n i e k t ó r y c h w y p o w i e d z i w y n i k a t a k ż e , iż w p o n i e d z i a ł e k w i e l k a n o c n y gospodarz o b w i ą z y w a ł d r z e w k a 4 4 4 2 G r i m , Materiały..., s. 130. S z u b e r t o w a , Dary..., s. 594-595. Analogiczne sceny na innych terenach Polski Południowej miały miejsce wieczorem po wieczerzy wigilijnej. Por. np. K . K w a ś n i e w i c z , Zwyczaje lu­ dowe okresu Bożego Narodzenia, Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie, t. 6, K r a k ó w 1976, t. 226; t e j ż e , Zwyczaje doroczne..., s. 154. 4 3 4 4 �184 KRYSTYNA KWASNIEWlCZ p o w r ó s ł a m i ze s ł o m y , g d y ż „ c h o d z i ł o o to, ż e b y szkodniki, co m i a ł y w e j ś ć i z g r y ź ć t e n owoc, z o s t a ł y p r z e w i ą z a n e " . Wspomniane p r a k t y k i magiczne stosowano m n i e j w i ę c e j do c z a s ó w I I w o j n y ś w i a t o w e j . P o n i e d z i a ł e k w i e l k a n o c n y b y ł t a k ż e d n i e m obchodu g a i к a. T e n bardzo d a w n y o b r z ę d , na terenie P o l s k i c h a r a k t e r y s t y c z n y g ł ó w n i e d l a r e g i o n ó w p o ł u d n i o w o - z a c h o d n i c h i zachodnich , jeszcze w okresie m i ę ­ d z y w o j e n n y m b y ł d o s y ć rozpowszechniony na terenie B r e n n e j , natomiast w t r a k c i e b a d a ń nie napotkano t r a d y c j i g a i k o w y c h ani w Istebnej, a n i w Jaworzynce . W y r a ź n e m u regresowi u l e g ł w czasie w o j n y . W p i e r w ­ szych l a t a c h po j e j z a k o ń c z e n i u w y s t ę p o w a ł j u ż t y l k o sporadycznie n a górskich obrzeżach wsi. 4 5 4 e G a i k i e m nazywano d r z e w k o iglaste, n a j c z ę ś c i e j j o d ł o w e , p r z y b r a n e we w s t ą ż k i , w y d m u s z k i z j a j e k i d z w o n e c z k i , obnoszone po w s i przez trzyosobowe g r u p k i k i l k u n a s t o l e t n i c h dziewczynek. P o d c h o d z ą c pod o k n a domów śpiewały: „Niechaj wam tu będzie Jezus pochwalony. / Do tego tu domku tak przystę­ pujemy. / Gaiczek zielony, pięknie przystrojony! / Zdało się nam zdało, że się w polu mroczy, / A to gazdoszkowi czerniły się oczy. / Gaiczek zielony, pięknie przystrojony! / Zdało się nam zdało, że w polu gorzało, / A to gaździneczce liczko zakwitało. / Gaiczek zielony, pięknie przystrojony! / A na tym gaiczku malowane wajca, / Som też tu dzieweczki szykowne do tańca. / Gaiczek zielony, pięknie przystrojony!" 47 P o d ł u g miejscowej o p i n i i z w y c z a j o w y m pretekstem obnoszenia po w s i gaika b y ł y c h ę ć z ł o ż e n i a ż y c z e ń ś w i ą t e c z n y c h . D o d a t k o w y m b o d ź c e m b y ł t e ż aspekt ekonomiczny. Z g a i k i e m c h o d z i ł y d z i e w c z y n k i z u b o g i c h r o d z i n . S ł o d y c z e , j a j k a i p i e n i ą d z e , k t ó r y m i j e obdarzano, s t a n o w i ł y za­ tem atrakcyjną formę rewanżu. Obecnie z e s p ó ł f o l k l o r y s t y c z n y z B r e n n e j r e a k t y w o w a ł o b c h ó d g a i k a w f o r m i e w i d o w i s k a estradowego. W ś r ó d z w y c z a j ó w w i o s e n n y c h n a w i ą z u j ą c y c h do s y m b o l i k i zielonego d r z e w k a trzeba w y m i e n i ć t a k ż e zwyczaj s t a w i a n i a m a j ó w (1 V ) . K . M o s z y ń s k i na naszych ziemiach zwyczaj t e n zalicza do zachodniopols k i c h . T . K a r w i c k a s t w i e r d z a , . i ż „ s t a w i a n i e w o b e j ś c i a c h i na p ł a c a c h 4 8 4 5 Zob. S t a s z c z a k , Śląska forma..., s. 19. Ten stan rzeczy potwierdza mapa zasięgu z w y c z a j ó w wiosennych zamiesz­ czona w Katalogu Pokonkursowej Wystawy Zwyczaje Ludowe na Śląsku. Opr. В. B a z i e l i c h , Bytom 1960. Natomiast Szubertowa wspomina, iż w ostatnich latach ubiegłego wieku do Jaworzynki przychodziły dziewczęta z sąsiednich tere­ n ó w Słowacji, które oprócz lalki, jaką nosiły morzany, miały ze sobą moiczek (drzewko jodłowe) przybrany wstążkami. S z u b e r t o w a , Dary..., s. 593. Zapis tekstu, prawdopodobnie niekompletny, pochodzi z Brennej-Leśnicy. Obszerny opis tradycyjnego obrzędu gaika z terenu Beskidu Śląskiego podają m, in. O n d r u s-z, Obrzędy..., s. 199-201, oraz P i l c h , Wisła..., s. 42-44. K . M o s z y ń s k i , Regionalne zwyczaje doroczne, „Kalendarz Ilustrowany Kuriera Codziennego na rok 1938", K r a k ó w 1937, s. 80. 4 8 4 7 4 8 �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY D O R O C Z N E 185 w i e j s k i c h w okresie w i o s e n n y m w y s o k i c h d r z e w l u b s ł u p ó w p r z y b r a ­ n y c h z i e l e n i ą — to zwyczaj bardzo szeroko rozpowszechniony w Europie Zachodniej i Ś r o d k o w e j , a t a k ż e c z ę ś c i o w o Wschodniej i P o ł u d n i o w e j " . Maje z B e s k i d u Ś l ą s k i e g o m o ż n a u z n a ć za o b r z ę d o w ą f o r m ę z a l o t ó w 4 9 0 w y r a ź n y c h asocjacjach obyczajowych. W nocy z 30 k w i e t n i a na 1 maja c h ł o p a k , k t ó r y c h c i a ł p o z y s k a ć p r z y c h y l n o ś ć dziewczyny, s t a w i a ł j e j przed o k n a m i maja. B y ł o to wysokie drzewo ś w i e r k o w e od d o ł u pozba­ w i o n e g a ł ę z i i okorowane z p o z o s t a w i o n y m czubem w f o r m i e choinki, ozdabianej b a r w n y m i w s t ą ż k a m i i p o w i ą z a n y m i w p ę c z k i p i ó r k a m i gęsi. D o l n y koniec d r z e w k a n a l e ż a ł o w k o p a ć g ł ę b o k o do ziemi. K a w a l e r sta­ w i a j ą c y maja b y ł zatem zmuszony do korzystania z pomocy r ó w i e ś n i k ó w . . Z w y c z a j o w ą f o r m ą r e w a n ż u za postawienie maja b y ł p o c z ę s t u n e k , k t ó ­ r y m podejmowano nazajutrz z a l o t n i k a i jego w s p ó ł t o w a r z y s z y . Maj s t a n o w i ł p o w ó d do r a d o ś c i dla c a ł e j r o d z i n y i przede w s z y s t k i m dla samej dziewczyny: „ T a k a co m i a ł a fajnego maja, to b y ł a dumna. Nosa z a d z i r a ł a " . Z d a r z a ł y się w y p a d k i , że g d y k t ó r a ś panna nie m i a ł a p o w o ­ dzenia, ojciec i bracia po k r y j o m u s t a w i a l i j e j maja, aby nie w s t y d z i ć się przed s ą s i a d a m i . P i ę k n e g o , wysokiego maja zostawiano przez c a ł y m i e s i ą c na pokaz okolicy. Trzeba b y ł o j e d n a k ustawicznie p i l n o w a ć , aby k t o ś z a w i s t n y go nie u k r a d ł l u b — czego obawiano się najbardziej — nie p r z e w i e r c i ł . „ J a k u k r a d l i l u b p r z e w i e r c i l i , to b y ł a w i e l k a g a ń b a , w i e l k a wzgarda". P r z e w i e r c o n y maj o z n a c z a ł b o w i e m , że dziewczyna spo­ dziewa się n i e ś l u b n e g o dziecka. G d y parobcy chcieli z r o b i ć na złość k t ó r e j ś z panien, zamiast maja s t a w i a l i j e j dziada, c z y l i k u k ł ę o s a d z o n ą na p a t y k a c h , o d z i a n ą w ł a c h ­ m a n y „z w y c i ą g n i ę t y m na w i e r z c h p r z y r o d z e n i e m " . T a k i dziad posta­ w i o n y przed d o m e m o k r y w a ł strasznym w s t y d e m d z i e w c z y n ę w r a z z ca­ ł ą r o d z i n ą . W p r z e s z ł o ś c i z d a r z a ł y się j a k o b y w y p a d k i , że „ t a k i e rzeczy b r a ł y koniec nawet w s ą d z i e " . 5 0 Obecnie stawiania dziadów poniechano z u p e ł n i e , stawianie z a ś majów n a l e ż y do w i e l k i e j r z a d k o ś c i . Okres wiosenny w o b r z ę d o w o ś c i l u d o w e j z a m y k a j ą Zielone Świątki, b ę d ą c e ś w i ę t e m r o z k w i t u p r z y r o d y i ś w i ę t e m pasterzy. Z tej okazji przystrajano o d r z w i a i f u t r y n y okien g a ł ę z i a m i drzew i g l a ­ stych. W s o b o t ę p o p r z e d z a j ą c ą ś w i ę t a oraz w d r u g i i c h d z i e ń , na polach 1 pastwiskach palono ogniska. O k o l i c z n o ś c i t o w a r z y s z ą c e t e m u z w y c z a ­ j o w i n o s z ą jeszcze ś l a d y dawnej m a g i i hodowlanej i wegetacyjnej, k t ó ­ r y c h nie z d o ł a ł a z a t r z e ć nowsza i n t e r p r e t a c j a r e l i g i j n o - k u l t o w a . W B r e n ­ nej przed I I w o j n ą ś w i a t o w ą sam gazda w y g a n i a ł po rannej mszy b y d ł o na pastwisko, a reszta d o m o w n i k ó w t o w a r z y s z y ł a m u w t y m . G a ź d z i n a 4 9 Т. К a r w i с к a, Zwyczaj stawiania „majów" w polskiej kulturze ludowej na tle europejskim, „Polska Sztuka Ludowa", R. 34: 1980, nr 3-4, s. 213-218. S w i b ó w n a, Materiały..., s. 100. 5 0 �186 KRYSTYNA KWASNIEWlCZ z a b i e r a ł a z d o m u d u ż y rondel, k a w a ł s z p y r k i i k i l k a n a ś c i e jajek, aby na ognisku u s m a ż y ć n i e o d z o w n ą w t y m d n i u wajeśnicę i wszystkich n i ą •obdzielić. W t y m s a m y m okresie, w s o b o t ę przed Z i e l o n y m i Ś w i ą t k a m i , starzy ludzie obchodzili pola z p ł o n ą c y m i szczapami z bukowego d r e w n a s t a r a j ą c się p o r u s z a ć j a k najszybciej, aby r ó w n i e p r ę d k o u c i e k a ł y z p ó l wszystkie m y s z y i i n n e s z k o d n i k i r o ś l i n u p r a w n y c h . W d r u g i d z i e ń ś w i ą t , c z y l i w p o n i e d z i a ł e k pod w i e c z ó r , pachołcy (kilkunastoletni chłop­ cy) r o z p a l a l i ogniska — j a k m ó w i o n o — na p a m i ą t k ę o g n i s t y c h j ę z y k ó w z e s ł a n y c h przez Ducha Ś w i ę t e g o na a p o s t o ł ó w . Od ż a r u ognia zapalali maczane w smole stare m i o t ł y brzozowe i z p ł o n ą c y m i biegali m i e d z a m i w ś r ó d p ó l , na urodzaj, aby lepiej u d a ł y się z b o ż a . N a polach i ugorach g o r z a ł o w i e l e t a k i c h ognisk s k u p i a j ą c y c h g r u p y r ó w i e ś n i c z e i s ą s i e d z k i e . Obecnie, zdaniem w s z y s t k i c h i n f o r m a t o r ó w , palenie ognisk na lone Ś w i ą t k i p r a k t y k o w a n e jest w coraz s k r o m n i e j s z y m zakresie. Zie­ I I I . Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY L E T N I E W d r u g i e j p o ł o w i e r o k u r y t m o b r z ę d o w y s ł a b n i e . Z p o c z ą t k i e m lata т о к s ł o n e c z n y , a w r a z z n i m r o k gospodarczy, o s i ą g a j ą p u n k t k u l m i n a ­ c y j n y . N a polach, w sadach i ogrodach d o j r z e w a j ą p l o n y . Troska o p o ­ m y ś l n e i c h zebranie znajduje w y r a z t a k ż e w zachowaniach zwyczajo­ wych. P r z y p a d a j ą c e w t y m okresie k o ś c i e l n e ś w i ę t o B o ż e g o Ciała, u c h o d z ą c e za jedno z n a j w i ę k s z y c h ś w i ą t dorocznych, p o ś r e d n i o do­ starcza p r e t e k s t u do u t r z y m y w a n i a się k u l t o w o - m a g i c z n y c h p r a k t y k 0 charakterze z a b e z p i e c z a j ą c y m . D z i a ł a n i e tego t y p u n a d a l przypisuje s i ę g a ł ę z i o m , k t ó r y m i ozdobione b y ł y o ł t a r z e . Po procesji ludzie b i o r ą j e i z a t y k a j ą na k a ż d y m s k r a w k u pola, aby w ten s p o s ó b z a b e z p i e c z y ć p l o n y przed k l ę s k a m i ż y w i o ł o w y m i , z w ł a s z c z a przed gradem. W i e l e o s ó b s ą d z i , ż e w y s t a r c z y ł y b y do tego celu c a ł k i e m m a ł e symboliczne g a ł ą z k i , w p r a k t y c e j e d n a k — m i m o perswazji k s i ę ż y — ludzie z a b i e r a j ą c a ł e g a ł ę z i e o g a ł a c a j ą c w t e n s p o s ó b ś w i e ż o przystrojone w s p ó l n y m w y s i ł ­ k i e m p r z y b y t k i k u l t u r e l i g i j n e g o . D a w n i e j g a ł ę z i e z o ł t a r z y w celach o c h r o n n y c h p r z e c h o w y w a n o t a k ż e na strychach, w s t o d o ł a c h i w pomiesz­ czeniach i n w e n t a r s k i c h . Z o k t a w ą B o ż e g o C i a ł a ł ą c z y się o g ó l n o p o l s k i zwyczaj ś w i ę c e n i a wianków zielonych. N a b a d a n y m terenie zwyczaj t e n w y s t ę p u j e w Isteb­ nej i Jaworzynce, nie stwierdzono go natomiast w B r e n n e j . W Istebnej obecnie do w i a n k a w p l a t a się c z e r w o n ą k o n i c z y n ę , liście poziomki, c z y l i t z w . jagodnik, g a ł ą z k i czarnego bzu, zwanego bzówką, m a c i e r z a n k ę oraz k w i a t y ogrodowe. W i a n k i ś w i ę c ą k o b i e t y . D a w n i e j , aby s p o t ę g o w a ć c u ­ d o w n ą moc, p o c i e r a ł y n i m i w k o ś c i e l e o m o n s t r a n c j ę . P o ś w i ę c o n y w i a n e k n a l e ż a ł o u s u s z y ć i s c h o w a ć , b y w m i a r ę potrzeby, w f o r m i e o k a d z a ń 1 n a p a r ó w a p l i k o w a ć c h o r y m czy t e ż c i e l ą c y m się k r o w o m . K a d z i d ł o �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 187 7 w i a n k a stosowano t a k ż e do r o z p ę d z a n i a b u r z y . Obecnie f u n k c j ę t ę p r z e j m u j ą ś w i e c e ś w i ę c o n e w d n i u ś w . Jana Chrzciciela (24 V I ) . D a w n a o b r z ę d o w o ś ć ś w i ę t o j a ń s k a jest obecnie j u ż s ł a b o czytelna. Starsi p a m i ę t a j ą jeszcze, że w i g i l i a ś w . Jana u c h o d z i ł a za d z i e ń najodpowiedniejszy do zbierania r ó ż n y c h ziół leczniczych. Pola majono g a ł ę z i a m i l i p y i leszczyny, przystrajano t e ż ś w i e ż ą z i e l e n i ą i k w i a t a m i d r z w i i okna d o m ó w . Zwyczaje te m i a ł y na celu zabezpieczenie się przed b u r z ą i gradobiciem, a t a k ż e przed s z k o d l i w ą d z i a ł a l n o ś c i ą a k t y w ­ n y c h w t y m czasie czarownic. W B r e n n e j d z i e w c z ę t a r o b i ł y w d n i u ś w . Jana w i a n u s z k i w i e l k o ś c i d ł o n i z k w i t n ą c e g o żółto rozchodnika i za­ w i e s z a ł y je od z e w n ą t r z ponad d r z w i a m i i o k n a m i d o m ó w . T y c h w i a ­ n u s z k ó w u ż y w a n o p ó ź n i e j j a k o l e k u dla b y d ł a , n a j c z ę ś c i e j w f o r m i e n a p a r ó w i o k ł a d ó w na s p u c h n i ę t e w y m i ę . K w i t n ą c e g a ł ą z k i szerokolistnej o d m i a n y rozchodnika, zwanego roz­ chodem święto Jankiem, z a t y k a ł y d z i e w c z ę t a w szpary ś c i a n , po jednej g a ł ą z c e dla k a ż d e g o c z ł o n k a r o d z i n y . N a l e ż a ł o o b s e r w o w a ć s w ó j k w i a t e k . G d y u t r z y m y w a ł d ł u g o ś w i e ż o ś ć i w y g i n a ł się k u g ó r z e z n a c z y ł o , że jego w ł a ś c i c i e l b ę d z i e się c i e s z y ł d o b r y m z d r o w i e m . Szybkie z w i ę d n i ę c i e w r ó ż y ł o c h o r o b ę l u b ś m i e r ć . Ś w i ę t o j a ń s k i e w r ó ż b y tego t y p u znane s ą t a k ż e z i n n y c h r e g i o n ó w K a r p a t Polskich, np. z Beskidu S ą d e c k i e g o i Podhala . Z a r ó w n o m a t e r i a ł y terenowe j a k i w z m i a n k i w l i t e r a t u r z e p r z e d ­ miotu d a j ą p o d s t a w ę do p r z y p u s z c z e ń , że k i e d y ś palono w e w s i a c h Beskidu Ś l ą s k i e g o ognie ś w i ę t o j a ń s k i e . W e d ł u g j e d n y c h r e l a c j i u s t n y c h p a l i l i je pasterze b y d ł a , u ż y w a j ą c na o p a ł ś w i e ż e g o drzewa, aby w y t w o ­ r z y ł o się j a k n a j w i ę c e j d y m u , w e d ł u g i n n y c h , w w i g i l i ę ś w . Jana c h ł o p c y z b i e r a l i w i e l k i e ilości c h r u s t u u k ł a d a j ą c z niego w o k ó ł w b i t e j w z i e m i ę ż e r d z i w y s o k ą na k i l k a m e t r ó w watrę. G d y zapalali j ą o z m r o k u , o g r o m ­ n y s ł u p ognia w i d a ć b y ł o ze znacznej n a w e t o d l e g ł o ś c i . W B r e n n e j na ten s y g n a ł z a c z y n a ł y b i ć d z w o n y k o ś c i e l n e i oddawano s a l w ę z u s t a ­ w i o n y c h p r z e d k o ś c i o ł e m 12 m o ź d z i e ż y n a p e ł n i o n y c h p r o c h e m i t ł u c z o n ą c e g ł ą . P o n i e w a ż kościół p a r a f i a l n y w tej w s i jest pod w e z w a n i e m ś w . Jana Chrzciciela, s a l w y z m o ź d z i e ż y oddawano r ó w n i e ż w czasie nabo­ ż e ń s t w a odpustowego. Z w y c z a j u tego poniechano w 1935 r. 5 1 5 2 Pod koniec l a t a p r z y p a d a k o ś c i e l n e ś w i ę t o Wniebowzięcia M a t k i B o s k i e j (15 V I I I ) , znane pod n a z w ą M a t k i Boskiej Zielnej. W e d ł u g i n t e r p r e t a c j i t e r e n o w e j , nazwa ta w z i ę ł a się j a k o b y s t ą d , że gdy a p o s t o ł o w i e o t w o r z y l i g r ó b M a t k i Boskiej, z n a l e ź l i w n i m t y l k o k w i a t y . K o b i e t y u w a ż a ł y d a w n i e j ten d z i e ń za n a j w i ę k s z e ś w i ę t o m a r y j n e w c i ą ­ gu r o k u . Blisko 80-letni mieszkaniec B r e n n e j - H o ł c y n y wspomina: ,,Za s t a r k i k o b i e t y w t y m d n i u bardzo ś w i ę t o w a ł y . B y ł y t r z y d n i w r o k u , że 5 1 8 2 Na podstawie badań terenowych autorki. Por. np. O n d r u s z, Obrzędy..., s. 202. �188 KRYSTYNA KWASNIEWICZ nie w o l n o b y ł o z a m i a t a ć , ani m i e t ł y w z i ą ć do r ę k i . To b y ł o Boże N a r o ­ dzenie, W i e l k a n o c i Z i e l n a " . U t a r ł o się mniemanie, że c z ę s t o k r o ć w t y m d n i u p r z e c h o d z ą straszne h u r a g a n y . „Ludzie mówili, żę ten smok, co kiedyś chciał pokonać Matkę Boską, zburzył się i próbuje ją atakować jeszcze teraz, prawie po dwóch tysiącach lat. Wtedy zapalali gromniczki, wynosili łopaty do chleba i stawiali przed domem tą stroną co chleb się piecze do chmury, żeby odbijała pioruny. Obchodzili też trzy razy dom i kropili w o d ą agatową, która była najbardziej cudowna". Powszechnym zwyczajem k u l t y w o w a n y m w i n t e n c j i uczczenia M a t k i Boskiej b y ł o ś w i ę c e n i e ziela. Z w y c z a j t e n p r a k t y k o w a n y jest nadal, j a k ­ k o l w i e k j u ż nie powszechnie. K o b i e t y r o b i ą w i ą z a n k i s k ł a d a j ą c e się z r ó ż ­ n y c h dziko r o s n ą c y c h r o ś l i n i p o l n y c h k w i a t ó w . W ś r ó d n i c h w Istebnej j a k o n a j w a ż n i e j s z e w y m i e n i a się polej i czyścicę — jakoby w y j ą t k o w o s k u t e c z n ą p r z y o d c z y n i a n i u u r o k ó w . W B r e n n e j w i ą z a n k a ziela p o w i n n a z a w i e r a ć : m a c i e r z a n k ę , zimzielon, m i ę t ę , j a ł o w i e c , dziurawiec, liście j a ­ godowe (poziomkowe), liście o ż y n y , balsaminkę, ajbisz, bałszankę, polej oraz polne k w i a t y . D a w n i e j po powrocie z k o ś c i o ł a okadzano ś w i ę c o n y m zielem w n ę t r z e d o m u i pomieszczenia dla k r ó w , a t a k ż e l u d z i „ ż e b y i c h d i a b e ł nie k u s i ł " . N a s t ę p n i e w i ą z a n k ę zawieszano na s t r y c h u p r z y k r o k w i , aby b y ł a pod r ę k ą w razie potrzeby o k ł a d z e n i a chorej l u b c i e l ą c e j s i ę k r o w y , a t a k ż e „ k o b i e t y , k t ó r a m i a ł a ś l e g n y ć do ł ó ż k a [ r o d z i ć ] " , czy t e ż u m i e r a j ą c e g o , „ ż e b y Pan B ó g te dusze p r z y j ą ł , że pachnie". P o ś w i ę c o ­ n y m zielem kadzono t e ż w czasie g w a ł t o w n e j b u r z y i w obawie przed n i e c z y s t y m i d u c h a m i . Podczas w i c h u r y okadzano m a l e ń k i e dzieci o b a w i a ­ j ą c e s i ę , że „ w t e d y k t o ś się o b w i e s i ł " i w p o w i e t r z u b ł ą k a się p o t ę p i o n a dusza. W y w a r y z odpowiednich ziół stosowano j a k o ś r o d k i terapeutyczne w przypadkach bólu głowy lub żołądka. Ś w i ę t o M a t k i Boskiej Zielnej przypada n a j c z ę ś c i e j pod koniec okresu ż n i w n e g o , rzadziej po jego u k o ń c z e n i u . W o d r ó ż n i e n i u od t e r e n ó w l e ż ą ­ c y c h na Podbeskidziu , w ś l ą s k i c h wsiach beskidzkich zwyczaje z w i ą ­ zane ze ż n i w a m i b y ł y s ł a b o rozbudowane. Jak w s p o m i n a j ą starzy r o l ­ nicy, m n i e j w i ę c e j do p o ł o w y lat dwudziestych naszego stulecia d o ż у n k i ł ą c z y ł y się przede w s z y s t k i m z p r a c ą n a j e m n ą u z a m o ż n y c h gospo­ darzy. Po z a k o ń c z e n i u s p r z ę t u zbóż, ż n i w i a r k i w t a j e m n i c y przed gaz­ d a m i w i ł y dla n i c h wieniec z najdorodniejszych k ł o s ó w , p r z y s t r a j a j ą c go k o l o r o w y m i bandlami ( w s t ę g a m i ) . Wieniec ten umieszczano na ostatniej z j e ż d ż a j ą c e j z pola furze l u b niesiono na styliskach grabi, aby przed d o ­ m e m u r o c z y ś c i e w r ę c z y ć go gospodarzom. W i ą z a ł y się z t ą c h w i l ą spe5 3 5 8 Opisy zwyczajów żniwnych z terenów Podbeskidzia łącznie z tekstami oko­ licznościowych pieśni i oracji można znaleźć m. in. w takich pracach jak: F . F r a nc u s, Dożenka odprawiana dnia 28 sierpnia 1909 r. u rolnika Edwarda Niemca w Dolnej Lesznej kolo Cieszyna, „Zaranie Śląskie", R. 4: 1911, z. 1, s. 44-45; J . В r od a, Dożynki na Podbeskidziu (Górki Wielkie pow. Cieszyn), „Zaranie Śląskie", R. 23: 1960, z. 4, s. 657-661; O n d r u s z, Obrzędy..., s. 207-209. �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 189 c j a l n e o k o l i c z n o ś c i o w e p i e ś n i , k t ó r y c h j e d n a k obecnie n i k t z z a p y t y w a ­ n y c h j u ż nie p a m i ę t a . W p o d z i ę c e za wieniec g a ź d z i n a c z ę s t o w a ł a ż n i ­ w i a r z y k o ł a c z e m , a gazda w ó d k ą i n a t y m w zasadzie k o ń c z y ł a się cere­ monia z a k o ń c z e n i a ż n i w . W pomniejszych gospodarstwach, gdzie nie k o ­ rzystano z pracy najemnej, na z a k o ń c z e n i e ż n i w g a ź d z i n a w r a z z d z i e ć m i w i ł a w p o l u wieniec, a gazda w c h o d z i ł z n i m do s t o d o ł y w y p o w i a d a j ą c n a s t ę p u j ą c e s ł o w a : „ P a n i e Boże d z i ę k u j ę Ci, ż e ś p o z w o l i ł m i d o ż y ć , ten p l o n z w i e ź ć do s t o d o ł y . O b y m m ó g ł go u ż y w a ć z c a ł ą r o d z i n ą " . Przez c a ł y r o k wieniec ż n i w n y w i s i a ł w sieni, g d y ż w izbie m ó g ł b y s c z e r n i e ć od d y m u z paleniska. Z a b a w y z okazji k o ń c a ż n i w nie u r z ą d z a n o ponie­ w a ż „ l u d z i e u w a ż a l i , że o b r a z i l i b y t y m Boga za z b y t k i " . Od p o ł o w y lat dwudziestych, z i n i c j a t y w y Ochotniczej S t r a ż y P o ż a r ­ nej oraz K ó ł e k Rolniczych, z a c z ę t o o r g a n i z o w a ć d o ż y n k i g m i n n e , p o m y ­ ś l a n e przede w s z y s t k i m j a k o k o ś c i e l n a ceremonia p o ś w i ę c e n i a z ł o ż o n e g o na o ł t a r z u w s p ó l n e g o w i e ń c a . Z tej okazji z a c z ę t o r ó w n o l e g l e u r z ą d z a ć w i d o w i s k a plenerowe w f o r m i e inscenizacji (na specjalnie przystosowa­ n y c h wozach) p r a c y p r z y m ł o c c e , p r z y w y p i e k u chleba i t p . , a w y b r a n i gospodarze d o ż y n e k c z ę s t o w a l i zebranych roznoszonymi w koszach poleśnikami, c z y l i pszennymi p l a c k a m i z serem. Obecnie g m i n n e d o ż y n k i są i m p r e z ą z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n ą pod p a t r o n a t e m l o k a l n y c h w ł a d z te­ r e n o w y c h . Jeden wieniec w r ę c z a n y jest n a c z e l n i k o w i g m i n y — d r u g i , podobnie j a k d a w n i e j , p o ś w i ę c a się w k o ś c i e l e . D o ż y n k i g m i n n e dostar­ c z a j ą p r e t e k s t u do u r z ą d z e n i a z a b a w y l u d o w e j , na k t ó r e j nie b r a k napo­ j ó w a l k o h o l o w y c h . Z tej okazji organizuje się t a k ż e rozmaite w y s t a w y , np. nowoczesnego s p r z ę t u rolniczego, a z e s p o ł y regionalne p r e z e n t u j ą r o d z i m y f o l k l o r m u z y c z n y i taneczny w w y d a n i u e s t r a d o w y m . I V . Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY J E S I E N N E N a d e j ś c i e jesieni oznacza, że r o k gospodarczy dobiega k o ń c a . Po u p r z ą t n i ę c i u p ó l i ł ą k nadchodzi czas na w y k o p k i z i e m i o p ł o d ó w , o r k i i siewy ozime. U p r o g u tej p o r y r o k u r y t m o b r z ę d o w y w y r a ź n i e s ł a b n i e , b y o ż y w i ć się na nowo w okresie p r z e j ś c i o w y m p o m i ę d z y a s t r o n o m i c z n ą jesienią i zimą. Przed u t r w a l e n i e m się na naszych ziemiach p r o c e s ó w chrystianizacji, w t y m w ł a ś n i e czasie p r z y p a d a ł y jedne z n a j w a ż n i e j s z y c h dorocznych o b c h o d ó w k u czci z m a r ł y c h p r z o d k ó w , k t ó r y c h d u c h y — j a k m n i e m a n o — p r z y b y w a ł y w ó w c z a s z z a ś w i a t ó w do s w y c h d o m ó w r o d z i n n y c h . Sto­ s u n k o w o n a j w i ę c e j w i e r z e ń p o c i ą g a j ą c y c h za s o b ą o k r e ś l o n e p r a k t y k i k u l t o w o - m a g i c z n e , k t ó r e m o ż n a z a k w a l i f i k o w a ć j a k o r e l i k t y odwiecznego k u l t u z m a r ł y c h , w r o s ł o stopniowo w o b r z ę d o w o ś ć .świąt Bożego N a r o ­ dzenia. N i e k t ó r e z n i c h p r z e n i k n ę ł y j e d n a k r ó w n i e ż do o b r z ę d o w o ś c i l u ­ dowej k u l t y w o w a n e j w n a w i ą z a n i u do k o ś c i e l n y c h o b c h o d ó w dnia W s z y s t k i c h Ś w i ę t y c h (1X1) i Z a d u s z e k (2X1). �190 KRYSTYNA KWASNIEWlCZ Przedstawiciele starszej generacji m i e s z k a ń c ó w B e s k i d u Ś l ą s k i e g o t w i e r d z ą , iż jeszcze w pierwszej ć w i e r c i b i e ż ą c e g o stulecia w i a r a w po­ w r o t y dusz b y ł a silnie zakorzeniona. Spodziewano s i ę i c h p r z y b y c i a w n o c y z W s z y s t k i c h Ś w i ę t y c h na Zaduszki. K r ą ż y ł y o p o w i e ś c i , że ,.wtedy k a ż d a dusza p r z y c h o d z i ł a pod s t r z e c h ę swojej c h a ł u p y , z o b a c z y ć j a k w y g l ą d a gospodarstwo. M ó w i l i , że w d o m u na stole trzeba d l a t y c h dusz z o s t a w i ć g a r n k i i m i s k i , z k t ó r y c h j a d a ł y za życia, ż e b y m o g ł y sobie na nie p o p a t r z e ć " . S z c z e g ó l n i e mocno b y ł a u g r u n t o w a n a w i a r a w p o ­ w r o t y na z i e m i ę matek, k t ó r e o s i e r o c i ł y m a l e ń k i e dzieci: „ M ó w i l i , ż e w d z i e ń zaduszny z m a r ł a m a t k a p r z y j d z i e sie p o d z i w i a ć na dzieci, czy sie i m k r z y w d a nie dzieje. M ó w i l i , że tej matce trzeba z o s t a w i ć jedzenie, że p r z y j d z i e se p o j e ś ć . Z o s t a w i a l i z tego, co sie w i e c z ó r j a d ł o " . W z w i ą z ­ k u ze s p o d z i e w a n y m i o d w i e d z i n a m i gości z k r a i n y u m a r ł y c h n a l e ż a ł o na nowo p o b i e l i ć piec — s y m b o l domowego ogniska. Nie zostawiano j e d ­ n a k na noc o t w a r t y c h d r z w i w y c h o d z ą c z z a ł o ż e n i a , iż „ d u s z a m o ż e sie p r z e c i s n ą ć przez d z i u r k ę od klucza l u b j a k ą b ą d ź s z p a r ę " . W badanych wsiach nie natrafiono na t r a d y c j e rozdawania j a ł m u ż n y zadusznej, ż y w e d o t ą d w i n n y c h regionach k a r p a c k i c h (np. w Beskidzie S ą d e c k i m ) . Powszechnie p r a k t y k o w a n y jest j e d y n i e zwyczaj n a t u r y r e l i ­ g i j n e j p o l e g a j ą c y na o p ł a c a n i u w k o ś c i e l e specjalnych m o d ł ó w za z m a r ­ łych, tak zwanych napominków. Ostatnie tygodnie r o k u o b r z ę d o w e g o p r z y p a d a j ą na okres z w a n y w l i ­ t u r g i i k o ś c i e l n e j a d w e n t e m , t r a k t o w a n y przez m i e s z k a ń c ó w B e s k i d u Ś l ą s k i e g o j a k o „ c z a s oczekiwania na n a r o d z i n y Pana Jezusa". Z tego t y t u ł u jeszcze w p o c z ą t k a c h b i e ż ą c e g o stulecia o b o w i ą z y w a ł y ogranicze­ n i a o charakterze o b y c z a j o w y m z b l i ż o n e do w i e l k o p o s t n y c h — a w i ę c d o t y c z ą c e p o ż y w i e n i a , u b i o r u oraz ż y c i a towarzyskiego. Po raz ostatni m o ż n a się b y ł o z a b a w i ć n ą ś w . A n d r z e j a (30 X I ) . W w i g i l i ę tego dnia po domach g r o m a d z i ł a s i ę m ł o d z i e ż , g ł ó w n i e d z i e w c z ę t a , b y na podstawie w o s k u lanego na w o d ę w r ó ż y ć sobie p r z y s z ł o ś ć , przede w s z y s t k i m poct k ą t e m z a m ą ż p ó j ś c i a . M a t e r i a ł t e r e n o w y pozwala j e d n a k p r z y p u s z c z a ć , że zwyczaje andrzejkowe nie m a j ą w Beskidzie Ś l ą s k i m z b y t d a w n y c h t r a d y c j i . Prawdopodobnie z a c z ę ł y s i ę u p o w s z e c h n i a ć dopiero po I w o j n i e światowej. Monotonię krótkich dni i długich wieczorów adwentowych urozmai­ c a ł y zwyczaje i p r a k t y k i w r ó ż e b n e z w i ą z a n e z d n i a m i ś w . M i k o ł a j a , ś w . Ł u c j i i ś w . Tomasza. N a j s t a r s i i n f o r m a t o r z y z n a j ą zwyczaj, że w d n i u 6 X I I ś w . M i k o ł a j p r z y n o s i dzieciom p o d a r k i . Przed w o j n ą d a r y m i k o ł a j o w e b y ł y j e d n a k bardzo skromne. O g r a n i c z a ł y się do j a b ł e k l u b c u k i e r k ó w w k ł a d a n y c h dzieciom pod p o d u s z k ę . Obecnie o p r ó c z i m p r e z m i k o ł a j o w y c h organizo­ w a n y c h i n s t y t u c j o n a l n i e w przedszkolach i ś w i e t l i c a c h , p o p u l a r n y jest „Mikołaj domowy", k t ó r y w odpowiednim przebraniu „osobiście" w r ę c z a dzieciom drogie prezenty. O p i n i a l u d z i starszych t r a k t u j e t e n f a k t j a k o �191 Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE Ryc. 4. Lanie wosku na w o d ę w wigilię Istebna 1946 św. Andrzeja. Fot. H . Hermanowicz przerost a m b i c j i rodzicielskich. O d pewnego czasu zaczyna się u s t a l a ć zwyczaj p r z y g o t o w y w a n i a przez starsze dzieci t a k ż e paczuszek z d r o b ­ n y m i upominkami „od św. Mikołaja dla rodziców". O r y g i n a l n i e j s z y , z a r ó w n o z p u n k t u w i d z e n i a t r a d y c j i regionalnych, j a k t e ż w a l o r ó w w i d o w i s k o w y c h , jest zwyczaj obchodu d o m ó w przez g r u p y t z w . mikołajów, o d b y w a j ą c y się t a k ż e 6 g r u d n i a . Poza B e s k i 5 i 5 4 Na temat śląskich mikołajów beskidzkich napisano sporo prac przyczynkarskich publikowanych przede wszystkim w czasopismach regionalnych. Obszerny opis tego tradycyjnego widowiska z terenu starej polskiej wsi Bukowiec leżącej obecnie w granicach Czechosłowacji podaje w swej pracy magisterskiej R z o ń c a , Widowisko... �192 KRYSTYNA KWASNIEWICZ Ryc. 5. Andrzejkowa wróżba z kształtu cienia figury woskowej na ścianie. Istebna 1946 Fot. H. Hermanowicz dem Ś l ą s k i m nie w y s t ę p u j e on w ż a d n y m i n n y m regionie K a r p a t P o l ­ skich. W obchodzie t a k i m u c z e s t n i c z y ł o n i e g d y ś od k i l k u n a s t u do ponad d w u d z i e s t u m ł o d y c h ' l u d z i w y s t ę p u j ą c y c h n a j c z ę ś c i e j w maskach i po­ p r z e b i e r a n y c h za r ó ż n e postacie charakterystyczne. W ś l ą s k i c h beskidz­ k i c h m i k o ł a j a c h - p r z e b i e r a ń c a c h m o ż n a z jednej s t r o n y d o s z u k a ć się p e w ­ n y c h analogii do s ł y n n y c h a d w e n t o w y c h p o c h o d ó w maszkar z t e r e n ó w P o l s k i P ó ł n o c n e j , z drugiej, do z e s p o ł ó w k o l ę d n i c z y c h c h o d z ą c y c h po ś w i ę t a c h B o ż e g o Narodzenia w i n n y c h regionach k a r p a c k i c h . W i d o w i s k a prezentowane przez m i k o ł a j ó w z p o s z c z e g ó l n y c h w s i ś l ą s k i c h nieco r ó ż n i ą się p o m i ę d z y s o b ą . W latach p o p r z e d z a j ą c y c h I I w o j n ę ś w i a t o w ą w B r e n ­ nej w y s t ę p o w a ł o np. od jednego do trzech „ w ł a ś c i w y c h " m i k o ł a j ó w p r z e ­ b r a n y c h za biskupów, co n a j m n i e j d w a diabły, żyd, baba — n i e k i e d y t a k ż e anioł i koza. O d g r y w a j ą c y te role parobcy p r z y c h o d z i l i przede w s z y s t k i m do d o m ó w , gdzie b y ł y p a n n y na w y d a n i u . P r z e k r o c z y w s z y p r ó g k a z a l i d o m o w n i k o m rzykać na klęczkach ( t j . o d m a w i a ć pacierz), za co baba r o z d a w a ł a i m z koszyka m i k o ł a j k i z ciasta, c u k i e r k i i suszone 5 5 6 5 Por. np. W. Ł ę g a, Okolice Świecia, Materiały Etnograficzne, Gdańsk 1960, s. 106; R. К u к i e r, Kaszubi Bytowscy. Zarys monografii etnograficznej, Gdynia 1968, s. 242-243. �193 Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE owoce l u b „ n a ś m i e c h " p r z y g o t o w a n e paczuszki z a w i e r a j ą c e o b i e r z y n y z z i e m n i a k ó w b ą d ź ł u p i n y z o r z e c h ó w wymieszane z p o p i o ł e m . O p o r n y c h i m y l ą c y c h s i ę w m o d l i t w i e t a r m o s i ł y d i a b ł y , n i e u s t a j ą c e w harcach i pso­ tach. W y s t ę p m i k o ł a j ó w nagradzano p i e n i ę d z m i . N a z a k o ń c z e n i e obchodu w s i c a ł a g r u p a b y w a ł a zapraszana przez k t ó r e g o ś z gospodarzy na p o ­ c z ę s t u n e k gulaszem i ciastem. W w i d o w i s k u m i k o ł a j ó w z Istebnej u c z e s t n i c z y ł y d w i e g r u p y prze­ b i e r a ń c ó w : czarni i b i a l i . W y s t ę p rozpoczynali czarni, anonsowani przez wojoka. W ś l a d za n i m w b i e g a ł y do i z b y d i a b ł y s i e j ą c w i e l k i p o p ł o c h w ś r ó d dzieci i d z i e w c z ą t . Z k o l e i p r z e k r a c z a ł a p r ó g maszkara zwana Me­ dula — matką niedźwiedzi l u b Melasem — niedźwiednikiem. Maszkara ta w i o d ł a na ł a ń c u c h a c h od 4 do 6 odzianych w s ł o m ę niedźwiedzi, które n a p a s t o w a ł y d z i e w c z ę t a i t a r z a ł y s i ę po p o d ł o d z e . Za n i e d ź w i e d z i a m i zja­ w i a ł y s i ę i n n e postacie charakterystyczne, a w i ę c kominiorz ( k t ó r y u d a ­ w a ł , że chce w y m i a t a ć piec), płaneciorz (czyli p ł a n e t n i k ) n i o s ą c y kota w skrzynce, dwóch na koniach (skonstruowanych za p o m o c ą d u ż y c h p r z e ­ t a k ó w p o ł ą c z o n y c h d r ą g i e m i o k r y t y c h p ł a c h t ą , t r z y m a j ą c y c h się na b i o d 5 6 Ryc. 6. „Czarni" z grupy mikołajów. Istebna 1946 Fot. H . Hermanowicz 5 6 O mikołajach s. 231-232. z Istebnej zob. także 13 — Etnografia Polska t. 28/1 Assanka-Japołł, Sw. Mikołaj..., �194 KRYSTYNA KWASNIEWICZ Ryc. 7. Niedźwiedzie i diabeł z grupy mikołajów. Istebna 1946 Fot. H. Hermanowicz r a c h „ j e ź d ź c a " p r z y u ż y c i u szelek), wreszcie baba w s t r o j u ś l ą s k i m z n i e ­ o d ł ą c z n y m koszem n a p e ł n i o n y m k o s t k a m i c u k r u i d r o b n y m i j a b ł k a m i . G d y w ś r ó d o g ó l n e j w r z a w y czarni j u ż ponad m i a r ę z b y t k o w a l i , wojok w y g a n i a ł i c h z i z b y p r z y g o t o w u j ą c t y m s a m y m pole d z i a ł a n i a dla bia­ łych. N a czele tej g r u p y s t a ł biskup z t o w a r z y s z ą c y m m u paterkiem (wikarym), kościelnym i żaczkami (ministrantami). Kościelny naznaczał, k t o p o w i n i e n „ w y s p o w i a d a ć s i ę " przed paterkiem, on t e ż z b i e r a ł p i e n i ą ­ dze do w o r e c z k a zawieszonego na k i j u . Pod koniec w i d o w i s k a w c h o d z i l i do i z b y cyganka z cyganem u s i ł u j ą c s p r z e d a ć p r a w o w i t y m w ł a ś c i c i e l o m s k r a d z i o n ą uprzednio w o b e j ś c i u k u r ę l u b g ę ś . Cyganka t r z y m a ł a u w i ą ­ z a n ą na drucie s z m a c i a n ą k u k ł ę w y p c h a n ą sianem w y o b r a ż a j ą c ą dziecko. T ą k u k ł ą z w a n ą Ferdusiem b i ł a zgromadzonych w izbie l u d z i na p r a w o i l e w o . K i l k a d z i e s i ą t l a t t e m u do g r u p y m i k o ł a j ó w w c h o d z i ł a t a k ż e śmierć. W tej r o l i w y s t ę p o w a ł w y s o k i c h ł o p a k w r a z z g ł o w ą o k r y t y b i a ł ą p ł a c h t ą . Ponad g ł o w ą t r z y m a ł z a t k n i ę t ą na k i j u w y d r ą ż o n ą d y n i ę z w y c i ę t y m i na oczy i usta o t w o r a m i , przez k t ó r e b i ł blask umieszczonej w e w n ą t r z ś w i e c y . Z czasem zaniechano j e d n a k p r e z e n t o w a n i a tej b u d z ą c e j g r o z ę postaci p r z y w o d z ą c e j na m y ś l z ł o w r ó ż b n e skojarzenia. W czasie ostatniej w o j n y w i d o w i s k o m i k o ł a j ó w z o s t a ł o zakazane przez w ł a d z e okupacyjne. Po jej z a k o ń c z e n i u o d ż y ł o ponownie, lecz ze w z g l ę d u �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY D O R O C Z N E Rye. 8. „Biali" z grupy mikołajów. 195 Istebna 1946 Fot. H. Hermanowicz na t o w a r z y s z ą c e m u ekscesy z a k ł ó c a j ą c e s p o k ó j p u b l i c z n y , b u d z i ł o sprze­ c i w y ze s t r o n y o r g a n ó w M O . Obecnie m i k o ł a j e n a l e ż ą do z w y c z a j ó w za­ m i e r a j ą c y c h . R o l ę p r z e b i e r a ń c ó w p r z e j ę l i k i l k u n a s t o l e t n i c h ł o p c y , co oznacza spadek p r e s t i ż u i a t r a k c y j n o ś c i n i e z w y k l e barwnego n i e g d y ś w i ­ dowiska. N a l e ż y j e d n a k z a z n a c z y ć , że t r a d y c y j n e w i d o w i s k o m i k o ł a j ó w w e s z ł o w f o r m i e inscenizacji do r e p e r t u a r u m i e j s c o w y c h z e s p o ł ó w f o l k l o ­ rystycznych. Rok o b r z ę d o w y z a m y k a d w u n a s t o d n i o w y okres oddziela­ j ą c y d z i e ń ś w . Ł u c j i (13 X I I ) od B o ż e g o Narodzenia. N a podstawie co­ d z i e n n y c h obserwacji pogody s p o r z ą d z a n o w t y m czasie prognostyczny kalendarz na n a d c h o d z ą c y r o k . Starsi ludzie i obecnie p o s t ę p u j ą w t e n s p o s ó b . W r ó ż b y przeprowadza się w d w ó c h etapach. Obserwacje od ś w . Ł u c j i do Bożego Narodzenia są p o d s t a w ą p r z e w i d y w a n i a pogody na pierwsze p o ł o w y k o l e j n y c h m i e s i ę c y nowego r o k u — z obserwacji w d n i a c h od B o ż e g o Narodzenia do T r z e c h K r ó l i w n i o s k u j e się o pogo­ dzie w d r u g i c h p o ł o w a c h m i e s i ę c y k a l e n d a r z o w y c h . Sam d z i e ń ś w . Ł u c j i u c h o d z i ł za o d p o w i e d n i g r o ź n e w s k u t k a c h dla b y d ł a . Jak w s p o m i n a j ą (podobnie j a k w i g i l i a ś w . Jana i ś w . Jerzego) do c z a r ó w , k t ó r e m o g ł y s i ę o k a z a ć s z c z e g ó l n i e z w i e r z ą t i n w e n t a r s k i c h , w t y m z w ł a s z c z a dla starsi i n f o r m a t o r z y — z tego w ł a ś n i e p o w o d u : �196 KRYSTYNA KWASNIEWICZ „w tym dniu nie wolno było nikomu obcemu nic dać do reki, bo to mogło być użyte do czarów. Uważali szczególnie, żeby z chliwa nic nikomu nie dać, bo to szkodziło na mlyku. Mówili, że jak sie wtedy komu co da, to mlyka nie byndzie, albo jak sie krowy podoi, to byndzie od razu kiszka (kwaśne mleko). Dlatego ludzie pilnowali, żeby ktoś obcy nie wziął ani ździebła spod dachu c h l i w a " . 57 A b y s t w i e r d z i ć , k t o s p o ś r ó d w s p ó ł m i e s z k a ń c ó w zajmuje się czarown i c t w e m , n a l e ż a ł o p o c z ą w s z y od ś w . Ł u c j i o d k ł a d a ć codziennie po jednej szczapie drzewa o p a ł o w e g o , a po wieczerzy w i g i l i j n e j t y m i szczapami r o z p a l i ć o g i e ń w piecu k u c h e n n y m . J e ś l i w ó w c z a s z j a w i a ł a się pod j a k i m ­ k o l w i e k pretekstem j a k a ś postronna osoba, b y ł a to w ł a ś n i e domniemana czarownica, k t ó r a w ten s p o s ó b z o s t a w a ł a zdemaskowana. N i e k t ó r z y przedstawiciele starszego pokolenia do t e j p o r y m a j ą do w s p o m n i a n y c h p r a k t y k stosunek b e z k r y t y c z n y . N i e g d y ś z d n i e m ś w . Ł u c j i ł ą c z y ł y się t a k ż e w r ó ż b y m a t r y m o n i a l n e . D z i e w c z ę t a z r y w a ł y rano g a ł ą z k i w i ś n i l u b j a b ł o n i . J e ś l i na Boże N a r o ­ dzenie r o z w i n ę ł y się na t y c h g a ł ą z k a c h k w i a t y , panna do r o k u m i a ł a w y j ś ć za m ą ż . O s t a t n i m s p o ś r ó d z w y c z a j ó w p r a k t y k o w a n y c h w adwencie b y ł o za­ notowane na terenie Brennej chodzenie w i n s z o w n i k ó w w d n i u ś w . T om a s z ą (21 X I I ) . Z w y c z a j ten n a w i ą z u j e j u ż b e z p o ś r e d n i o do ś w i ą ­ tecznych f o r m s k ł a d a n i a ż y c z e ń . P o j a w i a się w n i m symboliczna zielona g a ł ą z k a j o d ł o w a — połaźniczka — t y p o w a dla o b r z ę d o w o ś c i b o ż o n a r o ­ dzeniowej t e r e n ó w k a r p a c k i c h . Jeszcze po ostatniej w o j n i e w t y m d n i u rano p r z y c h o d z i l i do d o m ó w c h ł o p c y - w i n s z o w n i c y , k t ó r z y w r ę c z a l i go­ spodarzom p o ł a ź n i c z k ę ze s ł o w a m i : „ W i n s z u j e m y ś w i ę t e g o T o m y , ż e b y nie b y ł ż a d e n ś l e p y a n i c h r o m y " . O f i a r o w a n ą g a ł ą z k ę gospodyni b r a ł a do r ę k i przez f a r t u c h , po c z y m n i o s ł a j ą do chlewa i l e k k o d o t y k a j ą c k a ż d ą s z t u k ę b y d ł a m ó w i ł a : „ o b y t a k i e szczęście...". N a s t ę p n i e z a t y k a ł a p o ł a ź ­ n i c z k ę w j a k ą ś s z p a r ę w ś c i a n i e b u d y n k u inwentarskiego, b y p r z y n i o s ł a p o m y ś l n o ś ć w gospodarce hodowlanej. W ogóle p a n o w a ł o mniemanie, że j e ś l i w d n i u ś w . Tomasza dzieci nie o d w i e d z ą z ż y c z e n i a m i k t ó r e g o ś domu, nie zagości w n i m szczęście. M a ł y c h w i n s z o w n i k ó w nagradzano ł a k o c i a m i l u b p i e n i ę d z m i . Obecnie zwyczaj t e n j u ż z a n i k n ą ł . 5 S 5 9 * W y n i k i b a d a ń t e r e n o w y c h s k ł a d a j ą c y c h się na obraz r o k u o b r z ę d o ­ wego w y b r a n y c h w s i w Beskidzie Ś l ą s k i m d a j ą podstawy do s f o r m u ł o 5 7 Określenie chliw lub chlew oznacza w Beskidzie Śląskim budynek inwen­ tarski dla krów — odpowiednik powszechnego na innych terenach określenia obora. Składanie życzeń przez małych chłopców w dniu św. Tomasza rano było zwyczajem rozpowszechnionym także w Beskidzie Żywieckim, między innymi we wsi Milówka. (Na podstawie badań terenowych autorki.) O znaczeniu symbolicznym oraz formach tego rekwizytu obrzędowego w k u l ­ turze góralszczyzny zob. Т. S e w e r y n , Podłaźniki. Studia z dziedziny sztuki lu­ dowej, K r a k ó w 1932, s. 7. 5 8 5 9 �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY DOROCZNE 197 w a n i a p e w n y c h o g ó l n i e j s z y c h r e f l e k s j i . W i c h ś w i e t l e m o ż n a p r z y j ą ć , że w k s z t a ł t o w a n i u się l o k a l n y c h z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w w i ę k s z a r o l a p r z y ­ pada w p ł y w o m p r o m i e n i u j ą c y m z terenów południowo-zachodnich, z w ł a s z c z a ze Ś l ą s k a , n i ż w p ł y w o m z t e r e n ó w k a r p a c k i c h u s y t u o w a n y c h na w s c h ó d od i n t e r e s u j ą c e g o nas regionu. N a przestrzeni b i e ż ą c e g o s t u ­ lecia u w i d a c z n i a się regres t r a d y c y j n y c h z w y c z a j ó w dorocznych, suk­ cesywnie n a s i l a j ą c y się od c z a s ó w I I w o j n y ś w i a t o w e j . W k o n s e k w e n c j i wiele z n i c h zanika d e f i n i t y w n i e . R ó w n o l e g l e do ż y c i a s p o ł e c z n o ś c i w i e j ­ skiej p r z e n i k a j ą nowe w z o r y z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h charakterystyczne dla w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y ś w i e c k i e j . P r z y c h o d z ą one z z e w n ą t r z i dopiero w t r a k c i e procesu adaptacyjnego n a b i e r a j ą lokalnego k o l o r y t u . P r z y k ł a ­ dowo m o ż n a t u w s k a z a ć na D z i e ń K o b i e t i D z i e ń Dziecka, k t ó r e poprzez r ó ż n e g o t y p u i n s t y t u c j e p r z e n i k n ę ł y do ż y c i a rodzinnego, na w s p ó ł c z e s n e f o r m y d o ż y n e k o r g a n i z o w a n y c h na r ó ż n y c h szczeblach a d m i n i s t r a c j i te­ r e n o w e j , czy t e ż na k r y s t a l i z o w a n i e się s t e r e o t y p ó w obchodzenia rocznic h i s t o r y c z n y c h i ś w i ą t p a ń s t w o w y c h . Tendencje do u n i f i k a c j i w z o r ó w k u l ­ turowych, w t y m także w z o r ó w z a c h o w a ń zwyczajowych, zmierzają w y ­ r a ź n i e do n i w e l o w a n i a r ó ż n i c p o m i ę d z y m i a s t e m a w s i ą . J e d n a k o w o ż za­ sób w i e d z y w s p ó ł c z e s n y c h m i e s z k a ń c ó w ś l ą s k i c h w s i beskidzkich nadal zawiera jeszcze sporo w ą t k ó w t r a d y c y j n y c h , u k s z t a ł t o w a n y c h w w i e l o ­ w i e k o w y m procesie ś c i e r a n i a się r o z m a i t y c h w p ł y w ó w k u l t u r o w y c h i r ó ż ­ n y c h ideologii. I c h obecna i n t e r p r e t a c j a zgodna jest na ogół z w y o b r a ż e ­ n i a m i c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla z m y s ł o w o - p r z e d m i o t o w e j r e l i g i j n o ś c i l u ­ d o w e j . Ś l a d y pradawnego k u l t u w o d y i ognia, n a b o ż n a c z e ś ć dla chleba j a k o a t r y b u t u dostatku, s y m b o l i k a ż y c i o d a j n y c h sił p r z y r o d y upostacio­ w a n a w t a k i c h akcesoriach o b r z ę d o w y c h , j a k j a j k o i zielona g a ł ą z k a czy drzewko, w i a r a w okresowe p o w r o t y dusz z m a r ł y c h na z i e m i ę — to w y ­ liczone w w i e l k i m s k r ó c i e cechy ś w i a d c z ą c e o t y m , że ziarna o d l e g ł y c h t r a d y c j i w c i ą ż jeszcze k i e ł k u j ą w zagubionych pod w z g l ę d e m t r e ś c i i z u ­ b o ż a ł y c h f o r m a l n i e przejawach w s p ó ł c z e s n e j k u l t u r y o b r z ę d o w e j . Rzecz jasna, s t o p i e ń z n a j o m o ś c i w z g l ę d n i e „ c z y s t y c h " f o r m o b r z ę d o ­ w y c h s t a n o w i ą c y c h s p u ś c i z n ę p r z e s z ł o ś c i r ó ż n i c u j e się znacznie w po­ s z c z e g ó l n y c h p r z e d z i a ł a c h g e n e r a c y j n y c h i z a w ę ż a się r ó w n o l e g l e z k a ż ­ d y m o d c h o d z ą c y m pokoleniem. Ponadto z f a k t u z n a j o m o ś c i k o n k r e t n y c h w z o r ó w z a c h o w a ń z w y c z a j o w y c h nie w y n i k a j u ż k o n i e c z n o ś ć stosowania się do n i c h w p r a k t y c e . W z w i ą z k u z p o s t ę p u j ą c ą l i b e r a l i z a c j ą postaw w z g l ę d e m tej sfery ż y c i a dziedzictwo k u l t u r o w e podlega sukcesywnie procesom selekcji, k t ó r e w o g ó l n y m zarysie m o ż n a u z n a ć za o d p o w i e d ­ n i k i o b i e k t y w n y c h t e n d e n c j i r o z w o j o w y c h oraz r e z u l t a t ó w d o k o n u j ą c y c h się pod i c h w p ł y w e m p r z e m i a n . P r z y g ł ę b s z e j analizie p r o b l e m u nasuwa się j e d n a k refleksja, że r ó w n o c z e ś n i e procesy te w p o s z c z e g ó l n y c h p r z y ­ padkach m a j ą z r ó ż n i c o w a n y przebieg, w y k a z u j ą c y b e z p o ś r e d n i e z a l e ż ­ ności od s u b i e k t y w n y c h postaw, z a r ó w n o ś w i a d o m y c h , j a k t e ż w d r o ż o ­ nych" na zasadzie n a w y k u k u l t u r o w e g o . B i o r ą c pod u w a g ę obecne zre- �198 KRYSTYNA KWASNIEWlCZ d u k o w a n i e s a n k c j i obyczajowych, j a k i m i zwyczaje b y ł y o b w a r o w a n e w okresie k u l t u r y t r a d y c y j n e j , a t a k ż e spadek d z i a ł a j ą c e j w t y m za­ kresie k o n t r o l i s p o ł e c z n e j m o ż n a s t w i e r d z i ć , iż w y t w o r z y ł a się sytuacja, k t ó r a w s p o s ó b s a m o r z u t n y sprzyja „ u w e w n ę t r z a n i u s i ę " stosunku w z g l ę d e m z w y c z a j ó w dorocznych. I c h k o n t y n u o w a n i e czy t e ż poniecha­ nie staje się w z w i ą z k u z t y m stanem rzeczy w coraz w i ę k s z y m s t o p n i u p r y w a t n ą s p r a w ą r o d z i n czy jednostek, z a l e ż n ą w g ł ó w n e j m i e r z e od i n d y w i d u a l n y c h p r e d y s p o z y c j i psychicznych, u p o d o b a ń i potrzeb. P r e ­ cyzyjne ustalanie stopnia ż y w o t n o ś c i w i e l u z w y c z a j ó w jest zatem p r z e d ­ s i ę w z i ę c i e m p r o b l e m a t y c z n y m . O g ó l n i e rzecz b i o r ą c m o ż n a natomiast s t w i e r d z i ć , że z n a j d u j ą się one w s t a d i u m regresu asynchronicznego, k t ó r y d e t e r m i n u j ą pewne p r a w i d ł o w o ś c i r o z w o j o w e . T a k w i ę c stosun­ kowo z n a c z n ą t r w a ł o ś c i ą c e c h u j ą się zwyczaje n a w i ą z u j ą c e p o ś r e d n i o do k u l t u religijnego, p r z e j a w i a j ą c e się przede w s z y s t k i m w f o r m i e docelo­ w y c h d z i a ł a ń s y m b o l i c z n y c h o p a r t y c h na p r z e s ł a n k a c h i r r a c j o n a l n y c h . Z a l i c z y ć t u m o ż n a doroczne zabiegi z zakresu m a g i i o c h r o n n e j , w e g e t a ­ c y j n e j i h o d o w l a n e j . M o d e r n i z a c j a i emancypacja ż y c i a s p o ł e c z n e g o n a w s i w s p ó ł c z e s n e j s k a z a ł a na z a g ł a d ę t a k p o p u l a r n e n i e g d y ś zwyczaje o charakterze w r ó ż b m a t r y m o n i a l n y c h . Wobec o t w a r c i a się m o ż l i w o ś c i czerpania d o d a t k o w y c h pozarolniczych i p o z a h o d o w l a n y c h ź r ó d e ł egzy­ stencji z d e z a k t u a l i z o w a ł y się b o d ź c e ekonomiczne s t a n o w i ą c e w p r z e ­ szłości uboczny, n i e m n i e j i s t o t n y pretekst do k u l t y w o w a n i a o b r z ę d o w y c h o b c h o d ó w w s i przez g r u p y k o l ę d n i k ó w , p o d ł a ź n i k ó w , m i k o ł a j ó w czy dziewcząt z gaikiem. Równolegle z inicjatywy lokalnych zespołów f o l ­ k l o r y s t y c z n y c h zwyczaje tego w ł a ś n i e t y p u , ze w z g l ę d u na w a l o r y w i d o ­ w i s k o w e , s t a j ą się t w o r z y w e m scenicznym. W formie w y s t ę p ó w estrado­ w y c h o d n a j d u j ą swoje nowe miejsce w k u l t u r z e w s p ó ł c z e s n e j w s i i r e ­ gionu, a także w kulturze o g ó l n o n a r o d o w e j . Krystyna Kwaśniewicz JAHRESBRAUCHE UND - S I T T E N Zusammenfassung Die Bearbeitung hat den Charakter einer Problemmonographie. Ihr Gegenstand sind die regionalen in der zeítlichen Abfolge nach dem Sonnenjahreszyklus dargestellten Jahresbrauche und -sitten. Die Quellengrundlage bilden die Ergebnisse von in den Jahren 1977-1980 in für die Volkskultur der Schlesischen Beski­ den reprasentativen Dorfern durchgeführten Terrainforschungen, die durch das Studium der Gegenstandsliteratur überprüft und vertieft wurden. Ziel der Bear­ beitung war es, das gesammelte Quellenmaterial so zu prasentieren, dafi es die Basis für eine moglichst glaubwürdige Beschreibung und Interpretation des erforschten Abschnitts der gesellschaftlich-kulturellen Realitat abgeben würde. I n der Einleitung wurden besprochen: die Forschungsprinzipien (die diesem Ziel cTienen �Z W Y C Z A J E I OBRZĘDY D O R O C Z N E 199 sollten); der Bedeutungsbereich solcher Termine, wie „Brauch", „Sitte", „Gewohnheit"; allgemeine Reflexionen über die Jahresbrauche ais Forschungsobjekt im genetisch-funktionalen Aspekt. Der grundlegende Teil der Bearbeitung besteht aus einer Beschreibung der regionalen Jahresbrauche, die seit dem Weihnachtsabend, der in ritueller Hinsicht den Übergang vom alten zum neuen Wirtschaftsjahr bildet, chronologisch erfaBt wurden. Die Bindung der Jahresbrauche an die Spezifik der Landwirtschaft und Viehhaltung, die, besonders in der Vergangenheit, die Grundlage der materiellen Existenz der Einwohner bildete, diktierte die U n terteilung der Jahresbrauche nach der Abfolge der Jahreszeiten. Jeder von ihnen wurde ein Unterkapitel gewidmet. Die analythische Behandlung des faktographischen Materials im diachronischen Aspekt schuf die Voraussetzung zur Ziehung synthetisierender Schliisse, die in den SchluBbemerkungen enthalten sind. Sie weiBen allgemein auf die Ursachen sowie die Tendenzen der z. Zt. in der erforsclrten gesellschaftlich-kulturellen Realitat der Region sich vollziehenden Veranderungen hin. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5461c6526682a87d9926e929c4f49e07.pdf 3c8cdeaca1fc972fca28a0a67731381d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1624 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Subject The topic of the resource zwyczaje ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1503 Title A name given to the resource Przemiany zwyczajów ludowych / LUD 1977 t.61 Description An account of the resource LUD 1977 t.61,s.122-129 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Krystyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, KRYSTYNA t. 61, 197'l KWAŚNIEWICZ PRZEMIANY ZWYCZAJOW LUDOWYCH. PROBLElVIY I REFLEKSJE Rozważania dotyczące żywotności tradycyjnych z\vyczajów ludovvych mogą iść w rozmaitych kierunkach. Na przykład genetycznym -- zmierzającym do określenia korelacji pomiędzy pierwotną treścią a zachowaną formą zwyczaju; funkcjonalnym - nastawionym na uchwycenie mechanizmów działania w oparciu o teorię potrzeb kulturowo-społecznych zaspokajanych tą drogą; czy też w kierunku interpretacji stopnia żywotności zwyczajów poprzez analizę kształtujących je podłoży i czynników. Niemniej punktem centralnym tego zagadnienia będzie zawsze problem przeobrażeń, różnicujących się w skali czasowo-przestrzennej w zależności od zmian zachodzących w szerszych układach eko!1omiczno-społecznych i kulturowych. Mając na uwadze tempo i kierunki ogólnego rozwoju wsi na przestrzeni ostatniego stulecia należy stwierdzić, że w tym kontekście szczególnej wagi nabierają przemiany jakim zwyczaje ludowe podh~gajćlwspółcześnie. Z tym też zagadnieniem łączą się ogólne refleksje, jakie nasunęły rni się w trakcie prowadzenia badań etnograficznych na terenj,~ ośmiu wsi usytuowanych w strefie podmiejskiej Krakowa, a wchodzćicych w skład gminy Rudowa 1. Na wstępie pragnę nawiązać do faktu, iż objęcie wsi polskiej w tym także podkrakowskiej - wpływem szeroko pojętej urbanizacji pociągnęło za sobą stopniowy, aczkolwiek nierównomierny zanik wielu elementów po tradycyjnej kulturze ludowej. W związku z tym badacz 1 Są to wsie; Brzezinka, Brzoskwinia, Młynka, Niegoszowice, Nlelepiee, Pisary, Radwanowiee, Rudawa. Ich odległe tradycje historyczne wskazują między innymi na genetyczny związek z rolnictwem. Stosunkowo wcześnie rozpoczął się jednak na tym terenie proces proletaryzacji ludności, wywołany w głównej mierze nadmiernym rozdrobnieniem gruntów. W konsekwencji są to obecnie wsie robotnicze i chłopsko-robotnicze, podlegające szybkim i wielostronnym procesom modernizacji. Badania terenowe prowadzono w latach 1969-1974. �Przemiany zwyczajów ludowych 123 terenowy staje wobec nowej jakościowo sytuacji. Z jednej strony nadal utrzymuje się potrzeba kontynuowania badań zmierzających do możliwie najpełniejszej rekonstrukcji inwentarza kultury dawniejszej wsi, z drugiej strony nie sposób pozostawać biernym wobec wszystkich tych przemian jakie dokonują się współcześnie. Przemiany te doprowadziły do znacznego zróżnicowania wsi - zwłaszcza podmiejskich - pod względem struktury zawodowej mieszkańców, a co za tym idzie także typów gospodarki, opartych na rolniczych i pozarolnicżych źródłach egzystencji. Na tym tle pojawiło się wiele nowych potrzeb kulturowych i nowych sposobów ich zaspakajania. Tak więc, próby empirycznego ujęcia nowej jakościowo rzeczywistości społeczno-kulturowej wsi dążą do znalezienia odpowiedzi na ważkie pytanie dotyczące aktualnych losów tradycyjnej kultury. Sądzę, że badanie sfery tradycyjnych zwyczajów - tak dorocznych jak i rodzinnych - w warunkach życia współczesnej wsi, dostarczyć może wielu instruktywnych wskaźników dla procesów jej modernizacji w warunkach dokonującego się uprzemysłowienia kraju. Dlatego też, prowadząc badania nad zwyczajami ludowymi na ter€nie robotniczych i chłopsko-robotniczych wsi gminy Rudawa, starałam się między innymi określić charakter, natężenie oraz kierunki przemian szukając odpowiedzi na następujące pytania: 1) w jakim stopniu w badanym mikroregionie przechowały się elementy kultury tradycyjnej w zakresie zwyczajów dorocznych i rodzinnych właściwe dla wsi krakowskiej z przełomu XIX/XX wieku; 2) w jakim zakresie i w oparciu o jakie mechanizmy społeczne elementy te funkcjonują współcześnie; 3) jakimi drogami i w jakiej postaci wkraczają do społeczności lokalnych nowe wzory zachowania się; 4) w jakim stopniu te nowe elementy przybierają postać zachowań zwyczajowych. Aby uzyskać odpowiedź na powyższe pytania posłużyłam się - między innymi metodami proceduralnymi - także klasyfikacją zwyczajów według kryterium powszechności ich występowania. Szczegółowe ujęcie materiału empirycznego oraz materiału zaczerpniętego z literatury przedmiotu 2 - a traktującego ściśle o badanym terenie - w tabele chrono2 Material porównawczy w tym zakresie czerpano przede wszystkim z następujących pozycji: O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 5, Krakowskie, cz. 1, Kraków 1871, t. 6, Krakowskie, cz. 2, Kraków 1873; J. Łobczowski, Rudawa. Kościół, probostwo, parafia, Kraków 1916; S. Polaczek, Wie.ś Rudawa. Lud jego zwyczaje. obyczaj!:, obrzędy, piosnki, powiastki i zagadki. Biblioteka "Wisły", t. 9, Warszawa, 1892; tegoż, Powiat chrzanowski w W. Ks. Krakowskiem. Monografia historyczno-geograficzna, Kraków 1914. �KRYSTYNA KWASNIEWICZ logiczne, uwzględniające stopień żywotności zwyczajów, pozwoliło na wyciągnięcie wniosków; zarówno analitycznych, dotyczących losów poszczególnych form zachowań zwyczajowych, jak też syntetyzujących w odniesieniu do tempa i charakteru przemian dokonujących się od przełomu XIX/XX wieku po czasy współczesne 3. W tym miejscu ograniczę się tylko do krótkiej charakterystyki tych ostatnich. Przede wszystkim należy stwierdzić, że - poniekąd wbrew oczekiwaniom - badania chronologiczno-przestrzenne nie ujawniły zasadniczych różnic w zakresie inwentarza zwyczajów pomiędzy poszczegóinymi wsiami w obrqbie gminy. Zwłaszcza VI odniesieniu do okresu wyjściowego, tj. przełomu XIX/XX wieku, rekonstrukcja zwyczajów tradycyjnych w oparciu o pamięć najstarszej generacji mieszkańców poszczególnych wsi, cechuje się wielką zbieżnością. Współcześnie można natomiast zaobserwować pewne różnice w funkcjonowaniu zwyczajów, znanych z przeszłości lecz 'vvychodzących obecnie z użycia asynchroniczni e w poszczególnych wsiach, a także w obrębie wsi w poszczególnych rodzinach. Ogólnie rzecz biorąc, silniejsze tendencje regresywne wykazują wsie o wyższym vvskaźniku zatrudnienia pozarolnego, a zarazem dogodniej usytuo\vane pod względem komunikacyjnym, jak np. Niegoszowice czy Rudawa, w przeciwieństwie do bardziej zachowawczych wsi, silniej związanych z rolnictwem i leżących dalej od głównych szlaków komunikacyjnych, jak np. Radwanowice czy Brzezinka. Scisłych różnic w tempie faktycznego zarzucania tradycyjnych zwyczajów nie można jednak ustalić w sposób autorytatywny, co z kolei pozwala wnosić: o znacznym stopniu zunifikowania wzorów kulturowych na całym badanym terenie, zmieniających się w sposób podobny, jakkolwiek w różnej mierze asynchroniczny, w miarę upływu czasu. Różnicę zasadniczą w kontekście żywotności zwyczajów w ich tradycyjnej postaci stanowi natomiast granica wieku między kolejnymi generacjami mieszkańców oraz - choć w mniejszym stopniu - zróżnicowanie społeczno-zawodowe. 3 POlJieważ do sporządzania zestawień tabelarycznych w oparciu o kryterium powszechności występowania zwyczajów szczególnie nadają się zwyczaje doroczne, wszelkie przejawy zachowań tego typu usystematyzowano według porządku kalendarzowegu i w tych ramach starano się określić stopień żywotności posługując się następującą skalą: a) zwyczaj żywy, praktykowany współcześnie powszechnie, b) zwycza1 zanikający, praktykowany tylko sporadycznie, c) zwyczaj już nie praktykowany, lecz znany bądź z tradycji ustnej, bądź z autopsji w odniesieniu do minionej przeszłości, d) potwierdzenie przez literaturę przedmiotu występowania zwyczaju na badanym terenie u schyłku XIX wieku, lub brak odpowiednich danych na ten temat, e) zwyczaj upowszechniający się współcześnie, nie znany w kulturze tradycyjnej. �Przemiany zwyczajów ludowych Drugą, równolegle nasuwającą się uwagą, jest stwierdzenie na przestrzeni badanego okresu bardzo silnie zaznaczającego się powszechnego regresu faktycznych, czyli manifestujących się w praktyce przejawów zachowań zwyczajowych opartych na wzorach tradycyjnych. Regres ten szczególnie przybrał na sile począwszy od lat pięćdziesiątych naszego stulecia 4. Bezsprzecznie, nosicielami i w pewnym zakresie kontynuatorami tradycyjnych form zwyczajowych są głównie przedstawiciele najstarszej generacji. Z drugiej jednak strony trzeba stwierdzić, że pewne zwyczaje doroczne, będące dawniej domeną osób dorosłych, obecnie są praktycznie kontynuowane niemal wyłącznie przez dzieci (np. chodzenie po kolędzie, oblewanie wodą z okazji "śmigusu", palenie "sobótek" na Zielone Świątki). Świadczy to z jednej strony o degradacji społecznej tradycyjnych wzorów społecznych, leżących u podstaw zachowań zwyczajowych, z drugiej o powstawaniu pewnych nowych wzorów w tym zakresie oraz o dokonującej się sukcesywnie selekcji tradycyjnego inwentarza zwyczajów. W wyniku tejże selekcji, zachodzącej spontanicznie w czasie, wykształcają się pewne stereotypy zachowań, nawiązujące genetycznie do społecznych wzorów zachowań z okresu kultury tradycyjnej lecz w sposób selektywny, zindywidualizowany. W związku z takim stanem rzeczy przykładowo biorąc - powszechnie nadal obchodzi się wielkie (i wolne od pracy) święta roku kościelnego, jak: Boże Narodzenie, Wielkanoc, Boże Ciało, Dzień Wszystkich Świętych. W ramach zwyczajowych obchodów tychże świąt przestrzega się przede wszystkim wzorów, a których można powiedzieć, że mają charakter ogólnonarodowy i ogólnospołeczny i jako takie stoją ponad kulturą tradycyjną i ponad kulturą robotniczą a częstokroć nawet ponad światopoglądem. "Dodatki", \'l formie różnych zwyczajów wywodzących się bezpośrednio z kultury tradycyjnej, mogą być i bywają różne w poszczególnych rodzinach. Sytuacja taka Vi znacznej mierze spowodowana jest pogłębiającym się procesem prywatyzacji zwyczajów. W wyniku tego procesu, stosowanie się do tradycyjnych wzorów - nic zawsze zresztą już zrozumiałych - staje się wyrazem zindywidualizowanych subiektywnych postaw, potrzeb i przyzv,"yczajeń, w coraz mniejszym zaś stopniu stanowi wyraz podporządkowania się wymogom narzucanym przez społeczność lokalną. Rozluźnienie więzi wewnątrzwioskowych - wywołane zmienionymi warunkami życia i pracypociągnęło za sobą bowiem siłą faktu znaczny spadek kontroli społecz4 W tym bowiem okresie, w związku z wcielaniem w życie założeń Planu 6-letniego, przybrały na sile procesy przemian wiążące się z masowym odpływem ludności do pracy poza rolnictwem. Znalazło to swoje daleko posunięte konsekwencje we wszystkich dziedzinach życia na terenie badanych wsi. �KRYSTYNA KWASNIEWICZ nej - także i w zakresie przestrzegania tradycyjnych zwyczajów - oraz osłabienie wiążących się z tym sankcji obyczajowych. By jednak nie upraszczać zagadnienia należy podnieść fakt, że wśród przedstawicieli średniego i młodego pokolenia mieszkańców badanych wsi dokonuje się współcześnie proces pewnej rewaloryzacji rodzimych tradycji kulturowych, w tym także i zwyczajów. Przychylne zainteresowanie dawnymi lokalnymi zwyczajami nie oznacza jednak praktycznej gotowości podporządkowania się normom przekazanym w tym zakresie przez przeszłość, lecz jest wypadkową zwyżkującego poziomu świadomości ~połecznej i wykształcenia oraz silnie rozbudzonego poczucia patriotyzmu lokalnego. W wyniku takiej sytuacji, oceny dziedzictwa kulturowego nie ograniczają się jedynie do krytyki tego, co uchodzi za rezultat nędzy i zacofania. Eksponuje się również a poniekąd nawet idealizuje v:alory estetyczne, społeczne i obyczajowe pewnych tradycyjnych wzorów kulturowych. W odniesieniu do sfery zwyczajów -- przykładowo biorąc - może to być emocjonalnie pozytywny stosunek do dawnego "we~e]a krakowskiego" czy obchodu "sobótek" na Zielone Świątki, wysoka ecena obowiązujących dawniej zwyczajowych form pomocy sąsiedzkiej, czy też spontaniczne wznowienie, a właściwie kreowanie (z inicjatywy Koła Gospodyń Wiejski'ch) dożynek jako gminnego święta plonów. Zebrany materiał empiryczny pozwolił też na sprecyzowanie pewn:Th sugestii dotyczących podatności różnych form zwyczajowych na zmienność czy zanikanie. Nie wchodząc w tym miejscu w bardzo skomplikowany problem doOCTU kryteriów klasyfikowania zachowań zwyczajowych, mając zaś na i.nvadze fakt, że zachowania te łączą się z różnymi dziedzinami życia, cZĘsto warunkując się wzajemnie i przeplatając w sposób, niemożliwy do k,;tegorycznego rozgraniczenia, poprzestanę na przytoczeniu pewnych ;wgólnień poczynionych na podstawie analizy zebranego materiału. Tak więc, najszybciej wychodzą z użycia tradycyjne zwyczaje mot y',\'owane wierzeniowo a wyrosłe na gruncie myślenia magicznego, realizusię dawniej poprzez szereg symbolicznych czynności o charakterze nakazów, zakazów i wróżb. Zjawisko to należy uznać za naturalną konsek','iencję zmian zachodzących w sferze ideologicznej, a prowadzących do '.vytwarzania się nowych wzorów osobowościowych. Również stopniowa przemiana tradycyjnej religijności ludowej - nac;,-chowanej naiwnym sensualizmem i przedmiotowym stosunkiem do ,.świętości" - w religijność o charakterze bardziej instytucjonalnym, powoduje szereg przemian w funkcjonowaniu tradycyjnych zwyczajów, praktykowanych w nawiązaniu do kultu. O ile np. święcenie w określone dni roku kościelnego pokarmów, wody, palm, "ziela", wianków itp. jest jeszcze na porządku dziennym, o tyle zarzuca się stopniowo liczne niegdyś �PTzemiany zwyczajów ludowych 127 zwyczajowe praktyki, dokonywane za pośrednictwem tychże przedmiotów \\. ściśle okr::ślonych celach. W wyniku wkraczającego na wieś procesu laicyzacji życia pojawia się, zmieniom' na bardziej świecki, sposób spędzania czasu w okresie najważniejszych ś\viąt kościelnych. Pewne sytuacje związane z wymogami kultu religijnego, i wyłącznie jako takie dawniej traktowane, stanowią obecnie pretekst do organizowania świeckich imprez towarzyskich, połączom'ch z obfitą i wystawną konsumpcją. Przykład może stanowić niedawno powstdy. a już uświęcony społeczną aprobatą zwyczaj obchodzenia pierwszej komunii dzieci jako swego rodzaju "małego wesela". Postępująca laicyzacja, powodując kurczenie się w zachowaniu zwyczajowym motywów religijnych czy też magiczno-kultowych, sprzyja przyjmowaniu S i i;' zwyczajów o charakterze świeckim, zaczerpniętych ze wzorów miejskich. Przykładowo dotyczy to imienin, rocznic ślubu, sukcesó\': zawodowych itp., obchodzonych w kręgu zapraszanych z tej okazji gości, podejmowanych w wystawny sposób. W uroczystościach rodzinn:,'ch, jak wesela, chrzciny a nawet pogrzeby, zmniejsza się uczestnictwo członko',\' społeczności lokalnej na rzecz uczestników z zewnątrz. których dobór stanowi odzwierciedlenia charakteru nowych, ponad10kalnych \\'if~7.i społecznych i nowych aspiracji w tym zakresie, Znacznemu osłabieniu uległy zwyczaje doroczne o charakterze widowiskcwo-tO\v,u·z\'skim. W pierwszym rzędzie zwyczaje związane z chodzeniem po wsiach grup kolędniczych czy przebierańców zapustnych. Zapc wr;e tłumaczyć to można faktem, że współcześnie życie na wsi podmiejskiej, dostarcza dużego stosunkowo wyboru łatwo dostępnych rozrywek. Zanikły także bodźce materialne, związane dawniej na tym terenie ściśle z dorocznymi obchodami domów, traktowanymi w znacznym stopniu zarobkowo, Natomiast wido\' .... iskowo-towarzyskie elementy związane ze zwyczajami rodzinnymi --, zwłaszcza zaś z weselem - ulegają sukcesywnym proceson'j modyfi kdC,i j. postępującym zgodnie z wymogami zmieniającej się v\' tym zakresie mody. Tak np. rozmiary wesela, oceniane niegdyś według ilości furm<.il1ck, obecnie ocenia się według ilości wynajętych taksówek. \\' miejsc"" canców "przy muzyce" w karczmie, do dobrego tonu naIE".\' \\'ynajmo\\'anie na wesele świetlicy i angażowanie nowoczesnego zespułu muzycznego, w weselnych "przyśpiewkach" śpiewanych na starą nutę dominujE' tOil satyryczny, a poruszane są w nich aktualne problemy życiowe itd. Przeobrażenia zwyczajów rozpatrywane pod kątem zmian ilościowych i jakościowych ujawniły pewne ogólne prawidłowości. Jakkolwiek trudno jest genernlizo\\'ać, można przyjąć - z pewną dozą tolerancji że podatniejsze na zanikanie są zwyczaje doroczne, podczas gdy zwyczaje �]28 KRYSTYNA KWA8NIEWICZ rodzinne łatwiej ulegają modyfikacjom. Sytuacja ta ma - jak się wydaje - swoje głębsze uzasadnienie w obiektywnie kształtującej się rzeczywistości społeczno-kulturowej. O ile bowiem zanikanie niektórych zwyczajów dorocznych tłumaczyć można ich dezaktualizacją w obliczu zmieniających się warunków życia, o tyle zwyczaje rodzinne - ogniskujące się niezmiennie wokół najistotniejszych dla człowieka momentów, jak narodziny, zawarcie związku małżeńskiego i śmierć - siłą faktu -poprzez kolejne modyfikacje dostosowują się do tychże zmieniających się warunków. Charakter modyfikacji odpowiada przy tym przemianom dokonującym się zarówno w materialnych warunkach bytu, jak też w dziedzinie ideologii, poziomie wiedzy i świadomości społecznej. Dlatego też zmiany zachodzące w społecznych wzorach zachowań, z\viązanych ze zwyczajami rodzinnymi, wyrażają się przede wszystkim \'l kategoriach zmian jakościowych. Rzecz oczywista, nie przeczy to faktowi, że dokonują się również w tej dziedzinie zmiany ochmakterze ilościo',vym, przejawiające się w postaci stopniowej selekcji tradycyjnych form ekspresji, oraz że zmiany te mają także istotne znaczenie z punktu \vidzenia procesów społeczno-kulturowych. Z kolei inwentarz zwyczajów dorocznych podlega przede wszystkim ujemnym zmianom ilościowym. Stosunkowo najszybciej znikają z niego te doroczne zachowania zwyczajowe, których celowość - nie bvestlonowana w przeszłoś'ci - ulega świadomej lub podświadomej rewizji W jej wyniku zwyczaje te, pozbawione swych pierwotnych motywacji wierzeniowych - bywają już tylko powielane na zasadzie nawyku, lub - co jest zjawiskiem powszechniejszym - przechodzą do sfery tradycji ustnej. Taki los spotkał np. liczne niegdyś zwyczaje praktykowane w określonych celach w związku z dniami rozmaitych świętych patronów (jak św. Jan, Wojciech, Marek, Błażej, Szczepan, Agata i inni). zwyczaje towarzyszące co roku rozpoczynaniu ważnych prac rolno-hodowlanych (jak pierwsza orka, siew i sadzenie, żniwa, pierwszy wypęd bydła itp.), a także w cyklu rocznym powtarzające się zwyczaje, mające na celu zapewnienie pomyślnej wegetacji uprawom zbożowym i okopowym, urodzaje w sadach, sukcesy w gospodarce hodowlanej, a także ochronę plonów, domu i inwentarza przed rozmaitymi klęskami. Te spośród zwyczajów dorocznych, które nadal utrzymują swą wysoką rangę społeczną (z racji np. powiązania z największymi świętami roku kościelnego), przystosowują się do zmienion:ych warunków i potrzeb ulegając modyfikacjom - analogicznie do zwyczajów rodzinnych. Tak więc równolegle z zanikaniem zwyczajów w ich postaci tradycyjnej, dokonuje się proces wdrażania w życie nowych, aprobowanych społecznie stereotypów zachowania się w odniesieniu do określonych sytuacji rodzinno-towarzyskich i dorocznych. Stereotypy te są wyrazem �Przemiany zwyczajów ludou;ych 129 nawarstwiania się dawnych przyzwyczajeń i nowych aspiracji kulturowych, kształtowanych zgodnie z aktualnym sposobem pozyskiwania prestiżu społecznego. Sytuacja taka jest rezultatem z jednej strony dynamicznego układu kontaktów społecznych, wśród których coraz \\,-ażniejszą rolę odgrywają kontakty pozalokalne, z drugiej strony silnego oddziaływania różnorodnych środków masowego przekazu, transmitujących do szerokiego społeczeństwa nowe treści, a wraz z nimi wyzwalających nowe potrzeby i nowe wzory zachowania się. Rzecz jasna, nie stanowią one i nie mogą stanowić pełnego odpowi~dnika wzorów i norm, aktualnych i respektowanych w warunkach właściwych dla względnie statycznego okresu kultury tradycyjnej. 9 - Lud, tom LXI � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99e24581f1c8203e3f8d328a1f88b88c.pdf c05314284cdd47f3e5c5c4d97972b9b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:556 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:507 Title A name given to the resource Z badań nad zwyczajami dorocznymi w społeczności wiejskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.62-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U K R Y S T Y N A D I A I M A T E R I A Ł Y KWAŚNIEWICZ Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI W SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J I. WSTĘP 1. P r z e d m i o t i cel p r a c y Artykuł niniejszy powstał w o p a r c i u o większą pracę stanowiącą monografię zwyczajów dorocznych w e w s i Dzierążnia, p o w . K a z i m i e r z a W i e l k a , w w o j . k i e l e c k i m . Była to m o j a praca magisterska zatytuło­ w a n a Zwyczaje i wierzenia doroczne we wsi Dzierążnia w pow. Kazi­ mierza Wielka w XX w., pisana w r o k u a k a d e m i c k i m 1957/1958 w K a ­ tedrze E t n o g r a f i i Słowian U J . Pracę tę konsultowała doc. d r J . K l i m a ­ szewska, która była zarazem j e j recenzentem wspólnie z prof, d r K . D o ­ browolskim. Celem tej m o n o g r a f i i było przede w s z y s t k i m ustalenie aktualnego obrazu całokształtu zwyczajów dorocznych oraz próba r e k o n s t r u k c j i zwyczajów w i c h dawnej f o r m i e (z przełomu X I X / X X w . ) . W związku z realizacją tego p o s t u l a t u główny nacisk położony był w p r a c y na: a) możliwie pełny opis zwyczajów o d s t r o n y „zewnętrznej", to jest uchwycenie f o r m y , w j a k i e j dany zwyczaj się przejawia; b) próbę i n t e r p r e t a c j i zwyczajów z p u n k t u widzenia r o l i , jaką o d - , grywają w świadomości badanej zbiorowości w i e j s k i e j (uzasadnienia stosowania zwyczajów, m o t y w y skłaniające do i c h przestrzegania, oceny skuteczności i t p . ) , to jest uchwycenia t r e ś c i społecznych zwyczaju. c) próbę ustalenia stopnia ż y w o t n o ś c i zwyczajów przez o k r e ­ ślenie, co i dlaczego w d a n y m zwyczaju (ewentualnie, które zwyczaje) jest a k t u a l n i e żywe, co p r a k t y k o w a n o d a w n i e j , a obecnie zarzucono, co znane jest już wyłącznie z t r a d y c j i u s t n e j ; d) analizę procesu ewerftualnego przenikania n y c h zwyczajów n o w y c h pierwiastków. do tradycyj­ �Z BADAS NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 63 Te właśnie w y t y c z n e posłużyły w c y t o w a n e j pracy za rodzaj m o d e l u opisu zwyczajów. Trzeba jednakże z góry zastrzec, że m o d e l t e n n i e zawsze mógł być k o n s e k w e n t n i e stosowany. P r z y c z y n y leżą w t r u d n o ­ ściach związanych z właściwą interpretacją b a d a n y c h zjawisk, z któ­ r y c h w i e l e c h a r a k t e r y z u j e dziś znaczna płynność, niektóre zaś są już t y l k o odbiciem, nierzadko zniekształconym, swej p i e r w o t n e j postaci. W a r t y k u l e n i n i e j s z y m pominięta została, ze względu n a jego ogra­ niczone r o z m i a r y , część opisowa m o n o g r a f i i (134 ss. maszynopisu) *. Zachowana natomiast została druga część pracy, n a którą składają się rozważania n a t u r y ogólnej idotyczące przede w s z y s t k i m problemów f u n k c j o n o w a n i a oraz zmienności zwyczajów dorocznych. Ilustrację t y c h rozważań stanowią w y b r a n e opisy bardziej c h a r a k t e r y s t y c z n y c h zja­ wisk. Jeśli chodzi o zakres t e r y t o r i a l n y p r a c y w zasadzie ogranicza się o n d o t e r e n u samej w s i Dzierążnia. T y m n i e m n i e j w świetle zebranych materiałów t e r e n o w y c h można wyrazić pogląd, że procesy p r z e m i a n zarejestrowane w obrębie t e j w s i są reprezenta­ t y w n e dla całej najbliższej o k o l i c y . W związku z t y m zawarte w a r t y ­ k u l e w n i o s k i teoretyczne odnoszą się do stosunkowo niewielkiego r e g i o ­ n u . Jednakże w zestawieniu z analogicznymi w n i o s k a m i z i n n y c h r e g i o ­ nów P o l s k i można b y uzyskać podstawy do sformułowania ogólniejszej t e o r i i p r z e m i a n k u l t u r y społecznej n a o d c i n k u zwyczajów dorocznych. N i n i e j s z y artykuł może być wkładem do takiego przedsięwzięcia badawczego. Zakres chronologiczny p r a c y obejmuje ostatnią ćwierć X I X w . oraz m i n i o n e lata w i e k u X X . Rzecz zrozumiała, że obraz d o t y ­ czący końca w i e k u X I X jest niepełny, z p o w o d u niedostatecznej p o d ­ s t a w y źródłowej. 2. C h a r a k t e r y s t y k a źródeł Praca, na podstawie której powstał niniejszy artykuł, napisana zo­ stała głównie w o p a r c i u o źródła uzyskane na drodze badań t e r e n o w y c h przeprowadzonych w 1957 i 1958 r . Źródła te były uzyskane: 1 roku i od Zawarte wierzenia, M. B. Palmowej, lonych tej części łączące w się do M. Świętych ludwe. z do do B. opisy zostały uporządkowane wszystkie zarejestrowane poszczególnymi Środy Zielnej, końca wielkimi wpływami dniami Popielcowej, okresie Wielkie jnocy, Świątek niewątpliwie opracowania Obejmują Gromnicznej Wszystkich czaje w obrzędowego. od od W i e l k i e j n o c y od M. adwentu. B. Bożego Popielcowej do Wszystkich układ został liturgicznego na tzw. zwyczaje Narodzenia, do do Z i e l o n y c h Świątek, rodzaju roku według trakcie badań okresie Środy Zielnej Tego kościelnego w: w Niedzieli od Zie­ Świętych, od podyktowany doroczne zwy­ �KRYSTYNA 64 KWAŚNIEWICZ a) przez bezpośredni k o n t a k t z badaną zbiorowością na drodze j a w ­ n y c h wywiadów etnograficznych; b) na drodze u k r y t e j obserwacji stosunków m i e j s c o w y c h ; c) za pośrednictwem a n k i e t y dotyczącej w y b r a n y c h zagadnień, p r z e ­ prowadzonej wśród uczniów V — V I I k l a s szkoły podstawowej w Dzierążni. Materiały terenowe znajdują się w A r c h i w u m Zakładu E t n o g r a f i i Słowian U J , gdzie zostały wciągnięte p o d n r i n w . 144—147, 149—160. Złożyły się n a nie w y p o w i e d z i 25 rozmówców obojga płci (w t y m 7 osób liczyło ponad 75 l a t , 2 ponad 80 i jedna ponad 90 l a t ) . Równolegle z j a w n y m w y w i a d e m e t n o g r a f i c z n y m szła obserwacja przeprowadza­ na zarówno w t r a k c i e o d b y w a n i a rozmów, j a k i niezależnie od n i c h w związku z uczestnictwem w życiu w s i . Obserwacja była również j e d n y m ze środków służących do w e r y f i k o w a n i a materiałów. T u t a j też pomocna okazała się wspomniana uprzednio a n k i e t a przeprowadzona wśród dzieci szkolnych. Ponadto w y k o r z y s t a n e zostały niektóre źródła a r c h i w a l n e . W y m i e ­ nić t u należy m . in..materiały spisu rolnego z czerwca 1957 r . dotyczące podziału własności z i e m i między poszczególne gospodarstwa (udostęp­ nione przez G R N , a w y k o r z y s t a n e przy o m a w i a n i u współczesnej s t r u k ­ t u r y społeczno-gospodarczej w s i ) . Poza t y m uwzględniono literaturę etnograficzną i historyczną dotyczącą omawianego r e g i o n u . 3. Krótka c h a r a k t e r y s t y k a badanej w s i Dzierążnia jest wsią o bardzo odległej t r a d y c j i historycznej. W Liber Beneficiorum znajduje się w z m i a n k a o n i e j jako o w s i b i s k u p i e j . Zało­ żenie w s i sięga zapewne czasów znacznie dawniejszych niż czasy Długo­ sza, choć b r a k n a t e n temat ścisłych danych źródłowych. Jeden z p r o ­ boszczów dzierążskich, k s . L . Kotarbiński, podaje (nie przytaczając źródeł), że założenie Dzierążni sięga schyłku X l u b początków X I w . oraz że początkowo była ona wsią dziedziczną panów świeckich i przez tychże ok. r o k u 1271 została darowana ówczesnemu b i s k u p o w i k r a k o w ­ s k i e m u . O. K o l b e r g w s p o m i n a o Dzierążni jako o „wsi starożytnej" . 2 3 Dzierążnia leży w t z w . Niecce Nidziańskiej, którą to nazwą określa się obniżenie p o w i e r z c h n i t e r e n u pomiędzy Górami Świętokrzyskimi a Wyżyną Krakowsko-Częstochowską. Pod względem urodzajności zie­ m i jest zaliczana do t z w . r e g i o n u skalbmiersko-kazimierskiego, uznanego 2 Ks. L. K o t a r b i ń s k i , Pamiętnik religijno-moralny, „ R o k " , R . 1 3 : 1 8 5 3 n r 8, s. 1 1 0 — 1 1 1 . 3 O. K o l b e r g , L u d , Kieleckie, cz. I, K r a k ó w 1 8 8 5 , s . 16. �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 65 za jeden z najlepszych w Polsce. Dominują w o m a w i a n e j w s i t r z y za­ sadnicze g a t u n k i gleby: m a d y średnie, czamoziemne lessy próchnicze oraz lessy całkowite. Dźierążnia n i e 'posiada własnych lasów. P r o b l e m w o d y p i t n e j i na użytek domowy rozwiązuje rzeczka Jakubówka. Jeśli chodzi o przynależność regionalną, wieś u s y t u o w a n a była n a p o g r a n i ­ czu z i e m i k r a k o w s k i e j i sandomierskiej, przynależąc do w o j . k r a k o w ­ skiego. W pojęciu mieszkańców przynależność regionalna utożsamiana jest obecnie z administracyjną. Przed I wojną Dźierążnia należąca do okręgu skalbmierskiego, p o w . miechowskiego g u b e r n i r a d o m s k i e j , była pod zaborem r o s y j s k i m . W okresie międzywojennym zaliczała się do pow. pińczowśkiego, o d 1955 r . wcho:dzi w skład pow. K a z i m i e r z a W i e l ­ ka i jest siedzibą G R N . W i e l k a własność ziemska w Dzierążni o d bardzo d a w n a należała do kapituły k r a k o w s k i e j , o d której została w r o k u 1865 przejęta przez skarb cesarstwa rosyjskiego. F a k t t e n uprzedziło uwłaszczenie chłopów w 1864 r . T r a d y c j e pańszczyźniane zatarły się już zupełnie w pamięci mieszkańców w s i . N i e bez wpływu na to jest prawdopodobnie f a k t , że dwór w Dzierążni już w l a t a c h dziewięćdziesiątych X I X w . przestał istnieć, a g r u n t y dworskie rozparcelowane zostały odpłatnie pomiędzy gospodarstwa chłopskie. Obecnie wieś c h a r a k t e r y z u j e gospodarka r o l n i c z o - h o d o w l a n a. D a w n i e j większe zyski płynęły z h o d o w l i , zwłaszcza nierogacizny. P r o d u k c j a r o l n a n i e była nastawiona na specjalizację; starano się u p r a ­ wiać po trosze wszystkie rośliny potrzebne do k o n s u m p c j i l u b p r z e t w o ­ rzenia w gospodarstwie. Rzemiosło było słabo rozwinięte. E m i g r a c j e zarobkowe w Dzierążni rozpoczęły się w latach osiemdzie­ siątych X I X w . Wśród nich były: emigracje stałe do Zagłębia Dąbrow­ skiego, emigracje sezonowe „na S a k s y " do Niemiec, przed 1914 r . e m i ­ gracje zamorskie do Stanów Zjednoczonych pomyślane w zasadzie j a k o p o w r o t n e (choć w p r a k t y c e częstokroć przeradzały się w stałe) i po 1918 r . emigracje do F r a n c j i podobnie t r a k t o w a n e j a k zamorskie. W l a t a c h 1936—1939 przeprowadzano prace miernicze mające n a c e l u komasację gruntów. Spory dotyczące rozdziału ziemi zakończyła w o j n a , gdyż władze n i e m i e c k i e nakazały p r z y m u s o w e obejmowanie p r z y d z i e l o n y c h parcel. W czasie w o j n y Dźierążnia n i e poniosła s t r a t m a t e r i a l n y c h . Reforma r o l n a w 1945 r . n i e miała dla w s i żadnych k o n ­ sekwencji, gdyż już o d d a w n a nie istniała w i e l k a własność ziemska. N i e m n i e j po 1945 r . dokonały się w Dzierążni poważne przeobrażenia wynikłe z działania k i l k u czynników. P i e r w s z y m z n i c h była emigracja. Kierowała się ona n i e t y l e k u Z i e m i o m Z a c h o d n i m (dokąd wyjechało t y l k o o k . 8 r o d z i n ) , i l e do Zagłębia Dąbrowskiego i na Górny Śląsk. Wykorzystując licznych przedwojennych dzierążskich emigrantów 5 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. DC �66 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ przenosiła się t a m młodzież i młode małżeństwa. Z 'biegiem l a t p r z y ­ bysze w r a s t a l i w nowe środowisko, przyjeżdżając do r o d z i n n e j w s i j e ­ d y n i e w okresie i n t e n s y w n y c h prac p o l n y c h (a i to nie zawsze). Spora część młodzieży kończyła szkoły zawodowe w Zagłębiu l u b n a Śląsku, podejmując t a m p o t e m pracę. Po 1950 r. p e w n a część młodzieży dzierążskiej (ok. 10 osób) zgłosiła się do pracy w N o w e j Hucie, dojeżdżając do domów t y l k o n a niedzielę. W rezultacie z j a w i s k i e m powszechnie podkreślanym w r o z m o w a c h stał się b r a k dostatecznej ilości rąk do p r a c y w e w s i . Naturalną k o n ­ sekwencją tego s t a n u rzeczy był w z r o s t mechanizacji miejscowego r o l ­ n i c t w a . Ulepszone narzędzia i m a s z y n y rolnicze sprowadzano p i e r w o t n i e z Z i e m Zachodnich. Później zaczęto zaopatrywać się w n i e za pośred­ n i c t w e m h a n d l u uspołecznionego. Postęp techniczny pociągnął za sobą niewątpliwie podniesienie się p o z i o m u intelektualnego mieszkańców w s i . Z j a w i s k u t e m u sprzyjały również liczne k o n t a k t y z k r e w n y m i i z n a j o m y m i w miastach. N i e spo­ t y k a się n i e m a l r o d z i n , których członkowie p r z y n a j m n i e j k i l k a razy do r o k u n i e jeździliby do m i a s t . Wszystkie większe z a k u p y w zakresie garderoby, m e b l i i t p . d o k o n u j e się p r z y okazji t a k i c h wyjazdów. W związku z t y m ciągle wzrasta atrakcyjność miasta w oczach w s i , mając dalsze rozliczne konsekwencje. Jedną z n i c h był — zahamowany może trochę w o s t a t n i m okresie — upadek przeświadczenia o znaczeniu p r a c y na r o l i . D l a większości młodych l u d z i ideałem stała się 8-godzinna praca w fabryce l u b urzędzie i w o l n y czas poświęcany na r o z r y w k i . P r z e m i a n y w życiu społecznym Dzierążni łączą się nie t y l k o ze w s p o m n i a n y m i c z y n n i k a m i , ale i z wewnętrznymi przeobrażeniami o m a ­ w i a n e j społeczności w i e j s k i e j . W grę wchodzi t u n i e t y l k o 'podniesienie r a n g i społecznej w s i przez u t w o r z e n i e w niej zrazu g m i n n e j , a później gromadzkiej r a d y narodo­ wej, j a k też przez rozbudowę miejscowej m l e c z a r n i przemysłowej, ale i przez w p r o w a d z e n i e szeregu i s t o t n y c h ułatwień życia codziennego. Wymienić wśród n i c h można: u r u c h o m i e n i e agencji pocztowej, r a d i o fonizację w s i , a wreszcie j e j elektryfikację. Współczesna Dzierążnia w y k a z u j e bardzo silne dążenia do m o d e r n i ­ zacji życia; wyraża się ono w ubiorze, mieszkaniu, pożywieniu, a także w s t y l u życia rodzinnego, w sposobie w y c h o w y w a n i a dzieci, w ideałach życiowych. Procesem t y m Objęte są wszystkie kategorie społeczne l u d ­ ności w s i . S t r u k t u r a Wsi według p o w i e r z c h n i gospodarstw r o l n y c h przedsta­ wiała się w okresie p r o w a d z o n y c h badań następująco: �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI Wielkość gospodarstwa DOROCZNYMI Ilość w 0— 2 ha 37,6 2— 3 ha 21,0 3— 5 ha 25,6 5— 7 ha 11,0 7—10 ha 4,0 10—14 h a 0,8 67 % Jak widać z powyższych danych, w e w s i przeważają gospodarstwa małorolne. Jednak i one objęte są procesem m o d e r n i z a c j i życia. N a w i a ­ sem można dodać, że według o p i n i i mieszkańców niektórych okolicz­ n y c h wniosek Dzierążnię uważa się za wieś zamożną, aczkolwiek nie w t a k i m stopniu, j a k n p . sąsiednie K u j a w k i l u b niedaleką Topolę. II. ISTOTA ZWYCZAJÓW D O R O C Z N Y C H I PRÓBA I C H 1. W y b r a n e przykłady prób definiowania zwyczajów K L A S Y F I K A C J I dorocznych Zapoznanie się z literaturą p r z e d m i o t u pozwala na wysunięcie t w i e r ­ dzenia, że pojęcie zwyczajów w ogóle, a zwyczajów dorocznych w szcze­ gólności, nie jest do t e j p o r y jednoznacznie zdefiniowane. J a k w m o w i e potocznej, t a k i w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j spotyka się wyrażenia „ z w y ­ czaj", „obyczaj", „obrzęd" powtarzane raz w f o r m i e synonimów jednego i tego samego pojęcia, raz w p r o s t przeciwnie — t r a k t o w a n e jako poję­ cia odrębne. K i l k a przytoczonych niżej cytatów z i l u s t r u j e tendencje panujące w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j w związku z próbami precyzowania treści t y c h pojęć. Wybór t e n , rzecz jasna, nie p r e t e n d u j e do przedstawienia w s z y s t ­ k i c h kierunków występujących w nauce w zakresie sposobu u j m o w a n i a pojęć „zwyczaj", „obyczaj" i t p . , w y k a z u j e j e d y n i e stopień i c h zróżni­ cowania, p u n k t y styczne i różnice. W y k o r z y s t a n i e l i t e r a t u r y obcej nasuwa znaczne trudności, ze w z g l ę ­ d u na płynność i nieścisłość t e r m i n o l o g i i . T a k n p . słowniki nasze tłu­ maczą jednakowo jako „zwyczaj", „obyczaj" n i e m i e c k i e wyrażenie „Brauch" i „Sitte", francuskie „usage" i „cotume" czy angielskie , , c u ­ s t o m " i „fołkway". Dlatego też proponowane niżej tłumaczenia t y c h terminów są na pewno kwestią dyskusyjną. Przegląd d e f i n i c j i rozpocząć można o d przytoczenia znanego w y d a w ­ n i c t w a Handworterbuch des Deutschen Aberglaubens, w którym z n a j ­ duje się następujące sformułowanie: „Istotny zwyczaj l u d o w y [ V o l k s brauch] t k w i s w y m i k o r z e n i a m i przede w s z y s t k i m w r e l i g i i (w szero­ k i m tego słowa znaczeniu) albo w c h o d z i z nią — prędzej czy później — �KRYSTYNA 68 KWAŚNIEWICZ w ścisłe powiązania. Z w y c z a j , j a k mówią niektórzy, to »kult codziennego życia«. Z tego p o w o d u może stać się o n siłą zmuszającą człowieka do tego stopnia, że wszelkie uchylanie się jest t r a k t o w a n e jako g r z e c h " . „... U podstaw w i e l u zwyczajów leżą oczywiście reakcje zewnętrzne n a silne bodźce uczuciowe. Skoro jednak dochodzi do głosu refleksja, w y ­ łączają się magiczno-uczuciowe powody, których celem jest bądź obrona przed złymi siłami, bądź sprowadzenie płodności i powodzenia, nadto, jeśli występuje w i a r a w demony i bożki, zdobycie i c h poparcia l u b u c h y l e n i e wrogości. Rzecz znamienna, że wszystkie przełomowe c h w i l e w życiu l u d z k i m , w p r a c y w poszczególnych porach r o k u są z w y k l e p r z y b r a n e w formę religijno-magiczną. U j a w n i a się p r z y t y m silnie Skłonność do nagromadzania czarodziejskich środków. W i e l k a jest r ó w ­ nież siła t r w a n i a t y c h zwyczajów, które oparły się w s z e l k i m p r z e o b r a ­ żeniom w i a r y r e l i g i j n e j , m i m o że nadano i m (zwyczajom) inne zna­ czenie" . W tomie I I I tejże encyklopedii znajduje się następująca definicja obrzędu (Ritus): „Przez obrzęd r o z u m i e m y określony zwyczaj n a g r u n ­ cie r e l i g i i i m a g i i , u r e g u l o w a n y i ustalony w sposób, w j a k i m a być przedsięwzięte działanie k u l t o w e l u b magiczne" . I dalej „...całość obrzę­ dów rnożemy określić na terenie r e l i g i i jako k u l t , na terenie m a g i i jako z w y c z a j " . Rozróżnienie między pojęciami „zwyczaj" i „obyczaj" p r z e p r o w a ­ dził R i c h a r d B e i t l , formułując je następująco: „Między pojęciami »zwyczaj« [Brauch] i »obyczaj« [Sitte] można wyróżnić z teoretycznego p u n k t u widzenia p e w n e różnice. W p e w n y c h czasach i w p e w n y c h w a r u n k a c h »obyczaj-« oznacza coś ściślejszego, narzucającego się w p r z y ­ m u s o w y spoisób. Jednak z praktycznego p u n k t u w i d z e n i a nie ustala się dokładnego wyróżnienia o b u t y c h pojęć. Jako zwyczaj można t r a k t o ­ wać powtarzające się działania, które stały się pewną regułą... Z poję­ ciem zwyczaju łączy się wyobrażenie jakiegoś często powtarzalnego, czasami zobowiązującego działania społeczności, rodziny, szczepu, w s i l u b szerszej zbiorowości. Zwyczaj ucieleśnia w sobie p r a w o społeczności, poglądy n a to, co słuszne i właściwe. N a w e t w nowoczesnym p r a w o ­ d a w s t w i e zwyczaj s t a n o w i jeden z czynników w y m i a r u s p r a w i e d l i ­ wości. Zaś o t y m , j a k i e znaczenie w w i e l k i c h miastach m a moda i k o n ­ wenanse — rodzaje zwyczaju — nie potrzeba dodawać. W i a r a , prawa, 4 5 6 7 4 Handwoerterbuch des Deutschen Aberglaubens, s. 1 5 1 1 . • 5 O p . c i t , 1512. 8 Op. cit., Op. cit., 7 t. 3, B e r l i n — L e i p z i g s. 740. 1935, s. 739. \. 1, B e r l i n — L e i p z i g 1928, �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI 69 DOROCZNYMI Ubiór, sztuka, ipoezja, pieśni i tańce l u d o w e odnajdują swe powiązania w zwyczajach związanych z życiem l u d z k i m i biegiem r o k u " . F o l k l o r y s t a f r a n c u s k i P. Saintives zwyczaje t r a k t u j e jako spuścizną przeszłości, która w i n n a być z p i e t y z m e m przechowywana z pokolenia na pokolenie. „Podobieństwo życia ludowego z jednego w i e k u na d r u ­ gi, tysięczne przeżytki, ciągłość obrzędów [usage] i zwyczajów [cotume] przywiązują człowieka dó z i e m i i całej przeszłości jego r a s y " . W za­ sadzie z p o d o b n y c h założeń wychodził S. P o n i a t o w s k i , formułując swój pogląd n a doroczne zwyczaje ludowe. Określił j e b o w i e m jako „szcząt­ k i d a w n y c h obrzędów k u l t o w y c h , mających na celu sprowadzenie i d l a ogółu, i d l a j e d n o s t k i pomyślności w gospodarce, z d r o w i u , życiu r o ­ d z i n n y m i społecznym" 8 9 W pracach i n n y c h autorów p o l s k i c h b r a k jest prób d e f i n i o w a n i a zwyczajów czy obrzędów, j a k k o l w i e k używa się o b y d w u w y m i e n i o n y c h t e r m i n ó w " . We Wstępie do ludoznawstwa polskiego J . S. Bystroń m o t y w u j e j e d y n i e przynależność zwyczajów dorocznych do „kultury społecznej". Pisze: „Pod nazwą k u l t u r y społecznej r o z u m i e m y te f o r m y k u l t u r a l n e , które się tworzą do celów współżycia l u d z i pomiędzy sobą, t u więc należy organizacja życia społecznego, towarzyskiego, prawnego, gospodarczego, religijnego. T u t a j również należy k u l t u r a obrzędowa jako o b j a w organizacyjny g r u p y . Wśród zwyczajów obrzędowych w y ­ różniamy rodzinne, p o t e m doroczne (kalendarz obrzędowy), potem zwią­ zane z r o l n i c t w e m czy pasterstwem, wreszcie d o m o w e " . Z próbami określenia terminów „zwyczaj", „obyczaj" i t p . spotkać się można również na terenie i n n y c h nauk. T a k n p . w w y d a w n i c t w i e Encyklopaedia of the Social Sciences zawarta jest następująca definicja obyczaju (custom): „Termin obyczaj używany jest n a oznaczenie p e w ­ nej całości wzorów zachowania się, które są uświęcone przez t r a d y c j e i umiejscowione w g r u p i e jako w z o r y przeciwstawne p r z y p a d k o w y m działaniom j e d n o s t k i " . H . P. F a i r c h i l d to samo pojęcie formułuje n a ­ stępująco: „Obyczaj to społecznie określony sposób zachowania się, uświęcony przez tradycje i u m a c n i a n y naganą społeczną w razie prze11 1 2 1S R. B e i U , 8 Glaube und Volk. Deutsche Volkskunde. Von Sage, Wort Von und Siedlung, Lied des Haus und deutschen Ackerkultur. Volkes, Von B e r l i n 1933, s. 102. P. 9 1 0 wa b.d., 1 1 S a i n t i v e s , J . S. 13 B y s t r o ń , Polski, J . S. Poznań de folklore, Etnografia Paris Polski, 1936, s. 12. [w:] Wiedza o Polsce, w Polsce, Kraków polskiego, wyd. t. 3, Warsza­ 1916; tenże, s. 299. Etnografia 1 2 Manuel S. P o n i a t o w s k i , Zwyczaje żniwiarskie 1947, b . m . B y s t r o ń , Wstęp do ludoznawstwa II, 1939, s. 196. Encyklopaedia of Social Sciences, t . 4, N e w York 1 9 3 1 . s. 658. Warszawa— �KRYSTYNA 70 KWAŚNIEWICZ kroczenia g o " . S. H . B r i t t zwyczaje (folkways!) d e f i n i u j e następująco: „Zwyczaje to są »właściwe« sposoby postępowania, jednakże n i e d l a ­ tego, że są one życiowo niezbędnymi sposobami zachowania się, lecz dlatego, że w szerokim zakresie są t r a d y c y j n e " . Społeczny i zarazem u t y l i t a r n y c h a r a k t e r szczególnie jasno przebija z d e f i n i c j i nakazów (mores) przytoczonej za S. H . B r i t t e m przez W . G. S u m n e r a : „Nakazy są to sposoby postępowania, które występują w społeczeństwie (i służą) do zaspokajania l u d z k i c h potrzeb i pragnień łącznie z w i e r z e n i a m i , pojęciami, kodeksami i w z o r a m i 'poprawnego życia, które tkwią w t y c h sposobach mając z n i m i genetyczny zwią­ zek" . W przytoczonych wyżej w y p o w i e d z i a c h poszczególnych autorów można uchwycić rozbieżności i p u n k t y styczne. J e d n i a u t o r z y zwyczaj traktują przede w s z y s t k i m jako spuściznę przeszłości, umacniającą więź społeczną, i n n i jako w y z n a c z n i k i ludzkiego zachowania. N a ogół j e d n a k w definicjach zwyczajów główny nacisk położony jest na: 1. powtarzalność j e d n y c h i t y c h samych wzorów wymogów zacho­ w a n i a się ludzkiego w p e w n y c h okolicznościach; 2. istnienie g r u p y społecznej, w której kręgu może wytworzyć się t e n obowiązujący system p o w t a r z a n y c h wzorów; 3. istnienie sankcji k a r n y c h , które ściąga na siebie jednostka u c h y ­ lająca się o d stosowania t y c h wzorów. 14 1 5 16 2. Propozycja d e f i n i c j i zwyczajów dorocznych A n a l i z a przytoczonych wyżej poglądów i i c h k o n f r o n t a c j a z e m p i ­ r y c z n y m materiałem t e r e n o w y m z e b r a n y m w badanej w s i posłużyła za podstawę do sformułowania następującej p r o p o z y c j i 'definicyjnej: zwyczaj stanowią strzeżone przez tradycję, panujące w d a n y m środo­ w i s k u społecznym w y m o g i i w z o r y w zakresie zachowania się, p o w t a ­ rzane bądź i n d y w i d u a l n i e , bądź zbiorowo w określonych sytuacjach w sposób celowy. Rozważając przydatność tego sformułowania w o d n i e ­ sieniu do zwyczajów dorocznych, ze szczególnym uwzględnieniem 'po­ t r z e b niniejszej pracy, można ująć j e następująco: są to strzeżone przez tradycję, panujące w d a n y m środowisku społecznym w y m o g i i w z o r y w zakresie zachowania się, 'powtarzane r o k r o c z n i e w sposób c e l o w y bądź i n d y w i d u a l n i e , bądź zbiorowo, w związku z określonymi d n i a m i , świętami l u b o k r e s a m i świątecznymi, p o r a m i r o k u , w związku z r o z - H . P. F a ii ir с h ii 1 d , Dictionary 1 5 S. H . B r i t t , 1 8 W. 1 4 G. Social S u m n e r , Psychology Folkways, of Sociology, in Boston Modern New Life, York New 1944, s. 84. York 1 9 4 6 , s . 28 ( c y t . z a 1 9 4 5 , s. B r i t t , op. 63—64. cit.). �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 71 poczynaniem i kończeniem p e w n y c h co r o k w y k o n y w a n y c h czynności gospodarczych, z zachodzącymi po raz p i e r w s z y w r o k u w przyrodzie f a k t a m i , po r a z p i e r w s z y c z y n i o n y m i spostrzeżeniami i t p . Zasób t y c h wymogów i wzorów zachowania się 'uzależniony jest o d s p l o t u r o z m a i ­ t y c h czynników, składających się n a obraz rzeczywistości, w j a k i e j żyje dana społeczność w i e j s k a . Wobec tego uzależniony jest również o d c h a ­ r a k t e r u potrzeb, których zaspokajaniu mają służyć zwyczaje doroczne. Obecny w y b i t n i e r e l i k t o w y c h a r a k t e r t y c h ostatnich spowodowany jest właśnie zmianą układu warunków wprowadzających n o w y s t y l życia, a w r a z z n i m zmieniony charakter potrzeb, oraz możność r e a l i z o w a n i a i c h na i n n e j drodze, niż w odniesieniu do (poprzednich pokoleń w i e j ­ skich. Zwyczaje doroczne muszą być t r a k t o w a n e łącznie z odnośnymi w i e ­ r z e n i a m i , n a które składają się poglądy, wyobrażenia, oraz r o z m a i t e p r o g n o s t y k i , towarzyszące określonym, rokrocznie powtarzającym się s y t u a c j o m i zdarzeniom (analogicznie do zwyczajów dorocznych). Zwyczaje i w i e r z e n i a t r a k t o w a n e łącznie 'pozwalają na analizę za­ równo zewnętrznych, a więc f o r m a l n y c h przejawów obrzędowej dzia­ łalności l u d o w e j , j a k również i c h treści ideologicznych. T a k też będą t r a k t o w a n e w dalszym ciągu t e j pracy. Zgodne jest to z obiektywną rzeczywistością, w której zwyczaje doroczne i współwystępujące z n i m i wierzenia łączą się w sposób bardzo ścisły i uzupełniają nawzajem. Wierzenia j a k o takie często zawierają w sobie p e w n e n a k a z y i zakazy działania. Wypełnianie i c h leży zatem u p r o g u (powstawania zwycza­ jów l u b jest i c h ideologicznym uzasadnieniem. Naturalną przyczyną p o w s t a w a n i a zwyczajów był również w y t w o r z o n y przez w i e r z e n i a świat wyobrażeń przenoszonych na realne życie. Można n a w e t posunąć się do t w i e r d z e n i a , że w i e r z e n i a warunkują (szczególnie zaś w a r u n ­ kowały p i e r w o t n i e ) istnienie zwyczajów dorocznych. Podobnie m a się rzecz z c e l a m i , j a k i e miały być osiągnięte n a drodze p r a k t y k o w a n i a zwyczajów. Cele i c h m i a n o w i c i e są określane (a w każdym razie może były p i e r w o t n i e ) przez wierzenia i wyobrażenia. U 'podstaw powstawania wierzeń leży z k o l e i potrzeba możności o d ­ działywania, chociażby fikcyjnego, na realnie istniejącą rzeczywistość, w c e l u zapewnienia o p t y m a l n y c h warunków egzystencji oraz u c h y l e n i a czynników mogących t e j egzystencji zagrażać. Potrzeba ta r e a l i z u j e się na drodze (praktykowania zwyczajów, którym p r z y p i s u j e się rzeczy­ wistą skuteczność, a to w związku z kolosalną rolą, jaką w nich o d g r y ­ w a r e l i g i a l u b magia, częstokroć zaś o b y d w a te zjawiska równocześnie. W i e l k i -prestiż r e l i g i i , a pośrednio przez nią i m a g i i jest powodem, dla którego zwyczaje t r a k t o w a n e są j a k o n o r m y obowiązujące, których świadomie n i e łamie się. W y k r o c z e n i a b o w i e m mogłyby odwrócić k o - �72 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ rzyści, a nawet spowodować szkody i pociągnąć za sobą sankcje spo­ łeczne, stany f r u s t r a c y j n e i t p . W y d a j e się, że p i e r w o t n y cel zwyczajów 'był w y b i t n i e u t y l i t a r n y . Dlatego też zwyczaje doroczne r o z p a t r y w a n e n a gruncie p r o b l e m a t y k i społecznej są przede w s z y s t k i m j e d n y m ze środków służących do za­ spokajania i s t o t n y c h potrzeb człowieka, a k t u a l n y c h w danych w a r u n ­ kach. Sama f o r m a wypełniania t e j r o l i przez zwyczaje doroczne może być różna i 'kształtuje się w zależności o d c h a r a k t e r u panującej id e ologii. Ponieważ zmiany w ideologii pozostają w t y l e za z m i a n a m i w sposobie życia i pracy, p i e r w o t n y c h a r a k t e r i cele zwyczajów dzisiaj niejedno­ k r o t n i e są już t r u d n e do odczytania. N a koniec zaznaczyć wypada, że z u w a g i na wielostronne powiązania zwyczajów dorocznych z różnymi d z i e d z i n a m i życia (społeczna, gospo­ darcza, r o d z i n n a itp.) proponowana definicja n i e p o w i n n a być t r a k t o ­ wana r y g o r y s t y c z n i e . Zadaniem j e j jest określenie ogólnych r a m , któ­ r y c h granice w miarę potrzeby mogłyby się rozszerzać w r o z m a i t y c h k i e r u n k a c h . Możność dostosowania sformułowania ogólnego do specy­ f i k i poszczególnych przypadków p o w i n n a stanowić właśnie sprawdzian j e j poprawności. 3. Podstawowe t y p y zwyczajów i wierzeń dorocznych K l a s y f i k a c j a z j a w i s k n i e jest głównym celem badawczym, jest j e d ­ n a k niezbędnym środkiem do wyodrębniania poszczególnych typów zjawisk i i c h .poprawnej i n t e r p r e t a c j i . W odniesieniu do zwyczajów i wierzeń dorocznych jest t o zadanie s k o m p l i k o w a n e . N i e z w y k l e zło­ żony i różnorodny i c h charakter, częsta wielorakość środków, które mają spełniać te same funkcje, oraz różnorodność f u n k c j i poszczegól­ n y c h zwyczajów sprawiają, że klasyfikacja, która spełniałaby wszelkie w y m o g i n a t u r y logicznej, jest p r a w i e wykluczona. Należy p r z y t y m zauważyć, że zbyt szczegółowy podział rozbijałby całość zagadnienia na t y l e faktów i n d y w i d u a l n y c h , że mogłyby zatracić się cechy wspól­ ne. Z d r u g i e j s t r o n y k l a s y f i k a c j a zbyt ogólna też n i e spełniłaby w spo­ sób zadowalający swego zadania, gdyż w n i o s k i budowane n a j e j p o d ­ stawie byłyby mało k o n k r e t n e . W t e j s y t u a c j i decydującego znaczenia nabiera dobór słusznych kryteriów, które pozwoliłyby zarówno uniknąć z b y t n i e j drobiazgowości, j a k i ogólnikowości. Kryteriów t y c h jest wiele, w zależności o d przyjętego w d a n y m m o m e n c i e p u n k t u widzenia. N i e może być zatem m o w y o jednej p o d ­ stawowej k l a s y f i k a c j i . W p o l s k i e j l i t e r a t u r z e etnograficznej n a j b a r ­ dziej do t e j p o r y rozpowszechniony był podział zwyczajów dorocznych według k o l e j n y c h chronologicznych okresów (nip. zwyczaje okresu B o - �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI 73 DOROCZNYMI żego Narodzenia) l u b d n i (nip. obrzędowość świętojańska) . Nie k w e ­ stionując przydatności t a k i e j k l a s y f i k a c j i do celów opisowych można zwrócić uwagę, że względy teoretyczne przemawiają i za i n n y m i ' k r y t e ­ r i a m i . T a k n p . możliwa jest próba k l a s y f i k a c j i n a podstawie k r y t e r i u m s y s t e m u i d e o l o g i c z n e g o , na którym opierają się poszczególne t y p y zwyczajów. Biorąc to p o d uwagę można wyróżnić w świetle ana­ l i z y materiałów t e r e n o w y c h z Dzierążni następujące t y p y : A — z w y ­ czaje, których wypełnianie wiąże się z w y m o g a m i k u l t u r e l i g i j n e g o ; В — zwyczaje, które realizują się n a g r u n c i e systemu myślenia m a ­ gicznego . Jeżeli chodzi o zwyczaje, w których wyraża się podporządkowanie w y m o g o m k u l t u religijnego ( t y p A ) , można stwierdzić, że posiadają one c h a r a k t e r n a j m n i e j złożony. Zaliczyć t u należy wszelkie zwyczajo­ we zachowania się, których zadaniem jest wywiązanie się z tego, co kościół i n s t y t u c j o n a l n i e ustanawia, nakazuje i sankcjonuje. I c h cel jest jednoznaczny i wszędzie w ostatecznej k o n k l u z j i t e n sam. Należą t u m . i n . m o d l i t w y codzienne, uczestniczenie w mszach i nabożeństwach, przystępowanie do sakramentów, udział w procesjach i p i e l g r z y m ­ kach i t p . 17 18 Natomiast p r o b l e m zwyczajów, dokonujących się w działaniu m a ­ g i c z n y m ( t y p B), jest bardziej s k o m p l i k o w a n y , ponieważ pośrednio n i e ­ m a l wszystkie te p r a k t y k i łączą się z religią (np. czas w y k o n y w a n i a t y c h p r a k t y k jest zsynchronizowany z k o n k r e t n y m i d a t a m i r o k u k o ­ ścielnego; sposób w y k o n y w a n i a p r a k t y k opiera się ma przedmiotach poświęconych w kościele i t p . ) . Jednakże zwyczaje typów A i В nie wyczerpują całego bogactwa zjawisk. Co więcej, narzuca się stwierdzenie, że najliczniejszą grupę stanowią zwyczaje t y p u p o ś r e d n i e g o . Weźmy przykładowo z w y ­ czaj święcenia wianków z i e l n y c h . 1 7 Рог. rzeniach пр.: i innych Polsce, W. T e t m a j e r , t. nr 1 8 Gody nich grupa Trzeci in. Zob. system okresach sadnienia tych uwagi rozdz. czy innych 6: tj. w O C z e c h , święta, czyli Świąt Boskiej okres zwyczajach wie­ wielu wielkanocnych Kraków świąt Bożego Archeologiczne Zielonych, w postępowało i 1858; Narodzenia Etnograficzne", „Kronika Powszechna", 1. oparty właściwie i Matki 1933. P o d o b n i e astronomiczno-gospodarczy, przyp. myślenia, I I I , 2. J . folkloru także znaczy Wniebowzięcia nr Antropologiczne, Z n i e istniał Nie jak godnie rozwojowych zwyczajów. w i G a w e ł e k , (naukowych), Życie", Kalendarz „Materiały 1898; F . 19; 1913, i nych i autorów, Nowy [w:] Krakowskiem, 3: „Wiedza wcześniejszych w w Z a w i s t o w i с z , Dzień К. obrzędach, na w związku to, a b y zwyczajów przesłankach badanej z tym nie nie występowały ii w i e r z e ń empiryczno-racjonal­ społeczności, w odpowiadała próby magicznych. jej poprzed­ mu odrębna racjonalnego W tej kwestii uza­ zob. �KRYSTYNA Zwyczaj mu święcenia się wane duże wiankowi. cał w cji, gdzie wianki przez to ziele, oktawę. w czterech począwszy się do kobiet ze w s i położonych i daje lidoni), im śie krvavnik (herba (niebieskofdołkowe ślepia fikować), (rosną (flores go do noszą n a ogół np. Roślinom nicze. I dzania krowom tym strychu za po ziół się się blaszaną i Gdy się też z Gdy W i przed czarami t z w . zouf. wkładano również trudno dociec). z — dokonywanych bardzo dobre. Dla za Zabieg przed dłu­ dokłada piwonie, kwitną. na­ Kobiety jednak nosić je (do górę się do n i e j dobrze okadza mleka zmarłym pomocą wianka w krowę, się na się rozpędził pierwsze jak ciele­ obcho­ Okadzanie puchliznę poduszki pod w to kwestii: prócz wymienia krowy Wielki šfientoblivosé. głowę skuteczność tes. z przed myszy trzykrotnie do my zbiory zbo­ wian­ blachę również nie ulega z na bo to na kruszy związku weźmie, robili, przed też dym z wianka pije pioruna. je takimi nie kobiet się się miętę dzisiaj) chronić przystępu. wpłynąć oka­ polnego poszczególne zioła zioła lecz­ do sporządza stodoły zastosowanie okadza się chmura, w do ten ma się tak właściwości zakłada idący kruszy starszych dziady o Obecnie maku szkodnikami, wielu Nase mirka- łąkowa uderzeniem burzowa ewentualnie Wiankiem wianka Zioła aby z się się z p o l a n i e miała carovnica kol­ polne Dziurawiec, przed celu duża znajduje wtedy że albo maki grochu), można oczy. zawiesza zopola. ma do sroczek Wywar samym zwozi podpaliwszy Ze chore ochronę tym się o c i e l i , czarownica czyli srocki zidenty­ kogutki się r o z m a i t e żołądka. jako oraz wianek krowa na blacřiom, rogach pożarem się i 'macierzanki używa (nadchodzi Gdy sivaki, róże, domu, ocieleniu. kościoła poi aby czyli wierząc, praktyk chorobach grad. czterech pokrywkę ją wokoło, kościelne, po kompresów pali Wreszcie Piątek, celu i burzę i w krów. ocieleniu, przy dachu. pioruna zabezpieczenia po wymion do z przypisuje kładzie się p o d s n o p k a m i , robactwo. dząc wianku he- serphylli), udało akurat się (herba (herba roślina jaśmin, bidne wplata albi), łyżek). kwiaty stare, pary. wianka stosuje iz w i a n k a i oddalił układa lub do do jak jakie jednym wejściowych. krokwie uderzeniem czy tego, po przyniesieniu drzwi że, t o w i a n e k niem się Wianki celu koło chmury służący stosuje domem ka zbliżonych nie spuchniętych wywar, piołunek trochę 5, b y l e podobnie głów­ pośrednictwem trifolli zbożu), (ozdohna ogrodowe, od z poświęconego s i ę n a boleści. W święcenia uyski oraz t a k ikopytnłka, s r o c z e k , r o z c h o d n i k a ponadto i do w nie za­ Po­ déiuraviec paszczek), panienki, zbożu, k w i t n i e kwiaty zależności 3 lub w (herba których wchodzi ziele (flores i oktawy. ziele acre), obcho­ przynosić wianków jaskuuce (sedum rosnące poświę­ monstran­ oktawę nie za Do koniczyny rumianku, całą nosom ponadto życie, kształtem również w w mięty) listkach wianków więcej, do się w maćieżanke rosnące na mogą skład w i a n k ó w roshodńik białej do przez monki). asari), kwiat (rośnie podobna goździki, troskę przypisy­ procesjonalnych viankami (pset abo podobne do l w i c h percok (roślina gietki, i (podobne niewiędnących się w je 'Ostatnim d n i u zaopatrują absinthii), kwiatki, n a polach, rhoedos), dźiduo Ponieważ w przypisuje ksiądz Kobiety Ciała się folii), cyani), czasie Bożego Ciała zawieszał wsi. odbywa (herba (herba (flores w i własności, Bożego następnie krańcach lasem jajko mille pieunek czyli bławatki ebki to kopytńika ilości perforatum), pod za powszechny niezwykłe dniu Potem, od domów. bardzo w w a gospodynie z Dzierążni kobity największe wianuszki, całą je dzisiaj wiara światową kościele. P o ś w i ę c e n i e wianki zabiera n i e lasove do maleńkie poświęcenia je w jest Tłumaczy I wojną zakopywał do wieszać 4 wisiały pól, tem Przed kościele dów wianków znaczenie. KWASNIEWICZ i To (w jakim niezbędność jest vazné, �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 75 S a m f a k t poświęcania z i e l n y c h wianków jest praktyką kultową, usankcjonowaną przez kościół. Natomiast zabiegi, j a k i e w y k o n y w a n e są później p r z y użyciu poświęconego w i a n k a , mają c h a r a k t e r m a g i c z n y w pełnym tego słowa znaczeniu. Podobnie m a się rzecz n p . z procesją w d n i u Bożego Ciała i p r z y s t r a j a n i e m na nią ołtarzy. Jak zakończono ostatniej jone były Niekiedy w ołtarze (gąsienice) przed obchody procesji i gałęzie tego wtykali n i e jadły. z skutkami kościelne oktawę je na Niektórzy ołtarzy związane święta, polach do z Bożym ludzie Ciałem zabierali i było gałęzie, z a s i a n y c h kapustą, aby tego celu używali jedynie z a t y k a n o też pod s t r z e c h y , co miało już jakimi gośionki jej gałęzi po ma­ lipowych. chronić chaty burzy. B u d o w a n i e i m a j e n i e ołtarzy jest w y r a z e m k u l t u religijnego. Lecz ustawianie gałęzi z t y c h ołtarzy n a polach, aby zapobiec niszczeniu i c h przez s z k o d n i k i , należy uznać za typową magię. Podobnych p r z y ­ kładów można b y przytoczyć znacznie więcej. Magicznego c h a r a k t e r u nabierają też całe dnie, czy n a w e t okresy, uznane przez kościół za największe święta w r o k u , a więc W i l i a i okres Bożego Narodzenia, W i e l k i Piątek i Sobota oraz o k t a w a Bożego Ciała. N a j z w y k l e j s z e zdarzenia następujące w t e d y mogą nabrać niezwykłego c h a r a k t e r u . . Ponadto w i e r z y się, że w y k o n y w a n i e p e w n y c h czynności w określonej i n t e n c j i może spowodować j e j spełnienie, w y k o n y w a n i e zaś i n n y c h może wyrządzić szkody. W k o n s e k w e n c j i wykształcił się cały szereg wróżb oraz nakazów i zakazów, stanowiących w y t y c z n e zachowania się i działania. Przytoczenie k i l k u k o n k r e t n y c h przykładów n a j l e p i e j z i l u s t r u j e i c h charakter. T a k n p . w r ó ż b y czynione w t e d y dotyczą p r z e p o w i e d n i pogody, urodzajów, pomyślności gospodarskiej czy zamążpójścia. Dużą rolę o d ­ g r y w a w n i c h obserwacja warunków atmosferycznych. Do dzisiaj dosyć Narodzenie wiada w od według danym pierwszy dzie cy swej z deszcz, żono dworze na szron, sedźielisto, to wychodziły przed wołały: uo dzieci, bowiem wróżba, będą że się krowy masła i dobrze będą sera. brzydka je dni, taki również dawało że jeśli niosły. siię tys to rok dom kobiety co że (psotna), cauy dobrze noce. zaś doiły, wigilijny niebo w roku. było związku Jaka odpo­ jest jest jaki drugi, jest był pogodny, miesiąca Jeśli w Jeśli czym taki bę­ a no­ było w będzie rano wierzono, obiedzie jojek jest zasnute Wilię gdyż po będzie niebo Boże dzień pogoda dzień niebo. z dzielące (czyli jaki radości, niebie, dni miesiącu Wieczorem i obserwowały na w mu połowa odwrót. do 1,2 pogoda. Każdy styczeń, Jeśli pierwsza powód wieczór Jeśli będzie pienisto. przez jest miesiącowi 1 na gviozdek w że jaka odpowiadającym przepowiadano, druga zwyczaj, się, jednemu w Obserwowano a Wiljo będzie obserwowanych pogodna, jest uważa kolejności dniu, taka l u t y itd.). padał powszechny Trzech Króli ładna, zauwa­ że jak wigilijnym, wygwieżdżone, bediie. Istniała wygwieżdżone, kury c h m u r a m i , oznaczało będzie obfitość to, mleka, �KRYSTYNA 7G KWAŚNIEWICZ Równolegle występowały p e w n e n a k a z y , często posiadające c h a ­ r a k t e r wróżebny. N p . w d n i u w i g i l i j n y m należy zachowywać się p o d każdym względem wzorowo, gdyż było to t r a k t o w a n e jako p r o g n o s t y k na cały r o k . Starsi przestrzegali, rządnie żano się pacierz, bowiem, przez latać po tak, jak rok. W f s i , ńie zachowanie się w się że cały aby czysto dniu ktoś dorośli, z i wcześnie spokojnie zachowuje tym kuućić ńie wstawać ubrać isię związku łclońć, tym umyć, Wilię, przestrzegano, śie, przestrzegano w ńie rano, zabrać bijać. zmówić do będzie aby w po­ pracy. Uwa­ zachowywał tym Kontrolowali dniu więc ńie swoje dzieci. A b y zapewnić sobie bogactwo, uważano, że należy myjąc się w Wilię rano wrzucić do m i e d n i c y pieniądze. Rano, nicy się w dniu z wodą w tej kowało celu wigilijnym, pieniądze wodzie, ich w aby' myciem, a tšymauy Niektórzy otrzymywane ojciec lub dopiero następnie pińiondze domu. pieniądze przed (bilon), śie twierdzą, w dniu cauy że matka rodzina rok ii ż e b y najlepiej na ślubu wrzucali cała nigdy nadawały sceńśćie, do mied­ po k o l e i bra­ do tego- się gdyż myła nie Ъуиу takie wazńiejse. ~ W okresie Bożego Ciała należy szczególnie t r o s k l i w i e pilnować krów,, aby czarownice 'nie Odebrały l u b n i e spaprauy mleka. W oktoby krów, ludzie, i coś czarownice aby im aby odebrać iz niego przedmiotem wy u kredą progu krowom krzyż, i ciągnąc naczynia. Carouńice zvionzku musom krów, Aby mleko. uniknąć miaua cegłę w że albo piecu, lub w psyleći. Aby krzywy, a Odrabianiem czarom wejścia, aby mleko wykryć, wraz progu odwrócić gdy krowa czarów zapobiec, powróz to i tak wodę n a siekierę i podkowę radzono. wyrwać się też chlewów bić specjalnie ¡i nieparzystą było chfast na ilością albo podstawionego bo do sfojego (drabiniastych lać zdaniem mleko lać na dla mléko gembý progach, gwoździ, rozmów­ na to cedzić i rozpaloną podkowę miotłą, całą t z w . guśloże ich kro­ pomieszczenia po n i e j z wymię stiragarza mleko. krowy spaprane też jej do kropili vžiena trzeba u oktoby, było na ogół — czaruje, kreśląc drabinach śfienćili, ludzie lać trudnili porwanym smycz w kopnych zaczarowanej czary, chliva za i m leciało mleko w krwią jadua, do mleko lub mleko z pilnowano przybijano też o d e b r a ć Wtedy zuość, kto starsi się Wtedy Odrobić, czyli naprawić, czary ców — t r u d n o . Mówiono, strzec suomy. masuo czarów, ale j a k caroimica było źdżiebeuko odbierajom zavieéč pilnie J a k ©powiadają zakraść Mogła z a niego. i trzeba spaprauy. musiała wieszając najbardziej jtedy nie czarownica nawet następnie najbardziej lub mleko, choćby wychodziło chlewa czarowały zabrany nie porwać, na wozach). jakoby mleka albo po i palić carouńica przez po­ n i m obetrzeć. ofcoże. prawej najlepiej Aby stronie siedmio- �Z ma. Przez s t ą d , że razy i taką w BADAN dziennie, zbierały gdy przed rosę do do ZWYCZAJAMI carovnica podkqwe okresie, użytkowały NAD zboża skopków. czarów. w Czarownice kościele, kouo i przed rosę czarownic w słońca sobie płynęła one na oraz w tylko potrzebowały w Jezusa, do ziele zabe drugiego jakoby łąki trzy południe wiadomy także sposób wianków to j e d n a k w i a n k i t a k i e , j a k ś w i ę c i ł y uvionzujom Pana 77 wychodziły zachodem czarowania bowiem Moc zielone, Uzbieraną Do grobu pšesua. jeszcze wschodem c o n y c h n a Boże Ciało. N i e były kobiety. ńie są DOROCZNYMI i ostaviajom świę­ zwyczajne ten vionek cfartku. Należy też wspomnieć, że w p e w n y c h okresach kościelnych obo­ wiązywało wiele z a k a z ó w . T a k więc w d n i u W i l i i nie spożywa się ziemniaków, obawiając się, że mogłoby to spowodować robienie się wrzodów (fto ve vilijo je źiemńioki, pšes cauy rok mo boloki). W W i e l ­ k i Piątek n i e w y w o z i się gnoju, nie rżnie sieczki i nie orze, bo będzie gadzina schua. W W i e l k i Piątek i Sobotę nie wolno pożyczać z d o m u przyrządów związanych z pieczeniem chleba, 'a więc poćioskuf, ożoguf, uopat do chleba i pomietek. P r z e d m i o t y te 'bowiem specjalnie j a k o b y pożyczały czarownice, aby za i c h pośrednictwem odbierać k r o w o m m l e ­ k o . Przed św. J a n e m (24 V I ) nie w o l n o się kąpać w wodzie bieżącej, bo może ukonśić jakiś robok l u b diabeu utopić, ponieważ woda jest jeszcze nie okscona, i t p . Magia i r e l i g i a równolegle dochodzą też do głosu w niektórych wierzeniach. N p . w d n i u zadusaným nakazane przez kościół m o d l i t w y za umarłych łączą się z w i e r z e n i a m i o p r z e b y w a n i u w t e d y dusz w do­ m a c h i kościołach i z p r z y g o t o w a n i a m i n a i c h przyjęcie. Gdy w dniu kościół, mówi Z Wszystkich zostawia się, że obawy przed myślaniach, chodzą niej i też stole do zawsze wedle się i w dzieli wierzeń, je tym palono powtórnie do na idące wszystkie dusze do które nawet czasie na kościoła modlitwy modlić. i dniu modlą w wraz i czarną i że Dlatego na z żywymi, Podobno ludzie smutnych zmarłych noc zostawia bielono zmarłych a się tacy, im daw­ ściany przychodzą, wieczorem są roz­ przy­ informatorów pranie, dusze gdyż mszę. ziemię, i dusze pewnych robiono .kościele. na modlitwie wierzą, opuszczają stułę, odprawiają zaświatów na zadusznym się pustym z dusz ludzie mszał kościoła Zdaniem przyjęcie W do spędzają modlitwy. świeczki. idą Niektórzy t a m się do niesporach katafalku, przybywają a czas płaczą. aby książkę zauobnych po na z domów, domów, chleb Świętych n i m trumnę duszami, wtedy czasem wieczorem w wieczorem •nie w y c h o d z ą na się schodzą którzy wi­ kościoła. Te różnorodne zwyczaje o charakterze p r a k t y k magicznych można podzielić również ze względu na k r y t e r i u m oczekiwanego a k u t k u . W y ­ różnić wówczas w y p a d a : 1 9 1 9 ny Tutaj przez Kraków K. należy zwrócić uwagę M o s z y ń s k i e g o 1934. s. 267—268. w na podział jego zabiegów Kulturze ludowej magicznych, Słowian, wprowadzo­ cz. I I , z. 1, �KRYSTYNA 78 KWAŚNIEWICZ 1. P r a k t y k i sprowadzające, zapewniające .pożądane s k u t k i , j a k n p . urodzaj, bogactwo, powodzenie, zdrowie i t p . Są to n a ogół p r a k t y k i zlokalizowane czasowo, co sprawia, że w y k o n y w a n i e i c h jest związane z określonymi d n i a m i , a często n a w e t p o r a m i d n i a . Oto k i l k a p r z y ­ kładów: W Nowy słomy, Rok sprowadzić dzi je na ramy, po tę polu, kłosy lub dwie n a krzyż na na do Po jednym stosunku na zostawały pole, stodole. spodziewał ńie bo się z e b r a ć polu rano z obraz. ńie kop krawę­ Zazwyczaj do Nowego Rozrzucając w stodole t a miała tyle Zaty­ górnej n a pole. ma miałożytniej kierunku. obrazami Praktyka wiązanki po do każdy za je i wynoszono na w sadu, w z jak vionzač aby analogiczny owocowych. albo spowodować zboża, i l e przeciągając poszczególnych w i e r s z y : V zuoooty pas Bedzies rodzina pńioku. Krzyczeli Beeedzies tego roku, też Bede, itp. równocześnie, Ponieważ cy słoma w wiązanie nasym z od nich nie całej су Jaaa słomek u się we — tym cie drzewka: uep utne Muf, domach mniej Darli stały ná zetnę. bo się w o ł a n i a . Drzewka naj­ syla­ Ooopase też ći bede. wszystkich w s i rozlegały somśiada. obwiązywały pierwsze sadziua to wszystkich przy Zapytywano Ñie vionzaniu o do drzewka rodziua, rodziua? sprowadzić natychmiast się wołały cie f cas. bedzieą odbywało nie do drzewka Sliiifki Bedzies sadzie, mówi idniesieniu drzewka rodzina? — po w aby dzieci c h a r a k t e r y s t y c z n y sposób jak prostu: wieczorem sama w miua 'bo po Powszechnie każdego Beeedzies — więcej guośńi, Do owocowe, wigilijnym postępowano chodząc słomy. — drzewka obiedzie dżefka. sposób Dzieci żytniej mogły, słomą skończonym by dopóki kopy bedźie czyli kop Wigilię w w kopie jednej Kopy obwiązywano owoce. povrusuami głośniej, po kopy, pole w zwrócone pochyło zdejmowano a zboże wigilijny chociaż drzewek kto lub na Rozrzucenie polu. na wychodziły były nieco idźta mówił: pole, Wilię. wykonywano gospodarz, to po obiedzie wynosił w Kopy której wykonywał wieczór urodzaj je żyto. n a żyto, a g o s p o d a r z rozrzucił ślij, gospodarz świętych poziomo gospodarz kopy urodzaj W słomy, Wtedy idźta na za obrazy czynność Roku. obiedzie za obrazy urodzaj wymłóconej kano po zatykane śie, powiązane opadła. 2. P r a k t y k i odwracające nieuchronność jakiegoś zdarzenia e w e n ­ t u a l n i e zabezpieczające przed czymś (np. przed b u r z a m i g r a d o w y m i , c h o r o b a m i , p i o r u n a m i , miszczeniem plonów przez szkodniki itpj), w któ­ r y c h z k o l e i można wyróżnić: A . P r a k t y k i o charakterze zapobiegawczym. T u t a j zaliczyć można np. procesjonalne obchody pól przed żniwami, aby burze nie zniszczyły plonów. Przed w żniwami, zawsze p o l a c h , l e c z jest już pól, z w a n y śfiyncyniem po Bożym gotowe pul. Wieś szczęśliwych zbiorów. Ponadto jajka, zbierają do W które określonym ludzie udaję dniu się z do ksiądz gdy opuaca ubrany wszystko kśiendza mieszkańcy koszyka krzyżem Ciele, skoszenia, o d b y w a na dziewczęta, w się zboże i zakupuje w mszę w jeszcze obchód intencji pośviyncyńie składają po a odnoszą księdzu. następnie szaty liturgiczne oraz i chorągwiami stoi procesjonalny kierunku odświętnie granic pól, dwa ubrani śpiewając �Z nabożne strony to pieśni. zboże. vrucili gami poprzez szki z NAD ZWYCZAJAMI M i n i s t r a n c i niosą Dawniej dopiro buteleczki BADAŃ pouudnie, pola. Na pola a nie krańcach zwiniętymi poświęcone w wodę, bardzo kśionc czterech z ewangeliami, monstracji święconą obchodzono - na DOROCZNYMI w ksiądz daleko. set, pól ino v oktawy kropi jechau obydwie wyśli rano,, furmankom, zakopywał ruuecki, Bożego na ludzie Jaře wiejskich środku czasie a 79 i dro­ maleńkie malutkie wianu­ Ciała. I n n y m przykładem jest łykanie baziek z p a l m święconych w N i e ­ dzielę Palmową, aby zapobiec bólom gardła, l u b z a t y k a n i e tychże p a l m za k r o k w i e dachu, aby uchronić domostwo przed uderzeniem p i o r u n a . Dawniej, po przyniesieniu (baziocek, pouka, Teraz ogół dzieci, na palma) nie j a k to b y ł o robi do palmy jako się z zabieg już kościoła, każdy profilaktyczny, tego, a w połykał żeby każdym jedną garduo baźkę nie bolauo. razie nie p r z y m u s z a się niedawna. Można też wspomnieć o n a c i e r a n i u sobie t w a r z y p i e r w s z y m śnie­ g i e m m a r c o w y m , zeby couviek Ъуи mocny, tfardy, bo mażec je najgroźniejsy, to jak śie cuoviek obetse, to śie go choroba ńie chyći. B. P r a k t y k i stosowane doraźnie w razie zaistnienia potrzeby, która jest t u z reguły równoznawczna z niebezpieczeństwem. Przykładem jest n p . rzucanie chleba św. A g a t y w pożar. W dniu św. kieliska mach św. Agaty i chleba wierząc, Agaty które że g d y w y b u c h n i e odvraca puomieníe liczne opowiadania, rzeniu się pożaru (5 I I ) p r z y n o s i l i l u d z i e kromecke, pożaru. oddala jak chleb Uważa dym i się ogień ksiądz gdzieś pożar, i przeciwdziała i sól, też, na n a ranną poświęcał. że rzucone obraz drugom płomienie, Agaty na się je puu po do­ chleba i soli ognia. Krążą ogień rozszerzaniu w soli d o kościoła rzucenie w św. stronę, mszę Przechowywano zapobiegały wywieszony w sze­ czasie pole. T u t a j też można wymienić palenie gromie l u b ziół z poświęconego , w i a n k a w czasie b u r z y celem rozpędzenia c h m u r y l u b spożywanie j a ­ błek poświęconych w d n i u św. Błażeja w razie bólu gardła i t p . W dniu kilka się, św. jabłek, żeby Błażeja aby garduo (3 II) przynosiły ksiądz ńie bolauo je kobiety poświęcił. wierząc, że do Następnie po kościoła w jabłkami izjedzeniu ból koszyczkach tymi po częstowano ustąpi. Podczas gdy p r a k t y k i zapobiegawcze stosuje się p r o f i l a k t y c z n i e ce­ l e m uniknięcia e w e n t u a l n y c h szkód m a t e r i a l n y c h i osobistych, p r a k t y ­ k o m stosowanym doraźnie p r z y p i s u j e się właściwość przezwyciężenia aktualnego s t a n u rzeczy. Dlatego też przestrzeganie t y c h zwyczajów zależne jest o d zbiegu okoliczności i n i e można umiejscowić go w czasie. N i e k i e d y te same zabiegi stosuje się i p r o f i l a k t y c z n i e i doraźnie. N p . jabłka, święcone w d n i u św. Błażeja, chowa się n a w y p a d e k bólu gardła oraz spożywa zaraz ipo poświęceniu, aby zapobiec e w e n t u a l n y m bólom. �KRYSTYNA 80 KWASNIEWICZ 3. Magiczne sposoby p r z e w i d y w a n i a zjawisk z różnych dziedzin. D o t y c z y to n p . urodzajów, o których wnioskowano w czasie obiadu wigilijnego. Pod do miski dna, się do to z potrawami ozy miski podkładano o ;z k l u s k a m i , m i a ł a obrodzić k a p u s t a , dtd. D a w n i e j ogół opłatki. nie, w n i o s k o w a n o nie wierzy, wierzono jakkolwiek Z urodzajach w zwyczaj tego, na c z y opłatek przyszły p s z e n i c a , jeśli do te przepowiednie, przestrzegany rok. miski teraz jest przykleił Jeśli się przykleił z kapustą już się j e s z c z e dość w — to na powszech­ nie. Obok tego istnieją sposoby 'przewidywania pogody, n p . na podstawie obserwacji d n i o d W i l i i do Trzech Króli l u b na podstawie k i e r u n k u wiatru. Wschodni wiatr, św. wiatr Łucji złej, a wiejący w Nowy południowy wschodni Rosy (ot był je) Rok, zapowiadał zapowiedzią wróżył zimne dobrej Wigilię w i e c z o r e m w którą nom stronę na wydaniu zjadł, należało pSyjdźie płotu. Do cienki, to z jak kołka kołek miał w był być dziewczęta tej należy też r e s z t k i poszczuć i Zasłaniano jakiego mąż bo dawano go kawaler. powiadano; puszczały popłyną, płocie w na wodę z obiadu, aby f dziewczyna to mydlane mąż się dniu oczy i podeszła, miał być zamążpójśeia bańki i kawalera. wyniosły řcturom dziewczętom krzywy, W zachodni sprawie spodziewać obserwować, też zimę. wiatr lato. Wspomnieć też trzeba o p r o g n o s t y k a c h dziewcząt. W twardą pogody, je stronę patrzyły, Dziewczy­ psu. G d y poleci, kazano bo pies s podchodzić takiego męża koślawy, jak jej ty do prze­ kołek był chudy, itd. Wróżono wreszcie płeć przychówku bydlęcego. Np. po zjawienie ocieleniu na, się się spodziewano w Wilię będzie rano miała się, że w kobiety w jałóweczkę, następnym a roku jakimś gdy domu pierwszy przychodzić wróżyło, przyszedł będą na że krowa mężczyz­ świat byczki. Należy podkreślić z k o l e i , że z k r y t e r i u m f u n k c j i może łączyć się i n n y jeszcze podział, a m i a n o w i c i e ze względu na dziedzinę życia, n a którą dany zwyczaj r z u t u j e . A więc zwyczaje związane z uprawą r o l i , hodowlą, ochroną z d r o w i a i życia, rnienia, życiem r o d z i n n y m , t o w a r z y ­ s k i m i t d . Jest to d r u g i t y p k l a s y f i k a c j i , występujący w opisowych p r a ­ cach etnograficznych, poświęconych zwyczajom dorocznym . 20 2 0 ludu Por. np. polskiego, s t r o n i a, pracę K. „Wiedza dotyczące Z a w i s t o w i с z i Życie", Zwyczajów n r 7: poświęconą 1934, a żniwiarskich... zwłaszcza (zob. Obrzędom obszerne przyp. 27). żniwiarskim studium В y- �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 81 D a l s z y m możliwym i uzasadnionym k r y t e r i u m jest sposób r e a l i ­ zowania zwyczajów dorocznych ze względu na liczbę uczestników. W związku z t y m można wyodrębnić: a) zwyczaje, które w y k o n u j e się i n d y w i d u a l n i e ; b) zwyczaje, których realizacja w y m a g a uczestniczenia określonego zespołu osób; a) zwyczaje, polegające n a m a s o w y m uczestnictwie. Do g r u p y zwyczajów w y k o n y w a n y c h i n d y w i d u a l n i e zaliczyć można n p . okadzanie k r o w y zielem z poświęconego w i a n k a . Występuje t u j e ­ den uczestnik, który o b y w a się bez pomocy i n n y c h osób. Jeśli chodzi o następną grupę zwyczajów (b), to realizacja i c h o p a r ­ ta jest na m n i e j s z y m l u b 'większym zespole osób, mającym m n i e j l u b bardziej określone role. Przykładem takiego zwyczaju jest n p . chodzenie po kolędzie. Kolędnicy Eoskiej lub chodzili kilkanaście torium bójek. z (co w s i , lecz pomiędzy Istnieją kuapacem, wsi z gviozdom i niem muzykantów. Liczby oraz określane zadanie. że po całej z ekipa (dawniej okolicy. po kolędników z kilkunastoletnich Na t y m tle kolędnicy z jeździli więc z których tery­ turoniem, często młodych kilka się dochodziło czyli chodzili kolędników czyli chłopców), do końmi, musiała kawaleruf, Matki rozwijała nawet występie, do się imierzadko sopkom, lub XII) i c h zwykle ograniczali częścią ( W y s t ę p ó w przed (26 Chodziło Nie chodzili ze Integralną Każda Szczepana grupami, dawniej śpiewane św. Ostatków. kolendńiki). niedźwiedziem, osób ożenkiem, od do to chodzili relacje, śpifki, i są powiedniej patseć, z Herodem. były nawet poszczególnymi kozom, domu począwszy (2II) lub grup własnej rywalizacja do po Gromnicznej z w każdym towarzysze­ składać się mężczyzn każda miała z od­ przed swoje Stosunkowo jasno podzielone role miał też zespół młodych chłop­ ców l u b dziewcząt, którzy w Ostatki, c z y l i w niedzielę, poniedziałek i w t o r e k poprzedzające środę popielcową, przebierali się za dziaduj i bapki. Wykorzystywano biety) smarowano Z stare, przebierały i w podarte w ubiory dziady sadzami, koszykami jeszcze się rękach ubrania, przy męskie, doprawiały rozpoczynano czym dziewczęta mężczyźni sobie zaś wąsy, grupowe aby obchody w (czasem kobiece. nie dać po się wsi, ii k o ­ Twarze poznać. popularne dzisiaj. N a t o m i a s t t a k i zwyczaj r e a l i z o w a n y zespołowo, j a k nip., chodzenie po sceńściu, polegał już całkowicie na i m p r o w i z o w a n y m działaniu jego uczestników. Późnym wieczorem wigilijnym vypustki, lerowie, chodzili sceńściu grupach i wykradali po sprzęt 6 — Etnografia Polska, w gospodarski. t. I X Jeśli czyli swawolni po kilku. ich na chłopcy Zakradali się oraz na t y m nie przyłapano, kawa­ podwórza uważali, że �KRYSTYNA 82 cały przez no, r o k będzie wierzyli, rywali i kołki drzwi z rozmaitych kach należy. do z płotów, góry, a wynieśli kalenicy dyszlem teraz porywano dach do się i zatapiali i opinii drobniejszy ludzie je złożyli na jest że wigilijny zwyczaj v rendyszle do kogo części, po ustawiając na bardzo stary, czasami, najczęściej pilnują, chowali wóz na dawnymi gospodarski, po­ wyj­ tylko który powrót, to z i Czasami porozbieraii porównaniu wieczór wozy tak rozpoznać, wóz rozpędzo­ zagrody przymarzły, części rzece, i do drzewach. w miejscowej w się aby na na że tam sprzęt w stawie, rano nawet, rozwinął w rozbierali nie mogli się W je gdy i c h złapano (Zakradłszy zawieszali stodoły góry. dzisiaj i wozów zdarzyło na ogół Do pochowane ukrywali, właściciele znacznie na żarnowe. i A odwróci. zatapiając nierzadko kilkanaście Kilkakrotnie szczęście. od n i c h zawiasów kawałku który się miejscach, wynosili sterczały dopisywać że szczęście furtki mowali w im KWAŚNIEWICZ zaś aby kiedy kamienie wszystko było zamknięte. Podobnie zespołowo i bez określenia ról był r e a l i z o w a n y i n n y z w y ­ czaj, t j . malowanie dziaduj. Było o n o ii j e s t dopośćiem, zagród, w olejem, panny w na Jeszcze przed aby i m n i e przeszkadzał. jest tak trwała, częstokroć ścian że że pilnowano, zakradano w świętami niedzielę aby domu. malowanie tylko kawalerowie, cy wieku w nym Sadzę garnku, jaki do względem którego podstawie opowiadań i w środopośćiu zatykali jest młodzi Zginął z już do garnek z starszych ku nadal bardzo mężczyźni natomiast dziaduj żuru, sadzami nie czyli żywiono mieszkańców kawalerowie uciesze Do ludzi idących w Je i o drzwi przyjaznych rozmówcy zakradali się lub starym Po za­ domu, Jedynie wspominali, na lub glinia­ ścianę uczuć. woj­ żuru t z w . żurovńioku. w nie chłop­ ostatniej rozbijania zwykle tych poszkodo­ Malują do po­ zdarzało pobielonych dziewczynki zwyczaj rozbijano dziaduj, dziaduj. praktykowany rozrabiano domu, ponownym świeżo powszechne. dziaduj, malo­ własnym mieszkańców oraz ka­ nazwę niekiedy i na rozpaczy noszą po wymalować dziady naftą do m a l o w a n i a niawet wieczorem ku jego Dlatego żonaci kiszenia mieszkańców despetni a malowaniem malowania służył malowania n i e zdołali Sobotę kościoła, się często wierzch. wymalowywano do i związany kończeniu niej Wielką dziaduj lecz szkolnym. a poniekąd żurovńioka. w na używa z przychodzili w do wiech­ przedstawiające kawalerowie a i gospodarczych malowidła z rodziną jakiej zmyć, występuje ścianach Obecnie jej sceny, śro- dnia zmieszane budynków te ze tego kawalerowie się s a d z e lub gdy się lub Właśnie gospodarza kawalerowie się znajdują związanych Wieczorem zakradają domów wojną, się zwyczajów postu. ludzkie panny. Substancja, da wielkanocną wanego ny, postacie Zamykali nie gdzie ścianach do malowidło domów przed na ostatnią dziady, się, garnku, kozie wśród wielkiego na wydaniu, prymitywne wać bieleniu środą pospiesznie jadącego dziaduj. są umaczanym mażą karykaturalne, walera najpopularniejsze środkową których ciem słomy i nadal czyli dachy że na daw­ domów kominy. Jeżeli chodzi o zwyczaje polegające na m a s o w y m w n i c h uczestni­ c t w i e mieszkańców całej w s i , to wymienić należy wszelkiego r o d z a j u procesje, odpusty, p i e l g r z y m k i , c z y l i kompańije, i t p . �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 83 Kończąc przegląd różnych k l a s y f i k a c j i zwyczajów, można jeszcze zwrócić uwagą na to, że k r y t e r i u m może stanowić płeć uczestników danego zachowania sią zwyczajowego. Były więc zwyczaje związane wyłącznie z mężczyznami bądź k o b i e t a m i . N i e k i e d y k r y t e r i u m to n a ­ leży skrzyżować z pozycją społeczną mężczyzn czy też k o b i e t . N p . p e w ­ ne zabiegi były w y k o n y w a n e t y l k o przez gospodarza jako głowę r o d z i ­ n y (np. zwyczaj wynoszenia w N o w y Rok kop na pole), inne uchodziły t y l k o k a w a l e r o m (np. chodzenie po sceńściu), w i n n y c h zaś brały udział j e d y n i e zamężne k o b i e t y . Przykładu o dostarcza przechowana tradycyjnych zabawach pielcową. dofsku Gdy Już za Ъаркв Pijatyka i lonych kobiet Wieczorem i chodząc zebrały, zabawa po wśród postne trwała przez dochodziło wyraźne z a k a z y wesołego spędzania uważano bo wyhodźiuo ony z za wszyscy, rzecz róbmy jeićh aby zupełnie kouo rank. lnu, A baviuy pić i sprzeczek, czasu w się wsi w do do a bijatyk. — rzeczy­ Choć kouo bo kunopi, śie to to jest dażyu len byu post, kobieca i w Chociaż w i e l k i m poście, z a b a w y dopuszczalną. ku- podchmie­ nawet kobity rana. po­ dźia- катету. t a n i e c na czym wśród po pamięć środę się p o kobity tańczyły kłótni, niby — bawić śie, aby i dzień, p r z y p r z y c h o d z i l i do k a r c z m y mężczyźni zostawali byuo, do piły się przebierała wsyskie potrawy, cały mieszkańców odbywały z kobiet vygariiaua domach wistości pie jakie mszy, jedna jadły nierzadko starszych zamężnych, od r a n a , zaraz po j u ż t a m się nopie. kobiet istniały na kuno- volno im robota, to kunopie. Kończąc n a t y m rozważania dotyczące kryteriów k l a s y f i k a c y j n y c h w odniesieniu do zwyczajów i wierzeń dorocznych należy zaznaczyć, że znajdują one zastosowanie w poruszonej dalej p r o b l e m a t y c e f u n k ­ cjonowania i zmienności z w y c z a j o w y c h zachowań się w l o k a l n e j spo­ łeczności w i e j s k i e j . III. FUNKCJONOWANIE I ZMIENNOŚĆ ZWYCZAJÓW D O R O C Z N Y C H 1. U w a g i wstępne Wszechstronne wyczerpanie p r o b l e m a t y k i badawczej, dotyczącej zwyczajów dorocznych, możliwe jest wyłącznie w o p a r c i u o metodę integralną, traktującą poszczególne p r z e j a w y życia społecznego z p u n k ­ t u w i d z e n i a i c h w z a j e m n y c h uwarunkowań i różnorodnych powiązań. Zadaniem badacza jest w równej mierze określenie, c o s t a n o w i dane treści k u l t u r o w e , j a k i d l a c z e g o jest właśnie t a k , a nie inaczej. Obecna gwałtowna d y n a m i k a p r z e m i a n p o w o d u j e stałą potrzebę badań, n i e zezwalając równocześnie n a ścisłe sprecyzowanie i c h zakresu, który p r a k t y c z n i e rzecz biorąc jest n i e w y c z e r p a l n y . Regresja zwyczajów dorocznych jako cecha dominująca oraz ogólny asynchronizm i c h zanikania nie pozwalają w t y m m i e j s c u n a stworze- �KRYSTYNA 84 KWAŚNIEWICZ n i e syntetycznego m o d e l u opisu ilustrującego f u n k c j o n o w a n i e zwycza­ jów. Najogólniej można wydzielić t r z y zasadnicze elementy tego f u n k ­ cjonowania, a m i a n o w i c i e : 1. M o t y w , c z y l i p o b u d k ę skłaniającą do stosowania zwycza­ jów, a uwarunkowaną zespołem własnych i cudzych poglądów na nie. 2. Samo d z i a ł a n i e , przez które zwyczaj faktycznie się urzeczy­ wistnia. 3. Zamierzony e f e k t , c z y l i cel zwyczaju, który może realizować się bądź równocześnie z w y k o n y w a n i e m zwyczaju, przez co się z n i m utożsamia, bądź m a się zrealizować w [przyszłości jako następstwo uprzedniego działania, mające się uwidocznić w o d p o w i e d n i m czasie (dotyczy to głównie „sprowadzających" oraz „zapobiegających" p r a k ­ t y k magicznych). Ograniczone z różnych p r z y c z y n możliwości badawcze nakazują p o ­ śród w i e l u zagadnień, wiążących się bezpośrednio l u b pośrednio z p r o ­ blematyką f u n k c j o n o w a n i a zwyczajów dorocznych, poruszyć p r o b l e m y węzłowe, charakterystyczne d l a k o n k r e t n e j rzeczywistości, która s t w o ­ rzyła o d p o w i e d n i k l i m a t do powstania i k o n t y n u o w a n i a zwyczajów, a następnie z biegiem czasu wiele z n i c h uczyniła niezrozumiałymi i w zasadzie z b y t e c z n y m i . Jako takie wymienić należy: a) zagadnienie f u n k c j o n o w a n i a zwyczajów; bi) zagadnienia zmienności zwyczajów, a więc i c h u t r z y m y w a n i a się oraz zanikania. 2. F u n k c j o n o w a n i e zwyczajów dorocznych F u n k c j o n o w a n i e r o z m a i t y c h zwyczajów dorocznych zależy w sposób bezpośredni o d tego, z j a k i m i dziedzinami życia są one powiązane. Z r o ­ zumienie tego zagiadnienia w i n n y m świetle stawia f a k t , że porównując różne zwyczaje doroczne w d w u l u b k i l k u k o n k r e t n y c h okresach cza­ sowych obserwować można stałą żywotność j e d n y c h , g d y tymczasem i n n e zatracają część swoich elementów składowych, ma i c h miejsce przyjmując n o w e l u b nie, jeszcze i n n e zanikają zupełnie i t p . W świetle analizy materiałów t e r e n o w y c h większą żywotność w y ­ kazują zwyczaje doroczne wiążące się z r e l i g i ą , w przeciwieństwie do t y c h , które tego związku nie wykazują. Większość z n i c h nawiązuje do świąt r o k u kościelnego zupełnie wyraźnie. Poszczególne d n i r o k u kościelnego stanowią podstawę orientowania się w porach r o k u . Utarło się n p . o d l a t , że w związku z d n i a m i poszczególnych świętych p r z y 21 2 1 Na ten fakt s k a w artykule 1958. s. 227—229. zwracało pt. uwagę Siołkowickie wielu obrzędy autorów. doroczne, Ostatnio J . „Etnografia K l i m a s z e w ­ Polska", t . 1: �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 85 stępuje się do prac w p o l u , w y g a n i a bydło wiosną na pastwiska, sadzi z i e m n i a k i , sprząta zboże z pól i t p . Cały poczet świętych i świąt kościel­ n y c h idący w parze z obserwacjami warunków atmosferycznych i z j a ­ w i s k p r z y r o d y wyznacza też niepisany kalendarz pogody na przeciąg całego r o k u , okreśia poszczególne fazy w z r o s t u zbóż, ustala wskazówki odnoszące się do gospodarki hodowlanej, k o m u n i k u j e o zmianach za­ chodzących w przyrodzie w związku z upływem pór r o k u i t p . Ściśle ustalony i u t r w a l o n y o d wieków porządek kościelny, w którym wszyst­ ko f u n k c j o n u j e stale n i e m a l t a k samo, wywierał przemożny wpływ n a kształtowanie się ideologii mieszkańców w s i . Nic zatem dziwnego, że jeśli istnieje k o n t y n u a c j a p r a k t y k r e l i g i j n y c h , trwają niezmienne sche­ m a t y święcenia poszczególnych świąt kościelnych oraz w i a r a w koniecz­ ność u t r z y m y w a n i a tego s t a n u rzeczy — najtrwalsze, najbardziej k o n ­ s e r w a t y w n e , najoporniej poddające się z m i a n o m są zwyczaje łączące się bezpośrednio i pośrednio z religią. N a w e t wtedy, g d y zwyczaj z a t r a ­ ca już swój p i e r w o t n y sens, k i e d y praktykujący nie potrafią wytłu­ maczyć czemu postępują t a k , a n i e inaczej, częstokroć t r w a jako n i e ­ zrozumiały, czysto f o r m a l n y zespół czynności. T a k rzecz się ma n p . z m a j e n i e m zielenią domów na Zielone Świątki. W związku wórzy tj. z t y m świętem zielenią. trzcinę A rosnącą prowadzącymi czarnego wdęc z na tureckiego łęzie stoją i bzu w izbie, do dzisiaj oboże, do i z b y świerka. W nie izbach ludzie my, i z szli zapalone mijanych też wiązki nia ognia biono czy tego na pasterkę, chłopcy rzucali zagród. słomy w w noc była mijane Nazywało n a ożogi, piecu celu na się oświetlenia ciemna ozy brali jasna. się stawia je ze sobą Gdy pod­ suvar, Nad drzwiami kasztanów wkłada się koło i lip, się łóżek. ga­ Ga­ wyrzuca. drogi, Obecnie koviorki, i m słomy poleńiem podpalano sobie świętych i wtedy w drodze p o w r o t n e j z p a s t e r k i : tj. zaostrzone chlebowym, obrazy gałęzie domów się lelije. gałęzie potem pola. to i kwitnące za zielone Podobnie jest z paleniem sobutek Gdy się majenia rozsypuje kačence łąkach, uschną, zwyczaj podwórzu, zatyka (ogrodowego), póki panuje czyli podmokłych dworu bzu, dębu łązki po sobutek. n a końcu kije i niesiono gdyż zwyczaj snopki porywali Niekiedy służące jako palono czyli zabrakło, je do występuje rozgarnia­ względu już ją zakładano pochodnie. bez sło­ tylko Nie ro­ n a to, spora­ dycznie. Na ogół jednak zwyczaje nawiązujące do d n i r o k u kościelnego za­ chowują w znacznej mierze swoją treść do dzisiaj. Dlatego nadal spędza się te święta w t r a d y c y j n y sposób, dlatego nosi się do poświęcenia w i a n k i , wiązanki ziół, palmy, gromnice, chleb i sól, owies, kredę, jabłka i t p . Dlatego zabiera się do domów poświęconą wodę oraz ciernie pozo- �KRYSTYNA 86 KWAŚNIEWICZ stałe ze święcenia ognia w Wielką Sobotę. Dlatego wreszcie w s z y s t k i m t y m p r z e d m i o t o m p r z y p i s u j e się n a d n a t u r a l n e właściwości: chroniące, zapobiegające, odwracające, sprowadzające, powodujące coś i t d . w za­ leżności o d zaistniałych potrzeb. Skala żywotności zwyczajów związa­ n y c h z poszczególnymi świętami n i e przedstawia się jednakże j e d n a ­ k o w o i n i e k i e d y t r u d n o uchwycić k r y t e r i a specyficznej selekcji, które nakazują k o n t y n u o w a n i e j e d n y c h , a poniechanie i n n y c h zwyczajów. N p . w odniesieniu do najbardziej obfitującego w zwyczaje dnia r o k u , j a k i m jest W i g i l i a Bożego Narodzenia, nadal utrzymują się takie z w y ­ czaje, j a k chodzenie po scyńśćiu l u b z a t yk a nie kop za obrazy „ Całkiem n i e d a w n o zaprzestano rozścielania słomy n a podłodze p r z e d wieczerzą: 23 22 Do słomy, j a k a rzucano stfie, w w było sopie wolno grzech. dyni i dlatego ruszać z że bo dawniej nie można są tę słomę wynosiła dniu suoma, św. co kop, dokładano ze izbie Pan byuo i i sprzątanie (26 wyrzucano wynoszono Jezus Pon gospodyni więcej uroźiu no konie występuje gospo­ w innych albo pot iż sporadycznie nie wielki to w w obor- tradycja, ten r o z r z u c a n i a słomy po izbie był obecnie ubu- pole, też wierząc, roz­ tej za X I I ) . Robiła słomę i v Słomy Istnieje drogę śie uważano pod lezou. na Jezus nabaruozone. Szczepana domach pcheł. Z w y c z a j światowej, starzy w wyrzucać ta wojny gdzie jej psećie się z d o m u II w i pamiontke, Zamiatanie jednych to pozbędzie te podłogi. W ny do na t&a, zęby dopiero dziewczęta. gviazdy po z r o b i e n i u n a podłodze Zamiatano lub uważano, ńik, zostawała izbie że sposób powszech­ tych domach, ludzie. Niedawno też zaniecheno obwiązywania słomą p n i drzewek owoco­ w y c h po w i e c z e r z y . O d dawna zaś poniechano przywiązywania do ławek przed wieczerzą jeży w i g i l i j n y c h . 24 Zwyczaj jiży, niej to robiono, są czasie obiadu wigilijnymi, no wyszedł przywiązywano celu w przywiązywania całkowicie na ziemi a Wilią Jedynie ławek podzielone. wigilijnego, a przed podpalano, przeznaczone przed użycia. wzdłuż domownicy strych, i z do a : i n n i , . że następnie Miało ławek starzy na na celu na je żyta. tych Po że Opinie, w ławach miski Wilii z przez tworzeniu lub daw­ jakim siedziano potrawami jeże stamtąd, kilkakrotnie zapobieganie jeży czyli opowiadają, stawiano wokół. zdejmowano przesypywano to że jeżach się, u s i a d ł s z y prosa snopków, ludzie wymłóconego J e d n i twierdzą, posilali siewem siewu. snopki do zanoszo­ układano ogień się na proso śniedzi. Zdecydowana obecnie przewaga zwyczajów wiążących się w jakiś sposób z religią katolicką nie świadczy jednak b y n a j m n i e j , że musiało 2 2 P o r . opis. w rozdz. I I , 3. 2 3 Por. opis w rozdz. I I , 3. 2 4 Por. opis w rozdz. I I , 3. �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI 87 DOROCZNYMI być t a k zawsze/ W świetle badań genetycznych znany jest fakt, że t r a ­ dycje l i c z n y c h zwyczajów dorocznych, łączących sią obecnie ze świata­ m i r o k u kościelnego, sięgają czasów przedchrześcijańskich i mają swe źródła w zwyczajach prasłowiańskich, a n i e k i e d y nawiązują w sposób całkiem j a w n y do t r a d y c j i a n t y c z n y c h g r e c k o - r z y m s k i c h . Kościół n i e będąc w stanie i c h unicestwić,, a pragnąc zachować swój a u t o r y t e t , m u ­ siał godzić się na dalsze istnienie d a w n y c h świąt i zwyczajów, p r z y s t o ­ sowując j e j e d y n i e do swego porządku i nadając s t a r y m f o r m o m nową treść . Według wszelkiego prawdopodobieństwa obecna intensywność z w y ­ czajów dorocznych związanych z życiem r e l i g i j n y m (której m i e r n i k i e m jest wielkość kręgu l u d z i respektujących dane zwyczaje) jest m n i e j ­ sza w porównaniu z tą, jaka występowała w okresie przed 1939, a zwła­ szcza przed 1914 r . Pozostaje to w związku z zaznaczającym się w świetle w y p o w i e d z i rozmówców spadkiem napięcia życia religijnego wśród ludności w i e j s k i e j . Obecnie zarysowująca sią przewaga zwycza­ jów dorocznych związanych z religią jest więc r e l a t y w n a w stosunku do s y t u a c j i , j a k a istniała w bliższej l u b dalszej przeszłości. 25 2e Pozornie niezrozumiały może wydać się f a k t , że najsłabsze odbicie w całokształcie zwyczajów dorocznych zajmują te, które łączą się bez­ pośrednio z produkcją rolną. Dzisiaj są one n i e m a l już n i e u c h w y t n e . J a k k o l w i e k można wymienić jeszcze sporo p r a k t y k zwyczajowych, mających na c e l u bądź przepowiednie urodzajów, bądź spowodowanie bogatych zbiorów, jest t o n a t u r a l n e , gdyż p r a k t y k i te określają n a j ­ żywotniejsze, stale a k t u a l n e p r a g n i e n i a r o l n i k a uzyskania o b f i t y c h p l o ­ nów. U w i d a c z n i a się natomiast b r a k zwyczajów odnoszących się do samego w y k o n y w a n i a prac w p o l u oraz zajęć gospodarskich, j a k k o l w i e k one to właśnie w sposób bezpośredni warunkują powodzenie i dostatek. Skąpe p r a k t y k i zwyczajowe stosowane z pobudek r e l i g i j n y c h dotyczą wyłącznie n i e z m i e n n y c h s y t u a c j i , które muszą zaistnieć w każdych w a ­ r u n k a c h . Chodzi t u o: 1) zwyczaje związane z rozpoczynaniem prac w p o ­ l u , a więc: k r o p i e n i e wodą święconą ziarna przed p i e r w s z y m siewem, za­ przęgu wyjeżdżającego p i e r w s z y raz w pole, pierwszej f u r y w y w o ż o ­ nego gnoju, (kreślenie n a d końmi wyjeżdżającymi do p r a c y w p o l u z n a - 2 5 wość s. Por. m. ludowa 86—90; in. P o n i a t o w s k i , Bożego tenże, Narodzenia, Doroczne op. jej święta c i t . , s. 2 9 9 — 3 0 0 ; W . początek ludowe г a znaczenie tradycje Obrzędo­ K l i n g e r , pierwotne, P o z n a ń 1926, grecko-rzymskie, Kraków 1931. 2 6 Odnosi dawnych się to n p . d o pogańskich P o n i a t o w s k i e g o , we..., ustanowienia uroczystości s. 55—56. 59—63. op. cit, s. ku przez czci 301, o r a z Kościół zmarłych. dnia zadusznego Por. na K l i n g e r a , ten Doroczne w.miejsce temat uwagi święta ludo­ �KRYSTYNA 88 KWAŚNIEWICZ k u krzyża b i c z y s k i e m i t p . ; 2) zwyczaje, których celem jest zapewnie­ nie szczęśliwego ukończenia prac w p o l u i zebrania plonów (o c h a r a k ­ terze uprzedzających działanie p r a k t y k magicznych). Ponieważ zawsze zachodzi m o m e n t rozpoczynania prac w p o l u oraz okres, k i e d y zboża stoją w snopkach gotowe do sprzętu, zawsze też pragnie się zapewnić t y m s y t u a c j o m o p t y m a l n y przebieg i w związku z t y m stosuje w y m i e ­ nione p r a k t y k i zwyczajowe. Ponadto można wyróżnić zwyczaje nawiązujące w sposób pośredni do a g r a r n y c h . Zaliczyć t u wypada zabiegi magiczne o charakterze za­ pobiegawczym l u b sprowadzającym takie, j a k zakopywanie kości pozo­ stałych ze święconego w k r e t o w i n y , aby k r e t y n i e ryły ziemi, w t y k a n i e gałęzi z ołtarzy po Bożym Ciele w kapustę, aby nie niszczyły j e j szkod­ n i k i , obwiązywanie po W i l i i słomą drzewek o w o c o w y c h , aby zapewnić ich płodność, i t p . N i e m a natomiast zupełnie zwyczajów dorocznych związanych z techniką w y k o n y w a n i a pracy n a r o l i , c z y l i mówiących 0 z w y c z a j o w y m sposobie rozpoczynania i kończenia o r k i , siewów, żniw, nawożenia i t p . Tymczasem w dawniejszych pracach znajdują się opisy świadczące o t y m , że istniała niegdyś bogata obrzędowość nawiązująca do t e j s t r o n y życia chłopskiego . Przypomnieć należy, że obecnie n a ­ w e t zwyczaje dożynkowe, czyli według g w a r y miejscowej t z w . vyżynek, które — j a k b y się mogło wydawać — ze względu na swój żywy 1 b a r w n y charakter p o w i n n y zachować się, w t r a d y c j i są zupełnie n i e ­ znane. Co więcej, negatywne w y p o w i e d z i informatorów na ten temat nasuwają przypuszczenie, że na terenie Dzierążni w gospodarstwach chłopskich dożynek n i e urządzano w ogóle l u b zwyczaj t e n zarzucono już bardzo d a w n o . Zwyczaje dożynkowe 'uprawiano natomiast j e d y n i e w związku z pracą najemną na polach d w o r s k i c h okolicznych w s i . P r z y 27 2 7 Np. w (s. dobnie (s. żniwa 32—33). rzecz się autora opis skie, zwyczajów przez b.d., mości bony do Materiały antropologii rolnicze", żynku, podaje w do żniw z pola jaj w snop, 52—56. zboża. w etnograjii krajowej, którym prognostyki opisuje i ludu t. 3, zwyczaje legendy, uroczyste specjalne ostatnie (s. op, okolic 81—82). się z (s. 8 3 — 8 4 ) . zwyczaje ks. Pińczowa. uprawy, ludu W. Por. pol­ S i a r k o w Zbiór „Zwyczaje -siewu, rolnictwem. cha­ żniwiar­ obrzędowy por. według Obrzędowy wieńce Po­ kozą dziaduj zebraniem zatytułowany 'dotyczące wiążące zwane stanowiące cit., oraz prac nabo­ ceremonie. kłosy, się Kalendarz polskiego rozdział pow. poprzedzało wyżynkowe dawniejszych terenu praktykowanych co z w a ł o K o l b e r g a , 'Z dawnego przynosili kogutki, E. F r a n k o w s k i e g o , s. z zwyczajów ścinano inkarnację i orzechów u do sobotę kiedy parobcy zwierzęcą podaje się towarzyszyły ostatni wyżynkowe zniwiarskich Warszawa s к i e g o, zawsze zakończeniem, wplatanie wymienione skiego, z uprzątano uroczystości posiadało odnoszące .rozpoczynane prawdopodobnie rakter żniwiarskie...) dane, Rozpoczynaniu miała 47, 58), o r a i z (s. 8 8 ) . N a też następujące czasie żniw: żeństwo (Zwyczaje B y s t i o ń pińczowskiego wiado­ i żniw, zabo­ wy- �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 89 puszczenie to w odniesieniu do dawnego pińczowskiego zdaje sią p o ­ dzielać również J . S. Bystroń . A b y wytłumaczyć znikomą ilość występujących obecnie zwyczajów dorocznych nawiązujących do p r o d u k c j i r o l n e j oraz poślednią rolę, jaką odgrywają w l o k a l n y m r o k u obrzędowym, należy porównać je ze zwyczajami nawiązującymi do r e l i g i i . O ile na straży t y c h ostatnich stoi i n s t y t u c j a Kościoła zainteresowanego bezpośrednio l u b pośrednio w i c h k o n t y n u o w a n i u , o t y l e zwyczaje związane z p r o d u k c y j n o - t e c h ­ niczną stroną życia w s i nie mogą mieć za sobą i n s t y t u c j i patrona, gdyż obecnie jest to dziedzina życia, do której wszelkie z m i a n y docierają najszybciej i przyjmują sią stosunkowo najłatwiej, torując drogę p o ­ stępowi. Efektywność z m i a n wypróbowana e k s p e rym e nt a lnie jest t u n i e z a w o d n y m bodźcem, który każe stosować nowe narzędzia, nowe t e c h n i k i u p r a w y , nowe zasady płodozrnianu, wprowadzać nowe g a t u n ­ k i roślin u p r a w n y c h zarzucając uprawę roślin n i e r e n t o w n y c h i t p . Obec­ nie, gdy wieś dosłownie z r o k u na r o k zmienia swoje oblicze zatraca­ jąc d a w n y charakter, a dysproporcja pomiędzy produkcyjno-techniczną stroną życia w s i a j e j i n n y m i dziedzinami stale wzrasta, zagadnienie to staje się szczególnie a k t u a l n e . Niepodobieństwem oczywiście jest, a b y zmiany w dziedzinie p r o ­ d u k c y j n e j nie odbijały się na całokształcie życia, w t y m także i na p o ­ stawach ideologicznych. Oddziaływanie postępu n a j s i l n i e j zaznacza się w dążeniu do podniesienia stopy życiowej, co odzwierciedla się w z m i a ­ nach wyglądu zagród, wnętrz m i e s z k a l n y c h , ubiorów i t p . M a ono na celu realizacją pewnego awansu k u l t u r o w e g o oraz podniesienie r a n g i społecznej poszczególnych jednostek l u b r o d z i n we własnych oczach i w o p i n i i otoczenia. Z d r u g i e j s t r o n y postęp przejawia się w posze­ r z e n i u horyzontów myślowych, w s w o i s t y m p r z e g r u p o w a n i u s k a l i ocen, które siłą f a k t u p r o w a d z i do zachwiania d a w n y c h autorytetów, n i e w y ­ łączając i a u t o r y t e t u Kościoła. To z k o l e i m u s i odbić się u j e m n i e na życiu i f u n k c j o n o w a n i u t r a d y c y j n y c h zwyczajów w ogóle. P e w n e j a f i r m a c j i zwyczajów można dopatrywać się natomiast w zja­ w i s k u , że ogólny proces p r z e m i a n związanych z kulturą życia codzien­ nego częstokroć m a jeszcze charakter raczej reprezentacyjny, zewnętrz­ n y , nie odzwierciedla zaś i s t o t n y c h na o b e c n y m etapie r o z w o j o w y m 28 2 8 „Z wymienić pow. okolic, w których przede pińczowski), dożynki wszystkim wedle słów są przywiązane Kieleckie, mego gdzie informatora, wyłącznie (jak np. dożynek u b y ł o . Z w r ó c i ć n a l e ż y u w a g ę , że m a m y d o c z y n i e n i a z okolicą, w cja do ludności włościańskiej stopnia. Podobnie czowskim do d w o r u powiecie" dochodzi ograniczone (Bystroń, Zwyczaje najwyższego są dożynki w dla do w włościan której stosunków Rosiejowie, żniwiarskie.... dworu, s. 103). należy Dalechoiwicach, nigdy nie proletaryaaKrólestwa również w piń- �•90 KRYSTYNA KWASNIEWICZ p o t r z e b k u l t u r a l n y c h . J a k k o l w i e k sprawa k o n s u m p c j i napływających na wieś dóbr m a t e r i a l n y c h związanych z kulturą codziennego życia i pracy jest c z y n n i k i e m niesłychanie i s t o t n y m i p o z y t y w n y m z p u n k t u widzenia ogólnego r o z w o j u w s i (spontaniczny stosunek do e l e k t r y f i ­ k a c j i , który a u t o r k a miała okazją obserwować osobiście, chętne w p r o ­ wadzanie do p r o d u k c j i r o l n e j n o w y c h narzędzi oraz nowoczesnych t e c h ­ n i k u p r a w ) , n i e zmienia to f a k t u , że nierzadko m a ona na razie c h a r a k ­ t e r połowiczny (np. spanie w k u c h n i w e wspólnych łóżkach, podczas gdy jest pokój urządzony n a wzór m i e j s k i z tapczanami i t p . S y m p t o ­ m a t y c z n y będzie t u przykład gospodarza, który mieszkając w jednoiz­ b o w e j chacie o g l i n i a n e j podłodze nabył o g r o m n y , wielolampowy r a d i o o d b i o r n i k i t r z y m a go zamknięty w szafie, aby się n i e zniszczył). Ukształtowany o d wieków n a w y k do oszczędzania, który był dawniej formą p r z y m u s u ekonomicznego, oraz obecny stopień p r z y g o t o w a n i a do k o n s u m p c j i dóbr k u l t u r a l n y c h sprawiają, że w istocie nie jest ona aż t a k w i e l k a , j a k świadczą o t y m przeobrażenia zewnętrzne. N a zakończenie rozważań o f u n k c j o n o w a n i u zwyczajów dorocznych nieco u w a g i należy poświęcić p r a k t y k o m m a g i c z n y m . Badając mecha­ n i z m f u n k c j o n o w a n i a zwyczajów należy zwrócić uwagę na i c h w i e l o płaszczyznowość oraz na s p o t y k a n y niekiedy f a k t dążenia do osiągnięcia pewnego c e l u za pośrednictwem różnych środków (zwyczajowych) i p r o w o k o w a n i e różnych s y t u a c j i w t e n s a m sposób. M a to miejsce właśnie przede w s z y s t k i m w odniesieniu do p r a k t y k magicznych. "Wielość środków magicznych mających na celu sprowadzenie j e d n y c h i t y c h samych skutków odnosi się zwłaszcza do p o d s t a w o w y c h dla mieszkańców w s i spraw, a m i a n o w i c i e : do o c h r o n y życia i m i e n i a przed uderzeniem p i o r u n a i b u r z a m i g r a d o w y m i oraz do zapewnienia sobie urodzajów i szczęśliwego przechowania plonów. U j a w n i o n e w czasie badań t e r e n o w y c h duże nasilenie zwyczajo­ w y c h p r a k t y k magicznych, mających na celu ochronę przed p i o r u n a m i i b u r z a m i g r a d o w y m i , pozwala wysunąć przypuszczenie, że w t y c h w y ­ padkach, gdzie zamierzonych skutków n i e można osiągnąć przez o d ­ działywanie racjonalne, człowiek, aby nie czuć się całkiem b e z b r o n n y m , t y m większe znaczenie p r z y p i s u j e m o d l i t w i e i działaniu i r r a c j o n a l n e m u , traktując j e jako j e d y n e osiągalne sposoby zaradzenia grożącym n i e ­ szczęściom. Urodzaje oraz ochrona plonów zależą w p e w n e j , dość n a ­ w e t znacznej mierze o d starań, wkładu p r a c y i zasobu w i e d z y fachowej chłopa — burza zaś jest czymś, na co w jego pojęciu człowiek wpłynąć nie może (co p r z y dzisiejszym stanie t e c h n i k i jest zresztą słuszne). Za ochronę p r z e d uderzeniem p i o r u n a i burzą gradową służą zatem: zapa­ lone gromnice stawiane w oknach domostwa, poświęcane w i a n k i p r z y ­ bijane nad d r z w i a m i prowadzącymi z d w o r u do sieni, p a l m y zatykane �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 91 n a s t r y c h u za k r o k w i e dachu, gałęzie, którymi ustrojone 'były ołtarze n a Boże Ciało, zatykane za strzechy i t p . A b y zapewnić sobie urodzaje święci się owies w d n i u św. Szczepana (26 X I I ) dosypując go do ziarna siewnego, podobnie j a k ziarno z kło­ sów poświęconych w d n i u 15 V I I I w Ociepce, c z y l i wiązance ziół. Po­ nadto w y k o n u j e się specjalne p r a k t y k i w celu sprowadzenia urodzajów n a poszczególne rośliny u p r a w n e (żyto, proso, z i e m n i a k i , kapusta, ce­ b u l a , drzewa owocowe). A b y zabezpieczyć p l o n y , kładzie się pod snopki w stodole w i a n k i święcone w czasie o k t a w y Bożego Ciała, w spichrzu wiesza się w w o r e c z k u poświęcony owies, procesjonalnie obchodzi się pola przed żniwami, i t p . W w y m i e n i o n y c h przypadkach f u n k c j a zwyczajów jest łatwo u c h w y t n a , co wiąże się zapewne z wagą i stałą aktualnością celu z w y ­ czaju. N i e w e w s z y s t k i c h jednak w y p a d k a c h f u n k c j a t a zarysowuje się jednoznacznie. Ogólnie n p . t w i e r d z i się, że jabłek poświęconych w d n i u św. Błażeja używa się p r z e c i w k o bólowi gardła. Można również spotkać się z w y p o w i e d z i a m i , że używa się i c h p r z e c i w k o bólowi zęba, l u b też po p r o s t u święci się je po to, aby spowodować urodzaj, n a jabłka. W dwóch o s t a t n i c h p r z y p a d k a c h zapomniano zapewne o p i e r w o t n y m charakterze zwyczaju, ponieważ jednak stosowania samego z w y c z a j u i n f o r m a t o r z y n i e zaprzestali, starają się go n a swój sposób jakoś uza­ sadnić. To samo można powiedzieć o zwyczaju święcenia owsa i obsy­ p y w a n i a się n i m w 'dniu św. Szczepana. Według j e d n y c h r o b i się to na pamiątkę u k a m i e n o w a n i a świętego, według i n n y c h owies t e n dosy­ p u j e się do ziarna siewnego, aby w t e n sposób zapewnić urodzaj, jesz­ cze i n n i twierdzą, że poświęcany owies daje się jeść k o n i o m , aby się dobrze chowały. Częstokroć zresztą jedno tłumaczenie n i e w y k l u c z a drugiego. Za i n n y przykład z m i a n y zasadniczej f u n k c j i zwyczaju może służyć zwyczaj chodzenia' po scyńśćiu: d a w n i e j p o r y w a n o u k r a d k i e m jakąś drobną rzecz ze sprzętu gospodarskiego, aby w t e n magiczny sposób zapewnić sobie szczęście na cały r o k . P o r y w a n i e było raczej symboliczne — obecnie stanowi cel samo w sobie jako zabawna psota wyrządzana sąsiadom, a zakres p o r y w a n i a rozszerzył się od u k r y w a ­ n y c h d a w n i e j kołków z płota l u b k a m i e n i żarnowych — na cały sprzęt d o m o w y i gospodarski, nie wyłączając d r z w i domów, całych wozów i t p . S y m p t o m a t y c z n y m zagadnieniem jest sprawa racjonalnego uzasad­ nienia zwyczajowych p r a k t y k m a g i c z n y c h . W szczególności nasuwa się w t y m m i e j s c u k w e s t i a , czy j e d n o s t k i stosujące j e w p r a k t y c e dążą same do wyrozumowanego uzasadnienia, czy nie. W w y p a d k a c h n a j ­ bardziej drastycznych k r y t y c y z m dochodzi do głosu — t a k n p . istniał zwyczaj, że g d y usłyszano na wiosnę p i e r w s z y grzmot, należało n a ­ t y c h m i a s t upaść n a gołą ziemię i tarzać się po n i e j n a grzbiecie, aby �KRYSTYNA 92 KW.ASNIEWICZ zapobiec bólowi krzyża w czasie żniw. Bardzo w i e l u spośród przedsta­ w i c i e l i obecnego starszego pokolenia n a rozkaz rodziców tarzało się w młodości po z i e m i n a odgłos pierwszego g r z m o t u . Dziś nawet ci sami ludzie odnoszą się do tego z w y c z a j u sceptycznie l u b wręcz z h u m o r e m , a n i k t go już nie p r a k t y k u j e . Ogólnie j e d n a k rzecz biorąc sprawa prób racjonalnej i n t e r p r e t a c j i z w y c z a j o w y c h zabiegów magicznych p r z e d ­ stawia się bardzo rozmaicie i kształtuje o d m i e n n i e w zależności o d g r u p w i e k u i płci oraz r a n g i społecznej informatorów, o d s k a l i i c h kontaktów z szerszym światem, o d r o d z a j u i c h umysłowości oraz o d całego s p l o t u r o z m a i t y c h czynników składających się n a rzeczywistość społeczną, w j a k i e j żyją. Zagadnienie to jest t a k szerokie i wielostronne, że m o ­ głoby posłużyć za p r z e d m i o t osobnej pracy. Na t y m miejscu ogólniko­ wo j e d y n i e można zaznaczyć, że potrzebę rozumowego k o n t r o l o w a n i a p r a k t y k zwyczajowych s i l n i e j odczuwają mężczyźni niż k o b i e t y oraz że tendencje racjonalistyczne o wiele jaśniej i k o n s e k w e n t n i e j wystę­ pują u l u d z i młodych (obojga płci) niż u s t a r y c h . Wracając j e d n a k bliżej do t e m a t u należy stwierdzić, że niemożność rozumowego uzasadnienia zwyczajowych p r a k t y k magicznych n i e p o d ­ waża na ogół i c h a u t o r y t e t u w oczach t y c h , którzy je uprawiają. Za* biegów m a g i c z n y c h b o w i e m dokonuje się najczęściej albo za pośred­ n i c t w e m przedmiotów, w jakiś (choćby pozorny) sposób związanych z k u l t e m r e l i g i j n y m , albo też w święta l u b w i g i l i e znaczniejszych świąt kościelnych. W świadomości kultywujących je osób f a k t y te w d o ­ stateczny sposób uzasadniają (a p r z y n a j m n i e j t a k było do n i e ­ dawna) sam zwyczaj jako t a k i . P i e r w i a s t e k w i a r y e l i m i n u j e t u potrzebę w e r y f i k a c j i tego, w co się w i e r z y . N a osobne podkreślenie zasługuje f a k t , że zróżnicowanie klasowe, a co za t y m idzie, ekonomiczne, w s i nie w y w i e r a bezpośredniego wpływu na sposób f u n k c j o n o w a n i a zwyczajów dorocznych w ogóle. Obecnie p r z y n a j m n i e j sytuacja przedstawia się w t e n właśnie sposób. K i l k a d z i e ­ siąt l a t t e m u występowały pewne różnice przejawiające się w t y m , ż e 29 Zdarzają 2 9 dadzą się siewnego się przez w zbożu, z w y c z a j kożyń, tym właściwościach sytuacjom akurat tu w fakt, wigilię widzenia św. na ich uboczne, powodujące cebuli czasie z w litp. wigilię itd. Z w y c z a j o m , co ma św. jest magicznym ziarna zapobiec powstawaniu śniedzi aby n i e szła naparu z do ziół góry, o że dają łamanie się rokować gdyby środkami liści większą się punk­ żywotność działały jeszcze nadaje odbywa z empirycznego nie lecz faktycz­ magiczno-irracjonalnego jeż, które ich charakterze przesypywanie Jana, charakter, zastąpienie o należy dolegliwości należałoby utylitarny czasem zabiegi np. Charakteru snopkiem racjonalnie, prawdziwie kiedy takich rozmaitych palonym Jana, Do wigilijnego, leczniczych że uzasadniać względu tywnymi. w sytuacje, jeża łamania zażywanie też rozumowo. płonącego v nych jednak wytłumaczyć zc przyczyny bardziej efek­ �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 93 np. w czasie świąt Bożego Narodzenia c h o i n k i były t y l k o w najzamożniejszych domach, że święcenie pokarmów w i e l k a n o c n y c h nie o d b y ­ wało się w kościele, lecz w domostwach najbogatszych gospodarzy, i t p . Możną jednak przypuszczać, że i w t e d y zróżnicowanie majątkowe nie znajdowało szerszego odbicia w ogólnym mechanizmie f u n k c j o n o w a ­ nia zwyczajów. T a k i stan rzeczy wypływa n a j p r a w d o p o d o b n i e j z cha­ r a k t e r u samych zwyczajów dorocznych, których przestrzeganie leży w możliwościach i sferze zainteresowań zarówno ubogich, j a k i zamoż­ niejszych k a t e g o r i i społecznych w s i . Poważne podstawy istnieją natomiast do tego, aby mówić o różni­ cach w f u n k c j o n o w a n i u zwyczajów dorocznych w przeszłości a obecnie. D a w n a powszechność zwyczajów w dużej mierze wypływała z pewnego p r z y m u s u moralnego, sankcjonwanego opinią w s i . Z m i a n y warunków egzystencji i s t y l u życia spowodowały, że sankcja t a przestała działać, stwarzając podłoże do szybszego z a n i k a n i a zwyczajów. O znacznych różnicach w i c h f u n k c j o n o w a n i u świadczy fakt, że l i c z n i starzy roz­ mówcy (choćby nawet poziom i c h i n t e l i g e n c j i i e l o k w e n c j i nie pozwo­ lił i m tego k o n k r e t n i e umotywować) sami bardzo s i l n i e podkreślają odmienność d a w n y c h i obecnych czasów. Na, podstawie t y c h w y p o w i e ­ dzi można przypuszczać, że stosunek do zwyczajów, a przeto i do całego m e c h a n i z m u związanego z i c h f u n k c j o n o w a n i e m , musiał dawniej dale­ ko odbiegać o d dzisiejszego. Zwyczaje celebrowano z namaszczeniem, towarzyszył i m specyficzny uroczysty nastrój, przez co w y k o n y w a n i e p r a k t y k z w y c z a j o w y c h udzielało powagi i s a m y m w y k o n a w c o m . Starzy l u d z i e w rozmowach częstokroć przeciwstawiają teraźniejszości prze­ szłość, mówiąc o t y m , co było d a w n i e j , z uszanowaniem i j a k g d y b y odcieniem żalu, że czasy te minęły, j a k k o l w i e k zdają sobie sprawę z tego, j a k bardzo zmieniły się na korzyść w a r u n k i m a t e r i a l n e , o i l e łatwiejsze stało się dzisiaj życie n a w s i . 3 0 3. Procesy zmienności Zwyczaje i wierzenia doroczne należą do k a t e g o r i i z j a w i s k społecz­ n o - k u l t u r o w y c h n i e z w y k l e złożonych, zmieniających się w sposób n i e ­ równomierny, częstokroć t r u d n y do zarejestrowania. •Uchwycenie t y c h zjawisk w k o n k r e t n y c h r a m a c h czasowych natrafia zatem n a znaczne trudności. W t y m m i e j s c u zaznaczyć wypada, że o k r e s a m i przełomo­ w y m i dla ukształtowania obecnego s t a n u zwyczajów były w o j n y 3 0 także ły Za Podstawowej zarówno itp. przykład może a n k i e t a dotycząca co w posłużyć świąt Dzierążni. do sposobu tu Bożego oprócz Wszystkie spędzania materiałów Narodzenia świąt, wypowiedzi jak też uzyskanych z przeprowadzana w jakości niej w wywiadów kl. V I zawarte świątecznych są Szko­ zgodne, pokarmów �KRYSTYNA 94 KWASNIEWICZ światowe 1914—1918 i 1939—1945. W y n i k a to jasno z materiałów t e r e n o w y c h . Obowiązujące w czasie t r w a n i a t y c h w o j e n zakazy a d m i n i s t r a c y j n e , obawa p r z e d o k u p a n t e m , zaburzenia normalnego t o k u życia wiejskiego n a skutek nieobecności w i e l u mężczyzn, trudności gospodarczych i t p . , a później wtargnięcie do społeczności w i e j s k i e j w i e l u n o w y c h pierwiastków k u l t u r o w y c h , p r z y n i e s i o n y c h przez żoł­ n i e r z y i ludność wywiezioną do prac p r z y m u s o w y c h , przez osoby . t r u d ­ niące się h a n d l e m z miastem, obecność ludności m i e j s k i e j wysiedlonej przez o k u p a n t a , wszystko to w w i d o c z n y sposób wpłynęło na kształ­ towanie się obojętnej postawy wobec poszczególnych wierzeń i z w y ­ czajów dorocznych. Czasami j e d n a k równolegle występował proces wchodzenia n o w y c h zwyczajów do zasobu k u l t u r o w e g o w s i . T a k n p . można przypuszczać, że pod wpływem osób, które powróciły do w s i z w o j n y 1914—1918 г., w p r o w a d z o n y został zwyczaj puszczania wianków na wodę w wilię św. Jana. 3 1 Najstarsi temat ich rozmówcy dostarczyły dzieciństwa czano na (23 V I ) nic lub uwite cząt wyjdzie starą każdym z wianek za panną. trzeba Z szukać na w Gdy tym którą przyszłej razie żony. lub a informacji Pamiętają po I na o n e , że wojnie stawach na wianek ona dziewczyny jeśli dniu wróżyli samym zapałka upadła, Jeszcze przed pusz­ św. która z Jana się że zapalone w tego na zostanie rzucając kierunek, się dziew­ przechylił 1939 r. ten okresie palącymi n a lewą, wróżono wojną wilię mich za mąż, na w światowej, w wyprzedził inne, wnioskowano, mąż. Kawalerowie tej s t r o n y , słyszeli, umieszczonymi stronę, oznaczało t o , że w y j d z i e zapałki. czaje w nie lat 40—60. Jakubówce bervinku, z pierwsza zwyczaju wieku rzeczce świeczkami. Z tego, c z y j prawą tym w młodości, miejscowej wianki, o kobiety którym typu zwy­ zaginęły. Podobnie epizodycznym zdarzeniem, choć g o d n y m zanotowania, były p e w n e wróżby wprowadzone przez jedną z r o d z i n przybyłych po I w o j ­ nie światowej do Dzierążni. Łączą się one z d n i a m i św. K a t a r z y n y i św. A n d r z e j a . W noc św. Katarzyny dziewcząt. Rano, pisane kartce, t a k na zwyczajem poduszką z kolei „Na 3 1 krążyło podkładały jedną uważały, świętego Na s z e w s k a chłopaki patrząc, miała nawet dziewczyny". wyciągały pisane, nie podobną (op. sobie rolę i takie Andrzeja cit., mieć obu s. 229). sobie na pod w poduszki będzie dziewcząt wojen „W noc tego, nosić żona. św. z kartki Jakie świętej przed kartki od poduszki kartkę. przyszła nocy zależności imię dla w pod jedną imię powiedzenie: Natomiast kartkę że kładli wyciągali W przyszły imionami było związku Katarzyny Andrzejem imionami jakie z imię tym są pod dziewczęta chłopców. imię było mąż. Stąd w y ­ z na niej Rano wy­ powiedzenie: nadzieja". światowych zwraca także uwagę J . K l i m a ­ �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 95 Pojawienie się n o w y c h zwyczajów mogło wiązać się ' niekiedy z wpływem prasy czy r a d i a (zwłaszcza po 1945 г.). To samo d o t y c z y niektórych wierzeń. Przykładem badań. jest pewne Mianowicie przedwojennym numerze nowili się i chór) przebrać i z dużym zdarzenie grupka za zaobserwowane miejscowych „Płomyka" występujące powodzeniem opis tam chodzili dzieci przez znalazła środopościa postacie po na (baba, autorkę w w trakcie starym jeszcze Kujawach. dziad, cygan, Posta­ koza wsi. W sumie j e d n a k dokładne opracowanie c h r o n o l o g i i i zmienności poszczególnych zwyczajów w Dzierążni jest bardzo t r u d n e . W y m a g a ­ łoby długotrwałego k o n t a k t u badawczego ze w s z y s t k i m i bez wyjątku r o d z i n a m i w e w s i . Z m i a n y b o w i e m zachodzące na t y m o d c i n k u w po­ szczególnych rodzinach nie były synchroniczne. Dlatego też należy o g r a ­ niczyć się do w y m i e n i o n y c h dwóch cezur czasowych ( I i I I w o j n y światowe) jako o r i e n t a c y j n y c h momentów chronologicznych. W obrębie zaś występujących 'pomiędzy n i m i okresów można ustalić p e w n e t e n ­ dencje w zakresie motywów i ocen różnorodnej n a t u r y , wpływających na k u l t y w o w a n i e l u b ginięcie zwyczajów i i c h wartościowanie. T e j sprawie należałoby też poświęcić nieco u w a g i . Jest f a k t e m niezaprzeczalnym, że obecny zakres zwyczajów dorocz­ n y c h ulega u s t a w i c z n e m u k u r c z e n i u się. Zachodzi więc p y t a n i e , j a k i e kategorie zwyczajów należą n a ogół do t y c h t r w a l s z y c h , a j a k i e pod wpływem wciąż zmieniającej się rzeczywistości społeczno-kulturowej szybko się zmieniają i zanikają, n i e t y l k o z życia w s i , ale i z t r a d y c j i ustnej. U t r z y m y w a n i e się czy też zamieranie zwyczajów' m a swoje uza­ sadnienie zarówno w działaniu czynników s u b i e k t y w n y c h , j a k i o b i e k ­ t y w n y c h . Obserwacje poczynione w b a d a n y m środowisku wykazują ponad wszelką wątpliwość, że najsprawniejsze a k t u a l n i e f u n k c j o n o w a ­ nie zwyczajów należy wiązać z osobnikami różniącymi się w jakiś sposób o d ogółu w s i . O n i to właśnie dążą do najbardziej skrupulatnegoprzestrzegania t y c h zwyczajów i n i e kwestionują i c h uzasadnienia. Ze szczególnym zabarwieniem e m o c j o n a l n y m kultywują zwyczaje j e d ­ nostki poniekąd dziwaczne, zabobonne, o mentalności ukształtowanej w specyficzny sposób, kojarzące na codzień magię z religią. W o d n i e ­ s i e n i u do n i c h można mówić o s p o n t a n i c z n y m s t o s u n k u do zwyczajów, wypływającym z i s t o t n y c h , wewnętrznych potrzeb. Inną kategorię s t a ­ nowią j e d n o s t k i przestrzegające zwyczajów ze względu na silnie n i e ­ k i e d y zakorzeniony k u l t t r a d y c j i jako spuścizny po przeszłości. D l a t y c h osobników .najważniejsza jest zewnętrzna f o r m a zwyczaju, którą pragną uchronić o d zapomnienia, właściwa treść jest zaś d l a n i c h spra­ wą drugorzędną. �S6 KRYSTYNA KWASNIEWICZ Częstokroć m o t o r e m utrzymującym zwyczaje p r z y życiu jest p r o s t y k o n s e r w a t y z m . Niekoniecznie w y n i k a on z jakichś głębszych p r z e m y ­ śleń, nierzadko zaś t k w i w sile przyzwyczajeń i nawyków, które o d ­ działując na podświadomość mogą powodować j a k g d y b y o d r u c h o w e ich kultywowanie. Stosunek do zwyczajów kształtuje się więc w zależności od i n d y - . widualności poszczególnych osobników i w t y m należałoby upatrywać m o m e n t s u b i e k t y w n y . Stosunek t e n jest przeważnie n i e k o n s e k w e n t n y . Często spotkać się można z w p r o w a d z e n i e m specyficznej selekcji w oce­ nach zwyczajów, której k r y t e r i a są bardzo t r u d n e do uchwycenia. Na ogół bardziej żywiołowo związani są ze z w y c z a j a m i ludzie starzy niż młodzi, k o b i e t y niż mężczyźni. Jeśli chodzi o stosunek do zwyczajów mężczyzn i k o b i e t , większą aktywność t y c h d r u g i c h łączyć należy za­ pewne m . i n . z i c h większym zaangażowaniem u c z u c i o w y m w stosunku do t r a d y c j i , niższym na ogól poziomem i n t e l e k t u a l n y m , większą zabobonnością i pobożnością, pojmowaną w swoisty sposób. P r o b l e m sposobu t r a k t o w a n i a zwyczajów przez różne g r u p y w i e k u i płci nie jest jednakże zagadnieniem tak p r o s t y m , j a k mogłoby z p o ­ z o r u się wydawać. F a k t e m jest, że większość s t a r y c h l u d z i (a zwłaszcza starych kobiet), jeśli nawet nie k u l t y w u j e już d a w n y c h zwyczajów, to w każdym razie respektuje je, opowiada o n i c h z upodobaniem i chętnie wspomina j a k o część składową świata s w e j młodości. Młodzi natomiast przeważnie n i e t y l k o zarzucili i c h p r a k t y k o w a n i e , ale czę­ stokroć nie wiedzą n a w e t o i s t n i e n i u p e w n y c h zwyczajów, o których dziadek czy babka, mieszkający p o d wspólnym dachem, wiele m i e l i b y jeszcze do powiedzenia. Często więc z obawy przed b r a k i e m zainte­ resowania, a n a w e t wyśmianiem, stare pokolenie n i e m a k o m u prze­ kazywać t r a d y c j i . U t r z y m y w a n i a się p o z y t y w n y c h nastawień do zwyczajów wśród starej generacji, a n e g a t y w n y c h wśród młodzieży n i e można uważać za jedyną tendencję. Zachodzą b o w i e m w y p a d k i , że młodzi (zarówno k o ­ b i e t y , j a k i mężczyźni), bardziej oczytani i światli, rozumieją potrzebę chronienia dawnej t r a d y c j i , traktując zwyczaje doroczne jako j e j część składową. Do istnienia t y c h zwyczajów ustosunkowują się zatem życzliwie, j a k k o l w i e k najczęściej osobiście ich nie uprawiają. W t r a k c i e badań idą n a rękę prowadzącemu w y w i a d , prosząc ludzi starszych, aby w y z b y l i się obaw i zechcieli opowiadać. Z d r u g i e j s t r o n y nie wszyscy starzy ludzie chcą n a te t e m a t y rozmawiać i nieraz — czy to z podejrzliwości, czy z o b a w y przed negatywną oceną tego, co za­ p e w n e niedawno jeszcze sami p r a k t y k o w a l i i do czego przywiązywali duże znaczenie — twierdzą, że to tylko tak dawniej gadali, że to gupota i t d . , a n i e k i e d y w ogóle negują istnienie zwyczajów, o których �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 97 skądinąd wiadomo, że na pewno w omawianej w s i istniały. Jednakże i wśród t y c h o s t a t n i c h są tacy, którzy 'krytykują w sposób w y r o z u m o w a n y , a n i e wypływający z jakichś ubocznych pobudek osobistych. Trzeba także zaznaczyć, że stosunek starszych i młodszych p r z e d ­ s t a w i c i e l i społeczności w i e j s k i e j do zwyczajów różnicuje się w zależ­ ności o d tego, o j a k i e zwyczaje chodzi. Bardziej żywiołowo i z większą swobodą mówi się n p . o kolędnikach czy psotach urządzanych na środopośćie, ostrożniej zaś, z p e w n y m oporem, o stosowaniu z w y c z a j o w y c h p r a k t y k m a g i c z n y c h . D l a t y c h też m . i n . powodów p r o b l e m stwierdze­ nia zakresu f a k t y c z n e j ż y w o t n o ś c i zwyczajów jest bardzo t r u d n y . Trudność pogłębia się w związku z 'potrzebą przełamywania u pew n e j k a t e g o r i i rozmówców niechęci mówienia na t e m a t y związane ze zwyczajami, j a k i e bądź uważa się za sprawy nieważne, na które po p r o s t u szkoda czasu (to szczególnie dotyczy mężczyzn), bądź z j a ­ kichś względów kłopotliwe. Jednakże po uwzględnieniu wszystkiego, co było powiedziane w y ­ żej, stwierdzić należy, że c z y n n i k i e m w najbardziej zasadniczy sposób sprzyjającym z a c h o w y w a n i u się zwyczajów j e s t c i ą ż e n i e prze­ s z ł o ś c i , którego podstawy tkwią w mocno zakorzenionym k u l c i e przodków i autorytecie l u d z i starszych. Obecnie pozostałości tego sta­ n u rzeczy można obserwować na przykładzie najstarszego pokolenia, wychowanego jeszcze w t y m d u c h u . Przedstawiciele jego przyjmują na ogół b e z k r y t y c z n i e zasadę, że t o , co r o b i l i ojcovie, jest ze wszech m i a r godne uszanowania i naśladownictwa. Powagę a u t o r y t e t u d a w n y c h czasów podnosi f a k t , że o p i n i a 'najstarszego pokolenia dużo wyżej w a r ­ tościuje dawną etykietę, sposób wychowania, układ w z a j e m n y c h s t o ­ sunków pomiędzy poszczególnymi członkami r o d z i n y , f o r m y współ­ życia sąsiedzkiego i t p . Przechodząc z kolei o d czynników s u b i e k t y w n y c h do o b i e k t y w n y c h oraz i c h r o l i w procesach zmienności zwyczajów i wierzeń dorocznych, należy stwierdzić, co następuje. C z y n n i k i e m sprzyjającym u t r z y m y ­ w a n i u się t y c h zwyczajów jest bezpośrednio l u b pośrednio r e l i g i a jako sfera życia n a j m n i e j 'podatna n a zmiany i wpływy zewnętrzne. N a t o ­ m i a s t c z y n n i k i e m powodującym zanikanie zwyczajów jest n o w y s t y l ż y c i a , n a r z u c a n y przez zmieniającą się rzeczywistość społeczno-kulturową. Na o b e c n y m etapie wszechstronnego r o z w o j u społecznego i k u l t u ­ rowego w s i zanikanie t r a d y c y j n y c h zwyczajów r y s u j e się jako proces n i e o d w r a c a l n y i jest z j a w i s k i e m n a t u r a l n y m , a p o n o w n y i c h renesans mógłby być wywołany t y l k o w sposób sztuczny. Dzieje się t a k n p . z i n ­ spiracji szkoły, która czasami nawiązuje do p e w n y c h t r a d y c j i . I n n y m przykładem jest w p r o w a d z a n i e święta dożynek, zresztą w przeszłości 7 - Etnografia P o l s k a , t. I X �KRYSTYNA 98 KWASNIEWICZ t u t a j nie z n a n e g o . Rozwój techniczny i i n t e l e k t u a l n y w s i , częste k o n t a k t y z m i a s t e m bądź drogą bezpośrednią, bądź pośrednio poprzez młodzież wysyłaną do szkół l u b do p r a c y w mieście, ulepszenia k o m u ­ nikacyjne, poczta, e l e k t r y f i k a c j a , radiofonizacja- i t p . sprawiły, że w p o ­ równaniu z przeszłością dzisiejsze życie na w s i stało się ruehliwsze i b a r ­ dziej a t r a k c y j n e . Otworzyły się n o w e p e r s p e k t y w y , do t e j p o r y niedo­ stępne l u b nawet mieuświadamiane. Na szczególne podkreślenie zasłu­ gują w związku z t y m z m i a n y w umysłowości chłopskiej, wzrost k r y ­ t y c y z m u oraz dążność do wyrównywania dystansu między kulturą w s i i miasta (na t y m o d c i n k u wkraczają nowe zwyczaje, n p . towarzyskie). 32 T y m też tłumaczyć należy f a k t , że treści zwyczajów i towarzyszące i m ceremonie przestają spełniać swoją — nie najważniejszą co p r a w d a , n i e m n i e j jednak istotną — rolę w zaspokajaniu potrzeb k u l t u r a l n y c h wsi. Trzeba b o w i e m zdawać sobie sprawę z tego, że d a w n i e j święcenie r o z m a i t y c h uroczystości i (poddawanie się obowiązującym n o r m o m z w y ­ czajowym stanowiło pożądaną odmianę codzienności, wprowadzało spe­ cyficzny nastrój, a poniekąd zaspokajało też potrzebę doznań n a t u r y estetycznej. Ponadto w przypadkach p r a k t y k w y k o n y w a n y c h zbiorowo udział w n i c h umacniał świadomość przynależności do jakiegoś większe­ go wspólnego organizmu, podbudowując więź społeczną, w w y p a d k a c h zaś p r a k t y k magicznych dawał poczucie własnej ważności, przetranspo­ nowane poniekąd z o b i e k t u p r a k t y k i n a j e j wykonawcę. Zwyczaje wpływały też pobudzającą na wyobraźnię ludzką, tworząc wokół p o ­ szczególnych d n i czy okresów r o k u rozmaite podania i legendy, pełne strachów, duchów, demonów i czarownic, a stanowiące swoistą treść l i t e r a t u r y l u d o w e j . Słuchano j e j z w i e l k i m lękiem, lecz i z n i e m n i e j ­ szą ciekawością . 33 Zależnie o d okoliczności o z a n i k a n i u l u b p o w s t a w a n i u zwyczajów decydować też mogą względy n a t u r y gospodarczej. Za przykład mogą służyć f a k t y towarzyszące i s t n i e n i u , a następnie z l i k w i d o w a n i u w e w s i wspólnych p a s t w i s k w i e j s k i c h . I c h istnienie sprzyjało w y t w o r z e n i u się swoistych zwyczajów i zabaw pastuchów, k u l t y w o w a n y c h z r o k u na r o k . G d y na skutek komasacji gruntów pastwiska stały się własno­ ścią różnych gospodarzy, którzy p r z e m i e n i l i j e w g r u n t y u p r a w n e , a bydło z poszczególnych gospodarstw zaczęto wypasać i n d y w i d u a l n i e , zwyczaje te, pozbawione s w o j e j bazy, zanikły w s z y b k i m tempie. Podobnie można interpretować z a n i k popularnego niegdyś zwyczaju schodzenia się w k a r c z m i e w środę popielcową k o b i e t zamężnych celem 3 2 Por. uwagi 3 3 Por. rozdział nej" grafia w rozprawie Polska", t. w rozdz. „Rola K. 1: I I I , 2. magii i religii w D o b r o w o l s k i e g o , 1958. e. 33—35. utrzymywaniu Chłopska kultura się leultury tradycyj­ tradycyjna, „Etno­ �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 99 picia na kunopie . G d y w związku z r o z w o j e m włókienniczego p r z e ­ mysłu fabrycznego zaczęły napływać na wieś tanie materiały, z a r z u ­ cono uprawę l n u i k o n o p i j a k o nierentowną. O d t e j p o r y zaczął się też, j a k w y n i k a z w y p o w i e d z i rozmówców, zanik wzmiankowanego z w y ­ czaju. Proces t e n nie jest j e d n a k j e d n o k i e r u n k o w y , może b o w i e m r ó w ­ nież przyczynić się do powstawania n o w y c h zwyczajów. T a k n p . zało­ żenie w e w s i w 1926 r . ochotniczej straży pożarnej spowodowało, że r o k rocznie w d n i u św.' F l o r i a n a strażacy zakupują mszę, na którą udają się w pełnym u m u n d u r o w a n i u , po południu zaś o d b y w a się t r a ­ d y c y j n a już zabawa taneczna. Drugorzędna w t y m w y p a d k u jest s p r a ­ wa, że sposób święcenia dnia św. F l o r i a n a przez strażaków dzierążskich został przejęty z ośrodków, gdzie straże już dawniej istniały. 34 Przykłady powyższe pozwalają jeszcze r a z podkreślić postulat, że badając chronologię zwyczajów trzeba ustalić, co dla danego z w y c z a j u jest albo było podłożem. Bliższe b o w i e m przeanalizowanie tego podłoża wyjaśnić może p r o b l e m permanentności (oczywiście względnej), e w e n ­ t u a l n i e r e g r e s j i danego zwyczaju. W zależności od c h a r a k t e r u tegoż można mówić o 'podłożu gospodarczym, k u l t u r a l n y m , i d e o l o g i c z n y m itp. Obecnie zwłaszcza podłoże ideologiczne nabiera szczególnej w a g i w związku z dorastaniem na w s i młodego pokolenia. Obowiązek ukoń­ czenia szkoły podstawowej, nowe środki w y c h o w a w c z e ( f i l m y oświa­ towe, w y c i e c z k i do miast itp.), wpływ r a d i a , wzrost a m b i c j i rodziców, przejawiającej się zwiększoną troską o dziecko (korzystanie z o p i e k i lekarskiej, większa dbałość o ubiór i racjonalne wyżywienie itp.), które należy uznać za c z y n n i k i nadzwyczaj p o z y t y w n e z p u n k t u w i d z e n i a wszechstronnego r o z w o j u społeczno^kulturowego w s i — będą miały w odniesieniu do k u l t y w o w a n i a d a w n y c h zwyczajów, jakże często n a ­ i w n y c h i racjonalnie nieuzasadnionych, bardzo daleko posunięte k o n ­ sekwencje. 3 5 IV. U W A G I KOŃCOWE Podsumowując dotychczasowe rozważania, łączące się z p r o b l e m e m f u n k c j o n o w a n i a i zmienności zwyczajów i wierzeń dorocznych na p o d ­ stawie materiałów t e r e n o w y c h ze w s i Dzierążnia, stwierdzić należy co następuje: Najżywotniejsze są zwyczaje mające oparcie w k o n s e r w a t y w n y c h siłach w s i . Najszybciej zanikają te, które dotyczą dziedzin życia n a j ­ bardziej r u c h l i w y c h i d y n a m i c z n y c h . D l a znacznej części zwyczajów 3 4 Por. 3 5 W jeszcze opis okresie znana. w rozdz. I I , 3. prowadzenia badań terenowych telewizja nie była we wsi �юс K R Y S T Y N A K W A S N I E W I C Z •dorocznych takie podłoże k o n s e r w a t y w n e s t a n o w i kościół. Najpowszechniej w związku z t y m przestrzegane są zwyczaje łączące się bezpośred­ nio z u p r a w i a n i e m k u l t u religijnego, a więc wszelkiego r o d z a j u uroczy­ stości zbiorowe, procesje, p i e l g r z y m k i , odpusty, poświęcenia, nabożeń­ stwa i t p . Znaczną żywotność wykazują też zwyczaje łączące się po­ średnio z k u l t e m r e l i g i j n y m . Odnoszą się one do 'przedmiotów poświę­ conych w kościele, za pośrednictwem których dokonuje się następnie w określonym c e l u zabiegów magicznych. W dalszej kolejności w y ­ mienić należy zwyczaje w y t w o r z o n e w związku ze świętami i o k r e s a m i r o k u kościelnego, lecz związane z n i m i luźno. Zwyczaje te stanowią cel same w sobie i nie pociągają za sobą dalszych k o n s e k w e n c j i ( t r a ­ d y c y j n y sposób spędzania d n i świątecznych, t r a d y c y j n y sposób p r z y ­ strajania wnętrz przed poszczególnymi świętami itp.). Względną trwałość w badanej w s i wykazują zwyczaje okolicznościo­ w e o charakterze w i d o w i s k o w y m i żartobliwym, k o n t y n u o w a n e obecnie przede w s z y s t k i m przez dzieci w w i e k u s z k o l n y m (zmienność p r z e j a ­ w i a się tutaj w przesunięciu się w dół granicy w i e k u , jaką w p r z e ­ szłości objęci b y l i uczestnicy tego zwyczaju: k a w a l e r o w i e , nieraz mło­ dzi małżonkowie). Znaczną trwałość, a nawet tendencje r o z w o j o w e wykazują z w y ­ czaje łączące się z p o r a m i r o k u , o charakterze d w u - l u b w i e l o s t r o n ­ n y c h umów gospodarczych, dotyczące wspólnego w y k o n y w a n i a p e w ­ n y c h prac, j a k darcie pierza czy w y k o p k i ziemniaków. Najszybciej zaginęły doroczne zwyczaje wiążące się bezpośrednio z produkcją rolną jako związane z najbardziej dynamiczną dzisiaj stroną życia i działalności chłopa. Abstrahując o d stopnia żywotności p o d a n y c h ogólnie g r u p zwycza­ jów, poszczególnych z n i c h częstokroć przestrzega się l u b nie, w za­ leżności o d tego, czy jest a k t u a l n i e jakaś p i l n a praca do w y k o n a n i a , czy też m a się w o l r t y czas do dyspozycji oraz czy w stosownej c h w i l i pamięta się o d a n y m zwyczaju, czy n i e . W parze z t a k i m t r a k towan i e m zwyczajów dorocznych idzie zanik t r a d y c j i : k t o (określenie płci, w i e k u , pozycji społecznej), w j a k i e j porze i w j a k i c h okolicznościach, a często nawet w j a k i m celu p o w i n i e n p r a k t y c z n i e kontynuować d a n y zwyczaj. Wszystko to s t a n o w i zespół zagadnień, w stosunku do których n a ­ leży wysunąć p o s t u l a t i n t e n s y w n y c h badań t e r e n o w y c h . Jak najszyb­ szy okres realizacji t y c h badań w szerszej s k a l i przestrzennej jest sprawą pierwszej w a g i , gdyż r e k o n s t r u k c j a zwyczajów dorocznych dokonuje się przede w s z y s t k i m dzięki pamięci d a w n y c h t r a d y c j i , prze­ c h o w y w a n y c h przez wymierającą generację starej społeczności w i e j ­ skiej. �Z Krystyna BADAN NAD ZWYCZAJAMI 101 DOROCZNYMI Kwaśmdewicz AUS D E N FORSCHUNGEN IM ÜBER D I E L A N D L I C H E N JÁHRLICHEN B R A U C H E GEMEINWESEN Z u s a m m e n f a s s u n g Den Gegenstand vorwiegend keit aiuf jahrlicher das in das einer Ende des geleitelt, über Den ihre Definition die Verfasserin Brauche iin der kollektiv in sie als durch in von Jahr mit die sowohl d e r áusseren, námlich der verschiedene und angewandt Aspekten. Klassifikation In • Verbindung sich auf Grund erschopfen zu die Worte auf Gruppe bezug des eine In Kriteriiums c) entsprechende in der Arbeit sich Voraussicht besprochen: gesellschaftlicher gegebene Brauch Rang projiziert. Beispiele illustriert, geschopft wurden. die bei den in a) Analyse Dorfbewohner, denen a) magischen. der diese den das der deren b) wird Effekt Brauche und akut sowie anderen Formen von Magie parallel Teilung Dieses Praktiken, b) gliedern), Kriterien werden Geschlecht, Brauchen in ihre weitere der Lebensbereich, den ' Untersuchungen und mittelbaren angewandte Funkítóon, A n z a h l , die Formen durchgeführt. herbeifiihrenden Unter Verrichtung Diese eine -Stelle System Brauche, Erscheinungen die Religion und universalen erster ideologische ist, die worden verschiedenen an vollziehen. dass fühirt einer Arbeit Brauche, Praktiken vorbeugende Kriterium Alie Zusammeneine angewandt van verbunden erwartetein der Teilnehmer, aus über Feststellung, magische der das sie: zwischen: sukzessiv im behandelt, von sie i n Ihrer Reichhaltigkeit über Anfor- individuell Berüctosichtigung der an, die dass Kriteriums bilden, auf betreffenden s e i es Eine Brauche Denksystems der Unterscheidung (die der Religionskultes zu der bringt jahrlichen herrschende Tátigkeit Abhángigkeit fühirt des ganze zahlreichste umkehrbaren und die zwingt in Die Betrachtungen, hervorhebt, magischen kommen. Grund gestattet nicht Analyse Zeremonie, Brauchen rituellen unterscheidet eines eines jedoch eingehendere Typs damit Anforderungen in Tatsache Grund Versuchen Sitte, wiederholen, Teilungskriterien s e m konne, auf bezeichnen. vorzunehmen. konnen, die Rede Teilungsversuch den von der Sektor. zu Verhalten der Klassifikation Arten sie keine die werden Wáhrend formalen dem enthaltenen Situationen. Verlauf umfassan Formulierung Vorschlag. jahrlichen heisst w a r von diesem gehütete, deren den Inhalte der Tradition bestimmten mit der in über das Rahmen als solche Brauch, zweckmassig weiteren ideotogischen Abschnitt, Verfasserin mit im wie auf zu Jahr Verbindung gestattet die bezug Wiellka zuir Gegenstand sich Untersuchungen in die B r a u c h e diesen Deflnitionsenitwiurf stehen, deim Kultur eigenen Vorstellungen, auch dienen die Veranderlich- der Verfasserin Beitrag ein Versuch, Art, die Kazimierza chronologischen gesellschaftlichen über und dienten Kreis ausgehend, hange durch. im Begriffe Umwelt die sich imaginarer der bildet ihren bezeichnet derungen, einen Grundlage als allgemeiner Funkťionieren Die moge Literatur solcher gesellschaftllchen sind Als Dzierążnia Arbeit Ausgamgspunkt zur In Betrachtungen Wesen, Gegend). Wandlungen einigen als das beziehen. Dorfee landlichen Von oder balden über d e s 19. J h . u n d d a s 20. J h . D a s V o r h a b e n W'unsche Theorie Arbeit Braucher Gemeinweisen also der Probléme Alter auf den der werden landlichen durch Gebieten �KRYSTYNA 102 Der weitere Funktionieren um das und 3) zwar: den dass das und ihres Nachlassens in Weise suohungen die gegęnwartig Tatsache der den orientaren, zuirüekreiichen). A m hange stehen bunden mit Schuitz von Gesundheit, Im triebkraftigsten Prozess bedeutende Leben und die Fruchtbarkeit, des vo¡r objektiven Faktoren, veranderten warem oder wie der Am Schluss eine lehnung> u. tribt landlicher jahrliche bis der die in Unterdie varchristliche Brauche, Gegend von Brauche, in dagegen im die mit Zusammen- heutigen die die dgl. zum von Zeit ver­ u. von dgl. bedingt. hervor, der Erinneruńg des haben. haben mit dem sie den ihrer beide von Faktoren ¡psychische bestimmt eine intensive Voraussetzumg vor Uberlieferungen landlichen subjektiven fiir der sich Wandlungen lindiviiduelle Alter allem in vollzieht, Gemeinvesens durch Beziehungen, Geistesrichtung, und Postulat Brauche, alteren ungestiime gesellsohaftlichen Unter Formen indem friiheren Brauche, Gewahrleistung Brauchen Bildung, Geschlecht jahrlichen der Ziele Gewohnheiten, also durch magische eine Z u r Zeit ist dieser Prozess v o r allem friiheren die Verfasserin Gebiete Generation wurden. u. von zeigen Beibehaltung Entwicklung Individúen, dgl., Rekonstruktion an aussterbenden bewahrt Wirkung einzelnen Einstellung, suchung dass Brauchen, Bereichen des Prozess angeführten genetische landlichen u n d die sie begleltenden Lebensstandard anzufiihren: Merkmale naie Arbeit von Ungewitterfolgen, Wohlstand Nachlassens der Produktionssphare den dleser (obwohl werden, Bestándigkeit Gut W e l t k r i e g e eine k r i t i s c h e R o l l e gespielt. in der bedingenden Prozess Abhángigkeit der zahlreiche verschwinden Lebensweise den verhaltnismassig den von daes sind sie wobei in betont, Beibehaltung sind. Eine die und in Lebenskraft verbunden schnellsten den sich Handlung Tatsache s t a m d i g e verschiedenartig, Viele die ihrer von der das es grundsátzliche 2) die Erschelnumg, verbunden Kirchenfesten produktions-technischen ist gestaltet. grosster Religion Tatsache mit sich Brauche drei Probléme über Soweit Motiv, wird Abhángigkeit symptomaitische soindern die mit die betrachtet, Probléme Verfasserin bewegende ais unmittelbarer eine die auf Brauche. Nachdriicklich Brauche, einzelnen illustrieren irgendeiner Effekt. sich jahilicher Handlung Allgemein verláuft, der bezieht unterscheidet zur der gegęnwartig einheitlich Beispiele der das stehen. Charakter Zeiten handelt, 1) Funktionieren Nachlassens dem Betrachtungen Veránderlichkeit beabsichtigten' Lebensbereichen nicht der die Funktionieren Elemente selbst, Teil und KWAŚNIEWICZ emotiowerden. Unter-ausgeht, elner die v o n A n der i m " Gedachtnis � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ca9ba70f6acc61b98387e11cb50475e1.pdf 30c65c1a0a1f9fc7bb6083fef4d673fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1219 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1985 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1125 Title A name given to the resource Pracownia Etnografii IHKM PAN w Krakowie / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1, s.206-209 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Krystyna; Tylkowa, Danuta Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text PRACOWNIA ETNOGRAFII I H K M P A N W KRAKOWIE 1 Pracownia Etnografii ZE I H K M P A N w Krakowie reprezentuje nurt: empiryczny, głoszący, iż teren jest punktem wyjścia procesu poznaw­ czego. Aktualnym przedmiotem badań jest kultura mieszkańców wsi Karpat Polskich wraz z Pogórzem. Dotychczas (1978-1980) prowadzono prace badawcze w dwóch rejonach karpackich, a mianowicie w Beski­ dzie Śląskim — t j . w najbardziej na zachód wysuniętej partii Karpat Polskich — oraz w Beskidzie Sądeckim usytuowanym we wschodniej ich części na historycznym pograniczu polskich grup etnicznych. Każdy z tych rejonów charakteryzuje się inną przeszłością, odmiennym układem kontaktów ponadlokalnych oraz specyfiką rodzimych tradycji kulturo­ wych. W 1981 r. rozpoczęto badania terenowe w Beskidzie Żywieckim oraz na Pogórzu Wielickim. Począwszy od 1978 r. prace naukowo-badawcze placówki prowadzone są w ramach planu Instytutu realizując problem: „Tradycja i nowator­ stwo w kształtowaniu się współczesnej kultury wsi karpackich" (C.1.1.4./2), Problem ten rozpatrywany jest na przykładzie wybranych zagadnień te­ matycznych z różnych dziedzin kultury ludowej. Ogólne założenia teo­ retyczne precyzowane są na podstawie wytycznych sugerowanych przez metody funkcjonalno-strukturalną oraz integralną z uwzględnieniem diachronicznego punktu widzenia. Podjęte zagadnienia analizowane są za­ tem w całokształcie zjawisk kulturowych, w kontekście warunków eko­ logicznych i czynników historyczno-społecznych oraz ekonomicznych, występujących na obszarze badań. Biorąc pod uwagę lokalne odmien­ ności środowiskowe i kulturowe dąży się do wykazania analogii i zróż­ nicowań w wybranych dziedzinach kultury, a także kierunków i dynamiki zachodzących przeobrażeń. Zakres chronologiczny prac badawczych obej1 W opracowaniu wykorzystano t a k ż e referat Z . S z r o m b y - R y s o w e j : Kierunki i metody badań w Karpatach Polskich ze szczególnym uwzględnieniem problema­ tyki biesiad wiejskich — w y g ł o s z o n y na Ogólnopolskiej Konferencji „ A k t u a l n e p r o b l e m y p o l s k i e j etnografii", k t ó r a o d b y ł a s i ę w Ł o d z i w m a r c u 1983 r. B a d a n i a prowadzone przez P r a c o w n i ę K r a k o w s k ą z n a l a z ł y odzwierciedlenie w n a s t ę p u j ą ­ c y c h p r a c a c h z b i o r o w y c h : Tradycja i współczesne przeobrażenia kultury wsi Beski­ du Śląskiego, „ E t n o g r a f i a Polsk'a", t. 28: 1984, z. 1; Studia z etnografii Beskidu Sądeckiego, P r a c e K o m i s j i E t n o g r a f i c z n e j p r z y O d d z i a l e P A N w K r a k o w i e (w d r u k u ) . �PRACOWNIA E T N O G R A F I C Z N A I H K M P A N , K R A K С W 207 muje przełom X I X i X X w. po czasy współczesne. W t y m też przedzia­ le czasowym zwraca się uwagę, w jakim stopniu lokalne dziedzictwo k u l ­ turowe wpływa na utrzymywanie się we współczesnej strukturze k u l t u ­ rowej elementów tradycyjnych i jak rzutuje na poczucie odrębności regionalnych. Kierując się wzmiankowanymi wyżej założeniami ogólnymi podjęto prace nad następującymi zagadnieniami: B u d o w n i c t w o i p r o c e s y o s a d n i c z e — doc. dr hab. Ma­ ria Gładyszowa. W postępowaniu badawczym zwraca się szczególną uwa­ gę na określenie czasu powstania charakterystycznych dla danego re­ gionu budynków oraz na stan majątkowy i zawód inwestorów, a także późniejszych użytkowników wytypowanych zagród. Opis budownictwa regionalnego rozpoczęto od charakterystyki najstarszych, spotykanych jeszcze w terenie zespołów architektonicznych, wskazując na wpływ tra­ dycyjnych struktur osadniczych na charakter późniejszej zabudowy. Na­ stępnie omówiono kolejne fazy rozwoju budownictwa po murowane włącznie, uwzględniając wpływ odnośnych zarządzeń administracyjnych. Równolegle doc. dr hab. M . Gładyszowa uczestniczy w międzynaro­ dowym opracowaniu syntezy architektury ludowej Karpat i Bałkanów. Temat: D o m m i e s z k a l n y . Przygotowywana praca ma stanowić monograficzny opis z terenu Karpat Polskich. Współautorem jest dr D. Tylkowa. Termin ukończenia pracy — 1984 r. S t r ó j l u d o w y — mgr Krystyna Hermanowicz-Nowak. W do­ tychczasowych badaniach szczególny nacisk położono na społeczno-kulturowe funkcje stroju, co stanowi temat przygotowanej rozprawy dok­ torskiej. Celem opracowania jest próba określenia funkcji pełnionych przez tradycyjny strój ludowy jako przekaźnik zakodowanych infor­ macji usankcjonowanych społecznie i obyczajowo, a także przedstawienie form, w jakich strój ludowy występuje współcześnie i jakie pełni funkcje. Na marginesie prowadzonych prac badawczych zgromadzono mate­ riał ilustracyjny do tematu „Fotografie rodzinne jako źródło ikonogra­ ficzne do badania kultury ludowej". B i e s i a d y w i e j s k i e — dr Zofia Szromba-Rysowa. Podjęty te­ mat nie był dotychczas przedmiotem analizy etnograficznej. Badania terenowe wykazały, iż można tą drogą śledzić powiązania mieszkańców badanych społeczności z całokształtem kultury lokalnej. Wyjściowym założeniem jest teza o społecznej potrzebie biesiadowania, realizowanej współcześnie na wsi polskiej w sposób wybitnie spektakularny, nie t y l k o dzięki możliwościom materialnym, lecz także z chęci dostosowywania się do obowiązującego ostentacyjnego stylu życia. Analiza biesiad zo­ stała dotychczas przeprowadzona z punktu widzenia r y t u a ł u stanowią­ cego o ich zewnętrznej formie. Obejmuje ona następujące elementy: 1 — uczestnicy; 2 — miejsce i czas biesiadowania; 3 — biesiadny stół;. 4 — dary okolicznościowe. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9f80f78141c1973e19a4161713ae4709.pdf 499434d458639a1fc07f4f78c38e65ff Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:470 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1961 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:427 Title A name given to the resource Błotnica Strzelecka i Centawa / ETNOGRAFIA POLSKA t.4 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1961, t.4, s.304-315 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Władysław Kwaśniewiczowa, Krystyna, Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRYSTYNA KWASN1EWICZ0WA i WŁADYSŁAW KW^AŚNIEWICZ BŁOTNICA STRZELECKA Z etnograficznych badań I CENTAWA stacjonarnych przeprowadzonych 1958-1959 w latach PRZEBIEG BADAŃ B a d a n i a we wsiach B ł o t n i c a Strzelecka i Centawa, pow. Strzelce Opolskie, prowadzone b y ł y w czasie w i e l o k r o t n y c h p o b y t ó w w terenie w l a t a c h 1958 i 1959 4 B a d a n i a m i o b j ę t a z o s t a ł a , c h o ć w n i e w i e l k i m za­ kresie, r ó w n i e ż s ą s i e d n i a wieś W a r m ą t o w i c e . B a d a n i a realizowane b y ł y w oparciu o o b s e r w a c j ę i w y w i a d . D ą ż o n o do tego, b y na p y t a n i a kwestionariuszy m ó g ł o d p o w i e d z i e ć szerszy k r ą g r o z m ó w c ó w , z w ł a s z c z a starszych w i e k i e m , k t ó r z y b y l i b y w stanie u d z i e l i ć w y j a ś n i e ń , o d n o s z ą c y c h się z a r ó w n o do w s p ó ł c z e s n e j , j a k t e ż dawnej k u l t u r y t r a d y c y j n e j . B o z m ó w c y , z k t ó r y m i z e t k n ę l i ś m y się, przedsta­ w i a j ą dla etnografa r ó ż n ą p r z y d a t n o ś ć j a k o i n f o r m a t o r z y . W y r a ź n i e j e d n a k z a z n a c z y ł a się grupa o s ó b , p o s i a d a j ą c y c h nie t y l k o d o b r ą p a m i ę ć i i n t e l i g e n c j ę , ale t a k ż e d u ż e zrozumienie dla celów b a d a ń . Z t y m i t e ż i n f o r m a t o r a m i (łącznie 10 osób) przeprowadzone z o s t a ł y m o ż l i w i e w y ­ c z e r p u j ą c e w y w i a d y . W y p o w i e d z i i n n y c h i n f o r m a t o r ó w , nieraz cenne w s z c z e g ó ł a c h , p o t r a k t o w a n e z o s t a ł y raczej j a k o droga do u z u p e ł n i e n i a m a t e r i a ł ó w , u z y s k a n y c h u najlepszych i n f o r m a t o r ó w . 2 1 Punktem oparcia był Uniwersytet Ludowy w Błotnicy prowadzony przez Związek Młodzieży Wiejskiej, którego pracownicy, a zwłaszcza kierownik Włady­ sław Demków i wykładowca Helena Martyka, okazali daleko idącą i wszechstronną pomoc. Z żywą pomocą spotkały się również badania ze strony Piezy.dium Gromadz­ kiej Rady Narodowej w Błotnicy Strzeleckiej, a także miejscowej ludności. Wspo­ mnianym instytucjom i społeczeństwu obu wsi należą się za to słowa gorącego po­ dziękowania. Ogółem objęto badaniami 25 osób (nie licząc anonimowych rozmówców), w t y m 13 kobiet i 12 mężczyzn. Pod względem wieku najliczniejszą kategorię stanowili ludzie liczący 70 i więcej lat. Było ich ogółem 12, w t y m 3 osoby w wieku ponad •'80 lat. Rozmówcy w wieku od 60 do 70 lat obejmowali również 12 osób. Ponadto korzystano z wypowiedzi jednej informatorki 24-letniej. г �305 BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A CHARAKTERYSTYKA ZEBRANYCH .MATERIAŁÓW TERENOWYCH W w y n i k u dotychczasowych prac badawczych zebrano t r z y rodzaje ź r ó d e ł : 1) m a t e r i a ł y u r z ę d o w e , p o c h o d z ą c e z Gromadzkiej E a d y N a r o ­ dowej, d o t y c z ą c e spraw n a t u r y demograficznej (liczba l u d n o ś c i ) i go­ spodarczej ( s t r u k t u r a gospodarstw r o l n y c h , zatrudnienie l u d n o ś c i ) , uzu­ p e ł n i o n e d a n y m i , p o c h o d z ą c y m i z powszechnego spisu l u d n o ś c i 1950 r . ; 2) m a t e r i a ł y p o c h o d z ą c e z obserwacji i w y w i a d ó w , d o t y c z ą c e w y b r a n y c h d z i a ł ó w ż y c i a s p o ł e c z n e g o i k u l t u r y b a d a n y c h w s i ; 3) m a t e r i a ł y ikono­ graficzne, z a r ó w n o r y s u n k o w e , j a k i fotograficzne. P o m i j a j ą c b l i ż s z ą c h a r a k t e r y s t y k ę ź r ó d e ł u r z ę d o w y c h (najmniej z r e s z t ą licznych), n a l e ż y s t w i e r d z i ć , iż m a t e r i a ł y p o c h o d z ą c e z obserwacji i w y ­ w i a d ó w z a w i e r a j ą dane d o t y c z ą c e n a s t ę p u j ą c y c h p o d s t a w o w y c h zagad­ n i e ń : a) t r a d y c j i z w i ą z a n e j z pochodzeniem w s i ; b) t r a d y c j i z okresu p a ń s z c z y ź n i a n e g o ; c) s t r u k t u r y s p o ł e c z n o - g o s p o d a r c z e j ; d) r o d z i n y c h ł o p ­ s k i e j ; e) u s t r o j u g r u n t o w e g o ; f) r o ś l i n u p r a w n y c h i p ł o d o z m i a n u ; g) na­ r z ę d z i i t e c h n i k u p r a w y r o ś l i n ; h) h o d o w l i z w i e r z ą t ; i ) o d z i e ż y ; j ) zwy­ c z a j ó w r o d z i n n y c h ; k ) z w y c z a j ó w d o r o c z n y c h ; 1) ludowej w i e d z y meteoro­ logicznej (w o p a r c i u o kwestionariusz doc. dr .Jadwigi K l i m a s z e w s k i e j ) , oraz ł) w y b r a n y c h k w e s t i i z dziedziny k u l t u r y duchowej (w oparciu o kwestio­ nariusz prof, dr K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o ) . Poza t y m zebrano nieco m a t e r i a ł ó w do zagadnienia b u d o w n i c t w a mieszkalnego i gospodarczego oraz i n n y c h k w e s t i i , n a s u w a j ą c y c h się przygodnie w t r a k c i e b a d a ń (np. miejscowe podania, wierzenia i zabiegi magiczne i t p . ) . Trzeba d o d a ć , że nie wszystkie z w y m i e n i o n y c h z a g a d n i e ń z o s t a ł y przebadane w w y c z e r p u j ą c y s p o s ó b . D o t y c z y t o z w ł a s z c z a z a g a d n i e ń h o d o w l i z w i e r z ą t oraz o d z i e ż y , k t ó r e w y m a g a j ą jeszcze przeprowadzenia badań uzupełniających. M a t e r i a ł i k o n o g r a f i c z n y d a w n y przedstawia się stosunkowo ubogo. Ł ą c z y się t o z f a k t e m , iż w s p ó ł c z e s n a k u l t u r a w s i jest j u ż w p o w a ż n y m s t o p n i u zmodernizowana. D a w n e z a ś u r z ą d z e n i a , z w ł a s z c z a b u d y n k i , s p r z ę t y i n a r z ę d z i a , u l e g ł y b ą d ź zniszczeniu, b ą d ź t e ż z o s t a ł y z a s t ą p i o n e nowoczesnymi. W t y m stanie rzeczy r e k o n s t r u k c j a ikonograficzna w i e l u e l e m e n t ó w dawnej k u l t u r y materialnej opiera się w y ł ą c z n i e na p a m i ę c i r o z m ó w c ó w i m a t e r i a ł i l u s t r a c y j n y nie m o ż e m i e ć b e z p o ś r e d n i e j w a r t o ś c i dokumentacyjnej. OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA BADANYCH MIEJSCOWOŚCI Z a r ó w n o B ł o t n i c a Strzelecka, j a k i Centawa zasiedlone są l u d n o ś c i ą p o l s k ą , pochodzenia rodzimego. N a p ł y w o w y element p o l s k i ł ą c z y się z m i e j s c o w y m nauczycielstwem, n i e k t ó r y m i funkcjonariuszami L a s ó w Etnografia Polska, t. I V 2 0 �К. K W A S N I E W I C Z O W A i W. KWAŚNIEWICZ P a ń s t w o w y c h i P a ń s t w o w e j S t a d n i n y K o n i . Procesy m i g r a c y j n e do Nie­ mieckiej R e p u b l i k i Federalnej, w ramach a k c j i ł ą c z e n i a r o d z i n , nie m i a ł y t u w ł a ś c i w i e miejsca, nie licząc k i l k u sporadycznych w y p a d ­ ków. W i e ś P > ł o t n i c a S t r z e l e c k a p o ł o ż o n a jest w odległości ok. 9 k m na w s c h ó d od Strzelec Opolskich, p r z y szosie B y t o m — S t r z e l c e Opolskie — Opole, p o s i a d a j ą c e j k o m u n i k a c j ę a u t o b u s o w ą . Przez wieś biegnie poza t y m l i n i a k o l e j o w a , ł ą c z ą c a Pyskowice (z o d g a ł ę z i e n i a m i na B y t o m i G l i ­ wice) z Opolem. W i e ś jest s i e d z i b ą k i l k u i n s t y t u c j i , j a k G r o m a d z k a Rada N a r o d o w a , Agencja Pocztowo-Telegraficzna, S z k o ł a P o d s t a w o w a i Przed­ szkole oraz U n i w e r s y t e t L u d o w y Z w i ą z k u M ł o d z i e ż y W i e j s k i e j . Z i n s t y ­ t u c j i gospodarczych w y m i e n i ć n a l e ż y G m i n n ą S p ó ł d z i e l n i ę Samopomocy C h ł o p s k i e j , P a ń s t w o w ą S t a d n i n ę K o n i i k i l k a niewielkich z a k ł a d ó w , związanych z przemysłem budowlanym (m. i n . wapiennik). G r u n t y n a l e ż ą c e do wsi p o ł o ż o n e są na przestrzeni m i ę d z y l e ś n e j , o t w a r t e j j e d y n i e od wschodu. Gleby są piaszczyste i piaszczysto-gliniaste, c z ę s t o na p o d ł o ż u w a p i e n n y m , ś r e d n i o u r o d z a j n e . P o d s t a w o w y m ź r ó d ł e m u t r z y m a n i a m i e s z k a ń c ó w w s i b y ł o jeszcze w drugiej p o ł o w i e X I X w . gospodarstwo rolno-hodowlane. U b o ż s z a l u d ­ n o ś ć wsi u t r z y m y w a ł a się z p r a c y najemnej u bogatszych gospodarzy czy w m i e j s c o w y m m a j ą t k u z i e m s k i m , n a l e ż ą c y m do r o d z i n y Posado wskich ( z n i e m c z a ł y c h ziemian, p o c h o d z ą c y c h z P o z n a ń s k i e g o ) . Z n a c z n ą t e ż r o l ę o d g r y w a ł a praca w charakterze r o b o t n i k ó w l e ś n y c h . S t r u k t u r ę s p o ł e c z n ą w s i t w o r z y ł y w drugiej p o ł o w i e X I X w . kate­ gorie: siodłoków, c z y l i b o g a t y c h gospodarzy, z w a n y c h t e ż gburami względ­ nie pampóniami; zagroudników, c z y l i ś r e d n i c h gospodarzy; m a ł o r o l n y c h chałupników, wreszcie komorników, c z y l i wyrobników. Po r o k u 1870 przed­ stawiona s t r u k t u r a s p o ł e c z n a z a c z ę ł a u l e g a ć — wedle o p i n i i r o z m ó w c ó w — p o w a ż n y m p r z e o b r a ż e n i o m . Ł ą c z y ł y się one z k u r c z e n i e m się elementu s i o d ł a c k i e g o i zagrodniczego oraz z p o w s t a n i e m i narastaniem nowej kategorii społecznej, j a k ą stanowili robotnicy, głównie przemysłowi. W X X w . s t a l i się o n i p o d s t a w o w ą g r u p ą z a w o d o w ą w s i , p r a c u j ą c w są­ siednich o ś r o d k a c h p r z e m y s ł o w y c h , z w ł a s z c z a b y t o m s k i m , g l i w i c k i m i opolskim. W s p ó ł c z e ś n i e gospodarstwo rolno-hodowlane o d g r y w a , j a k o w y ł ą c z n a podstawa egzystencji, stosunkowo m a ł ą r o l ę . N a 901 m i e s z k a ń c ó w w s i ( w e d ł u g stanu na d z i e ń 1 I X 1 9 5 8 r . ) a ż 5 4 % m i e s z k a ł o poza i n d y w i ­ d u a l n y m i gospodarstwami r o l n y m i i p r a c o w a ł o w zawodach nierolni­ czych. D o d a ć n a l e ż y , że w ś r ó d l u d n o ś c i , m i e s z k a j ą c e j w i n d y w i d u a l ­ n y c h gospodarstwach r o l n y c h , około 6 0 % ł ą c z y ł o p r a c ę w r o l n i c t w i e z zajęciami pozarolniczymi. �307 BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A Struktura gospodarstw Wielkość gospodarstwa (ha) ilość gospodarstw % w stosunku do ogółu gospodarstw 0,25-2 80 67,8 2-5 5-10 16 13,6 17 14,3 Ponad 10 5 4,3 M o ż n a p r z y j ą ć , iż zaledwie 18,6 % gospodarstw, t j . p o s i a d a j ą c y c h po­ nad 5 ha obszaru, zapewnia e g z y s t e n c j ę w o b r ę b i e zawodu rolniczego, co z r e s z t ą nie jest r e g u ł ą . W i e ś C e n t a w a p o ł o ż o n a jest w odległości 3 k m na p ó ł n o c od B ł o t ­ n i c y , z k t ó r ą p o ł ą c z o n a jest d w o m a d r o g a m i , w t y m j e d n ą b i t ą . Pozba­ w i o n a k o m u n i k a c j i autobusowej i kolejowej, Centawa c i ą ż y k u B ł o t n i c y , do k t ó r e j n a l e ż y z r e s z t ą a d m i n i s t r a c y j n i e . Jest n a t o m i a s t s i e d z i b ą pa­ r a f i i , o b e j m u j ą c e j s w y m z a s i ę g i e m t a k ż e l u d n o ś ć B ł o t n i c y Strzeleckiej i W a r m ą t o w i c . B o l n i c y centawscy m a j ą wiele k o n t a k t ó w z s ą s i e d n i m (4 k m ) miasteczkiem J e m i e l n i c ą . G r u n t y w s i p o ł o ż o n e s ą w enklawie ś r ó d l e ś n e j i w y k a z u j ą — wedle miejscowej o p i n i i — nieco lepszy p o z i o m n i ż w B ł o t n i c y . W y s t ę p u j ą n a t o m i a s t t a k ż e m o k r a d ł a i bagna. Podobnie j a k w B ł o t n i c y , z a j ę c i a rolno-hodowlane o d g r y w a ł y w d r u ­ giej p o ł o w i e X I X w . p o d s t a w o w ą r o l ę . T a k ż e s t r u k t u r a s p o ł e c z n a , w po­ r ó w n a n i u z B ł o t n i c ą , nie w y k a z y w a ł a w t y m czasie o d c h y l e ń . J a k się j e d n a k w y d a j e w ś w i e t l e o p i n i i r o z m ó w c ó w , o wiele silniej z a z n a c z y ł y się procesy m i g r a c y j n e do n i e m i e c k i c h o ś r o d k ó w p r z e m y s ł o w y c h ( B e r l i n , Westfalia), j a k r ó w n i e ż do S t a n ó w Z j e d n o c z o n y c h . O d s c h y ł k u X I X w . t a k ż e i w Centawie z a c z ą ł p o j a w i a ć się element r o b o t n i c z y , k t ó r y jest w a ż n y m s k ł a d n i k i e m w s p ó ł c z e s n e j s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j . W i e l u t y c h r o b o t n i k ó w p r z y j e ż d ż a ł o do d o m ó w t y l k o na n i e d z i e l ę . Dopiero rozpowszechnienie się r o w e r u ( p o c z ą t e k X X w . ) , u ł a t ­ w i a j ą c e g o d o j e ż d ż a n i e do stacji kolejowej w B ł o t n i c y , z m i e n i ł o t e n stan rzeczy. J e ż e l i chodzi o a k t u a l n e z r ó ż n i c o w a n i e gospodarstw r o l n y c h , t o u t r z y m a ł o się d o t ą d sporo w i ę k s z y c h gospodarstw. P r o c e n t o w y u d z i a ł gospodarstw p o n a d 5 ha przedstawia się t u znacznie k o r z y s t n i e j n i ż w B ł o t n i c y i w y n o s i blisko 28 % . L u d n o ś c i m i e s z k a j ą c e j poza i n d y w i ­ d u a l n y m i gospodarstwami r o l n y m i i u t r z y m u j ą c e j się z prac pozarolni­ czych jest t y l k o 13 % . T a sama kategoria l u d n o ś c i , ale m i e s z k a j ą c a w i n ­ d y w i d u a l n y c h gospodarstwach, jest r ó w n i e ż stosunkowo nieliczna i obej­ m u j e ok. 25 % w stosunku do o g ó ł u l u d n o ś c i . 3 3 Jeszcze w latach dwudziestych utrzymywano silny kontakt z emigrantami, jak świadczą m. in. zachowane listy. �308 К. KWASNIEWICZOWA i W . Tí W A Ś N I E W K I Z Centawa posiada bogate t r a d y c j e w a l k narodowowyzwoleńczych, z w ł a s z c z a g d y chodzi o u d z i a ł w powstaniach ś l ą s k i c h . W plebiscycie m i m o n a p ł y w u urodzonej t u , ale m i e s z k a j ą c e j i p r a c u j ą c e j w Niemczech l u d n o ś c i , g ł o s o w a ł o za P o l s k ą około 9 0 % m i e s z k a ń c ó w . W okresie m i ę ­ d z y w o j e n n y m d z i a ł a ł a w Centawie, m i m o r o z l i c z n y c h t r u d n o ś c i , m n i e j ­ s z o ś c i o w a s z k o ł a polska i c h ó r „ S ł o w i c z e k " . S z k o ł a istnieje r ó w n i e ż obec­ nie, o b s ł u g u j ą c , g d y chodzi o w y ż s z e klasy, t a k ż e s ą s i e d n i e (3 k m ) W a r mątowice. CHARAKTERYSTYKA K U L T U R Y WSI W ŚWIETLE MATERIAŁÓW TERENOWYCH ZEBRANYCH Odtworzenie p r o c e s ó w k s z t a ł t o w a n i a się t r a d y c y j n e j k u l t u r y ludowej w B ł o t n i c y i Centawie, w oparciu o ź r ó d ł a pochodzenia terenowego, na­ t r a f i a na pewne t r u d n o ś c i . W y n i k a j ą one w p i e r w s z y m r z ę d z i e z f a k t u , iż n i e k t ó r e dziedziny zjawisk k u l t u r o w y c h u l e g ł y p r z e o b r a ż e n i o m sto­ sunkowo dawno. T a k n p . o k r e s p a ń s z c z y ź n i a n y p o z o s t a w i ł j e d y n i e n i k ł e t r a d y c j e , w r o d z a j u n a s t ę p u j ą c e j w y p o w i e d z i : Poula przedtym nie były własnościom gospodourzy, bo ani dostali te pouła [ w r o k u ] uoziemset uoziem a śtyrdziejści [ = 1848], ale na tym były podoutki, to to wypłacili 60 — 70 lout nazoud, różnie. A przedtym było państwo [folwark pańszczyź­ n i a n y ] . Robili dla Pozadowskiego. Ino tela co wiym, że óni piyńć dni pra­ cowali dla tego państwa, a szósty dziyń sobie. Powiadali, że jak ludzie nie chcieli robić, to ich kładli na uociepka [snopek w y m ł ó c o n e j s ł o m y ] i tu ich bili . Podobnie n i k ł e przekazy d o t y c z ą dawnego u s t r o j u g r u n t o w e g o . N i e z a c h o w a ł y się n p . j a k i e k o l w i e k t r a d y c j e o u s t r o j u t r ó j p o l o w y m , k t ó r y w ś w i a d o m o ś c i r o z m ó w c ó w jest z j a w i s k i e m z u p e ł n i e nie z n a n y m . Nieco d a n y c h p r z e c h o w a ł o się n a t o m i a s t w odniesieniu do u g o r o w a n i a : Ugory douwni leżały, bo starzy łudzie to byli próżnioki. Jak mój uojciec, to uóni ugorów nie uostawiouli nic. A chtóry był próżniok, to zostawił ugór..., bo padali, że poule musi odpoczonć jak człowiek i dopiyro po roku sioli . W s p ó ł c z e ś n i e w y s t ę p u j e w b a d a n y c h wsiach szachownica g r u n t o w a m i m o przeprowadzonej w ostatniej ć w i e r c i X I X w . komasacji. M i a r ą powierzchni, jeszcze przed I w o j n ą ś w i a t o w ą , b y ł a jutrzyna l u b jutrzysko, o k r e ś l e n i e „ m ó r g " b y ł o rzadsze. Obliczanie p o w i e r z c h n i pola na pranty [ p r ę t y ] u s t a ł o jeszcze z k o ń c e m X I X w . W okresie m i ę d z y w o j e n n y m z a c z ę t o u ż y w a ć j a k o m i a r y h e k t a r ó w [śtyry jutrzyny to je hektor). D o d a ć m o ż n a , ' że, dawne n a z w y topograficzne, w y ł ą c z n i e z r e s z t ą polskie ( j a k 4 b 4 5 Rozmówca z Centawy (1.62). Rozmówca z Błotnicy (1.81). �309 BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A n p . Goj, Pod Borem, U Sikorki, Na Skałce, Opalenice, Niwa, Smolok, Krawcowa Zaramba — z Centawy), z a c h o w a ł y się powszechnie do c z a s ó w współczesnych . P r z e c h o d z ą c do n a k r e ś l e n i a bardziej systematycznego obrazu k u l ­ t u r y ludowej w b a d a n y c h wsiach w dziedzinie r o l n i c t w a , należy s t w i e r d z i ć , że n p . r o ś l i n y u p r a w n e p r z e s z ł y w okresie ostatnich 70—80 l a t d u ż e z m i a n y z a r ó w n o j a k o ś c i o w e , j a k i ilościowe. Terouz wiyncej te różne rośliny som nasioune, a douwniej było inaczy. Siouli wtedy dużo poganki [ g r y k a ] , z tego były krupy pogańskie do krupniouków [kiszek na­ dziewanych k a s z ą ] , proso, ale tak barzyj na nowinach, lyn, konopie, bo to prządli z tego. Douwniej siouli tyż wiyncej jynczmienio dla browarów. Terouz uprawio sie hnet pszenice wiyncej jako douwniej. I to na tych Iżyjszych glebach. Tak samo łowsa wiyncyj uprawiajom jak douwniej. Kartoflów a buraków cukrowych tyż . Bez p o r ó w n a n i a więcej wysiewa się t e ż r ó ż n e g o r o d z a j u r o ś l i n m o t y l k o w y c h i mieszanek paszowych, k t ó r e po­ j a w i ł y się p o d koniec X I X w . B o z m ó w c y p o d k r e ś l a j ą poza t y m znaczny wzrost w y d a j n o ś c i p l o n ó w : terouz je rouz tela [ d w a r a z y więcej p l o n ó w ] co piyrwej. N p . przed m n i e j więcej 70-ciu l a t y w y d a j n o ś ć ż y t a z h e k t a r a w a h a ł a się w granicach 8 — 10 q, obecnie z a ś w y n o s i ok. 16 q . T e n wzrost w y d a j n o ś c i p l o n ó w p o z o s t a w a ł w z w i ą z k u nie t y l e ze s t o s o w a n y m p ł o d o z m i a n e m , ile z udoskonaleniem t e c h n i k i u p r a w y i stosowaniem intensywniejszego n a w o ż e n i a , w t y m t a k ż e n a w o z a m i s z t u c z n y m i , k t ó ­ r y c h u ż y c i e r o z w i n ę ł o się na s z e r o k ą s k a l ę w okresie m i ę d z y w o j e n n y m . S z c z e g ó l n i e silne p r z e o b r a ż e n i a o g a r n ę ł y w okresie m i n i o n y c h 70—80 l a t n a r z ę d z i a r o l n i c z e . W e d l e relacji r o z m ó w c ó w t r a d y c y j n e n a r z ę d z i a drewniane (ewentualnie n i e k i e d y u z u p e ł n i o n e c z ę ś c i a m i ż e l a z n y m i ) w y ­ szły z u ż y c i a o k o ł o r. 1880, w y s t ę p u j ą c p ó ź n i e j j e d y n i e sporadycznie. N a p r z y k ł a d d a w n y p ł u g d r e w n i a n y ( p o s i a d a j ą c y płóz z r o b i o n y z deski, do k t ó r e j p r z y t w i e r d z o n a b y ł a o d k ł a d n i c a i w d ł u b a n e r ę k o j e ś c i ) z a u t o p s j i zna zaledwie k i l k u r o z m ó w c ó w , w t y m jeden .tylko, p o n a d o s i e m d z i e s i ą t l a t m a j ą c y , i n f o r m a t o r p o d a ł , iż rzekomo n i m się p o s ł u g i w a ł . B o w i e m w t e d y przeważnie już były takie skromne, ale żelazne pugi . Współ6 7 8 9 6 Mimo nadania zarówno wsiom, jak i różnym polom, lasom itp. mion (nazw niemieckich żadna z nich się nie przyjęła. Rozmówca z Błotnicy (1. 74). O stosowaniu płodozmianu mówił m. in. informator z Centawy (1. 62): w piyrszym roku nojwiyncy przyszły ziemnioki, a w drugim roku przyńdzie żyto abo łowies, a jak był jynczmiyń, to przyńdzie żyto, a dopiyro po nim — w śćwortym roku — łowies. Należy dodać, że w badanych wsiach nazwa socha nie jest związana ani z na­ rzędziami órackimi, ani ze sposobem budowania dachów. Oznacza ona lusnię (zwaną tu też podkułcem), łączącą wierzchołek tylnej kłonicy z osią wozu. Wyjątek stanowi wypowiedź jednego 74-letnięgo rozmówcy, nigdzie jednak nie potwierdzona. 7 8 9 �310 К . K W A S N I E W I C Z O W A i W. К WAŚNIE WICZ c z e ś n i e p ó ł d r e w n i a n e p ł u g i kowalskie u a l e ż ą do wielkiej r z a d k o ś c i (w o b u b a d a n y c h wsiach z n a j d o w a ł y się zaledwie dwa egzemplarze). D r e w n i a n e p o z o s t a ł y j e d y n i e t a k i e n a r z ę d z i a , j a k n p . grabie czy cepy ( w y j ą t k o w o j u ż z r e s z t ą i w o g r a n i c z o n y m zakresie stosowane). N a r z ę d z i a ż e l a z n e l u b t a k i e , k t ó r y c h części p r a c u j ą c e b y ł y ż e l a z n e , d o m i n o w a ł y j u ż w okre­ sie przed I w o j n ą ś w i a t o w ą . W t y m t e ż okresie w y s t ę p o w a ł y w b a d a n y c h wsiach r ó ż n e u r z ą d z e n i a o charakterze m a s z y n o w y m . W p e w n y m p r z y b l i ż e n i u m o ż n a s t w i e r d z i ć , że j u ż przed 1900 r. p o j a w i ł y się — o c z y w i ś c i e p o c z ą t k o w o j e d y n i e w go­ spodarstwach z a m o ż n y c h i p o s t ę p o w y c h r o l n i k ó w — t a k i e maszyny, j a k sieczkarnie, siewniki i m ł o c a r n i e , nie t y l k o r ę c z n e , ale i k i e r a t o w e (na gepel). W p i ę t n a s t o l e c i u 1900—1914 w k r o c z y ł y z k o l e i wialnie, ż n i ­ w i a r k i i k o p a r k i . Pierwsze m o t o r y spalinowe, a po przeprowadzeniu e l e k t r y f i k a c j i i elektryczne, wprowadzono w okresie m i ę d z y w o j e n n y m ( p e ł n a e l e k t r y f i k a c j a Centawy dokonana z o s t a ł a j e d n a k dopiero po 1945 г.). P r z e m i a n y w dziedzinie stosowanych n a r z ę d z i r o l n i c z y c h s p o w o d o w a ł y p o w a ż n e p r z e o b r a ż e n i a w dziedzinie t e c h n i k i u p r a w y i p r z e r ó b k i p l o n ó w . N a p r z y k ł a d orka zagonowa ( p i e r w o t n i e 4- l u b 6-skibowa) za­ s t ą p i o n a z o s t a ł a o r k ą w sMody (to było tak łoziemnouście skib, to sie ra­ chuje jeszcze na zogóny ), k t ó r e z k o l e i w y p a r ł a o r k a p ł a s k a , stosowana w n i e k t ó r y c h gospodarstwach przed 1914 r . W s p ó ł c z e ś n i e n a w e t g r u n t ó w p o d m o k ł y c h nie orze się w zagony l u b s k ł a d y , co u n i e k t ó r y c h gospodarzy m i a ł o miejsce jeszcze w l a t a c h t r z y d z i e s t y c h . T e c h n i k a siewu r ę c z n e g o z o s t a ł a zarzucona w w i e l u gospodarstwach w pierwszych l a t a c h X X w . , z a s t ą p i o n a przez siew mechaniczny. Ż n i w a przeprowadza się, co najmniej od l a t 70, za p o m o c ą kos, p ó ź n i e j ż n i ­ w i a r e k . Żeby ludzie rżnyli siyrpami, to jo ino słyszoł. Zawsze kosili, jak jo pamiyntom, Siyrpy były gładkie, bez ząbków . Jedynie w mniejszych gospodarstwach k o b i e t y ż ę ł y sierpami, co nawet u s c h y ł k u X I X w . n a l e ż a ł o j u ż raczej do zjawisk z a n i k a j ą c y c h . 10 xx Podobnie m i a ł a się sprawa z t e c h n i k a m i p r z e r ó b k i p l o n ó w do s p o ż y ­ cia. N a p r z y k ł a d r ę c z n e m ł ó c e n i e i w i a n i e ziarna z w i ą z a n e b y ł o z okre­ sem p r z e ł o m u X I X i X X w . P ó ź n i e j w y s t ę p o w a ł o coraz bardziej spora­ dycznie, g ł ó w n i e w mniejszych gospodarstwach. Ż a r n a , t u i ó w d z i e jeszcze zachowane, w y s z ł y z u ż y c i a w t y m s a m y m okresie. N a u w a g ę z a s ł u g u j e t o , że o s t ę p a c h nie z a c h o w a ł a się bodaj w ą t ł a nawet t r a d y c j a . J e ś l i c h o d z i o h o d o w l ę w gospodarstwach c h ł o p s k i c h , t o ł ą c z ą c e się z n i ą z m i a n y w o m a w i a n y m okresie d o t y c z ą przede w s z y s t k i m pro1 2 10 11 12 Rozmówca z Błotnicy (1. 81). Rozmówca z Błotnicy (1. 74). Stam-pa oznaczała mosiężny moździerz. �BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A 311 porcji w rozmiarach pogłowia poszczególnych g a t u n k ó w zwierząt; zwięk­ szył się c h ó w k o n i , k r ó w i nierogacizny. J a k stwierdza jeden z r o z m ó w c ó w , Tcoużdy gospodourz miol piyrwej jednego konia. Jo to nie miol wcale konia w óne czasy. Terouz som ludzie barzej uoświecone, to ziemia wyrobiom, to sie udarzy, że wszyjstko ponabywało po drugim, koniu. To sie zaczynło tak po światowej wojnie [ p i e r w ­ szej]. I klacze na zżybki [ ź r e b a k i ] piyrwej mało chowali. Krowoma uorali i jeszcze do dziś tak robiom, a gdzieniegdzie to krowa do konia przyprzengli. Wołów gospodourze nie miali, ino majuntek [ f o l w a r k ] . R o z m ó w c y p o d k r e ­ ślają p r z y t y m , iż stan h o d o w a n y c h z w i e r z ą t nie b y ł n a d z w y c z a j n y . I c h waga czy m l e c z n o ś ć — g d y chodzi o k r o w y — p r z e d s t a w i a ł y się znacznie gorzej n i ż w czasach p ó ź n i e j s z y c h . P o w a ż n y m p r z e m i a n o m u l e g ł a wiedza z w i ą z a n a z h o d o w l ą . O ile bo­ w i e m n p . jeszcze z k o ń e e m X I X w . k o r z y s t a n o z u s ł u g t z w . uowcourzy (owczarzy), t o j u ż w X X w . na s z e r o k ą s k a l ę r o z w i n ą ł się a u t o r y t e t w e t e r y n a r z y , k t ó r z y w n i e ś l i na wieś r a c j o n a l n ą w i e d z ę w zakresie me­ dycyny zwierzęcej. U z u p e ł n i e n i e m gospodarstwa rolno-hodowlanego b y ł y r ó ż n e dzie­ d z i n y r ę k o d z i e l n i c t w a , k t ó r e g o w y r o b y przeznaczano g ł ó w n i e na w ł a s n y u ż y t e k (gdy chodzi n p . o t k a c t w o ) . W y t w ó r c z o ś ć w t y m zakre­ sie z a ł a m a ł a się p o d koniec X I X w . , w d u ż y m s t o p n i u p o d w p ł y w e m narastania g o s p o d a r k i t o w a r o w e j . P r z e j a w i a ł a się ona z jednej strony w sprzedaży pewnych a r t y k u ł ó w roślinnych i zwierzęcych, produkowa­ n y c h w gospodarstwie, z drugiej strony w n a b y w a n i u w y r o b ó w prze­ m y s ł o w y c h ( n a r z ę d z i a rolnicze, odzież, s p r z ę t y ) i s p o ż y w c z y c h (np. k a w a , cukier, a t a k ż e chleb czy w y r o b y m i ę s n e , z c z y m ł ą c z y ł o się powstanie p i e k a r n i i masarni). N i e m a ł e znaczenie m i a ł t u n a p ł y w p i e n i ą d z a w z w i ą z k u z r o z s z e r z a j ą c y m się z a t r u d n i e n i e m l u d n o ś c i ( g ł ó w n i e m ę ż e z y z n ) w prze­ m y ś l e . P i e n i ą d z e m gospodarowano j e d n a k bardzo o s z c z ę d n i e , z b i e r a j ą c go ( p o c z ą w s z y od X X w . t a k ż e w r ó ż n y c h kasach o s z c z ę d n o ś c i o w y c h ) na zakup ziemi, wiano d l a c ó r e k i t p . Ó w c z e s n a tendencja do ssporowania ( o s z c z ę d z a n i a ) jest z r e s z t ą j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h r ó ż n i c , j a k i e się pod­ nosi w stosunku do e z a s ó w w s p ó ł c z e s n y c h , nacechowanych s z y b k i m o b r o t e m zdobytego p i e n i ą d z a (Dziś nouród jest pragliwy, kce ino mieć. Dzioucha, synek kce sie ino ustroić ). 1 3 14 1 5 16 1 3 Informator z Błotnicy (1. 76). Na uwagę zasługuje poza tym, iż zarówno zawołania na zwierzęta, jak i nazwy zwierząt (także w niemieckim folwarku) miały najczęściej polskie brzmienie. Np. krowy nazywano: Krasula, Nagietka, Burka, Jadzia, Kwiatula, Malina, Łysa; konie: Kaszton, Siwek, G-niady, Czorny, Kary, Bułanek. Zagadnienie rzemiosła wymaga dalszego przebadania. Rozmówca z Błotnicy (1. 81). 14 15 16 �312 К. KWAŚNIEWICZOWA i W. KWAŚNIEWICZ Z m i a n o m w dziedzinie techniczno-produkcyjnej i gospodarczej t o ­ warzyszyły przeobrażenia instytucji r o d z i n y . Jak m o ż n a sądzić, b y ł y one stosunkowo od t a m t y c h wolniejsze. Z a r ó w n o w gospodarstwach z a m o ż n i e j s z y c h , j a k i biedniejszych rodzina z a c h o w a ł a d ł u g o jeszcze w X X w . p a t r i a r c h a l n y charakter, z szeroko r o z w i n i ę t ą w ł a d z ą r o d z i c ó w , a z w ł a s z c z a ojca. Stopniowe z a ł a m y w a n i e się jego a u t o r y t e t u ł ą c z y ł o się z k i l k o m a o k o l i c z n o ś c i a m i : p o d e j m o w a n i e m przez m ł o d z i e ż p r a c y w za­ j ę c i a c h pozarolniczych (szczególnie r o z w i n i ę t y m w okresie P o l s k i L u ­ dowej) i w y c h y l a n i e m się spod k o n t r o l i r o d z i n y ; r o z k ł a d o w ą r o l ą s z k o ł y h i t l e r o w s k i e j , siejącej r o z d ź w i ę k m i ę d z y d z i e ć m i a r o d z i c a m i ; d ł u g o ­ l e t n i m p o b y t e m na w o j n i e znacznego odsetka m ę ż c z y z n ; szerzeniem się ( z w ł a s z c z a w czasach ostatnich) n i e k o n t r o l o w a n y c h przez starszych f o r m s p ę d z a n i a przez m ł o d y c h wolnego czasu. I n n y m przejawem z a ł a m y w a n i a się t r a d y c y j n e j postaci r o d z i n y jest sprawa dziedziczenia z a w o d u rolniczego. W p r a w d z i e w z w i ą z k u z z a s a d ą m a j o r a t u jeszcze przed 1914 r . znaczna część m ł o d z i e ż y wiejskiej o d p ł y ­ w a ł a do z a j ę ć pozarolniczych, obecnie j e d n a k jest t o zjawisko nagminne. S ą gospodarstwa, w k t ó r y c h sprawa n a s t ę p c y gospodarza natrafia na p o w a ż n e t r u d n o ś c i . Ł ą c z y się t o p o n i e k ą d z o c e n ą z a w o d u r o l n i k a j a k o nierentownego, w y m a g a j ą c e g o wielkiego w y s i ł k u fizycznego i t r a c ą c e g o uznanie s p o ł e c z n e . W y r a z e m tego jest m . i n . f a k t , że d z i e w c z ę t a , nawet z z a m o ż n i e j s z y c h d o m ó w , bardzo c h ę t n i e w y c h o d z ą za m ą ż za r o b o t n i k ó w . M ł o d z i p o s i a d a j ą b o w i e m obecnie o wiele w i ę k s z ą s w o b o d ę w dobieraniu sobie p a r t n e r ó w do m a ł ż e ń s t w a . O g ó l n i e t e ż m o ż n a p o w i e d z i e ć , że n a s t ą p i ł o r o z l u ź n i e n i e szeregu t r a ­ d y c y j n y c h zasad w s p ó ł ż y c i a , z w i ą z a n y c h z d a w n i e j s z y m i z w y c z a j a m i r o d z i n n y m i . G d y chodzi na p r z y k ł a d o zoulyty [ z a l o t y ] , t o c h ł o p i e c m u s i a ł b y ć po w o j s k u (a p r z y n a j m n i e j w w i e k u p o b o r o w y m ) i m ó g ł w i ­ d y w a ć się z w y b r a n ą d z i e w c z y n ą j e d y n i e w o b e c n o ś c i starszych. W s p ó ł ­ c z e ś n i e granica w i e k u m ł o d y c h u l e g ł a o b n i ż e n i u ; m ł o d z i m a j ą poza t y m o wiele więcej s p o s o b n o ś c i do przebywania sam na sam n i ż d a w n i e j . Zmówiny [ z a r ę c z y n y ] , k t ó r e o k r e ś l a ł y j u ż jasno s y t u a c j ę m ł o d y c h , i c h o b o w i ą z e k wzajemnej l o j a l n o ś c i i ż y c z l i w o ś c i , z a t r a c i ł y , z w ł a s z c z a w r o ­ dzinach m a ł o r o l n y c h i r o b o t n i c z y c h , charakter i n s t y t u c j i zwyczajowop r a w n e j . M i a ł a ona w p r z e s z ł o ś c i p o w a ż n e znaczenie. W czasie zmówin ustalano b o w i e m w y s o k o ś ć posagu m ł o d e j , k t ó r y p o w i n i e n b y ł b y ć od­ p o w i e d n i do w a r t o ś c i wnoszonego przez m ł o d e g o m a j ą t k u . D z i e w c z ę t a wianowano przede w s z y s t k i m p i e n i ę d z m i , o t r z y m y w a ł y t a k ż e k r o w ę , 1 7 1 7 Zdarza się jednak bardzo często, że chłopak aż do momentu ożenku oddaje rodzicom przeważającą część zarobku. �BŁOTNICA S T R Z E L E C K A 1 C E N T A W A 313 p o ś c i e l ( p i e r z y n y i zogówki, c z y l i poduszki), naczynia kuchenne, n i e k t ó r e sprzęty. O b r z ę d y , z w i ą z a n e ze ś l u b e m i weselem, b y ł y bardzo liczne i w p a m i ę c i r o z m ó w c ó w z a c h o w a ł y się jeszcze bardzo świeżo ( m i m o , że od co n a j m n i e j 30 l a t n a s t ą p i ł o w y d a t n e i c h ograniczenie). T o w a r z y s z y ł a i m obszerna szata l i t e r a c k a , a t a k ż e elementy muzyczne i taneczne. Szereg zwycza­ j o w y c h p r z e p i s ó w r e g u l o w a ł zachowanie się p o s z c z e g ó l n y c h u c z e s t n i k ó w u r o c z y s t o ś c i . Jej czas t r w a n i a , ilość i w y s t a w n o ś ć p o t r a w b y ł y to oko­ liczności z a l e ż n e od z a m o ż n o ś c i , powszechnie starano się j e d n a k w y ­ p r a w i a ć bogate wesela, p r z e c i ą g a j ą c e się (przed 1914 r . ) nawet do 7 d n i . Po weselu o d b y w a ł y się przekludziny p a n i m ł o d e j do d o m u m ł o d e g o . J e ż e l i chodzi o inne zwyczaje rodzinne, n p . z w i ą z a n e z c h r z t e m , to b y ł y one j u ż bez p o r ó w n a n i a mniej rozbudowane n i ż wesela. T y m nie­ m n i e j i t u starano się, a b y u r o c z y s t o ś ć m i a ł a dostojny charakter. Poutkowie (rodzice chrzestni, w s p ó ł c z e ś n i e z w a n i chmotrami) m u s i e l i o f i a r o w a ć c h r z e ś ­ n i a k o w i o k r e ś l o n e p o d a r u n k i , z a l e ż n i e od stopnia z a m o ż n o ś c i . Z w y c z a j e d o r o c z n e , n a l e ż ą c e j u ż z r e s z t ą w d u ż y m s t o p n i u do p r z e s z ł o ś c i , b y ł y przed 1914 r . bardzo r o z w i n i ę t e . O d n o s i ł y się one przede w s z y s t k i m do okresu Godnich Świont ( B o ż e g o Narodzenia), k t ó r y odzna­ c z a ł się b o g a t ą o b r z ę d o w o ś c i ą i m a g i ą . W i e l e z w y c z a j ó w ł ą c z y ł o się z okre­ sem k a r n a w a ł o w y m (np. chodzenie z niedźwiedziem w ostatki, wystę­ p u j ą c e sporadycznie jeszcze obecnie), okresem W i e l k i e g o P o s t u (znany b y ł goik i marzanka, poulynie żuru i i n . ) i W i e l k a n o c y (np. dyngus). Wiele z w y c z a j ó w w i ą z a ł o się z B o ż y m C i a ł e m czy d n i e m ś w . A n d r z e j a i t p . Osobna k a t e g o r i a z w y c z a j ó w d o t y c z y ł a r ó ż n e g o r o d z a j u c z y n n o ś c i pro­ d u k c y j n y c h (np. pierwszy w y p ę d b y d ł a na pastwisko, u r z ą d z a n i e t z w . żniwnego, c z y l i o d p o w i e d n i k a d o ż y n e k , i t p . ) . Zachowane nieraz dobrze w t r a d y c j i zwyczaje te wspominane są c z ę s t o j a k o o s o b l i w o ś c i dawnego stylu życia społecznego wsi. 18 ZAGADNIENIE PERIODYZACJI 1 MECHANIZMU PRZEMIAN KULTUROWYCH Z e b r a n y m a t e r i a ł ź r ó d ł o w y pozwala na w y d o b y c i e p e w n y c h u w a g o g ó l n i e j s z y c h , d o t y c z ą c y c h faz r o z w o j o w y c h i c z y n n i k ó w w a r u n k u j ą c y c h p r z e m i a n y k u l t u r y w b a d a n y c h wsiach. T a k więc m o ż n a s t w i e r d z i ć , że t r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a w p e ł n i e j s z e j postaci i s t n i a ł a jeszcze na prze­ łomie lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych X I X w. Następne łata 1 8 Młodzi starostowie weselni w Warmątowicacłi po dzień dzisiejszy korzystają przy układaniu mów weselnych z popularnych wydawnictw (np. Józefa Gallusa, Starosta weselny), wydawanych w Bytomiu. , �314 К. KWAŚNIEWICZOWA i W. KWAŚNIEWICZ p r z y n i o s ł y w y r a ź n ą t e n d e n c j ę do cofania się p i e r w i a s t k ó w t r a d y c y j n y c h , z w ł a s z c z a w dziedzinie k u l t u r y materialnej i s p o s o b ó w gospodarowania. W w y n i k u tego sytuacja k u l t u r o w a w s i na p r z e ł o m i e X I X i X X w . b y ł a j u ż w z n a c z n y m stopniu r ó ż n a od t e j , j a k a w y s t ę p o w a ł a w trzeciej ć w i e r c i X I X w . W okresie mniej więcej l a t 1900—1914 z a z n a c z y ł y się w y r a ź n e z m i a n y i w p o z a m a t e r i a l n y c h d z i a ł a c h k u l t u r y , n p . w zakresie zasad w s p ó ł ż y c i a s p o ł e c z n e g o , z w y c z a j ó w r ó ż n e g o rodzaju i t p . Okres m i ę d z y w o j e n n y p r z y n i ó s ł dalsze p o g ł ę b i e n i e się tego procesu. W zakre­ sie sił w y t w ó r c z y c h coraz w i ę k s z ą r o l ę o d g r y w a ł y udoskonalone n a r z ę d z i a i t e c h n i k i , oparte w z n a c z n y m s t o p n i u na u r z ą d z e n i a c h maszynowych. Z a ł a m a ł się w y r a ź n i e d a w n y s t y l ż y c i a s p o ł e c z n e g o , j a k i t r a d y c y j n a kultura umysłowa. W procesie p r z e m i a n k u l t u r o w y c h okresu kapitalistycznego w y r ó ż n i ć m o ż n a k i l k a z e s p o ł ó w c z y n n i k ó w . N i e k t ó r e z n i c h m i a ł y charakter w y ­ r a ź n i e ż y w i o ł o w y i ł ą c z y ł y się z r o z w o j e m k a p i t a l i s t y c z n y c h s t o s u n k ó w p r o d u k c j i . N a t y m p o d ł o ż u d o k o n y w a ł a się modernizacja w y p o s a ż e n i a technicznego gospodarstw, podnoszenie się wiedzy zawodowej r o l n i k ó w , z m i a n y w dziedzinie s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j , analogicznie (choć w c z e ś n i e j i w ż y w s z y m tempie) j a k na obszarach P o l s k i centralnej czy p o ł u d n i o w e j . R ó w n o c z e ś n i e j e d n a k d z i a ł a ł y inne c z y n n i k i o charakterze n a r z u c o n y m i p r z y m u s o w y m , z w i ą z a n e z d z i a ł a l n o ś c i ą p a ń s t w a niemieckiego. N p . p o w a ż n e p r z e o b r a ż e n i a w s t y l u ż y c i a s p o ł e c z n e g o wsi, z w ł a s z c z a w okresie h i t l e r o w s k i m , ł ą c z y ł y się nie t y l k o ze z m i a n a m i w s t r u k t u r z e s p o ł e c z n e j , t j . narastaniem p o w i ą z a n i a m i e s z k a ń c ó w z z a w o d a m i p o z a r o l n i c z y m i . P o w a ż n ą r o l ę o d e g r a ł y s k u t k i a n t y p o l s k i e j p o l i t y k i w ł a d z niemieckich. Represje wobec u c z e s t n i k ó w p o w s t a ń ś l ą s k i c h i d z i a ł a c z y s p o ł e c z n y c h okresu m i ę d z y w o j e n n e g o , sianie wzajemnej n i e u f n o ś c i poprzez organi­ zowanie sieci k o n f i d e n t ó w , o d c i ą g a n i e m ł o d e g o p o k o l e n i a o d r o d z i c ó w przez i c h deprecjonowanie, wszystko to p r o w a d z i ł o do dezintegracji spo­ łecznej i do porzucania t r a d y c y j n y c h postaci w s p ó ł ż y c i a w s i . I c h l u d n o ś ć s k r u p u l a t n i e o d d z i e l a ł a sferę ż y c i a p r y w a t n e g o — bardzo c z ę s t o k o n ­ t y n u o w a n e g o z r e s z t ą w d u c h u p o l s k i m , ale ograniczonego do w ł a s n e j ro­ d z i n y — od sfery ż y c i a publicznego, nacechowanego wieloma z j a w i s k a m i p r z y m u s u , z w ł a s z c z a g d y chodzi o p o s ł u g i w a n i e się j ę z y k i e m n i e m i e c k i m , okazywanie l o j a l n o ś c i wobec p a ń s t w a niemieckiego i p a r t i i h i t l e r o w s k i e j i t p . I n n y m elementem p r z y m u s u , o d b i j a j ą c y m się w t y m w y p a d k u na sposobie prowadzenia gospodarstwa rolno-hodowlanego, b y ł y n p . z a r z ą ­ dzenia d o t y c z ą c e e f e k t y w n o ś c i p l o n ó w , wydawane p o d r y g o r e m usu­ n i ę c i a z gospodarstwa i t p . W ł a d z a polska z a s t a ł a w 1945 r . wsie poniszczone i zrujnowane go­ spodarczo na skutek d z i a ł a ń w o j e n n y c h i s y t u a c j i p o f r o n t o w y c h . Okres o d b u d o w y m a j ą j e d n a k wsie dawno za s o b ą . M o ż n a s t w i e r d z i ć , w ś w i e t l e �BŁOTNICA S T R Z E L E C K A I C E N T A W A 315 o p i n i i r o z m ó w c ó w , iż p o z i o m gospodarczy w s i d o r ó w n a ł , a w p e w n y c h w y p a d k a c h p r z e w y ż s z y ł s y t u a c j ę z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o . E t n o g r a f a , k t ó r y w k i l k a n a ś c i e l a t po wojnie p r z y c h o d z i do t y c h wsi, uderza przede w s z y s t k i m szeroki renesans m o w y polskiej. Ż y w a w t y c h okolicach, nawet w najczarniejszym okresie h i t l e r o w s k i m , od­ ż y ł a na o g r o m n ą s k a l ę , z w ł a s z c z a p o d w p ł y w e m s z k o ł y . M ł o d e pokolenie, k t ó r e u k o ń c z y ł o p o l s k ą szkołę, jeśli zna j ę z y k niemiecki, t o w bardzo o g r a n i c z o n y m zakresie. D o g w a r y miejscowej coraz w y r a ź n i e j przeni­ k a j ą elementy polskiego j ę z y k a literackiego. Jest t o z r e s z t ą w y c i n e k szerszego procesu k u l t u r o w e g o . O ile b o w i e m w okresie n i e m i e c k i m k u r ­ czenie się k u l t u r y t r a d y c y j n e j o z n a c z a ł o wchodzenie na t o miejsce pier­ w i a s t k ó w niemieckich, o t y l e w s p ó ł c z e ś n i e miejsce t o z a j m u j ą w y t w o r y p o l s k i e j k u l t u r y o g ó l n o n a r o d o w e j . P r z e n i k a ona do w i e l u dzie­ dzin życia społecznego i kulturowego wsi pod w p ł y w e m miasta i pracy w p r z e m y ś l e , r a d i a , prasy, a ostatnio i telewizji. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b8bb946bb017fda2ed54ca533e3b4c2a.pdf 32e5e152aa377a9ac1d2881e9ce4d0b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:183 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:158 Title A name given to the resource Uprawa bru w Małopolsce w XX wieku / LUD 1958/59 t.45 Description An account of the resource LUD 1958-59 t.45, s.203-222 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 202 I I: w rozwoju dziejowym" (Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1959). W podrozdziale tej pracy pt. "Opis pługa z połowy XVIII wieku" (s: 183-189) autor omawia opis i rysunek pługa z "Uwag Tygodmowych 'Warszawskich", będący przedmiotem niniejszego artykułu. Rysunek (Ryc. 21) zaopatrzony został objaśnieniem: "Model pługa z okolic Warszawy z połowy XVIII w!eku: ... ". Zatem odpowiednie fragmenty mego artykułu odnoszą się również i do tego rozdziału nowej pracy Wł. O c h m a ń s k i e go. •• KRZYSZTOF KWASNIEWSKI UPRAW A BRU W MAŁOPOLSCE W XX W. • • , I Badania terenowe dla Polskiego Atlasu Etnograficznego prowadzone w 1954 r. pi'zy pomocy Kwestionariusza nr 2, (Rolnictwo i hodowla) objęły także zagadnienie "Ber i jego uprawa", do którego kwestionariusz napisał Józef Gajek. Tradycje o uprawie bru st'wierdzono jednak tylko w 9-u spośród 332-u przebadanych wsi stałej sieci badań PAE. Poza tym w kilkunastu wsiach stwierdzono tradycje o występowaniu chwastu zwanego ber, berek, browe proso lub podobnie, a także występowanie nazwy tej w piosenkach choć znaczenie jej jest już informa,torem nieznane. Ponieważ z łącznej lknby 22-u punktów badań PAE z których uzyskano) jakiekolwiek dane o brze, prawie wszystkie punkty skupiły się w Małopolsce - postanowiłem przebadać ten obszar szczegółowo, zarówno pod wZlględem techniki uprawy tego zboża, jak i przyczyn utrzymywania się i zaniku tej uprawy w gospodarstwach chłopskich w XX w. Materiał uzupełniający uzyskałem w drodze własnych badań terenowych oraz w wyniku ankiety rozesłanej do ośmiu szkół średnich i 21 szkół podstawowych z powiatów: Bochnia, Brzesko, Brzozowa, Busko, Dąbrowa Tarnowska, Dębica, Kazimierza Wielka, Krosno, Mielec, Pińczów, Ropczyce, Staszów, Strzyżów. W ten sposób uzyskałem 63 odpowiedzi z 56-u wsi. B e r (Setaria Itc.lica Beauv., Panicum ita[icum L.) określany jest przez badaczy różnymi polskimi nazwami: proso pałkowe t, 1 Encyklopedia Rolnicza, Warszawa 1890. �205 204 it. proso włoski~ (wlośnica ber) 2, włośnica włoska 3, a wspomniane są też nazwy szarłat 1 i szczypanki ó. Encyklopedie wymieniają nazwy: ber (czeska), Borstenhirse (niemiecka) u, względnie Fench, Fuchsschwanz, Fenchelhirse (niemieckie), bor (rosyjska) 7, siao-m:, lub siao-miza chińska, (stąd nazwa importowanej później ni.=kiedy do Polski czumizy), sok, lub czy-o (koreańska) 8. W rozbieinośd, co do niemieckiej nazwy po stronie słownika Lindego stoi Encyklopedia Brockhausa, podając nazwy bru: der Fennich, Fench 9. Wzmianki o brze u autorów łacińskich zestawia już Marcin z Urzędowa Jl!. Zielnik Jakuba Wagi It wymienia wzmiankt: o brze z pomnika języka czeskiego z 1202 r.12, zaś wzmianki i nazwy łacińskie bru z XV i XVI w. zestawia Syrennius (Elymus, Helymus, Pankum, Panica, Melyne, Melinus, Mel frugum) 13, a następnie wyczerpująco Rostafiński (Milium, artimilium, pannicum, iocus, iognerus, iencis i warianty tych nazw) 14. Wzmianki 2 M o w s z o w i c £: Jakub: Z dziejów roślin uprawnych: L Zboża, Warszawa 1948, s. 56. 3 T y n i e c k i Wł.: O zbożach, Tygodnik Rolniczo-Przemysłowy. Warszawa 1874, t. XV s. 221. • R o ~ t a f i ń s k i Józef: Prowincjonalne polskie nazwy roślin XVIII w. z Prus Książęcych, głównie z rękopisu Andrzeja Helvinga, opracowa!:e przez .... Rozprawy Akademii Umiejętności, Wydziału Filologicznego, seria II, t. XXV (40), Kraków 1905, s.216. e R O S t a f i ń s k i Józef: Symbola ad historiam naturalem Medii Aevi Kraków 1900, s. 110. e Ottuv Slovnik Naueny. 7 L i n d e S. B.: Słownik języka polskiego, Lwów 1854-60. ~ Mowszowicz j.w., s. 56. o Brockhaus' Konwersations ~exicon, Leipzig. 10 Z Urzędowa Marcin: Herbarz Polski, Kraków 1595, s. 233. .Il Wag a Jakub: Flora polska w ograniczeniu do jawnokwiatowych rodzajów. Warszawa 1847. t. II, s. 97. 12 Wg S a f a j' ikr. P. - P a I a c k y F.: Die Alteste Denkmaler d·", bóhmischen Sprache. lO S y l' e n n i u s S i m o n: Zielnik .. Kraków 1613, s. 1009. "Rostafiński, Symbola ... j.w .. t. II, s. 32, 64,84,100,108,127, 134. 142, 152, 156, 17.5,234, 248 i 254. Por Kar low i c z .Jan: Łacińsko-polski słowniczek roślinny z zabytku przemyskiego. Prace filologiczne II, Warszawa 1888, s. 145 i 153. • " Rys. 1. Ber-Seta,'ia Italica B.ok.az ze wsi Wyży·ce, pow. Bochnia Fot. K. Kwaśniewski, 1959 r. o brze, zawarte w najważniejszych europejskich opracowaniach ootanicznych zestawia również Jakub Waga 15. Ber pochodzi ze wschodnio-azjatyckiego, chińskiego ośrodka roślin uprawnych 16. Znaleziono go już Vol nawodnych budowlach Wag a J., j.w., t. I, s. 251. Por. H o o P s J.: Die Walćbaume und Kulturpflanzen im germanischen Altertum. Strassburg 1905, s. 323, 326: Va v i I o v N. L: Centry proischożde15 Je �207 206 r wspominają też niektóre podręczniki rolnicze XVII-XIX w. ~5. Dwa z nich wydane zostały w Krakowie. Tym niemniej istniej4 dane wskazujące, że uprawa bru nie ograniczała się dawniej do rvlałop-olski. Z początkiem XVIII w. ber był znany jako zboże uprawne w tzw. Prusach Książęcych ~G. l\lazwa "ber" występujE:' \'1 przysłowiu śląskim jeszcze w drugiej połowie XIX w.2'. Istnieje też wzmianka o uprawie bru w mazowieckiej wsi Łukowiec 'IV XIX W., ber nie był tam jednak uprawiany przez chłopóvl lecz tylko znany im z dworu ~8 .• Jeszcze na przełomie XIX i XX w. ber b:vł uwzględniony w drukowanym wykazie zbóż folwarcznych ksiąg obrachunkcwych na Mazowszu '!!'. Tradycje chłopskiej uprawy bru poza Małopolską stwierdzono w badaGiach PAE tylko w jednej wsi Zdunek pow. Ostrołęka, zaś w kilku wsiach pogranicza podlasko-lubelskiego stwierdzone występowanie nazwy "ber" w piosenkach, choć chłopi nie znajc~ znaczenia tej nazwy. Przemawia to za twierdzeniem, że jeśli chłopi tamtejsi znali uprawę bru zarzucili ją już oddawna a tylko przykład dworu mógł spowodować w sporadycznych wypadkach powrót szwajcarskich, odnoszonych do epoki kamiennej 17, a następnie w wykopaliskach z okresu przejścia z epoki żelaza w epokę brązu w mieszance z prosem i innym:, nasionami 18. W starożytnym Egipcie ber był meznany 19, natcmiast w Chinach był przed ok. 2700 Jaty jednym z pięciu zbóż zasadniczych. Do Europy zbożl~ to dotarło poprzez Ukrainę i Austrię, a według de Condolle znanE' było jako zbiór dziki wcześniej niż uprawa roli 20. Archeologia uwaŻa jednak Dunaj za północną grCinicę najdawniejszej uprawy bru 21 nie stwierdzono też występowania bru w wykopaliskach z terenu Polski 22. DawnO'ść jego uprawy przyjmowano na podstawie ogólnosłowiańskiej i wspólnej wszystkim Słowianom nazwy tego zboża 23. Hostafiński widzi jednak analogię z arabską nazwą "jakiegoś zboża" - bor, stawiając hipotezę błędnej lekcji Abu Bekhra w ustępie mówiącym, że w państwie Mieszka hodują proso i orkisz: przypuszcza on, że mogła tu być mowa właśnie o prosie i brze 24. O brze, jego uprawie i konsumcji nia kulturnych rastenij. Trudy po prikładnoj botanike, Leningrad 1926, XVI 2.; S z a f e l' Władysław: Zarys ogółnej geografii roślin, Warszawa 1952, s. 145; Mowszowicz j.w., s. 56. " Wg. Mowszowicza, j.w., s. 56. '" N e u wei l e l' E.: Die pri'ihistorische Pflanzenreste Europas. Vierteljahrliche Schriften Naturforschungs Gesellschaft~. Zurich 1919, t. 64, s. 642, cyt. wg. M a u l' i z i o A.: Pożywienie w rozwoju dziejowym, Warszawa 1926. ID Wg. de C o n d o 11 e, relacja Mowszowicza j.w., s. 56. ~o Za Mowszowiczem, j.w., s. 56-57. 21 N e t o l i t z k y F'.: Unser Wis sen von den Alten Kulturpflanzen Mitteleuropas, Berichte der Romisch-Germanischen Komission, 1931, XX, (14-76) s. 21 ryc. l, cyt. wg Clark J. G. D.: Europa przedfiistoryczna, War~zawa 1957, s. 134. .2 Por. K o s t l' Z e w s k i Józef: Kultura prapolska, Poznal1 19,19 s. 32; K i e l' s n o w s k i Ryszard: Rośliny uprawne i pożywienia roślinne w Polsce wczesnofeudalnej. Kwartalnik Historii Kultury IVlaterialnej Warszawa 1954, r. II, nr 3, s. 358. 2:1 M o s z y it s k i Kazimierz: Kultura ludowa Slowian, Kraków 1929, t. I, s. 210; por. N i e d e l' l e Lubor: Zivot starych Slovanó, di! I sv. I, Praha 1911, s. 179. N R o s t a f i it s ki, Sym::;ola.. j.w., s. Ill; por. też relację PseudoMaurik'.osa odnoszącą się do Slowian balk. wg P l e z i a l\larian: Greckie i laciitskie żródla do najstarszych dziejów Siowian cz. I, Poznal1-Kra- • ków 1952 str. 91. O brze, jako zbożu uprawianym dawniej często na wypaleniskach przez Wałachów morawskich wspomina K u n z Ludwik: Jak hory Zivily lidi na Rajnochovsku. Nase Valassko XIII. Brno 1950, z. 1-2 str. 55. 2.; K l' e s c e n t y n Piotr: O pomnożeniu i rozkrzewieniu wszelakich !=,Q~ytków. Kraków 1571 s. 184; K l u k Krz:-'sztof: Roślin potrzebnych, pożytecznych, wygodnych, osobliwie krajowych albo które w kraju użyteczne być n-:ogą utrzymanie, rozmnożenie i zażycie. Warszawa 1802, t. III, s. 136 i 357-8; G u t k ow s k i Wojciech: Katechizm dla włościan, Warszawa 1306 s. 308; P i e k a l' s k i Franciszek: Ziemiaitstwo krajowe, Kraków 1809, t. II rozdz. XIX; E k i e l s k i Napoleon: Nauka rolnictw'.!. Wyklc>dy nauk dla ludu staraniem \Vydziału Oświaty Tcwarzystwa Naukowego z Uniwersytetem Jagiellońskim złączonego, III. Kraków 1850 s. 123. "I; Rkp. z Królewca, dodatek Andrzeja Helvinga z 1726 r. wg Rostafióskiego: Prowincjonalne polskie nazwy ... j.w" s. 216. eo C i n c i a ł a Andnej: Przysłowia ludu polskiego na Sląsku w Ks. Cieszyńskim, Cieszyn 1885 s. 11. !. U l a n o w s k a Stefania: Niektóre materiały etnograficzne we wsi Łuko\vcu. Zbiór wiadomości do antropologii krajowej, Kraków 1884, t. VIII, dzi al etnologiczny s. 256. ", Wiadomość tę zawdzięczam uprzejmości prof. dra J. Czekanowskieg,J. �208 209 na pewien czas do tej uprawy. W braku odpowiedniej ilości rąk do pracy, wobec dużej pracochłonności uprawy bru 30 uprawa dworska była zapewne uprawą pastewną - być może była b) odmiana pastewna bru, mohar ~1. Wnioskowanie to przeprowadzone zostało w drodze analogii na podstawie wiadomości z niektórych wsi małopolskich (np. Dębie pow. Dębica). Przypuszczać też należy, że gospodarstwa dworskie kierowały się w dużej mierze wskazówkami np. Encyklopedii Rolniczej, która pisze o brze, jako o uprawie obcej: " ... wymaga klimatu cieplejszego, niż nasz ... dałby się i u nas zaaklimatyzować ... wyłącznie tylko na pokarm dla trzody chlewnej i drobiu 'Jżytym być może ... " a~. Mniej stanowcza jest inna relacja: " ... gdzie tylko ziemia nie za lekka, a rolnik pracy się nie obawia wDlą, przyu8.jmniej li nas, uprawiać prDso zwyc7:ajne, a nie ber 33. Współcześnie jednak prasa donosi, że "kaszę jaghną oraz pośledniejszych przymiotów brzaną dostarczają (do Skały p. mój KK) z Nowego Miasta i Wiślicy"14. Należy przypuszczać, że choć kasza z bru jest jeszcz:~ wtedy przedmiotem obrotu handlowego - producentami jej są już wyłącznie chłcpi, skoro w samym centrum Judowej uprawy bru w Tarnowie czasopismo rolnicze pisze, że "ber i sorgo ... wymagają klimatu cieplejszego a u nas mogą być zasiewane tylko na paszę zieloną" 35. Niemniej jednak w ośrodku małopolskim wyodrębnionym prZ2Z badania terenowe PAE, a przebadanym dokładniej przeze mnie uprawa bru utrzymała się dość długo w gospodarstwach chłopskich, w trzech zaś wsiach (Grobla pow. Bochnia, Łoniowa pow. Brzesko i Kipszn.a pow. Tarnów) uprawiano go prawdopodobnie jeszcze w okresie wypełniania ankiety (1956 r.). Ze ber uprawiano także na wchodzie poza granicami Polski, zwł.aszcza na j.w., s. 221 (o prosie). rolnicza, j.w., i Ottó.v Naucny Slovnik, j.w. ;]2 Encyklopedia rolnicza, j.w. 33 Tyniecki, j.w., s. 224. '" Gazeta Kielecka, Kielce 1877 (r. VIII) nr 91, s. 1, dział: "Jarmarki targi kieleckie". 35 I w s k i: Proso i jego uprawa, Głos Rolniczy, Tarnów 1901, nr 8, s. 117. 30 Podkarpaciu świadczą o tym wspomienia informatorów z okolic Buczacza, Sarn, Kołomyi i Ołyki (na Wołyniu), uzyskam' od nich w ramach badań PAE już po ich przesiedleniu się na Ziemie Zachodnie. Oprócz tego n<l uwagę zasługuje fakt, że "bor" znany był, jako "gorszy gatunek prosa" w Nowogrodzkiem i Ihumeńskiem (mińskie) 3b. Relacja ta uzupełnia tradycje o brze z Kurpiowszczyzny i pogranicza podlasko-lubelskiego, z drugiej jednak strony zielnik flory litewskiej wymienia tylko proso nie podając żadnej wiadomości o brze Si, a w językach litewskich nazwa ber jest w ogóle nieznana 3B. Występowanie tradycji ludowych o brze i jego uprawie w Małopolsce obrazuje załączona mapka. Wynika z niej m. in., że w górach nie przechowały się żadne tradJlcje o nim - nawet nie znana jest jego nazwa. Tym ciekawsze są powtarzające się relacje z obszarów uprawy bru, że siano g) więcej w górach. Przy tej rozbieżności faktem jest jedno: że be: daje się uprawiać w okręgach górskich, w Himalajach rośnie na wyso'kości ok. 800 m, zaś jego dzika odmiana Setaria viridis (L.) P. B. do wyookości ok. 3300 m 39. Wyróżnione na mapce etapy czasowe przyjęte zostały na podstawie dat zaniku uprawy bru podanych przez informatorów. Chronologia ta ma na celu jedynie zmniejszenie prawdopodobieństwa błędu tkwiącego w określeniach zachowanych w tradycji ludowej. Ostateczne zarZ'.lcenie uprawy bru wiązało się szczególnie często z pierwszymi latami po wybuchu II wojny światowej -a więc z latami dość dobrej koniunktury gospodar-· czej na wsi małopolskiej. Ciekawie przedstawiają się, uzyskane z niektóry-ch wsi informacje a w p l' a wad z e n i u uprawy bru za pamięci żyjącego pokolenia. W większości z nich data wprowadzenia łączy się z wybuchem I wojny światowej. Ponieważ Por. np. Tyniecki, al Por. Encyklopedia "" Kar ł a w i c z Jan: Słownik gwar polskich, Kraków 1900, t. I, s. 64. '37 J u n d z i ł ł B. S.: Opisanie roślin litewskich wg układu Linneusza. Wilno 1811, s. 22-23 wymienia tylko chwasty: Panicum verticillatum, P. glaucum, P. viride i P. Crus Galli oraz P. Miliaceum (proso). '" B r li c k n e r Aleksander: Slownik etymologiczny języka polskiego. W<lrszawa 1957, S. 21. 3!l Mowszowicz, j.w. s. 57. 14 .•LUd", t. XLV �211 ... II j ~ 1~ j ~j ,.: r' '~ " ~ l~ · .. ·· ~ ~~ .. ... ~ ~~ ~ ~ ~~ ~;~ .: .. ~~ ~ c ; 3 Pl ~ g; '" I ~ e-. . . ~! ·· .~ ..-. ~: . ~:]~ ~ ~ " .. ~ ~ "" " u <J I? O) e-. o 'O - ..., e-. lO '" OD o " ~~ 11~ _. ~~ 'a ~ ;--; :'" ~~ ~~,~ ~~~~ ~ <!l <l o tl~ " 3~ c C" . d • a c ~ "" to <o V) 'n '" 'Q lO , ~ i •.. O; .... <Il Ol ;:J ., bIl :;2 ;U ~ e I~ .,e-. 'O Ol :>; o, e-. ., e-. ., e-. "e-. ~ aJ co a lG '" 'O e O- <;; ..., e-. .•.e-. 'o 'q' e-. O> e-. o to O; '" to '" lO -IX '<' '" V) In .., 'O "..., ;>, g. ::i}2 •..•• V> 'O •...• o >,p. ;: .~ a::: ::l o • H ~I tU Q) 'O. rts tU..., N.!<: "''O .o O 00. >, c-i Po Ol co S ., e-. " ::l V> ro Cll:;j ~ ~~ El s:i 'u;>, ~ c ;: 'C >,. ~ co I .. C'l ~ Cti< ~ o e C/J ~ ap.. O; '" H ;:l e <Il :.:li tU c f;i ~ k e-. 'H o b.(} o o 0.5 g~ bO - :g '" C N .~ .•..;:: o Ol ~I lO f e bIl ..., " o .~ ., N ,~--" I o 'o(J <V c ~ i C o ¢ <El 'O lO k a, o .o •..• ::J § to ~ ~~ ~ ~ ~: ~ o e-. N J ;1 :1 U zarówno tradycje z innych wsi jak i archaiczność stosowanych te<::hnik uprawy i samej uprawy bru zdają się przema\viać za tym, że ber uprawiano na tym terenie od niepamiętnych czasów - nasuwa się przypuszczenie <::zyowo "wprowadzenie" uprawy bru nie było tylko nawrotem do uprawy tego zboża w związku z głodowymi latami I wojny. Nawrót ten usprawiedliwiony dużą plennością bru jest tym prawdopodobniejszy, że dla okresu 19141919 r. tj. dla lat głonowych istnieją także relacje o nawro<::ie do tak prymitywnej formy zdobywania pożywienia, jak zbiera·· nie dzikkh odmian bru (Setaria gIauca i Setaria verticillata) 40. Powiązania bru ze zbieradwem podkr€Śla też przytocz,ona już opinia de C o n d o Ile, że ber znany był jako pożywienie wcześniej niż uprawa roli. Można tu również przypomnieć nazwę szczypanki, którą Rostafiński tłumaczy: "Trzebaby przypuścić, że ber (prawdopodobniej, jako proso) obszczypywano,a pozostałe obsadki kłasów do czegoś używane nazywano w XV w. sz<::zypankami" 41. Sprawę tę wyjaśnia w dużym stopniu Kluk w ustępie: "Ber ... nie dojrzewa razem, więc się tylko d()jrz.ałe wier<::hy po <::zęścipozrzynają i na czym rozścielą, a po zebraniu wszystkiego zaraz się wymłócą, ziel·e zaś bez w1erz,chów zbierze się, wysuszy ,j zda się dla krów" 42. Śladami dawnej uprawy bru może też być występowanie chwastówo tej nazwie w prosie. Wiadomośd o uprawie bru są cz.asem dość chwiejne a rozmiary tej uprawy były już za pamięci ży.iącego pokolenia bardzo niewielkie. Przed 1900 r. uprawiano ok. 5-8 ha bru we wsi liczącej ok. 200 gospodarstw, zaś rozmiary uprawy bru w poszczególnych gospodarstwach wahały się w granicach 0,5-5 a. Ber uprawiali przeważnie małorolni 43, jak brzmią rela~je z większości wsi: tylko w niewielu wsiach stwierdzono, że ber uprawiali wszyscy bez względu na stan majątkowy. W kilku 40 41 14' Maurizio j. w. Rostafiń~ki: Symbola ... j. w. s. 110. 42 Kluk j. w. t. III s. 136. 43 Por. TY!liecki, j. w. s. 221 o prosie. �212 ! f l l Il I innych wsiach uprawą tą zajmowali się przeważnie bogatsi H. Z nawyku w niewielkich rozmiarach siali ber zwykle na własne potrzeby gospodarze starzy. Tradycje okazywały się nieraz żywsze niż sama uprawa: często nie znajdowano bru u gospa:larzy, którzy wedle innych informatorów mieli go jeszcze uprawiać. Tylko w dwóch wsiach (Wyżyca pow. Bochnia i Brzozowa pow. Tarnów) uda lo się uzyskać kło.'>ybru. . Sposób uprawy bru jest bardzo podobny do uprawy prosa. Charakteryzuje go w większości relacji wybór dobrej, niezachwaszcZ{)nej ziemi, konieczność plewienia oraz troska o drobne ziarno, które mogło być łatwo niszczone przez ptactwo lub rozsypywane przy zbiorze. Większość relacji podkreśla, że ber udaJe się najlepiej na ziemi "wypoczętej" (nowiny ,ugory) 45, a w ogóle wymaga ziemi dobrej, dobrze uprawionej i oczyszczonej. W zdecydowanej mniejszości są opinie, że ber nie potrzebuje dobrej ziemi, że wystarczają mu gleby piaszczyste i kamieniste 46a kilka relacji podkreśla tylko, że nie wymaga on tak dobrej gleby, jak proso. Rozbieżne są opinie - i to zarówno chłopów rolników, jak i zawarte w piśmiennictwie - co do wytrzymałoś.ci bru na' wilgoć. Niektórzy twierdzą, że jest on wytrzymały na nadmiar wilgoci 47, inni - że lubi wilgoć w miarę 48, jeszcze inni - że nie lubi zbytniej wilgoci 49a nawet jest wytrzymały na posuchy 50. Aby uzyskać dobry urodzaj i oszczędzić pracy przy plewieniu siano ber przew,ażnie po roślinach okopowych ("na ziemniaczyskach") albo na ziemi zleżałej po ugorze. Na "nowiznach" trzeba było w jesieni, z końcem wrześrria, lub z początkiem października .,spokładać" cienko ziemię, "zeby te kotury przeschły, potem rozwlic te kotury bronami", z końcem października zaorać, a na 4ł C y b u l s k i Napoleon: Próba badań nad żywieniem się ludu wiejski:;!go w Galicji, Kraków 1894 s. 1.31-132 pisze też o pro~ie że uprawiali je przeważnie zamożniejsi. M. Por. Syrennius j. w. s. 1010. 46 Por. Syrennius j. w. s. 1010, Kluk j. w. s. 136. •• Por. Ekielski, j. w. s. 123. 'F Por. Encyklopedia rolnicza j. w. 4' Por. Syrennius, j. w. 5. 1010, Kluk j. w. s. 136. >lI Por. Tyniecki j. w. s. 224. wiosnę z początkiem maja spulchnić radłem lub kultywatorem j zasiać. Przy jesiennej orce nawożono pod ber przeważnie obornik, chyba że ziemia była uprzednio dostatecznie nawożona pod okopowe lub wypoczęta przez ugorowanie. Siano ręcznie rzutem a ponieważ ziarno bru jest bardze· małe -- rzucano nie garścia lecz szczypty ujęte w trzy palce, stąd siew bru należał do czyn': nOści trudnych i wymagał pewnej sprawności. Znana była tylko polna uprawa bru; tłumaczono to tym, że ber zasiany przy domu w ogrodzie zostałby zniszczony przez dzikie i domowe ptactwo. Tylko w jednej wsi (Szufnarowa paw. Strzyżów) stwierdzono, że Ler uprawiano w polu lub w ogrodzie, a w jednej (Bogucice pow. Bochnia) - że siano go w polu, ale blisko domu by móc go oganiać od ptaclwa. Nie stwierdzono nigdzie rozmyślnego zasiewania mieszanki bru z prosem, zdarza się jednak że w miejcowościach, g:lzie zarzucono już uprawę bru pojawia się on w p.rosi-ei wtedy przeważnie nie jest wyrywany ani odrzu'cany, lecz zbiera się go i przerabia wraz z prosem. Plewiono ber w miarę potrzeby j w zależności od zachwaszczenia ziemi 1-3 razy. Sprzątano go z p·ola za pamięci żyjącego pokolenia zawsze sierpami, nawet już wtedy, gdy inne zboża koszono. Informatorzy uzasadniają to tym, że ziarno bru łatwo wysypuje się z kłosów i koszenie spowodowałoby znaczne straty - zresztą bru było zawsze niewiele, tak że zżęcie go nie stanowiło zbytniej straty czasu. W pow. bocheńskim do ok. 1914r. utrzymał się zwyczaj suszenia bru "na pasy" tj. poukładanego pasami na zagonach. Później zaczęto wiązać ber w "kawiarki" i stawiać w kopice zwane "chłopami". Stawiano ich razem tyle, ile dało się postawić uważając tylko, żeby był między nimi przewiew; ustalonej ilości "kawiarek" w jednym "chłopie" nie było. Każda taka kopica była nakrywana "chocholem" zrobionym jednak nie z bru, lecz ze słomy żytniej lub pszennej, gdyż snopek z bru byłby zniszczony przez ptactwo. Po przeschnięciu w polu zwożono ber do stodoły i od ra/w młócono l·ekko cepami, by nie zmiażdżyć dość mi~kkiego ziarna. Prace związane z uprawą roli, siewem, nawożeniem zwózką ł . .. ' , m ocemem oraz obrobką przy pomocy stępy wykonywali mężczyźni, kobiety zaś plewiły, żęły, niekiedy młóciły. �214 Rozmiary 215 i zanik uprawy bru przedstawiają z dwóch wsi: przykładowe zestawienia Wyżyce pow. Bochnia: nrów 94, użytków rolnych 289 ha Łoniowa pow. Brzesko: przed 1900 r. 8,5 ha nrów 250 użyto raIn. ok. 700 ha ok. H1l4 r. 2,5 ha ok. 1890 r. " ha ok. 1920 r. 1,5 ha ok. 1914 r. .5 ha ok. 1!ł39 r. 0,5 ha ok. 1956 r. 1 na (dane szacunkowe wg. oceny informatorów). ¢ .'i I t. i \I. Zbiory bru były przechowywane i - jak stwierdza znakomita wi~kszość relacji przerabiane w miarę potrzeby na kaszę s~uząc.ą jako poży.wienie 51. Tylko w jednej wsi Dębie pow. DębIca, Jak wspommano poprzednio uprawiano ber za przykładem d.wor~ i w związku z tym używano go wyłącznie na paszę, za-o siewaJąc w mieszance z wyką. W kilku wsiach informatorzy podali, ~e ber służy też jako pożywienie ptactwa domowego 52. NarzędZIem do przeróbki bru na kaszę była w większości wsi stępa ("stepa", "stempa") nożna (w pow. Bochnia, Brzesk,o, Dąbrowa Tarnov\lska, Strzyż ów) lub ręczna (pow. Brzesko, Dąbrowa Tarnowska, Przemyśl). Kaszę z bru nazywano przeważnie "kaszą br~~ną" 53,. "b:z.a~ką", lub "szarą kaszą" odmieniając nazwę :oslm~ naJczęsCle] "ber, bru" a nie "ber, beru" ;34. Nazwa "ber" Je~t. uzywan~ w~z~dzie, gdzi.e zachowały się tradycje uprawy tej rosImy. ObOk me] występuJe czasem nazwa "browe proso", lub (raczej żartobliwie) "kocie ogony" (por. niemieckie "Fuchsschwanz"). K.aszę z bru nazywano też niekiedy - ,podobni'e jak kaszę z prosa "jagłami"; znana też była nazwa "prażoki". Ta ostatnia nazwa jest być może znów reminiscencją dawnych zbiorów niedojrz~łego ziarna jako pożywienia głodowego, które sual Por. też Gutkowski s. 136. j. w. s. 308; Syrennius j. w. s. 1010, KI k . u J. W. Por. Kluk j. w. s. 136; Encyklopedia Rolnicza j. w. Tak nazywa ją też Syrennius, j. w. s. 1010. M Jak. podaje też Bruckner j. w. s. 21, a nie jak podaje Karłowicz: Słowl!ik gwar, J.. w. t. I s. 64; K o s i ń s k i Władysław: Słowniczek Prowincjonalizmów z okolIc Krakowa, Bochni i Wadowic, Materiały do Słownika Prowincjonalizmów Polskich L Kraków 1876, s. 38. szono następnie na słońcu lub w piecu na tzw. praż,mo, nowe krupy 55. Wydaje się to tym prawdopodobniejsze, że ber dojrzewa nierównomiernie. Większość informatorów ocenia kaszę z bru, jako pożywienie niesmaczne, względnie mniej smaczne od kaszy z prosa, ostre, wodniste i mało pożywne 56. Lubili tę potrawę przeważnie ludzie starzy, przywykli do niej; mówili że ma przyjemny "przykwaskawaty" smak i że jest zdrowym pożywieniem. Kaszę z bru "tajono", tj. gotowano na wodzie, na gęsto, a następnie jedzono w kawałkach zalanych serwatką, wodą, mlekiem lub omaszczoną. Oprócz tego gotowano tę kaszę na rzadko, na mleku. Były to potr;awy powszednie. Kaszę z bru spożywano też i przy okazjach świątecznych, np. na weselach podawano "tajoną" kaszę z bru, zalaną rosołem z "flakami" tj. pokrajanymi kawałkami mięsa 57. Potrawami wigilijnymi były: kasza z bru, ugotowana na rzadko na wodzie lub na mleku, nieomaszczana, okraszona suszonymi śliwkami i gruszkami, a na Wołyniu także pierogi i gołąbki z kaszą z bru. Sloma z bru była według opinii informatorów dość ostra i nie·zbyt wysoko ceniona jako pasza, niemniej jednak przeważni-e używana była właśnie jako pasza względnie jako ściółka. W kilku wsiach stwierdzono tradycyjne wyrabianie z tej słomy - podobnie jak ze słomy z prosa - szczotek do bielenia chałup. Mniej więcej na lata 1900-1925 a zwłaszcza na lala po I wojnie światowej przypada pojawienie się w większości przebadanych wsi lub w ich sąsi.edztwie pi-erwszego młynka do omielania kaszy. Były to specjalne urządzenia przy młynach lub młynki robione własnym przemysłem i poruszane kieratem, a nawet ręcznie. Określano je czasem nazwą gwarową jagielniki. Podkreślić należy, że we wszystki'ch wsiach z których uzyskano dane data wprowadzenia młynka do obróbki kaszy jest wcześniejsza, niż data zarzucenia uprawy bru, a Vol kilku wypadkach stwierdzono a2 53 Maurizio, j. w. Podobnie ujemną ocenę podają też Syrennius, j. w. s. 1010, Kluk, j. w. s. 136. 57 "Kaszę z flakami" (ale nie wiadomo jaką) podaje, jako potrawę weselną we wsi Wola Dżwińska pow. Bochnia Cybulski j. w. s. 147. 55 56 �217 216 dalsze posługiwanie się stępą, specjalnie przy obróbce bru, mimo jstnienia w okolicy młynka. Wielu informatorów podkreślało, że ziarno bru jest bardziej miękkie i łatwiejsze do obróbki niż ziarno prosa ós. Fakt ten przy tak prymitywnym narzędziu obróbki jak stępa mógł być jednym z czynników utrzymywómia się uprawy mimo, że był on oceniany niżej od podobnego w uprawie, ale nieco t wardszego do obróbki prosa. Wprowadzenie młynków uwalniających chłopa od pracy przy obróbce kasz mogło być jednym z czynników zarzucenia uprawy bru. Ziarno bru do siewu i do omielenia było podobnie jak proso specjalnie przygotowywane przez przepalanie, luh moczenie. "Odmi,etllo sie na osiecllu i palili sUomą takie mau~ ognisko i przepalali ber do siewu,żeby sie nie zaśniecili". Robiono to w ten spl)sób, że do kupki ziarna przytykali płonący wiecheć słomy i sypali ziarno garściami przez ogień, aż cała kupka się rozgrzewała. Do siewu wybierano też ziarno sypiąc je na wodę i pozostawiając na ten cel tylko ciężkie, tonące we wodzie ziarna 59. Także przed obtłukiwaniem w stępie ber moczono lub prażono w "brytwannie, w piecu po chlebie", żeby łaski łatwiej odchodziły, zaś po obróbce oddzielano "jagły" od "mątolin" przy pomocy sita, lub przez "opuwanie" (podrzucanie), uzyskując czystą "kaszę brzaną". Przepalaniu ziarna bru nadawano niekiedy znaczenie magiczne, okadzając ziarno siewne mirrą i kadzidłem święconvm na święto Trzech Króli żebv wróble nie zdziobatty, żeby ~ie nie śnieciUo" 60. Kasza z br~, p~_ dobnie jak i kasza z prosa była czasem potrawą obrzędową, spożywaną w wigilię Bożego Narodzenia. Kłosy bru święcono też w wiązance z innymi zbożami na ś\vięto Matki Boskiej Zielnej. Omaszczoną kaszę z bru przykładano czasem na stłuczenia, luh na "oberwanie" 61. t I i Choć odmienną opinię wyraża Tyniecki j. w. s. 224; Kluk j. w. s. 130. Oba sposoby podaje też Ekielski j. w. s. 123. 60 Lubasz pow. Dąbrowa Tarnowska. HI Zawada Uszewska pow. Brzesko. Por. znaczenie sClągające i tamujące krew, przypisywane kaszy z bru przez Syreniusza, j. w. s. 1010; Marcina z Urzędowa j. w. s. 233, choć brak wzmianek a leczniczej mocy oru 5S 50 Niewiele udalo się uzyskać ludowych powiedzeń i gadek, dotyczących bru: znane jest życzenie, aby ktoś miał tyle dzieci, "ile ziarnek w klIosiu bru" G?, powiedzenie: "ta kasa smakuje jak brzano" I):J. Na Śląsku Cieszyńskim zanotowano przysłowie: "Dzisia tego jako ber, jutro tego jako źber" 61. Podkreślenie plenności bru zawarte jest też w przysłowiu: "Kto sieje proso, ten chodzi boso, kto sieje ber, ten będzie żer" 55. Z piosenek o brze najbardziej znana jest: "Poleciała przepióreczka 'to proso, w proso, a ja za nią nieboraczek boso, boso, Uciekla mi przepióreczka w ber, w ber, a ja za nią nieboraczek pa7'ę butów zder, zder!" N a terenie Małopolski znana jest piosenka 61 podobna: .,W polu ber, w pol'u ber, W polu ber, w polu ber, Na porębie proso, Kup mi Jasiu buty Niech nie chodze boso! Na porębie manna, Kup mi Jasiu buty Niech ja będę panna!" Powiązanie l:;odkreśla uprawy bru ze starszym pokoleniem i jej ~i dawność powiedzenie: "Bab cyna. kasa, dziadków ber, Dobre jedzenie niby hej!" O~ w pracach lekarskich, takich jak S p i c z y ń s k i H.: O ziołach i mocy ich, Kraków 1556, lub S z a r f f e n b e r g M.: Herbarz, Kraków 1568. 62 Strzelce Małe pow. Brzesko. fl3 Stawiany pow. Pińczów. fl' Cinciała j. w. s. 11 nr 185. 6" Zdunek pow. Ostrołęka. 66 KrE;gi Stare pow. Pułtusk, Gostkowo pow. Pułtusk, Swierże pow. Ostrów Mazowiecka. Łyniew pow. Włodawa, Zdżary pow. Dąbie; piosenkę wa też repatriant ze wsi Sośnik pow. Sarny (Wołyń) i on jeden zna znaczenie nazwy "ber". 67 M a z u r Józef: O miłości u ludu w życiu i pieśni. Lud, Lwów 1902 t. VIII s. 231 (z wsi Trzęsówka pow. Kolbuszowa); K a l b e r g Oskar: Lubel~kie, Kraków 1884 t. II s. 50 nr 47 (ze wsi Frampol k. Dzwoli): Lipnica Dolna pow. Bochnia. 68 Jadowniki pow. Brzesko. �218 219 Powtarza się też ctoszukiwanie się w pomruku "Mru, 7nru, Wory owsa, miarka bru!" kota słów: 69 T.a ost~tnia gadka jest a tyle ciekawa, że zawiera powtórne sk.oJa.rzeme. bru .z kotem (por. nazwa "kocie ogony"). Poza wymle~lOnyml - mnych funkcji obrzędowych, leczniczych, czy maglcznych bru nie stwierdzono. Ciekawe skojarzenie nasuwa nazwa "kasza brzana": "brzana" to także gatunek bardzo ośdste~ ~yb~ (ba1rbus), pospolitej w dorzeczu Wisły, a powia,rlza się okre~ slelllle ka:szy z bru, że je.st to kasza "osha"; "brzana" Oiln,al(::za t€~ w gw.arze wsi małopolskich i przedmieść Krakowa ładną dZlewcz~nę (por. określen'ie gwarowe "ra:zówka" w tym samym zlnaczemu). Jeżeli chodzi o czynniki utrzymywania się uprawy bru w gosp~~arstwach chłopskich w Małopolsce, to chyba na pierwszym mle~scu trzeba wymienić jego dużą, większą niż prosa plenność. Zarowno uprawa bru, jak i prosa były pracochłonne. Nie odgrywało t-o chyba większej roli w przeludnionych i rozdrobnionych gospodarstwach chłopów małopolskich, których największym p~oblemem było uzyskanie z karłowatego gospodarstwa jak najwlększych plonów, aby wyżywić rodzinę. Oba zboża udają się dobrze na ugorach i nowinach, a więc w zupełnie prymitywnych warunkach uprawy. Jednakże według opinii większości informatorów ber odznacza się nie tylko większą jeszcze niż proso plennością, ale jest też mniej wymagający, jeżeli chodzi 00 warunki glebowe i daje się łatwiej obrabiać na kaszę przy pomocy stępy, gdyż ma miększe ziarno. Niektórzy starzy chłopi uprawiali też ber z nawyku. Z drugiej jednak strony kasz'a z bru uchodził2 'Za o wiele mniej smaczną i pożywną, niż kasza z pros:a. Dlatego ber uprawiali przede wszystkim ludzie ubodzy - ze względu na plenność tego zboża, (którą podkreślają m. in. nawet gadki i przysłowia). Z pomiędzy prosa i bru wybór padł już oddawna na 69 Dziewin Przemyśl. pow. Bochnia, Łoniowa pow. Brzesko, Nienadawa pow proso, i dlatego najczęstszym uzasadniem€m zarzucenia uprawy bru podawanym przez informatorów jest to, że kasza z bru jest mniej smaczna, niż kasza z prosa. Dlat.ego też trudno mówić a jakichś przyczynach zarzucenia uprawy bru: po prostu zmieniły się warunki, które stanowiły rację bytu tej uprawy. Wystarczyła trochę lepsza koniunktura gospodarcza wsi, by plenność tego zboża i jego małe wymagania, jeżeli chodzi o glebę przestały być argumentem decydującym dla produkowania tego mniej smacznego i pożywnego od prosa pożywienia. Wielu małorolnych, spośród których rekrutowali się głównie rolnicy, uprawiający ber - znalazło zarobek w miastach. Uprawa bru, przeznaczona wyłącznie na własn-e potrzeby ustfwow,ala rozwi:jrującej się oor,az bardziej i ogarniającej nawet drobne gospodarstwa rynkowej kalkulacji. Postęp techniczny rolnictwa wypierał zboże, wymagające posługiwania się sierpem, cepem i stępą. Jednym z czynników zarzucenia uprawy bru było też chyba wprowadzenie młynków do obróbki kasz, które umożliwiły otrzymywanie bez dodatkowego nakładu pracy lepszej kaszy z prosa. Reliktowa uprawa bru w gospodarstwach chłopskich w Małopolsce w XX w . .stanowi jesz,cze jeden przyczynek do dziejów' ich tradycjonalizmu, gospodarczego zacofania i specyficznego prymitywnego dążenia do samowystar'czalności. Zebrane materiały nie pozwalają jednak na stwierdzenie, czy uprawa bru jest na ziemiach polskich nieprzerwaną kontynuacją zwyczaju archaicznego, czy też stanowi jeden z jego nawrotów. Wykaz 1. miejscowości, S. P. 24 29 2. 24 31 3. 24 32 4. 24 37 5, 25 35 6. 26 29 p. XVI XII XVI XII XIII XIV z których zebrano dane a uprawie tur PAE (por. mapka) bru wg. sygna·· Januszewice pow. Włoszczowa (PAE, B. Olszowy, H. Gorczyńska) Słupia pow. Jędrzejów (PAE, B. Bazielich) Wola Podleśna pow, Miechów (PAE, A. Zambrzycka) Obidowa pow. Nowy Targ (PAE) Kornatka pow. Myślenice (PAE) Promnik pow, Kielce (PAE, B. Olszowy, H. Garczyń ska) �220 7. 26 31 XI 8. 26 26 26 31 32 XII IX XIV 9. 10. 11. 12. 13. 14. 26 26 26 26 32 33 33 34 34 IV XI VI XI 15. 16. 17. 18. 19. 26 26 26 34 34 34 XII XIV XV 20. 21. 25. 26 26 26 26 35 26. 26 36 27. 36 28. 26 26 29. 27 30 30. 31. 27 31 27 34 IV III IV XIII IV Z2. 27 34 V 22. 23. 24. 35 35 35 37 II VIII XII XVI III 33. 34. :i r I!.'••.,.·. 35. 27 34 X 36. 27 34 XII 37. 27 34 XV 38. 27 35 I 40. 41. 27 35 IX 27 35 X 42. 27 35 43. 27 35 44. 27 35 45. 27 37 XIII XIV XV XI 46. 28 31 V 39. Borszowice pow. Jędrzejów (PAE, B. Olszowy H. Gorczyńska) Kije pow. Jędrzejów (ankieta) Węchadlów pow. Pińczów (ankieta) Dzierążnia pow. Kazimierza Wielka (PAE, B. Olszowy, H. Gorczyńska). Łęka Zabiecka pow. Kazimierza Wielka (ankieta) Kazimierza Wielka (ankieta) Grobla pow. Bochnia (ankieta) Wyżyce pow. Bochnia (PAE, bad., ankieta) Bogucice pow. Bochnia (bad., ankieta) Mikluszowice pow. Bochnia (bad.) Bratucice pow. Bochnia (bad., ankieta) Baczków pow. Bochnia (bad.) Gawłów pow. Bochnia (ankieta) Gawlówek pow. Bochnia (bad.) Dziewin pow. Bochnia (ankieta) Proszówki pow. Bochnia (bad.) Jasień pow. Bochnia (ankieta) Leksandrowa pow. Bochnia (ankieta) Lipnica Dolna pow. Bochnia (PAE) Bytomsko pow. Bochnia (ankieta) Iwkowa pow. Brzesko (ankieta) Łukowica pow. Limanowa (PAE) Wilków pow. Kielce (PAE, St. Bronicz) Stawiany pow. Pińczów (ankieta) Otfinów pow. Dąbrowa Tarnowska (ankieta) Strzelce Małe pow. Brzesko (ankieta) Strzelce Wielkie pow. Brzesko (bad.) Szczurowa pow. Brzesko (ankieta) Borzęcin pow. Brzesko (bad.) Wola Radlowska pow. Brzesko (PA E M. Pokropek, bad.) Bielcza pow. Brzesko (ankieta) Mokrzyska pow. Brzesko (ankieta) Jadowniki pow. Brzesko (ankieta) Uszew pow. Brzesko (ankieta) Łoniowa pow. Brzesko (ankieta) Zawada Uszewska pow. Brzesko (ankieta) Tworkowa pow. Brzesko (ankieta) Filipowice pow. Brzesko (ankieta) Frycowa pow. Nowy Sącz (PAE, I. Nizińska) Głuchów pow. Chmielnik (PAE, J. Furdyna) 221 47. 28 33 I 48. 28 33 IV VI VII VIII XIII 49. 28 33 50. 51. 28 28 33 33 52. 28 35 53. 54. 28 36 I 55. 28 36 II 56. 29 29 57. 29 31 XIV VI 58. 29 32 59. 29 32 60. 61. 29 29 33 34 62. 29 34 63. 29 36 II 64. 29 37 65. 30 29 66. 30 31 VII XVI XII 67. 30 34 68. 30 34 V 69. 30 35 70. 71. 30 30 34 34 VII IX XIII VI XII 72. 30 35 73. 30 35 I XIII III X XVI II 74. 75. 30 35 76. 77. 30 35 XV XVI 78. 30 36 III 80. 30 36 IV 81. 31 33 I 82. 31 34 V 83. 31 35 84. 31 36 85. 32 29 IX X XV 36. 32 31 X 87. 88. 32 32 32 34 XIV 79. X Welnin pow. Busko-Zdrój (PAE, J. Furdyna) Świdrówka pow. Dąbrowa Tarnowska (ankieta) Otmęt pow. Dąbrowa Tarnowska (ankieta) Lubasz pow. Dąbrowa Tarnowska (ankieta) Dąbrowica pow. Dąbrowa Tarnowska (ankietd) Brzozowa pow. Tarnów (PAE, M. Pokropek) Siemiechów pow. Tarnów (ankieta) Kipszna pow. Tarnów (ankieta) Ciężkowice pow. Tarnów (ankieta) Nosów pow. Opatów (PAE st. Bronicz) Bogoria pow. Staszów (ankieta) Rytwiany pow. Staszów (ankieta) Biskupice pow. Busko (ankieta) Łysaków pow. Mielec (PAE M. Pokropek) Jaźwiny pow. Dębica (PAE M. Pokropek) Dębica (ankieta) Szerzyny pow. Jasło (PAE, I. Nizińska) Bartne pow. Gorlice (PAE, L Nizińska) Potok pow. Opatów (PAE, O. Mulkiewicz\ Bogoria pow. Sandomierz (PAE, O. Mulkiewic7.) Dąbie pow. Dębica (ankieta) Bobrowa pow. Dębica (ankieta) Ocieka pow. Ropczyce (ankieta) KazIów pow. Dębica (ankieta) Gawrzylowa pow. Dębica (ankieta) Brzeziny pow. Ropczyce (ankieta) Niewodna pow. Strzyżów (ankieta) Szufnarowa pow. strzyżów (ankieta) Cieszyna pow. strzyżów (ankieta) Kozlówek pow. strzyżów (ankieta) Kalembina pow. Strzyżów (ankieta) Twierdza pow. Strzyżów (ankieta) Glinik Dolny pow. Strzyżów (ankieta) Łęki Strzyżcwskie pow. Krosno (PAE, A. Kowalska Lewicka) Komorów pow. Kolbuszowa (PAE O. lVIulkiewic;:) Czarna pow. Dębica (PAE, M. Pokropek) Obrzechów pow. Strzyżów (ankieta) Krosno (ankieta) Wyżnica pow. Kraśnik (PAE I. Nizińska) Jastkawice pow. Tarnobrzeg (PAE, A. Zambrzycka) Jata pow. Nisko (PAE A. Zambrzycka) Łąka pow. Rzeszów (PAE, A. Zambrzycka) �222 Il 89. 32 35 XV 90. 91. 32 32 36 37 XIV XI 92. 93. 33 33 30 34 IV VIII 94. 33 35 XV 95. 96. 97. 98. 33 34 34 34 36 31 32 37 XIII V XIII III W nawiasach podano nazwiska Futoma pow. Rzeszów (PAE, A. Kowalska-Lewicka) Górki pow. Brzozów (ankieta) Niebieszczany pow. Sanok (PAE A. KowalskaLewicka) Stawce pow. Krasnystaw (PA E 1. Nizińska) Gniewczyna pow. Przeworsk (PAE, A. Kowals1caLewicka) Nienadawa pow. Przemyśl (PAE A. KowalskaLewicka) Ulucz pow. Sanok (ankieta) Zdzisławice pow. Janów (PAE, A. Zambrzycka) Potok pow. Biłgoraj (PAE, A. Zambrzycka) Pacław pow. Przemyśl (PAE A. KowalskaLewicka) podano nazwiska badaczy terenowych - badania prowadził autor. PAE. Gdzie T ADEUSZ SEWERYN ŁOWIECKIE nie , .j. i I i J li ; ,: .~ .•. .... " SPOSOBY WABIENIA Sztukę rozfoznawania i naśladowania gł0Sów zwierząt wykorzystywał człowiek do celów łowieckich już od naj dawniejszych czasów. Ukryty w gęstych zaroś.lach, wykrotach, plątawie gałęzi, dziuplach lub jaskiniach czyhał na przywabianą zwierzynę albo podchodził ją, grał na jej nerwach, na popędach erotycznych, społecznych i innych lub kusił zdradliwymi głosami - by potem ubić ją z bliska. Pierwotnie posługiwał się w wabieniu jedynie głosem własnym . W sztuce tej jeszcze niedawno niektórzy łowcy ludowi i pasterze dochodzili do zadziwiają~ej wprawy i z doskonałym efektem potrafili naśladować głosy różnych zwierząt: kwak dzikich kaczek wszelakich gatunków, syczący bżyk kaczorów, świstanie kuliga, ciurkanie dzięcioła, kokanie cieci-orki, hukanie sowy, bek sarniątek, gdziukanie dzików, wycie wilka z wszelkimi ponurymi falowaniami, kniazienie zajęcy, przeróżne leśne śpiewy, niesamowite skrzekoty, zawodzenia i kwileni.a. Lud dawno już rozróżniał dobrze te głosy przyrody, jeśli wiedział, że czajka kiwita, żuraw grduka, słonka chrapi, kawka pIegata, sroka szczegoce lub krzekce, puh:::.cz woła. lub huka, sowa pódżka, włochatka wiwa, a karliczka pupa, kuropatwa ciryka, skowronek dzwoni lub prZ2pieruje, dudek duda, wróbel ćwierka itp. Wabienie ustami Pierwsze mIeJsce w tej sztuce zajmują tak zwani w języku łowieckim n a t u r a l i ś c i czyli wabiący ustami, bez pomocy specjalnych instrumentów. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a3be0c934bcd2433d8eac370204e5936.pdf 282e11167b9810a0934c2576a56513fd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:216 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1962 Subject The topic of the resource budownictwo ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:189 Title A name given to the resource Elementy zagrody chłopskiej zwiazane z hodowlą w Polsce w końcu XIX i XX w. / LUD 1961 t.47 Description An account of the resource LUD 1961 t.47, s.439-468 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewski, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 41-l ~" Oba te zasięgi nameSlOnO \\'g K. Kwaśniewskiego. ~I J. S i a t k o w s k i, Słownictwo Warmii i Mazur, Warszawa 1958, s. 51. n j. w., s. 51. '" Mapy 6 i 7 uzupelnione zostaly materialem z atlasów językowych: J. S i a t k o w s k i e g o, Słownictwo Warmii i ;,\1azur, Warszawa 1958, z. S t i e b e r a, Atlas językowy dawnej Łemkowszczyzny, Łódź 1956, :\1. M al e c k i e g o, K. N i t s c h a, A tlas językowy polskiego Podkarpacia, Kraków 1934. ~iestety nie dysponuję mapą nazw klepiska, która wykonana została dla Polskiego Atlasu Etnograficznego przez J. Gajka i Z. Staszczak i ukaże się w pierwszym zeszycie P.A.E. i.\ A. B r li c k n er, Slownik etymologiczny języka polsbego. Warszawa 2' 1957, s. 488. J. Kar ł o w i c z, Słownik gwar polskich, Kraków 1911, t. VI, s. 309. 2; Z. S t i e b e r, Atlas językowy dawnej Łemkowszczyzny, Łódź 1956, 'Ci s. 12. " A. B r li c k n e r, j. W., s. 685. 2" j. w., s. 519. ~(O J. Karlowicz, j. w .. t. II. s. 146. " J. S i a t k o w s k i, j. w., s. 48. "i j. w., s. 49. "" J. K o s t r z e w s k i, j. w., s. 38. '" S. P o n i a t o w s k i, j. w., s. 234. 'lr. J. B u r s z t a, Dawne budownictwo "na sochy" w Wielkopolsce zanik, Warszawa 1957, s. 550. "Ci A. B a c h m a n, Dach w słowiańskim budownictwie ludowym, l !l29, 3. 190. o;; j. Burszta. j. w., s. 550. i jego Lwów KAZIMIERZ PUDŁO TRADYCJE UŻYWANIA BYDŁA ROGATEGO DO PRAC POCIĄGOWYCH W GOSPODARSTWACH CHŁOPSKICH W POLSCE Z KOŃCEM XIX I W l POŁo XX W.* I. W s tęp. Problemy związane z używaniem bydła rogatego do prac pociągowych należą do jednych z najciekawszych z zakresu hodowli zwierząt domowych. Zasadniczą siłę pociągową współczesnych gospodarstw chłopskich stanowią konie. Nie były one jednak w przeszłości tradycyjną siłą pociągową i zastąpiły dopiero w XIX i XX W. powszechnie niegdyś używane bydło rogate. Proces ten odbywał się bardzo powoli i miał niejednakowy przebieg zarówno pod względem chronologicznym, jak i terytorialnym. Przebieg jego warunkowała struktura gospodarcza i społeczna XIX i I pol. XX w. w Polsce. Relikty zwyczaju używania bydła rogatego do prac pociągowych stwierdzone po II W. śW. potwierdzają powolność procesu zaniku zaprzęgu bydlęcego i pozwalają domniemywać o przyczynach tak długiego utrzymania się ich w czasie. "V oparciu o materiał etnograficzny, w rozważaniach swoich będę zmierzał do: Wyodrębnienia terenów o najszybszym i najwolniejszym procesie zaniku zaprzęgów bydlęcych (wół, krowa). Nakreślenia zasięgów terytorialnych używania bydła rogatego do niektórych czynności gospodarskich, obrzędowych, komunikacyjnych i uprawy ziemi na podstawie ludowej tradycji. Wysunięcia hipotezy o tradycyjnych ośrodkach stosowania zaprzęgów bydlęcych. Polska literatura naukowa \V zakresie zagadnienia używania bydła rogatego do prac pociągowych ogranicza się jedynie do wzmianek na marginesie zasadniczych problemów rolnictwa, czy hodowli. Najmniej danych dotyczy okresu XIX i XX w.1 Litera'" !\ajJisano \\' oparciu o prace nad .. Po!s):.:im Atlasem U8dzie Etnografii I.H.K.:\1. P.A.:\'. \\ e Wrocławiu. ~L Etnograficzn~:m" '.\ Z ... )- �41f. tura dostarcza natomiast więcej materiału porównawczego do okresu XVI i XVIII w.~. Na uwagę szczególną zasługują wiadomości o zaprzęgach bydła rogatego do prac gospodarskich pod koniec XVIII w. a więc w okresie przeżywania siq systemu pańszczyźnianego i początków upowszechniania się na wsi koni. Wartościowych wiadomości pod tym wzgledem dostarczają prace B. B a r a n o w s k i e g o poświęcające dużo miejsca zagadnieniom siły pociągowej w gospodarstwach chłopskich i dworskich, rasom hodowanego bydła rogatego, początkom nowej hodowli i jej celom :J. Ciekawymi źródłami są instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich zwłaszcza z wieku XIX 4, które d·ostarczają pewnych danych co do rozpadającego się systemu gospodarki pańszczyźnianej. Stanowiły one próbę ratowania pańszczyźnianej struktury agrarnej. Przewijają się w nich wiadomości o zaprzęgach wolowych używanych do prac rolnych i transportu kołowego. Więcej miejsca poświęcono w literaturze naukowej zagadnieniom archaiczności hodowli bydła rogatego na ziemiach naszych': i genezie nazw wól, krowa, byk, podkreślając ich słowiańskie pJchodzenie 6. Jednomyślny pogląd wśród uczonych panuje co do starszych tradycyjnych związków łączących na ziemiach naszych uprawę ziemi z hodowlą bydła rogatego, które dostarczało siły pociągowej, nawozu a także i pożywienia '. Podkreślają oni, że hodowla niekiedy odgrywała większą rolę niż uprawa roślin zbożowych 8. Tradycję starej hodowli bydła rogatego jako siły pociągowej w gospodarstwach chłopskich, potwierdza materiał etnograficzny zestawiony z terenów Słowiańszczyzny. Koń uchodził na terenach słowiańskich za zwierzę pośledniejsze . i był początkowo używany do lżejszych prac, głównie do komunikacji poza obręb wsi (jak się zdaje za przykładem dworów) 9. Wzmianki historyczne o hodowli koni w gospo:iarstwach chłopskich sięgają XVI Wili. Początek przenikania koni na wieś o szerszym zasięgu przypada na koniec XVIII w. a w świetle etnograficznych danych - na II pol owę XIX i XX w. Rozważania swoje o zaprzlio§ach bydlęcych w Polsce od końca XIX w. d,o połowy XX w. opieram przed wszystkim na ma- 417 ~ I ! I teri:' je etnograficznym E12rginalnie tylk0 wykorzystując wz.-.ianki źródłowe, o tyle o ile tłum8.czą one dane etnograficzne. Materiału etnograficznegu do tegu zagadnienia dostarczyły badania terenowe prowadzone n::lQzagadnieniem rolnictwa i hodowli w latach 1953-1954 według jednolitych kwestionariuszy pod kątem potrzeb Polskiego Atlasu Etnograficznego l~. Objęły one zasięgiem 336 wsi równomiernie rozmieszczonych na obszarze całej Polski (stała sieć P.A.K) wybranych reprezentatywnie dla jednostek terytorialnych. Dzięki porównywalności materiału terenowego, wyniki badań opracowane zostały po raz pierwszy metodą kar t o g l' a f i c z n o - p o rów n a w c z ą z uwzględnieniem dynamiki procesów historycznych (w chronologii względnej). Największe znaczenie posiadają kartogramy ilustrujące proces zaniku bydła rogatego, to jest wołów i krów w pracach pociągowych w gospodarstwach chłopskich pod koniec XIX do połowy XX w. (dane do r. 1954). Wskazują one bowiem (mapa l i 3) na nasilenie procesu zastępowania w pracach pociągowych bydła rogatego przez konie na niektórych obszarach kraju, a wraz z innymi zasięgami kartogramów ilustrujących funkcje zaprzęgów bydlęcych - tereny o starej tradycji hodowli. Zakres wykorzystania siły pooiągowej bydła rogatego w XIX i XX w. i ujęcie chronologiczne procesu zastępowania bydła rogatego przez konie nastręczały wiele trudności w przestrzennym opracowaniu, ze względu na brak dostatecznych danych. Ograniczyłem się więc do wykazania tradycji ludowej potwierdzającej ogólnie używanie w przeszłości bydła rogatego do niektórych prac pociągowych. Przy omawianiu wykorzystania bydła rogatego do prac pociągowych przestrzegać będę kolejności w jakiej zastępowane one było przez upowszechniające się na wsi konie. Omawiając zagadnienie orki szczególnie zwracam uwagę na sprzęganie bydła rogatego, to jest wołów i kru\V z końmi. Inne kartogramy r;ohvierdzające tradycję hodowli siwego bydła stepowego w Polsce, oraz wyłączne używanie konia do komunikacji poza wieś w pierwszych latach hodowli jego w gospodarstwach 2, - .. Lud". t. XLVII �41H chłopskich, stanowią dokumentację pomocniczą do interpretacji zagadnień stosowania bydła rogatego jako siły pociągowej w XIX i w I połowie XX w. Wysunięcie hipotez odnośnie tradycyjnych ośrodków używania zaprzęgów bydlęcych w Polsce umożliwiły, zestawione zasięgi poszczególnych kartogramów. Metoda kartograficzno - porównawcza wydaje się bardzo przydatną do tego rodzaju opracowań i otwiera duże możliwości w interpretacji naukowej. Nie wszystkie jednak zagadnienia związane z używaniem bydła rogatego do prac pociągowych zostaną tu dostatecznie wyczerpane. Mogą one być rozwiązane na bazie dostępnego materiału etnograficznego tylko częściowo, wymagają bowiem dodatkowych badań etnograficznych i źródłowych. Szereg wskazówek językoznawstwa porównawczego dotyczących nazw na oznaczenie bydła rogatego stwierdza ponad wszelką wątpliwość, że hodowla bydła była znana Słowianom od najdawniejszych czasów 13. Jej rola do dnia dzisiejszego jest bardzo duża wśród Słowian, głównie na górzystych terenach półwyspu Bałkańskiego, w Karpatach i w stepowych krajach południowo-wschodniej Europy 14. Ludy słowiańskie obecnie jeszcze nadal hodują bydło rogate dla mleka, nawozu i siły pociągowej 15. We wczesnym średniowieczu hodowla odgrywała zdaniem niektórych archeologów często nawet większą rolę, niż uprawa ziemi, będąc istotnym czynnikiem kształtowania się procesu własności prywatnej i klasowego różnicowania społeczeństwa 16. Potwierdzałyby to liczne znaleziska kostne w grodach i osadach ludności prapolskiej, które wykazują w ponad 900/0 przynależność do zwierząt hodowlanych li. Cel hodowli tak dużej ilości zwierząt domowych, stanowiła zdaniem niektórych archeologów sprzężajna uprawa ziemi, transport i konsumpcja lR. Mała natomiast ilość znale·zisk kostnych koni (mięsa koni nie jadano) nie daje odpowiedzi na rolę ich w gospodarstwach naszych przodków. Przypuszcza się więc, że konie używane były głównie do jazdy wierzchem 19 i łączy się je raczej z gospodarką ziemiańską. O wołach wspomina już Gall Anonim mówiąc, że "konie są wytrzymałe a woły chętne do orki" 20, przemawiałoby to za tym, że stanowiły one być może już w tych czasach w Polsce istotną silę pociągową w rolnictwie. ·!J9 To też w związku z powszechnym używaniem wołów w średniowieczu do sprzężajnej uprawy ziemi, pozostaje być może nazwa jednej z naj starszych danin feudalnych - povJolou;e, zastąpione później nazwą poradlne ~l. O wielkiej ilości wołów hodowanych \V Polsce w XV w. świadczy fakt, że stanowiły one główną pozycję eksportową kraju. Roczny wywóz wynosił 40 tys. sztuk. Pochodziły one z krajowych obór hodowlanych a także z Mołdawii i Rusi Czerwonej 22. Zakazy królewskie odnośnie wywozu towarów krajowych z 1565 r. nie dotyczyły wołów, jako szczególnie dochodowego towaru. Cła wywozowe na woły wynosiły bowiem w XV w. 59 % ich wartości. Sprzężajna uprawa ziemi stawiała gospodarstwom chłopskim jako warunek egzystencji posiadanie zwierząt pociągowych. W II połowie XVII i początku XVIII wieku, chłop po stracie wołu, jeśli nie mógł nabyć nowego, często tracił gospodarstwo spadając do rzędu chałupników, komorników lub opuszczając wieś powiększał liczbę ludzi "wolnych" 23. W tych katastrofalnych sytuacjach dla gospodarstw wiejskich powodowanych najczęściej klęskami elementarnymi, folwarki udzielały chłopom tzw. "załogi" tj. zwierząt roboczych, zapewniając sobie tym samym dałszą pracę pańszczyźnianą 24. Wydaje się, że "załoga" była wyłącznie, t.vlko dluż3zą lub krótszą w terminie zwrotu pożyczką do czasu uzyskania własnego sprzężaju. Przemawiałby za tym zanik zwyczaju udz'elania "załogi" pod koniec XVIII wieku 25. W XIX w. i I połowie XX w. woły stanowiły nadal zasadniczą siłę pociągową w rolnictwie, obok upowszechniających się koni. Upowszechniające się od XVIII w. konie na wsi polskiej nie odrazu zastąpiły w pracy na roli i w innych czynnościach gospodarskich »iły bydła rogatego 26. Proces ten odbywał się powoli i \v niejednakowym nasileniu na obszarze całego kraju. Jedną z przyczyn niejednakowego zaniku używania bydła rogatego pod względem chronologicznym i terytorialnym stanowiła struktura gospodarcza ziem polskich będąca wynikiem polityki ekonomicznej państw zaborczych. Proces uwlaszczania w poszczególnych zaborach został zakończony w różnym czasie i tak w Prusach w 1865 r. w Galicji �420 w 1857 r. a w Królestwie Polskim okoł·o 1880 1'. Powodowało to na niektórych terenach opóźnianie się procesu likwidacji pozostałości ustroju pańszczyźnianego. Nie bez znaczenia był również dla tego zjawiska nie jednakowy stopień uprzemysłowienia obszarów polskich. Okręgi przemysłowe oddziaływały pod względem ekonomicznym na gospodarstwa chłopskie powodując ich intensyfikację w produkcji płodów rolnych i mleczno - opasowej. Możliwość korzystnego zbytu produktów gospodarki chłopskiej, stawała się przyczyną bogacenia się chłopstwa na niektórych terenach kraju i zarzucania zaprzęgów bydlęcych na rzecz szybszego i wszechstronniejszego konia. Pewna ilość wypowiedzi informatorów o utrzymaniu się wołów jako zwierząt pociągowych w gospodarstwach chłopskich uzasadnia fakt ten następująco: 1) koszt utrzymania wołów był kilkakrotnie, niższy w porównaniu z kosztem utrzymania koni. Koń wymagał racjonalnego żywienia, paszy treściwej i specjalnej opieki ze strony hodowców. 2) Do zaprzęgu wołowego dostosowane były utrzymujące się nadal po uwłaszczeniu, stare narzędzia do orania. Dopiero rozpowszechnienie się w XX wieku fabrycznych pługów wyparło ze wsi tradycyjne narzędzia do orki jakimi były sochy, radła a wraz z nimi na niektórych terenach woły, jako ich tradycyjna siła pociągowa. 3) Woły znacznie przewyższały konie wytrzymalością w pracy na roli, zwłaszcza na terenach górskich. Dlatego też tam najdłużej utrzymał się zwyczaj używania wołów do prac pociągowych (patrz mapa 1 p. 3). 4) Woły dostarczały gospodarstwom chłopskim znacznych korzyści materialnych, po eksploatacji sprzedawane kupcom po krótkim opasie. 5) W utrzymywaniu się zwyczaju używania wołu do prac pociągowych wiele wpływu miał również czynnik emocjonalny i tradycja. Przyzwyczajenia ludności do pracy wołami, długa tradycja hodowli i nieufność co do przydatności w pracach rolnych koni powodowało utrzymanie się starej formy pracy \V gospodar~;twach chłopskich przy użyciu bydła rogatego. 421 Od końca XIX wieku do połowy XX wieku woły najdłużej utrzymały się w dworach; na wsi natomiast - u wielkich i małych gospodarzy. Nie biorę pod uwagę bezrolnych chałupników i komorników dla których koń stanowił często podstawę egzy~;tencji. Wielkie gospodarstwa chłopskie posiadały konie hodowane oddawna, lecz używały ich do celów komunikacji poza obręb wsi i transportu. Hodowla koni była często chlubą gospodarzy a efektowny wygląd koni stanowił oznakę stopnia zamożności ich właścic:eli. Chęć dorównywania dworom i warstwom elitarnym pod względem warunków ekonomicznych przejawiała się u bogatych gospodarzy w naśladownictwie, między innymi używania koni do komunikacji i transportu, przy jednoczesnym stosowaniu wołów jako siły pociągowej dla potrzeb rolnictwa. Przekonanie bowiem dworu co do przydatności koni w pracy na roli warunkowane długą tradycją hodowli koni wyłącznie do celów komunikacji, przemawiało na ich niekorzyść. Duże gospodarstwa chłopskie, podobnie jak dwory posiadały wystarczające wielkie pastwiska a więc zabezpieczenie paszowe dla utrzymania wołów, koni i krów to też, nastawione były często \v związku z zapotrzebowaniem rynku wewnętrznego na opasowo - mleczną hodowlę bydła. W gospodarstwach chłopskich o małym areale ziemi uprawnej, zapotrzebowanie na siłę pociągową było znikome w porównaniu z wielkimi gospodarstwami. Para wołów w pełni zaspakajała ich gospodarcze potrzeby. Dlatego też gospodarstwa małe przy niewielkiej produkcji płodów rolnych nie były zainteresowane ekonomicznie w zastępowaniu tanich w utrzymaniu, choć powolnych wołów, bardziej efektywniejszymi w pracy pod względem zużytego czasu, ale znacznie kosztowniejszymi, końmi. Gospodarstwa małe nie zawsze też potrafiły zapewnić utrzymanie przez okres zimy, nawet tanim wołom. Nie rzadko też po zakończeniu jesiennych prac w polu przeznaczano woły na opas i następnie sprzedawano. Wyzbywano się w ten sposób kłopotu utrzymania ich przez okres zimy. Na wiosnę ponownie nabywano woły, niezbędne przecież do uprawy ziemi, by pod koniec prac w polu ponow- �4')') nie je sprzedać. Tym sposobem nie tylko nic nie tracono, ale nawet zapewniano sobie niewielkie korzyści materialne wynikające z różnicy cen pomiędzy wołem po opasie a w okresie eksploatacji do prac pociągowych. Wyzbywanie się wołów na okres zimy oznaczało też większe zabezpieczenie paszowe dla hodowanych krów. Nierzadko pracę wołów zastępowały też krowy. Znacznie lepiej opłacało się bowiem utrzymywanie krowy niż wołu. Krowy używane do prac rolnych obniżały co prawda produkcję mleka, jednak tę stratę wyrównywała ich praca pociągowa. Stosowanie krów do prac pociągowych na większości terenów Polski uważane było za ostateczność gospodarczą. Nie mniej jednak np. w Wielkopolsce i na Śląsku a zwłaszcza na Górnym Śląsku stosowanie zaprzęgu krów do prac pociągowych było wynikiem chłopskiego rachunku ekonomicznego. W okresach regresów gospodarczych spowodowanych I i II wojną światową powracano do zarzuconej cd dawna na niektórych obszarach siły bydlęcej z powodu braku koni. W czasach tych sprzęgano też do prac pociągowych bydło rogate z końmi. Z chwilą jednak stabilizacji gospodarczej koń ponownie stawał się zasadniczą siłą pociągową dla potrzeb rolnictwa. Nakreślone pokrótce, niektóre aspekty utrzymania się zwyczaju stosowania bydła rogatego do prac pociągowych w gospodarstwach chłopskich nie wyczerpują tego zagadnienia i stanowić mogą osobny ciekawy temat badawczy. Mogą tu być przydatne rozmaite materiały historyczne i archiwalne. Celem moim było zaakcentowanie niektórych z tych czynników warunkujących utrzymywanie się zaprzęgów bydlęcych od końca XIX do II połowy XX w. na naszych ziemiach. Pod koniec XIX w. woły utrzymywały się na całym niemal obszarze Polski (mapa 1). I wojna światowa w znacznym stopniu wyniszczyła zarówno woły jak i krowy. Przemarsze obcych armii pozostawiały po sobie niewielkie ilości bydła rogatego uzupełniając w ten sposób braki w aprowizacji wojska. Nie mniej jednak w okresie międzywojennym wół jako zwierzę pociągowe używany był na znacznych t?renach zachodniej, północno-wschodniej i południowo-wschodniej Polski. Po II wojnie światowej utrzymały się już jednak Mapa r zą t 1. Proces pociągowych zaniku używania wołów gospodarstwach w P o l s c e. w jak o z w i echłopskich 1. Zaprzestano używania wołów do prac pociągowych pod koniec XIX wieku. 2. Zaprzestano używania wołów do prac pociągowych pod koniec okresu międzywojennego. 3. Obszar utrzymania się tradycji pracy wołami do roku 1954. (Okres badań terenowych). w małej ilości i na niewielkim obszarze górskim południowej Polski. Odnośnie utrzymywania się w zaprzęgu krowiego do I \VO ny światowej brak jest danych. W okresie międzywojennym u y- �:---:;;--,-)'- -·F-------;~-;-~----':... : '1 234 ~}?~ .._:_.u 56 'o 7 8910111213.1415 J.~______ .. __ ~,,:~~._~~------ - If' :;'~o.=~:'C'-=pr-======~""===";I 17 18192021222.12425261 .. _ .__. .... ._~ _._------~--, Mapa 2. P r o c e s z a n i k u u ż y wan i akr ó w jak o z w i e r z ą t P o c i ą g o w y c h w g o s p o d a r s t wac h c h ł o P s k i c h w P o l s c e. 1. Zaprzestano używania krów do prac pociągowych w okresie wojennym. 2. Obszar utrzymania się tradycji pracy krowami 1954. (Okres badań terenowych). międzydo roku wano krów do prac pociągo'vvych głównie na terenie północnowschodniej i południowo-w~chodniej Polski (mapa 3). Po II wojnie światowej używano krów jako zwierząt pociągowych na obszarach południowo-zachodnich i południowo-wschodnich. Utrzymy- wanie się zwyczaju używania zaprzęgów bydlęcych w gospodarstwach chłop~kich głównie wołów, ma nie tylko długą tradycję historyczną, lecz także uzasadnienie w warunkach politycznych, gospodarczych, społecznych i terytorialnych Polski. Do najciekawszej funkcji bydła rogatego w gospodarstwach chłopskich należy zaliczyć używanie ich w zaprzęgach o b r z ęd o w Yc h zarówno weselnych jak i pogrzebowych. Ludowa tradycja potwierdziła używanie bydła rogatego do tego celu w zaledwie kilku wsiach 27. (w 8 na 336 przebadanych). VI! 4 wsiach stwierdzono wyłącznie używanie do zaprzęgu weselnego, w 2 wsiach wyłącznie do zaprzęgu pogrzebowego i w 1 łącznie do weselnego i pogrzebowego. We wszystkich podanych przypadkach zwierzę pociągowe stanowi wół. Używanie krowy do zaprzęgu obrzędowego stwierdzono tylko w 1 wsi. Starzy mieszkańcy wsi twierdzą, że około 80 lat temu (dane z 1954 r.) wiezion) młodych do ślubu zaprzęgiem krowim. Wiezienie zwłok wołem lub koniem uważa A. F i s c h e r 28 za nierzadkie zjawisko na terenach Polski, zdaniem jego, nigdy jednak nie używano do tego celu krów lub klaczy. Tradycja o używaniu bydła rogatego do zaprz~gów obrzędowych obejmuje obszary: wschodniej, połudn.-wscho:iniej i północn.-wschodniej Polski (w woj. lubelskim, kieleckim i olsztyńskim). Na uwagę zasługuje fakt, że używano wołów do zaprzęgów obrzędowych jeszcze w czasach, gdy konie były już hodowane we wsi. Być może, uważano, że do celów pogrzebowych ze względu na swoją powolność nadawał się lepiej wół aniżeli koń. Nie zdołano jednak co do tych sugestii zebrać opinii informatorów. Z czasem "meda" używania konia do zaprzęgów obrzędowych przeszła z dworu na wieś (prawdopodobnie pod koniec XIX w.). Na znacznie większym obszarze Polski używano bydła rogatego do celów k o m u n i k a c j i poza obrębem wsi w porównaniu z tradycją zaprzęgu obrzędowego (mapa 2 p. 2, 3). Większe zastosowanie do tego celu miały woły, aniżeli krowy. Krowy bowiem były słabsze od wołów a używane do zaprzęgu obniżały mleczność. �420 Mapa 3. T r a d y c je o u ż y wan i u w o l ó w jak o z w i e r z ą t p ocią gow y ch w n iek t óry ch czyn n ościa ch g o s p od a r s k i c h i o b r z ę d o w y c h. 1. Obszar sprzęgania wolu z koniem do orki i transportu Clęzarów. 2. Obszar używania wolów do komunikacji poza obręb wsi. 3. Tradycje o używaniu wołów do zaprzęgów obrzędowych (wesele, pogrzeb). Tradycja o używaniu zaprzęgów bydlęcych do komunikacji pOZ3 obręb wsi (dla wołów) jest znacznie żywsza na terenach wschodnich i południowo-wschodnich. Dla krów natomiast głównie na terenach zachodnich i południowo-wschodnich. Przyczyną zastępowania w komunikacji poza obręb wsi trakcji bydlęcej - końską, zdaniem niektórych informatorów stanowiła powolność w pokonywaniu przestrzeni. Budowa nowych traktów komunikacyjnych, brukowanych, na których jeszcze bardziej zwiększała się powolność trakcji bydlęcej nie sprzyjała również zachowaniu się tej tradycji. Nawrót do trakcji bydlęcej zarzuconej już przed I wojną światową następował bardzo często w niesprzyjających sytuacjach ekonomicznych dla gospodarstw chłopskich, głównie w okresie regresów spowodowanych wojnami. Stosowanie trakcji bydlęcej w czasach ustabilizowanych stosunków gospodarczych okresu międzywojennego i po 1945 r. należy uważać za przeżytkowe, chociaż proces zaniku zwyczaju używania bydła rogatego (głównie wołów) do prac pociągowych nie został w pełni zakończony. Znacznie dłużej używano trakcji bydlęcej w obrębie wsi do transportu ciężarów. Wiązało to się z tym, że na niektórych terenach Polski bydło rogate nadal stanowiło zasadniczą siłę pociągową dla potrzeb uprawy ziemi. Wykorzystywano więc bydło przy okazji do transportu i komunikacji na krótkie odległości. Wieziono nimi narzędzia rolnicze w pole, drzewo z lasu, zboże do młyna (woły i krowy) a nawet często odrabiano (wołem) pracę szarwarkową. W zimie nierzadko zaprzęgano woły do sań dla celów transportu ciężarów. Badania etnograficzne nie potwierdziły stosowania krów zaprzęgniętych do transportu ciężarów w sanie. Do transportu ciężarów na krótkie odległości, w wypadku braku dostatecznej ilości zwierząt pociągowych, stosowano na znacznych obszarach Polski sprzęganie bydła rogatego z koniem. Najczęściej jednak wykorzystywano zaprzęgi mieszane do uprawy ziemi. Tradycję sprzęgania krowy z koniem dla transportu ciężarów potwierdzono w 16 wsiach na odległości krótkie i w 1 wsi na dalsze odległości. Najdłużej utrzymała się tradycja zwyczaju używania bydła rogatego jako zwi2rząt pociągowych do prac rolnych. Celem hodowli wołów w okresie międzywojennym i po r. 1945 wyłącznie stanowiła j .:Ż niemal praca na roli. Stan utrzymywania się zwy- �czaju używania bydła rogatego do uprawy ziemi na przestrzeni ostatnich 35 lat (dane do 1954 r.) ilustrują mapy 1, 2, 3 i 4. Zasięg obejmuje następujące tereny: I. Dla wołów w okresie międzywojennym; zachodniej, południowo-wschodniej i północnowschodniej Polsce, a dla lat po II wojnie światowej w rozrzuconym zasięgu w południowej, zachodniej i południowo-wschodniej Polsce. II. Dla krów w okresie międzywojennym tereny północnej południowo-wschodniej Polski a dla lat po 1945 1'. południowej i wschodniej Polski. Najdłużej używano do prac rolnych na obszarze Polski, nie - jakby się wydawać mogło, wołów - lecz krów (według danych z r. 1954). Po zaniku hodowli wołów jako zwierząt pociągowych na terenach zachodnich (np. w Wielkopolsce) i południowo-wschodnich (Bieszczady) prace wołów nie zastąpiły konie, lecz krowy. Niektóre przesłanki na temat utrzymywania się zwyczaju używania zaprzęgów bydlęcych w Polsce, jak również procesu zastępowania wołów przez krowy omówiłem poprzednio. Pragnę tylko dodać, że stosowanie krów do orki poza terenem Śląska Górnego 29 stanowiło domenę małych gospodarstw. Podstawowym zaprzęgiem do orki była para zwierząt (tradycyjnie para wołów). Najczęściej jednak małe gospodarstwa chłopskie posiadały po jednym wole roboczym. W tych sytuacjach orano: 1) jednym wołem (zgodnie z opinią informatorów niechętnie); 2) parą wołów z których jeden był wypożyczany na zasadach pomocy sąsiedzkiej od gospodarza, posiadającego także tylko jednego wołu ("sprzęganie"); 3) zaprzęgiem mieszanym wół-krowa, wół-koń, krowakoń. Tradycja ludowa potwierdziła używanie zaprzęgów mieszanych dla potrzeb uprawy ziemi na znacznych terenach Polski (mapa 2 p. 1 i mapa 4 p. 1). Zaprzęgi mieszane wół-koń potwierdzono w tradycji ludowej na obszarach północnej, wschodniej i południowej Polski. Natomiast sprzęganie krowy z koniem, stwierdzono w tradycji na obszarach wschodniej, środkowej i zachodniej Polski na osi o układzie przestrzennym północ-południe. W Ił:' no IB' 79' ?O' ~l.:t-~"l_==--=-~=_==-~ '~ 7 2 3 • .\ 6 ) 89 ;0111213,14 15 76 17}8 1920,21'22 23'24,2526 ,~--------------. Mapa 4. T r a d y c j e pociągowych 1. Obszar 2. Obszar -- --- ~~ o u Ż y wan i u k rów jak o w niektórych czynnościach g o s p o d a r s k i c h. sprzęgania krowy z koniem do orki i transportu używania krów do komunikacji poza obręb wsi. zw icr zą t ciężarów Sprzęganie bydła rogatego z koniem stosowano najczęscleJ w okresach katastrofalnych dla gospodarstw chłopskich (wojna, pomór bydła) szczególnie odnosi się to do sprzęgania krowy z koniem. Znaczna różnica w usposobieniu i ruchliwości bydła rogatego i konia wymagała dużego wysiłku podczas orki zarówno �131 zwierząt jak i ludzi. Wymagała też przeszkalania sprzęganych ze sobą zwierząt w jednakowej szybkości poruszania się. Z tych też powodów traktowano sprzęganie jako ostateczność. W świetle materiału etnograficznego z orką tradycyjnymi narzędziami rolniczymi (sochą i radłem) wiąże się przede wszystkim zaprzęg wołowy. M o s z Y ń s k i uważa jednak, że z zaprzęgiem wołowym wiąże się wyłącznie typ sochy dwupolicowej, podczas gdy sochę jednopolicową używaną jak pług należy wiązać z zaprzęgiem końskim 30. Zanik tradycyjnych narzędzi do orania zdaniem niektórych informatorów przyczynił się do szybszego zastępowania w pracy na roli siły bydła rogatego końmi. Bydło rogate zaprzęgano do narzędzi ornych za pomocą jarzma. Literatura etnograficzna wyodrębnia na terenie Polski dwa typy jarzem 31. Obszar południowo-wschodniej Polski charakteryzują jarzma kulowe. Na pozostałym obszarze kraju występowały jarzma podgardlicowe, zwane inaczej ramowatymi. Według najnowszej literatury etnograficznej obecnie jeszcze w Wielkopolsce przy zaprzęgu krów do wozów lub narzędzi ornych używa się jarzem a także i chomąt 32. Obecnie, stosowanie zaprzęgów bydlęcych do prac pociągowych należy już do reliktów i obejmuje swym zasięgiem niewielkie połacie kraju. Znaczenie siły pociągowej bydła rogatego dla współczesnego rolnictwa nie przedstawia już dawnej swej wartości stając się nawet hamulcem jego szybkiego dalszego rozwoju. Kolejność w jakiej koń zastępował pracę bydła rogatego od końca XIX do połowy XX wieku w gospodarstwach chłopskich przemawia zatym że: 1) Tradycyjną siłę pociągową ziem polskich stanowił Krowa jako zwierzę pociągowe zdaje się być zjawiskiem szym i nie typowym dla obszaru całego kraju. 2) Zasadniczym celem hodowli roboczej dla potrzeb uprawy ziemi; używanie ich do orki. Zanik ZWyCZCljUstosowania gowych ilustrują mapy 1 i 3. wół. now- wołów było uzyskanie siły o czym świadczy najdłuższe bydła rogatego do prac pocią- Proces ten zapoczątkowany z końcem XVIII :):l W. nie został jeszcze całkowicie zakończony. Materiał etnograficzny nie pozwolił na pełną rekonstrukcję tego procesu trwającego z górą 100 lat. Umożliwił jedynie uchwycenie jego początkowej a znacznie lepiej, końcowej fazy. , , I I Najwcześniej bo do końca XIX w. zaprzęgi bydlęce zostały zastąpione przez konie na terenach środkowej Polski na osi Tomaszów Lubelski-Radom, Łódź, Poznań. (mapa 1 p. 1). Dotyczy to w głównej mierze wołów. Dane dotyczące używania krów w tym okresie są fragmentaryczne. Zapewne jednak w wyjątkowych sytuacjach były też wykorzystywane do prac pociągowych o czym wSfomniałem powyżej przy omawianiu funkcji bydła rogatego. Dla pozostałych terenów Polski bydło rogate a głównie woły stanowiły nadal zasadniczą siłę pociągową w gospodarstwach chłopskich (orka, komunikacja, transport, zaprzęgi obrzędowe). Rozpowszechnianie się hodowli koni na wsi na przełomie wieku XIX i XX nie jest równoznaczne z zastępowaniem w pracy, siły pociągowej bydła rogatego. Koń używany był początkowo do prac lżejszych (bronowania, transportu narzędzi w pole) a przede wszystkim dla celów reprezentacyjnych (zaprzęgi obrzędowe, komunikacja poza obręb wsi). Tradycja ludowa potwierdziła początkowe wyłączne używanie koni w gospodarstwach chłopskich (wielkich) do komunikacji poza obręb wsi na terenach: południowo-zachodnich, południowo-wschodnich i północno-zachodnich Polski. I wojna światowa znacznie przyśpieszyła proces zaniku zwyczaju używania wołów jako zwierząt pociągowych w niektórych częściach Polski. Dla całego kraju przyniosła jednak duże straty w stanie ilościowym pogłowia bydlęcego. W pierwszej kolejności rekwirowano na potrzeby wojska konie i woły, a w dalszej krowy i inne zwierzęta hodowlane. Mała ilość koni i wołów zmuszała chłop6w do użytkowania w pracach pociągowych krów oraz mieszanych zaprzęgów. Tradycja ludowa \vykazuje, że zaprzęgi mieszane (wół-koń, krowa-koń a w mniejszym stopniu wół-krowa) były używane prawie wyłącznie w okresie regresu �gospodarczego podczas I i 1: wojny światowej (mapa 2 p. l i 4 przywozili woły wraz z innymi hodowlanymi zwierzętami z rodzimych wschodnich terenów. Nie posługiwano się jednak nimi długo, zastępując je końmi. Obecna mechanizacja rolnictwa wynikająca z zapotrzebowania rynku na produkty rolne przesądza konieczność całkowitego zastąpienia siły bydła rogatego w pracach rolnych - bardziej efektywnymi końmi lub siłą mechaniczną. Proces zaniku zwyczaju używania zaprzęgów bydlęcych z końcem XIX i w drugiej połowie XX w. w Polsce wskazuje na: a) znaczne różnice w nasileniu procesu zaniku, zarówno pod względem czasowym jak i przestrzennym; p. 1). Porównanie zasięgu tradycji sprzęgania wołu z koniem z zasięgiem sprzęgania krowy z koniem wykazuje zbieżność na terenach północnej (woj. bydgoskie, białostockie), zachodniej (woj. poznańskie, wrocławskie, opolskie), środkowej (katowickie, łódzkie) i wschodniej Polski (rzeszowskie, lubelskie). Po I wojnie światowej z chwilą stabilizacji gospodarczej na naszych ziemiach znaczna część gospodarstw chłopskich nie tylko zaprzestała używać zaprzęgów mieszanych lecz także wołów, jako tradycyjnych zwierząt pociągowych. Zaprzestano też niemal zupełnie stosować bydło rogate do komunikacji poza wieś. W latach międzywojennych zasięg używania wołów ulega dalszej redukcji i obejmuje peryferyczne tereny północnej, zachodniej, południowej oraz północno-wschodniej Polski (mapa l). Krowy natomiast używano w tym okresie głównie na terenach północno-zachodnich, południowych (Pogórzu) i południowo-wschodnich Polski (mapa 3). Zbieżność zasięgów zaznacza się w Polsce północnej (na granicy woj. bydgoskiego i gdańskiego) zachodniej (woj. poznańskie, zielonogórskie), wschodniej (woj. lubelskie) (porównaj mapy l i 3). Proces zaniku hodowli bydła rogatego jako zwierząt pociągowych db ziem polskich należy zasadniczo uważać za zakończony pod koniec okresu międzywojennego. Dotyczy to w głównej mierze wołów. Krowy bowiem jeszcze w czasach nam współczesnych używane są do prac rolnych, a nawet transportu w obrębie wsi. (Wielkopolska, Górny Śląsk, Bieszczady). Na pozostałych terenach kraju rzadko można spotkać krowy w zaprzęgu. Zainteresowanie chłopów produkcją mleczną spowodowało zanik zwyczaju używania krów do prac pociągowych na innych obszarach Polski. Mapa l p. 3 i 3 p. 2 ilustruje utrzymywanie się zaprzęgów bydlęcych po 1'. 1945. Są to tereny południowej, a cześciowo zachodniej i wschodniej Polski. Na Ziemiach Zachodnich po r. 1945 przez pewien czas utrzymywał się zwyczaj używania wołów i krów do prac pociągowych z powodu braku koni. Nowi polscy osadnicy zastali tu woły poniemieckie, którymi przez pewien czas posługiwali się przy uprawie ziemi. Często osadnicy b) zbieżność terytorialną wianych zjawisk; występowania niektórych z oma- c) tereny stanowiące ośrodki tradycji wszechstronnego i najdłuższego używania bydła rogatego do prac pociągowych. Terenem o najbardziej żywej tradycji używania zaprzęgów bydlęcych do prac pociągowych jest południowy, a w mniejszym stopniu północny pas Polski. Wskazują na to: a) utrzymywanie się zaprzęgów bydlęcych do 1945 r. aż do czasów nam współczesnych (dane do r. 1954). mapa 1, p. 3 i mapa 3 p. 2; b) tradycja o używaniu (mapa 2 p. 3); wołów do zaprzęgów obrzędowych c) tradycja o używaniu wołów i krów do komunikacji obręb wsi (mapa 2 p. 2 i mapa 4 p. 2); • ~ I poza d) tradycja sprzęgania do prac pociągowych, głównie orki, wołu z koniem i krowy z koniem (mapa 2 p. 1 i mapa 4 p. 1); b) tradycja o hodowli koni, początkowo używanych wyłącznie do komunikacji na dalsze odległości (mapa 5); f) tradycja a hodowli bydła siwego (stepowego), najchętniej używanego do prac pociągowych na terenie Polski (mapa 5). Najbardziej rozproszone zasięgi tradycji używania bydła rogatego do prac pociągowych występują w środkowym pasie Polski. Pas ten charakteryzuje: 28 - ..Lud", t. XLVII �~----~-'7' .,'------ .'D O ------------- - :Ylapa 5. T r a d y c j e o h o d o w l i b y d ł a 21' ---- •• ----_ "s i w e g o" .. _~ (stepowego). 1) zanik hodowli wołów do końca XIX w. (mapa l p. l); 2) rozproszony zasięg tradycji używania zaprzęgów krowich (mapa 3); 3) rozproszony zasięg tradycji używania bydła rogatego do komunikacji poza obręb wsi (mapa 2 p. 2 i 4, p. 2); 4) rozproszony zasięg tradycji używania zaprzęgów mieszanych (mapa 2 p. l i mapa 4 p. l); 5) rozproszony zasięg tradycji o hodowli koni, używanych początkowo wyłącznie do komunikacji poza wieś (mapa 5); 6) rozproszony zasięg tradycji hodowli bydła siwego (mapa 5); 7) brak tradycji o używaniu wołów do zaprzęgów obrzędo'.vvch (mapa 2, poz. 3). Zbieżność zasięgów poszczególnych skartowań najbardziej uwidac:mia się na terenie województwa: krakowskiego, rzeszowskiego, kieleckiego, lubelskiego i bydgoskiego. Są to więc obszary a najbardziej żywej tradycji używania zaprzęgów bydlęcych w Polsce. Z 2. koń c z e r. i e. Tradycja hodowli bydła rogatego, jako zwierząt pociągowych, sięga odległych czasów, zarówno na terenie Polski jRk i całej Słowiańszczyzny. Pod koniec XIX i w pierwszej połowie XX wieku bydło rogate stanowiło zasadniczą siłę pociągową gospodarstw chłopskich, chociaż na niektórych cbszarach Polski (pas środkowy mapa 1 i 3) zaczęły pojawiać się we vvsi konie. Początek hodowli koni nie oznaczał jednak zastąp~enia siły bydła rogatego w pracach gospodarskich. Koń początkowo używany był wyłącznie do prac lekkich (komunikacji poza obręb wsi, zaprzęgów obrzędowych i bronowania). Najwcześniej we wsi zaczęli hodować konie bogaci gospodarze. Zanik używania bydła rogatego do prac pociągowych znacznie przyśpieszyła pierwsza wojna światowa. Wyniszczyła ona na terenie kraju nie tylko woły i konie, lecz także krowy. Wydaje się, że używanie krów na szerszą skalę rozpoczęło się właśnie od czasu regresu gospodarczego, spowodowanego pierwszą wojną światową. Sprzyjało temu stosunkowo małe zainteresowanie w tym czasie produkcją mleczną, a także hodowla ras rodzimych, małomlecznych, lecz bardziej wytrzymałych w pracy pociągowej. Rozprzestrzenienie się na terenie Polski importowanych ras z zachodu (holenderskie, tyrolskie 34) spowodowało zarzucenie używania krów do prac pociągowych. Krowy jako zwierzęta pociągowe wyłącznie używane były przez biednych gospodarzy: wyjątek stanowi tutaj teren Śląska Górnego, gdzie tradycja ludowa nie potwierdza używania w przeszłości wołów, lecz tylko krów. Sprzęganie bydła rogatego z koniem stosowane było na naszych ziemiach tylko w szczególnie niesprzyjających sytuacjach gospodarczych (mapa 2, p. 1 i mapa 4 p. 1). �436 W okresie międzywojennym w związku z dużym zapotrzebowaniem rynku wewnętrznego na produkty rolne, koniecznością chwili stawała się intensyfikacja rolnictwa, przejawiająca się między innymi w zastępowaniu powolnej pracy bydła rogatego końmi. Do końca drugiej wojny światowej woły i krowy jako zwierzęta pociągowe utrzymywały się już tylko na terenach południowo-wschodnich, południowych, północno-wschodnich (mapa l i 3). Zwyczaj używania bydła rogatego do prac pociągowych przetrwał najdłużej w południowym górskim pasie Polski. Górskie warunki pracy wymagały od zwierząt pociągowych dużej siły i wytrzymałości. Warunkom tym bardziej odpowiadały woły aniżeli konie. One też najdłużej używane były do prac pociągowych na tych terenach. Mechanizacja i intensyfikacja rolnictwa w Polsce obserwowana w okresie ostatnich lat, przyczyniła się do ostatecznego zarzucenia siły bydła rogatego w pracach pociągowych; podobny los czeka niewątpliwie w niedalekiej przyszłości również i konie. Coraz częściej po wsiach spotkać można stosowanie dla potrzeb gospodarki rolnej traktorów. Siła mechaniczna, stanowiąca najbardziej efektywną i ekonomiczną siłę pociągową, wypiera ostatecznie zwierzęta. PRZYPISY , T o P o l s k i Jerzy, Kultura rolnicza. Kultura ludowa Wielkopolski, poznań 1960. R u t k o w s k i Jan, Historia gospodarcza Polski (do r. 1864). '.Varszawa 1953. 2 Sucheni-G r a b o w s k a A. Materiały do dziejów kultury materialnej chłopów w woj. sicraadzkim i ziemi wieluńskiej w XVI w. (cz. II) Studia z dziejów gospodarstwa wiejskiego. T. II Wrocław 1959. 3 B a r a n o w s k i Bohdan, Chów bydła w II połowie XVII i XVIIIw. w Łęczyckiem i na terenach sąsiednich. Studia z dziejów gospodarstwa wiejskiego, t. I Wrocław 1957. 1 Instrukcje gospodarcze dla dóbr magnackich i szlacheckich z XVII-XIX w., pod redakcją A. Wolfa, Wrocław 1958, T. L Polskie instruktarze ekonomiczne z końca XVII i z XVIII w., Wydał S. Pawlik, Kraków 1915. T. L 5 Kostrzewski Józef, Kultura prapolska. Poznań 1947, s. 49, 51, 56. H e n s e l Witold, Słowiańszczyzna wczesnośredniowieczna. Poznań 1952, s. 69. 6 B r li c k n e r Aleksander, Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa 1957, s. 630. Kostrzewski J. j. w., s. 56. M o s z y ń s k i Kazimierz, Kultura ludowa Słowian, cz. I Kraków 1929, s. 117, pisze: "Wół jest rodzimym wyrazem słowiańskim. Pierwotnie oznaczał dorosłego byka (kastrowanego). W tym znaczeniu wyłaz ten przechował się w Polsce, Białorusi, i Małorusi". 7 Hensel W., j. w., s. 69. B Hensel \V., j. w., s. 61; Kostrzewski J. j. w., s. 49. 9 Moszyński K. j. w., s. 128. 10 Suchenj-Grabowska A. j. w., s. 249 i 250. 11 Baranowski B., j. w., s. 217 i 221. 12 G a j e k Józef, Zadania i metody Polskiego Atlasu Etnograficznego Lud XLIV, Wrocłmv 1959, s. 153 nn. ,,, Bruckner A .. j. w., s. 630. 11 Moszyński K., j. w., s. 103. 1;, Moszyński K .. j. w., s. 125. 16 Hensel \V.. j. w., s. 61. 17 Kostrzewski J., j. w., s. 49. l' Hensel IV.. j. w., s. 69. �Kostrzewski Hensel W., 2ł Hensel W., 22 Rutkowski 2:) Baranowski 24 Baranowski 25 Baranowski 26 Baranowski 27 Dzierzązna Ciszkiewicz Cz. l!' 20 .J., j. W., s. 53. j. w., s. 69. j. w., s. 69. NIoszyński K., j. 'A' J., j. W., s. 52, 122, 128 i 130. B., j. w., s. 214. B., j. w., s. 215. B., j. w., s. 216. B., j. w., s. 214 i 217. pow. Sieradz badania terenowe .• s. 131. KRZYSZTOF w r. 1953'4 prowadzi! WyspowO pow. Olsztyn. Badania terenowe prowadził w r. 1952 Wil:zewski H. a w 1954 r. Szyfer A. Szczeglice pow. Staszów. Badania terenowe prowadził w r. 1953 Niżtik J. a w r. 1954 Mulkiewicz O. IGorczyńska H. Jata pow. Nisko. Badania terenowe prowadzili w r. 1953 Zambrzycka J. i ZolI H. a w r. 1954 również j. w. Załucze pow. Włodawa. Badania terenowe prowadzili w r. 1953 Zambrzycka A. i ZolI H. a w r. 1954 Nizińska 1. Pluski pow. Olsztyn. Badania terenowe prowadziła w r. 1954 Szyfer A. 28 F i s c h e r Adam, Lud polski. Warszawa-Kraków 1926, s. 126. 22 Na 336 przebadanych wsi w ani jednej miejscowości, poza Śląskiem Górnym, nie stwierdzono używania krów w gospodarstwach wielkich. W dwóch wsiach potwierdzono używanie ich w gospodarstwach średnio wmożnych a w 180 wsiach w małych gospodarstwach. (porównaj Topolski J. j. w.). 30 Moszyński K., j. w., s. 130. :11 Moszyński K., j. w., s. 653. 32 Topolski J., j. w., s. 00. :13 Baranowski B., j. w., s. 204 i 221. 34 Baranowski B., j. w., s. 213 i 214; R a d l i ń s k i S. Geografia gospodarcza Polski, t. III, Wiedza o Polsce. Warszawa (br. r. wydania), s. 144. K\VAŚ:--ilEWSKI ELEMENTY ZAGRODY CHŁOPSKIEJ ZWIĄZANE Z HODOWLĄ W POLSCE W KONCU XIX i W XX W.~' (ZARYS ETNOGRAFICZNY) W rozdrobnionych gospodarstwach chłopskich w Polsce hodowla zawsze odgrywała i do dziś odgrywa poważną rolę. Fakty kulturowe związane z nią są bowiem uwarunkowane nietylko tradycją, "lIe i środowiskiem geograficznym i przemianami gospodarczymi. Nie rozwiązane do dziś w pełni dla gospodarstw indywidualnych problemy proporcji między produkcją rolną i hodowlaną, przeciwieństwa między gospodarką paszową (zwłaszcza prymitywną) a intensyfikacją rolnictwa, zagadnienie siły pociągowej, fakt że początkowo hodowla była jedyną dziedziną gospodarki chłopskiej, w której ugruntowała się gospodarka towarowa - oto niektóre przyczyny, dla których Etnograficzne ujęcie tego zagadnienia nastręcza niemałe trudności. Celem tego opracowania jest opis, systematyka i wyciągnięcie wniosków z rozmieszczenia przestrzennego niektórych tradycyjnych form, funkcj~ i nazw gwarowych różnych pomieszczeń i sposobów trzymania zwierząt i ptactwa domowego w zagrodzie chłopskiej w Polsce. Dlatego pewien nacisk zostanie tu położony na elementy tradycyjne, uwarunkowane w mniejszym stopniu koniecznością gospodarczą, a nawet środowiskiem geograficznym, choć właśnie ze względu na te inne uwarunkowania szereg faktów tradycyjnych nie daje zwartego obrazu kartograficznego, względnie uległo niwelacji. Zasięgi niektórych z tych faktów i ich odmian dają pewne możliwości w zakresie wnioskowania o dynamice kultury ludowej i o regionalizacji Polski. Oprócz pasterstwa, zwłaszcza wysokogórskiego, które posiada osobną, bogatą literaturę 1, także etnograficzną, niewiele jest * ~Japisa!1o \\' kładzie Etr.ografii oparciu O prace nad .. Polskim Atlasem I.H.K.:'f. P.A.[\;. we Wrocławiu. Et.nograficznym·· \,' 2fl- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4e8be37b15a13ec3af80014abe85dc5.pdf fa76cd04599aecb13df66c4b59d96a18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:557 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:508 Title A name given to the resource Brogi jako element zagrody chłopskiej w Polsce (na podstawie badań etnograficznych w 1955 roku) / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.103-121 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R Z Y S Z T O F KWAŚNIEWSKI BROGI JAKO ELEMENT na podstawie Z A G R O D Y CHŁOPSKIEJ W POLSCE badań etnograficznych w_ 1955 roku Spiczaste dachy, zawieszane między czterema słupami, stanowią c h a r a k t e r y s t y c z n y element k r a j o b r a z u wiejskiego w i e l u okolic P o l s k i . T o p r y m i t y w n e , t r a d y c y j n e urządzenie, służące przede w s z y s t k i m do p r z e c h o w y w a n i a zboża, słomy, siana, jest t a k tanie i p r a k t y c z n e , że n i e t y l k o nie zanika, ale u t r z y m u j e się i rozpowszechnia do dziś — zwłaszcza w pierwszych stadiach zagospodarowywania się, n p . na Z i e ­ m i a c h Zachodnich, l u b w małych, półrolniczych gospodarstwach. Jeżeli chodzi o 'przechowywanie niewymłóconego zboża, Polska sta­ n o w i w Europie obszar przejściowy. Wyróżniają się t u strefy o d p o w i a ­ dające różnicom k l i m a t y c z n y m : północna, w której zebrane z pola zbo­ że w y m a g a dodatkowego dosuszania w ogrzewanej s t o d o l e , środkowa, obejmująca w zasadzie całą Polskę, gdzie głównym b u d y n k i e m do prze­ c h o w y w a n i a zboża jest stodoła nieogrzewana, a wreszcie strefa połu­ dniowa, w której specjalne b u d y n k i do p r z e c h o w y w a n i a niewymłócone­ go zboża p r a w i e że n i e występują. Jest jednak rzeczą interesującą, że УТ strefie południowej nie m a brogów, które ze względu n a słabsze za­ bezpieczenie o d w p ł y w ó w atmosferycznych (brak ścian) mogłyby zajmować właśnie zasięg bardziej południowy niż stodoły. T e r e n e m występowania 'brogów w Europie jest obecnie Rosja, Białoruś, U k r a i n a i Polska; poza t y m i k r a j a m i spotyka się j e jeszcze w północnej R u m u n i i (okręg Baiamare, zwłaszcza r e j o n Viseu de Sus) oraz bardzo sporadycz­ nie na terenach n i e m i e c k i c h aż po Holandię ; na północy b r o g i z n a r ^ 1 2 P o r . E . L a i d, Ü b e r 1 t. 17—18: P o r . K . R h a m m , Etnographische 2 tumskunde, n í k o v á , ska w d e n Ursprung t . 2, B r a u n s c h w e i g Národopisná Etnografie", 1958 r. dowy, der nordośteuropiiischen Riege, „Polk-liv", 1 9 5 3 — 1 9 5 4 , 's. 1 7 — 3 3 . w nr 2: Baenerdal nieruchomy. musea w 1959, s . pod Beitrdge zur germanisch-slavischen 1 9 0 5 — 1 9 1 0 , c z . 1, s . 3 5 4 , u w . přírodě v Holandsku 203, r y c i n a Amersfoortem a v Belgii, przedstawiająca w Holandii; Alter- 1; p o r . t e ż bróg foróg ma O. S k a l ­ „Českosloven­ wybudowany dach dwuspa­ �KRZYSZTOF 104 KWAŚNIEWSKI są również na L i t w i e , Łotwie i w Estonii, a na południu występują czasami w Słowacji, Słowenii i zachodniej C h o r w a c j i (jako zjawisko nowe) oraz w północnych W ę g r z e c h . W t y m stanie rzeczy etnograficzny opis i typologia brogów w P o l ­ sce mogą rzucić pewne światło na genezę niektórych elementów zagro­ d y chłopskiej w Polsce. To właśnie jest celem tego opracowania. 3 Rys. 1. B r ó g zaopatrzony o dachu w czterospadowym, platformę napalową. piramidalnym, Łęki ruchomym, Strzyżewskie, pow. Krosno F o t . K . Kwaśniewski 3 K. M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t. 1, Kraków 1929, s. 2 3 2 . �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 105 K . Moszyński uważa b r o g i za element pochodzenia zachodniego, który przeniknął na wschód d w o m a szlakami, poprzez Litwą i Łotwę w k i e r u n k u L e n i n g r a d u i poprzez Małopolskę na zachodnią Ukrainę . Tezą tę p r z y j m u j e także B . Schier, uważając przejęcie brogów za pierwszy k r o k w k i e r u n k u przejęcia zachodnio germańskiej „Scheunenw i r t s c h a f t " , a za urządzenie rodzime dla Słowian uważając t y l k o otwartą przestrzeń do młócenia — gumno . A r g u m e n t a m i tego t w i e r ­ dzenia są przeważnie w n i o s k i z e t y m o l o g i i nazwy bróg, które zostaną jeszcze omówione poniżej w związku z p r z e d s t a w i e n i e m polskich z n a ­ czeń t e j nazwy i pochodnych. Jeżeli chodzi o dawność urządzenia, t o n a j d a w n i e j s z y m p r z e k a z e m źródłowym jest w z m i a n k a z Lex bajuvariorum z 1 połowy V I I I w . przytoczona przez B . Schiera . Archeologia p r z y j m u j e występowanie brogów już w k u l t u r z e p r a p o l s k i e j , a p o ­ twierdzenie występowania brogów z n a j d u j e m y w r y c i n i e Biblii Welislawa z X I I I w . , w występowaniu h e r b u Bróg już na pieczęci z 1343 г., a p o t e m w zapiskach sądowych o d 1401 r . p o d nazwą Bróg albo L e szczyc , wreszcie zaś w e w z m i a n k a c h u w i e l u autorów X V I — X V I I I w . w Polsce . Dokładniejszej analizy stosunków brogów do i n n y c h urzą­ dzeń zagrody chłopskiej nie przeprowadzono na większych obszarach. T y l k o d l a terenów Podola J . Gajek zwrócił uwagę na typologiczne p o ­ wiązanie b r o g u , zwanego t a m oborih, z ogrodzeniem dla bydła p o d gołym niebem, z w a n y m obora , oraz na f a k t słabego rozpowszechnie­ nia brogów w południowej części Podola, na terenie rozpowszechnienia kosznic . Opracowanie to oparte zostało wyłącznie na w y n i k a c h badań t e r e ­ n o w y c h , przeprowadzonych w 1955 r . w 336 wsiach do celów Polskiego atlasu etnograficznego, na podstawie jednolitego k w e s t i o n a r i u s z a . Konsekwencje oparcia się n a t a k i m zasobie źródeł są następujące: 1) dane o występowaniu l u b o t r a d y c j a c h występowania omawianego zjawiska stanowią przybliżenie reprezentacyjne; 2) uwzględnione zo4 c e 7 8 9 10 n 12 13 14 4 M o s z y ń s k i , 5 B. europa, riusz l. c. Hauslandschaften S c h i e r , Reichenberg 6 S с h i e r, op. 7 S c h i e r , op. 8 J . K o s t r z e w s k i , 9 L. N i e d e r l e , 1 0 Z. G l o g e r , 1 1 S. B. 1 2 J . G a j e k , und im ostlichen Mittel- c i t . , s. 387. cit., s. 386. Kultura Život L i n d e , Słownik Zarys 1 3 G a j e k , 1 4 A. N a s z , nr 3, W r o c ł a w prapolska, starych Encyklopedia op. Kulturbewegungen 1932, s. 385. Poznań Slovanu, staropolska, języka etnograficzny 1949. t . 1, P r a h a t. polskiego, zachodniej 1, t. 1911, s. 806. Warszawa 1, W a r s z a w a części Podola, 1958, s. 208. 1951, s. 172. L u - b L i n 1947, s. 13. cit., s. 62. Sterty, stogi. 1955, s. Brogi, 31—35. [w:] Polski atlas etnograficzny. Kwestiona­ �KRZYSZTOF 106 KWAŚNIEWSKI stały t y l k o dane dotyczące g o s p o d a r s t w c h ł o p s k i c h , a więc .mapy n i e dają o b r a z u występowania brogów s p o t y k a n y c h często p r z y •domkach kolejarzy, dróżników, leśników i i n . , którzy n i e prowadzą samodzielnych gospodarstw r o l n y c h i najczęściej nie posiadają wła­ snych zabudowań, a którzy — j a k w y n i k a z obserwacji — częściej i n a większych obszarach używają brogów niż chłopi; 3) m a p y przedsta­ wiają t y l k o stan z 1955 г., a więc nie uwzględniają d a n y c h o występo­ w a n i u brogów z opisów w źródłach pisanych i l i t e r a t u r z e , pozwalają- 1 — ale we wsiach budowano stwierdzono skich; 3 — we badanych tarn brogi, wsiach wsie, w nie stwierdzono a nawet badanych których po w razie występowania potrzeby występowanie stwierdzono 1945 r. p r z e z brogów buduje brogów w się chwili gospodarstwach występowanie .brogów osadników w je obecnie; badań, 2 — chłop­ wybudowanych �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 107 cych na t w i e r d z e n i e , że 'brogi były znane niegdyś w całej Polsce. Dane 0 d a w n y m stanie rzeczy pochodzą t y l k o ze s t w i e r d z o n y c h w terenie tradycji ustnych. A u t o r zdaje sobie sprawę, że p r z y t a k i m p o t r a k t o w a n i u opracowania szereg r e l i k t o w y c h l u b efemerycznych faktów i t r a d y c j i uszło u w a g i , zwłaszcza wobec dość dużego r o z r z u t u 'przebadanych w s i . D o w y m i e ­ n i o n y c h powyżej trudności w pełnym ujęciu t e m a t u metodą k a r t o g r a ficzno-porównawczą dodać trzeba także i to, że w niektórych wsiach brogi. n i e są urządzeniami stałymi. Łatwość, a zarazem nietrwałość 'eh k o n s t r u k c j i powoduje, że nieraz bywają one budowane t y l k o w związ­ k u z większym 'urodzajem zbóż l u b t r a w , a po p a r u latach niszczeją l u b są rozbierane. W zależności o d potrzeb zmieniają się też czasem f u n k c j e urządzenia i niektóre elementy jego f o r m y . Jednakże w P o l ­ sce, na t l e powszechnego urządzenia do p r z e c h o w y w a n i a zboża, siana 1 słomy, j a k i m jest stodoła, oraz w zestawieniu z niektórymi d a n y m i o i n n y c h p r y m i t y w n y c h sposobach p r z e c h o w y w a n i a t y c h zbiorów, j a k s t e r t y i stogi — wyznaczone, zgeneralizowane zasięgi mogą stanowić Ryc. 2. patrzony Bróg w o dachu pomost z dwuspadowym, desek. nieruchomym, Dzierzążnia, pow. zao­ Tomaszów Lubelski R y s . K . Kwaśniewski �KRZYSZTOF 108 KWAŚNIEWSKI przesłanki do u c h w y c e n i a niektórych kierunków i tendencji r o z w o j o ­ w y c h w o m a w i a n y m zakresie. Przez bróg r o z u m i e się najczęściej dach zawieszony między czterema słupami t a k , że można go przesunąć w górę i w dół zależnie o d p o t r z e ­ b y pomieszczenia w n i m większej l u b mniejszej ilości z b i o r ó w . Jest to jednak — j a k w y n i k a z zestawionych poniżej d a n y c h — t y l k o z a ­ s a d n i c z a forma i funkcja brogu. Od b r o g u należy odróżnić nie .przykryte dachem, ułożone na czas dłuższy, okrągłe l u b prostokątne k u p y zboża albo słomy, zwane p r z e ­ ważnie s t e r t a m i , oraz okrągłe, często wysmukłe k u p y siana, zwane sto­ gami (terminologia ta nie jest w gwarach p o l s k i c h jedyna, ale p r z e ­ ważająca, p r z y czym o nazwie decyduje n i e kształt, ale zawartość s t e r t l u b stogów). Z w a r t y Obszar występowania brogów albo t r a d y c j i o i c h występo­ w a n i u w gospodarstwach chłopskich — to Polska wschodnia i środko­ w a , z wyjątkiem zachodniej części Podkarpacia (mapa li). Na żywot­ ność urządzenia wskazują dość liczne jego przeniesienia w r a z z falą osadniczą po 1945 r . n a Ziemie Zachodnie (na 336 w s i przebadanych występowanie l u b t r a d y c j e o występowaniu brogów stwierdzono w 163 wsiach, w t y m w 10 wsiach zwyczaj i c h b u d o w a n i a przynieśli osadnicy na Ziemie Zachodnie). Nazwa bróg i p o k r e w n e występują głównie u Słowian Zachodnich (czeskie brah, łużyckie brožnja, które oznacza zresztą stodołę pod wspólnym dachem z domem, podczas g d y dach n i e r u c h o m y na słupach to kolnja ) . Nawiązując do tego f a k t u wywodzono nazwę bróg od n i e ­ mieckiego Berg , a następnie od gockiego bairgan i staro-górno-niemieckiego bergan . Na poparcie przytaczano wielkoruską nazwę selom, co wydaje się zapożyczeniem o d germańskiego helm, staronordyckiego hjelm, gockiego hilms i staropruskiego Umis . Pogląd o niemieokiej pożyczce nazwy bróg przyjmował K . Moszyński . Polska etymologia stoi na s t a n o w i s k u prapokrewieństwa gockiego bairgan i pochodnych z prasłowiańskim *bergti, stąd *borg . Stąd też i ukraińska nazwa 15 1 6 17 18 19 20 21 1 5 P o r . też " A. 1 7 S с h i e r, I e S с h i e r , op. cit. 1 9 A. borgs 1927 s. opis C e r n y , op. W.,Ba d u r a , łużycka, c i t . , s. Vedeskaps 385 och Husów, „Wisła", (wg t. 3 : „Lud", t. 8 : 1902, s. 275. 1889, s. 3 3 8 — 3 6 9 . Bernekera). Germanisch-slavische hehnwortkunde, Vitterhets-Samhalles Handlinger", „GoteS. IV, t. 3 1 : 4, s . 2 7 3 . 2 0 M o s z y 2 1 F. S ł a w s k a , 44. pracy S t e n d e r - P e t eг s e n , kuningiije nr w Zagroda ń s к i , op. ctt., s. 232. Słownik etymologiczny języka polskiego, t. 1, K r a k ó w 1952. �1 — bróg, którym z brodło, BROGI JAKO obróg, oboroh oznaczają słomę, siano, przechowuje nieruchomym się dachem, żerdzi wbitej w ze ściankami 4 — ze zbożem l u b słomą; środek ELEMENT znana stogu ZAGRODY reuhorny zboże; lub bez; 2 — lub sterty; 5 — dach we 109 n a czteerch słupach, bróg, 3 — jest tylko n a z w a określanie n a z w ą b r ó g CHŁOPSKIEJ bróg, brożyna pod brodło oznaczają szopę brodło oznaczają stertę n a -określenie wsiach badanych pionowej stwierdzono kopca n a ziemniaki oborih, nie mająca oczywiście etymologicznie nic wspólnego z oborą . Na korzyść tej interpretacji przemawia występowanie szeregu innych desygnatów nazwy bróg . 22 23 2 2 Wbrew twierdzeniom gii n a z w y obora z hodowlą w 2 3 Np. Polsce bróg Gajka (por. p r z y p . por. K . K w a ś n i e w s k i , jako w końcu XIX zbiorowisko i w kilku XX 12); z e s t a w i e n i e Elementy w., kłosów „Lud", zagrody danych chłopskiej o etymolo­ związane t. 4 7 : 1 9 6 2 , s . 4 4 6 , p r z y p . 2 2 . (O. K o l b e r g . L u d . Mazowsze, t. 3. �по KRZYSZTOF Rys. 3. Sterta między o -czterema nią KWAŚNIEWSKI palikami drążkami. 1 sterta Małroiwiista, wzmocniona pow. kilkoma opartymi, Augustó.w R y s . K . Kwaśniewski N a z w y bróg, brodło, oboroh określają — j a k stwierdzono — n a przeważającej części obszaru r u c h o m y daszek na słupach (por. m a p a 2 i r y c . 1). W r o z r z u c o n y m zasięgu spotyka się jednak określanie t y m i n a z w a m i daszków ( n i e r u c h o m y c h , a więc r o d z a j u szop bez ścian (ryc. 2). W z w a r t y m śląskim i częściowo małopolskim zasięgu s t w i e r d z o ­ no określenie nazwą bróg s t e r t y zboża l u b słomy (to samo zjawisko stwierdzono i w dwóch wsiach na Podlasiu). Jest rzeczą interesującą, że na Śląsku zanikło urządzenie, a utrzymała się (na określenie innego desygnatu) nazwa; n i e jest jednak wykluczone, że podobnie j a k w w i e l u i n n y c h archaizmach g w a r y śląskiej nazwa ta zachowała t a m p i e r w o t n e , ogólniejsze znaczenie p r z e c h o w y w a n i a zgromadzonych zbiorów, zwła­ szcza że określa ona t a m również i kopiec n a z i e m n i a k i . O d m i e n n a jest sytuacja na P o m o r z u , gdzie spotyka się jeszcze t r a d y c j e o brogach, ale n i e stwierdzono (występowania n a z w y bróg w m i e j s c o w y c h g w a r a c h . 2 4 Kraków brodło 2 4 1 8 8 7 , ,s. 8 9 ) , j a k o ( S ł a w s k i , Por. K. op. N i t s c h , dół n a cit, Mały z i e m n i a k i (por. niżej). P o r . też znaczenie s. 43). atlas gwar polskich, Wrocław—Kraków 1959. nazwy �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 111 Może to świadczyć o t y m , że w Polsce północno-zachodniej z m i a n y za­ chodziły w t r a d y c y j n e j k u l t u r z e w s i raczej w o l n o ' i od dawna, g d y tymczasem w Polsce południowo-zachodniej przyczyną z a n i k u brogów mógł być s z y b k i rozwój gospodarczy l u b zarządzenia a d m i n i s t r a c y j n e . W t y m miejscu n i e o d rzeczy będzie zwrócić uwagę na pewne f o r m y być może pośrednie, występujące w zasięgach p e r y f e r y c z n y c h w sto­ s u n k u do zwartego zasięgu występowania brogów. Są t o : 1) s t e r t y ze zbożem ustawione między czterema p a l a m i , ale n i e n a k r y t e dachem — głównie n a Śląsku i na Kaszubach; 2) s t e r t y zboża l u b słomy zabezpie­ czane przez oparcie o nie k i l k u drągów, występujące szczególnie w p a ­ śmie o d K r a k o w s k i e g o , wzdłuż górnej W a r t y i k u T o r u n i o w i (ryc. 3i). 1 — stwierdzono w stwierdzono badanych wsiach przechowywanie w przechowywanie brogach siana w niewymiócanego brogach; zboża 2 — �KRZYSZTOF 112 KWAŚNIEWSKI Z a r y s o w u j e się też związek między brogami a niektórymi k o n s t r u k ­ c j a m i p a l o w y m i , wzmacniającymi s t e r t y : w n i e w i e l k i m zasięgu w i e l ­ k o p o l s k i m stwierdzono, że ipal w b i j a n y dla umocnienia w środek s t e r t y ze zbożem (ryc. 4) określany jest nazwą brożyna, a więc nazwą o k r e ­ ślającą najczęściej słup b r o g u \ W t y m m i e j s c u trzeba zaznaczyć, że p o w i n o w a c t w o t a k i c h urzą­ dzeń, j a k brogi, s t e r t y i stogi, wyraża się nie t y l k o w f u n k c j i , a czasem {jak wyżej zaznaczono) i n a z w i e g w a r o w e j , ale również w w i e l u d r o b ­ n y c h szczegółach f o r m y . A b y nie rozbudowywać zbytnio s t r o n y k a r t o g r a ­ ficznej, nie przedstawiono t u osobnych mapek z tego zakresu, ale n a j ­ ważniejsze z wyznaczonych zasięgów różnych f o r m stert i stogów zo­ staną poniżej wyszczególnione w tekście, w zestawieniu z o d p o w i e d n i m i z j a w i s k a m i dotyczącymi brogów. Zasadnicze f u n k c j e brogów w gospodarstwach chłopskich przedsta­ w i a mapa 3. W y n i k a z n i e j , że większa koncentracja zwyczaju prze­ c h o w y w a n i a z b o ż a w brogach zarysowuje się w zachodniej części zasięgu, g d y tymczasem w e wschodniej Polsce (z wyjątkiem Rzeszowskiegoi) w brogach przechowuje się głównie siano. Podobne, może jeszcze 2 Rys. 4. Stóg przykryty isiana kilkoma umacniany związanymi, dzony. 2 5 N i t s c h , op. cit. Łączyn, wbitym w zwisającymi pow. środek palikiem, drążkami; Ostrołęka Rys. K. ogro­ Kwaśniewski �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 113 wyraźniejsze zasięgi posiada zwyczaj wzmacniania s t e r t zboża l u b słomy w b i t y m i w środek p a l a m i : występuje o n w większych z g r u p o ­ waniach w pasie o d K a r p a t Zachodnich, poprzez Śląsk i zachodnią Wielkopolskę k u p o g r a n i c z u mazowiecko-pomorskiemu. Na obszarze położonym dalej na zachód umacnianie stert i stogów p i o n o w y m i p a l a m i jest z j a w i s k i e m r z a d k i m , a na wschód — występuje z w a r t y obszar, na 1 — stwierdzano powanie w występowanie badanych wsiach piwniczek brogów pomieszczenie d l a zwierząt l u b szopa; 3 — zboże 4 — lub siano stwierdzono, leżącym układa na się układa że się ziemi (jeżeli je ściółce na na zboże l u b w ze Etnografia P o l s k a , t. I X platformie, brogu brogami; na 5 — pewnej jest zboże, brogów wystę­ wykorzystane wysokości stwierdzono ogrodzeń w o k ó ł stwierdzono że p r z e c h o w y w a n e się n a pomoście z przechowywane słomy); 2 — ścianki, stwierdzano, siano układa budowania 8 - pod posiadających desek to w jako brogu nad ziemią; lub drągów, prawie występowanie zawsze izwyozaju �KRZYSZTOF 114 KWAŚNIEWSKI Brogi Pod brogami występują ogradzane płotem 10 13 pomosty — 23 platformy napalowe — 7 24 — 2 3 13 45 5 1 2 3 8 piwnice — — — 4 2 3 8 szopy — — — — 2 5 9 chlewy — — — — — 9 28 wisko dzono zja­ wsi, w rych stwier­ ilość któ­ Łączna chlewy szopy występują piwnice napalowe brogami platformy pomosty Pod płotem Brogi ogradzane którym p a l e m w b i t y m w środek stogu umacnia się najczęściej t y l k o stogi z s i a n e m (ryc. 4). Bardzo zróżnicowany obraz k a r t o g r a f i c z n y przedstawiają sposoby zabezpieczenia dolnej części b r o g u (mapa 4). F o r m y t e rzucają n i e k i e d y światło i na dodatkowe f u n k c j e tego urządzenia. N a północnym w s c h o ­ dzie Polaki w dość z w a r t y m zasięgu występuje zwyczaj zaopatrywania niektórych brogów ściankami. Powstałe w t e n sposób pomieszczenie b y w a w y k o r z y s t y w a n e przeważnie jako stajenka d l a zwierząt, czasem też j a k o szopa na narzędzia i drobne sprzęty (ryc. 5). W południowej części Kieleckiego, pomiędzy Wisłą a Pilicą, występuje n i e w i e l k i e zgrupowanie w s i , w których stwierdzono zwyczaj b u d o w a n i a p i w n i c pod b r o g a m i . P r a w i e cały zasięg występowania brogów o b e j m u j e też rozrzucony zasięg zwyczaju k o n s t r u o w a n i a podłóg l u b podkładów z żerdzi i desek p o d b r o g i (ryc. 2i). Jest rzeczą interesującą, że j e d y n e większe zgrupowanie t a k i c h podłóg k o n s t r u o w a n y c h p o d s t e r t a m i występuje w zasięgu śląsko-krakowsikim oraz między Przemyślem a źródłami Wieprza, a więc t a m , gdzie b r o g i obecnie w gospodarstwach chłopskich nie występują l u b już zanikają. Podobnie rozrzucone są t r a ­ dycje i . r e l i k t y p l a t f o r m n a p a l o w y c h ( r y c . 1), n a których składa się w brogach zboże l u b siano. (Pod s t e r t a m i p l a t f o r m y takie stwierdzono t y l k o w dwóch wsiach n a Śląsku). Nasilenie współwystępowania z j a ­ w i s k pokazanych na mapie 4 przedstawia następująca tablica: �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 115 (Ostatnia r u b r y k a n i e jest sumą poprzednich, lecz przynosi t y l k o stwierdzenie, w i l u wsiach spośród 336 w s i stałej sieci Polskiego atlasu etnograficznego stwierdzono dane zjawisko. Tablica 'uwzględnia t y l k o współwystępowanie dwóch cech, a więc te wsie, w których stwierdzono więcej niż d w i e w y m i e n i o n e cechy, musiały występować w zestawieniu k i l k a razy i dlatego suma c y f r w p i s a n y c h w r u b r y k a c h jest czasem większa o d ogólnej ilości w s i , w których dane zjawisko występuje). Z m a p y 4 w y n i k a także, że zasięg, zwyczaju ogradzania brogów pło- Ryc. część a 5. Bróg brogu całość o dachu stanowi jest czterospadowym, rodzaj ogrodzona. ruchomym; szopy zaopatrzonej Wola Solecka, pow. Fot. K. dolna ściankami, Lipsko Kwaśniewski �KRZYSZTOF 116 KWAŚNIEWSKI t a m i (ryc. 2) jest dość rozrzucony . O w i e l e k o n s e k w e n t n i e j r y s u j e się zasięg zwyczaju ogradzania stert; t w o r z y o n z w a r t e z g r u p o w a n i e na pograniczu zasięgu występowania brogów, zajmując pasmo o d źródeł W a r t y , poprzez obszar między Pilicą a Bzurą, aż p o okolice Płocka i t e ­ r e n y między Wkrą i Narwią. Opisy z badań t e r e n o w y c h i wiadomości zebrane ze wspomnień informatorów o kształcie 'dachów brogów zestawia mapa 5. Zarówno t r a d y c j a ustna, j a k i wyznaczone .zasięgi wydają się wskazywać, że formą najstarszą były dachy okrągłe, stożkowe (ryc. 6), zaś dopiero z t e j f o r m y wykształciły się daszki czterospadowe p i r a m i d a l n e , a ostat­ nio także daszki dwuspadowe . T a k a p r z y n a j m n i e j chronologia względ­ na o m a w i a n y c h f o r m została stwierdzona na obszarach występowania wiadomości o dachach okrągłych w brogach. Najczęściej spotykaną formą jest obecnie w Polsce bróg z daszkiem czterospadowym p i r a m i ­ d a l n y m , a najnowszą — bróg z daszkiem d w u s p a d o w y m . Ta ostatnia f o r m a występuje głównie na terenach dużej żywotności zwyczaju sta­ w i a n i a brogów w gospodarstwach chłopskich; jest Ona też często jedyną formą spotykaną na 'krańcach zasięgu występowania brogów. Także i w związku z tą mapą w a r t o przytoczyć porównawczo wiadomość, że cały wschód P o l s k i o d N a r w i po Przemyśl o b e j m u j e duże zgrupowanie w s i , w których stwierdzono występowanie z w y c z a j u n a k r y w a n i a stert zboża l u b słomy k i l k o m a związanymi w szczycie, zwisającymi drągami. 26 27 Na podstawie wyróżnionych cech brogów i s t e r t zarysowuje się w Polsce regionalizacja przedstawiona na mapie 6. Obszary zaznaczone n a m a p i e c y f r a m i 1, 2 i 3 wykazują duże p o ­ dobieństwo w t y m zakresie. I c h rozgraniczenie jest właściwie spowodo­ w a n e t y l k o t y m , że obszar 2 w y k a z u j e o wiele mniejsze nasycenie t y m i cechami, a n a w e t i c h zanik. Obszary 1, 2 i 3 to obszary charakteryzujące się częstym występo­ w a n i e m brogów, n a z w y bróg n a i c h określenie, p r z e w a g i używania brogów do p r z e c h o w y w a n i a niewymłóconego zboża, przewagi wystę­ powania zwyczaju zabezpieczania spodu brogów p r z y n a j m n i e j p o m o ­ s t e m z desek i żerdzi, a często n a w e t platformą napalową oraz przewagą obecnego l u b dawnego występowania w s z y s t k i c h f o r m dachów w b r o ­ gach (a więc okrągłych, czterospadowych i dwuspadowych). Jest to równocześnie obszar, n a którym stwierdzono, że drągiem w b i t y m w środek umacnia się p r a w i e wyłącznie stogi z sianem (a nie s t e r t y 2 6 Por. też R. F. К a i n d i , Pasterstwo i wierzenia u Hucułów, „Lud", t. 2: 1896, s. 209. 2 7 ski. Podobnie widzi ewolucję Lwów—Warszawa—Kraków formy dachu 1 9 2 6 , <s. 25). w brogach A. F i s c h e r (Lud pol­ �BROGI 1 — nych; stwierdzono 2 — stwierdzono JAKO ELEMENT występowanie stwierdzono brogów występowanie występowanie lub ZAGRODY o okrągłych, dachach brogów tradycje CHŁOPSKIEJ o o 117 czterospadowych, dachach występowaniu piramidal­ dwuspadowych; brogów o 3 — dachach stożkowatych ze zbożem l u b słomą) oraz obszar występowania zwyczaju n a k r y w a n i a stert zboża l u b słomy k i l k o m a związanymi, luźno zwisającymi drągami. Obszar 1 wyróżnia się poza t y m zasięgiem występowania chlewów p o d b r o g a m i . Jest o n też obszarem, na którym stwierdzono dość częste występowanie (podobnie j a k n a obszarze 3) t r a d y c j i ogrągłych dachów w brogach i (podobnie j a k na obszarze 4) z w y c z a j u ogradzania brogów. Dość wyraźnie odcina się n a t y m t l e obszar 4, charakteryzujący się przede w s z y s t k i m z w a r t y m zasięgiem nazw bróg, brodło jako określę- �KRZYSZTOF 118 Ryc. 6. B r ó g o dachu mie). KWAŚNIEWSKI stożkowatym Sujkowa, pow. (na kwadratowej ra­ Nisko Rys. K. KwaśniewsKt nia oznaczającego stertę ze zbożem l u b słomą (a nie bróg). Występują t a m również j a k b y szczątkowe zasięgi: nazwy bróg, jako określenie kopca na z i e m n i a k i , zwyczaju budowania p i w n i c pOd brogami, a także zgrupowanie w s i , w których stwierdzono zwyczaj stawiania stert n i e n a k r y t y c h , ale między czterema p a l a m i . Obszar 5 s t a n o w i teren, gdzie b r a k w s z e l k i c h starych t r a d y c j i o występowaniu brogów, natomiast w c h w i l i obecnej występują t a m w dość dużym n a s i l e n i u brogi wprowadzone przez osadników p r z y b y ­ łych na tę ziemię po I I w o j n i e światowej. Obszar 6 to teren, n a którym występują jeszcze różne stare tradycje związane z brogami, ale są one już słabe i rozproszone. Na podstawie powyższych stwierdzeń da się wysunąć k i l k a tez o genezie, r o l i i e w o l u c j i brogów w p o l s k i c h gospodarstwach chłopskich: �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 119 1. Stare, rozproszone t r a d y c j e o brogach i i c h d a w n y c h odmianach w północno-zachodniej Polsce świadczą, że niegdyś urządzenie t o było t a m powszechnie znane, a być może wprowadzone jeszcze, z a n i m dotarło ono dalej n a wschód P o l s k i . 2. Wschodnia Polska, choć nasycona w i e l o m a t r a d y c y j n y m i elemen­ t a m i k u l t u r o w y m i związanymi z b r o g a m i i stanowiąca t e r e n powszech­ nego u t r z y m y w a n i a się i c h w gospodarstwach chłopskich, może być uważana za t e r e n stosunkowo późnego w p r o w a d z e n i a brogów. P r z e m a ­ w i a za t y m t r a d y c j a budowania brogów o dachach okrągłych, a więc zbliżonych do p o k r y c i a starannie ułożonych stert, a także funkcja b r o ­ gu, ograniczona raczej do przechowywania zboża, n a w e t w połączeniu z pomieszczeniami d l a bydła, g d y tymczasem siano jest t a m składane �KRZYSZTOF 120 KWAŚNIEWSKI w stogi, które układa się staranniej i t r w a l e j niż w i n n y c h dzielnicach Polski. 3. K r a k o w s k i e i Śląsk stanowią obszar tradycji najstarszych. Stwierdzone t a m zasięgi starych znaczeń nazwy bróg wydają się p o d ­ budowywać j e j słowiańską etymologię od gromadzenia, przechowy­ w a n i a czegoś w ogóle. Podobne w n i o s k i może nasuwać występujący t a m m i e j s c a m i zwyczaj łączenia b r o g u z piwnicą. Jeżeli więc nawet przyjąć przytoczoną powyżej tezę K . Moszyńskie­ go o zachodnim pochodzeniu brogów, to wiele danych wskazuje na to, że w Polsce uległy one p r z y s w o j e n i u i m o d y f i k a c j i w nawiązaniu do r o d z i m e j nazwy oraz do f o r m jakichś d a w n y c h , okrągłych częściowo z i e m i a n k o w y c h zasobników n a p l o n y , do których nawiązują być może i stodoły poligonalne. Szybkie i powszechne przyjęcie nieogrzewanej, ale starannie, n a wzór d o m u mieszkalnego budowanej, szerokofrontowej stodoły stanowiło w y r a z dużej t r o s k i o p l o n y . W y r a z e m t e j t r o s k i było zapewne również upowszechnienie się brogów, ale nie jako urządzenia podstawowego, lecz jako k o n s t r u k c j i pomocniczej, używanej z koniecz­ ności zamiast stawianych z tradycyjną pieczołowitością stert. Najnowszą tendencją jest szybki w ogóle zanik w s z e l k i c h f o r m przechowywania niewymłóconego zboża, zwłaszcza w większych go­ spodarstwach — a to wobec mechanizacji prac omłotowych. Coraz też rzadziej można spotkać b r o g i u samodzielnych gospodarczo chłopów. Krzysztof Kwaśniewski F E I M E auf A L S Grund E L E M E N T D E S ethnographischer B A U E R N H O F E S Untersuchungen IN im P O L E N Jahre 1955 Z u s a m m e n f a s s u n g Der Ariikel stützt Untersuchungen, die Ethnographischen durchgefiihrt in Europa umrissen. auf Landkarten Tradition ihres Designate Kartę ob 3 sie Grund Formen, der Ergebnisse In Formats Auftretens zeigt mundartlichen Plattformen, gleichfalls die Polens ethnographischer des Einleitung wird Quellen und und dargestellt. Kartę 1. Das Auf Bezeichnungen Schutz des Schuppen, Anfertigung das Auftreten Feime Auftreten Kartę bróg, Getreides unteren Stelle) Polnischen nach A. von ethnographischen der Funktionen einer Zwecke Fragebogens der Funktionen wichtigsten Keller, ansehnlicher fiitr des ungedraschenen zum zur Ergebnisse Verwendung geschichtlicher kleineren Formen die der Bezeichnungen Aufbewahrung verschiedenen Geriiste, unter sind. veranschaulicht zur auf Gesamtgebiet Atlasses worden auf sich im 2 in brodło der stellt wurden und die wichtigsten zusammengestellt. — Heues Feimenteiles statistischen die Feime oder Literatur Polen der Feime sind Nasz Feimen Kartę vor allem, dienen. Die (Einfriedigungen, 4 dar, Zusammenstellung dereń der �BROGI Anzahl v o n Dórfern mitauftreten. Gebiete, denen mengestellten der zu der der auf nach Feime Grund Zweiten des alten Abarten im nordwestlichen einst kann, in dem Krakauer Land auftreten, die „bróg" wir uns zu eigen die sowie die an und namentlich (Sammeln, These von die ware unterlag Formen vielleicht K. iauch und 2) der mit Feime dennoch zu einer irgendwelcher, die auf zeugen, ütber daraiuf in wo die Gebiet 4 ist Gebiet 6 um es die runder, erdener mehreren erfolgte; áltesten der diese das wenn Feime These Bezeichnung Erntespeicher ankniipfen. 3) Bezeichnung Selbsit, Herkunft dass werden Traditionen der heimische ihre Einrichtung von stehen, westliche werden: und angesehen Etymologie an teils eine Merk­ Ausbreitung diese spat htozuweisen, Scheunen zeigen von Feime obwohl Anknüpfung polygonalen 3 festgestellt dass Verbindung die Karte durch im die als ein Gebiet slawischen und eine sich kann bezug Gebiet, 2 einer aus ist. Ostpolen, Aufbewahiren) Moszyński es einigen Probe das Das stellt verhaltnismassig ein der 5 gering war, mit Anzahl unterscheiden. in dass bilden 1, zusam- Gewohnheiten die Gebiete geringaran davon befriedigt Schlesien machen, Modifikationen an Einführung bergti von war; Gebiete Die hauptsáchlich Materials Polens uns wie Gebiet sehr der geben, dar, wahrend, Traditionen bekannt diesem die das schon Telle zu sich einander Welkriege verstreuten allgemein auf von Anzahl gestatten oder zusammengetragenen die Traditionen girosseren oder traditionellen Gebiet die auftreten Bezeichnung Gegenüberstellung angedeuteten durchdrungen, dass dort Karte 'unter veranschaulicht. nach Heuschober Merkmale, deren ihrer erorterten Erscheinung dem handelt, in 5 121 Merkmale Feime Karte Bauern oděr einer Traditionen der auf Feime dem CHŁOPSKIEJ die betreffenden sind dieser Auftreten gegebenen Feime Auf 1) im altesten alte auf gemeinsamer Intensivitát malen der Stroh- Polens ist. D i e Reihe von in denen ZAGRODY Dachformen polnischen Getreide-, ersehen ELEMENT auftreten, von Regionalisieruing eine sie Merkmale Merkmalen 6 dienten, Verschiedene in enrichteten JAKO wurde. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/337ed1ba4d19a747b03cb6e4e419e2e3.pdf 45e2f3b1ec920d8411585abed7c9cf3b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5202 Rights Information about rights held in and over the resource licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource Nowoosadnicy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4827 Title A name given to the resource Nowoosadnictwo w Lucimiu, czyli historia pewnego eksperymentu artystyczno-spolecznego/ ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t. 49 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2005 t.49, s.147-166 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwiatkowska, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. XLIX: 2005, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 OLGA KWIATKOWSKA Katedra Etnologii, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU ARTYSTYCZNO-SPOŁECZNEGO. CZĘŚĆ I * NOWOOSADNICY I SPOŁECZNOŚĆ L O K A L N A W wydanej w 1996 roku pracy pt. Klasa i kultura w okresie transformacji: antropologiczne studium przypadku społeczności lokalnej w Wielkopolsce Michał Buchowski poprzedza swoje zasadnicze rozważania konkluzją, iż młodsze poko­ lenie antropologów polskich w dużej mierze odwróciło się od tematów związa­ nych ze współczesną wsią. Odnosi się to - według niego - przede wszystkim do problematyki związanej z aktualnymi przekształceniami społeczno-kulturowymi, które mają miejsce na obszarach wiejskich i bezpośrednio wpływają na życie mieszkających tam ludzi . Co prawda, autor podaje kilka przykładów, które sprawiają, że „problemy polskiej wsi [...] [nie] pozostają dla antropologii terra incognita" (1996, s. 9), ale nie zmienia to w jego opinii faktu, iż jest to obszar przez antropologów pomijany i zaniedbany. Tekst Buchowskiego można potrak¬ tować dwojako. Z jednej strony jako próbę wypełnienia dostrzeżonej luki w ba¬ daniach, z drugiej - jako propozycję tematyczną i metodologiczną skierowaną do polskich antropologów . 1 2 Po prawie dziesięciu latach, które minęły od opublikowania przywołanego tekstu, trudno stwierdzić, żeby nastąpił jakiś diametralny zwrot ku tak pojmowa¬ nej problematyce wiejskiej wśród antropologów. Zresztą, w dobie utrwalonego już pluralizmu tematycznego w obrębie etnologii chyba trudno tego oczekiwać. Tym bardziej jednak warto zwrócić uwagę na fakt, że - zupełnie niezależnie od * Prezentowany tutaj tekst jest fragmentem większej całości realizowanej w ramach tematów badawczych Katedry Etnologii U M K w Toruniu. Rozważania autora dotyczą zmian związanych z transformacją ustrojową, która ma miejsce w Polsce od lat dziewięćdziesiątych X X wieku. Kolejne istotne przeobrażenia, których tekst Buchowskiego już nie obejmuje, ale z pewnością mogą być zaliczone do tej samej klasy proble¬ mów, to zmiany związane z wejściem Polski do Unii Europejskiej. W tym kontekście warto zwrócić uwagę na wydaną w 2002 roku książkę Anny Malewskiej-Szałygin, Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, którą można widzieć jako swoistą realizację postulatu Buchowskiego, choć, co ciekawe, ani w tekście, ani w bibliografii nie ma bezpośrednich odnie¬ sień do jego tekstu. Autorka prezentuje proces modelowania nowych (z założenia demokratycz¬ nych) struktur władzy niższego szczebla przez konkretne środowisko lokalne. 1 2 �148 OLGA KWIATKOWSKA siebie i przyjmując odmienne perspektywy badawcze - kilkoro badaczy/ek zain­ teresowało się zjawiskiem integralnie związanym z wsią, a mianowicie nowoosadnictwem (Kuligowski 2003; Kwiatkowska 2004; Laskowska-Otwinowska 2004; Markisz 2002, Sztandara 2001, 2002, 2003) . Polega ono na migracji z miasta na wieś w poszukiwaniu miejsca, w którym będzie możliwa realizacja alternatywnego stylu życia. Nowoosadnicy - ludzie biorący udział w omawia¬ nym procesie - dokonują świadomego wyboru miejsca swojego osiedlenia, zgod¬ nie z wyznawanymi wartościami, podzielaną wizją świata i kondycji człowieka. Pojawienie się zjawiska nowoosadnictwa w Stanach Zjednoczonych i Euro­ pie Zachodniej badacze wiążą przede wszystkim z rozwojem ruchu kontrkulturowego lat sześćdziesiątych X X w. W Polsce jego genezy upatruje się w lokalnej odmianie tego ruchu końca lat siedemdziesiątych zeszłego wieku, uwikłanej w realia polityczno-społeczne PRL-u (por. Kuligowski 2003, s. 18; Laskowska-Otwinowska 2004, s. 293). U podstaw alternatywnego stylu życia leży przede wszystkim krytyka cywilizacji (Wyka 1983, s. 112) oraz stanu świata, który jest wynikiem jej rozwoju, a w którym ludziom przyszło żyć. Drugim ważnym ele¬ mentem omawianego stylu życia jest proponowanie i realizowanie alternatyw¬ nych wartości w miejsce krytykowanych. Nowoosadnicy przyjmują więc aktyw¬ ną i kreatywną postawę wobec zastanego świata wierząc w możliwość, a nawet konieczność, wprowadzania w nim zmian. To z kolei sprawia, że pełnią, bądź pragną pełnić, kulturotwórczą rolę. Jednym z podstawowych postulatów w ra¬ mach alternatywnego stylu życia jest budowanie takich wspólnot, w których będzie możliwa pełna samorealizacja jednostki, widziana zawsze w powiązaniu z innymi ludźmi i otaczającym światem, a nie wbrew lub przeciw nim. Przy czym, rozpiętość form samorealizacji człowieka mieszcząca się w obrębie świa¬ topoglądu alternatywnego jest bardzo duża, dlatego też aktywność środowisk alternatywnych przybiera wiele różnorodnych postaci od działalności artystycz¬ nej, rzemieślniczej po rolniczą. W związku z tym, że w miastach trudno budo¬ wać wspólnoty umożliwiające realizowanie alternatywnych wartości, przestrze¬ niami, które uznano za szczególnie ku temu dogodne stały się obszary wiejskie. 3 Oczywiste jest, że przy analizie tak zdefiniowanego zjawiska, wieś musiała się znaleźć w samym centrum perspektywy badaczy/ek zainteresowanych nowoosadnictwem i to na dwa sposoby. Po pierwsze, jako nowa przestrzeń życia nowoosadników, po drugie - jako podstawowa kategoria w ich światopoglądzie - wyraźnie i specyficznie definiowana oraz waloryzowana. Paradoksalnie więc, w tym przy¬ padku, uwaga antropologów zwróciła się ku zjawiskom rozgrywającym się na wsi polskiej nie dzięki tym, którzy tradycyjnie są z nią wiązani i stanowią większość 3 Badacze interesujący się tym zjawiskiem określają je różnymi terminami. Obok stosowanej w niniejszym tekście nazwy „nowoosadnictwo", w literaturze spotyka się również określenie „osadnictwo alternatywne" (Laskowska-Otwinowska 2004, s. 293). Różne terminy są również używane w odniesieniu do ludzi biorących w nim udział. Oprócz stosowanego tu „nowoosadnicy" (Kuligowski 2003, s. 19; Laskowska-Otwinowska 2004, s. 293) pojawiają się „imigranci z mia¬ sta" (Markisz 2002), „miejscy osadnicy" (Sztandara 2002, s. 61), „miejscy osadnicy na w s i " (Sztandara 2003, s. 46), „osadnicy z miasta" (Sztandara 2003, s. 45). �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 149 jej mieszkańców, czyli rolnikom, ale dzięki ludziom wywodzącym się z miasta, którzy wybrali życie na obszarach wiejskich. Mimo to, kiedy jest omawiane zjawi­ sko nowoosadnictwa, trudno całkowicie pominąć kwestie wiążące się z innymi mieszkańcami wsi. Pojawiają się więc oni w polu widzenia badaczy/ek choćby w minimalnym stopniu. Dzieje się tak, ponieważ nowoosadnicy nigdy nie przy­ bywają na tereny zupełnie puste, niezamieszkałe. Chociaż dość często wybierają obszary na odludziu, to nie są to przecież przestrzenie bezludne. Powołuje to zawsze do życia różnorakie relacje pomiędzy nowoprzybyłymi a środowiskiem lokalnym. Oczywiście, w tekstach badaczy interesujących się nowoosadnictwem można znaleźć różne sposoby prezentowania środowiska lokalnego. Od trak¬ towania go jako niezindywidualizowanego tła dla zjawiska nowoosadnictwa, poprzez wyraźniejsze ukazanie jego obecności i roli w kontekście omawiania relacji pomiędzy miejscowymi a nowymi - zazwyczaj jednak z perspektywy nowoosadników, aż po próby rekonstrukcji obrazów obu grup na swój temat. W analizach nowoosadnictwa skupienie uwagi na środowisku lokalnym wy¬ daje się szczególnie ważne i to z dwóch powodów. Po pierwsze, bierze ono udział w procesie nowoosadnictwa - oczywiście, w inny sposób niż nowoosadnicy. Jed¬ nak zawsze członkowie lokalnej społeczności ustosunkowują się do tego zjawiska, wchodzą też (bądź nie) w różnorakie relacje z nowoosadnikami. Przywołując metaforykę teatru, można powiedzieć - nawet jeśli brzmi to banalnie - że środo¬ wisko lokalne jest jednym z bohaterów dramatu. Po drugie, przyjęcie takiej optyki umożliwia podjęcie próby od-tworzenia perspektywy tych, których udziałem staje się obecność nowoosadników. To zaś z pewnością odsłania kolejny aspekt za¬ gadnienia. Warto próbować odpowiedzieć na pytania, w jaki sposób lokalna społeczność postrzega nowoosadników, jak interpretuje ich działania i jak widzi wzajemne relacje. Szczególnie w kontekście tego, że spora część nowoosadników często deklaruje chęć i potrzebę działania na rzecz środowiska lokalnego, niejednokrotnie wypowiada się również w jego imieniu w świecie zewnętrznym. Justyna Laskowska-Otwinowska, w tekście pt. „SWÓJ - OBCY". Przejawy koegzystencji kulturowej społeczności wiejskiej i alternatywnej", proponuje, by relacje pomiędzy środowiskiem lokalnym - utożsamianym przez nią z ludnością rolniczą - a nowoosadnikami postrzegać przez pryzmat pojęcia kontaktu mię¬ dzykulturowego (2004, s. 294) , z wszelkimi możliwościami i konsekwencjami, jakie ta kategoria ze sobą niesie. Pomimo przynależności do jednej wspólnoty narodowej podzielającej wspólne elementy (np. język) różnice pomiędzy wartoś¬ ciami, a w konsekwencji - stylem życia obydwu grup, są na tyle duże, że można je widzieć jako odrębne kultury, pomiędzy którymi dochodzi do kontaktu. Takie uję¬ cie wyraźnie podkreśla odrębność kulturową grup wchodzących ze sobą w różno¬ rakie relacje. Perspektywa ta wydaje się być trafna i, mimo że nie werbalizowana 4 4 Warto w tym miejscu przywołać słowa samej autorki: „[z]a kontakt międzykulturowy uznaję tu kontakt ludności rolniczej, miejscowej z osadnikami miejskimi, o specyficznym «alternatywnym» zestawie sposobów postępowania, zarobkowania i kultywowania wyznawanych wartości" (2004, s. 294). �150 OLGA KWIATKOWSKA 5 w sposób tak bezpośredni, jak uczyniła to Laskowska-Otwinowska , to zdaje się być obecna w większości tekstów dotyczących tej problematyki. Zawsze bowiem mocno podkreślana jest różnica kulturowa (odmienność kulturowa) pomiędzy nowoosadnikami a środowiskiem lokalnym. W tym miejscu chciałabym przywołać koncepcję Michała Buchowskiego, który proponuje spojrzenie na konkretną społeczność wioskową jako taką, w której obrębie istnieją zróżnicowane klasy społeczne dysponujące zróżnicowanymi for¬ mami kapitału ekonomicznego, społecznego, symbolicznego i kulturowego (1996, s. 15-22) . Przynależność do konkretnej klasy „wyznacza działania jednostek, sposoby postrzegania relacji międzyludzkich i międzygrupowych, konceptualizowania świata" (tamże, s. 16). W tym ujęciu środowisko lokalne danej wsi jest widziane jako zróżnicowane pod względem klasowym, gdzie poszczególne klasy pozostają ze sobą w dynamicznych relacjach i na bieżąco negocjują sensy i defi¬ niują za każdym razem sytuacje. W literaturze etnologicznej społeczność wios¬ kowa jest bardzo często prezentowana jako „stosunkowo jednolita, harmonijna i dobrze funkcjonująca całość spojona więzami kultury" (tamże, s. 19). Wydaje się, że podobnie ujmowana jest wieś w tekstach dotyczących nowoosadnictwa. Wystarczy nie być nowoosadnikiem, a żyć na wsi, by zostać zaliczonym do grupy mieszkańców wsi związanych i tworzących wspólną kulturę. W ten sposób jej członkowie zaczynają stanowić „kategorię badawczą definiowaną przez ich środo¬ wisko życiowe i osobliwą kulturę" (tamże, s. 17). Koncepcja Buchowskiego, nie likwidując zarysowanego dzięki propozycji Laskowskiej-Otwinowskiej podziału na dwa środowiska społeczno-kulturowe, pozwala go wzbogacić i zdynamizować. Przede wszystkim umożliwia ona dostrzeżenie wewnętrznego zróżnicowania środowiska lokalnego, które może być istotnym czynnikiem generującym i róż¬ nicującym stosunek poszczególnych jednostek tworzących środowisko lokalne do nowoosadników i relacje z nimi. Warto zatem analizować konkretne przypadki nowoosadnictwa, biorąc pod uwagę obydwa powyżej zarysowane spojrzenia. 6 NOWOOSADNICY W L U C I M I U 7 W drugiej połowie ubiegłego wieku we wsi Lucim funkcjonowała grupa kilku artystów związanych z Toruniem i Bydgoszczą. Ich obecność i działalność w Lucimiu można uznać za swoisty przypadek nowoosadnictwa. Jest on szcze­ gólny z dwóch względów. Po pierwsze, w chwili obecnej należy już do prze5 Badaczka zwerbalizowała i zaakcentowała to, co przez innych było traktowane prawdopo¬ dobnie jako oczywiste. A przecież padło już nie tylko: „nie wszystko jest oczywiste" Czesława Robotyckiego (1998), ale także „nic nie jest oczywiste" Michała Buchowskiego (2004). Autor zastrzega, że pojęcia klasy społecznej nie ogranicza do ujęcia marksistowskiego. Jednocześnie podkreśla, że podziały klasowe „[są] płynne, pełne napięć, zmienne historyczne" (1996, s. 21). Wieś wchodzi w skład gminy Koronowo leżącej w granicach obecnego województwa ku¬ jawsko-pomorskiego. 6 7 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU l5l szłości. Artyści pojawili się na wsi pod koniec lat siedemdziesiątych i działali tam intensywnie do połowy lat dziewięćdziesiątych. Później ich aktywność zaczęła ulegać rozproszeniu, a także przybierać inne formy. Dominowały indy­ widualne działania poszczególnych twórców. Część z nich już tylko w luźny sposób była powiązana z tą wsią i jego mieszkańcami. Artyści, co prawda, nie przestali się w Lucimiu pojawiać, nie zaniechali też całkowicie tam realizacji swoich działań, przybrały one jednak na tyle inny charakter, że trudno już je łączyć z kategorią nowoosadnictwa. Dlatego też można traktować omawiane zjawisko jako proces zakończony. To zaś zmienia nieco sposób jego widzenia. Zazwyczaj teksty dotyczące problematyki nowoosadnictwa prezentują przypadki, które rozpoczęły się w dalszej lub bliższej przeszłości, mają już swoją historię, ale nadal egzystują. Uwaga badaczy/ek jest jednak przede wszystkim skupiona na obserwowanej przez nich sytuacji obecnej. Oczywiście, w spektrum ich zaintere¬ sowań znajduje się również przeszłość nowoosadników. To kiedy, dlaczego i jak doszło do ich osiedlenia się na wsi. Jak przebiegały te początkowe - nazwijmy je pionierskimi - lata. Jednak najistotniejsza wydaje się być chwila obecna. Warto również zwrócić uwagę, że w takim wypadku badacz może mieć bezpośredni wgląd w życie nowoosadników. Może obserwować je na bieżąco w trakcie „dzia­ nia się". Poza tym, inaczej rysują się tu kwestie związane z przyszłością. W przy¬ padku nowooosadników opinie jej dotyczące są integralnie splecione z miejscem ich aktualnego życia. W ich wizjach przyszłości, planach, zajmuje ono ważną po¬ zycję, stanowi też istotny punkt odniesienia. Większość nowoosadników deklaruje konieczność wprowadzania różnorakich zmian w zastany porządek społeczno-kulturowy oraz chęć ich przeprowadzenia. Przekonanie o możliwości ich reali¬ zacji w przyszłości wyznacza cele i kierunek ich aktualnej aktywności. Bardzo często rozmawiając z nimi można usłyszeć, że ich działania w danym miejscu zaowocują w przyszłości, a zaplanowane przez nich zmiany urzeczywistnią się. To wszystko ma ciągle szansę się wydarzyć. Powyższe kwestie decydują o rozło¬ żeniu akcentów w tekstach na temat nowoosadników. Tym bardziej wydaje mi się interesująca możliwość przyjrzenia się sytuacji należącej do przeszłości. Pytania 0 skutki obecności i działalności nowoosadników dla środowiska lokalnego, które w każdym takim przypadku można i należy zadawać, tu brzmią inaczej. Historia artystów związanych z Lucimiem jest szczególna również z innego powodu. Członkowie grupy, którą zaliczyłam do kategorii nowoosadników w gruncie rzeczy nigdy nie mieszkali na stałe we wsi, w której działali. Być może, w tym kontekście właściwiej było by użyć określenia: pomieszkiwali. Jednak, jak już kiedyś pisałam, moje rozumienie tego pojęcia nie ogranicza się wyłącznie do przypadków opuszczenia miasta i osiedlenia się na wsi na stałe (Kwiatkowska 2004). Traktuję je szerzej, włączając w jego zakres także przypadki polegające na ograniczeniu pobytu i aktywności w mieście na rzecz intensywnej obecności 1 działalności na wsi, która ma właśnie na celu realizację alternatywnego stylu życia. Można uznać, że o zaliczeniu kogoś do kategorii nowoosadników decyduje coś, co nazywam migracją egzystencji. Ma ona miejsce wówczas, gdy główny nurt życia danych osób i ich aktywności realizuje się na wsi, mimo że mieszkają �152 OLGA KWIATKOWSKA w mieście. Tak jak osiedlenie się na wsi nie musi wcale oznaczać przyjęcia alter¬ natywnego stylu życia, tak realizowanie go na wsi nie musi oznaczać permanent¬ nego przebywania na jej terytorium. Członkowie omawianej przeze mnie grupy uznali, że uprawianie sztuki zgodne z ich wizją nie jest możliwe w mieście. Wieś natomiast jawiła się w tym kontekście jako obszar dający taką szansę. W związ¬ ku z tym, to tam przygotowywali i realizowali swoje projekty. Ich obecność w Lucimiu nie ograniczała się jedynie do przebywania w nim. Wieś nie pełniła również wyłącznie roli inspiracji do twórczości. Aktywność artystyczna grupy była zorientowana na Lucim i jego mieszkańców, w zamierzeniu była integralnie związana z życiem egzystującej tam społeczności . Alternatywny charakter działalności artystów zauważyła Aldona Jawłowska kreśląc charakterystykę polskiego nurtu kultury alternatywnej funkcjonującego od lat siedemdziesią­ tych do osiemdziesiątych ubiegłego wieku (1988, s. 19-48). Warto zauważyć, że w okresie PRL-u wachlarz stylów życia był mocno ograniczony. Podział na szeroką, w miarę ujednoliconą kulturę oficjalną, dominującą, i niewielki strumień alternatywny był w gruncie rzeczy o wiele bardziej widoczny niż dzisiaj, kiedy paleta stylów życia jest ogromna a dążenie do indywidualizmu tak duże. 8 9 Opowieść o eksperymencie artystyczno-społecznym realizowanym w Lucimiu składa się z dwóch części . Pierwsza powstała przede wszystkim na podsta¬ wie tekstów członków grupy i komentatorów ich działań nie wywodzących się z Lucimia, pisanych w latach, kiedy grupa działała we wsi . Jest próbą od-tworzenia historii nowoosadnictwa w Lucimiu, na podstawie utrwalonej w tekstach perspektywy samych nowoosadników. Druga część to próba dopełnienia tej historii głosami nieobecnymi w pierwszej, a pochodzącymi z lokalnej społecz¬ ności. Ten fragment jest re-konstruowany na podstawie wywiadów-rozmów przeprowadzonych przeze mnie w trakcie badań terenowych w Lucimiu w 2003 i 2004 roku. Powstał na bazie „penetrowania" pamięci wybranych mieszkańców wsi. Ma charakter otwarty i może być uzupełniany, ponieważ nie prezentuje wszystkich głosów członków lokalnej społeczności. 10 11 12 8 Co ciekawe, w tekstach, w których m.in. działalność artystów związanych z Lucimiem jest prezentowana (patrz Jawłowska 1988, s. 40-41; Wojciechowski 1992, s. 92-93) pisze się o nich jako o grupie twórców osiadłych w Lucimiu. Zastosowanie tego określenia może być wynikiem braku dokładnych informacji, bądź uznania, że intensywność i stopień zaangażowania w dzia­ łalność artystyczną w Lucimiu są równoznaczne z osiedleniem się w tym miejscu. Jeśli przyjmie¬ my drugi wariant, potwierdzałoby to słuszność mojej decyzji traktowania członków grupy jako nowoosadników. W książce Aldony Jawłowskiej charakterystyka ta stanowi tło dla interesującego autorkę fenomenu „studenckiego ruchu teatralnego". W niniejszym tekście jest prezentowana pierwsza cześć, druga, integralnie z nią związana, koncentrująca się na od-tworzeniu perspektywy środowiska lokalnego, zostanie opublikowana w następnym numerze "Etnografii Polskiej". Część z nich była adresowana do środowisk spoza Lucimia, część do mieszkańców wsi. Historia jest tu rozumiana przeze mnie, za Hubertem Czachowskim (który z kolei w tej kwestii odwołuje się do refleksji Jerzego Topolskiego) nie jako historia wydarzeniowa, ale autorska narracja historyczna, w której kluczową rolę odgrywa interpretacja badacza (1999, s. 141-142). 9 1 0 1 1 1 2 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 153 Można powiedzieć, że obie części pozostają w stosunku do siebie w relacji podwójnej asymetrii. W pierwszej pojawia się głos artystów, nie został natomiast uwzględniony głos członków lokalnej społeczności. W drugiej odwrotnie, w cen¬ trum uwagi znajdują się opinie mieszkańców wsi, pominięty zaś został głos artystów. W pierwszej części brak opinii artystów komentującej okres nowoosadnictwa w Lucimiu z dzisiejszej perspektywy . Druga jest zbudowana na bazie aktualnych sądów członków środowiska lokalnego dotyczących obecności i działań artystów we wsi w przeszłości. 13 EKSPERYMENT L U C I M S K I - PERSPEKTYWA NOWOOSADNIKÓW Dom Bracia, artyści plastycy, Bogdan i Witold Chmielewscy w 1976 roku kupili we wsi Lucim zrujnowaną zagrodę wiejską z poł. X I X wieku. Obejście, co praw¬ da, leży w granicach wsi, ale położone jest na jej uboczu. W rzeczywistości, bliżej z niego do lasu i jeziora, niż do domostw innych mieszkańców, a co dopie¬ ro do zbudowanego w kształcie owalnicy centrum wsi. Artyści znali wieś jeszcze przed dokonaniem zakupu domu. Spędzali w tych okolicach, wraz z innymi zaprzyjaźnionymi twórcami, wakacje w czasach studenckich. Zapewne dobrze się tu czuli i cenili te tereny. Mogło to sprzyjać podjęciu decyzji o kupnie domu, kiedy nadarzyła się ku temu okazja. Prawdopodobnie jednak zdecydowało o tym głównie położenie zagrody - na uboczu wsi i blisko przyrody, a przede wszyst¬ kim wiek, walory architektoniczne i estetyczne domu wchodzącego w jej skład. Posiadał widocznie dla nich dużą wartość, skoro kupili go mimo silnego zdewa¬ stowania. W wielu tekstach, pisząc o nim, podkreślają jego lata i zabytkowy charakter, zwracają też uwagę na materiał (drewno), z którego został zbudowany (por. np. Chmielewski W. 1985b, s. 23; Chmielewski B. 1989, s. 192; 2001, nlb). Zakupiony w Lucimiu dom staje się bardzo istotnym miejscem dla braci Chmielewskich i coraz intensywniej angażuje ich aktywność. Przyjeżdżają tu w każdej wolnej chwili i remontują go. Decydują się przy tym na wykorzystanie naturalnych materiałów i dawnych technologii. To prawdopodobnie skłania ich do lektury literatury etnograficznej, etnologicznej, w końcu antropologicznej. W ten sposób, przywracanie życia domostwu w wymiarze praktycznym staje się zarazem wstępem do odkrywania jego wymiaru symbolicznego (Chmielewski B. 1989, s. 192; 2001, nlb). Istotną rolę w uwrażliwieniu artystów na tego ro­ dzaju kwestie odegrała lektura prac Martina Heideggera, Gastona Bachelarda a przede wszystkim Mircea Eliadego (Chmielewski B. 1997, s. 22) . Koncepcje 14 1 3 Te głosy oczywiście mogły się tu pojawić (najprawdopodobniej powstałaby wówczas inna historia). Świadomie jednak zdecydowałam się nie podejmować próby przeprowadzenia wywia­ dów z artystami na tym etapie badań. W roku 1974 ukazało się pierwsze polskie wydanie Sacrum i profanum. O istocie religij­ ności, a także druga edycja Sacrum. Mit. Historia. Wybór Esejów. 1 4 �154 OLGA KWIATKOWSKA rumuńskiego religioznawcy bardzo mocno wpłynęły na sposób myślenia arty¬ stów o świecie, ukonstytuowały także ich twórczość oraz wyznaczyły na lata jej kierunek. Jednym z zasadniczych eliadowskich wątków przewijających się w ich aktywności jest postrzeganie domu jako środka/centrum świata, mikrokosmosu, miejsca fizycznego i duchowego realizowania się ludzi (patrz np. Chmielewski B. 1989, s. 192; 2001, nlb). Warto zwrócić uwagę na fakt, że artyści w wielu swoich tekstach bardzo mocno akcentują doniosłość nabycia domu w Lucimiu . Akt ten jest postrze¬ gany przez nich w kategoriach początku istotnego etapu w ich biografii arty¬ stycznej a zarazem życiowej. Dom spełnia doniosłą rolę w czymś na kształt mitu założycielskiego w przypadku większości nowoosadników . Jednocześnie jest wizualnym śladem początku wybranej przez nich drogi. Nabycie domu w Lucimiu stało się punktem przełomowym. Bogdan Chmielewski stwierdza nawet - przywołując nota bene terminologię etnologiczną, że był to jeden z dwóch w jego życiu artystycznym ważnych momentów przejścia, istotnych dla ukształtowania się jego poglądów i formy jego praktyki „życiowo-twórczej" (Chmielewski B. 2001, nlb). Artyści spędzali coraz więcej czasu w nowym domu. Oswajali obcą przestrzeń, odkrywali jej przeszłość rozmawiając z członkami rodziny, od której nabyli za¬ grodę. Jednocześnie organizowali tę przestrzeń zgodnie ze swoimi wyobrażenia¬ mi wiejskiej chaty - drewnianej, krytej strzechą, wypełnionej starymi sprzętami. 15 16 OPOZYCJA „MIASTO - W I E Ś " Dom w Lucimiu, a także sama wieś, stały się istotne nie tylko dla braci Chmie¬ lewskich, ale również dla ich przyjaciół. Spośród nich trzech związało swój los z Lucimiem na dłużej. Byli to: Andrzej Maziec i Stanisław Wasilewski - fotograficy oraz Wiesław Smużny - artysta plastyk. Prowokuje to nie tylko do zadania pytania, co sprawiło, że wieś stała się dla nich wszystkich tak ważna, ale również innego - nie mniej istotnego - czy przestrzeń miejska, z której pochodzili i w której dotychczas działali, nie spełniała ich potrzeb i oczekiwań? A jeśli tak, to jakich? Czego jej brakowało? Miasta, z którymi artyści byli związani to Toruń i Bydgoszcz. W pierwszym z nich bracia Chmielewscy i Smużny ukończyli studia na Wydziale Sztuk Pięk¬ nych U M K a następnie rozpoczęli na tym Wydziale pracę. Jednak i Chmielewscy, i obaj fotograficy mieszkali w Bydgoszczy. Toruń, liczący wówczas ok. 160 ty17 1 5 Tak o tym pisze Bogdan Chmielewski: „Punktem zwrotnym w moim postępowaniu i dzia¬ łaniu było nabycie zabytkowego, opuszczonego, drewnianego domu w Lucimiu, w 1976 roku" (1989, s. 192) Wydaje się, że opowieści nowoosadników o początkach mają ten sam schemat i ogniskują się właśnie wokół kategorii domu i zabiegów związanych z jego nabyciem oraz przystosowywa¬ niem do zamieszkania. Również nabył stary domu w Lucimiu. 1 6 1 7 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU l55 18 sięcy mieszkańców, to miasto średniej wielkości , Bydgoszcz natomiast z liczbą ponad 330 tysięcy mieszkańców można zaliczyć do miast dużych. Artyści pojawili się w Lucimiu w okresie drugiej połowy rządów Edwarda Gierka w Polsce. Charakterystyczny dla tego czasu, jak i całej dekady lat siedemdziesiątych, był proces deideologizacji państwa i jego okcydentalizacji (Piotrowski 1999, s. 11). W pierwszej połowie lat siedemdziesiątych społeczeństwo polskie doświad¬ czało na poziomie codziennej egzystencji stabilizacji i poprawy poziomu życia - oczywiście w stosunku do okresu wcześniejszego i późniejszego. W sklepach pojawiło się więcej żywności i towarów, w tym również zachodnich. Przeciętny obywatel mógł liczyć m.in. na otrzymanie spółdzielczego mieszkania, zakup przysłowiowej meblościanki, pralki, lodówki, telewizora oraz nabycie fiata 126p lub 125p. Dzięki liberalizacji polityki paszportowej (Delorme 2001, s. 31) miał również szanse na wyjazd za granicę . Oczywiście, wszystko to działo się dzięki zaciąganym za granicą pożyczkom. Negatywne skutki takiej polityki zaczęły jed¬ nak dawać o sobie znać dopiero w drugiej połowie lat siedemdziesiątych (Davies 1998, s. 676-683; Kuroń, Żakowski 1996, s. 138-147). Warto jednak pamiętać, że ówczesnemu życiu miejskiemu towarzyszyły typowe, negatywne zjawiska wynikające z faktu dużego zagęszczenia ludzi i koncentracji przemysłu na niewielkim obszarze, takie jak zgiełk, tłok, anoni¬ mowość, zanieczyszczenie środowiska itd. Ponadto, cechą charakterystyczną, choć zupełnie innego rodzaju, było bardzo silne przesycenie życia w mieście propagandą sukcesu oraz różnymi fasadowymi hasłami, na przykład sojuszu świata pracy z kulturą i sztuką. Korespondowało to, oczywiście, z dominującą ideologią, ale nie przekładało się na rzeczywistość i fałsz tego przez wielu był głęboko odczuwany. W świecie sztuki przez całą dekadę dominowała atmosfera festiwalowa. Dzieła były prezentowane pod szyldem „osiągnięć" i „sukcesów". Charakterystyczna była aura ludyczna, brakowało natomiast twórczych poszukiwań (Piotrowski 1999, s. 41). Jednocześnie artyści i ich działalność podlegała różnorakim zależ¬ nościom i presjom ze strony rządzących. Historyk sztuki Piotr Piotrowski tak opisuje ówczesne realia, w których funkcjonowała sztuka: 19 1 8 Według Rocznika Statystycznego woj. toruńskiego 1977, dokładna liczba mieszkańców Torunia w roku 1976 wynosiła 157 611, Bydgoszczy zaś, według Rocznika Statystycznego woj. bydgoskiego 1978, w roku 1977 wynosiła 339 237. Warto odnotować, że badacze nie są zgodni co do oceny jakości życia obywateli w okresie rządów Gierka i tak na przykład Andrzej Delorme kwestionuje słuszność stosowania wobec spo­ łeczeństwa tamtych czasów określenia użytego przez Andrzeja Friszke „socjalistyczne społe­ czeństwo konsumpcyjne" twierdząc, że ówczesna poprawa sytuacji materialnej nie dotyczyła całego narodu. Wydaje się jednak, że z perspektywy przeciętnego obywatela przede wszystkim pierwsza połowa dekady gierkowskiej, zwłaszcza w porównaniu z okresem wcześniejszym i tym, który nastąpił po roku 1980, mogła być odbierana jako dekada względnego dobrobytu i więk¬ szych możliwości konsumpcyjnych. Realia życia codziennego lat siedemdziesiątych X X wieku świetnie oddaje serial pt. „Czterdziestolatek" w reżyserii Jerzego Gruzy. 1 9 �156 OLGA KWIATKOWSKA [...] system funkcjonowania karier artystycznych [...] osadzony był w instytucjonalnej monopoliza­ cji życia artystycznego. Państwo miało monopol na życie artystyczne, choć był on rozpisany na głosy. Kontrolowało je przez system cenzury, hamowanie edukacji artystycznej, kontrolę krytyki i podległych sobie instytucji wystawienniczych. Nie miało jednak sprecyzowanej polityki kultural­ nej w sensie merytorycznym. Nie było zainteresowane narzucaniem artystom wizji świata i sztuki; wyznaczało im jedynie „strefy zakazane" (1999, s. 75). Ówczesna rzeczywistość miała swoich krytyków, była negatywnie oceniana przez pojawiające się w Polsce od początku lat siedemdziesiątych środowiska kontrkulturowe i alternatywne. Krytykowały one między innymi nijakość życia, bierność społeczeństwa, jego bezmyślny konsumpcjonizm, uleganie taniej roz­ rywce proponowanej przez mass-media oraz brak głębszych poszukiwań egzysten­ cjalnych (Jawłowska 1988, 19-48; Kuroń, Żakowski 1996, s.147). Ten sposób widzenia świata był bliski również artystom, którzy pojawili się w Lucimiu. Chociaż rok ich przybycia do wsi to, w gruncie rzeczy, schyłek krótkotrwałego gierkowskiego dobrobytu i początek narastającego w kolejnych latach kryzysu, to prawdopodobnie jednak niezadowolenie z rzeczywistości miejskiej pierw¬ szej połowy lat siedemdziesiątych zdecydowało o poszukiwaniu miejsca, gdzie mogłoby być inaczej. Z tekstów artystów związanych z Lucimiem wynika, że jednym z najbardziej dla nich dokuczliwych elementów ówczesnych realiów był tzw. „układ artystycz­ ny", który tworzyły instytucje przeznaczone do upowszechniania sztuki, czyli galerie sztuki i muzea, ale także zastępy krytyków i ich recenzje oraz cały system nagradzania artystów. Metaforycznie można powiedzie, że „układ" ten stanowił coś na kształt osobnej wyspy, ponieważ charakteryzował się dużą hermetycznoś¬ cią, nie umożliwiał artystom kontaktu z odbiorcami, brakowało mu rzeczywistego zaangażowania w życie społeczne. Obecność i siła oddziaływania „układu arty¬ stycznego" najintensywniejsza była w miastach, tam, gdzie były skupione jego agendy. Paradoksalnie jednak negatywne skutki centralistycznego zarządzania sztuką, w postaci ograniczenia wolności artystów, często najdotkliwiej były odczu¬ wane w miastach takiej wielkości jak Toruń, a nie tych największych. Sprzyjały temu niewielkie rozmiary środowiska związanego ze sztuką, trwałość jego struk¬ tury i relacji w jego ramach (Żydowicz 1989, s. 14-15). Wieś natomiast z rzadka i na krótko stawała się obszarem zainteresowania „układu artystycznego". Sztuka, która była bliska artystom związanym z Lucimiem i jaką chcieli upra¬ wiać, to sztuka pozagaleryjna, taka, która sytuowałaby się blisko prawdziwego życia, która byłaby na nie wrażliwa a zarazem je przenikała. Istotnym jej ele¬ mentem była możliwość kreowania takich sytuacji, w których miałoby miejsce spotkanie twórcy i odbiorcy. Sztuka autonomiczna, wyizolowana z całokształtu praktyki życiowej, budziła ich sprzeciw (Dziamski 1987, s. 10). Realia życia miejskiego mogły wywoływać w artystach poczucie zmęczenia, niechęci i potrzebę poszukiwania przestrzeni wolnej od jego niedogodności, a przynajmniej w mniejszym stopniu nimi obarczonej. W tym kontekście wieś jako niewielka struktura osadnicza, leżąca na marginesie oddziaływania przy¬ śpieszenia urbanizacyjnego i presji propagandowej, mogła się wydawać miejs- �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 157 cem dającym na to szansę. Pobyt na wsi pozwalał jednak przede wszystkim uwol­ nić się i zdystansować do świata kreowanego przez „układ artystyczny". Zakup domów w Lucimiu i kolejne lata działalności w tej wsi były przez artystów po¬ strzegane właśnie jako proces wychodzenia i rezygnacji z uczestnictwa w nim (Chmielewski W. 1985b, s. 23). Stwarzał również możliwość realizacji wizji własnej drogi artystycznej. Ważną rolę, w początkowym etapie fascynacji Lucimiem, mógł odgrywać również - mający długą tradycję w kulturze polskiej - mit wsi jako Arkadii, a więc miejsca, gdzie panuje harmonia a człowiek żyjąc blisko natury wiedzie proste, ale szczęśliwe życie. Mit ten łączy się także z wątkiem wyrzeczenia się wielkiego świata i uwolnienia z zewnętrznych zobowiązań (por. Hernas 1965, s. 7-40, 1965; Kowalski 2002, s. 214-224). Artyści w trakcie pobytów w Lucimiu stopniowo zaczynają poznawać wieś i jej mieszkańców. Obraz, który dostrzegają niewiele ma wspólnego z harmo¬ nijną Arkadią. Stwierdzają, że - co prawda - wzrósł prestiż społeczny rolnika, poprawiła się również i na wsi sytuacja materialna oraz warunki życia, ale jedno¬ cześnie nastąpiło odejście od tradycji i dawnych wartości oraz rozpad więzi międzyludzkich (Chmielewski B. i inni 1977-1978, s. 4). Dostrzegają również brak jakiegokolwiek lokalnego życia kulturalnego - stan ten określą później mia­ nem „sytuacji zerowej" (Chmielewski W. 1985a, s. 62). Ta kulturalna pustka Lucimia z jednej strony a zniechęcenie do świata „wielkiej sztuki" z drugiej, stanowią impuls do działania. Artyści w 1977 roku podejmują decyzję o reali¬ zacji rocznych działań artystycznych (dzisiaj powiedzielibyśmy projektu) pt. „Akcja Lucim". Nawiązują kontakt z sołtysem wsi, przedstawiają mu swoje pro­ pozycje i zyskują jego przychylność. Następnie aranżują spotkanie z mieszkań¬ cami, na którym prezentują koncepcję „Akcji Lucim". W ten sposób wkraczają w życie społeczności Lucimia. 20 ARTYŚCI N A WSI - ODSŁONA I Ramy „Akcji Lucim" wyznaczało założenie o jedności miejsca inspirującego powstanie dzieł i ich prezentacji. Prace powołane do życia w i pod wpływem mikroświata lucimskiego miały później zaistnieć w jego przestrzeni. Taka kon¬ cepcja była alternatywą w stosunku do rozpowszechnionej praktyki, kiedy to wieś stawała się „[...] miejscem upowszechniania tego, co powstało poza nią i co jest sztucznie przenoszone na jej grunt, a w konsekwencji obce jej i nieczy¬ telne. O ile wieś bywa inspiracją zewnętrzną sielsko-krajobrazową, to rzadko bywa miejscem upowszechniania tego, co było nią inspirowane i dotyczy jej «wnętrza»" (Chmielewski B. i inni 1977-1978, s. 4). Pod względem wyboru formy wypowiedzi artystycznej każdy miał pełną swobodę. 2 0 W jednym z tekstów (Chmielewski B. i inni 1989, s. 191) pojawia się informacja, że po¬ mysł narodził się wiosną, w innym (Chmielewski W. 1985b, s. 23), że jesienią tegoż roku. �158 OLGA KWIATKOWSKA W trakcie realizacji „Akcji" artyści odbyli kilka spotkań autorskich, na których prezentowali mieszkańcom swoją twórczość. W ten sposób dążyli do coraz intensywniejszego pogłębienia kontaktu z nimi. Działania zakończono ekspozy¬ cją dzieł w obrębie wioski w sierpniu 1978 roku . W ciągu dwóch dni wieś stała się czymś na kształt galerii, przestrzenią niezwykłą. Wzdłuż drogi, w nowowybudowanej, ale jeszcze nie zamieszkanej willi, w jednej ze stodół, w pomiesz¬ czeniach dawnej kawiarni, w świetlicy ZSMP, na pustym placu po rozebranym domu zostały umieszczone obrazy-transparenty, instalacje, fotografie. Odbywa­ ły się akcje artystyczne, prezentacje autorskich filmów oraz dokumentacji filmo¬ wej z przebiegu przygotowań do finału „Akcji". Członkowie społeczności byli również bezpośrednio angażowani w realizację artystycznych sytuacji. Dodatko¬ wymi elementami całego „artystycznego święta" były ognisko i zabawa. 21 W znanej, swojskiej dla mieszkańców Lucimia ikonosferze codziennego by¬ towania pojawiły się niecodzienne obiekty. Z jednej strony były one kojarzone z obcym i dalekim światem, z drugiej, w jakiś sposób jednak odzwierciedlały elementy znane z lokalnego życia. W niektórych dziełach mieszkańcy rozpozna¬ wali siebie i innych lucimian, a także znane im miejsca i to te realizacje budziły najwięcej zainteresowania i emocji. Dla artystów „Akcja" była urzeczywistnie¬ niem ich wizji funkcjonowania sztuki. Jednym z istotnych jej elementów była możliwość kontaktu twórcy z odbiorcą, dlatego też, w trakcie prezentacji, byli gotowi do rozmowy z uczestnikami, oczekiwali i z uwagą obserwowali ich reakcje. Na wielu zdjęciach dokumentujących wydarzenia można zobaczyć ludzi wędrujących po tej specyficznej „galerii" i z ciekawością oglądających efekty pracy artystów. Warto również zwrócić uwagę na dwie spośród sześciu - wyróż¬ nionych przez artystów - części konstytuujących ich artystyczne przedsięwzię¬ cie: badanie odbioru oraz upowszechnianie (Chmielewski B. i inni 1977-1978, s. 5 ) . W celu określenia stanu percepcji zastosowano badania ankietowe. Doszło tu więc do włączenia w świat sztuki metody z obszaru nauk społecznych. Pierwsze z badań miały pomóc w rozpoznaniu częstotliwości kontaktów ze sztuką oraz stanu wiedzy na jej temat wśród mieszkańców Lucimia. Kolejne dotyczyły uczestnictwa w spotkaniach, które odbywały się w trakcie całego roku trwania „Akcji", i percepcji prezentowanych wówczas prac. Celem ostatnich ba¬ dań było ustalenie, jaki był udział w finale oraz które z prac i w jakim stopniu cieszyły się uznaniem społeczności. Upowszechnianie polegało na prezentacji dokumentacji fotograficznej i filmowej z działań oraz niektórych prac w innym czasie i w odmiennych środowiskach. W tym celu wykorzystywano istnienie oficjalnych instytucji i form upowszechnia sztuki. Wydawać by się mogło, że można w takim razie zakwestionować wyjście artystów poza „układ arty22 2 1 Dokładny opis prac oraz działań wraz z dokumentacją fotograficzną można znaleźć w katalogu Akcja Lucim (1977). Oprócz realizacji twórców, którzy na dłużej związali swoje życie artystyczne z Lucimiem, w ramach „Akcji Lucim" zostały również okazjonalnie zaprezentowane prace Wawrzyńca Kresendowicza. Pozostałe części to: inspiracja, tworzenie, organizowanie, akcja. Ich pełną charakterystykę można znaleźć w Katalogu Akcja Lucim (Chmielewski B i inni 1977-1978, s. 4-5). 2 2 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU l59 styczny" i potraktować je jedynie jako deklarację. Warto jednak być ostrożnym w wyrażaniu tak pochopnych opinii. Krytyk sztuki Grzegorz Dziamski, charak¬ teryzując sztukę młodych z lat siedemdziesiątych - uwzględniając w tym również działalność grupy artystów związanych z Lucimiem - stwierdza, że istotnym rysem dla części jej przedstawicieli było sytuowanie się „[...] pomiędzy kontekstem istniejącym w ramach systemu artystycznego a projektowanymi i rodzącymi się dopiero formami uspołecznienia sztuki" (Dziamski 1987, s. 14). Postawę tę określa jako „bycie pomiędzy". Związane jest ono, z jednej strony z całkowitym oddaleniem się od systemu artystycznego, z drugiej - z okazyjnym wkraczaniem w jego obszar, ale tylko po to, by wskazać na istnienie alterna¬ tywnych przestrzeni (tamże). ARTYŚCI N A WSI - ODSŁONA I I W następnym roku artyści, już pod nazwą „Grupa Działania", realizowali przedsięwzięcie pt. „Działanie w Lucimiu", które było czymś na kształt dru¬ giej, wzbogaconej edycji „Akcji Lucim". Po jej zakończeniu ponownie podjęli decyzję o kontynuowaniu działalności we wsi, ale tym razem miała ona mieć charakter długofalowy i trwać kilka lat. Doświadczenia artystów, zdobyte w trak¬ cie ich dotychczasowej aktywności, doprowadziły do wykrystalizowania się w 1980 roku wizji sztuki „Grupy Działania" i sposobu jej uprawiania w postaci idei i programu „sztuki społecznej" . Podstawową rolą działań artystycznych - w ramach tak rozumianej sztuki - było kreowanie takiego rodzaju komunikacji symbolicznej, której skutkiem będzie wytwarzanie więzi międzyludzkich. Zakładano, że jest to możliwe tylko w bezpośrednim kontakcie nadawcy i od¬ biorcy, przy czym role te nie miały mieć charakteru stałego i mogły ulegać zamianie. Artysta, w gruncie rzeczy, miał za pomocą swoich działań zachęcać lokalną społeczność do tworzenia własnych kreacji twórczych. Przy czym, inspi¬ rujące dzieło - działanie artysty oraz kreacje powstałe pod jego wpływem lub w odpowiedzi na nie - traktowano jako pewną ponadindywidualną, wspólno¬ tową całość a nie osobne byty (Chmielewski W. 1987, s. 272-273). W takim ujęciu granica pomiędzy sztuką a życiem, pomiędzy artystą a tzw. zwykłym czło¬ wiekiem, ulegała rozmyciu - a to właśnie było postulowane przez środowiska kontrkulturowe i alternatywne. 23 Im bardziej artyści poznawali życie Lucimia, tym bardziej rozumieli, że jeśli ich aktywność ma być dla mieszkańców istotna musi - o wiele bardziej niż dotychczas - korespondować z ich życiem i potrzebami. W związku z tym, poszukując wartości wspólnych dla nich i dla lucimian skupili się na świętach związanych z kalendarzem liturgicznym oraz życiem rolników. Święta dawały możliwość przeżywania turnerowskiego communitas (Burszta 1998, s. 108-111; 2 3 Szczegółową prezentację idei i programu „sztuki społecznej" można znaleźć między inny­ mi w albumie Sztuka młodych 1975-1980 (Chmielewski W. 1987, s. 273). �160 OLGA KWIATKOWSKA Sulima 2000, s. 58-60; Turner 2004, s. 240-266.) a więc przeżywania współbycia, doświadczania - tak przez artystów podkreślanych - więzi międzyludz¬ kich. Artyści widzieli sytuację wsi w kategoriach upadku i regresu, dlatego też swoją działalność traktowali jako misję o charakterze ratowniczym, polegającą na „[...] wydobywani[u] i wzmacniani[u] dawnych wartości, tworzeni[u] innych, znajdywani[u] dla nich, współtworzonych z lucimianami, sakralizujących je dzieł i działań, zachowań, symboli i obyczajów" (Chmielewski W. 1985a, s. 62). „Grupa Działania" osadziła swoją działalność w rytmie pór roku. W ciągu kilku lat zostaje wypracowany lucimski rok obrzędowy, na który składają się przede wszystkim: „Święty Wieczór - Trzech Króli", „Gromniczna - Rocznica 3 lutego", „Popioły", „Wielka Moc", „Zielone Świątki", „Święty Jan - Wianki", „Święto plonów", „Zaduszki" . Warto zwrócić uwagę na wymienione w drugiej kolejności święto, ponieważ początkowo nie było ono związane z dniem Matki Boskiej Gromnicznej i nie odwoływało się do sensów religijnych. „Rocznica 3 lutego", bo taka była pierwotna nazwa święta, wykraczała poza przyjęty sche¬ mat, ponieważ została powołana do życia przez „Grupę Działania" na pamiątkę nadania Lucimiowi prawa czynszowego przez Kazimierza Wielkiego w 1359 roku. Miała więc zdecydowanie lokalny wymiar a artyści za jej sprawą chcieli zwrócić uwagę mieszkańców na przeszłość wsi i uczynić historyczny wymiar miejsca istotną wartością . Ten przykład obrazuje dynamiczny charakter poszukiwań artystów. W związku z tym, że znajomość przeszłości uważali za pożądaną wartość, starali się ją, m.in. przez obchodzenie „Rocznicy", upowszechniać. Popularność i atrakcyjność tego święta jednak szybko spadała, w związku z tym próbowali je ocalić poprzez połączenie go z bardziej czytelnymi i ważnymi dla odbiorców sensami religijnymi. 24 25 Wszystkie święta były tak animowane przez artystów, by miały charakter spotkania całej społeczności i miały szansę być wspólnie przeżywane. Odwo¬ łując się do tradycji, tworzono własne scenariusze poszczególnych świąt i kre¬ owano ich twórcze realizacje. Oczywiście, szczególnie manifestowało się to w oprawie plastycznej wydarzeń . Powstawały niezwykłe dekoracje, kompo¬ zycje o znaczeniu symbolicznym i sakralnym (Chmielewski W. 1985b, s. 27). W ich tworzeniu, ale również w samych działaniach, bardzo istotną rolę odgry¬ wały elementy lokalnego środowiska, takie jak: woda, ziemia oraz rośliny, a także relacje z samym terytorium wsi. 26 2 4 Repertuar świąt ulegał niewielkim modyfikacjom, w związku z tym w poszczególnych tekstach dotyczących „Grupy Działania" występują pewne różnice (por. np. Kunczyńska-Iracka 1990, s. 6; Chmielewski B. i inni 1989, s. 192). Tutaj zdecydowałam się przywołać święta najczꜬ ciej wymieniane. Problem przyczyn zróżnicowania skali akceptowania świąt wprowadzanych przez arty¬ stów poruszyli Aleksander Jackowski, Ewa Korulska i Hanna Szewczyk, w rozmowie prezento¬ wanej na łamach „Polskiej Sztuki Ludowej" (1985, s. 44-48). Warto byłoby poświęcić uwagę każdej z realizacji poszczególnych świąt, niestety, prze¬ kracza to objętość niniejszego tekstu. Opisy niektórych z nich można znaleźć w artykule Witolda Chmielewskiego pt. Inspiracje i działania plastyczne w Lucimiu (1985b, s. 26-27). 2 5 2 6 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU l6l Po pewnym czasie realizacji nowego typu koncepcji, członkowie „Grupy Dzia¬ łania" stwierdzili, że ich efektem jest pojawienie się zespołu zmian kulturowo-społecznych w lokalnym środowisku. W ten sposób zaistniała m.in. nowa jakość, nazywana przez artystów „nową sztuką ludową" . Z punktu widzenia artystów, miały j ą konstytuować elementy wywodzące się z lokalnej tradycji oraz pochodzące z kultury masowej a także propozycje „Grupy Działania". Sztuka ta powstaje z potrzeby środowiska lokalnego i dla niego, a nie dla świata zewnętrz¬ nego. Spajać miała lokalną wspólnotę wokół wspólnych wartości i odgrywać istotną rolę w budowaniu jej tożsamości oraz poczucia godności. Czyni to Lucim i jego mieszkańców jedynymi w swoim rodzaju. Prorokowali też, że „nowa sztuka ludowa" lokalnych społeczności będzie jedną z dróg rozwoju kultury w przyszłości (Chmielewski W. 1985a, s. 64). W związku z tym, iż artyści uznali, że mieszkańcy Lucimia stali się zaangażowanymi współtwórcami ich prac, istnienie „Grupy Działania" wydało im się już niepotrzebne i jesienią 1981 zde¬ cydowali się na jej samorozwiązanie. Był to gest o symbolicznym wręcz charak¬ terze, przypieczętowywał zniesienie - w ich przekonaniu - granicy pomiędzy nimi - zespołem artystów, a lokalną społecznością. W miejsce animującej dzia¬ łalności „Grupy" pojawia się praktyka powoływania komitetów przy realizacji poszczególnych przedsięwzięć (Chmielewski W. 1985a, s. 69). 27 Ponieważ w Lucimiu tak wiele się działo, coraz bardziej był odczuwalny brak miejsca, w którym dynamiczne życie kulturalne mogłoby się rozgrywać. Na po¬ czątku lat osiemdziesiątych rozpoczęła się budowa Domu Ludowego. Artyści byli bardzo zaangażowani w to przedsięwzięcie, szczególnie w opracowywanie jego strony wizualnej. Dzięki nim projekt budynku przygotował architekt Jan Sabiniarz, który dążył do tego, by Dom był wkomponowany w otoczenie, aby nawiązywał do lokalnej, tradycyjnej architektury. Takie podejście do problemu zabudowy nie było ówcześnie popularne, dominowała raczej nadal architek¬ toniczna brzydota. W 1983 roku, nie do końca widząc w działalności lucimskiej możliwość samo¬ realizacji, ale również z powodów osobistych, Wasilewski i Maziec definitywnie wycofują się z aktywności w Lucimiu. Nie wpływa to w jakiś drastyczny sposób na wizję i potrzebę działania pozostałych artystów. Sytuacja zmienia się natomiast w drugiej połowie lat osiemdziesiątych. Następuje wówczas pewne osłabienie aktywności środowiska lucimskiego jako całości, mniej osób jest chętnych do organizowanie imprez, mniej mieszkańców na nie przychodzi. W tym samym czasie bracia Chmielewscy zaczynają angażować swój potencjał twórczy poza Lucimiem, w Górce Klasztornej, mają więc mniej czasu i energii, by animować dotychczasowe środowisko. Zdają sobie również sprawę, że aby zmiany w lokal¬ nej społeczności były autentyczne i trwałe powinny wynikać z dobrowolnych i w miarę samodzielnych działań jej samej (Chmielewski W. 1985a, s 69). 2 7 Oczywiście, z punktu widzenia znawców tzw. sztuki ludowej użycie tego terminu w kontekś¬ cie działań lucimskich może budzić zastrzeżenia. Dali temu wyraz Aleksander Jackowski, Ewa Korulska i Hanna Szewczyk (1995, s. 27). W niniejszym tekście pomijam dyskusję na ten temat. �162 OLGA KWIATKOWSKA TELECHATA Z REWITALIZACJĄ W TLE Ponowne bardzo silne ożywienie życia w Lucimiu miało miejsce pod koniec lat osiemdziesiątych i w pierwszej połowie dziewięćdziesiątych X X w., a zwią­ zane było między innymi z realizacją projektu powstania we wsi pierwszej pol­ skiej telechaty - nowoczesnego ośrodka informacyjno-telekomunikacyjnego . Miał on być wyposażony w sieć komputerową i telekomunikacyjną służącą zaspokajaniu potrzeb mieszkańców wsi i okolicy. Dzięki dostępowi do nowocze­ snych systemów przetwarzania informacji telechata miała gwarantować uczest¬ nictwo w społeczeństwie informacyjnym oraz pomóc we wprowadzaniu licznych przemian społecznych, kulturalnych i ekonomicznych nie tylko w Lucimiu, ale na obszarze całej gminy Koronowo (Kaleta, Wieczorkowski 1993, s. 49). Przede wszystkim przewidywano, że dzięki niej nastąpi poprawa systemu telekomuni¬ kacyjnego, możliwy będzie dostęp do różnego rodzaju usług (bankowych, pocz¬ towych, telekomunikacyjnych) informacji, porad, szeroko rozumianej edukacji a także, że przyczyni się do zwiększenia miejsc pracy. Na wybór Lucimia ogrom¬ ny wpływ miało to, że artyści, którzy zaczęli od 1989 roku funkcjonować pod nazwą „Grupa 111", sama wieś i prowadzony w niej eksperyment byli już dobrze znani, nie tylko w środowiskach artystycznych, czy zajmujących się animacją kulturalną, a także związanych z badaniem i rozwojem obszarów wiejskich. Oto jak uzasadniano wybór Lucimia na miejsce realizacji projektu: 28 29 Wybierając Lucim jako miejsce realizacji pierwszego polskiego programu rewitalizacji wsi mie­ liśmy na uwadze podejmowane bez mała od 20 lat działania „Grupy 111" („Akcja Lucim") na­ kierowane na odbudowę tożsamości kulturowej jego mieszkańców. Uznaliśmy, że ten jedyny w swoim rodzaju eksperyment artystyczno-społeczny realizowany przez grupę artystów plastyków z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika (Witold i Bogdan Chmielewscy, Wiesław Smużny) stanowi istotne wzmocnienie programu, w którym [...] przywrócenie mieszkańcom własnej podmiotowości przez wydobycie i dowartościowanie ich własnej tradycji kulturowej stanowi jedno z centralnych zadań całego przedsięwzięcia (Kaleta 1996, s. 40). Zakładano też, że długoletnie działania artystów w Lucimiu stworzą „szansę zaangażowania sił lokalnych na skalę trudną do osiągnięcia w innych społecznoś¬ ciach wiejskich" (Kaleta, Wieczorkowski 1993, s. 48). Wydaje się również, że artyści mogli być postrzegani jako odpowiednie osoby do pełnienia roli pośred¬ ników pomiędzy lokalnym środowiskiem a przybywającymi z zewnątrz specja¬ listami. Artyści bardzo zaangażowali się w projekt. Po pierwsze, w koncepcji rewitalizacji obszarów wiejskich idealnie mieściła się prowadzona przez nich działalność. Po drugie, projekt - podobnie jak aktywność „Grupy 111" - miał 2 8 Autorem idei był Henning Albrechtsen. Pierwsza telechata powstała w Szwecji w połowie lat osiemdziesiątych X X wieku. Dokładny opis jej idei, historii i prób realizacji w Polsce można znaleźć w artykule Andrzeja Kalety i Kazimierza Wieczorkowskiego pt. Telechata jako instru­ ment kulturowej odnowy wsi (1993; patrz także Gosieniecka 1996, s. 95-101). Szczegóły dotyczące wyposażenia technicznego zawiera tekst Kalety i Wieczorkowskiego. 2 9 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 163 charakter misji ratowniczej; efektem obu miała być tętniąca życiem wieś. Ponadto, realizacja projektu wydawała się być ogromną szansą dla Lucimia. Ośrodek teleinformatyczny miał być ulokowany w budowanym przez miesz¬ kańców Domu Ludowym - co wiązało się z koniecznością rozbudowy budynku - aby w konsekwencji stać się Europejskim Domem Wiejskim (Kaleta, Wieczor¬ kowski 1993, s. 48). Jego powstanie miało być finansowane ze środków Euro¬ pejskiej Wspólnoty Gospodarczej. Idea telechaty była jednym z elementów szerszego programu odnowy wsi Lucim, realizowanego przez międzynarodowy zespół badaczy współpracujących z Instytutem Socjologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Ten z ko¬ lei wchodził w skład większego projektu rewitalizacji obszarów rustykalnych Europy (Kaleta 1996, s. 39). W programach tego typu bardzo mocno podkreśla się konieczność utrzymania równowagi pomiędzy środowiskiem a gospodarką człowieka, którą można osiągnąć między innymi poprzez rozwój rolnictwa ekologicznego i agroturystyki. Również w programie przygotowanym dla Lucimia te dwa elementy zajęły istotne miejsce (Zysnarska 1996, s. 66-76; Maciąg 1996, s. 77-85). Okres realizacji projektu związanego z rewitalizacją Lucimia to dla wsi czas licznych wizyt naukowców, urzędników różnego szczebla oraz dziennikarzy, a tak¬ że kilku polsko-niemieckich obozów naukowo-badawczych, w trakcie których analizowano między innymi stan środowiska przyrodniczego i społecznego wioski. To czas entuzjazmu, ale również rozbudzonych nadziei i oczekiwań. Niestety, z wielu różnorakich przyczyn, telechata nie powstała w Lucimiu. Do tej pory również nie wykończono ostatecznie i nie oddano oficjalnie do użyt¬ ku Domu Ludowego . Żaden z rolników nie zdecydował się na przestawienie swoich upraw na ekologiczne, nikt też nie zaczął prowadzić gospodarstwa agro¬ turystycznego, a sam proces rewitalizacji nie był kontynuowany. 30 KONKLUZJA W połowie lat dziewięćdziesiątych aktywność zespołowa „Grupy 111" za¬ częła ustępować działaniom indywidualnym poszczególnych jej członków, reali¬ zowanym również poza Lucimiem. Mimo że „Grupa" do dzisiaj nie ogłosiła swojego rozwiązania, to trudno mówić, by nadal istniała i działała w Lucimiu jako całość. Jej członkowie nie są już również - w takim samym stopniu jak dawniej - zaangażowani w życie wsi. Wpłynęło na to zapewne wiele różnych czynników. Prawdopodobnie znaczącą rolę odegrała tu również kwestia niezreali¬ zowania projektu stworzenia telechaty. Artyści, wiążąc swoje życie z Lucimiem, przeszli drogę od fascynacji miejs¬ cem - wiejską siedzibą, przez włączenie się w życie mieszkańców wsi, głównie 3 0 Należy zaznaczyć, że mimo tego, odbywają się w nim imprezy kulturalne, jest też wynaj¬ mowany na uroczystości rodzinne. �164 OLGA KWIATKOWSKA poprzez prezentację swojej twórczości i animowanie lokalnego środowiska, po włączenie się w przygotowanie i realizację dużego, zaplanowanego pro¬ jektu społecznego rewitalizacji wsi. Sami twórcy postrzegali swoją obecność w Lucimiu jako proces prowadzący od akcjonerskich działań ku długofalowym, w których uwzględnia się oczekiwania lokalnego środowiska i poszukuje się „wspólnego mianownika". Decydując się na działalność w Lucimiu osiągnęli poczucie wolności, przede wszystkim od „układu artystycznego" - a trzeba pamiętać, że zwłaszcza w cza­ sach PRL-u było to bardzo trudne. Zyskali również głębokie przekonanie, że ich twórczość jest istotna społecznie i potrzebna - to natomiast było szczególnie ważne w kontekście kryzysu i alienacji sztuki w latach siedemdziesiątych ubieg¬ łego wieku. Poza tym, animując tak niewielkie środowisko, mogli mieć poczucie wpływu na rzeczywistość i to, że przeobrażanie jej zgodnie ze swoim wizjami jest możliwe. Niewątpliwie, ich program i postawa miały bardzo prospołeczny charakter, wszystkie ich działania były skoncentrowane na lokalnej społeczności. Byli zainteresowani opiniami i sugestiami jej członków dotyczącymi twórczości i aktywności. Świadczyć o tym może choćby praktyka, przeprowadzanie wywia¬ dów i ankiet. Warto podkreślić tego typu stanowisko, ponieważ w świecie nowoosadników nie zawsze ma ono miejsce. Lucim, z pewnością, stał się miejscem centralnym, jeśli nie życia twórców, to bez wątpienia ich twórczości. W tekstach dotyczących działalności artystów w Lucimiu życie kulturalne wsi jest prezentowane w dużej mierze jako ich kreacja, ich żywe dzieło. Co prawda, podkreśla się, że powstało ono przy współ¬ udziale mieszkańców, ale w gruncie rzeczy to przecież oni najpierw wybrali to miejsce. Zdiagnozowali jego stan jako „sytuację zerową" i zdecydowali się je ratować angażując się w działania o charakterze animującym. Artyści oscylo¬ wali na granicy sztuki i życia wierząc, że swoimi działaniami granicę tę przekra¬ czają. Wydaje się, że rzeczywiście mniej lub bardziej przybliżali te dwa obszary do siebie, zmniejszając - tak boleśnie przez niektórych artystów odczuwany - dystans pomiędzy nimi, trudno jednak stwierdzić, że udało im się to całko¬ wicie. Sztuka prawdziwa, ważna, miała rodzić się tam, gdzie jej dotychczas brakowało, czyli w życiu mieszkańców Lucimia. Co ciekawe, nigdy nie porusza¬ li tej kwestii w odniesieniu do swojego własnego zwyczajnego życia, nigdy nie pisali o swoim codziennym bytowaniu na wsi. To także bardzo ich wyróżnia na tle innych nowoosadników. Dążyli raczej do tego, by sztuka stała się elemen¬ tem życia społeczności lucimskiej, aby była bliską jej formą ekspresji i działała na nią integrująco. Na pytanie, jakie miejsce w swoim życiu przypisali artystom i ich działaniom oraz wykreowanemu, rozsławionemu w świecie zewnętrznym, wizerunkowi Lucimia jego mieszkańcy spróbuję odpowiedzieć w drugiej części tego artykułu. �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 165 LITERATURA B u c h o w s k i M i c h a ł 1996, Klasa i kultura w okresie transformacji: antropologiczne stu­ dium przypadku społeczności lokalnej w Wielkopolsce, Les Travaux du Centre Marc Bloch, Berlin. - 2004, Zrozumieć Innego. Antropologia racjonalności, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiel¬ lońskiego, Kraków. B u r s z t a W o j c i e c h J. 1998, Obrzędy i symbole, [w:] tegoż, Antropologia kultury. Tematy, teorie, interpretacje, Zysk i S-ka Wydawnictwo, Poznań, s. 101-120. C h m i e l e w s k i B o g d a n 1989, Punkt oparcia, [w:] Tumult Toruński. Sztuka poza centrum (katalog wystawy), Fundacja Toruńskiej i Pomorskiej Sztuki Współczesnej „Tumult", Toruń, s. 191-193. - 1997, Od poczekalni do domu - od realności potocznej ku utopii retrospektywnej, Prze­ gląd Artystyczno-Literacki, nr 4, s. 22-24. - 2001, „Rok Polski" - odnaleziony według czasu i miejsca (wybrane realizacje z lat 1990-2001), U M K , Toruń, nlb. C h m i e l e w s k i B o g d a n i inni 1977-1978, Akcja Lucim, Socjalistyczny Związek Studen¬ tów Polskich, Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, Lucim. - 1989, Etapy, realizacje, idee, [w:] Tumult Toruński. Sztuka poza centrum (katalog wystawy), Fundacja Toruńskiej i Pomorskiej Sztuki Współczesnej „Tumult", Toruń, s. 191-192. - 1996, Odbudowa tożsamości kulturowej, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obsza­ rów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 86-93. C h m i e l e w s k i W i t o l d 1982, U progu nowej sztuki ludowej, Inspiracje, nr 4, s. 12-13. - 1985a, Granice sztuki, Integracje, kwiecień, s. 61-70. - 1985b, Inspiracje i działania plastyczne w Lucimiu, Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 23-36. - 1985c, Przepowiednie lucimskie, Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 37-44. - 1987, Grupa Działania, [w:] Sztuka młodych 1975-1980, Młodzieżowa Agencja Wydaw¬ nicza, Warszawa, s. 270-275. - 1998, Odbudowa kulturowej tożsamości wsi, [w:] Rozwój obszarów wiejskich w perspek­ tywie integracji z Unią Europejską, Andrzej Kaleta (red.), Wydawnictwo U M K , Toruń, s. 225-235. C z a c h o w s k i H u b e r t 1999, Życiorys preparowany czyli fakty i domysły utkane w historię, Rocznik Muzeum Etnograficznego w Toruniu, t. I I , s. 141-153. D a v i e s N o r m a n 1998, Boże Igrzysko. Historia Polski, Wydawnictwo Znak, Kraków, t. I I . D e l o r m e A n d r z e j 2001, Szarość komunistycznej codzienności. Percepcja jakości życia w PRL-u, [w:] PRL z pamięci, Czesław Robotycki (red.), Wydawnictwo UJ, Kraków, s. 13-57. D z i a m s k i G r z e g o r z 1987, Kontekst artystyczny lat siedemdziesiątych, [w:] Sztuka mło¬ dych 1975-1980, Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, Warszawa, s. 7-19. E l i a d e M i r c e a 1999, Sacrum i profanum. O istocie religijności, tłum. Robert Reszke, Wydaw¬ nictwo KR, Warszawa. G o s i e n i e c k a A n n a 1996, Telechata, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Naro¬ dowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 95-101. H e r n a s C z e s ł a w 1965, W kalinowym lesie. U źródeł folklorystyki polskiej, t. 1, PIW, War¬ szawa. J a c k o w s k i A l e k s a n d e r , K o r u l s k a E w a , S z e w c z y k H a n n a 1985, O Lucimskim eksperymencie, Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 44-48. J a w ł o w s k a A l d o n a 1988, Więcej niż teatr, PIW, Warszawa. �166 OLGA KWIATKOWSKA K a l e t a A n d r z e j , W i e c z o r k o w s k i K a z i m i e r z 1993, Telechatajako instrument kul­ turowej odnowy wsi, Kultura i Edukacja, nr 1, s. 43-52. K a l e t a A n d r z e j 1996, Lucim - środowisko przyrodnicze i społeczność lokalna, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 39-62. K o w a l s k i P i o t r 2002, Odyseje nasze byle jakie. Droga, przestrzeń i podróżowanie w kultu¬ rze współczesnej, Wydawnictwo Atla 2, Wrocław. K u n c z y ń s k a - I r a c k a A n n a 1990, Sygnały z Lucimia, Polska Sztuka Ludowa, n r 1 , s. 61-62. K u l i g o w s k i W a l d e m a r 2003, Glokalizacja po polsku: Wiejskie Alternatywne Społecz­ ności. Przypadek Wolimierza, Kultura i Społeczeństwo, nr 4 , s. 17-45. K u r o ń J a c e k , Ż a k o w s k i J a c e k 1996, PRL dla początkujących, Wydawnictwo Dolno­ śląskie, Wrocław. K w i a t k o w s k a O l g a 2004, To Make a Dreamscape Real: the role of the environment in new rural Polish settlements, [w:] De la connaissance des paysages à l'action paysagère. Recueil des résumés. Colloque International (Bordeaux 2-4 décembre 2004); CD z materiałami z konferencji - w archiwum prywatnym autorki. L a s k o w s k a - O t w i n o w s k a J u s t y n a 2004, „Swój - Obcy". Przejawy koegzystencji kul­ turowej społeczności wiejskiej i alternatywnej, [w:] Wartości uniwersalne i odrębności narodowe tradycyjnych kultur europejskich, Mieczysław Marczuk (red.), Międzynarodowa Organizacja Sztuki Ludowej - Sekcja Polska, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej - Wydział Politologii, Lublin, s. 293-301. M a c i ą g J o l a n t a 1996, Agroturystyka, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Naro¬ dowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 77-85. M a l e w s k a - S z a ł y g i n A n n a 2002, Wiedza potoczna o sprawach publicznych. Rozmowy o władzy lokalnej w wybranej gminie mazurskiej w latach 1994-1995, Wydawnictwo DiG, Warszawa. M a r k i s z A g a t a 2002, Dwie skrajności współczesnej wsi. Dezintegracja wsi popegeerowskiej a świadomy wybór tworzenia nowych jakości kulturowych przez imigrantów z mia¬ sta, Masovia. Pismo poświęcone dziejom Mazur, t. 5, s. 11-130. P i o t r o w s k i P i o t r 1999, Dekada. O syndromie lat siedemdziesiątych, kulturze artystycznej, krytyce, sztuce - wybiórczo i subiektywnie, Wydawnictwo Obserwator, Poznań. Rocznik Statystyczny... 1978, Rocznik Statystyczny woj. bydgoskiego 1977, Wojewódzki Urząd Statystyczny w Bydgoszczy, Bydgoszcz. Rocznik Statystyczny... 1977, Rocznik Statystyczny woj. toruńskiego 1977, Wojewódzki Urząd Statystyczny w Toruniu, Toruń. R o b o t y c k i C z e s ł a w 1998, Nie wszystko jest oczywiste, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiel¬ lońskiego, Kraków, s. 146-156. S m u ż n y W i e s ł a w 1989, „Wyciąg z Lucimia", [w:] Tumult Toruński. Sztuka poza centrum (katalog wystawy), Fundacja Toruńskiej i Pomorskiej Sztuki Współczesnej „Tumult", Toruń, s. 190-191. S u l i m a R o c h 2000, O imionach widywanych na murach, [w:] tegoż, Antropologia codzien¬ ności, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków, s. 53-92. S z t a n d a r a M a g d a l e n a 2001, „Miejsca święte i miejsca przeklęte". Szkic o antyurbanizmie „Wiejskich Społeczności Alternatywnych", [w:] Przestrzenie, miejsca, wędrówki. Kategoria przestrzeni w badaniach kulturowych i literackich, Piotr Kowalski (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole, s. 51-78. - 2002, Alternatywne „ucieczki" w kulturze masowej, [w:] Kultura popularna, Wiesław Godzic, Agnieszka Fulińska, Mirosław Filciak (red.), Rabid, Kraków, s. 59-67. �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 167 - 2003, Sposoby na „ludowość". „Powrót do źródeł" i idea działań alternatywnych, [w:] Materiały pokonferencyjne: Tradycja z przyszłością, Towarzystwo Naukowe Sando­ mierskie, Sandomierz, s. 45-65. T u r n e r V i c t o r W., 2004, Liminalność i communitas, [w:] Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje, Marian Kempny, Ewa Nowicka (red.) Wydawnictwo Nau¬ kowe PWN, Warszawa, s. 240-266. W o j c i e c h o w s k i A l e k s a n d e r 1992, Czas smutku, czas nadziei. Sztuka niezależna lat osiemdziesiątych, Wydawnictwo Artystyczne i Filmowe, Warszawa. W y k a A n n a 1983, O awangardowym stylu alternatywnym, [w:] Style życia, obyczaje, ethos w Polsce lat siedemdziesiątych - z perspektywy roku 1981, Andrzej Siciński (red.), Instytut Filozofii i Socjologii PAN, Warszawa, s. 109-124. Z y s n a r s k a E w a 1996, Ekologizacja rolnictwa, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 66-76. Ż y d o w i c z M a r e k 1989, Kilka uwag o powojennej rzeczywistości Torunia. Rozmowa z Januszem Boguckim, [w:] Tumult Toruński. Sztuka poza centrum (katalog wystawy), Fundacja Toruńskiej i Pomorskiej Sztuki Współczesnej „Tumult", Toruń, s. 14-18. OLGA KWIATKOWSKA "NEW SETTLEMENT" I N THE V I L L A G E OF L U C I M . THE HISTORY OF A PARTICULAR SOCIAL A N D ARTISTIC EXPERIMENT Summary The term "new settlement" refers to a particular social and cultural phenomenon. It means migration of town and city dwellers to the country in quest for realization o f alternative ways of life. Such cases have already become the subject of interest for ethnographers and anthropo­ logists. The problem usually studied is that of mutual relationships between the "newsettlers" and the village community they come to live in, i.e. relationship between two social groups with different ways o f life. The author of the article emphasizes another aspect of such situation, namely the inner differentiation of the local community itself, suggesting that the consequences of that differentiation should be taken into account in the research of the subject. The text presented here is the first part of the work. In it the author presents and analyzes the case of the village of Lucim-social and artistic experiment realized by a group of town artists who came to live in that village in the second half of the 20 century. In her analysis the author includes the artists' motives for moving to the country, the way they perceive the village and its inhabitants and the way they understand their role as organizers of local cultural activities. The history o f the "new settlement" is reconstructed as described by the "new-settlers" them¬ selves. In the second part to be published in the next issue of "Etnografia Polska" that history w i l l be completed by the perspective of the villagers. Their views have been expressed in long interviews recorded during the author's fieldwork in the years 2003 and 2004.Thus the selected villagers' memory has been "penetrated" and two perspectives are juxtaposed, resulting in many-sided presentation of the phenomenon. th Translated by Anna Kuczyńska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1659b184c2773f58ea22d42e91bfb43d.pdf 6f3459c8d7848357c28a7796cc600657 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5241 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2006 Subject The topic of the resource Nowoosadnicy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4865 Title A name given to the resource Nowoosadnictwo w Lucimiu, czyli historia pewnego eksperymentu artystyczno-społecznego./ ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2006 t.50, s.197-211 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwiatkowska, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. L: 2006, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 OLGA KWIATKOWSKA Katedra Etnologii, Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU ARTYSTYCZNO - SPOŁECZNEGO. CZĘŚĆ I I 1 WSTĘP Od końca lat siedemdziesiątych do połowy lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku we wsi Lucim funkcjonowała grupa artystów związanych z Toruniem i Bydgoszczą . Ich obecność i działalność we wsi analizuję przez pryzmat kate­ gorii nowoosadnictwa. Terminem tym określa się zjawisko migracji z miasta na wieś w poszukiwaniu miejsca, w którym będzie możliwa realizacja alternatyw­ nego - w stosunku do dominujących wzorców - stylu życia. W tej perspektywie artyści jawią się jako nowoosadnicy - czyli ludzie, którzy dokonali świadomego wyboru miejsca swojego osiedlenia, zgodnego z wyznawanymi wartościami oraz podzielaną wizją świata i kondycji człowieka (więcej patrz: Kwiatkowska 2005). Jak zaznaczałam analiza zjawiska nowoosadnictwa wymaga, oprócz koncentra¬ cji na samych nowoosadnikach i ich działalności, skierowania uwagi także na środowisko lokalne. Jest to konieczne ze względu na fakt, że również ono bierze udział w tym procesie. Warto więc w tym kontekście próbować odpowiedzieć na pytania, w jaki sposób lokalna społeczność postrzega nowoosadników, jak inter¬ pretuje ich działania i jak widzi wzajemne relacje. Takie ujęcie problemu pozwoli przyjrzeć się zjawisku nowoosadnictwa z innej, nie mniej ważnej perspektywy, dopełnić jego obraz i uwzględnić jego polifoniczność (tamże, s. 148-150). 2 3 W pierwszej części artykułu została przedstawiona próba odtworzenia historii nowoosadnictwa w Lucimiu na podstawie utrwalonej w materiałach pisanych perspektywy artystów. Powstała ona na bazie analizy tekstów ich autorstwa oraz komentatorów ich działań, pisanych w latach, kiedy grupa funkcjonowała w Lucimiu. Obecnie prezentowana część jest próbą dopełnienia tej historii poprzez prezentację perspektywy środowiska lokalnego. Jest poszukiwaniem 1 Prezentowany tutaj artykuł stanowi drugą część tekstu, który ukazał się w ubiegłorocznym tomie „Etnografii Polskiej" (Kwiatkowska 2005). Obie części są fragmentem większej całości, realizowanej w ramach tematów badawczych Katedry Etnologii U M K w Toruniu. Wieś wchodzi w skład gminy Koronowo leżącej w granicach obecnego województwa ku¬ jawsko-pomorskiego. Bogdan i Witold Chmielewscy, Wiesław Smużny, Andrzej Maziec i Stanisław Wasilewski (dwaj ostatni wycofali się z działalności w Lucimiu w 1983 roku). 2 3 �198 OLGA KWIATKOWSKA odpowiedzi na pytanie, jakie miejsce w swoim życiu mieszkańcy Lucimia przy­ pisali artystom i ich działaniom oraz wykreowanemu, rozsławionemu w świecie zewnętrznym, wizerunkowi ich własnej wsi. Ta część powstała na bazie „pene­ trowania" pamięci wybranych osób mieszkających w Lucimiu w trakcie wywia­ dów - rozmów przeprowadzonych przeze mnie w ramach badań terenowych w 2003 i 2004 roku. W połowie lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku Hanna Szewczyk, omawia­ jąc z Aleksandrem Jackowskim i Ewą Korulską przypadek lucimski, powiedziała: „[n]ajbardziej interesuje mnie, jakie ślady tych teraz już zaniechanych działań odnajdziemy w kulturze Lucimia za 20 czy 30 lat, gdy dzieci, z którymi przede wszystkim współpracują członkowie Grupy, zdążą się zestarzeć" (Szewczyk i inni 1985, s. 46). Zdanie to stanowiło dla mnie jedną z inspiracji do podjęcia badań w Lucimiu. Idąc wyznaczonym przez nie tropem, ale zawężając jego zakres, można zapytać, jakie ślady obecności artystów znajdziemy w pamięci członków społeczności lucimskiej? PAMIĘĆ I NARRACJA Współcześnie w humanistyce i naukach społecznych wiele miejsca poświęca się zagadnieniu pamięci (patrz: Kaniowska 2003, s. 57) . Według francuskiego historyka Pierre'a Nory przeżywamy w ogóle „[n]a całym świecie [...] nadejście czasu pamięci" (2001, s. 37). Ma się to objawiać w erupcji najrozmaitszych form działań różnych grup społecznych i jednostek zogniskowanych wokół kwestii związanych z ich prawdziwą i/lub wyimaginowaną przeszłością. Proces ten na¬ rasta od ponad ćwierćwiecza i polega przede wszystkim na kształtowania nowe¬ go stosunku do przeszłości. Przez długi czas w ramach historii jako dziedziny wiedzy dążono do formułowania jednej wersji dziejów, zdając sobie oczywiście sprawę z istnienia wielu odmiennych pamięci (tamże, s. 41). „Era pamięci" (tam¬ że, s. 39), która „zapanowała" na poziomie życia społecznego w dużej mierze przyczyniła się do tego, że aktualnie różnorodne pamięci zbiorowe, szczególnie te dotychczas marginalizowane w dominującym nurcie, stały się również przed¬ miotem zainteresowania wielu historyków. Zajmują się oni ich rekonstrukcją oraz artykulacją w obszarze swojej dyscypliny, a także życia społecznego. 4 Intensywna obecność i działalność artystów jako grupy w Lucimiu należy w tej chwili do przeszłości. Kluczową kategorią, jaka się pojawia przy próbie od-tworzenia historii nowoosadnictwa w tej wsi z perspektywy środowiska lokalnego jest właśnie pamięć. W związku z tym, że ma ona strukturę narracyjną, a „rozpatrywać i badać pamięć to badać narracje o przeszłości" (Kaniowska 2003, s. 62) druga istotna kategoria, którą można w tym kontekście zastosować, to narracja. 4 Spektakularnym przykładem tego zainteresowania w ramach antropologii kulturowej są dwa zeszyty „Polskiej Sztuki Ludowej. Konteksty" z 2003 roku (nr 1-2, 3-4) poświęcone w całości kwestiom pamięci. �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 199 Przedmiotem mojego zainteresowania jest to, czy artyści i ich działalność jest pamiętana przez członków społeczności Lucimia, a jeśli tak, to jakie miejsce w ich pamięci te minione wydarzenia zajmują oraz, jaki obraz nowoosadnictwa wyłania się z ich wspomnień. Moja uwaga koncentruje się więc na ich narracjach dotyczą¬ cych określonego tematu. Jest tak, ponieważ to właśnie w formie narracji pamięć interesujących mnie minionych wydarzeń została mi udostępniona w trakcie wy¬ wiadów. Jeśli przyjąć dodatkowo, że „[n]arracja jest sposobem rozumienia świa¬ ta przez ludzi" (Trzebiński 2002, 17), to analizując je można szukać odpowiedzi, jak obecności artystów w ich wiosce była rozumiana przez mieszkańców Lucimia. W tym kontekście, przedstawioną przeze mnie dotychczas historię nowoosadnictwa w Lucimiu z perspektywy artystów (Kwiatkowska 2005) można również widzieć jako odtworzenie jednej z narracji na ten temat, narracji samych nowoosadników dotyczącej ich własnej obecności i działalności we wsi. Przyjmuję, że relacja między nowoosadnikami a społecznością lokalną Lucimia miała charakter kontaktu międzykulturowego (tamże 2005, s. 149) i w związku z tym zakładam, że narracje obydwu tych środowisk, odnoszące się do interesujących mnie kwestii, mogą być odmienne. Oprócz tego, że różnica pomiędzy nimi może wynikać z fak¬ tu, że zostały sformułowane z perspektywy odrębnych grup kulturowych, łączy się ona również z tym, że różny jest czas i medium ich artykulacji. W pierwszym wypadku narracja była utrwalana w piśmie prawie na bieżąco, w trakcie rozgry¬ wania się zjawiska, a więc podlegała regułom piśmienności. Zyskała w ten sposób charakter ustabilizowany, zastygły i bardzo spójny. Narracje środowiska lokalnego natomiast były mi dostępne w formie oralnej z wszystkimi jej konsekwencjami i czynione z odległej perspektywy czasowej w stosunku od wydarzeń. Dodatko¬ wo, jako że przy analizie nowoosadnictwa wykorzystuję odwołującą się do kon¬ cepcji Pierre'a Bourdieu propozycję Michała Buchowskiego (1996, s. 15-22), postulującą widzenie konkretnej społeczność wioskowej jako takiej, w ramach, której istnieją zróżnicowane klasy społeczne rozporządzające odmiennymi for¬ mami kapitału ekonomicznego, społecznego, symbolicznego i kulturowego, za¬ kładam, że w ramach lokalnego środowiska lucimskiego może funkcjonować wiele różnych pamięci, a zatem i narracji na temat nowoosadnictwa. Pamięć jako taka jest przede wszystkim zogniskowana wokół przeszłości, jej podstawowe funkcje to przechowywanie, organizowanie, przywoływanie i wy¬ woływanie tego, co minęło. Wielu badaczy analizujących fenomen pamięci zwra¬ ca jednak uwagę, że nie odnosi się ona wyłącznie do przeszłości, ale że pozostaje również w silnej relacji z teraźniejszością i przyszłością. Warto w tym kontekście przywołać dwa terminy stosowane przez Paula Ricoeura (1995, s. 23), a miano¬ wicie przestrzeń doświadczenia i horyzont oczekiwań (patrz także: Mamzer 2003, s. 145). Pierwszy z nich odnosi się do obszaru przeszłości jednostki. To do niego przede wszystkim przypisana jest pamięć Ja. Jednocześnie stanowi 5 5 Terminy te Ricoeur (2005 s. 23) zaczerpnął z prac Reinera Kosellecka. W swoich rozważa¬ niach odnosi się i do poziomu jednostki, i do poziomu zbiorowości, nie zawsze jednak wiadomo, o którym z nich mówi w danym momencie. W moim tekście wykorzystuję jego uwagi dotyczące egzystencji jednostki. �200 OLGA KWIATKOWSKA on punkt odniesienia dla tego, co mieści się już w horyzoncie oczekiwań, a więc pragnień, obaw, przewidywań, projektów, marzeń Ja, tego wszystkiego, co skie­ rowane jest ku przyszłości. Pomiędzy tymi obszarami istnieje polaryzacja, a jedno­ cześnie zachodzi przepływ, który jest możliwy dzięki pośrednictwu żywej teraź­ niejszości. Teraźniejszość, w tym przypadku, nie jest rozumiana wyłącznie jako punkt pomiędzy czymś przedtem i czymś potem, ale stanowi „dialektyczną me­ diację pomiędzy przestrzenią doświadczenia i horyzontem oczekiwań w tej mie­ rze, w jakiej jest wypełniona niedawną przeszłością a nadciągającą przyszłością" (Ricoeur 1995, s. 24). Powyższe powiązania jasno pokazują uwikłanie pamięci w przeszłość, teraźniejszość i przyszłość jednostki. Jednocześnie pomiędzy tymi trzema elementami czasowego wymiaru egzystencji ludzkiej ma miejsce odwrot¬ ny ruch. Jednostka interpretuje wydarzenia z przeszłość poprzez pryzmat jej „tu i teraz" oraz poprzez wizje jej przyszłości. Co prawda, przeszłość ma charakter zamknięty, nie podlega więc zmianie, to co się wydarzyło nie może się odstać, ale „sens tego, co się zdarzyło, nie jest ustalony raz na zawsze" (Ricouer 1995, s. 35). W zależności od tego, jaka jest obecna sytuacja jednostki i jej cele, inter­ pretacja i ocena przeszłości może się zmieniać. Z tej perspektywy określany jest sens przeszłości (Heidegger, za: Kaniowska 2003, s. 61; patrz też Rosner 2003, s. 20-22). Jednocześnie należy mieć na uwadze fakt, że pamięć ze swej natury jest „selektywna, wybiórcza, obciążona wartościowaniem, przysłonięta rozmai¬ tymi normatywnymi schematami" (Kaniowska 2003, s. 60), dlatego staje się rów¬ nież obszarem przekłamań i różnorakich kreacji Ja. Dzięki strukturze narracyjnej pamięci następuje synteza tego, co różne i odręb¬ ne, pojawia się „dysharmonijna harmonia pomiędzy momentem zdarzenia a mo¬ mentem rozpoznania, uzgadniania nieciągłość wspomnień zakrzepłych w opowie¬ dziane epizody z ciągłością pamięci, która znajduje wyraz w spójności opowiadanej historii" (Ricouer 1995 s. 29). Przeszłe wydarzenia są widziane i werbalizowane w logicznym porządku przyczynowo-skutkowym tak, by były zrozumiałe dla nar¬ ratora. W ten sposób pamięć nadaje sens przeszłości i pozwala jednostce postrze¬ gać to, co się je wydarzyło w związku z jej teraźniejszą i przyszłą biografią. Wielu badaczy podkreśla, że kwestie dotyczące pamięci i narracji odgrywają bardzo istotną rolę w procesie kształtowania i funkcjonowania tożsamości jednostek . Podstawową techniką badawczą, jaką stosowałam w Lucimiu, był wywiad pogłębiony, od czasu do czasu „przeplatany" techniką wywiadu projekcyjnego (na ten temat patrz: Olechnicki 2003, s. 171). Było to przede wszystkim możliwe od momentu, kiedy część rozmówców udostępniła mi fotografie związane z wy¬ darzeniami kreowanymi przez artystów i mogłam się posługiwać ich kopiami w trakcie kolejnych rozmów. Fotografie mogą stymulować pamięć . Prezentacja zdjęć minionych wydarzeń wywoływała i ogniskowała pewne wątki narracyjne, czasami ożywiała te, które wydawały się już zamierać. 6 7 8 6 Przy czym nie chodzi tutaj o narracyjną strukturę ograniczoną wyłącznie do obszaru pamięci. Chodzi tu przede wszystkim o narracyjną koncepcję tożsamości jednostki ludzkiej (więcej patrz: Rosner 2003; Giddens 2002). Nie koncentruję się tu na - skądinąd ogromnie ciekawym - wątku relacji pomiędzy foto¬ grafią i pamięcią. Więcej na ten temat patrz np. Bartuszek 2005; Olechnicki 2003. 7 8 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 201 Kończąc ogólne rozważania na temat pamięci i narracji warto zaznaczyć, że moja relacja na temat narracji mieszkańców Lucimia dotyczących nowoosadników ma również postać narracji. Przy czym jej celem nie jest ustalanie obiek¬ tywnych faktów, nie stanowi ona poszukiwania odpowiedzi, jak było naprawdę, jest natomiast interpretacją w postaci autorskiej narracji. I to interpretacją kolej¬ nego stopnia, ponieważ interpretuje interpretacje minionych wydarzeń wyrażone przez samych członków środowiska lokalnego. Jak trafnie zauważa Katarzyna Kaniowska (2003, s. 59) „[o]dkrycie przeszłości oznacza jedynie odkrycie za¬ słon interpretacji, z którymi - jako faktycznymi źródłami - stykają się rekonstruktorzy i narratorzy tego wszystkiego, co «mówi nam» o przeszłym świecie". NARRACJE LUCIMSKIE Oczywiście pamięć lucimian o nowoosadnictwie „rozgrywającym się" w ich wsi można analizować z różnych punktów widzenia i pod wieloma kątami. Kaniowska, rozważając zagadnienie pamięci w obszarze antropologii kulturo¬ wej, wyróżniła trzy podstawowe sposoby jej rozumienia: jako źródło wiedzy, jako przedmiot wiedzy oraz jako narzędzie poznania (2003, s. 58-64). Przedmiot mojego zainteresowania z jednej strony, koresponduje z pierwszym sposobem ujmowania pamięci. Zgodnie z nowymi paradygmatami nie dążyłam do pozna¬ nia jakiegoś „prawdziwego" przebiegu zdarzeń, ale skupiłam się na interpreta¬ cjach wybranych członków społeczności na ten temat. Z drugiej strony, istotny był dla mnie także ostatni ze sposobów rozumienia pamięci wyróżniony przez badaczkę, ponieważ interesowały mnie podobieństwa i różnice w rozumieniu i konceptualizowaniu przeszłej obecności artystów we wsi. Próbowałam też usta¬ lić, jakie czynniki determinują taki stan rzeczy. Spektrum postaw wobec moich propozycji rozmowy na temat działalności artystów w Lucimiu było zróżnicowane. Część indagowanych w ogóle odma¬ wiała dialogu i tu pojawiły się dwa typy uzasadnień. Po pierwsze, deklarowano brak wiedzy, czy raczej brak pamięci zbyt odległych wydarzeń, po drugie, okazy¬ wano brak zainteresowania proponowanym tematem. Jednocześnie część z tych osób wskazywała na ludzi w Lucimiu, do których powinnam się udać, jako że posiadają oni odpowiednie kompetencje i na pewno zdecydują się na wywiad . Na tej podstawie można wyróżnić dwie grupy. Większa z nich nie była zaintere¬ sowana formowaniem, a na pewno udostępnianiem mi narracji na temat arty¬ stów. Mniejsza zaś, którą można nazwać grupą aktywistów, z perspektywy człon¬ ków pierwszej, dysponowała odpowiednią wiedzą na interesujący mnie temat . Można powiedzieć, że mamy tu do czynienia ze zjawiskiem przyznawania przez jedną grupę innej grupie monopolu na wyrażanie pamięci zbiorowej. I to właśnie ten jej rodzaj jest postrzegany jako wart udostępniania osobom z zewnątrz. Same 9 10 9 Robiła tak również część osób, które decydowały się na rozmowę ze mną. Zjawisko o podobnym charakterze, choć występujące w odmiennym kontekście, bo zwią¬ zanym z kreowania lokalnej historii Wojnicza, opisywał Czesław Robotycki (1998, s. 55). 1 0 �202 OLGA KWIATKOWSKA reakcje na przeprowadzenie wywiadów są o tyle ważne, że wyrażenie zgody lub odmowa same w sobie mają już charakter znaczący i w pewien sposób wskazują na rodzaj stosunku do przeszłej obecności artystów oraz stopień przywiązywania do niej wagi w kontekście własnej biografii i społeczności. Część z tych osób, które wyraziły zgodę na przeprowadzenie wywiadu, nie zgadzała się na jego rejestrację. Najczęściej miało to miejsce w przypadku, kiedy ocena działalności artystów i jej konsekwencji dla wsi była negatywna. Osoby te decydowały się na zwerbalizowanie i udostępnienie mi swojej narracji, ale chciały by miała ona charakter ulotny. Kolejną grupę stanowili ludzie, którzy reagowali pozytywnie na propozycję rozmowy, zgadzając się również na jej nagrywanie. Często budowali oni bardzo długie, obfite i barwne narracje, ale i na tym pozio¬ mie pojawiały się kolejne różnice w postawach. Prowadząc wywiady miałam udział w budowaniu narracji poszczególnych rozmówców. Już samo zognisko¬ wanie uwagi na artystach zakreślało pożądany przeze mnie jej zakres tematycz¬ ny. Również pytania, które zadawałam sugerowały pewne tropy. I tu część roz¬ mówców ignorowała proponowane przeze mnie „reguły gry". W konsekwencji ich narracje „odpływały" od proponowanych przeze mnie wątków, krążąc wokół różnych istotnych i - co znaczące - ważniejszych dla narratorów problemów. Część rozmówców jednak dzieliła się ze mną opowieściami rzeczywiście zorga¬ nizowanymi wokół postaci artystów oraz ich działalności i , mimo że tu również pojawiały się wątki poboczne, to nigdy nie były one dominujące. O treści oraz długości opowieści decydowały przede wszystkim stopień zaangażowania roz¬ mówcy w realizację działań animowanych przez artystów oraz - związana z tym w dużej mierze - ilość kontaktów z twórcami. Na to zaś wpływało kilka mogą¬ cych się krzyżować i nakładać na siebie czynników. Po pierwsze, poczucie kom¬ petencji i obowiązku wypływające z pełnionych funkcji w lokalnej społeczności, w tym również w oficjalnej strukturze władzy. Ogromną role odgrywa tutaj po¬ strzeganie działalności artystów przez pryzmat kategorii sztuki i szerzej - kultur y , tę zaś traktuje się jako wartość samą w sobie, nie wymagającą uzasadnienia. Władza ma obowiązek dbać o nią i stwarzać warunki umożliwiające mieszkań¬ com dostęp do niej. Po drugie, umiejętność i potrzeba odbioru sensów zawartych w realizacjach artystów i walorów estetycznych, wiążąca się z kapitałem kul¬ turowym poszczególnych członków społeczności. Po trzecie, pewien typ wraż¬ liwości na wypowiedź artystyczną, nie wynikający z kapitału kulturowego, ale z indywidualnych cech charakteru. 11 12 WĄTKI W tym miejscu chciałabym się skupić na prezentacji i analizie dwóch wybra¬ nych, ale szczególnie istotnych wątków tematycznych, które przewijały się w narracjach moich rozmówców, a mianowicie na motywie obecności artystów 1 1 1 2 Chodzi tu o wąskie, wartościujące rozumienie kultury. Mam tu na myśli lokalną, oficjalną strukturę władzy. �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 203 w Lucimiu oraz motywie ich działań artystycznych. Oczywiście wątki te łączą się ze sobą. Można powiedzieć, że prezentacja pierwszego stanowi wprowa¬ dzenie do następnego. Jak już wspomniałam, duży wpływ na pojawienie się tych, a nie innych treści w narracjach miały zadawane przeze mnie w trakcie wywiadów pytania. OBECNOŚĆ. AKCJA L U C I M , GRUPA DZIAŁANIA CZY GRUPA 111? Stopień znajomości imion i nazwisk artystów wśród moich rozmówców był zróżnicowany. Część z nich doskonale się w tej materii orientowała, potrafiła wymienić wszystkich, łącznie z postaciami dwóch fotografików, którzy zaprze¬ stali działalności w Lucimiu na początku lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Zdarzały się jednak osoby, które miały problemy z wyliczeniem wszystkich arty¬ stów, czasem deklarowały przy tym, że znają ich z widzenia i nawet jeśli nie pamiętają ich imion i nazwisk, to każdego z nich rozpoznają. Jeśli chodzi o okreś¬ lenia zbiorowe, to najczęściej przewijała się nazwa Akcja Lucim oraz Grupa Działania , nie stosowano natomiast prawie wcale określenia Grupa 111 . Duża część rozmówców określała twórców po prostu mianem artystów. Niektórzy wspominali, że na początku, kiedy ci pojawili się w Lucimiu, określano ich mia¬ nem 'studenci', mówiono studenci przyjechali ( X A ) . Słaba orientacja w ewo¬ luowaniu nazwy grupy oraz jej przyczynach może świadczyć o nieistotności tych kwestii dla lokalnego środowiska. 13 14 15 16 Pamięć o pierwszym spotkaniu z artystami w większości przypadków jest „roz­ myta". Od czasu pojawienia się ich we wsi upłynęło prawie 30 lat. Pytani o tę kwestię zazwyczaj zamykali sprawę krótkim: nie pamiętam. Tylko niektórzy byli w stanie lub próbowali to ustalić i wskazywali, że miało to miejsce na zebraniu . Pierwszą reakcją na pojawienie się artystów w Lucimiu była ciekawość. Towarzy¬ szyła ona również pierwszym akcjom twórców. Świetnie obrazują to słowa jednej z zaangażowanych we współpracę lucimianek: ludzie mówili miedzy sobą „oj, po co oni tu przyjechali, a co tu będą robić ", no bo to dla wszystkich była nowość, bo jeżeli takie coś [wcześniej] się [tutaj] nie działo " (XB); czy słowa innej, równie zaangażowanej, osoby: [o]ni działali, my żeśmy wszyscy chodzili, bo to było cie­ kawe, nie, dla ludzi [...], każdy na płotach, na wszystkim ludzi [było] pełno (XC). 11 1 1 3 8 Nazwa rocznych działań artystycznych realizowanych we wsi w 1911 roku. Inicjowały one twórczą obecność artystów w Lucimiu. Nazwa, pod którą artyści funkcjonowali w latach 1918-1981. Nazwa przyjęta przez artystów w roku 1989. W skład grupy nie wchodzili już Wasilewski i Maziec. Imiona i nazwiska autorów cytowanych tu wypowiedzi zostały zastąpione symbolami: X A , X B , XC, X D , XE, XF, XG, X H , X I itd. Chodzi o specjalnie zwołane zebranie wiejskie, na którym artyści zaprezentowali koncep¬ cje „Akcji Lucim". Wszystkie cytowane wypowiedzi pochodzą z przeprowadzonych przeze mnie wywiadów rejestrowanych na kasetach magnetofonowych. 1 4 1 5 1 6 1 1 1 8 �204 OLGA KWIATKOWSKA Zupełnie inną perspektywę ma osoba, której uczestnictwo w działaniach przy­ pada na okres, kiedy artyści byli już zadomowieni w Lucimiu: nie pamiętam kiedy się zetknąłem z [artystami], to było dla mnie [...] coś zupełnie naturalnego, jakby część życia Lucimia, [...] to [nie] było dla mnie nic nadzwyczajnego, tylko [...] takie święto [...], które było po prostu w kalendarzu, miało tak być, to było normalne dla mnie, ja przychodziłem po prostu na [ich] działania [...], byłem odbiorcą działań i nawet nie zastanawiałem się, że to jest coś niespotykanego, to znaczy wiedziałem, że to jest niespotykane gdzie indziej, że to jest tylko tu w Lucimiu u nas, ale z drugiej strony, to było już tutaj naturalne (XD). Odmienność wyglądu artystów (brody, u niektórych długie włosy, odzież), która mogła budzić w małej społeczności zainteresowanie, z dzisiejszej perspek­ tywy nie jest podkreślana. Prawdopodobnie łączy się to z oswojeniem obecności twórców poprzez te wszystkie minione lata. Dużą rolę w tej kwestii mogła rów¬ nież odegrać sama kategoria Artysty, do której postacie twórców były przypisa­ ne. Zaklasyfikowanie nowej osoby do odpowiedniej kategorii pozwala ludziom uzasadnić jej odmienność i przejść nad nią do porządku dziennego. Wykrystali­ zowana pod koniec X I X wieku w kulturze nowożytnej i egzystująca do dzisiaj, również na poziomie świadomości potocznej, figura Artysty jako kogoś odmien¬ nego, oryginalnego, wyrastającego ponad przeciętność, także spełnia taką rolę. W tej perspektywie artysta nie tylko może, lecz nawet powinien być inny. Powód, dla którego artyści wybrali na swoją działalność Lucim nie jest dla wszystkich jasny. Większość twierdzi, że nie wie, jakie były tego przyczyny, niektórzy próbują to uzasadniać tym, że Lucim się artystom po prostu spodobał. Osoby, które miały bliższe kontakty z twórcami wskazują, że decydującą rolę odegrał tu zakup domu na Kadzionce przez braci Chmielewskich. Uzasadnienia postępującego z czasem spadku zainteresowania działalnością artystów i uczestnictwa w inspirowanych przez nich projektach są różne. Od wskazania na zwiększenie się repertuaru dostępnej rozrywki m.in. przez pojawie¬ nie się video i większej liczby programów telewizyjnych, poprzez zmniejszenie się atrakcyjność propozycji twórców, czy zmianę w postawie ludzi w stosunku do aktywności na płaszczyźnie społecznej w ogóle i wycofanie się ich w obszar życia prywatnego po odejście pokolenia, które wykazywało dużą aktywność. Trzeba wziąć pod uwagę, że działalność artystów jako grupy rozpoczęła się pod koniec lat siedemdziesiątych i trwała do połowy lat dziewięćdziesiątych. W tym czasie miała miejsce zmiana ustroju państwa i wiele związanych z nią przekształ­ ceń ekonomiczno-gospodarczych oraz społecznych, których konsekwencje miesz­ kańcy Lucimia odczuwają do dzisiaj. Jedną z najbardziej dotkliwych jest wysoki stopień bezrobocia. W latach dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku zwolnionych z pracy zostało wielu dwuzawodowców pracujących w pobliskim Koronowie 19 20 1 9 Artyści, nawiązując do tradycji, tworzyli autorskie scenariusze poszczególnych świąt zwią­ zanych z kalendarzem liturgicznym i życiem rolników. Nazwa jednej z części Lucimia. Bracia Chmielewscy w 1976 roku kupili tam zrujnowaną zagrodę wiejską z poł. X I X wieku. Warto podkreślić, że Kadzionka leży w granicach wsi, ale jest położone na jej uboczu. 2 0 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 205 czy Bydgoszczy. Zatrudnienie straciła też duża część mieszkańców w wyniku likwidacji miejscowego PGR-u (Duthweiler 1996). To jeszcze bardziej pogłębiło i tak już istniejący podział pomiędzy rolnikami indywidualnymi i pracownikami dawnego PGR-u. Odwołując się do koncepcji Pierra Bourdieu można powiedzieć, że habitusy mieszkańców Lucimia, ukształtowane w okresie PRL-u, nie spraw¬ dziły się w nowych warunkach; ludzie zaczęli dotkliwie doświadczać dysonansu pomiędzy ich dotychczasowymi sposobami radzenia sobie w świecie, a nową sytuacją (Bourdieu, Wacquant 2001, s. 100-131). W swoich narracjach rozmówcy wyraźnie dzielą czasy na dawne i obecne. Przypisują im też odmienny charakter i jakość. W trakcie rozmów jest to podkreślane za pomocą sformułowań: zmieniły się czasy (XA), ludzie się zmienili (XE), ludzie są teraz inni (XB), wtedy ludzie byli jacyś inni (XD). W tym kontekście pojawia się również nostalgia za mi¬ nionym oraz idealizowanie czasu przeszłego, szczególnie jeśli pokrywa się on z okresem młodości rozmówców . Przez pryzmat tego podziału jest też widziana działalność artystów. Masowe uczestnictwo w animowanym przez nich życiu kulturalno-społecznym wsi jest sytuowane raczej w „dawnych czasach" oraz na przełomie „nowego" i „starego", kiedy nadzieje, że zmiany będą korzystne były duże a ich negatywne konsekwencje nie były jeszcze znane. 21 W narracjach moich rozmówców poruszany był także wątek braku wspól¬ nych działań wszystkich artystów z mieszkańcami Lucimia w chwili obecnej. Ograniczano się raczej do stwierdzania faktu wycofania się poszczególnych artys¬ tów z aktywności we wsi. Niektórzy pamiętają, że najpierw zniknęli Stanisław Wasilewski i Andrzej Maziec. Warto podkreślić, że tym postaciom w ogóle po¬ święca się w opowieściach niewiele uwagi, prawdopodobnie ze względu na bar¬ dzo duży upływu czasu (ponad dwadzieścia lat) od momentu ich wycofania się z aktywności w Lucimiu. Potem zniknął Witold Chmielewski. Wielu podaje jako powód jego wyjazd do Warszawy, gdzie ma cały czas pracować przy Małych Ojczyznach . Wycofał się również z organizowania i uczestnictwa w masowych imprezach wioskowych Bogdan Chmielewski, choć jest on najczęstszym bywal¬ cem Lucimia, ponieważ sporo czasu spędza w domu na Kadzionce. Niektórzy z rozmówców orientują się, że w przestrzeni Lucimia są przez niego obecnie realizowane kameralne wydarzenia artystyczne. Niewielka część, najbardziej za¬ interesowanych, jest zapraszana do wzięcia w nich udziału. W narracjach moich rozmówców, należących do grupy lokalnych aktywistów, przy omawianiu wątku wycofywania się poszczególnych twórców wyczuwalny jest żal. Jednocześnie, w tym kontekście, mocno się podkreśla i bardzo ceni obecność i zaangażowanie Wiesława Smużnego w niektóre z wioskowych imprez. Jest ona postrzegana w kategoriach wierności wsi i grupie. 22 2 1 Warto zwrócić uwagę, że takie bezwarunkowe pozytywne waloryzowanie przeszłości jest jedną z typowych cech myślenia w ramach kultury typu ludowego (patrz Robotycki 1992, s. 22-23). Chodzi o ogólnopolski program-konkurs Fundacji Kultury „Małe Ojczyzny - tradycja dla przyszłości". Witold Chmielewski był w latach 1993-1991 jego dyrektorem; siedziba programu znajdowała się w Toruniu. 2 2 �206 OLGA KWIATKOWSKA PROJEKTY ARTYSTYCZNE W pamięć większości moich starszych rozmówców najbardziej wryły się nie¬ które z realizacji prezentowanych podczas pierwszego spektakularnego działania artystów „Akcja Lucim" oraz pierwsze realizacje związane ze świętami. Wynika to najprawdopodobniej z faktu, że nigdy wcześniej tego rodzaju przedsięwzięcia nie miały miejsca w Lucimiu. To było coś kompletnie nowego, nie dającego się z niczym znanym porównać. W mechanizmach pamięci ogromną rolę odgrywa przecież prawo kontrastu, zapamiętuje się to, co niezwykłe. I tak na przykład, niektóre osoby przywoływały instalację z luster jako tę, która wywarła na nich bardzo duże wrażenie: mi utkwił[a] [w pamięci] wystaw[a] luster, [...] przez tę naszą główną drogę między innymi były [poustawiane] lustra różn[ych] format[ów], wielkości, mniejsze, większe, [o różnorodnych] kształt[ach] (XE). 0 trwałości wspomnienia pierwszego Świętego Wieczoru również wydaje się decydować niezwykłość zapamiętanych wrażeń. Był on organizowany z dala od centrum wsi, w opuszczonym gospodarstwie, do którego trzeba było iść w ciem¬ nościach, w ostry mróz, aż na tzw. Egipt . Tam kawał drogi [jest, dochodzimy] a tam krowy ryczą, świnie kwiczą, pani, moja córa z jeszcze jedną szukali, gdzie tu są te świnie, no tyle się naśmialiśmy, a oni mieli to nagrane, w ciemnościach ryczą, no [a] nigdzie ich nie ma, tych krów (XA). Jako zabawną ciekawostkę, wybijającą się oryginalnością na tle innych wydarzeń, dość często przywoływano też w opowieściach wątek „palenia świni" w trakcie tzw. Popiołów. Organizowano je na rozpoczęcie postu. Artyści zrobili sztuczną świnię i potem w tą świnię tam naładowali i alkohol i kiełbasy i wszystko to [...] [zostało] spalone (XF). Kolejne akcje oswoiły już mieszkańców z obecnością artystów i ich realiza¬ cjami. Poza tym, jako że artyści z czasem zaangażowali się przede wszystkim w animowanie świąt związanych z kalendarzem liturgicznym i życiem rolników, ich działania wpisały się w charakterystyczną dla nich powtarzalność czasową 1 treściową. W związku z tym, w pamięci wielu rozmówców nie funkcjonują one jako wyodrębnione wydarzenia, ale raczej jako swoiste, rokrocznie się powta¬ rzające ciągi. W ich narracjach poszczególne „Święte Wieczory", „Jany", Dożynki - bo te święta właśnie najczęściej były przywoływane - zlewają się ze sobą. W narracjach o projektach artystycznych ponownie daje o sobie znać po¬ dział na tych, którzy należeli raczej do widzów wydarzeń i tych, którzy włączyli się w ich przygotowania. Pierwsi ograniczają się do przywołania nazw poszcze¬ gólnych imprez, przy czym często łączą ze sobą autorskie nazwy nadawane przez artystów i powszechnie używane nazwy świąt, a ich opisy samych wydarzeń są najczęściej dość skromne. Natomiast o wiele mniej liczna grupa aktywistów 23 24 25 2 3 „Święty Wieczór" to „zadomowiona" wśród mieszkańców nazwa, nadana przez artystów spotkaniu, które było związane z Bożym Narodzeniem. Zwyczajowa nazwa jednej z części Lucimia. „Jany" to prawdopodobnie skrócona wersja nazwy „Święty Jan - Wianki" nadanej przez twórców Nocy Świętojańskiej. Preferowana przez artystów nazwa „Święto plonów" nie wyparło powszechnej nazwy Dożynki. 2 4 2 5 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 207 o wiele więcej pamięta, wykazuje dużą znajomość projektów i nie tylko zna ich nazwy, ale również posługuje się nimi w swoich narracjach. Można na przykład usłyszeć: na Świętym Wieczorze dostałam siew ( X B ) . Opowiadają o przebiegu poszczególnych świąt, niektórzy omawiają je z detalami, jeszcze inni dołączają do tego komentarze dotyczące symboliki, którą w trakcie działań przedstawiali im artyści. Pewne miejsce w narracjach zajmują też wątki dotyczące przygoto¬ wania imprez. Wydarzenia pamięta się przez pryzmat czynności, które się w ich trakcie wykonywało. W przypadku kobiet mowa jest o przygotowywaniu, czysz¬ czeniu, a szczególnie dekorowaniu miejsc, w których imprezy się odbywały oraz o przygotowywaniu poczęstunku, pieczeniu ciast - to był obszar kobiecej krząta¬ niny przed i w trakcie imprez. Można mówić tu o czymś w rodzaju repetycji kobiecej krzątaniny domowej, ale tym razem w przestrzeni publicznej. W przy¬ padku mężczyzn mowa jest głównie o czynnościach, które wymagały siły lub znajomości obsługi sprzętu np. nagłaśniającego oraz o organizowaniu transportu np. na Kadzionkę, kiedy się tam odbywały „Jany". W opowieściach osób z tej grupy jest też akcentowana i negatywnie oceniana bierność oraz brak zaangażo¬ wania w działania kulturalno-społeczne na rzecz wsi innych mieszkańców. Szczególne miejsce w opowieściach niektórych kobiet zajmują kwestie doty¬ czące tworzenia różnego rodzaju dekoracji roślinnych. W ramach tego wspomina się również aranżowane przez Wiesława Smużnego akcje związane z sianiem kwiatów i warzyw . Ich efektem były żywe dekoracje roślinne, najczęściej ze słoneczników, w przestrzeni wsi. Jedna z lucimianek uczestnicząca w tych pro¬ jektach, kończąc swoją obszerną wypowiedź pełną uwag o kolorach i kształtach kwiatów, podkreśliła z przekonaniem i nieskrywanym zachwytem: to było coś pięknego (XB). Akcje siania kwiatów korespondowały z lokalnymi praktykami uprawiania ogródków oraz ich estetycznymi waloryzacjami. Prawdopodobnie ze względu na to, idea artysty mogła się zbiec z wiedzą i wrażliwością niektórych mieszkańców, a właściwie mieszkanek wsi, bo przecież ogród kwiatowy jest ich domeną. Zadbany, wypełniony ładnymi kwiatami jest traktowany jako wizytówka właścicieli. „Wątki roślinne" są przez rozmówczynie zazwyczaj kończone uwagą, że niestety praca związana z upiększaniem Lucimia nie była szanowana, bo jej efekty, bardzo szybko były niszczone przez miejscową młodzież. Jak tylko słoneczniki posiane w przestrzeni publicznej dorastały, były zrywane lub łamane. Uprawiana i upowszechniana m.in. w Lucimiu przez Wiesława Smużnego Magia liczb znalazła swoje odbicie w sposobie postrzegania rzeczywistości 26 21 28 2 6 Określenie siew jest terminem stosowanym przez Wiesława Smużnego w działaniach zwią¬ zanych z programowym, czyli podlegającym ustalonym przez artystę regułom, sianiem kwiatów i warzyw. Pierwszy raz tego typu działanie było realizowane w Lucimiu w ramach projektu „Akcja Lucim" [pt. „Siew-Plony (Uprawy programowane)]. Więcej na temat założeń patrz: Chmielewski i inni 1911-1918, s. 49 i 15. Patrz przypis 26. Nazwa jednego z działań Wiesława Smutnego, realizowanego w Lucimiu w ramach pro¬ jektu „Akcja Lucim" ( Więcej na temat założeń patrz: Chmielewski i inni 1911-1918, s. 15). Jest stosowana przez niektórych lucimian w stosunku do różnych działań artysty, w których pojawiają się liczby. 2 1 2 8 �208 OLGA KWIATKOWSKA przez niektórych mieszkańców wsi. Dobrym tego przykładem mogą być nastę­ pujące słowa jednej z lucimianek: [Wiesław Smużny] w tym roku przywiózł mi słoneczników, przywiózł mi tych słoneczników 21, przepraszam 25 na to 25-lecie i tyle przez drogę poniszczył, że tylko się zostało 11. Ale 11! Pani sobie wyobraża! Jak ja mu to powiem, że 11 się przyjęło! (XB). Liczba roślin nie jest tu już trak­ towana neutralnie, jest znacząca. Autorka wypowiedzi wie, że ta informacja będzie ważna dla artysty, a przez to staje się ważna również dla niej. Obecność i działania artystów stały się dla kilku kobiet z Lucimia inspiracją do założenie zespołu, który zaczął występować na animowanych przez artystów imprezach. Grupa miała specjalne stroje. Śpiewała układane przez siebie piosenki najczęściej do melodii znanych szlagierów , deklamowała lub czytała wiersze własnego autorstwa oraz przedstawiała powszechnie znane skecze. Duża część utworów była specjalnie układana na okoliczność danego święta. Ich treść doty¬ czyła uroczystości, Lucimia, poszczególnych jego mieszkańców, członków Grupy Działania, nawiązywała do bieżących wydarzeń . Za ilustrację tej twórczości niech posłuży fragment utworu jednej z członkiń zespołu, która się wręcz wy¬ specjalizowała w układaniu tekstów okolicznościowych wierszy i piosenek: [... ] razu pewnego, przed kilku laty, nikt nie pamięta dokładnie daty, zjawiła się Grupa Działania i do kultury ludzi nakłania, i do kultury, i do tradycji, mamy już kilka tych kompozycji, jak święta nocka, wianki na wodzie, także dożynki w pięknym pochodzie, jest doborowa także orkiestra, to gra Pan Zygmunt - to wnuk Sylwe­ stra, ludzie piosenki chętnie śpiewają i taki zespół w Lucimiu mają, są też przyjezd­ ne te domowiny, pół serca bliźniemu, pół dla rodziny i tak nam tylko tu dodać trzeba, że jak potrzeba to tylko nieba [...] więc się radujmy, ludzie kochane, że w tej epoce nam żyć jest dane, nikt nie ma o tym jeszcze pojęcia co tu do dania i co do wzięcia, będą w historii o tym wspominać, że tu działała Akcja Lucimia . Członki¬ nie zespołu widzą swoją aktywność jako własny wkład w wzbogacenie animowa¬ nych przez artystów działań. Występowały po to, by było weselej i ciekawiej. 29 30 31 32 33 Działania artystów, ich idea i symbolika, nie zawsze były dla mieszkańców wsi czytelne. Tak o tym mówi jedna z lucimianek: bo to początkowo nawet tro­ chę niezrozumiałe [to] było, jak[a] [jest tego] symbolik[a], więc musieli niektóre fakty tłumaczyć, co to oznacza co tamto, co jeszcze inne, [tak żeby było] bardziej przemawiające. [... ] początkowo nawet sam język, którym oni się posługiwali to był taki obcy nie przemawiający do wszystkich, więc nazwy czy coś takiego próbo¬ wali właśnie jakoś tłumaczyć na taki powszechny język (XE). Inna stwierdziła: 2 9 Mowa o 2003 roku. Chodzi o 25-lecie Grupy Działania. Oprócz melodii popularnych utworów często naśladowano również ich budowę (układ zwrotek itp.). Teksty piosenek i wierszy okolicznościowych, które powstawały w Lucimiu w trakcie dzia¬ łalności artystów, same w sobie stanowią ciekawy przykład folkloru i zasługują na osobną analizę. Więcej na ten temat będzie można przeczytać w mojej pracy doktorskiej. Cytat pochodzi z utworu pt. Ballada o Lucimiu. Jako przykład lokalnej twórczości specjal¬ nie został wybrany ten właśnie fragment, ponieważ świetnie koresponduje on z tematem pamięci. 3 0 3 1 3 2 3 3 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 209 [c]hociaż my jesteśmy tyle lat z nimi związani,ale [...] niektóre sprawy, jak się widzi no to niewiadomo co to ma znaczyć (XB). Pojawił się również głos kwe¬ stionujący możność, a nawet w ogóle potrzebę, tłumaczenia działań artystycz¬ nych: no jak odbierać, tłumaczyli, tłumaczone było w miarę możliwości, [ale] tłumaczyć sztukę [...], to są często rzeczy niewytłumaczalne i często nie dające się tak opisać, ponieważ aktywność twórców w Lucimiu należy do tego rodzaju działań artystycznych, które wymyka[ją] się jakimś takim określeniom po prostu znanym ogólnie, to było [... ] poszukiwanie czegoś czego wcześniej nie było, czyli to co właściwie jest głównym zadaniem sztuki, [... ] czyli zrobienie czegoś czego wcześniej nie było, czegoś, czego by nie było nigdy gdyby nie ci twórcy (XD). Niektórzy z moich rozmówców zwracali również uwagę na różnice w sposo¬ bie prezentacji, komentowania działań pomiędzy artystami: Witold [Chmielew­ ski] talent miał do rozmawiania, do takiego komentowania tych rzeczy [chodzi o działania artystyczne], bo tu, jego brat, Bogdan [Chmielewski], pan Bogdan to już tak raczej w mówieniu taki bardziej oszczędny [jest] [...], już taki może charakter ma, a pan Smużny znów dużo komentuje (XF); Pan Smużny to się tak bardziej zachwyca, tak poszukuje różnych rzeczy, [zwraca uwagę na] niuanse [...], to też trochę śmieszn[e] [jest], trochę bawi (XD); ze zwykłej rzeczy [...] umie zrobić prawie bajkową [...] rzecz (XG). Oceny roli działań artystycznych dla mieszkańców Lucimia rozciągają się po¬ między dość powszechnymi lakonicznymi stwierdzeniami typu: ważne, że coś się działo, nie było nudno (XH); zawsze urozmaicenie jakieś było (XI), a rozbudowa­ nymi komentarzami takimi jak: [twórczość Grupy] była urozmaicenie[m] tego ży¬ cia, życie staje się bogatsze po prostu dzięki takim działaniom niekonwencjonal¬ nym, niepowtarzalnym, życie staje się niepowtarzalne bardziej może, jest o czym mówić (XD), czy: ja, gdyby nie ta akcja Lucim, to ja nie wiem, czy w ogóle by mnie cokolwiek interesowało, czy bym kiedyś wszedł do muzeum, czy do galerii jakiejś, jakiejkolwiek, bo po prostu dzięki temu troszeczkę tego zainteresowania załapałem tego typu sztuką, oprócz kina teatru ewentualnie, jest coś innego, coś więcej (XG). KONKLUZJA Artyści w trakcie swojej działalności w Lucimiu animowali nie tylko projekty artystyczne, ale również angażowali się w projekty społeczne . W związku z tym, ich obecność na wsi oraz realizacje artystyczne są widziane także przez pryzmat efektów ich działań na tym polu . 34 35 3 4 W tym kontekście projekty artystyczne definiuję jako działania koncentrujące się na wy¬ miarze symbolicznym, natomiast przez projekty społeczne rozumiem te, które dotyczyły obszaru kultury techniczno-użytkowej (według terminologii Jerzego Kmity). Chodzi o program odnowy wsi Lucim realizowany przez międzynarodowy zespół badaczy współpracujących z Instytutem Socjologii Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, który wchodził w skład większego projektu rewitalizacji obszarów rustykalnych Europy (więcej patrz: Kaleta 1996). W jego ramach propagowano ideę rolnictwa ekologicznego i agroturystyki, 3 5 �210 OLGA KWIATKOWSKA Analiza narracji lucimskich wskazuje funkcjonowanie zróżnicowanych inter¬ pretacji obecności artystów i podejmowanych przez nich działań w Lucimiu. Pojawia się tu polifonia głosów. Spektrum mieści się pomiędzy obojętnością a zaangażowaniem, pomiędzy zdystansowaniem się do zjawiska a dumą z niego, pomiędzy ludycznym odbiorem treści działań a głębszą refleksją na temat sztuki. Różnice w narracjach na temat artystów i ich działalności, ale także - co równie ważne - odmowa, czy brak chęci ich artykułowania związane są z wewnętrz¬ nym, dotyczącym wielu poziomów, zróżnicowaniem środowiska lokalnego Lucimia. Łączą się one z zajmowanym przez jednostki miejscem w hierarchii społecznej, z pełnieniem (lub nie) funkcji w oficjalnej strukturze instytucjonalnej, z poziomem wykształcenia, ale również z cechami osobowościowymi. Jedno¬ cześnie, wielość narracji jest manifestacją zróżnicowania lokalnej społeczności. Pokazuje to dosadnie, że należy unikać pułapki mitu homogenicznego Innego, który jest ciągle jeszcze żywy w antropologii społeczno-kulturowej, a którego konsekwencją jest postrzeganie środowiska wioskowego jako jednowymiaro¬ wego i jednorodnego (Herzfeld 2004, s. 41-42). Najintensywniejsze działania artystów w Lucimiu miały miejsce w dobie pro¬ sperity wsi polskiej, jak jest oceniany koniec lat siedemdziesiątych przez miesz¬ kańców Lucimia. Wspomnienie tamtych czasów pozostaje w ogromnym kontraś¬ cie z obecną sytuacją pomorskiej wioski. W tym kontekście pamięć przeszłych wydarzeń związanych z artystami przyjmuje postać bądź pamięci nostalgicznej, bądź pamięci rozczarowanej . W pierwszym przypadku na pierwszym planie obecna jest idealizacja przeszłości. Pozwala ona jednostkom „oderwać się" od niepewności dnia dzisiejszego i czerpać ze wspomnień poczucie bezpieczeństwa. W drugim przypadku uwaga jest skupiona przede wszystkim na tym, że działa¬ nia społeczne animowane przez artystów, w których realizację zaangażowało się wielu mieszkańców wsi, nie przyniosły spodziewanych efektów. Lucimianie pro¬ jektowali swoją przyszłość. Niektóre projekty nie udały się, a nawet nastąpiły nieprzewidziane, negatywne ich konsekwencje i pojawiło się coś, co Ricoeur (1995, s. 36) określa mianem cmentarzyska obietnic. 36 Warto zwrócić uwagę na jeszcze jeden aspekt, który z pewnością miał wpływ na kształt i treść narracji moich rozmówców, a mianowicie na fakt, że moja oso¬ ba była łączona z postaciami artystów i ich światem. Tak jak oni przybywałam z zewnątrz, tak jak oni pracuję na Uniwersytecie, mówię podobnym do nich językiem itp. Świadectwem tego było zadawane od czasu do czasu pytanie: a pani też artystka? Dlatego moja postać została usytuowana zgodnie z wiedzą związaną z ich przestrzenią doświadczenia, a to wpływało na to, co i jak mi mówiono, w jakim świetle starano się przedstawić minione wydarzenia oraz jakich tematów unikano. Narracja w zależności od tego komu jest prezentowana w Lucmiu miała też powstać telechata - nowoczesny ośrodek informacyjno-telekomunikacyjny. Świadomie zrezygnowałam z rozwijania tutaj tych obszernych wątków. Będzie można na ten temat przeczytać w mojej pracy doktorskiej. Ten rodzaj pamięci pojawia się przede wszystkim w kontekście projektów społecznych, a szczególnie w odniesieniu do koncepcji i konsekwencji budowy telechaty. 3 6 �NOWOOSADNICTWO W LUCIMIU, CZYLI HISTORIA PEWNEGO EKSPERYMENTU 211 podlega pewnym modyfikacjom, dlatego też trzeba wziąć pod uwagę, że nar¬ racje na ten sam temat funkcjonujące wśród mieszkańców Lucimia mogą i przy¬ bierają - jak przypuszczam - inny kształt . 37 LITERATURA B a r t u s z e k J o a n n a 2005, Między reprezentacją a „martwympapierem". Znaczenie chłop­ skiej fotografii rodzinnej, Wydawnictwo Neriton, Warszawa. B o u r d i e u P i e r r e , W a c q u a n t L o i c J.D. 2001, Habitus, illusio i racjonalność, [w:] tychże, Zaproszenie do socjologii refleksyjnej, Oficyna Naukowa, Warszawa, s. 100-131. B u c h o w s k i M i c h a ł 1996, Klasa i kultura w okresie transformacji: antropologiczne stu­ dium przypadku społeczności lokalnej w Wielkopolsce, Les travaux du Centre Marc Bloch, Berlin. C h m i e l e w s k i B o g d a n i inni 1977-1978, Akcja Lucim, Socjalistyczny Związek Studen­ tów Polskich, Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, Lucim. C h m i e l e w s k i W i t o l d 1987, Grupa Działania, [w:] Sztuka młodych 1975-1980, Młodzie¬ żowa Agencja Wydawnicza, Warszawa, s. 270-275. D u t h w e i l e r H e l m u t h 1996, Lucim - środowisko przyrodnicze i społeczność lokalna, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiejska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wrocław, s. 39-62. G i d d e n s A n t h o n y 2002, Nowoczesność i tożsamość. „Ja" i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności, tłum. Anna Szulżycka, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa. Herzfeld M i c h a l e 2002, Pierwsza orientacja: Antropologia jako praktykowanie teorii, [w:] tenże, Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, Wydawnictwo UJ, Kraków, s. 19-44. J a c k o w s k i A l e k s a n d e r , K o r u l s k a E w a , S z e w c z y k H a n n a 1985, O Lucimskim eksperymencie, Polska Sztuka Ludowa, nr 1-2, s. 44-48. K a l e t a A n d r z e j 1996, Lucim - środowisko przyrodnicze i społeczność lokalna, [w:] Andrzej Kaleta i inni, Rewitalizacja obszarów rustykalnych Europy, t. 1: Społeczność wiej¬ ska (na przykładzie wsi Lucim), Zakład Narodowy im. Ossolińskich - Wydawnictwo, Wro¬ cław, s. 39-62. K a n i o w s k a K a t a r z y n a 2003, Antropologia i problem pamięci, Polska Sztuka Ludowa. Konteksty, nr 3-4 s. 57-65. Kwiatkowska O l g a 2005, Nowoosadnictwo w Lucimiu, czyli historia pewnego ekspery­ mentu artystyczno-społecznego. Część I , Etnografia Polska, t. X L I X , z. 1-2, s. 147-167. M a m z e r H a n n a 2002, Tożsamość w podróży. Wielokulturowość a kształtowanie tożsamości jednostki, Wydawnictwo Naukowe, Poznań. N o r a P i e r z e 2001, Czas pamięci, Res Publica Nowa, nr 7 (154), s. 37-43. O l e c h n i c k i K r z y s z t o f 2003, Antropologia obrazu. Fotografia jako metoda, przedmiot i medium nauk społecznych, Oficyna Naukowa, Warszawa. P o d e m s k i K r z y s z t o f 2005, Socjologia podróży, Wydawnictwo Naukowe U A M , Poznań. R i c o e u r P a u l 1995, Pamięć - zapomnienie - historia, tłum. Jacek Migasiński, [w:] Tożsa­ mość w czasach zmiany. Rozmowy w Castel Gandolfo, Krzysztof Michalski (red.), Znak, Kraków, Fundacja im. Stefana Batorego, Warszawa, s. 22-43. Robotycki C z e s ł a w 1992, Etnografia wobec kultury współczesnej, Wydawnictwo UJ, Kraków. 3 7 Kilka razy doświadczyłam sytuacji, w której pojawienie się w trakcie wywiadu innego mieszkańca Lucimia i jego włączenie się do rozmowy zmieniało jej charakter. �212 OLGA KWIATKOWSKA - 1998, Historia - folklor - tradycja a kwestia „małej ojczyzny", [w:] tegoż, Nie wszystko jest oczywiste, Wydawnictwo UJ, Kraków, s. 42-61. R o s n e r K a t a r z y n a 2003, Narracja a tożsamość jednostki ludzkiej. A. MacIntyre, Ch. Taylor, A. Giddens, D. Carr, [w:] tejże, Narracja, tożsamość i czas, Universitas, Kraków, s. 17-51. S z a c k i J e r z y 2001, Historia i mitologia, ResPublicaNowa, nr 7 (154), s. 53-57. T r z e b i ń s k i J e r z y 2001, Narracyjne konstruowanie rzeczywistości, [w:] Narracja jako spo­ sób rozumienia świata, Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdańsk, s. 17-38. OLGA KWIATKOWSKA "NEW SETTLEMENT" I N THE V I L L A G E OF L U C I M . THE HISTORY OF A PARTICULAR SOCIAL A N D ARTISTIC EXPERIMENT (PART I I ) Summary The presentation and analysis of a social and cultural phenomenon: "new settlement", i.e. a migration from the city to the country in search for fulfilling of an alternative life style, in relation to the predominant patterns, should focus not only on the "new settlers" and their activities but also on the local community. This article is the second part of the work. The author presents and analyzes the case of "new settlement" in the village o f Lucim, an artistic and social experiment undertaken by a group of city artists who moved into that village in the second half of the 20 century. In the first part of the article, published in the last issue of "Etnografia Polska", the author reconstructed the history of the "new settlement" seen from the perspective of the "new settlers". In this part mentioned history is analyzed as viewed by the villagers (local community). The author is trying to answer the questions about the way the members of the village community perceive the "newsettlers", how they interpreted the activity of "new-settlers" and how they saw the relationship between their community and the group of artists. Nowadays the presence and activity of the artists in Lucim belongs to the past, therefore the memory is the basic category applied in the analysis. Since memory has a narrative structure and "examining and investigating the memory is to research narrations about the past" (Kaniowska, 2003: 62), the narration is the second essential category applied here. The author presents and analyzes the narrations of selected inhabitants from Lucim about the "new settlement" in their village. The analysis of these narrations indicates a variety of interpretations of the presence and activity of the artists in Lucim. There is a polyphony of voices that emerges and its spectrum is situated between the indifference and engagement, between the distance to the phenomenon and the pride coming from its existence, between the popular perception of the artistic activity and a far-reaching reflection about art. th O.K. Adres Autorki: Mgr Olga Kwiatkowska Katedra Etnologii U M K Szosa Bydgoska 44/48, 87-100 Toruń e-mail: etno-olga@o2.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5030e738e44f810cce8d1da9e6b5dfaa.pdf 0f7ee638dd7b9aff681f7baa8d829dbd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:326 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Subject The topic of the resource taniec ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:288 Title A name given to the resource Historia badań nad tańcem ludowym w Polsce / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.415-452 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lange, Roderyk Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text J(ODEI!YK Li\NGE HrSTOHlA BADAŃ NAD TAŃCEM LUDOWYM W POLSCE WSTĘP Taniec ludowy w Polsce płynie kilkoma odrębnymi nurtami, wykazującymi odrębne cechy i nazwy. Pojęciem "folklor taneczny" oznaczamy tradycyjne tańce dawnej wsi. Były one powiązane z życiem społeczności wiejskiej i wykonywano je na własny użytek, bez myśli o postronnym widzu. Forma taneczna pełniła też wiele wybitnych funkcji o znaczeniu społecznoobrzędowym i magicznym. [6, H].* Do naszych czasów zachował się względnie dobrze dawny repertuar taneczny na terenie Polski i jeżeli nie jest już współcześnie wykonywany, to żyją jeszcze jego dawni wykonawcy. Tańce dawnej wsi tworzą zwarte, tradycyjne zestawy repertuarowe, które stosunkowo wolno się przeobrażały. Zwykle też jeden {rzadko kilka) spośród tańców jest w tym rep2rtuarze pierwszoplanowy. Często taniec pierwszoplanowy nadaje charakter całej praktyce taneczno-muzyc~nej danego terenu. Właśnie te "tańce pierwszoplanowe", o zdecydowanym typie rytmicznym i choreotechnicznym, mają określone zasięgi terytorialne tworząc często ponadregionalne działy. [6,141]. Trudno sobie oczywiście wyobrażać, że te tradycyjne zestawy repertuarowe tańców wiejskich nie wykazują zróżnicowarl. Przede wszystkim obserwujemy lokalne i nawet indywidualne warianty wykonawcze tego samego luńccl. Dochodzi tu często do głosu twórcza inwencja tancerzu wiejskiego Każde wykonanie jakiegoś tańca jest tu najczęściej improwizacją i mikrokompozycją w obrębie obowiązujących aktualnie kanonów. W niektórych tylko regionuch na terenie Polski struktura poszczególnych t8J1CÓW jl~st ściślej określona i niezmienna (np. Śląsk, Kaszuby). Wskutek skłonności do improwizowania formy tanecznej jak i muzyki do tańców (tancerz przyśpiewuje kapeli melodię przed rozpoczę• C~'rr~' w bihliografii. nawiasach oznaczaj'l pozycje wymienione na końcu w wykazie �,11 li RODERYK LANGE ciem tańca), również i nazwy tańców nie wykazują stabilności i np. jedna nazwa może dotyczyć wielu różnych pod względem choreotechnicznym tańców lub też różne nazwy mogą dotyczyć tego samego tańca. Dlatego sama nazwa nie może stanowić o identyfikacji określonego tańca. Niewątpliwa jest także współzależność muzykowania i tańczenia wiejskiego. Formy ruchowe, choreotechniczne, z całą pewnością wywierały wpływ na kształtowanie się muzyki wiejskiej. Stąd znajomość istotnego wyglądu folkloru tanecznego miałaby pierwszorzędne znaczenie praktyczne również dla prac muzykologicznych. Dużą rolę w tworzeniu się tradycyjnego repertuaru wsi odegrały infiltraty w postaci tańców obcego pochodzenia (obce narody lub obce środowiska). Tańce innych narodów zostały niekiedy tak dalece wchłonięte, że trudno utożsamiać je z pierwowzorami (np. "ecossaise" występujący w niektórych regionach jako "szoc", szorc" itd.). Często były to w prostej linii zapożyczenia. Ale 'i-ównież wyraźne są wpływy europejskiej mody tanecznej w różnych okresach. Na wieś docierały tego rodzaju tańce z opóźnieniami i zawsze z odkształceniami charakterystycznymi dla procesów adaptacji obcych środowiskowo tworów. W Polsce obserwujemy dodatkowo, obok wpływów i przenikania repertuaru tanecznego miejskiego, również szczególnie silne oddziaływanie środowiska szlacheckiego, dworskiego, z drugiej jednak strony stosunkowo dawne źródła (od renesansu począwszy) rejestrują przenikanie polskich tańców chłopskich do kultury szlacheckiej. Z tego środowiska, drogą pośrednią, często rozprzestrzeniają się one po całej Europie w różnych okresach mody na "tańce polskie". Szczególnie zabytki muzyczne z epoki renesansu w Polsce obfitują w melodie taneczne, których pochodzenie zdaje się wskazywać na środowisko wiejskie pomimo szaty, jaką im nadawali dworscy kompozytorzy. [38]. Ten szczególny okres powiązania kultury dworskiej z kulturą wiejską, ludową mija jednak szybko i dopiero w dobie romantyzmu obserwujemy ponownie świadome włączanie elementów repertuaru tanecznego wsi do repertuaru warstw uprzywilejowanych (od końca XVIII. w.). Polegało ono w tym okresie nie tylko na naśladowaniu czy adaptowaniu muzyki tańców chłopskich przez ówczesnych kompozytorów, ale również na aktywnym uprawianiu "tańców ludowych" przez szlachtę wiejską (kuligi, maskarady itd.) w tym celu przebierającą się nawet w "stroje ludowe". Były to oczywiście tańce ludowe w swoistym wydaniu. Z dworów szlachty wiejskiej tańce te przechodziły na sale redutowe, na bale szlacheckie i potem mieszczańskie (XIX w.). Przedostawały się również na sceny dworskie (np. balet dworski Tyzenhauza w Grodnie, przeniesiony przez króla w 1785 r. do Warszawy - składał się z chłopów pańszczyźnianych) �Historia badldt nad tańcem lllclow.vJn tv Polsce 417 i potem do opery warszawskiej, gdzie specjalnego szlifu dodawali im stołeczni baletmistrzowie (np. R. Turczynowicz 1813-1882, F. Krzesiński HI23-1905). [67/5]. Rezultatem rozprzestrzeniania się tą drogą tańców pierwotnie pochodzenia wiejskiego na terenie całego kraju jest grupa tzw. "tańców narodowych", do których obecnie zaliczamy: poloneza, krakowiaka, mazura, kujawiaka i oberka. Niewątpliwie "iańce narodowe" odbywały niekiedy swą powtórną drogę. na wieś - już za pośrednictwem dworu. Z końcem wieku XIX i szczególnie na początku XX zaczęto wprowadzać tańce i zabawy ruchowe pochodzenia wiejskiego do repertuaru zajęć szkolnych, jako ćwiczenia ruchowe, rekreacyjne. Wypracowano też specjalną metodę nauczania tych "ludowych" tańców, sprowadzając je do uproszczonych schematów wykonawczych (np. programy AWF). Równocześnie wielki ruch amatorskich zespołów włączył do swego repertuaru w tym okresie również tańce "narodowe" i "ludowe" jako elementy szczególnie wyraźnie akcentujące "narodowość". W tym wydaniu tańce pierwotnie wiejskie, przeznaczone wyłącznie do użytku wsi, zostały gruntownie zaadaptowane do swojej nowej funkcji widowiskowej i propagandowej iprzez inne środowisko społeczne (miasto). Zjawisko tańca ludowego w Polsce jest więc niezmiernie skomplikowane ze względu na swą wieloraką 'Przydatność użytkową i adaptacje dokonywane w różnych okresach przez różne środowiska społeczne dla różnych celów. Te nurty tańca ludowego wiodą tak dalece oddzielny żywot, że w niektórych wypadkach interpretacja tego samego tańca (pierwotnie) jest tak dalece różna, że trzeba by mówić o kilku różnych tańcach. Nie wyklucza to oczywiście okresowego, wzajemnego oddziaływania na siebie poszczególnych nurtów tańca. Taniec ludowy i współcześnie ma duże zapotrzebowania praktyczne. W związku z powstaniem zawodowych, dużych zespołów "ludowych" otrzymaliśmy nawet nowe inteflpretacje sceniczne folkloru tanecznego. Wiele jest jednak zupełnie mylnych iPOjęĆo wyglądzie ipierwotnych form wiejskiego tańca, o jego schemacie wykonawczym, o mechaniźmie jego powstawania i zanikania. Stąd wiele opracowań scenicznych (zawodowych i amatorskich) tańca ludowego z góry jest narażonych na niepowodzenie ze względu na brak znajomości rzeczy. Jak dziwnie wygląda np. w konfrontacji z materiałami źródłowymi tak ,bardzo wśród praktyków tanecznych zakorzeniony mit "o jednej, jedynej, prawdziwej, nieskażonej postaci każdego tańca ludowego". Szeroko zakrojone badania etnograficzne w dziedzinie tańca i utworzenie naukowo ugruntowanej dziedziny folklorystyki tańca tak bardzo mogłyby być pomocne w swych rezultatach dla ·praktyki tanecznej. Tą 5 - Lud, t. 51, cz. II, 1965 �418 RODERYK LANGE dr,agą uzyskane materiały mogłyby te pochodne, sceniczne 'postaci tańca ludowego odświeżyć, eliminując kosmopolityczne, sztampowe w'klejki z tańców polskich. Wiele nieznanego, "egzotycznego" materiału czeka na nowe interpretacje sceniczne. Ogólnie rzecz biorąc trzeba stwierdzić, że dawny tradycyjny repertuar taneczny wsi na terenie PolSki ulega w~półcześnie gwałtownemu wyparciu przez tańce lansowane przez modę europejską. Dla swojej przyjemności młodzież wiejska uprawia dziś 'przeważnie właśnie tego rodzaju tańce na swoich zabawach. Dawne kapele, ten nieodzowny współczynnik tańca w dawnym trybie, muszą się dostosowywać do nowych wymagań i albo zmieniają repertuar, albo też wycofują się ze swej działalności. Jesteśmy świadkami wielkiego przełomu, jaki się dokonuje aktualnie w sposobie muzykowania i tańczenia na całym świecie. Ciekawym również zjawiskiem w dziedzinie tańca jest sposób przyswajania sobie tańców nowoczesnych przez młodzież wiejską i podmiejską· Pomimo znacznego dziś już zbliżenia wsi do miasta i technicznego wyposażenia wielu świetlic w nowoczesny sprzęt techniczny (radia, adaptery, magnetofony, instrumenty muzyczne), tańce te nabierają swoistych cech wykonawczych, wyrażających gusty współczesnej młodzieży wiejskiej. W różnych ok,resach podejmowano próby "utrzymania przy życiu" folkloru tanecznego przy pomocy zespołów tanecznych. Najbardziej jednak pieczołowity stosunek do tańca i nawet oparcie się na bezpośrednich wykonawcach wiejskich nie zmieni faktu, że te poczynania mają charakter rekonstrukcji lub w najlepszym razie sprowadzają się do powstania rezerwatu tanecznego. Wszystkie tego rodzaju wysiłki poświadczają niezbicie, że foLklor taneczny zachowuje swe treści, funkcje i formę tylko w swoim pierwotnym, naturalnym środowisku użytkowników. Przeniesiony na scenę choćby nawet wiejskiego domu kultury zmienia swoją funkcję - staje 'się tańcem widowiskowym, zmienia swoje formy - dostosowuje się do wymogów (nawet najskromniejszej) sceny i za,czyna wieść nowy żywot już w nurcie teatru ludowego. Ponieważ jednak jeszcze dziś stan zachowania f.okloru tanecznego w Polsce umożliwia namiprześledzenie jego form na żywo, istnieją realne możliwości przeprowadzenia badań terenowych, zupełnie już niemożliwych w wielu krajach 'zachodniej Europy. Rezultaty etnograficznych badań nad tańcem - to przede wszystkim możliwość dokonania weryfikacji dawnych źródeł i ich dopełnienie oraz utworzenie w Polsce gałęzi folklorystyki tanecznej. Trzeba sobie jednak zdać sprawę z tego, że o ile np. muzyka już dawno przebrnęła przez okresy sztuki niepiśmiennej, niezawodowej do etapu zawodowo uprawianej dziedziny o ustalonej wiedzy muzycznej �IIis!ori" hadań nad tańcem tur1ow!Jm w Polsce 419 i piśmie nutowym (już w XVII. w.powstał współczesny system), to dziedzina tańca dopiero aktualnie pokonuje trudności w zakresie zdobywania rangi sztuki piśmiennej. Dopiero też w ostatnich latach dziedzina badania folkloru tanecznego doczekała się specjalnie utworzonych sekcji w poszczególnych ośrodkach etnograficznych na całym świecie i międzynarodowych organizacjach i kongresach (International Folk Music Council 1962, VII. Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie 1964). Biorąc pod uwagę stopień i zakres zainteresowań tańcem ludowym w Polsce na drodze do formowania się folklorystyki tanecznej jako dyscypliny naukowej, możemy wyróżnićnajogólniej następujące okresy: 1) O d n a j d a w n i ej szy ch czas ów do pier w szej ć w i e r c i w i e k u XIX. Kazania, zakazy kościelne. Wzmianki, wiadomości przyczynkarskie. Opisy tańców jako elementy warsztatu <pisarskiego. Taniec jako sztuka użytkowa. 2) O d p i e r w s z ej ć w i e r c i d o koń c a w i e k u XIX. Zainteresowa'nie przedmiotem tańca ludowego. Pierwsze badania etnograficzne nad folklorem tanecznym - O. Kolberg. 3) O d koń c a XIX w. d o l a t 30 - t Y c h w i e k u XX w ł ą c zn i e. Początkowy regres, potem próby organizowania nowocześnie pojętych badań. Publikacje taneczne o walorach etnograficznych. Ogólny wzrost jakości dokumentacyjnej materiałów. 4) O k r e s p o II woj n i e ś w i a t o w e j. Dwukrotnie organizowane oficjalnie badania terenowe. Stosowanienowoczesnych środków dokumentacji formy (kinetografia). Ustalenie metod badawczych. I BADANIA CELOWO ORGANIZOWANE Dziedzina tańca ludowego z różnych względów bardzo pozno doczekała się zorganizowanego warsztatu badawczego. Właściwie dopiero zbiory materiałów tanecznych dokonane przez Kolberga oparte zostały o planowo przeprowadzone etnograficzne prace terenowe. Po Kolbergu aż do ok. 1930 r. włącznie mamy do dyspozycji tylko opracowania przyczynkarskie, a potem popularne. Mają one niekiedy nawet walory materiałów źródłowych. Nie posiadają jednak dostatecznej dokumentacji, nie zmierzają do całościowego objęcia materiału tanecznego na określonym terenie i podania go w jakimś obiektywnie pojętym przekroju. Za autora świadomie organizującego swe penetracje terenowe po �420 RODERYK LANGE Kolbergu może uchodzić dopiero Z. K w a ś n i c o w a. Co prawdn prnce tej autorki miały tylko za zadanie dostarczyć zespołom szkolnym i świetlicowym materinłów repertuarowych. Jednak właśnie w tych pracach równocześnie uwidocznia się jakaś generalna koncepcja postępowania przy zbiorze materiałów z zapewnieniem ich dokumentacji. Poważnym osiągnięciem na polu tworzenia się warsztatu badawczego nad tańcem ludowym w Polsce są prace Ipodjęte przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego w roku 1937, n kierownnc przez Prof. dr Cezarię Baudouin de Courtenay Jędrzejewiczową. Celem tych poczynań miało być zasadniczo przygotowanie materiałów na wystawę międzynarodową w Archives de la danse w Paryżu. Do pracy wciągnięto cały zeSipół fachowców jak Z. Kwaśnicową, S. Głowackiego, J. Pulikowskiego i in. [7]. Prace te miały jednak zarazem stanowić zrąb naukowej działalności w zakresie folkloru tanecznego, a materiały -- zaczątek centralnego a'rchiwum tańca ludowego. Wszystkie te osiągnięcia zostały zniszczone w czasie II wojny światowej. Z indywidualnych zbieraczy terenowych tego okresu wykazujących się zorganizowanym warsztatem badawczym należy wymienić przede wszystkim R. W. H a l' a s y m c z u k a. Jego monografin o tańcach huculskich z roku 1939 [106] świadczy o świetnie postawionych badaniach etnograficznych, prowadzonych zresztą pod kierunkiem prof. prof. A. Fischera i A. Chybińskiego. Drugą podobną monografią tego typu jest już w okresie po II wojnie światowej praca W. K o t o ń s k i e g o o "góralskim" i "zbójnickim" z terenu Podhala z roku 1956 [162]. Etnograficzny warsztat badawczy nie jest w niej jednak lepiej ~stawiony aniżeli wIpracy Harasymczuka. Interesujące nas ze względu na powiązania folkloru tanecznego z reliktami dawnych tańców w zabawach dziecięcych, były badania prowadzone przez wiele lat przez prof. Uniwersytetu Poznańskiego E. Piaseckiego (publikacje z lat 1922, 1932, 1959), [252, 255, 256]. W okresie po II wojnie światowej dwukrotnie organizownno badaniCl oficjalne nad folklorem tanecznym. W roku 1946 Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej w Warszawie (potem Państwowy Instytut Sztuki) uwzględnił w ramach badań nad .folklorem również zagadnienie tańca. Twórcą i kierownikiem Działu Badania Tańca był T. Z Y g l e l' (do 1952 r.) [373]. Po likwidacji Działu prace badawcze nad tańcem prowadzono w PISsporadycznie i mnrginalnie jako dopełnienie materiałów z dziedziny folkloru muzycznego, a wyjątkowo tylko wyłącznie w zakresie tańca ludowego. (M. Sobolewska-Drabecka pod kier. Doe. M. Sobieskiego) [292]. W Dziale Tańca PIS przeprowadzono próby badań terenowych w oparciu o mały, prowizoryczny kwestionariusz i potem ankiety wysyłane w teren. Systematycz- �Historia ba(/an nad tańcem tlldowym w Potsce 421 nyc.;hprac.;terenowych nie udało się jednak zmontować. Nie opracowano też zalożeń metodycznych. Poza serią artykułów kierownika Działu T. Zyglera [373, 374, 375] niczego nie opublikowano. W roku 1954 zorganizowano w etnograficznym ośrodku w Toruniu badctnia nad folklorem tanecznym (w latach 1959-1965 - Dział Tatka Muzeum Etnograficznego w Toruniu). W tym okresie przeprowadzono systematyczne badania na terenie północnej Polski. Materiały zebrane przygotowywane są do druku. Równocześnie opracowano i opublikowano kwestionariusz i założenia metodyczne prac podejmowanych nad folklorem tanecznym [184, 185, 187]. Dział Tańca udzielał stale konsultacji i sprawował stalą opiekę nad badaniami terenowymi szeregu indywidualnych zbieraczy (.J. Marcinek - Beskid śląski, .T. Tomasik -- Krakowskie, G. Dąbrowska - Kurpie). Wobec braku możliwości zapewnienia dalszego rozwoju tej komórce (obsada jednoosobowa) Dział Tańca Muzeum Etnograficznego w Toruniu przestał istnieć w styczniu 1966 r. Tym samym nie ma w Polsce ponownie oficjalnej placówki prowadzącej badania nad folklorem tanecznym. If I\U;TODYK A I M~;TODOLOGIA Do wieku XIX taniec jest traktowany tylko jako sztuka użytkowa i z tego okresu nie posiadamy też specjalnych opracowań z dziedziny tańca ludowego w Polsce. Podobnie zresztą kształtowała się sytuacja w wicIu innych krajach. Przez długie okresy możemy śledzić zatem tylko ewentualny wzrost zainteresowania tańcem jako przedmiotem na marginesie innych dziedzin. Wszelkie ;próby metodycznego ustawienia prac w zakresie tańca ludowego to rezultaty osiągane dopiero w ostatnich latach. W oparciu o najważniejsze kompleksy materiałów spróbujemy omówić przebieg tworzenia się w Polsce jednej z najmłodszych gałęzi nauki jaką jest folklorystyka taneczna w obrębie choreologii. Najdawniejsze polskie źródła pisane, jak np. średniowieczne kroniki i pisma kościelne, wzmiankują bardzo ogólnikowo o samych formach tańców, mówiąc zasadniczo tylko o tępieniu lub występowaniu zwyczajów pogańskich u ludu itp. [56]. Sporo nazw tańców, być może często zaczerpniętych w bezpośrednich kontaktach z ludnością wiejską, przekazała nam literatura jarmarczna XVI i XVII wieku tworzona przez wędrownych rybaltów, często eks-bakalarzy i żaków. [l, 2, 3, 25]. Bardzo też ogólnikowo wymienia tańce literatura gospodarcza tego okresu (l07]. Polska literatura piękna posługuje się fragmentami opisów tańca jako jednym z atrybutóvv warsztatu pisarskiego lub w najlepszym razie, ujmuje je jako opisowe elementy obyczajowości, jak to robią np. ks. �RODERYK LANGE Wujek, Marcm z Urzędowa, Marcin Bielski, Mikołaj Rej, Łukasz Górnicki, Jan Kochanowski, Hieronim Morsztyn, Wespazjan Kochowski, Kasper Miaskowski, Jan Chr. Pasek i in. oraz w .późniejszych okresach np. Mickiewicz, Reymont. Wyjątkowo zupełnie 'pojawiają się w tym okresie pozycje przekazujące jakieś realia wykonawcze tańców polskich, jak np. dzieło G. Tauberta z r. 1717 (Rechtschaffener Tantzmeister) wymieniająceodrębności tańców polskich, które zaskakiwały autora przebywającego w tym okresie w Gdańsku. Dawne dzieła muzyczne przekazują nam sporo melodii tanecznych, które jednak trudno z całą pewnością identyfikować z j Clkąś określoną formą taneczną (ruchową). Przy zapisach muzyki spotykamy też niekiedy nazwy tańców i teksty przyśpiewek. Dlateg() tak trudno sądzić w oparciu o tak niepełne źródła o wyglądzie form tanecznych tych okresów, ich przebiegu i roli jaką odgrywały w o'brębie ówczesnego życia społe.cznego. Wydaje się, że dobór opisywany.ch tańców był najczęściej przypadkowy, zależnie od tego, czy zdołał zwrócić na siebie uwagę autora i czy ewentualnie nadawał się jako rekwizyt warsztatu pisarskiego. Nie mamy też pewności, czy poszczególni autorzy wyliczają wszystkie tańce znane w określonym środowisku na przestrzeni określonego wycinka czasowego i czy uwzględniają istotnie najbardziej reprezentatywne formy. Często też późniejsi autorzy opierając się na niepełnych źródłach wcześniejszych, niedostatecznie sprawdzonych, a sami pozbawieni bezpośredniego kontaktu z folklorem tanecznym, 'kompilują i mylnie interpretują napotkane wiadomości i przyczyniają się do urabiania nieprawdziwych pojęć o folklorze tanec2lnym, jego formach i rozwoju. Nic też dziwnego, że np. w "Encyklopediach Staropolskich" Glogera (1903) i Briicknera (1939) tańce (rozpracowane też hasłami) nie d':1ją pojęcia o całkowitej postaci fenomenu tańca w dawnej Polsce. Taniec ludowy jako problem wypłynął też dopiero w dobie romantyzmu z jego szeroko pojętymi zainteresowaniami ludowością. Widomym znakiem tego w zakresie tańca w Polsce jest szkic K. Brodzińskiego ,,0 tańcaeh polskich" (1828 r.) i rozdziały o tańcach w pracach Ł. Gołębiowskiego (1830, 1831 r.) [22, 94, 95]. Do pozycji tego typu należy również książka K. Czerniawskiego ,,0 tańcach inarodowych z poglądem historycznym i estetycznym na tańce różnych narodów a w szczególności na tańce polskie" (1847 r., z przedrukowanym zresztą artykułem Broozińskiego). [49]. Dużo jest w tych opracowaniach poetyczno.ści i entuzjazmu, mniej realiów i rzeczowej oceny. Zaskakująco syntetyczną i trafną charakterystykę najważniejszych grup tańców polskich dał w swym szkicu L. Zienkowicz (lR41 r.) [3671· Trudno jednak właściwie określić jakąś zamierzoną metodę badań �Hls'uria badań nad tańcem tudowym w PoLsce ,123 w dziedzinie tańca ludowego przed Kolbergiem i potem długo po nim (aż do lat 3D-tych XX. wieku). Jako pierwszy stara się on w swych dziełach dać tańcowi równorzędną rolę w stosunku doo innych dziedzin bezpośrednio przez siebie badanego życia wsi. [144, 146-157]. Jego obiektywne nastawienie obserwatora-badacza jest też i w dziedzinie tańca w tym okresie nowoczesne i prekursorskie. Wielu współczesnych nam zbieraczy nie uwzględnia niestety założeń metodycznych realizowanych już w ,pol. XIX. wieku przez Kolberga. Podaje on przede wszystkim metrykacje załączanych opisów i wzmianek o tańcach. Ujmuje tańce w kontekście całego tradycyjnego repertuaru. Typuje tańce pierwszoplanowe. Przytaczając często wybór różnych melodii do tego samego tańca daje zarazem niejako przegląd różnorodnych możliwości wykonawczych w oparciu o akompaniament muzyczny. Zwraca też uwagę na zróżnicowanie choreotechniczne poszczególnych wariantów tanecznych na t~renie tego samego nawet regionu. Stara się uchwycić pewne detale dotyczące specyficznego wykonawstwa tańców w ich autentycznym środowisku wiejskim (np. w zakresie rytmiki i agogiki - tempo rubato itd.). Daje też wyraz swoim poglądom na folklor taneczny jaiko zjawiska kulturowego w .specjalnych artykułach. [143, 145]. Po Kolbergu długo bardzo nikt nie podejmował tych prac w takim ł$: zakresie i takim ujęciu. Co więcej, nastąipił pewien regres w sposobie metodycznego ujmowania materiałów tanecznych. Późniejsze prace krajoznawcze, etnograficzne i muzykologiczne zawierają już tylko przyczynkarskie wiadomości o tańcach. Z końcem XIX i na pocz. XX wieku specjalną uwagą darzą materiały taneczne z terenu wsi muzykolodzy polscy, którzy opracowując zagadnienia muzyki ludowej i dawne źródła do muzyki polskiej, ustawicznie natrafiają na powiązania tanec:cne. I tak np. H. Windakiewiczowa (1898 r.) stara się nawet określać pewne typy rytmiczne polskiej muzyki ludowej przy pomocy "figur" tanecznych (ruchowych). Brak jednak materiałów choreotechnicznych w odpowiednim ujęciu uniemożliwia dziś często identyfikację tego rodzaju porównań. [350]. A. Chybiński (1911 r.) odkrywa powiązania wiejskiej praktyki tanecznej z polską muzyką renesansową w utworach z tabulatury organowej Jana z Lublina z 1540 r. [41]. Ł. Kamieński w oparciu o materiały terenowe zdołał określić występowanie zjawiSka rytmiczno-agogicznego zw. t€lmpo rubato w wiejskiej muzyce tanecznej na terenie Polski jako jej naczelnej cechy charakterystycznej (1918 r.) [130]. Badania muzykologiczne tańców ludowych tego i późniejszych okresów natrafiają jednak na poważne przeszkody ze względu na brak odpowiednich materiałów z rejestracją strony choreotechnicznej, co z kolei uniemożliwia dokonywanie obiektywnych porównań i identyfikacji tań- �RODERYK LANGE ców. Z drugiej strony muzykolodzy nie mają na ogół ,przygotowania choreograficznego. Ponownie podjęte w Polsce prace nad tańcem ludowym w latach 30-tych XX. wieku obejmują przede wszystkim ,popularne zbiory tańców ludowych do użytku potocznego w związku z rozwojem scen świetlicowych, widowisk o zabarwieniu ludowym etc. [46, 223]. Wyjątkowym osiągnięciem w tym okresie były prace Z. Kwaśnicowej. Np. w "Zbiorze pląsów" (1937-38 r.) [171] o charakterze popularnym opiera się autorka o ustalone kryteria przy selekcji materiałów uzyskanych na drodze penetracji terenowych przeprowadzonych w różnych stronach Polski. Zwraca ona uwagę na podstawowe elementy dokumentacji materiałów terenowych i stara się dać przy ,pomocy przytoczonych wariantów tanecznych jakąś orientację w strukturze folkloru tanecznego. (Przytoczone opisy są jedną z możliwości w zakresie wykonawstwa tanecznego). Cechuje ją też ostrożn9ść w wyciąganiu wniosków. Dzięki tym walorom praca ta ma wartość materiałową dla opracowai1 naukowych. Oprócz tego Kwaśnicowa jest autorką wielu 'później już publikowanych artykułów, w których stawia sobie za zadanie ustawienie metodycznych założeń w pracy nad tańcem ludowym. A więc stara się ona dokonać próbnej oceny rozwojowego ,procesu 'Polskiego tańca ludowego, analizy i systematyki motywów rytmicznych polskich tańców ludowych itd. [176]. Autorka ta m. in. zwróciła uwagę ·na dynamikę procesu rozwojowego tańca, ,na jego wielotorowość i złożoność. Prace te jednak są z konieczności ukierunkowane użytkowo ze względu na główne zajęcia autorki w AWF i analizują materiały przede wszystkim przez pryzmat ich 'przydatności użytkowej dla programów szkolnych. Ok roku 1937 specjalną uwagę zwracają w Polsce prace podjęte przez Katedrę Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego. Są to pierwsze zainteresowania dziedziną tańca ludowego ze strony oficjalnej etnograficznej placówki naukowej .. Przede wszystkim należy wymienić opracowane tam kartogramy z dziedziny tańca ludowego, dokonane w oparciu o dostępne w tym okresie materiały, z terenu Polski, a ukazujące: 1) rozmieszczenie tańców rozrywkowych na terenie wsi; 2) rozmieszczenie gier i tańców obrzędowych; 3) rozmieszczenie rytmów tanecznych na terenie Polski . .J ak istotnym momentem dla etnografii tańca są te prace nie trzeba specjalnie podkreślać. Kierowniczka tych poczynań, Prof. dr Jędrzejewiczowa dała w syntetycznych artykułach publikowanych w tym samym okresie, po raz pierwszy rzeczową, opartą na dostępnych materiałach źródłO'\vych ocenę folkloru tanecznego na terenie Polski. [6, 7, 8]. Są to wnikliwe charakterystyki poszczególnych grup tańca wiejskiego z mocnym podkreśleniem jego rozlicznych funkcji oraz ,próbami jego klasyfikacji rów- �Hlsloria badC!ń nad tańcem ludowym w Polsce 425 nież w zakresie formy. W tym samym też mniej więcej okresie problematyka folkloru tanecznego została ostatecznie włączona do opracowaI1 syntetycznych etnografów polskich. Rozdziały o tańcu ludowym spotykamy w podręczniku "Lud Polski" A. Fischera (1926 r.) i w jego "Etnografii Słowiańskiej" (1934) [70, 71], następnie również w rozprawie St. Poniatowskiego "Etnografia Polski" (1932 r.). Na szczególną uwagę jednak zasługuje to, co napisał o tańcach K. Moszyński (1939 r.) [229]. W rozdziale poświęconym tańcom przedstawił próbę systematyki prymitywnych tańców słowiańskich. W ujęciu tym jest wiele oryg~nalnych, po raz pierwszy sformułowanych poglądów autora. Również późniejsze opracowania z zakresu etnografii Polski lub monografie jej regionów uwzględniają zagadnienie fol1kloru tanecznego (np. J. Bystroń - 1947 r. [31], Lorentz-Fischer-Lehr-Spławiński - 19341'. [193]. Próby ekspozycji folkloru tanecznego, w 'oparciu o materiał naukowo przygotowany, dała wystawa w Paryżu w 1937 r. W stoisku polskim przygotowano plansze uwidoczniające najważniejsze figury kilku wybranych tańców z terenu Polski oraz szereg makiet rzeźbiarskich, przedstawiających fragmenty tańców, które konsultowane były przez informatorów specjalnie w tym celu sprowadzanych z terenu. (Prace Katedry D. W. Ten wycinek pracy powierzono ,Z. Kwaśnkowej) [7]. W podobny sposób zadanie ekspozycji tańca rozwiązało krakowskie Muzeum Etnograficzne montując w 1952 r. wystawę tańców ludowyCh [375]. W Muzeum EtnograficZlnym w Toruniu w latach 1956-66 ilustrowano monograficzne pogadanki o folklorze tanecznym i wykłady odtwarzanymi na żywo, rekonstruowanymi motywami folkloru tanecznego (w oparciu o kinetogramy i konsultacje dokonane na miejscu przez informatorów terenowych) [185]. Bardzo też niewiele mamy w ogóle pozycji specjalnie poświęconych folklorowi tanecznemu, a posiadających cechy opracowań naukowych. Do nich należy w pierwszym rzędzie praca R. W. Harasymczuka o tal1cach huculskich z roku 1939. Jest ona dzięki swym walorom met1odycznym pierwszą w tej dziedzinie pracą monograficzną w języku polskim. Gdyby autor był w stanie podać formę ruchową w jakimś obiektywnym zapisie graficznym, byłaby to praca wręcz wzorcowa. Załączone do niej mapki zasięgów poszczególnych wariantów tańców, tabele informatorów, świadczą o świetnie postawionym warsztacie terenowym. Autor nie był jednak choreologiem a przede wszystkim muzykologiem. Z tym większym uznaniem jesteśmy dla jego tak poważnego i do dnia dzisiejszego nie prześcignionego osiągnięcia. W tym szeregu musimy zwrócić uwagq na późniejszą pracę W. Kotońskiego z roku 1956 pt. "Góralski i zbójnicki" opartą o badania terenowe. Jest to druga po pracy Harysymczuka etno- !J �,lZ6 RODERYK LANGE graficzna monografia folkloru tanecznego jakiegoś terenu o charakterze naukowym. Jednak dokumentacja materiału muzyc;mego jest w niej znacznie lepiej przeprowadwna aniżeli tanecznego i słusznie dochodzimy dziś do wniosku, że prace w zakresie rolkloru tanecznego wymagają odrębnej specjalizacji i właściwych sobie środków, nie mieszczących się już w zakresie tradycyjnego warsztatu badawczego muzykologa. Z dużej ilości publikowanych zbiorów materiałów tanecznych o charakterze użytwym w okresie przed i powojennym, wiele - ma walory źródłowe. Niektóre z nich posiadają, szczególnie w ostatnich latach, wystarczającel dokumentację i mogą być brane pod 'liwagę w opracowaniach naukowych w zakresie etnografii tańca, np. "Tańce i zabawy Warmii i Mazur" M. D r a b e c k i ej 1960 r. [58] lub "Tańce i zabawy wielkopolskie" G l a p y i K o wal s k i e g o z roku 1961 [81]. W większości jednak wypadków właśnie strona dokumentacyjna i metodyczna przekreśla często wartość naukową dużej ilości tego typu opracowań. (Najczęściej pomijają one metrykację materiału. Autorzy nie podają, \vedług jakich kryteriów dokonano doboru niektórych tańców jako "charakterystycznych", nie podają ich w kontekście repertuarowym - więc nie wiadomo, jaką pozycję zajmują poszczególne tańce w obrębie tradycyjnego repertuaru. Nie wiadomo, w jakim nasileniu występują poszczególne tańce na określonym terenie itd.). Nowsze opracowania muzykologów polskich często nawiązują do materiałów tanecznych i wiele z tych opraeowań ma ,pierwszorzędne znaczenie dla zagadnienia etnografii tańca. Tak l1Jp.Br. Wójcik-Keuprulianowa w swym studium o IPolskiej muzyce ludowej daje wnikliwą ana·lizę typów tanecznych pod względem rytmicznym i muzycznym (1932 r.) (bibl. A379). Na podobnym materiale opiera się syntetyczny szkic S. Łobaczewskiej o tańcach polskich (1934 r.) [200]. Prace J. Reiss'a (1948, 1951) [270, 272] niewiele nowego wnoszą do dawnych utartych wiadomości o folklorze tanecznym. A. Chybiński pozostawił w swych materi::lłach zbiory wiadomości o niektórych tańcach i przygotowania do słownika tańców (publik. 1961 r.) [43]. Uwagę naszą zwracają prace J. i lVI. S o b i e s k i c h, którzy na marginesie badań terenowych nad folklorem muzycznym uwzględniają ściśle z nim powiązane zagadnienia z wiejskiej praktyki talllecZiTIej.[290-300]. Wiele też cennych materiałów i proponowanych rozwiązań w zakresie mu·zyki tanecznej :przynoszą nowe prace J. i Z. S t ę s z e w s k i c h (1959 r. i dalsze), szczególnie artykuły o rytmach mazurkowych w Polsce, czy pieśni o chmielu [307, 312, 3131. Dalej wymienić trzeba prace L. Bielawskie£o (np. o systemie metrorytmicznym polskich melodii ludowych (1959 r.) [161 z uwzględnieniem muzyki tanecznej, prace D. Idaszak (o mazurku 1960) [119, 120], A. Czekanow- �Hls:Orlll budań nad flllicem ludowym Ul Polsce 4~7 skiej (monografiu o pieśniach biłgorajskich 1961 r.) uwzględniające duży materiał z zakresu muzyki tanecznej w Polsce [48] i in. Melodie taneczne zawarte w dawnych źródłach 'polskich opracowywał w ostatnich latach K. Hławiczka (np. melodie mazurkowe w kancjonale z roku 1554, 1958 r.) [111], melodie 'Polonezowe (1962, 1965 r.) [113, 116]. Zagadnieniem tańca w dawnych źródłach muzycmych (polskich i obcych) interesuje się szczególnie Z. Stęszewska (np. :prace Z lat 1958, 1960, 1962) [310, 308, 311]. Wysiłki tej autorki mają pierwszorzędne znaczenie dla historii tańca w Polsce, ze w~ględu na niepełne i nikłe materiały z innych dziedzin z dawnych epok. Rezultaty tych prac niewątpliwie naświetlą też w jakiś sposób pośrednio zagadnienie tańców wiejskich. Cennym i nieodzownym dopełnieniem 'badań Z. Stęszewskiej są od niedawna p-odjęte prace M. Drabeckiej nad formami choreotechnicznymi dawnych tańców w -oparciu o dawne, zagraniczne źródła pisane (włoskie, niemieckie, francuskie, angielskie) i a notacje XVIII-wieczne tańców (system Fcuillet) [60]. F-ormy dawnych tańców, transkrybowane w nowoczesny sposób (w kinetogramach Labana), umożliwiają identyfi'kację dawnych wzmialnek i opisów słownych, podbudowują realiami choreotechnicznymi analizy muzykologiczne i często nawiązują nawet bezpośrednio do terenu Polski. Dużą wartość bezpośrednią dla etnografii tańca w Polsce mają prace E. P i a s c c k i e g a nad zabawami dziecięcymi. (1922 r. i dalsze) [252256]. Duży materiał do tego zagadnienia został zebrany również przy pomocy ankiet wysyłanych w teren. Autor dopatruje się w zabawach dziecięcych reliktów dawnych form tanecznych świata dorosłych. W swych badaniach Piasecki stwierdził, że forma i treść ruchowa zabaw jest starsza aniżeli dołączona do nich treść słowna i pojęciowa. (W analizach dotyczących wartości fabularnych autor opiera się m. in. na ocenach J. Bystronia). Uznanie tradycyjnych zabaw dziecięcych jako reliktowe p-ostaci dawnych tańców ma :pierwszorzędne znaczenie dla ich rekonstrukcji i umożliwia zastosowa'nie metody retrogresywnej w stosunku do odległych -okresów, z których nikłe materiały ,pisemne nie pozwalają wnioskować a wyglądzie ówczesnych form tanecznych [237]. Z prac a charakterze metodologicznym, obok wyżej już wymienionych opracowań Z. Kwaśnicowej, wymienić należy pu:blikacje T. Zyglera. W szeregu artykułów (1947, 1948, 1949 r.) [373, 374] podaje ramowe założenia planowych badań terenowych nad folklorem tanecznym. Zwraca uwagę na braki w choreologii polskiej i sygnalizuje aktualny stan rzeczy. W latach 1946-1952 st-osowano też do prac nad folklorem tanecznym w Sekcji Instytutu Badania Sztuki Ludowej (kier. T. Zygler) "Kwestionariusz dla szperaczy terenowych w dziedzinie tańca" mający �428 RODERYK LANGE jednak tylko wyraźnie charakter przygotowujący i organizacyjny dla dal,szych prac terenowych. Jest on pozbawiony charakteru problemowego i o ile wiadomo, ta akcja żadnych rezultatów praktycznych nic przyniosła. W roku 1955 PIS podejmuje ponowne próby organizowaniabadaJ1 terenowych przy pomocy ankiet wysyłanych w teren. Opracowano w tym celu "Instrukcję w sprawie zapisywania tańców ludowych" i kar;ty materiałowe. Dotyczy ona sposobu dokonywania opisu formy rucho'wej i wypełniania załączonego wzoru karty. Uwzględnione w nich zasady dokumentacji mają charakter skrócony i obejmują dane dotyczące wykonawcy i samego tańca. (Autorki: M. Sobolewska, G. Dąbrowska). Ankiety te jednak traktują poszczególne tańce jako twory jednostkowe, wyrwane z całego kontekstu repertuarowego, zwyczajowego i pozbawiają tła społeczno-obyczajowego. O ile wiadomo i ta akcja żadnych rezultatów nie przyniosła. Żaden z kwestionariuszy i ankiet PIS nic był też publikowany. Opracowany w ośrodku toruńskim i opublikowany w roku 1960 1185] kwestionariusz do badań folkloru tanecznego, dopełniony opisem stosowanych metod i organizacji pracy, jest pierwszą tego typu publikacją w Polsce (Autor: R. Lange). Kwestionariusz obejmuje następujące dane: A. dane o informatorze i tradycji tanecznej; B. zapis tańca; C. "zabawy" ruchowej; D. charakterystyka środowiska. Do kwestionariusza załączone są wzory kart materiałowych. Praca postuluje podejmowanie bezpośrednich badań w terenie. Taniec został potraktowany jako wytwór kultury ludowej w pełnym kontekście społeczno-obyczajowym. W chwili obecnej można by już podjąć próbę ustalenia zasad postępowania badawczego na terenie całej Polski w oparciu o dotychczasowe wysiłki i doprowadzić do ugruntowania dziedziny wiedzy o folklorze tanecznym. W wielu krajach Europy i Amery'ki wciągu ostatnich kilku lat osiągano w tym zakresie poważne rezultaty. Wystarczy przytoczyć węgierskie opracowania naukowe z próbami dokonywania analiz strukturalnych, propozycjami systematyki etc. [209, 210, 319]. Ul DOKUMENTACJA FORMY RUCHOWEJ - OPISY I ZI\['[SY TANCOW Pierwszorzędne zagadniel!lie w dziedzinie dokumentacji tańca, jakim jest zapis jego formy ruchowej, do niedawna nic znajdowało zadowalającego rozwiązania. Problematyka ta nurtowała wielu choreologów i praktyków tańca na przestrzeni wieków. [181]. Brak jakiegoś środka umożliwiającego obiektywne utrwalenie ruchu na papierze w zapisie graficznym był zresztą główną przyczyną, dla której dziedzina badania tańca �Hi.sloria badoń nad tańcem ludowym w Polsce 429 tak pozna zaczęła się rozwijać i wyodrębniać z warsztatów naukowych muzykologii i historii kultury. Kapitalne rozwiązanie tego problemu daje dopiero w 1928 r. system notacji odkryty ,przez R. Labana [179]. To pismo taneczne w prosty sposób umożliwia jednoznaczne uchwycenie trójwymiarowości ruchu, czasu jego trwania i jego przepływu. Na pionowej pięciolinii zestawia się w zapisie równocześnie ruchy ,przebiegające w całym ciele ćwiczącego. Kolumny zestawia się w partytury, co umożliwia dokonywanie zapisu tańców ,grU'powych. W roku 1957, w Dreźnie na kongresie poświęconym temu zagadnieniu a zorganizowanym przez Akademię Nauk w Berlinie, cały szereg choreologów z różnych stron świata stwierdziło jednogłośnie, że właśnie system L a b a n a jest najbardziej predystynowany do prac nad folklorem tanecznym. Dzisiaj stosuje się już powszechnie w nowocześnie pojętych pracach nad tańcem ki'netografię Labana, która ma już zasięg światowy. Są to jednak osiągnięcia zaledwie ostatnich kilku dziesiątków lat i do tej pory najbardziej powszechnym i ogólnie dostępnym środkiem w zakresie utrwalania formy tańca był opis słowny. Jest on niestety tak dalece niedokładny i umożliwia tak dalece dowolne odtworzenia za'pisanych przebiegów ruchowych, że nawet w popularnej praktyce tanecznej nie zdaje ón egzaminu w stosunku do elementarnych wymogów ścisłości. Wyjątkowo tylko zdarzają się opisy słowne instruktywne, umożliwiające względnie dokładną rekonstrukcję przebiegu tańca. Do takich należą w opracowaniach polskich np. opisy tańców przytaczane przez Kolberga, dopełniane Iniekiedyprzez inne osoby. (Tu warto przypomnieć świetne opisy sporządzone przez BIizińskiego). Ponieważ odtwarzanie tańca z opisu słownego nastręczało zawsze tak wiele trudności, starano się w okresach późniejszych, kiedy wymogi dokumentacyjne wzrastały, dopełniać opisy znaczkami 'g,raficznymi uściślającymi przebiegi ruchowe w przestrzeni i czasie. Tego rodzaju usprawnienia w 'polskich pracach wprowadza n,p. J. Drozd w r. 1937 w książce o tańcach śląskich [62]. Przy pomocy symbolicznych znaczków dla dziewcząt i chłopców ustala się rozmieszczenie tancerzy w płaszczyźnie tanecznej w poszczególnych odcinkach wykonywanego tańca. Ciekawe usprawnienia o charakterze analitycznym wprowadził do swej pracy 'o tańcach huculskich R. W. Harasymczuk (1939 r.) [106]. Poszczególne elementy tańców zostały podane w drobiazgowym opisie słownym tylko jednorazowo, a w dalszych częściach 'pracy autor sygnuje je symbolami literowymi, tworząc w ten sposób przejrzyste schematy analityczne ·orientujące w morfologii danego tańca. (Metoda zapożyczona z muzykologii). Oprócz tego praca jest zaopatrzona w tabele z rysunka- �RODERYK LANGE mi sylwetki tancerza w różnych momentach realizowania określonego tańca. Precyzując opis słowny próbowano w różnych pracach opisywać przebieg tańca - takt za taktem. Niektórzy autorzy wyodrębniali nawet realizacje ruchowe przypadające w poszczególnych wartościach rytmicznych. Szczególnie duże zasługi na polu uporządkowania analizy rytmicznej w zakresie opisu tanecznego położyła Z. Kwaśnicowa. Jest to dalece uściślona metoda opisu słownego. Autorka ta jednocześnie sprecyzowała terminologię techniczlną w opisie tańca w języku polskim [173, 174, 175]. Szereg autorów podejmowało w swych pracach tę metodę opisu tańca [205], rzadko jednak w takim zakresie jak to robiła Kwaśnicowa, ponieważ tak drobiazgowy opis jest uciążliwy w trakcie jego sporządzani<l i odczytywania. Jednocześnie niemal, bo od roku 1933 S. G ł o wac k i, historyk tańca i teoretyk, starał się zwrócić uwagę kół zainteresowanych sprawami tańca na !pełną inotację graficzną R. Labana [87, 91]. Liczne, świetne artykuły Głowackiego omawiają znaczenie tego naczelnego zagadnienia dla wszelkich prac związanych z tańcem. Wypowiedzi te 'nawet znajdowały uznanie. Kinetografię iW Polsce stosował jednak w tym okresie sam tylko Głowacki. Nie stosowano jej np. w PIS w latach 1946-1952, kiedy istniała tam specjalna sekcja badania tańca ludowego. Jej kierownik, T. Zygler zwracał uwagę w swych artykułach na konieczność stosowania możliwie najściślejszych środków dokumentacji ruchu. Wskazywał również na kinetografię Labana, która by to zagadnienie rozwiązała w !sposób ostateczny. JednoczeŚinie wY'powiadał się krytycznie o możliwości wprowadzenia tego systemu w najbliższym czasie do Polski, ze względu na konieczność specjalistycznego, długotrwa łego przygotowania w tym zakresie. Jednocześnie jednak trzeba przYlPomnieć, że właśnie w stoisku polskim na wystawie tańca ludowego w Paryżu w 1937 r. wystawiono po raz pierwszy w takiej 'skali - kilnetogramy kilku polskich tańców, wykonane przez S. Głowackiego. Cały jego dorobek w tym zakresie przepadł w czasie II wojny światowej [7]. W roku 1954 wprowadzono kinetografię na nowo w badaniach prowadzonych nad folklorem tanecznym w ,ośrodku toruńskim. Jednocześnie Dział Tańca Muzeum Etnograficznego w Toruniu upowszechnił ten system w Polsce, orgalnizując wspólnie z CPARA w Warszawie 6-cioletnie s~kolenie w tym zakresie w latach 1958-1964. Dzięki tym zabiegom 'Przygotowano pierwszą grupę fachowców, ja szereg polskich publikacji o charakterze materiałowym zostaje zaopatrzonych w kinetogramy. Należałoby jeszcze ,omówić krótko zagadnienie ikonografii tanecznej w Polsce, tak bardzo istotnego środka dokumentacji ruchu. Materiały �Historia badań naci tańCe1l1 ludowym w PoLsce z tego zakresu są w Polsce niestety tak ubogie, że nawet .na przestrzeni wielu wieków nie mogłyby służyć jako źródło informacji o wyglądzie tańca ludowego. Z okresu renesansu znamy kilka zaledwie rycin, w tym kapitalny drzeworyt z dzieła J. K. Rama z roku. 1693 z przedstawieniem sceny w karczmie z tańczącą parą na pierwszym planie (rycina o wątpliwej zresztą proweniencji). Jeszcze :można -by wymienić ciekawą sconę z przedstawieniem alegorii handlu gdańskiego na obrazie Izaaka van dem Blocke z 1608 r. z grupy tańczących flisaków przed dworem Artusa. Następnymi rycinami z dokumentalnymi ujęciami scen tanecznych będą dopiero świetne rysunki Norblina z końca XVIII wieku i potem XIX-wieczne prace Stachowicza, Żwana, Stattlera, Kossaka i in. W tym okresie jednak sceny rodzaJowe są .często przestylizowane i wiele tracą z walorów dokumentu. Z pojawieniem się fotografii a szczególnie filmu powstały znakomite środki rejestracji ruchu rudzkiego. Nie zastąpią one co ;prawda I1Iigdy notacji graficznej, tak j'ak w pracach muzykologicznych taśma rmagnetofonowa nie zdoła zastąpić pisma nutowego. Film jest tu jednak znakomitym środkiem pomocniczym. Trudno byłoby jednak przytoczyć jakiś ,tytuł polskiego filmu czy nawet fotograficznej publikacji specjalnie poświęcony dokumentalnemu ujęciu folkloru tanecznego [75-77]. IV 1'F.RYTORIALNY ZASIĘG BADAN W dotychczasa'wych polskich pracach, poświęconych tańcom ludowym na obszarze Polski, kładziono głównie nacisk na opis i próbę typologii. Natomiast a wiele ,gorzej przedstawiają się badania nad zasięgami poszczególnych tańców i ich odmian. W pracach tJ'Pu regionalnego zagadnienia tańców .są często omawiane, ale użytkowy cel tych prac przesłaniał au torom zagadnienia typologiczne i 'zagadnienia zasięgów. P o d h a l e. Tańcami Podhala interesowało się wielu autorów ze względu na atrakcyjność tego teren,u i odrębność tańców kultury pasterskiej. M. in. Kolberg, Karłowicz, Goszczyó.ski, Gołaszcziński, Pospiszil, Mierczyński, Chorosiński - zob. bibl.). W artykułach tych autorów zawarte są cenne nieraz obserwacje terenowe, ważne dla szczegółowej typologii tańców góralskich. Monograficzne ujęcie tego materiału daje Katoński najpierw tylko (popularne) dla "zbójnickiego" [161, 162], a następnie na dużym materiale opartej pracy obejmującej już "góralski" i "zbójnicki" z terenu Podhala. Kra k o w s k i e. Brak pracy o folklorze tanecznym tego terenu ~ .. jeżeli nie liczyć "Ludu" Kolberga z opisami tańców [148]. Poetycki opis �432 RODERYK LANGE ."krakowiaka" daje Brodziński [21]. Z opisów opartych o obserwacje terenowe należy wymienić artytkuł Cierniaka i Jakubówny [44] z 'opisem 2 tańców. Spotykane w literaturze opisy "krakowiaka" dotyczą scenicznego opracowania tańca lub jego formy "narodowej". Zagadnienie materiałów z terenu Krakowskiego lub wręcz tańca "krakowiaka" poruszają w \Swych 'pracach: Bielawski, Bąkowsld, Sto .Tan, Semkowicz i in. (zob. bib!.). K i e l e c ki e. Z tego terenu mamy właściwie tylko opisy tańców z "Ludu" Kolberga. [A 376]. R z e s z o w s ki e. Popularne opracowanie tańców krośnieńskich Szmyda [321] oparte zostało o przekazy terenowe, dlatego może służyć jako materiał orientujący w folklorze 'tanecznym tego terenu. Podobnymi walo.rami - choć w daleko mniejs'zym stopniu odznacza się praca Nartowskiej o tańcach rzeszowskich, mająca cechy popularnego zbioru repertuarowego. [233] Nieco wiadomości o tańcu weselnym ziemi sanockiej przynosi praca Schramma. [280]. Opisy szeregu tańców dokonane przez Kolberga spotykamy w 11 tomie MAAE (1910) - Tarnów-Rzeszów. P r z e m y s ki e. Trochę opisów tańca 'u Kolberga. [157]. L u b e l s k i e. Źródłowe zapi'sy ta1'lców u Kolberga [149]. Popularne opracowanie tańców lubelskich Kaniorowej [133] jest już daleko posuniętą adaptacją folkloru tanecznego. Oprócz tego należy wymienić ady'kuł Kotuli o dawnej formie "lasowiaka" [1631 i ciekawy Clrtykuł Hemipla o grach i zaba'wach dzieci w pow. janowskim [lOR]. S a n d o 'fi i e r s ki e. Opisy źródłowe ta1'lców u Kolberga [146]. P o w i śle. Charakterystyczne grupy tańców omawia Chorosiński w ,swej pracy o folklorze muzyc~nym. Nie ma tam niestety szczegółów choreotechnicznych.[ 40]. R a d o m s ki e. Opisy źródłowe u Kolberga .[1541. K a l i s k i e. pewne wiadomości o tańcach w związku z obrzędClmi zawiera tom kaliski "Ludu" Kolberga. Krótkie charakterystyki tańca spod Wielunia zawiera Clrtykuł Kołodziejczyka [159], a z dkolic Częstochowy - Witanowskiego [352]. Chybiński w swej pracy opolskiej muzyce ludowej przytacza też indeks tańców z Kaliskiego [43]. Ślą s k. Opisy tańców weselnych Gawełka [73]. Poza tym szereg wiadomości i opisów w pracach: Hadyny, Konopki, Malickiego, Mendelowej, Mierzejewskiej, Morcinka, Musialika, Musioła, Reissa, Taciny, Wallisa (zob. bib!.). Praca Chybińskiego [43] zawiera szczególnie 0bfity indeks tańców śląskich. Reprezentacyjny zbiór tańców Drozda z Wisły [62], Musioła i SClchsCl dla powiatu rybnickieg0 [232]. �l1is!or;a had(l1i nad iańcenl ludowym w poLsce 433 Większość tych opracowań ma charakter użytkowy i tylko do pewnego stopnia orientuje a wyglądzie autentycznych form tanecznych. W i e I k a p a loSk a i Z i 2 m i a L u b u ska. Wielkopolska podobnie juk Śląsk ma stosunkowo dość obfitą literaturę przyczynkarską i popularyzatorską· Duży zbiór tańców zapisanych wopardu a kontakty terenowe zawiera praca Glapy i Kowalskiego. [81]. Opisy tańców daje Bzdęga z terenu Bisku,pizny [32]. Przyczynkarskie wiadomości zawierają artykuły: .lak'ubówny, .larzębowskiego, Horawskiego, Orlika, Szembekówny (zob. bib!.). Zbiory melodii ludowych publikowane przez .J. i M. Sobieskich [290, 297, 299] zawierają często krótkie opisy form tanecznych i niekiedy indoksy. Z tego powodu mogą być materiałem orientującym w zakresie folkloru tanecznego. P a łuk i. Niektóre tańce zawiera wyrywkowo praca Glapy i Kowalskiego [81]. Szczegółowe badania przeprowadził ośrodek toruński w latach 1954-1965 [187]. Kuj u w y. Doskonałe opisy folkloru tanecznego zawiera "Lud" Kolberga [147]. Aktualnie badania torenowe przeprowadzone przez ośro·· dek toruński (1954-1965). [187], Pewne wiadomości a wiejskim wydaniu kujawiaka przy;noszą opisy Kwuśnicowej [171] i Mierzejewskiej [219]. Kilka tańców wyrywkowo przytacza Głapa i Kowalski [18] . Z i e m i a D a b r z y ń ska. Kolberg napisał krótki 5z·kic monograficzny Ziemi Dobrzyilskiej z krótką charakterystyką tańców. [144]. Teren objęty ostatnio badaniami ośrodka toruńskiego [187]. Gostyńskie. KTótki opis tańców u Kolberga [151]. Ł ę cz Yc k i e i S i e r a d z k i e. Pewną ilość opisowego materiału przytacza Kolberg [155]. Krótkie wzmianki zawierają prace Dekowskiego [51, 52] i Drozdowskiej [61]. Kilka tańców w popularnym wydaniu z Sieradzkiego podaje Wróblewski [356]. M a z o w s z c P o l n e. Opisy tańców u Kolberga [151]. M a z o w s z e L e ś n e. Opisy tańców u Kolberga [152]. M a z o w s z e S t are. Krótkie uwagi o tańcach u Kolberga [153].' O tuńcach kurpiowskich krótkie uwagi u Kolberga [153]. Krótkie omówienie tańców u Chętnika [33, 34]. Niektóre tańce omawia Skierkowski [288]. P o d l a s i e. U Kolberga krótka wzmianka o tańcach (156). O tańcach weselnych, a raczej o ich funkcji w czasie wesela ;pisze krótko Oleszczuk [239]. Zabawy, gry i częściowo tańce z okolic Międzyrzecza opisują Rumelówna i Pleszczyń;ski [277, 259]. li -- Lud, t :iI, cz. I J. J9fig �RODERYK LANGE War m i a i M a z u r y. Tańce i zabawy Warmii i Muzur zostuły opublikowane przez Drabecką [58] jako rezultat badań terenowych przeprowadzonych przy okazji akcji PIS. Z i e m i a M a l b o T ska. Króciutkie wzmianki o tańcach w pracy Łęgi. [197]. Z i e m i a C h e ł m i ń ska. Krótkie wzmianki w pracach Lęgi o Ziemi Chełmińskiej [199], okolicach Świecia [198]. Teren Ziemi Chełmińskiej jest objęty częściowo badaniami ośrodka toruńskiego [187]. Z i e m i a Z ł o t o w sk a. Teren objęty badaniami ośrodka toruńskiego [187, 188]. K a s z u b Y i K o c i e w i e. Wzmianki o tańcach kaszubskich zawierają prace Stelmachowskiej, Lorentza, Gulgowskiego (zob. bibJ.) Popularne omówienie - Prosnak [265]. Pewne wiadomości zawierają prace muzykologów, jak np. Kamieńskiego [131] i Bielawskiego [15] o tece pomorskiej O. Kolberga. PowaŻinym zbiorem tańców kaszubskich, aczkolwiek o charakterze popularnym jestpubHkacja Szafki i Madejskiego [204] i późniejszy, 2-tomowy zbiór tańców Szefki [317]. Teren południowych Kaszub zostDł ponadto objęty badaniami ośrodka toruńskiego [187]. Krótkie wzmianki o tańcach kociewskich zawiera popularny biuletyn pt. "Zapiski Kociewskie" [359]. Trohzę materiału przytacza Sychta w swym "Weselu kociewskim" dla sceny amatorskiej [315]. P o m o r z e Z a c h o d n i e. Krótkie wzmianki o bńcach w nic·· mieckicj pracy Tetznera [331]. V PRACE DOTYCZĄCE GENEZY TAŃCA LUDOWEGO I JEGO DZIF..TOW Rozważania dotyczące znaczenia społecznego i obyczajowego tańca jako takiego zawiera artykuł Gorzkowskiego z roku 1869 [96]. O genezie tańca pisał Wawrzoniecki w 1916 r. [:341], Pieńkowski w popularnym sikicu z roku 1922 [258] i Gluziński w artykule o rozwoju tańca z r. 1927 [85]. W roku 1930 w monografii pt. "Taniec" (red. M. Gliń:ski) ukazały się ciekawe artykuły W. Witwickiego o naturze tańca, F. Siedleckiego o tańcu religijnym i obrzędowym, E. Kuryły o tańcu ludowym, dworskim i towarzyskim. Ten ostatni szkic omawi8 podział tańców według warstw :społecznych. [326]. Kilka popularnych artykułów pisał w latach 3D-tych J. Ostrowski. (zob. bib!.), oraz St. Głowacki w swych opracowaniach historii tańca [91] uwzględnia taniec ludowy. Artykuł M. Sobolewskiej-Drabeckiej, omawiający niektóre zDgadnienia z najdawniejszych dziejów tańca (1960 r.). [301], jest próbą noweg,) spojrzenia na zagadnienie genezy tańca. �Hi.<;(orirz iJllci(/ń nuci /Cl1iCe1n ~llrlolV!Jrn lV PoLsce Zagudnieniarni tańca w starożytności zajmowali się u nas następujący autorzy: Lenkowski, Reiss, Witkowski. (zob. bibl.) Opracowania te interesują nas 'Ze względu na pewne powiązania folkloru z kulturą taneczną antyku i ze względu ,na momenty związane z genezą tańca wobec nikłych źródeł albo zupełnego ich braku z terenu Polski. Pierwszym, popularnym co prawda compendium z zakresu wiedzy () polskich tańcach ludowych jest publikowany w roku 1952 i 1963 przewodnik po wystawie tańców ludowych w Muzeum EtnograHcznym w Krukowie, napisany przez T. Z Y g l era. [375]. Po bardzo krótkiej churakterystyce ogólnej następują opisy niektórych typowych tańców polskich, komentujące makiety tańców na wystawie. Tekst został opracowany w oparciu o różne materiały źródłowe i nie rości sobie pretensji do syntetycznego szkicu historycznego. Pewne wiadomości dotyczące poglądów na genezę tańca (w oparciu o różnych uutorów) zawiera 1. T u r s k i e j "Krótki zarys historii tańca i baletu" z rdku 1962, <:l populurny szkic historyczny o tańcu ludowym w Polsce z szerokim uwzględnieniem jego roli w repertuarach zespołów 'po II wojnie światowej, zawiera ilustrowany album tej autorki oz roku 1962. [A :37R, 334]. Pierwszą próbą ukazania pełnej historii tańca ludowego w Polsce jest praca Zofii N o ż Y ń s k i e j z 1963 r. [236]. W oparciu o pracowicie zebrClne przyczynki źródłowe od pradziejów aż do połowy XVI wieku autorka rekonstruuje dzieje tańca, starając się ukazać je w jednolitym ciągu historycznym . .J ednClk wobec niesłychanie nikłych śladów tańca w źródłach z tego okresu, zastosowana przez autorkę metodu .progresywnCl w dokonywanej analizie nie mogła przynieśćs,podziewanych rezultatów. ChronologizacjCl i analizi:1 przeobrażeń społecznych tak mocno eksponowanu w pracy nie daje jednak żadnych realiów choreotechnicznych. Dopiero chyba dokłudne przebadanie istniejących jeszcze złóż folkloru tanecznego umożliwi na drodze retrogresji dokonanie rekonstrukcji pewnych przynajmniej form tanecznych w jakimś ograniczonym oczywiście zakresie, w stosunku do bardziej odległych okresów pozbawionych wystarczającej dokumentClcji materiałowej w dziedzinie tańca. V PROHY U.TF,Ć HISTORII DOTYCHCZASOWYCH BADAŃ I ICH STANU Próby ujęć historii badania tańca ludowego w Polsce streszczają się do tej pory zasadniczo w dwóchpozy,cjach. Pierwszą z nich jest krótki artykuł z roku 1948 T. Zyglera, będący ramowym progrClmem takich badań na terenie Polski. Autor omawia dotycl1cZ<lSOWl' osiągnięci;} w tym zakresie [373]. �436 RODERYK LANGE Drugą pozycją jest artykuł J. Tomasika z roku 1961. Autor daje w nim analizę dotychczasowych osiągnięć. Jednak ,poszczcgólne momenty zostały opracowane nieproporcjonalnie w stosunku do ogólnego założenia pracy. Wiele zdarzeń opisano zbyt szeroko, a wiele innych zostało zupełnie pominiętych. W konsekwencji praca ta jest zbiorem fragmentarycznych wiadomości a przebiegu badań nad tańcem w Polsce i prnc nad tańcem ludowym w ogóle i zupełnie nie odpowinda założeniom, jakie narzuca tytuł artykułu [332]. Jeszcze tylko warto dodać, że w rozmaitych przeglądach osiągnięć w dziedzinie badań nad sztuką ludową ubolewa się, że taniec ludowy nie został nimi objęty (np. sprawozdania z działalności PIS) lub też że nic ma do tej pory publikacji w zakresie warsztatu badawczego dla tnńca ludowego (np. Kamocki, Przegląd kwestionariuszy ... [132]. W popularnym artykule z roku 1965 G. Dąbrowska postuluje konieczność utworzenia badań tańca w placówkach do tego zadania predystynowanych na terenie Polski, przeprowadzania właściwej dokumentacji materiałów i przy okazji analizuje niedostatki polskiej folklorystyki tanecznej [50]. �BIBLIOGRAFIA 1. A 2. 3. 4. 5. 11 o n i In Protestant XVI W., Erotyki, FTaszld, Obrazki, Epi[Jramaty. Biblioteka Pisarzy Polskich, t. 43, Kraków 1903, s. 112, w. 35---40. B a d e (' k i K., Literatura mieszczańska w Polsce XVII wieku. Lwów 1925. B a d e c k i K., PoL~ka Uryka mieszczańska. Pieśni, tańce, padwany. Lwów 1936. B a g a rów n a W., Studium o oberku (obertasie) na podstawie zbiorów O. Kolbcrga. Lwów 1932. B a n a s z y ń s k i M., SIadami polskiej Tcrpsychory. Kraków 1962, PWM, s. 154 . li. B a u d o u i n - C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o waC., O tańcach ludow Polsce. Teatr Ludowy, R. XXVII, nr 8, 1935, s. 112-119. B a u d o u i n d e C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o waC., Tańce i stroje. Arkady, Hl37, Rok III, nr 5. B a u d o u i 11 d e C o u r t e n a y - ,J ę d l' Z e j e w i c z C e s a l' i a, Folk dances and wcddinq custems in Poland. (Translated from the French). Bąk o w s k i K., O dawnych zabawach cechowych krakowskich. Wisła, T. XV, Wwa 1901, s. 285-302, 748. B e 11 e t o waS., Len w zwyczajach i wierzeniach ludowych. Wiadomości Ludoznawcze, R. II, z. 1/2. Łódź 1933. B e n e t a waS., Konopie w wierzeniach i zwyczajach Ludowych. Prace etnologiczne, TNW, Warszawa 1936. B e r g m a n J. G., Schlesische Modetanze. Allgemeine Geschichtekunde des Preuss. Staates, 183ll, l, s. 270-280. B e r n a c k i, Teatr, dramat i muzyka za Stanis~awa ilugusta, Lwów 1925. I3iblioprafia zaqadniell. sztuki tanecznej z Lat 1945-1955. Centralna Poradnia Amatorskiego Ruchu Artystycznego, W-wa 1959. B i e l a w s k i L., Ma/crialy muzyczne z teki pomorskiej O. Kolberga. Muzyka, 1959, nr 1. B i e l a w s k i L., Sy,'/.('m metrorytmic:zny polskich melodii ludowych. lVIuzyka, 1959, nr 4. B i e l a W s k i L., IJroblem kmkowiaka w twórczości Chopina. Referat na Międzynarad. Kongresie Chopinowskim, W-wa 1960. B i e l a w s k i L., Siedcmnasta doroczna konferencja IFMC. Muzyka, 1965, nr 2, s. 81-89. B i e l s k i lVI., Sa1.1rry. Biblioteka Pisarzów Polskich, t. '4, Kraków 1889, s. 45, w. 680. B () n a r s kiM. und S c h l' o d e l' A., Polnische Tanze. Bibliothek der Unterhaltung und des Wissens, 59 (1935), s. 173-184. B r o d z i ń s k i K., Wieslaw. 1820, opis krakowiaka. B r o d z i ń s k i K., () tańcach polskich (polonez, krakowiak, mazurek, kozak\ wych '·'7. 8. 9. 10. 11. J 2. 13. 14. 15. 16. 17. 18. 19. 20. v 21. 22. �·J3:-1 HODEBYK Melitele, W-wa 1828. 2:;. B r li c k n e r A., ScllwerWinze. LANGl-: Archiv XV, s. :118--:3Hl, Nr. 1B92, s. ti-A?, 292-341. 24. 25. '.- 26. 27. 23. 29. v 30. 31. 32. 3:3. :34. 35. 36. 37. 38. :19. 40. 41. 42. ,}:;. 44. 45. 45. 47. 48. 49. B r ii c k n e r A., Początki teatru i dTOm.at średniowieclI!}, Biblioteka Warszawska, t. 3, R. 1394. B r li c k n e r A., Repertuar igrców średniowieczn yell. Pamiętnik Literacki, 1928, t. 25, z. 4. B r li c k n e r A., Taniec. Encyklop. Staropol., 1939, t. 2, s. 690--691. B r z o z o w s ka U., Pieśni i tańce kujawskie. Kraków 1950, PWN. B y l i c k i F r., Z ctnografii scuchu. Kraków 190.5. B Y s t roń J. S., Zwyczaje żniwiarskie w Pol.see. Kraków 191fl. B y s t roń J. S., Dzieje obyczajów w dawnej Polsce wiek /(i--18. Warsł.a\\'<l 1935, t. 2, s. 205-208. B Y s t roń J. S., Etnografia Polski. Warszawa HJ47, Czytelnik. B z d ę g a J., Biskupianie. Poznań 1936, Zw. Teatrów Ludowych, s. !l2. C h ę t n i k A., Puszcza kurpiowska. Warszawa 1913, s. 99, lal. C h ę t n i k A., Kurpie. Kraków 1924, Bibl. geogr. "Orbis", s. 140. C h Ci t n i k A., Z kurpiowskich borów. Szkice, opowiadania. Obra:::ki i fJ(l(/kl, Lwów 1930, s. 65. C h ę t n i k A., O naszych pląsach i tailcach. O taJ/'cu i tań.cach w ofJCJk. Tańce czyli plqsy w Polsce. Życie Śpiewacze, 1949, VI. C h ę t n i k A., O tańcac/1 narodowych i ludowych. Po[skie (mke ludowe. Zycie Śpiewacze, VlI-VIII, 1949, s. 23-25. C h o m i ń s k i J., L i s s a Z., Muzyka polskiego Odmdzel1ia. Kraków UJ:;:l, PWN. C h o r o s i ń s k i J., Tańce góralskie. Praca Świetlicowa, 1951, Ill' ], s. 69-84. Chorosiński J., Melodie taneczne Powi.~la. Kraków 195:3, PWN. C h y b i ń s k i A., Tabulatlira orgaJJowa Jana z LublilIa. Kwartalilik l\luzyezny, 1911, z. I-IV. C h y b i ń s k i A., Lutnia, lutniści i tańce w poezji polskiej XV II w., "Spiewak", R. IX (1923), nr 1. C h Y b i ń s k i A., O polskicj muzyce ludowej. Kraków lrltil, PWN. C i e r n i a k J., Jak u b k ó w n a A., Dwa ta·ńee ludowe. Teatr Lud., 19:3'i, nr 9. C i e I' n i a k J., W słonecznym kręgu. Warszawa 1948. C i e r n i a k J., Zródca i nurty polskiego teatru lwlou.'cgo. Wybór pism, Warszawa 1963. C s a p l a r o s L, Tańce polskie na Węgrzech. Ruch Muzyczny, 1947, nr 2'1. C z e k a n o w s k a A., Pieśni biCgorajskie. Przyczynek do interprei<łc.:ji polskiego pogranicza południowo-wschodniego, Wrocław 1961, PTL. C z e r n i a w s k i K., O tańcach na1'Odowych z poglądem. lIis/orIICZII!J'i'n. es/etycznym 1860. na tańee różnych narodów a w szczególności 1/Ct taitce [Jolskic, W-wo D ą b r o w s k a G., W sprawie badm/' tańca ludowego. Muzyka, 1965, nr 1. s. 34-39. 51. D e J, o w s kiJ. P., Społeczność wiejska w Jasienin. Prace i Materiale' IIhl' zeum Arch. i Etnogr. \v Łodzi, Seria Etnogr., nr 1, Łódź 19;:;7. 52. D e k o w s kiJ. P., Tańce obrzędowe ]D weselu siemd.zkim. Studia i Materiały do dziejów ziemi sieradzkiej, Tom I, Łódź 1962, s. 121--129. 50. �Ilis'uria Uur[(oi .~:l. D c l a v e a u x L., Górale lańce'nL lwd beskidowi D c r c 56. W-wa UJ32, s. 48. D ł u g o s z J., Dziela Zbiór K., l' 58. D a be c k a lVI., Tańce Amatorskiego 59. D l' wszystkie. a b W-wa ec Ruchu i l' a b c c k a M., Kilka In65, nr 4, s. 46-51. l' o z d o w s k a W., Prace ililL. nr G2. D i Mat. I, Łódż l' l' zabawy WaTmii W-wa ludowe °w s k i S., Ó w n a Życic Tow. Zwyczaje tańcu, O kleru Kraków F i s c h e r A, szawa l' Centralna Poradnia O. Kolberga. CPARA, R. A. FeuiUeta. Muzyka, związane z w gospodarką Łodzi, w Seria Jesie- Etnograf., w L WYD., Teatrów Wisła-Poznań i Katowice 1964. rodzinne w lVIuzyki powiecie 1937, Lud., Kraków 22, Śląsk. Wysoko-mazowieckim. kultuTUlno-obyczajowe. Śpiew s. Oddz. szkolny W-wa 1925. II, 3. 1935, 1873. ustawodawstwo synodalne PoLsce średniowiecznej biskupów na. tle polskich.. ustawodawstwa sy- 1893. Lud A., pogTzcbowe poLski. ludu polskiego. Zakład Lwów-Warszawa-Kraków EtnogTUfia slowiańska. Narad. im. Osso- Hl26. Polacy. Książnica Atlas Lwów--War- 1934 s. 244. 72. G a n s z y n i c c ~zawa R., Polskie listy G a w e ł e k F r., Ta·ńce weselne 1909, s. (i9 i n. 74. G a w l i k o w s k i, Mu.zurka, 75. G a w rak Z., O fiLmowe ka Ludowa, dawnych 1n57, nr Sztuka l' Ludowa, czasów. Lwów---War- Ludowa, G l a p a 1\., Z Ludowa, sztuki 80. G l a p a Ludowa, A., ka Ludowa, twórczo.ki lHdowej. Lud, XV, polskiej Sztu- Polska ludowej i foLkLom za Lata 1945--1956. Pol- i foLkLorH za lata Pol- 2, s. 121-12:1. sztHki 19tH, nr Ludowej 1957-1960. 2, s. 118. nad notowaniem tańców nad fotografowaniem ludowych. Pol. Sztuka Ludowych. Polska 3. G l a p a A., Z doświadczeń Sztuka austriackim. 1!J57. 1957, nr doświadczeń 1948, nr na SLąsku 2, s. 119-120. a k Z., FiLmorJrafia Sztuka z Jaworzna archiwum Z., FilmoQrafia G a w rak 77. G a w milosne 1925, s. 61. n. 79. dzielach Etnograf. polskich. Średniowieczne (i9. F i s c h c l' A., Zwyczaje lińskich, Lwów 1921. 71. F i s c h e i Rozważania O tańcach E., i obyczaje nodalnego. 78. Pol., no. 1938, s. Mazur. "ChoH!orJTUphie" G7. E s t r c i c h e r K., TeatTU w Polsce. Gll. F i .i a l e It J., ska W-wa i w śląskich. 1947, cieszyńskie. D z ik ska Tańców 1960. i zwyczaje tańców o z d J., Dożynki l' o Archeol. Wisla-Cieszyn (if). 'o. Mit 1851. i do czerJo 1957. D w o rak o w s k i S., W-wa 1935, TNW. 66. E l s n e uwag Obrzędy G4. 70. Stow. 1867, T. I, s. 39-40. Chopinem. Muzeum o z eJ J., Wiązanka II. W,'d. (i:3. D Kraków Polskich 1963, s. 145. GO. D Gl. D Kraków tańce Tańców polskich. przed Artystycznego, lVI., Polskie k a pasm.a Karpat. MiŁośników Po1. s. 27. tańcach o a b i a l s k a H., Polonez 57. D o l' wiadomości Putscc UJ zachodniego :;4. D e r c 1(., Czym. jest stowarzyszenie dąży. W-wa 1!131 Stow. Mil. Tańców 55. Lucluw!-jnl, 1948, nr K o wal 1949, nr tańców 9110. s k i A., 11-12. Tańce wielkopolskie. Gęś wodą. Polska Sztu- �Jto 81. 82. 83. ~/ 84. "/85. 86. 87. 88. 89. 90. j 91. 92. 93. 94. 95. 96. .. j 97. 98. 99. 100. 101. 102. 103. 104. 105. 106. 107. 108. 109. 110. 111. 112. 113. 114. 115. HODERYK LANGE G l a p a A., K o wal s k i A., Tańce i zabawy wielkopolskie. Wrucław Elbl PTL. G l i c z n e r, S k r z e t u s k i E., Traktat. Grodzisk Wlkp. 1573. G 1 i c z n e r E., Taniec i rozmowa o nim ... PamiQtnik Literacki, fi. XIII, 1914/15, s. 363. G log e r Z., Encyklopedia staropolska. Loskauer 1903, T. IV, s. 354--358. G l u z i ń s k i J., Taniec i zwyczaj taneczny. Lwów 1927. Ossolineum, s. 22U. G lowa c k i S., Ku nowym formom tańca. Tyg. Ilustr., 1933, nr 40. G ł o wac k i S. Pismo taneczne i taniec pisany W-wa 1933. G ł o wac k i S., Tanicc w roku 1934. Życie Sztuki, 1935, II, s. 195-201. G ł o wac k i S., Balet, taniec sceniczny, szkolnictwo talleczne. Scena Polska, 1936, s. 215-221. G ł o wal' k i S., Narodziny i poczqtki tańca widowiskowego. Scena Polska, 1937, z. 1/4. G ł o wac k i S., Taniec widowiskowy w śrcdniowieczu i rcnesansie. Ta niec w XVII i XVIII wieku. Taniec w XIX i XX wiekIL Scena Polska, 1938, z. 1-4. G o d l e w s k i A., Gry sportowe, zabawy i tańce lud6w Oceanii. Kultura Fizyczna, 1954, nr 1. G o ł a s z c z i ń s k i, Spiewy i tańce ludu góralskiego pod Kil rpaia mi ... , 1851. Rqkopis w Bibliotece Warsz. Tow. Muzycznego 7695. G o ł ę b i o w s k i Ł., Lud polski, jego zwyczaje, zabobony. Warszawa 1830. G o ł Qb i o w s k i L, Gry i zabawy r6żnych stan6w. W-wa 1831. G o r z k o w s k i M., Choroimania. Warszawa 1869 . G o s t o m s k i W., Polonez i memtCt, Szkic estetyczno-obyczajowy. Kraków 1891, s. 29. G o s z c z y ń s k i S., Muzyka i taniec górali, Dzicnnik Podróży. s. 151-15G. Grę d a K., Grożony. Świetlica Krakowska, 1945, nr 7, s. 110. G r Qd a K., Blogoslawiony. Świetlica Krakowska, 1945, nr 8, s. 125. G r q d a K., Goląbek. Świetlica Krakowska, 1945, nr 12, s. 185. G r o t W., Ludowe tańce polskie. G r z e g o r c z y k P., Teatr ochotniczy i tańce polskie. Warszawa 1948. G u l g o w s k i L, Kaszubi. Kraków 1924, "Orbis", s. 128. H a d y n a J., Tańce ludowe śląskie, z melodiami zanotowal i opisal ... , Zaranie Sląskie, 1908, s. 82-84. H a r a s y m c z u k R., Tańce huculskie. Lwów 1939. H a u r J. K., Skład abo skarbiec ... sekretów oekollomicy. Kraków lti9:l. H e m p e l L., Gry i zabawy dzieci w Skorezycach w pow. JUllowskim Ollb. Lubelskiej. Wisła, T. VII, 1893, s. 591-593. H. (Ł.) i H e m p e 1 (L.), Chodzenie z konikiem. Wisła, t. XVI. 1902, s. :l82-333. H l a s k i M., MazuT. Wie n 1857. H ł a w i c z k a K., Ze studi6w nad muzyką polskieoo Odrodzenia. Muzyka, 1958, nr 1-2, s. 60-61. H ł a w i c z k a K., Ze studi6w nad stylem polskim w muzyce, Por/stawowy rytm. poloneza. Muzyka, 1960, nr 4, s. 55-61. H ł a w i c z k a K., Z dziejów poloneza. Bydgoszcz 1962, B~'dgoskie Towarzystwo Naukowe, z. 7, s. 24-40. H l a w i c z k a K., Polska Proportio. Muzyka, 1963, nr 1-2. H l a w i c z k a K., Tańce polskie ze .zbioru An.ny Szirmall Keezer, Przełoili XVII i XVIJI w. Kraków 1963, PWM. �f1i8toria fHHlflń nad. tUliCCl1t ·IH w PoLsce tuclowynt 116. H l a w i c z k a K., Ze studiów nad historiq poLoneza. Muzyka, 1965, nr 2, s. 33-46. 117. Hoffmanowa, Tańce w PoLsce. 118. H o l' o W s k i J:.., Niektóre tańce Ludu 'lc-fdkopoLskiego. Przegląd Wielkopol., 1939, nr 5, s. 183. 119. I d a s z a k D., Mazurek przed Chopinem. Warszawa 1960. 120. I d a s z a k D., Die Masurka in der poLnischen Musik des 18. Jahrhunderls. Referat na Mil;'dzynarod. Kongresie Chopinowskim, W-wa 1960. 121. J a c h i m e c k i Z., Stanislaw Moniuszko. Warszawa 1911. 122. J a c h i m e c k i Z., Dawne tańce poLskie. Życie polskie, 1914, luty. 123. J a c h i m e c k i Z., Zur Gesdlichte des polnischen Tanzes im 16 u. 17 Juhrh. W Przewodniku Koncertowym, Kraków 22. 124. J a c h i m e c k i Z., Muzyka poLska w rozwoju historycznym, Kraków 1948. 125. J a c h i m e c k i Z., Muzyka nu dworze króLa Władyslawa Jagielly 1424-1430. Rozpr. Akad. Umiej., Wydz. Filolog., t. 54. 127. J a c q u e s, Mistrz tańców kieszonkowy, czyli zbiór najnowszych i najulubieńszych Waków, drylów l' dworskich dla 130. 131. 132. 133. 134. 135. 1:36. 137. 138. 'J 139. 140. 141. 142. 143. 144. 145. PoLek, wlasnej PoLonezów, PoLka-Mazuró nauki bez w Kontradansów, i koWonów, nav.czycieLa na Mazurów, jako też ka- komendę mistrza K:;. Poznań- 1865. z ą b o w s k i, Podkoziolek: zabawa taneczna z meLod. W. Wisla, IX, 499. K a l i n o w s k i A., Igry w Polszcze. Kultura Fizyczna, 1962, nr 11, s. 826-830. K a m i e ń s k i Ł., Zum "Tempo rubato". Archiv fill' MusikwissenschaIt.. R. I, 1918-1919, s. 108-126. K a m i e ń s k i Ł., Pieśni ludu kaszubskiego. Toruń 1936. K a m o c k i J., PrzegLąd kwestionariuszy etnograficznych wydanych w języku poLskim. Archiwum Etnogr. nr 5, Poznań 1953, PTL. K a n i o l' o w a W., Tańce lubdskie. CPARA, Warszawa 1960. K a l' low i c z J., Drobny taniec. Wisła, XVI, 1015-1016. O karnuwale i tańcach. Rozmaitości, Dodatek do "Gazety Lwowskiej", 1857, s. 54. K a l' wat ó w n a A., Taniec i zwyczuj tuneczny. Wychow. Fiz. w Szkole, 1938, nr 39, s. 114-120. K a z n o d z i e j a P l' a s k i, De modo ducendi coream. Rqkopis znajduje silo; w Bibliotece Ossolińskich we Wrocławiu. K i l' n b e r g e l' J. P., Die aUezeit fertige Polonaisenund MenuettencoTnponist. Berlin 1757. K i t o w i c z J., Opis obyczajów i zwyczajów za panowania /lugustu III. Petersburg-TvIohylew 1855. K l o ś n i k Z., O tańcach narodowych polskich. Lwów 1907. K o l a g o C., T r l;'b s k a W., Mapa tańców polskich. Arkady 1937. K o l b e l' g O., Korcspondencja z Wiednia. Ruch Muz., 1857, s. 203-206. K o l b e l' g O., Słówko o tańcach ludowych. Kalendarz Jaworskiego 1860, s. 143-145. K o l b e r g O., WLa.~ciwości, pieśni i tańce Ludu Ziemi Dobrzyńskiej. Zbiór wiad. antropol. kraj. A. U., Kraków VI. K o l b e l' g O., Niceo o tm"!cach i instrumentach muzycznych ludu naszego. Dodatek do Lutni Pol., Poznań 1885, I, 48. skiego. 129. tańcowych zwrotów baLu. Kraków 128. J a porzqdków tudzież �.[ t~ HODE!tYE 156. 157. K olb er g K olb er g K olber g K o l b e l' g s. 16-64). K o l b e l' g K olb er g K o l b e l' g K o l b e l' g K olb er g K o l b e l' g K o l b e l' g K o l b e l' g 158. Koł 146. 147. 148. 149. 150. 151. 152. 153. 154. 155. ł ą t a j Augusta 159. 160. 162. 163. 164. 165. Seria I, Warszawa llJ(j.~. Cz. 2, W-wa 1869. (Tańce s. 1~l7--229). Krakowskie. T. VI, Kraków 1873. (Tańce s. :16'i·-516). Lud, Lubelskie. Seria XVII, cz. II, Kraków 1884. (Tańce Lud, Sandomierskie. O., Lud, O., Lud, O., Kujawy. Lud, Kieleckie. O., Lud, Mazowsze O., O., Lud, O., O., O., O., Lud, Lud, Lud, Lud, O., Lud, H., Cz. 2, Kraków 1R8'). t. II, Kraków 1886. Mazowsze Leśne. Kraków 1887. Mazowsze Stare. T. IV, Kraków 1888. Radomskie. Seria XXI, Cz. II. Kraków l~WB. Łęczyckie. Seria XXII Kraków 1889. Mazowsze. T. V, Kraków 1890. PTzemyskie, Zarys etnograficzny. Kraków 1891. Stan III (1750-1764). Seria Oświecenia Poznań XIX, Pol.ne. Cz. II, w Polsce w ostatnich. lalach PII/WWlIl!iU 1841. E., Zwyczaje, obTządki i pieśni ludu kaliskiefJo w ukoLud, t. XV, Lwów 1909. K o n o p k a M., ••Ko!omajki". Teatr Lud., 1937, nr la. K o t o ń s k i W., Taniec zbójnicki. Warszawa 1954. K o t o ń s k i W., Góralski i zbójnicki. Kraków 1965, PWl\1. K o t u l a F r., Lasowiak pieTwotny taniec ludowy. Nuw,\' Tygodnik 19')2, nr 8, s. 2. Krakowiacy. Przyjaciel Ludu, 1835, II, 333. K l' a u s s F. S., Gonitwy ślubne u Słowian po!tulniowych. Wisia, T. IV, lanO, Koł licach 161. O., LA, Ge: o d z ie j c z y k WieLunia. s. 112-122. K l' ó l i k o w s k i K., Tańce i ich znaczenie kulturalne. Poradnik teatrów i chórów, Lud, 1921, R. 8. 167. K l' z y w i c k a R., Gry i zabawy w Hościs:zewie. Wisla, t. V, n. lllB1, s. 5')2--- 166. -568. K u l' Y ł o E., Some ch.aracteristic Pol.ish. Danses. The Danse Joul'l1OlJ, London, June 1935. 169. K u l' Y ł o E., ThTee traditionaL PoLish Danse,';. The Dansc Journal, London, Sept., 1935. 170. K w a Ś n i c o waZ., Ogólne wy/'uczne pTZy opraco'wanin i /lanc,wllin po1,skic!' tańców Indowych.. Wychowania Fiz., l(133, s. 21-28. 171. K w a Ś n i c o waZ., Zbiór plqsów. Warszawa 1937/:lB. 172. K w a Ś n i c o waZ., O wychowaniu rlwzyczllo-rliclwwJjlll .. Nowd :-;z!-;:oia, UH6, s. 35-54. 173. K w a Ś n i c o waZ., Rytm taneczny w świetle ana!i.zy jeąo fn//lccji, ('('cli 168. i pomiaTów w metodzie nauczania, notacji i opisie pol,kir'!70 tańca lwlo1Vr'iJo Wych. Fiz., 1951, nr 7-8, s. 441-446. 174. K w a Ś n i c o waZ., Rytm taneczny w notacji i opisie t~lńcl!. Kul tura Fizyczna, 1951, nr 7-8, s. 441-466. 175. K w a Ś n i c o waZ., O współzależności muz)Jki i Tnc/Ul. Kultura I"iz,"czna, 1952, nr 3, s. 166. 176. K.v a Ś n i c o waZ., Próba nstaLenia tez i knJteriów oraz wytyczenia problematyki przy ocenie Tozwojowego procesu polskieąo (l11ica lur/owego. Kultura Fizyczna, 1953, nr 8, s. 583. 177. K w a Ś n i c o waZ., Polskie tańce ludowe - mctzur. W-wa 195:3, Sport i Turystyka. �lIis:orla 17ll. K w a ś n i c o waZ., chowych cyklicznych Lab LTD, 180. L a n IBl. L a n 179. blL<iań wuJ ((ltWP'ln lU(/(Ju;y,n w ]'oLsce PTOblemy TytmlL w spoTcie i tańc1 •. Hytm proce"ów i acyklicznych. Kultura Fizyczna, 1960, nr 7-8. ru- a n R., Principles of dance and movement notation. Macdonald a Evans, London 1956, s. 56. g e Ł., Polskie tańce llLdowe. Wychowanie Fizyczne 1938, s. 63-72. g e H., I tanccrze mają swój alfabet. Wiedza i Życie 1957, nr 2, s. 93--- -97. lB2. L a n g e R, Podstawowe minologią 183. 1:1.•. Ill;';. lBli. 187. 188. I!J 1. 192. 193. UH. 19,). UlG. UJI. 198. 199. 2r,O. 201. 202. Kinetografii (System Labana-Knuslaz ter- ludności rdzennej koszalii!skim. Lud, środkowo-wschodniej części pow. złotowskicfjo tom XLIX, za rok 1963, Wrocław 1965, PTL. L e n a r t o w i c z T., Mazur. Dzwon Lit. oddz. II, T. I, 132. L e n k o w s k i S., Klasyczny taniec grecki. Wiedza i Życie, 1933, s. 215-2:30. L e n k o w s k i S., KLasyczn)} taniec grecki i jego odrodzenie. Biblioteka Filomaty, Lwów 1935, (Z życia i kultury antyku). L. ,J., O lai~cach w Polsce: Sobótka 1869, 139-140, 150-151, 159, 166-167. Lorentz F., Fischer A., Lehr-Spławiński T., Koszubi, KuLtura L1idowa i j<:.?yk. Toruń 19:34. Instytut Bałtycki. L u d w i k z P o k i e w a, Litwa pod względem staroży/'nych zabytków obyczajów, skrc~lon(/ przez ... Wilno 1846, nakł. ksiqg. wi!. Rubena Rafałowieza w druk. Homma M. Tal1ce, s. 187-201. L u k i a n z S a m o s a t e, Dialog o tańcu. Tłum. Reiss Józef W., W-wa 1951, Biblioteka Meandra. L a s k a M., Bibliourafia ruchu teatrów Ludowych w Polscc 1901-1935 opracowała ... , W·-wa 1936, Instytut Teatrów Ludowych, s. XVI, 92. Ł c: ;; a W., X., Ziemia malborska. Kultura ludowa, TorUl'! 1933, Inst. Bałtycki. Tańce s. 204. Ł c:;; a W., OkoLice Swiecia. Gdańsk 1960. Gdańskie Tow. Naukowe. Tańce s. 16:3--164, 96, 9!J, 101. Ł G g a W., Ziemia Chelmińska. PTL, Prace i Materiały Etnograf., T. XVII, Wrocław 1961. Tańce s. 344-346. Ł o b a c z e w s k a S., Les danses polonaises. Paris 1934, A. LB. nr 1 i 2. L o z i ń s k i W., SCI/.on i kobieta. Z estetyki i dziejów życia towarzyskiego. Lwów 1921, Gubl'~'nowicz, s. 212. Ł o z i 11s k i W., Zycie polskie w daumych wiekaclt. W-wa 1934, wyd. 5. Tańce s. 165---167. w woj. 189. elementy polskim). Powie!., COPLA zam. 282/58, 100, A 4. L a n g e R., Z wojewódzkich eliminacji ze~[Jołów tanecznych. Biuletyn, WDl , B~'dgoszcz 211959, s. 163--168. L a n g e R, Les recherches et la Docwnentation de la Danse PoplLlaire dan~ Ie Mus';e F:thl1oflrclphique ci TorlLń. Ethnographica I, rocznik 1959, Museum Moraviae Brunense. L a n g e R, Taniec Lu.dowy w pracach MlLzeum Etnograficzneqo w Torunill. Metoda pl'aC)} i kwestionarilLsz. Tor Ul'! 1960, Muzeum Etnograficzne w Toruniu. L a n g e R, Tańce kujawskie. Literatura Ludowa, 1963, nr 4, s. 13-20. L a n g e H., Działalność ośrodka torlLń~kiego w zakresie foLkloru taneczlwfiO i JnllzycZJJego. Literatura Ludowa, 1964, nr 4-6, s. 202-205. L a n g e R, Hozdział pt. "Tańce" w pracy zbiorowej: Zm'Ys sl.anu kuUury Llldowej 190. w jęZyklL �4U RODI!;({YK LANGE 20:3. M a c i e j o w s kiW. A., PoLska aż do picrwszej polowy XV II w. IWcI w.2iJl<;dem obyczajów i zwyczajów. T. 1-4, Petersburg-Warszawa 1842. 204. M a d e j s k i Z., S z e f k a P a we l., Kaszubskie pidni i tańce ludowc, zebrane i opracowane przez ... Wejherowo 1936, s. 80. 205. M a j e w i c z o waZ., Krakowiak. Wyd. Glównego Kom. Kult. Fil., W-wa 1951, s. 116. 206. M a 1 i c k i L., Materiały do kultury spolecznej góraLi śląskich. Prace i l\'lateriały Etnogr., T. VI, Lublin 1947, PTL. Tańce weselne s. lOS, 106, 107. 207. M a l' e k T., Mazur ucznia J. S. Bacha. Muzyka, 1951, nr 8, s. 28. 208. M a r t e n s H., Polonaise und Mazurka, Musikalische Formen in his/orise/lclI Reichen. T. 19, Berlin-Lichterfelde 1937. 209. M a r t i n G y, P e s o v ił r E., A Structuml AnaLysis of tire Iiulluari<ln FuL!e Dance (A Methodological Sketch). Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae, 1961, t. X, z. 1-2. 210. M a l' t i n G y, P e s o v ił r E., Determination ot Motive Types in Dance FoLklore. Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae, 1963, t. XII z. 3-4. M e n d e lowa I., Pieśni i tańce na Górnym Śląsku. Powstaniec S1<jsld, 1935, s. 65-68. 212. M e s t e n h a u s e r K., Sto tigU1' mazurowych oraz zasady oWilllC i S.2C"Cgółowe mazura. W-wa 1878, IV, s. 136. 213. M e s t e n h a u s e l' K., Szkoła tańca w 3 częściach. W-wa 1H84. 214. M i c k i e w i c z A., Pan Tadeusz. Ksi~ga XII, Opis poloneza. 215. M i c k i e w i c z A., Mazur. Wiersze różne. 216. M i e l' c z y ń s k i S., Muzyka podhaLańska. Wierchy, R. lO, 19:32, Kraków. 217. M i e r z e j e w s k a J., Polska na Międzynarodowym Festiwalu Tańca Ludowego w Londynie. Teatr Ludowy, 1935, nr 8. 218. M i e l' z e j e w s k a J., Z praktyki szkolnej. Wychowanie Fil.. w Szkole. 1935/36, s. 110-119. 219. M i e r z e j e w s k a J., Tań.ce ludowe. Wych. Fil.. w Szkole, 19:36/37, s. 50-55, 211. 81-91. 220. 221. 222. 223. 224. 225. 226. 227. 228. 229. 230. 231. 232. M M s. M ie ie l' l' z e j e w s k a J., PoLka PoLeska. Wych. Fil.. w Szkole, 1937/;38, s. o,J·--li7. z e.i e w s k a J., Kaczck, taniec śląski. Oświata Pozaszkolna, 19:31:, 112-115. i e l' z e j e w s k a J., Tańce ludowe. Teatr Ludowy 1938, nr l-li, lO, II. M i e l' z e j e w s k a - F r a n k i e w i c z J., Kilka uwag o rozwoju lońm lndowefjO w latach 1945-1964. Literatura Ludowa, 1964, nr 4-6, s. 140-147. M i k e t t a J., Mazurki. M i 1 e w s k a J., Sposoby zabawiania dzieci i ich zabawy w Cicchrllwwskim. Wisla, t. XVII, 1903, s. 31-39. M o r c i n e k G., Tańce śląskie, Gaz. Polska, 1937, nr 138. M o r c i n e k G., Przedmowa ... Zob. D r o z d J., Wiązanka ((/liC/iw ślqskicll. M o r t e n s e n O t t o., The Polish dance in De nmark. Referat na Międzynar. Kongresie Chopinowskim, W-wa 1960. M o s z y ń s k i K., Kultura ludowa Słowian. Kraków 1939, PAU. M u c z k o w s k i J., Taniec śmierci w kościele 00. Bernarclynów w Kwkowic. Rocznik Krakowski, t. 22, R. 1929, s. 120-135. M u s i a 1 i k F., Trojak. Glosy z nad Odry, VII, 29. Taniec z melodią. M u s i o l A., S a c h s e F., Tańce z powiatu rybnickie{/o. Katowice 19:17. �l1is(oria 233. 234. 235. 236. 237. 238. 239. 240. badań nad tańcem ludowym UJ Poisee 445 N a r t o w s k a L., Wiązanka tańców rzeszowskich. Skrypt wydany przez Wydz. Oświaty PWRN w Rzeszowie, 1955. N a r l i n d T., Zur Gcschichtc der polnischen Tiinze. Leipzig 1911, Sammelbande der Internationalen Musikgesellschaft, 2, 191I. N o r l i n d T., Dic polnischen Tiinzc ausserhalb Polens. London 1912. N o Ż y ń s k a Z., Tańce w Polsce na tle przeobrażeń społecznych. Roczniki Naukowe WSWF w Poznaniu. z. 6/1963, s. 5-13I. N o Ż y 11 s k a Z., O wartości badań przeżytków. Roczniki Naukowe WSWP, Poznań 1965, z. 11, s. 223-238. O koń W., O zabawach dzieci. Warszawa 1950, PZWS. O l e s z c z u k A., Ludowe obrzędy weselne na PorlLasin, Archiwum Etnograficzne nr 1, PTL, 195I. O r l i k M., Przodek szamotuIski, Z grodu Halszki. Mies. nr 12, Szamotuły 1935. 241. 242. 243. 244. 245. 246. 247. 248. 249. 250. 251. 252. 253. 254. 2.15. 256. 257. 258. 259. 260. O s t r o w s k a I., Bibliografia Zagadnień Sztuki Tanecznej z lat 1956-19.57. Centralna Poradnia Amatorskiego Ruchu Artystycznego, W-wa 1960. O s t r o w s k a I., Bibliografia zagadnień sztuki tanecznej z lat 1958-1960. Centralna Poradnia Amatorskiego Ruchu Artystycznego, W-wa 1962. O s t r o w s k a I., Bibliografia zagadnień sztuki tanecznej z lat 1961-1962. Centralna Poradnia Amatorskiego Ruchu Artystycznego, W-wa 1963. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Prawdziwa sztuka w prymitywie ludowym. Kurier Poranny, 1935, 23 VII. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., O tanecznej magii i pląsach wegetacyjnych. Kurier Poranny, 1935, 30. VIII. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Próba klasyfikacji ruchu ludzkiego w życiu i na sccnie. Teatr w Szkole, 1935/6, nr 1, s. 9-12. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Polskic tańce narodowe. Teatr w Szkole, 1936/37, nr 1-2, 4-5, 7-8, 9. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Dualizm form ruchowych w tańcu widowiskowym. W-wa 1938, Odb. Wiedza i Życie, R. 13, s. 392--407. O s t r o w s k i - N a u m o f f J., Zagadnienia estetyczne tańca widowiskowego. Warszawa 1938, Odb. Życie Sztuki, T. 3. O tańcach u różnych ludów. Rozm. koresp. warsz. 1828 s. 310. P a w i ń s k i, Taniec mieczowy. Ateneum, 1892, I, 6-42, 292-34I. P i a s e c k i E., Zabawy i gry ruchowe dzicci i młodzicży. Wyd. 3, Lwów-Warszawa 1922. P i a s e c k i E., Badania nad genezą ćwiczcń cielesnych. Poznań 1922. P i a s e c k i E., Dzieje wychowania fizycznego. Wyd. 2, Lwów 1929, Ossolineum. s. 260. P i a s e c k i E., Zabawy i gry ludowe w Polsce. Wiedza o Polsce, W-wa 1932, T. 3, s. 335-344. P i a s e c k i E., Tradycyjne gry i zabawy ruchowe oraz ich geneza, 40 lat od katedry WFUP do WSWF. Poznań 1959. P i ą t k o w s k a I., Z życia ludu wiejskiego z ziemi Kaliskiej. Wisła, 1889, t. 3, s. 767. P i e ń k o w s k i S., Kultura tańca. Gazeta Warszawska, 1922, nr 64. p l e s z c z y ń s k i A, ks. IKS pseud., Zabawy, gry i tańce ludowe w okolicy Międzyrzecza podla.skicgo. Wisła, III, 1889, s. 59-66. P () n i a t o w s k i S., Etnografi.a Polski. Wiedza o Polsce, t. 3, s. 202. �146 261. 262. RODERYK P o p i e l J., Kadryle, kontredanse, 1861, s. 43. P o s p i s z y l F r., Taniec zbójnicki mi ta-ńcami 263. Postępek u Słowian prawa ogólnie czartowskiego LANGE lancieru, ulany, książę cesarski. Warszawa na Podhalu i jcqo micjsce mięclzU orężl1Ui międzU Baskami w Purenajac/J. Kraków 1!J30. przeciw narodowi Ludzkicmu. Brześć Litewski 1570. 264. 2(j~. P ó ź n i a k W., Pieśni ludu P I' o s n a k J.. Kaszubskie 1951, nr 10. 97, 268. 269. 270. 271. 272. 273. 274. 275. 276. 277. 278. 279. 280. 281. 282. 283. 284. 285. 286. 287. 288. 289. 290. 291. 292. pieśni i tańce. PIS--PWIVf, Poradnik Kraków 1956. Muzyczn~', Warszaw:l królowej Malgorzaty. Wyd. S. Dunin-Borkowski, Wiedeń 18:14, Psalm s. 56--57. R a p a c k i W., Sto lat sceny polskiej w Warszawie. Tnst~'tut Wydawniczy "Biblioteka Polska", W-wa 1925. R e i s s J., Henryk Oskar Kolbe1'q (1814-1890). R e i s s J., Tań.ce ślqskie. Polska Zachodnia, 1937, nr 125. R e i s s J., Podręczna encyklopedia muzyki. Kraków 194H, Wiedza Zrtw<'>rl Kultura. R e i s s J., Polonez, jego pochodzenie i rozwój. Poradnik Muz~'czny, Warszawa 1950, nr l, s. 2-8, nr 2, s. 3-6, nr 12, s. 2-5. R e i s s J., Pomówmu o ta-ńcu w Polsce. Poradnik Muzyczny, Warszawa HI.';1. nr 4-5, s. 2-5, nr 6, s. 1-5. R e i s s J., Mala encyklopedia muzyki. Warszawa 1960. PWN. R o g o w i c z W., Tańce polskie. Wieś i Dwór, 1913, nr 3. Rok o s z o waM .. "Od buczku" (weselny walc ślqski). Świetlica Krakowslw. 1946, nr 3, s. 45. Rok o s z o waM., Kołomajki (taniec .§[qski.). Świetlica Krakowska, 1946, nr 19, s. 302. R u m e l ó w n a A., Zabawy i gry w Masiach (pow. Bialostocki). Wislrt, T. XVII, W-wa 1903, s. 354-356. R y c h l i c k i F L, Taniec. Czas., 1860, nr 51, 52. S a c h s e F., Tańce z powiatu rybnickieQo. S c h I' a m m W., Ludowe obrzędy weselne we wsiach c/olillU [[oczcw/d i Ta/'nawki Ziemi Sanockiej. Archiwum Etnogr. nr 17, PTL, 19:58. S c h r o e d e I' A., Przedmowa do "Tańców polskich" Z. Stryjeńskie.i. Kraków 1929. S e e f r i e d - G u l g o w s k i E., Von einem unbekann(cn Volk in DC11lschland. Berlin 1911. S e m k o w i c z W., Krakowiaki, Wisła, T. XV, W-wa 1901, s. 202--204. S e we r y n T., StaropoLska Qrafika, Warszawa 1956. S i e d l e c k i F L, a tańcu. Życie Teatru, 1926, s. 34-36; 41-4:~. S k i e r k o w s k i W., Wesele na Kurpiach, Warszawa 1928. S k i e r k o w s k i W., Muzykalność ludu kmpiowskieqo, Kwartalnik Muzyczny, 1933, nr 17/18, s. 44-47. S k i e I' k o w s k i W., a niektórych tańcach kurpiowskich, Polski Rocznik Muzykologiczny, 1936, t. 2, s. 159-161. Smoleńcówna K., Gry d.ziecięce, Wisła, T. V, W-wa lR91, s. 21-24. S o b i e s k a ,J., WieLkopolskie śpiewki Ludowe. PWM, Kraków 1957, s. 294. S o b i e s k a J., Materialy do nauki o polskim folkLorze muzycznym. Cz. lIT. S o b i e s k i IVI., S o b o l e w s k a M., Pieśni ludowe Warmii i. Moznr. PW1\1. Kraków 19:55. 266. Psałterz 267. krakowskieqo. �T1i.s:oria l'Jaclu1l naci fańcem Luclvw'ym Ui Polsce S o b i C s k i M., Wybór polskich pidni ludowych. Kraków 1955. S o b i e s k i lVI., Piosenki z Kujaw. PWM, Krakow 1955. 295. S o b i e s k i M., Wart.ość zbiorów Oskara Kolberga dla polskiej kuLtmy muzycznej. Muzyka, 1961, nr l, s. 105. 296. S o b i e s c y M. i J., Pidń ludowa i jej problemy. Poradnik Muzyczny, 1947, 293. 294. 1948, 297. IV 298. 1949. S o b i e s c y J. i M., Pidń kwiet.Le 299. 301. 302. :30:3. 304. :305. 305. ;'Ja,. 303. 309. 310. 311. 312. 313. 314. 315. 315. 316. 317. 318. 319. :320. 321. :322. i muzyka hadań, s. 17-35. S o b i e s c y M. i ,J., Instrukcja ludowej. 300. dot.ychczasowych Muzyka z. 2, 1950, Sobies S o b ie s Muzyka, Sob ole ludowa Polska w sprawie i ziemi Lubuskiej Ludowa, 1950, nr 1-·6, Wielkopolski Sztuka zbierania polskiej pidni muzyki maj. c y ,J. i M., Szlakiem kozIa lubelskiego. PWlVI, Kraków 1954. c y M. i ,J., Tempo Rubato u Chopina i w polskiej muzyce ludowej. 1960, nr 3. w s k a - D r a b e c k a M., Niektór ezagadnienia z najdawniejszych dziejów ta·ńca. Światowid, Tom XXIII, 1960. S l' o k a C., O tańcu towarzyskim. Cz. I, Kultura Fizyczna, 11/1962, s. 873-877. S t a l' c z e w s k i F .Die polnischen Tiinze. Sammelbande der Internationalen Musikgesellschaft, Leipzig 1900-1901. S l e l m a c h o w s k a B., "Podkoziolek" w obrzędach zapustnej Polski Zoci lO ci niej. Poznaó 1933. S t e l m a c h o w s k a B., Rok obrzędowy na Pomorzu, Toruń 1933. S t G s z e w s c y Z.. J., Zm' Genese und Chronologie des Masurkarhytmus in Poleli,. W-wa 1960. S t ę s zew s cy Z. i J., Do genezy i chronologii rytmów mazurkowych w Polsce. Muzyka, 1960 ,nr 3, s. 8-14. S t G s z e w s c y Z. i J., Tańce polskie z Vietoris-Kodex d'ruga polowa XVII w. PWlVI, 1960. S t G s z e w s k a Z., Piosenki z Mazowsza. PWM, Kraków 1957. S t G s z ew s k a Z., Z zagadnień staropolskiej muzyki tanecznej. Z dziej6w polskiej kultury muzycznej. I kultura staropolska. PWM, Kraków 1958. S t G s z e w s k a Z., Tańce polskie z tabulatm lutniowych. I, PWlVI, 1962. S t ę s z e w s k a J., Morfologia rytmów mazurkowych na Mazowszu Polnym. Muzyka, 1959, nr 4, Muzyka, 1960, nr 2. S t G s z e w s k i J., "Chmiel szkic problernatyki etnomuzycznej wątku. Muz~'ka, 1965, nr l, s. 3-33. ? SI.. J., Kmkowiaczek i kolomyjka. Kłosy, 1866, I, 284. S l ryj e ń s k a Z., Tańce polskie. Kraków 1929, s. la. S Y e h l a B., Wesele Kociewskie. Wyd. Morskie, Gdynia 1959. S z a b l e w s k a S., Wesele i krzywy taniec u ludu ruskiego w okolicy Z/wraża. Kraków 1882. S z e f k a P., Tańce kaszubskie. Zeszyt I, WDTL, Gdańsk 1957. S z e m b e k ó w n a Z., Dalsze przyczynki do etnografii iWelkopoLski. Kraków 1910, PAU. S z e n t p a 1 O., Ver!i11ch cine!' Formanalyse der ungarischen VoLkstiinze. Acta Ethnographica Academiae Scientiarum Hungaricae, T. VII, z. 3-4, 1958. S z l e n k o waC., Skrypt do Tańców regionalnych. Kraków 1948. S z m ~'d .T., Tailce krośnieńskie, CPARA, W-wa 1961. S z u m a n S., nuch jako czynnik orqanizaeji wyrazu w ut.worachm.u:::lIczllych. PW1\,1. Kl'ak()\\; 1951. s. 230. �448 323. 324. 325. 326. 327. 328. 329. 330. 331. 332. 333. 334. 335. 336. 337. 340. 341. 342. 343. 344. 345. 346. 347. 348. 349. 350. 351. 352. 353. 354. 355. RODERYK LANGE T a c i n a J., Opisy etnograficzne tańców ludowych. Cz. I, Cieszyńskie. "Zwrot", 1951, nr 12, Cieszyn 1951. T a c i n a J., Zbiór tańców ludowych Slqska Cieszyńskiego. Kalendarz Zwrotu 1956, Czeski Cieszyn, s. 144-152. T a c i n a J., Recenzja pracy A. Glapy i A. Kowalskiego "Tańce zabaw~' wielkopolskie", Lud, XLVII, Wrocław 1962, s. 586-594. Taniec. Monografia zbiorowa pod red. M. Glińskiego, W-wa 19:10. Taniec zbójnicki górali w Tatrach. Kłosy, XXX, 391. Tańce górnoślqskie. Notatka z prośbą o informacje: dwadzieścia kilka nazw. Głosy z nad Odry, III, 170. tańcacIw różnych ludów. Ro=korsp-warsz. 1828, s. 310. Taubert rechtschaffener Tantzmeister. Leipzig 1717. T e t z n e r F., Die Slaven in Deutschland. Braunschweig 1902. T o m a s i k J., Z dziaLalności naukowo-badawczej i dydaktycznej 10 zakresie tańca ludowego w Polsce w latach 1945-1959. Etnogr. Polska, t. IV, 1961, s. 343-349. T r z e ś n i o w s k i R., Gry i zabawy ruchowe. W-wa 1953. T u r s k a L, Taniec w Polsce. Wyd. Artystyczno-Graficzne, W-wa 1962. U d z i e l a S., Krakowiacy. Kraków 1924. "Orbis", s. 151. V r t e l - W i e r c z y ń s k i S., Sredniowieczna poczja polska świecka. Biblioteka Narodowa, Seria I, nr 60, s. 17. Wall i s S., tańcach górnoślqskich. Katowice 1929. Was i l e w s k i Z., Przyczynek do etnografii KrakowiakrJw. Wisła, 1892. t. 2, s. 191. W a w r z e n i e c k i M., Taniec. Wisła, XX, 1916, s. 44-46. Wax m a n J., Trojak - tańce narodowe. Swietlica Krakowska, 1946, nr 3, s. 46. Wax m a n J., Tańce narodowe. Kraków-Poznań 1946, s. 114. Poznań 1936. W i e c h o w i c z o w a W., Zasady inscenizacji rytmicznych, Dziesięć polskich Picśni ludowych, Poznań 1936. W i e m a n M., Zabawy muzyczno-ruchowe dla .~wietLic dzccięcych. Wychowanie pozaszkolne, 1951. W i e m a n M., Tańce ślqskie "Rechtor", "Owczarek", "D rybek". Drużyna, 1951, nr 6. W i e m a n M., Zabawy ze śpiewem. PZWS, 1955, s. 130. W il k o w s k a K., Ze studiów nad klasowym obliczem tańców polskich w epoce renesansu. Kraków 1953. W i n d a k ie w ic z S., Teatr polski przed powstaniem sceny narodowej. Kraków 1921. W i n d a k i e w i c z H., Rytmika ludowej muzyki polskiej. W-wa 1898. W i n d a k i e w i c z H., Wzory ludowej muzyki polskiej w mazurkach F. Chopina. Kraków 1926. W i t a n o w s k i M., Lud wsi Stradomia pod Częstochowq. Kraków 1893. W i t k o w s k i L., Taniec w starożytności. W-wa 1952. Wo l n i e w i c z ó w n a C., Kalina, trzy korowody dla mlodzieży żeńskiej. Poznań 1928. W ó j c i k i e w i c z B., Tańce polskie Jana Fischera. Kwartalnik Muzyczny, ° ° 1914. W rób l e w s k i Z., Sieradzkie tańce 3.~7. Wychowanie fiz. w szkole podstawowej. 356. i zabawy. W-wa Łódź 15161. 19451. �J-lis:o,-ia nadań nad taJicem lHdowym w Polsce 358. Z akr z e w s k i K., Obertas. Dod. do "Lutni Polskiej", Poznań 1885. 359. Zapiski Kociewskie. WDTL, Gdańsk 1957. 360. Z a r <: b a A., Tańee Ludowe w Szwecji. Polska Sztuka Ludowa, 1953, nr 3, s. 172-177. 361. Z a wad a P., Owięziok - taniec góraLski. Zaranie Śląskie, R. VI, 1930, z. 1, s. 41. 362. Z a w i s t o w i c z K., Jana Kochanowskiego pieśń świętojańska o sobótce, (l obrzędy świętojańskie. Ziemia, R. 1930, W-wa, t. XV. 363. Zdania cudzoziemców o tańcach w Polsce. Gaz. Polska, W-wa, 1830, nr 38. 364. Z e.i s z n e r L., Pieśni Ludu Podhalan ,czyLi górali tatr owych poLskich. W-wa 1845. e l i ń s k i S., Lud basiowiecki. Wisła, t. IV, 1890, s .789. Z i e n c A., Zespo/y pieśni i tańca w PoLsce. Muzyka, 1955, nr 11/12, s. 70-73. Z i e n k o w i c z L., Les Costumes du PeupLe Polonais. Paris 1841, s. 83. Z o z u l a Fr., Tańce ludowe. W-wa 1952. Zozula Fr., Hryniewiecka J., Oberek. W-wa 1954. Z y g l e r T., Taniec ludowy w szkole. Wych. Fiz. w Szkole, 1935/36, s. 105- :365. Z i 366. 367. 3G8. 369. :370. 110. Z y g l e r T., Taniec Ludowy i jego wartości wychowawcze. Oświata Pozaszkolna, 1938, s. 13-17. 372. Z y g l e r T., Tańce hucuLskie. Wych. Fiz. w Szkole, 1938/39, s. 99-103. 373. Z Y g l e r T., PoLskie tańce Ludowe i ich badanie. Polska Sztuka Ludowa, 1948, nr 1. 374. Z y g l e r T., RefLeksje po Festiwalu Tańca Ludowego w Pradze. Polska Sztuka Ludowa, 1948, nr 11112. 375. Z y g l e r T., PoLskie Tańce Ludowe. Kraków 1952 (2. wyd. 1963). A 376. K o l b e r g O., Lud. Seria XVIII i XIX, Kieleckie 1885, 1886. A 377. L a n g e R., KiLka s/ów o foLklorze tanecznym. Teatr Ludowy, 1965, nr 6. A 378. T u r s k a L, Krótki zarys historii tańca i baletu. PWM, Kraków 1962. A 379. W ó .i c i k - K e u p r u l i a n Br., Muzyka Ludowa. Wiedza o Polsce, t. 3, 371. 1932. ) r 7 - LlIcf, t. 51, cz. II, 1968 �SUMMARY This paper gives a survey on the history of folk dance researches in Poland. In the Introduction the author goes on classifying some facts concerning the problems of "dance folklore", "national dance" and "folk dance". To each of those groups a short characteristic is given. The contemporary state of the dance folk~ lore and changes observed in it are mentioned too. On the way the scientific dance folklore researches in Poland are growing up following chronologization could be laid down: 1) from the eldest times to the first quarter of the XIX C (medieval sermons in which dances are mentioned only, literary sources with short dance impressions, old music tabulators with peasant dances melodies). 2) from the first quarter to the end of the XIX C (the first descriptions of dances instructive enough to reproduce an approximate shape of dance movements. Series of excellent folkloristic publications in which dances are often considered as an equivalent folk culture factor, O. Kolberg's "Lud" (The Folk) being the main one). ~) from the end of the XIX C to the 3D-ties of the XX C incl. (many material monographs of dances sometimes only of some ethnographical value. The first achievements in serious intended ethnographical works on dance folklore done by the Warsaw University). 4) after the Second World War (the organization of research centres for dance folklore in Warsaw and later in Toruń. Field works connected with modern methods of investigation). In the first chapter the author reviews some facts on the way from short dance notices and descriptions to the conscious art of collecting dance materials. Organization of the first dance researches (Warsaw University 1937, Warsaw State Institute for Art 1946-1952, Toruń ethnographical centre 1954-1966). The second chapter concerns methods and methodology of dance research. The way of dealing with the collected dance materials as observed in old and newest Polish sources. The principles of treatment in field work and scientific works. The first cartograms (C. Baudouin de Courtenay-Jędrzejewicz, Warsaw University 1937) and the full ethnograpihical inquiry for the folk dance research (R. Lange, Torur1 ethnographical centre 1960). The third chapter is talking over the documentation of movement forms in Polish dance sources. The basic verbal descriptions of a very different rank and later the full graphic movement notation were used (Kinetography Laban used in Warsaw before the II World War by S1. Głowacki and a new in 1954 introduced by R. Lange in the Torur1 ethnographical centre and taught over the whole country). Then a review is following in which the very scarce iconographical dance �452 RODERYK LA Gl': materials in Poland are talked over and the few contemporary films which include some folk dance scenes only. In the fourth chapter the teritorial range of dance researches and dance collections in Poland is analysed on the contemporary known sources. The main publications and works done in every region are briefly mentioned. Great differences in quantity and quality could be observed here for the given parts of the country. In chapter five a very short review on Polish works dealing with the genesis of dance and its history is given. Among a series of poetically suited articles (particularly from the XIX e) some serious and modern works treating the ancient(M. Drabecka) and the antic-dances (L. Witkowski) should be mentioned here. A very popular compendium of some Polish folk dances was published in 1952 (T. Zygler) and in 1963 a very interesting article trying to give a survey on the history of the folk dance in Poland (Z. Nożyńska). But this work is failing because of the lack of SOUl'ces for many of the centuries and the progressive method used at the same time by this author. In the last chapter some articles are talked over, which partially only review the history of folk dance researches in Poland till now. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/25020b47e237be126252f714640d4108.pdf 156767fea56efa7d143e3d055cda013d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5218 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2005 Subject The topic of the resource historia etnografii Polski Uniwersytet Na Obczyźnie (PUNO) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4843 Title A name given to the resource Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na obczyźnie (PUNO)w Londynie / LUD 2005 t.89 Description An account of the resource LUD 2005 t.89, s.225-236 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lange, Roderyk Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 89, 2005 RODERYK LANGE Instytut Choreologii, Poznań ETNOGRAFIA I ETNOLOGIA NA POLSKIM UNIW ERSYTECIE NA OBCZYŹNIE (PUNO) W LONDYNIE Polski Uniwersytet na Obczyźnie (PUNO) ma długą i skomplikowaną hi­ storią. Myśl o stworzeniu uczelni powstała już w 1939 roku, tuż po inwazji niemieckiej i sowieckiej na Polskę. Wśród uchodźców nie było złudzeń co do niszczycielskich zamiarów okupantów. Potrzeba ratowania kultury pol­ skiej stała się zatem pierwszoplanowym zadaniem. Z chwilą utworzenia rządu polskiego i polskiej armii we Francji grupa polskich uczonych, którzy dotarli do Szwajcarii, postanowiła zapewnić cią­ głość studiów i pracy naukowej rzeszom młodych Polaków, która znalazła się poza granicami kraju. Powstała myśl założenia polskiej uczelni w Paryżu. 1 grudnia 1939 roku, w szacownej Bibliotece Polskiej w Paryżu, której trady­ cje sięgają czasów Wielkiej Emigracji Polskiej, odbyła się inauguracja „Pol­ skiego Uniwersytetu za Granicą”. Uroczystości przewodniczył rektor uniwer­ sytetu paryskiego, prof. Roussy. Pierwszym rektorem Polskiego Uniwersytetu został profesor Oskar Halecki, inicjator i realizator przedsięwzięcia. Uniwer­ sytet skupiał wtedy 80 profesorów i docentów oraz asystentów przedwojen­ nych uczelni polskich. Na powstałe wówczas dwa wydziały: humanistyczny i prawno-ekonomiczny, zapisało się ponad 100 studentów. Zajęcia uniwersy­ teckie prowadzono przez 2 semestry. Wkroczenie Niemców do Paryża poło­ żyło kres działalności Uniwersytetu, którą wznowiono następnie w Wielkiej Brytanii. Polskie szkolnictwo wyższe rozlokowało się w Wielkiej Brytanii w kilku ośrodkach uniwersyteckich, jak np. Polski Wydział Lekarski, Polskie Studium Weterynaryjne i Studium Pedagogiczne w Edynburgu oraz Polska Szkoła Architektury przy Uniwersytecie w Liverpoolu, wreszcie Politechnika Pol­ ska w Londynie pod nazwą Rady Akademickich Szkół Technicznych — RAST i Polski Wydział Prawa przy Uniwersytecie w Oksfordzie. W roku 1947 wszyst­ kie agendy polskiego kształcenia akademickiego zostały przejęte przez Po­ lish University College w Londynie, działający w obrębie uniwersytetu lon­ dyńskiego, który to College po intensywnej działalności, został rozwiązany w 1953 roku. �226 Roderyk Lange Po cofnięciu przez aliantów uznania Rządowi RP na uchodźctwie w 1945 roku powstała trudna sytuacja polityczna. Chcąc ratować wyższe szkolnic­ two polskie, w roku 1949 podjęto restytucję „Polskiego Uniwersytetu na Ob­ czyźnie”, której przewodniczył profesor dr Tadeusz Brzeski. 1 września 1952 roku Rząd Polski na Uchodźstwie zatwierdził nowy statut PUNO. Nadanie pełnych praw uczelni wyższej oraz prawa używania godła państwowego nastąpiło 15 grudnia 1952 roku1. Wreszcie w lutym 1998 roku Rząd R.P. w suwerennej już ojczyźnie wydał ustawę o uznaniu stopni naukowych nada­ wanych przez PUNO pomiędzy 1952 a 1990 rokiem (Dziennik Ustaw Rze­ czypospolitej Polskiej, Nr 37, z dnia 24 marca 1998, s. 1670, Poz. 203). Ak­ tem tym został zamknięty i uznany długi okres dokonań ośrodka nauki polskiej w Londynie2. Obecnie PUNO ześrodkowuje swe działania na szerzeniu wie­ dzy o kulturze polskiej w obrębie zajęć prowadzonych na Studium Kultury Polskiej. W skład Uniwersytetu wchodzą trzy wydziały: Humanistyczny, Pra­ wa i Nauk Społecznych oraz Nauk Technicznych. Dokonania PUNO w całym okresie jego istnienia zasługują na specjalną uwagę i szacunek. Przede wszystkim wiele osób spośród zdemobi lizowanej armii polskiej i cywilnych uchodźców mogło dokończyć studia rozpoczęte przed wojną w kraju, a także kształcić się i uzyskiwać stopnie naukowe na polskiej uczelni. Podkreślić należy, że swą zupełną niezależność Uniwersytet okupił brakiem finansowania przez rząd brytyjski. Początkowo uczelnia mie­ ściła się w różnych lokalach stowarzyszeń polskich w Londynie, a w 1956 roku przeniesiono ją do budynku na Princes Gardens nr 5 i potem pod nr 9, gdzie mieściła się również Biblioteka Polska, która od początku swego ist­ nienia była zapleczem dla Uniwersytetu3. Warunki były ekstremalnie spar­ tańskie, ale dawały poczucie niezależności, wolności i kontynuacji polskiej myśli. Wykładowcy pracowali z ogromnym entuzjazmem, bezpłatnie lub pra­ wie bezpłatnie, często po odbyciu całodziennej pracy zarobkowej w innych instytucjach. Wreszcie przeniesienie PUNO i Biblioteki Polskiej do nowego, własnego gmachu Polskiego Ośrodka Społeczno-Kulturalnego, przy 238-246 King Street w roku 1976, stworzyło godziwe warunki do dalszej pracy na­ ukowej i dydaktycznej. 1Wcześniejsze dekrety Prezydenta RP regulujące podstawy prawne Uniwersytetu Polskiego zostały wydane 24 lutego 1941 r., 7 marca i 14 kwietnia 1944 r., oraz 10 kwietnia 1945 r. 2 Polski Uniwersytet na Obczyźnie — PUNO, 1. 12.1939-1.12.1989. Biuletyn — Jubileusz 50-lecia; bez daty; — Jerzy Gawenda, Wyższe szkolnictwo polskie na obczyźnie, Prace Kongresu Kultury Polskiej, Londyn, 1985, s. 11-21; — Sprawozdania z działalności PUNO były publiko­ wane w kolejnych zeszytach „Informatora Uniwersyteckiego”, począwszy od 1961 roku. Nato­ miast kolejne Roczniki Polskiego Towarzystwa Naukowego na obczyźnie zawierają również m.in. sprawozdania z działalności PUNO, w dziale pt, „Polskie instytucje i placówki naukowe na ob­ czyźnie”. 3 Biblioteka Polska w Londynie 1942-1992, Biblioteka Polska, „Polski Ośrodek Społeczno­ -Kulturalny”, Londyn 1993, s. 129. �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie 227 Etnologia, jako przedmiot, zaistniała w środowisku polskim w momencie przybycia do Londynu w 1947 roku prof. Cezarii Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowej, która z miejsca włączyła się do życia naukowego. Zosta­ ła profesorem PUNO od momentu jego utworzenia, a tym samym etnologia pozyskała wybitnego reprezentanta w obrębie uniwersytetu. Profesor prowa­ dziła wykłady i seminaria, na które uczęszczało również wiele osób z kręgu innych specjalności naukowych. Dodatkowo w 1962 roku wykładała w Pol­ skim Instytucie Naukowym w Montrealu i okresowo w Paryżu. Przed wojną, od 1929 roku, prof. Jędrzej ewiczowa była profesorem etnografii Uniwersytetu Wileńskiego, a od 1934 roku Uniwersytetu Warszawskiego. W czasie II wojny światowej znalazła się w Jerozolimie, gdzie organizowała różne instytucje naukowe. Po śmierci profesora Brzeskiego, w 1958 roku, prof. Jędrzej ewi­ czowa została wybrana rektorem PUNO, którą to funkcję pełniła do ostatnich dni swego życia, do roku 1967. Odznaczała się niezłomnym charakterem, była ogromnie ofiarna w swojej pracy, inspirowała wiele poczynań Uniwersytetu, a także sformułowała dwa jego główne cele: Po pierwsze chodzi o to, aby działalności Uniwersytetu przyświecał duch wol­ ności, którego pozbawiona została nauka w Kraju i aby w miarę możności pro­ stować w świecie wolnym fałsze szerzone o Polsce. Po wtóre, starać się o to, aby młodsze pokolenie uczonych polskich, wychowane na zagranicznych uni­ wersytetach, zachowało polską osobowość narodową, aby pozostali oni uczo­ nymi polskimi4. Już w roku 1948 profesor Jędrzejewiczowa założyła Polską Radę Nauko­ wą na Obczyźnie, przekształconą w 1950 roku w Polskie Towarzystwo Na­ ukowe na Obczyźnie. W obrębie Towarzystwa powołała w 1953 roku Komi­ sję Etnograficzną. Szereg swoich artykułów prof. C. Jędrzejewiczowa publikowała właśnie w kolejnych Rocznikach PUNO, jak np.: Onomastyka najstarszych żywotów świętojerskich (Londyn 1954/5), Legenda o Krakusie Mistrza Wincentego i o pogromcy smoka św, Jerzym (1955/6), Kalendarz świętojerski i zbadany w Bazylice Grobu w Jerozolimie Omfalos — ośrodek świa­ ta (1954/5). Prof. Jędrzejewiczowa badała epos ludowy, obrzędowość ludową i cechy mityczno-symboliczne, szczególnie w kulcie świętego Jerzego. Tropiła też wątki klasyczne w mitologii słowiańskiej. Była pierwszym fenomenologiem w etnologii polskiej, skrupulatnie poszukującym znaczeń etymologicznych. Jej zainteresowania w tym zakresie niechybnie nawiązują do językoznawcze­ go warsztatu naukowego jej ojca, wielkiego uczonego, Jana Baudouina de Courtenay oraz jej własnych studiów w zakresie językoznawstwa i filologii 4 „PUNO, Informator Uniwersytecki”, Londyn, 1967, s. 9. �228 Roderyk Lange klasycznej, ukończonych dyplomem w 1910 roku na uniwersytecie peters­ burskim, na podstawie rozprawy Język modlitewnika maryjnego wieku XVI wydanego przez prof. Ptaszyckiego. W 1922 roku habilitowała się u prof. Witolda Klingera w zakresie etnologii i etnografii na podstawie pracy Święta Cecylia. Przyczynek do genezy apokryfów. Zainteresowania prof. Jędrzejewiczowej były bardzo szerokie i często pio­ nierskie w obrębie etnologii. Rozumiała i doceniała na przykład znaczenie muzyki i tańca jako przejawów kultury. Dała temu wyraz, inicjując i tworząc program badawczy na Uniwersytecie Warszawskim, który miał zaowocować powstaniem narodowego archiwum tańca. Łączyło się to z przygotowaniem eksponatów na międzynarodową wystawę tańców, którą zorganizowano z okazji Wystawy Światowej w Paryżu w 1937 roku5. Stoisko polskie było wtedy ewenementem w skali światowej. Cały ten dorobek, jak i zaawanso­ wana praca na temat kultu św. Jerzego, spłonęły w czasie wojny w Warsza­ wie. Żaden z innych podejmowanych przez prof. Jędrzejewiczową obszernie opracowanych tematów nie doczekał się ukończenia. Należała do tych na­ ukowców, którzy stosunkowo mało publikowali. Natomiast w rozmowach i dyskusjach, w czasie spotkań seminaryjnych potrafiła inspirować, rozbu­ dzać zainteresowania naukowe i kierować uwagę na złożoność problematyki kulturowej ukazywanej porównawczo lub w bardzo szerokim kontekście. Wy­ chowała kilka roczników etnografów i etnologów polskich, którzy kontynu­ owali jej założenia. Prof. Jędrzejewiczową działała w Społeczności Akade­ mickiej Uniwersytetu Stefana Batorego w Londynie, była m.in. członkiem Zarządu Zrzeszenia Polskich Profesorów i Wykładowców na Obczyźnie, a także członkiem Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu i Royal Anthropological Institute w Londynie. Po długiej chorobie prof. C. Baudouin de Courtenay-Jędrzej ewiczowa zmarła 22 lutego 1967 roku w Londynie i została tam pochowana u boku swego męża, przedwojennego premiera Rządu Polskiego, Janusza Jędrzejewicza, zmarłego w 1951 roku6. Następcą profesor Jędrzej ewiczowej na PUNO został Lucjan Turkowski. Początkowo rozpoczął studia w zakresie filologii słowiańskiej i polskiej oraz 1 Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowa C., O tańcach ludowych w Polsce, „Teatr Ludo­ wy”, R. XXVII, nr 8, 1935, s. 112-119 (Referat wygłoszony na Międzynarodowym Kongresie Tańców Ludowych w Londynie, w lipcu 1935 roku); Tańce i stroje, „Arkady” 1937, Rok III, nr 5 (Pokaz w TOSSPO eksponatów wysyłanych na Wystawę Międzynarodową Tańców Ludowych w Archives de la Danse w Paryżu); Folk Dances and Wedding Customs in Poland, Paris, Archi­ ves de la Danse, 1937. 6 Lucjan Turkowski, Prof. dr Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa. Wspomnienie, „Lud” t. 52; 1968, s. 357-360 (Podaje częściowo bibliografię prac prof. Jędrzejewiczowej). — Janina Piłatowa, Śp. Cezaria Baudouin de Courtenay Jędrzejewiczową, „Biuletyn Zrzeszenia Polskich Profesorów i Wykładowców Szkół Akademickich”, Londyn 1967, s. 14-17; Anna Zadrożyńska, Dorota Zamojska, Cezaria Anna Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa (1885-1967), w: Etnografowie i ludoznawcypolscy. Sylwetki, tom I, Kraków 2002. �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie prof. Roderyk Lange 229 �230 Roderyk Lange geografii na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, a od 1929 roku stu­ diował etnografię pod kierunkiem Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej. W 1934 roku uzyskał tytuł magistra w zakresie etnografii i etnologii na podstawie pracy o tkactwie ludowym. Złożył również na wydziale huma­ nistycznym drugą pracę na temat garncarstwa ludowego na Wileńszczyźnie. Były to dwie dziedziny jego szczególnego zainteresowania. Już w czasie stu­ diów prowadził intensywne badania na terenach wschodnich Rzeczypospoli­ tej (Wileńszczyzna, Nowogródczyzna, północne Polesie i Wołyń). Gromadził materiały do Atlasu Kultury Ludowej w Polsce. Zbierał też eksponaty dla Muzeum Etnograficznego USB i dla innych muzeów polskich. Jeszcze jako student prowadził ćwiczenia z etnografii w Wyższej Szkole Nauk Politycz­ nych. W 1935 roku przeniósł się do Warszawy wraz z prof. Jędrzejewiczową, pracował w Muzeum Etnograficznym w Warszawie i podjął studia doktoranc­ kie. Rozprawa doktorska pt. Tkactwo ludowe i rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem była już opublikowana w 1939 roku, ale niestety cały nakład został zniszczony w drukami w czasie wojny. Ocalał jedynie nadpalo­ ny wstępny rozdział pracy, opublikowany później w serii Zeszytów Nauko­ wych PUNO w 1977 roku7. Również cały jego materiał zebrany w czasie dłu­ goletnich badań terenowych w poprzednim okresie uległ zniszczeniu w czasie wojny. Pozostałe części rękopisów zostały przekazane po jego śmierci do Za­ kładu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu im. Adama Mickie­ wicza w Poznaniu. W 1939 roku Lucjan Turkowski wrócił do Wilna i działał w Armii Krajo­ wej. W 1941 roku został aresztowany i zesłany do Uzbekistanu. Natychmiast zaczął zbierać materiały etnograficzne u stóp Tień-Szań. W 1942 roku wstą­ pił do oddziałów Armii Polskiej gen. Andersa i znalazł się w Palestynie. W stopniu podporucznika został redaktorem technicznym wydawnictw woj­ skowych. Nie zaprzestał jednak prac terenowych. Zebrał pokaźny materiał dotyczący rolnictwa na tym terenie, który później w części opublikował8. Po zakończeniu wojny i demobilizacji z trudem urządzał się w Londynie, pracując ciężko fizycznie w fabryce i potem, wskutek interwencji przyjaciół, jako urzędnik. Brał jednak wydajnie udział w pracach PUNO pod kierun­ kiem prof. C. Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowej. Pani profesor była też promotorem ponownie podjętego doktoratu. W 1960 roku 7 Lucjan Turkowski, Źródło oddziaływań na tkactwo ludowe w Wileńszczyźnie i Nowogródz­ kiem, PUNO, „Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego”, z. 6, Londyn 1977 (Przedsłowie profesora Tadeusza Sulimirskiego zawiera cenne dane do życiorysu i osobowości prof. Turkow­ skiego). 8 Lucjan Turkowski, Egejski ośrodek kultury ogrodniczej. Kolebka pochodzenia uprawnych roślin, „Rocznik PUNO” nr 8, Komisja Etnograficzna Wydziału Humanistycznego, 1957-58; Lucjan Turkowski, Peasant Agriculture in the Judaean Hills, „Palestine Exploration Quarterly”, Londyn 1969, z. 1 i 2. �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie 231 uzyskał stopień doktora w zakresie etnologii i etnografii na podstawie pracy pt.: Tkactwo ludowe a rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem. Praca ta została opublikowana w kraju w 1984 roku9. Na podstawie pracy pt.: Kul­ tura rolnicza w Górach Judzkich Jordanii Zachodniej przeprowadzono jego habilitację w 1964 roku i nadano tytuł docenta. Już w poprzednim okresie wykładał na PUNO, a w 1969 roku został mianowany profesorem. Prof. Tur­ kowski był znakomitym badaczem terenowym. Cechowała go niezwykła su­ mienność w ocenie faktów. Pomimo licznych klęsk życiowych kontynuował prace badawcze w wysoce niesprzyjających warunkach. Był człowiekiem kul­ turalnym, życzliwym, a jednocześnie krytycznym w ocenie sytuacji. Intere­ sował się też żywo sztuką i architekturą. Został nawet certyfikowanym prze­ wodnikiem po Londynie. Prof. Turkowski zmarł nagle w Londynie 2 stycznia 1976 roku. Jego zwłoki zostały spopielone, przewiezione do kraju i tam po­ chowane10. Następcą prof. Turkowskiego na PUNO został Roderyk Lange. Studia w zakresie filologii polskiej rozpoczął w 1956 roku na Uniwersytecie im. Mi­ kołaja Kopernika w Toruniu, uczęszczając jednocześnie na seminarium etno­ graficzne, prowadzone przez prof. dr Marię Znamierowską-Prafferową, dawną uczennicę prof. Cezarii Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutzowej na Uniwer­ sytecie w Wilnie. W związku z tym, że Katedra Etnologii na UMK w Toruniu była w tym okresie katedrą usługową, bez prawa nadawania stopni nauko­ wych, R. Lange przeniósł się na studia etnograficzne na Uniwersytet Wro­ cławski. Dyplom magisterski w zakresie etnografii i etnologii otrzymał w 1965 roku, na podstawie pracy pt. Morfologia i rozpowszechnienie kujawiaka, na­ pisanej pod kierunkiem prof. dr. Józefa Gajka. W roku 1959 ukończył specja­ listyczne studium w zakresie analizy i notacji ruchu (kinetografii) w Folkwang Hochschule w Essen, u prof. Albrechta Knusta. Począwszy od 1954 roku prowadził intensywne badania terenowe nad folk­ lorem tanecznym, pod kierunkiem prof. Znamierowskiej-Prufferowej. Pra­ cami tymi objął kolejno następujące regiony: Kujawy, Pałuki, południowe Kaszuby, Ziemię Dobrzyńską, Chełmińską i Złotowską. Dorywczo: Wielkopolskę, Podhale, okolice Żywca, Kieleckie i także niektóre regiony sąsiednich krajów słowiańskich. Od 1958 do 1967 roku prowadził intensywne szkolenie na studium kinetografii w Warszawie, zorganizowanym przez Ministerstwo Kultury i Sztuki w Centralnej Poradni Amatorskiego Ruchu Artystycznego (CPARA). Począwszy od 1958 roku koordynował też akcję zbierania folklo­ ru tanecznego w Polsce, przy pomocy pozyskanych i instruowanych przez 9 Lucjan Turkowski, Tkactwo ludowe a rzemiosło tkackie w Wileńskiem i Nowogródzkiem, „Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa w Szreniawie” 1 .14,1984. 10 Maria Znamierowska-PrufFerowa, Lucjan Turkowski (1905-1976) „Lud” t. 61, 1977, s. 413-416. Witold Dynowski, Lucjan Turkowski (wspomnieniepośmiertne), „Etnografia Polska” t. 23, 1979, z. 2., s. 11-15. �232 Roderyk Lange siebie słuchaczy. Rezultaty tych akcji zbieraczych były kolejno publikowane w ramach specjalnej serii przez Centralny Dom Twórczości Ludowej w War­ szawie, długo jeszcze po jego wyjeździe z kraju w 1967 roku. Kolejne tomy ukazujące się po 1967 roku pozbawione były niestety konsultacji i redakcji inicjatora serii11. Rezultatem wszystkich tych prac było utworzenie w 1959 roku. Działu Tańca w nowo powstałym, samodzielnym Muzeum Etnograficz­ nym w Toruniu. W roku 1960 R. Lange opublikował metodę postępowania badawczego i dokumentacji folkloru tanecznego12. Praca ta stała się podsta­ wą dla badań nad tańcem w kraju i za granicą. W latach 1965-1967 prowadził wykłady z etnologii tańca w Katedrze Et­ nologii UMK w Toruniu, kierowanej wtedy przez prof. dr Jadwigę Klima­ szewską. Po zamknięciu Działu Tańca w 1966 roku, R. Lange wyjeżdża do Anglii w 1967 roku i podejmuje pracę badawczą i dydaktyczną w Laban Art of Mo­ vement Studio w Addlestone. Już po wyjeździe z Polski otwarty został jego przewód doktorski na UMK w Toruniu w 1968 roku. Promotorem została mianowana profesor Maria Znamierowska-Priifferowa. W związku z niemożliwością powrotu do kraju doktoryzuje się w 1975 roku na PUNO w Londynie, na podstawie pracy: The Nature o f Dance, An Anthropological Perspective 13. Promotorem był prof. Lucjan Turkowski, a obrona odbyła się w obecności przybyłej z kraju prof. Marii Znamierowskiej-Priifferowej. R. Lange podejmuje wykłady z antropologii tańca kolejno na Queen’s University w Belfaście (1975-82), London University Gold­ smiths’ College (1976-1993) oraz na Edinburgh University i wielu innych uniwersytetach angielskich i zagranicznych. W 1977 roku habilitował się na PUNO na podstawie rozprawy Tradycyjny taniec ludowy w Polsce ijego prze­ obrażenia w czasie i przestrzeni, publikowanej w Zeszytach Naukowych Wy­ 11 Dąbrowska G., Tańce Kurpiów Puszczy Zielonej, CPARA, Warszawa 1967; Dekowski J.P., Hauke Z., Folklor regionu opoczyńskiego, COK, Warszawa 1974; Drabecka M., Folklor Warmii i Mazur, COK, Warszawa 1978; Lange R., Krzyżaniak B, Pawlak A., Folklor Kujaw, COK, War­ szawa 1979; Marcinkowa J., Folklor taneczny Beskidu śląskiego, CPARA, Warszawa 1969; taże Tańce ludowe Zagłębia Dąbrowskiego, „Ziemia Będzińska” 1972, s. 238-256; Marcinkowa J., Sobczyńska K., Pieśni, taniec i obrzędy Górnego Śląska, COK, Warszawa 1973; Michalikowa L., Chrząstowscy Z. i S., Folklor Lachów Sądeckich, COK, Warszawa 1973; Pawłowski W., Cieślińska A., Krużycka H., Folklor Ziemi Lubuskiej, COK, Warszawa 1975; Romowicz M., Folklor Górali Żywieckich, COK, Warszawa 1978. 12 Roderyk Lange, Taniec ludowy w pracach Muzeum Etnograficznego w Toruniu. Metoda pracy i kwestionariusz, Muzeum Etnograficzne, Toruń 1960. 13Praca doktorska ukazała się w druku: Roderyk Lange, The Nature of Dance. An Anthropolo­ gical Perspective, Macdonald & Evans LTD, London 1975. Polska wersja pt.: O istocie tańca ijego przejawach w kulturze. Perspektywa antropologiczna, wydana została w 1988 roku przez PWM w Krakowie. �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie 233 działu Humanistycznego PUNO14. Recenzentem rozprawy był prof. dr Tade­ usz Sulimirski. Koreferentem był profesor dr John Blacking z Queen’s Uni­ versity w Belfaście. W 1977 roku został mianowany docentem PUNO i odtąd prowadził systematyczne wykłady i konsultacje w zakresie etnografii Polski i antropologii kulturowej, aż do roku 1992. W roku 1979 otrzymał nominację na profesora etnologii PUNO. Równologle z rozległą pracą dydaktyczną, dzia­ łalnością publikacyjną i wydawniczą, kontynuował badania terenowe nad kulturą tańca m.in. w Indonezji, Melanezji, Egipcie oraz wśród Słowian Po­ łudniowych. Począwszy od 1989 roku pracował w pełnym wymiarze na Wydziale Hi­ storycznym Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, na zaprosze­ nie Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej. W 1997 zakończył się pro­ ces nostryfikacji jego habilitacji na UAM, przedłużający się z powodu braku odpowiednich przepisów prawnych. W 1998 roku otrzymał oficjalną nomi­ nację na profesora UAM. Prowadził wykłady z zakresu antropologii tańca do 2003 roku. W roku 1993 założył Instytut Choreologii w Poznaniu, którego dyrektorem pozostaje do dzisiaj. Od 1999 roku prowadzi też systematyczne wykłady z antropologii tańca w Akademii Muzycznej im. Fryderyka Chopina w Warszawie. Prof. R. Lange jest członkiem korespondentem Polskiego Towarzystwa Naukowego na Obczyźnie w Londynie od 1980 roku; członkiem zwyczaj­ nym od 1985 roku Fellow Royal Anthropological Institute, London; Co-chair­ man of the ICTM Study Group of Ethnochoreology (1986-1992); Fellow In­ ternational Council of Kinetography Laban; Member Conceil International de la Danse — UNESCO Paris15 etc. Z grona przedwojennych etnografów polskich, którzy znaleźli się w Lon­ dynie, wspomnieć należy jeszcze dwie dalsze osoby. Z Zakładu Etnografii w Katedrze na Uniwersytecie Warszawskim, kierowanym przed wojną przez Cezarię Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczową, znalazła się na uchodź­ stwie p. mgr Irena Karpińska-Kowal. Nie włączyła się jednak do prac na PUNO. Uczęszczała sporadycznie na niektóre zajęcia, seminaria i uroczysto­ ści. Jeszcze w Warszawie brała udział w przygotowaniu eksponatów do sto­ iska polskiego na wystawę tańców i strojów w 1937 roku w Paryżu16. 14 Roderyk Lange, Tradycyjny taniec ludowy w Polsce i jego przeobrażenia w czasie i prze­ strzeni, „Zeszyty Naukowe Wydziału Humanistycznego PUNO”, z. 7, Londyn 1978. (Ponieważ koreferentem w przewodzie habilitacyjnym był prof. John Blacking, oryginalna wersja rozprawy została przygotowana w języku angielskim). 15Dariusz Kubinowski (red.), Taniec — choreologia — humanistyka. Tomjubileuszowy dedy­ kowany profesorowi Roderykowi Langemu, Fundacja-Instytut Choreologii w Poznaniu, Poznań 2000. (W tomie tym [na s. 311-322] zawarty jest biogram i bibliografia prac prof. R. Langego). 16Jestem osobiście wdzięczny za przekazane mi przez śp.p. mgr Karpińską swego czasu wia­ domości o przebiegu tych prac i za fotografie obiektów ze stoiska polskiego na wystawie w Pary­ żu uratowane z pożogi wojennej. �234 Roderyk Lange Drugą etnografką z okresu przedwojennego była w Londynie mgr Kazi­ miera Domaniewska-Sobczak. Ukończyła studia na Uniwersytecie Stefana Batorego. W tym okresie odbyła też dłuższy staż w Muzeum Etnograficznym w Monachium. Jesienią roku 1939 zostaje starszą asystentką przy Katedrze Etnografii, kierowanej wtedy przez prof. dr. Kazimierza Moszyńskiego. Uni­ wersytet przestał istnieć w grudniu 1939 roku. Do Anglii przybyła w 1946 roku z Niemiec, gdzie znalazła się po Powstaniu Warszawskim. W Londynie podjęła pracę naukową w Blood Group Reference Laboratory, pod kierun­ kiem słynnego hematologa dr. Arthura Mouranta. Utworzył on nową dziedzi­ nę nauki związanej z badaniami rozprzestrzenienia grup krwi w zasięgu świa­ towym, co umożliwiło mu określenie pewnych nowych danych dotyczących przebiegu ewolucji rodzaju ludzkiego, migracji ludności, naturalnej selekcji i geograficznego zasięgu występowania określonych chorób. Kazimiera Do­ maniewska-Sobczak pracowała w tym zakładzie aż do przejścia na emeryturę w 1985 roku. Włączyła się całkowicie w nową dziedzinę wiedzy i jej zaintere­ sowania ześrodkowały się odtąd na antropologii genetycznej. Jest współautor­ ką czterech monografii i szeregu artykułów17. Od 1977 roku włączyła się do pracy dydaktycznej na PUNO, początkowo jako asystentka. W roku 1979 dok­ toryzowała się na podstawie pracy The AB Blood Group na Wydziale Humani­ stycznym PUNO. Promotorami byli: prof, dr Władysław Skiba i prof, dr Tade­ usz Sulimirski. W 1980 roku przeniosła się na nowo utworzony Wydział Prawa i Nauk Społecznych PUNO, gdzie wykładała głównie w zakresie swej nowej specjalizacji. W 1985 roku została mianowana profesorem PUNO. Chartered Librarian; Fellow Royal Anthropological Institute, London; Fellow Royal Society of Medicine; wieloletni członek Zarządu Polskiego Towarzystwa Na­ ukowego na Obczyźnie. Prof. Kazimiera Domaniewska-Sobczak zmarła w Londynie 19 kwietnia 2004 roku. Z wszystkich przedmiotów wykładanych na Wydziale Humanistycznym PUNO na pierwszym planie była zawsze przede wszystkim polonistyka i histo­ ria Polski. Inne dziedziny wiedzy były wykładane jako przedmioty pomocni­ cze. Brak możliwości urządzenia badań terenowych był główną przeszkodą stworzenia na PUNO specjalizacji z zakresu etnografii i etnologii. Wyjątko­ wo tylko pojawiały się możliwości podejmowania tematów w tym zakresie na studium magisterskim czy doktoranckim18. Przedmiot etnologii i etnogra­ 17 Np. A.E. Mourant ■— A.C. Kopeć — K. Domaniewska-Sobczak, The distribution of the human blood groups and other polymorphisms, Oxford University Press, 1976. Zob. dalej: Kazi­ miera Domaniewska-Sobczak, Polski wklad do antropologii genetycznej, „Prace Kongresu Kul­ tury Polskiej” t. VII., Prace Ogólnonaukowe, PTNO, Londyn 1988, s. 21-77 (biogram s. 280). 18Zob. np. Danuta Szczepanik, The Polish University in London, w: Taniec— Choreologia — Humanistyka, Fundacja Instytut Choreologii w Poznaniu, 2000, s. 67-68. Mąż p. mgr. Szczepa­ nik pochodził ze Śląska. Mogła więc urządzić sobie w domu warsztat badawczy w zakresie gwary śląskiej i realiów etnograficznych, przeprowadzając ciągłe wywiady z mężem i członkami jego rodziny, przybywającymi z wizytami do Londynu; Mgr Czesław Czapliński, przedwojenny in- �Etnografia i etnologia na Polskim Uniwersytecie na Obczyźnie (PUNO) w Londynie 235 fii był jednak istotnym dopełnieniem wiadomości o kulturze polskiej na Wy­ dziale Humanistycznym PUNO, a potem na Studium o Kulturze Polskiej. Zajęcia były zawsze gorliwie uczęszczane, nie tylko przez studentów, ale i przez dawnych absolwentów uczelni przedwojennych. Dla tych ostatnich był to sposób na zachowanie choćby pośredniego kontaktu z krajem. Roderyk Lange ETHNOGRAPHY AND ETHNOLOGY AT THE POLISH UNIVERSITY IN EXILE IN LONDON (Summary) The Polish University in Exile has had a long and complex history. It was established on 1 December 1939 in Paris. When Germany invaded France and came to Paris, the university was moved to Great Britain; at that time there were Polish faculties at the universities in Edinburgh, Liverpool, Oxford and London. In 1947 all the fields o f Polish academic education were taken over by the Polish University College (being part o f London University), which existed until 1953. In 1949 an independent Polish University in Exile was established; it has existed until today in London. In 1998 the Government o f the Republic o f Poland enacted a law on the recognition of the scholarly degrees conferred by the Polish University in Exile (until 1990). The achievements o f the University have also been recognized. Ethnology as a subject was offered for the first time to the Polish community when Professor Cezaria Baudouin de Courtenay-Jqdrzejewiczowa came to London in 1947. In 1958 she was elected rector o f the Polish University in Exile and served as a rector until her death in 1969. Her successor, Prof. Lucjan Turkowski, was appointed profes­ sor o f the Polish University in Exile in 1969 and lectured there until 1976. Professor Lucjan Turkowski was succeeded by Roderyk Lange, who was appointed professor o f the Polish University in Exile in 1979 and taught ethnology until 1992. The group o f Polish pre-war ethnographers, who came to London, included also Ire­ na Karpinska-Kowal and Kazimiera Domaniewska-Sobczak, who specialized in gene­ tic anthropology. The latter was appointed professor o f the Polish University in Exile in 1985. spektor szkolny na terenach wschodnich Rzeczypospolitej, wielce zasłużony dla oświaty na uchodź­ stwie, podjął pod moim kierunkiem pracą doktorską w 1985 roku. Był on doskonale obeznany z kulturą chłopską, w rezultacie wieloletnich inspekcji terenowych, połączonych z dłuższymi po­ bytami na wsi. Praca zapowiadała się obiecująco. Niestety nie została dokończona. Mgr Czapliń­ ski włączył się intensywnie w prace Kongresu Kultury Polskiej w 1985 r. Zmarł w październiku 1993 roku. Patrz: In Memoriam, Rocznik XXXVI PUNO, 1992-93, s. 18-20. Także Czesław Czapliński, red., Prace Kongresu Kultury Polskie], tom IX, Oświata, Książka i Prasa na Obczyź­ nie, PUNO, Londyn 1989; tamże o nim: Czesław Czapliński, Polskie szkolnictwo podstawowe i średnie na Obczyźnie, s. 22—32. �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a9c61d3bf833712f94938731f492a175.pdf 4a19fdc29289dc1a6f4bc0c1bea511f8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2158 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Subject The topic of the resource taniec ludowy choreologia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2005 Title A name given to the resource Rozwój choreologii w Polsce / LUD 1996 t.80 Description An account of the resource LUD 1996 t.80, s.85-90 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lange, Roderyk Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 80, 1996 WOI-:RYK LANGI: 1151\ llll (JlOrcologii '01.1131'1 ROZWÓJ CHOREOLOGII W POLSCE Dziedzina wiedzy o taJ1cu, choreologia, ukształtowała się dopiero w ciągu ninionego półwiecza, Jest ona jak gdyby odpowiednikiem muzykologii, nauki J muzyce, Opóźnienie choreologii w stosunku do innych nauk humanistyczlych zostało spowodowane przede wszystkim mocno zakorzenionymi w menalności europejskiej negatywnymi konotacjami tańca. Począwszy od doby średniowiecza, w Europie, taniec rugowano z życia :złowieka jako przejaw pogaóskich ideologii, cielesności, rozwiązłości i nieJrzyz\\>oitości, W wyniku przemian kulturowych taniec utracił z czasem aspekt ,akralny i treści obrzędowe, W obrębie tzw. kultury wyższej uległ sekularyzacji i stał się niemalże wyłącznie marginalną rozrywką łub wyspecjalizowaną dzie:Jziną popisów baletowych w teatrze . .lako antidotum na zaistniały stan rzeczy, począwszy od XIX wieku, wobrębie pedagogiki, wychowania i rehabilitacji, zaczęto rewindykować zapoznane \\ życiu człowieka wartości związane z wyrażaniem się w ruchu, Dostrzeżono -;zkody wyrządzone człowiekowi przez nadmierne, jednostronne zautomatyzo\\anie życia w środowisku zurbanizowanym i uprzemysłowionym, przez przerost rozwoju cywilizacji opaliej na technologii, a wypierającej aktywny udzial człowieka w życiu i kulturze, i ograniczającej użycie ruchu jako środka \\yrażania sic:;, Jednocześnie specyficzne zainteresowanie kulturą chłopską w epoce romantyzmu doprowadziło, jak wiadomo, w drugiej połowie XIX wieku do utworzenia nowego dziahl nauki, folklorystyki. Właśnie w obrębie dawnych kultur chłopskich taniec pełnił wiele zasadniczych funkcji społecznych, magicznych i obrzędowych, Badania nad kulturami, gdzie rola ruchu znaczącego (taJ1ca) ujawnia caly potencjal bezsłownego wyrażania się człowieka, szczególnie w jego życiu duchowym, pozwoliły na sformułowanie założel1 metodycznych dla całej choreologii. a nie tylko etnochoreologii. Metodyka ustalona w tych badaniach stała się nieodzowna w pracach nad tal1cem religijnym, świątynnym, \\idowiskowym, teatralnym i rozrywkowym. Okazało się, że "taniec" w swojej istocie zawsze ten sam, przyjmuje tylko różne oblicza, zależnie od kontekstu społeczno-kulturowego. Zrozumienie tego przywróciło ważkość roli tal1ca we współczesnym świecie. Drugą istotną przyczyną opóźnienia rozwoju choreologii był wielowiekowy brak adekwatnego środka notacj i ruchowej. Dziedzina tal1ca pozostawała przez �86 stulecia "niepiśmienna". W taJ'lcu przekazuje się trescl w sposób niewerball1\ i wszelkie opisy słowne przejawów ruchowych zawodzą. Mogą one mieĆ jedynie znaczenie środka mnemonicznego, będącego podporą dla pamięci kogoś, kto dobrze zna określone przebiegi ruchowe i ich styl wykonawczy. Pierwszym systemem notacj i, zasługującym na m iano pisma ruch~weC(o. była kinetografia utworzona w roku 1928 przez Rudolfa Labana, wielkie~go teoretyka taJ'lca pochodzenia węgierskiego '. Kinetografia jest odpowiednikiem pełnego pisma graficznego, podobnie jak pismo fonetyczne. Od tego też momentu zaczęły się ukazywać opracowania z transkrypcjami przebiegów ruchowych, co gwarantowało po raz pierwszy rzeczową dokumentacj~ materiałó\\ tanecznych. W miarę dopracowywania metodyki bada!'] nad tclllcem, powstała bardzo szybko nowa dziedzina nauki, choreologia. Polska znalazła się w czołówce wszystkich tych poczynaó. W Katedrze Etnologi i U niwersytetu Warszawskiego podjęto poważne prace naukowe nad taócem wiejskim na terenie Polski już około 1935 roku. Ówczesny kierownik Katedry profesor Cezaria 8audouin de Courtenay J~drzejewiczowa trafnie oceniła taniec jako przejaw kultury i istotny materiał w badaniach nad zachowaniami i wyrażaniem się człowieka 2. Podobne prace podj~to w O\VYI11 czasie w Europie jedynie na Uniwersytecie Wiedeóskim. Do prac naukowych nad taócem w Polsce wlączył się profesor Stanisła\\ Głowacki, wykładowca historii taóca w Paóstwowym Instytucie Sztuki Teatralnej w Warszawie. Odbył on m. in. studia muzyczno-ruchowe u Dalcroze' a w Hellerau, a w zakresie kinetografii w Instytucie Labana w Berlinie. Jako pierwszy stosował w Polsce kinetografię do prac badawczych oraz do zapisu ruchu w reżyseriach Leona Schillera. Kulminacją wszystkich tych działaó bylo zorganizowanie stoiska polskiego na specjałnej wystawie taóców w Archives de la Danse z okazji Wystaw) Światowej w Paryżu w 1937 roku 3. Eksponowane wtedy kartogramy, przedstawiające rezultaty analiz dokonanych na materiałach tanecznych z terenu Polski i zapisy kinetograficzne wybranych typów taóca, były ewenementem w skal i światowej. Zamiarem Katedry Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego było utworzenie Archiwum TaJ'lca w Warszawie. Wszystkie te osiągnięcia został) kompletnie zniweczone w czasie II wojny światowej. Po zniszczeniach wojennych podjęto w Polsce energiczne działania \v celu zabezpieczenia ocalałych zabytków kultury w szerokim tego slowa znaczeniu. w tym również kultury tanecznej. Pierwsze próby zorganizowania takich prac , Rudolf Laban (UL 1879 w Bratyslawie. zm. 1958 w Addleslone. Anglia). Po raz pierll 'z: opublikowal swój system notacji ruchu w 1928 roku w piśmie "Schriltlanz" (Wiedell-LqJSi.~) 2 C. Baudouin de Courtenay .Ic,;drzejewiczowa. O Ialicacil 11IdoIVvcil \1' Polsce ... Ieal! Ludowy" R. 27, 1935, nr 8, s. 112 - 119; Referat wygłoszony na mic,;dzynarodOlvym Tańców Ludowych w Londynie, w lipcu 1935 roku -- FolI. nallces ({lid IFeddil1g Archives 3 C. Baudouin Poland, de la Oanse, Paris 1937. de Courtenay .Iędrzejewiczowa. TLI/ice i slnye. "Arkady" Kongresie ('IISI0IW R 3. 1937. nr :'i III �87 odjęto w Instytucie Badania Sztuki Ludowej w Warszawie w 1946 roku. Jedak dopiero w ośrodku tOrLlIlskim (Muzeum Etnograficzne i Katedra Etnografii niwersytetu Mikołaja Kopernika) nabrały one realnych kształtów. Systema,czne prace badawczc nad tailcem rozpoczęto od 1954 roku. Badania terenowe rowadzone przez następnych 12 lat pozwoliły na ustalenie warsztatu naukoweo. Opublikowano kwestionariusz do badail terenowych i założenia metodyczne la takich prac 4. Zagadnienia tailca zostały ujęte kontekstualnie zarówno w zaresie zaplecza społeczno-kulturowego, jak i struktur samego materiału taneczego. Praca ta jest jedną z pierwszych tego typu w Iiteraturze światowej. Pro po0\\ any schemat postępowania badawczego i porządkowania materiału okazał ie przydatny nie tylko w kraju, ale sprawdził się w badaniach pozaeuroejskich i był stosowany w różnych ośrodkach uniwersyteckich w Europie. :'-Jade wszystko ważne było włączenie do pracy innych badaczy z terenu alego kraju i ujednolicenie metody postępowania tak, aby osiągnięte rezultaty ) ł) porównywalne'). To właśnie dzięki tej grupie badaczy doszło do wyodrębienia i uksztaltowania się etnochoreologii w Polsce. \V ośrodku tOrLlIlskim wprowadzono też na nowo kinetografię jako podsta0\\: środek graficznej dokumentacji materiału ruchowego oraz przerll\\adzono szeroko zakrojone szkolenia w zakresie analizy i notacji ruchu udziałem słuchaczy z calego kraju 6. W rezultacie ukazała się w Polsce seria ublikacji na temat tailca o walorach prac naukowych 7. Po długiej przerwie, trwającej od 1967 roku 8, szkolenia choreo logiczne w olsce wznowiono dopiero w roku 1981. Dzięki dalekowzrocznej inicjatywie ) profesora Józefa Burszty, zaproszono autora niniejszego aI1ykułu do wygło~ellia cyklu wykładów z antropologii tailca na Uniwersytecie im. Adama Micie\\icza w Poznaniu. Jednocześnie, dzięki wysiłkom A WF, a później Pałacu .ultury. zorganizowano intensywne kursy analizy i notacji ruchu systemem abana. Jednak wskutek wydarzeil grudniowych w 1981 roku w Polsce, prace te lożna było ponowić dopiero w 1988 roku. Ukazała się też wtedy w Krakowie olska wersja książki niniejszego autora O istocie tańca i jego przejawach klll/lIrze. Perspektywa antropologiczna (tytuł oryginału: The Nature of -I l.ange R .. Jill/icc ludmv\' \\' jJl"Ocach A4u::eum ł~tnograflc::nego w Toruniu (Metoda rellOli\ch nud tUI/ccm). Torui\ 1')(,0: 2 wyd., Instytut Choreologii, Poznai\ 1995. badań " l.ange R .. [)::iululno.~ć' u.~rodku turuńskiego w ::akresie folkloru tanec::nego i mlc:yc::nego. ilcr:ilura l.udowa"" R. X. 1')64. nr 4 - (" s. 202 - 205: Tenże, Historia hadań nad tUI/ccm ,iOlil/iI It Pulsce ... 1,ud" t. 51. I,)('X. cz. 2, s. 415 - 452. h lange R .. !'udl"l.:cnik /unetugl"Ojii. PWM, Kraków 1975: 2 wyd .. Instytut Choreologii. D/llall 1')')5 - l.ange R .. Kine/ogl"O!Jh\' !.ohon (Movement Notation) and the Folk Dance Research in o/UilC!. .. l.ud"" t. 50. 1')6(" s. :178 - 391. s .\ulm /nala/I sit; / konieczności w Anglii w 1967 roku, gdzie wykładal antropologit; tai\ca I Queens linl\CI'sity w Ikll~lścic. na Uniwcrsytecie Londyi\skim i w Laban Ccntl'C w Londynie. lalach 1')77-1')92 wykladal również etnologit; na Uniwersytecie Polskim w Londynie. �88 Dance. An Anthropological Per5pective, London 1975) lJ. Pozycja ta stała się przydatnym podręcznikiem do wykłądów z antropologii tal1ca, będelcych \\stępem do choreologii ogólnej. Od tej też pory zajęcia akademickic i warsztaty letnie organizowano już systematycznie co roku. Wykłady i ćwiczenia uniwersyteckie obejmują szeroki wachlarz zagadniel1 choreologicznych. Obok tematyki wprowadzającej słuchaczy w dziedzinie szeroko pojętego tailca, odbywają się również wykłady o charakterze monograficznym, metodycznym oraz zajęcia praktyczne, które są podstawowym elementem dociekań analitycznych i teoretycznych. Słuchacze rekrutują się głównie spośród studentów etnologii, antropologii kulturowej. muzykologii i innych kierunków humanistycznych (jak np. socjologia. psychologia. filozofia, filologia). Zajęcia odbywają się w obu semestrach. a warsztat) praktyczne w okresie letnim. Seminaria zrzeszają osoby specjalnie zainteresowane zagadnieniami tal1ca. Powstało już kilka prac dyplomowych i magisterskich. a dalsze są zaa\\ansowane. Zarysowuje się możliwość przygotowania kadry wykształconych badaczy, którzy podejmą w przyszłości pracę naukową w dziedzinie tailca \\0 szerokim zakresie: obok folklorystyki tallca uwzględnia się również dziedzinę tal1ca teatralnego, rozrywkowego i współczesnych jego przejawów w subkulturach miejskich. Specjalną wagę przykłada się do szkolenia kinetograficznego. Jest to swoiste studium ruchu i jego analiza. Słuchacze zapoznają się praktycznie z tworzywem tal1ca. W okresie letnim urządzane ScI kilkutygodniowe kurs) stopnia wstępnego i zaawansowanego. Przyjmuje się leż zaintereso\\anych słuchaczy z terenu całego kraju i z zagranicy. Chcąc zapewnić godziwe warunki pracy dla tych poczynal1, w dniu :' czerwca 1993 roku otwarto Instytut Choreologii na Starym Mieście w Poznaniu, w pomieszczeniach specjalnie na ten cel zaadaptowanych. Instytut powstał jako rezultat wysiłków życzliwych sprawie osób i instytucj i, i działa na zasadzie fundacji. Obok działalności dydaktycznej prowadzi się akcję wydawn iezą. Dotąd wyszły dwie teki ze zbiorami etiud ruchowych, zapisanych w kinctogramach przez kolejne roczniki słuchaczy. Służą one studentom jako material do oclcz)tywania ruchu, podobniejak nuty pozwalają na odczytanie 1ll1lzykilO W roku 1995 wznowiono wydanie kwestionariusza do bacl,1I1 IcrenO\\) ch nad tal1cem i zasad postępowania badawczego (I wyd.: Muzeum Etnograficzne w Toruniu, 1960) oraz drugie, zmienione wydanie podręullika kinctografii 9 Lange R., The Nature Ltd .. London. 1975; wersja of Dance_ An Anthropu/ogica/ /'el"s/JCclil'C'. Macdonald and h-an: polska: O istocie 100ica i jef!.o pr::.e/a\l'acli If 1,/1/1/11"::'1'. /'enpckl\\i ,; anlr0tj0/ogiclla, PWM, Kraków, 1988. I Poznwiskie Sludillm KinelOgrajh. z. ł, Pałac Kullury \V I'o/naniu. l'o/Jl,li1 1')')2 (:iD kiJlctogramów); Poznańskie Studium Kinelograjii, z. 2. Inslytut Choreologii. 1'0/na,'1 I {){)4 (3D klllctogramów). �89 1\\)(1.: PWM. 1(75). Dzięki tym publikacjom studenci mają do dyspozycji luczowe pozycje podręcznikowe. których pierwsze wydania dawno już zostały ,) czerpane. Utworzenie Instytutu Choreologii w Poznaniu i ustalenie programów wykłaó\\ uniwersyteckich w tej dziedzinie stwarza unikatowe możliwości dalszego '>Z\\oju choreologii w Polsce. Studenci Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, awet jeśli nie podcjmują specjalności choreologicznej, wykorzystują zdobytą , iedzę o tallcu w swoich studiach humanistycznych, stąd ich duże zaintereso,anie zajęciami. Świadczą o tym ich liczne referaty i prace dyplomowe. Wiadomość o utworzeniu tej placówki w Poznaniu znalazła szeroki ddźwięk w świecie. Instytut Choreologii w Poznaniu zorganizował już w krótim okresie swojego istnienia dwie konferencje międzynarodowe: w ramach Biennale Współczesnego w 1994 roku Międzynarodową Konferencję Nauko. a poświęconą genezie i współczesności teatru tallca oraz sesję roboczą uropejskiego Seminarium Kinetografii. 1111:DI:VI]'oPMENT OF CI-lOREOLOGY IN POLAND (Summary) Scholarly dancc rcscarch was started in Poland at Warsaw University around 1935, under lof<:ssor C Baudouin de Courtenay-.J<;drzejewicz. The analysis offield work material resulted in i maps sho\ving thc tcrritorial expanse of particular dance features. 2) Kinetography moduccd for the recording oftranscribed material. \fter the ravages ol' World War II. work on dance was started again in Warsaw. Laban However. was it cCClmc tluly cstablished at ToruI1 ethnographic centre in 1954, under Roderyk Lange. I) ruccdurcs of dance research. together with a questionnaire for field work were published. 2) ollte:\tual approach was followed up both, in collecting and analysing dance data. 3) A group of '1Ie)\\ researches was brought together. which was instrumental in the rise of Polish thnuchoreology 4) Kinetography Laban was introduced and widely taught. As a result well :searched and documented publications began to appear. The work in ToruI1 came to an abrupt .lIr II ith rhe closure of the Dance Department in 1967. I"he teaching in chorcology was started again in 1988 at PoznaI1 University, under Professor oderyk Lange. The Choreological Institute was created in 1993. The scope of research and eruring on dance includes various categories, ranging from folklore to stage dance. kthodologics of dance research are being taught and applied. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4d37928ab1c5cfe0e6adb6f131a3c0a2.pdf 27348f031b41a449f1a3299efd02bd21 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:275 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Subject The topic of the resource taniec ludowy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:244 Title A name given to the resource Kinetography Laban (Movement Notation) and the Folk Dance Research in Poland / LUD 1964-65 t.50 Description An account of the resource LUD 1964-65 t.50, s.378-391 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lange, Roderyk Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 379 RODERYK LANGE KINETOGRAPHY LABAN (MOVEMENT NOTATION) AND THE FOLK DANCE RESEARCH IN POLAND L The most ancient items about folk dances in Poland derive mainly from XVII and XVIII C sources. These are literary sources in which descriptions of dances are used as ornaments or metaphors. A separate set of sources are musical materials. New and new discoveries of the old music in Poland reveal peasant dances melodies in the contents of tabulators; they are often stylized. The XIX C brings in Poland a whole series of excellent positions with descriptio'll of dances. "Lud" (the Folk) of Oskar Kolberg! being the main one. In these publications dances are often considered as an equivalent folk culture factor in a set of the collected region materials or even in general characteristics of regions. But only some word descriptions may give instructions good enough to reproduce on this an approximate shape of a dance. In XX C till 1939 and after the war there appear many material monographs of dances, sometimes of the ethnographical monographs rank2• However the impossibility of catching a full movement from of dance material and in result the impossibility of making analysis of dance forms puts in fact the dance folklore problems on one hand on a margin of folkloristic musicology works and on the other hand on a margin of folk customs O. K O l b e r g, Lud ..., 1957-90 (The Folk. ed. 1857-90), R. H a r a s y m c z u k, Tańce huculskie, Lwów 1939. Towarzystwo doznawcze (The Hucul-Dances, Lvov 1939, Folk Lore Society). l 2 Lu- descriptions in ethnography. Very often the described dance forms unprovided with details and cut out of social and customary context may be helpful at their best only as a material for school and amateur club usage. The fact of unrevealed or wrongly carried off adaptation of authentic dance forms of folk dances for the amateur groups or stage usage makes worse the situation in knowledge of dance folklore. Distinction is much more obscured thanks to that various authorities give for example forms already transformed as typical ~md authentic. Only few authors appreciated duly the importance of exact delivery of dances information and in commentary they gave their strictures due to the material worked or published by themselves. Taking films of dances undertaken in Poland from time to time by some amateurs could not solve the problem because th~se works did not obey the methodical scheme and were not carned out systematically in the whole country and also because of t~e fact that the film band may be of any help only for a choreolog1st like a tape recorder for a musicologist. But these helpful means will never stand for a full graphic notation. It is difficult to imagine presently the work for example of a musicologist without music notes. From the above lapidary introduction one may conclude the situation in the field of knowledge and works of dance folklore in Poland was shaped in a way similar to many other countries of Europe. The basic change of this situation was brought up in 1937 by works carried on in Warsaw University Ethnographical Department. Then were published some chosen facts in the field of Polish dance folklore drawn on the map. (Vide: the annexed map of folk dances rhytms disposition in Poland). In the same time a set of models illustrating some chosen fragments of Polish dances was exposed in the Polish pavilion on the world exhibition in Paris. Below the plates there were placed melody notations and graphic notations of dance forms by means of Laban-Knust method made by prof. Stanisław Głowacki. These were thE: first kinetograms of Polish folk dances and in general the £irst �381 380 kinetograms ever exposed in a world exhibition. The second world war destroyed entirely the achievements in this field. There were left only several reproductions of these works in Polish editions and some materials in foreign collections (e. g. Archives Internationales de la Danse - Paris, Kinetographisches Institut Folkwang Hochschule - Essen Werd:en). Plate 2. The picture from one of the plates in the Polish pavilion on the World Exhibition 1937 in Paris. (From the Co1lection of the Kinetographisches Institut-Folkwang Hochschule Essen-Werden Germany). In 1954 there was created a section of dance folklore researches in Toruń ethographical centre. Later on basing on these enterprises there was created The Dance Department of Ethnographical Museum in Toruń being the only one till now official section of this type in Poland. Starting the work organisation there was composed an ethnographical inquiry for the dance folklOl'e researches and there was stated the method of investigation taking the dance phenomenon in a historical aspect on the social and customary background*! These materials have been published and in this way made accessible to the persons in concern. R. LANGE, Taniec ludO\vy w pracach Muzeum Etnograficznego w Toruniu (Folk Dance in the works of the Ethnographical Museum in Toruń) 1960. Plate 1. Both dance movement versions of kujawiak shown on the musical rhytmics backgroumd in various conceptions. �383 382 Kinetography Laban was introduced as a means of movement notation following thus the tradition of dance folklore researches in Poland. Further on in 1958 there was created also with the help of the Ministry of Culture and Art section (CPARA) the five years study of kin eta gra phy, for future collectors of folk dance, preparing lectures, exercises and instructive materials. 10 persons are just finishing the study this year (some of them begin the didactic work in this field). Besides the own field investigations the Dance Department of Ethnographical Museum in Toruń has consulted also and conducted since 1960 the works of a small group of people gathering materials in the country to dance folklore. The result of this action is a set of publications being actually prepared to print. All of them are provided with kinetograms. These works, what is very important, were uniformly dj.sposed in the respect of method and success!vely adjusted, thus there were obtained comparable materials from various regions of the country. Some amount of single kinetograms of Polish folk dances was meanwhile prepared to print too. Thus unexpectedly and almost on a margin of other ethnographical works of an already established tradition of investigation there appeared actually in Poland a germ of seriously intended inquiring works on dance folklore taken as an independent chapter in ethnographical works. was spread all over the country. Later schools adapted it to their Gwn usage as well as Academies of Physical Training, the dance teachers and the theatre. So far as the court and ball-room form has had comparatively many descriptions especially in a popular instructive literature - the country form, original in a way to this II. Passing to the technical problems a fragment of works carried out in Toruń centre regarding the appointment of the form of one of the Polish folk dances - kujawiak will be presented on a single example. The dance kujawiak derives from C u i a v i a, a region situated between Great-Poland (Wielkopolska), Masovia (Mazowsze) and Pomerania (Pomorze), the land of Dobrzyń and Chełmno. This originally country dance passed with the time to a dance repertory of manors and ball-rooms, and transformated l\'Iap. 1. The range of occurance of kujawiak in Poland. 1. regions in which kujawiak does not occur or there is no evidence of this occurance; 2. regions in which kujawiak occurs beyond dispute as a foreground dance; 3. regions in which kujawiak occurs rarely or it is supposed to occur. �384 385 dance, has not been recorded if a few general characteristics made in word description are not taken into consideration. The field investigations concerning the folk dance in C u i a v i CI carried out in 1954-60 in Toruń centre enabled in result the fixing of the form and specific rhytmics of this dance in its country version. In both forms kujawiak is a round dance performed in couples around the common axis on a circle line. However at the further comparision of both the forms a difference in tempo and rhytm may be observed at ance. Kujawiak performed in C u i a v i a is quicker than the dance "k u j a w i a k" kno\VTI through the country as one of the "national" dances. The rhvtmics of the former is very changeful in comparision to the sm~oth rhytmics of the later. The country kujawiak has neither such a simple appearance in movement construction or a pseudo-lyric broad character aspect as it assigned to have thanks to the knowledge of court and ball-room kujawiak. Passing to the analysis of movement material we shall tako into consideration the step of both forms of kujawiak performed by a single person (not in a couple). During one bar three steps are made (feet movement connected with change of the weight) with a simultaneous rotation for about 0 180 round one's axis regarding the entering position and a movement along circle line. The full cycle of this p a s takes 2 bars - or the full rotation of a ąancer. In a country form of this dance, admitting in these investigations the % metrum as a base one can succeed with a great difficulty in catching the time of the first change. Its value balances between till The third change is generally one and easy to catch and lasts during } The last value ) fills the deliverance of the unburdened foot combined with a simultaneous shifting of the foot along the floor. Particular proofs of these executive fragments conceptions are presented on the enclosed kinetograms (I, II, III) of variants concluded from a great amount of recorded examples. There is no question we have to do with a fact of movement improvisation adequate in relation to characteristic executive manner in cuiavian music (mainly t e m p a l' u b a t a and increase or decrease of tempo even during a short melody section) preserving simultaneously the accord of movement and melody image in the rhytm aspect. Owing to the results of an analysis precisely carried out by ~-}j-) '-" in different individual interpretations and additionally in relation to the different in aspect of rhytmic composition melodies making the acoustic background of this dance. The second change during a bar occurs in dependence on the time of duration of the first movement unit in a meaSUre from . o .~_.- Plate 25 : 3. Kinetograms (R. Lange) showing various performances ce step of kujawiak in its village version. of the dan- �;386 387 musicologists on the subject of musical rhytmic~ of this dance3 and shown in a modern transcription of the melody in further course of deliberation we must take into consideration the fad that % rhytm in consequence of rhytmic-agogic changes influenced by t e m p a r u b a t o passes into rhytm of %r;. The possibility of such a rhytmic conception proposed by the authors of this transcription and made by them with regard to the specific executive features of a cuiavian musician or singer is fully confirmed in observations of movement scheme of cuiavian step given by country dancers (kinetogram IV). This solution explains convincingly the prolongation of the first movement unit within a bar in comparison to the rest which can be observed in performance of a dancer. It was so difficult to fix the moment of the second change and its time on account of a continuity and fluidity of movement within a measure during the performance of this dance with its whimsical rhytmical appearance at the same • I ? I Ol (J ~¢'; I Y ¢:~ J Plate 5/16 j J 4, fig. IV. Kinetogram (R. Lange) of the dance step of kujawiak in meas ure; fig. V. Kinetographic transcription of kujawiak dance step (R. Lange) in its version of a "national" dance, S a b i e s c y M. i J., Tempo Tuboto u Chopina i w polskiej muzyce ludowej. (Tempo rubato in the Music of Chopin and in the Polish Folk Music), Muzyka, Warszawa 1960, nr 3. 3 time (Vide kinetograms I, II, III). Only during a confrontation with this proposal of rhytmic conception in music course this compound movement picture of kujawiak step grows justified and evident. ' Further on we give a kinetographic transcription of relatively precise word description4 of kujawiak steps in its version of a "national" dance. It is the most popular scheme (nota bene the dance is there in % rhytm) (Kinetogram V). A special stress is not needed to show how much this version of the d:ance differs from the former one. Even a rough comparison of kinetograms though from their graphic picture aspect shows us great differences between these examples, even so far that strictly speaking we should talk about two different dances. Results of the above considerations are shown on the enclosed table. For example there was used the transeribed melody already mentioned analysed in musicological aspect. The first line of the table gives the melody scheme in % rhytm. The melody presented in such a way enables the reproduction of movement version of "national" kujawiak. The second line of the table gives the above spoken kinetographic step transcription of this version of the dance. (The rhytm of 3/4 is consequently changed into % for comparative analysis sake). In continuation of the table there follows the conception of the real performance of the same melody by means of notation introduced nowadays by the musicologists to catch specific executive features of country musicians. Below the table shows the possiblity of rhytmic conception proposed after careful rhytm analysis of melody performed in this way. At last at the bottom the table gives the kinetogram of the kujawiak step scheme in its country version of C u i a v i a, with consequent change of the scale in kinetogram only. In this way it is possible to observe both the dance movement versions on the musical rhytmics background given in various conceptions 4 Cz. S rok a, Metrum muzyczne jako czynnik normujący różny krok taneczny kujawiaka i tanga. Kultura fizyczna 1962/5. (The Musical Metrum as the moment forming in a different way the dance steps of kujawiak and tango), Kultura Fizyczna 1962/5. �388 vertically on the table. It is not necessary to stress it extra that so intended corresponding combination of movement and musical motifs was enabled only due to the usage of kinetography. In the face of these materials the earlier word descriptions of the dance get only now clear and legible (e.g. Kolberg's word comment in "Lud" to the cuiavian dances) because they are completed with background elements in the form of exact movement flow notation. III. As to the other inquiring problems for example: the range of occurance of kujawiak in Poland the enclosed map presents the results of these investigations. However a great stress must be put here on a hypothetics of this design. The sources being at our actual disposal are very uneven and so different as to their proof value that sometimes it is difficult to conclude even approximatily does kuj a w i a k in some region occur or not. To get some data the materials obtained in region investigations were analyzed as well as all the accessible printed sources which throw a light upon the problem of musical andl dance repertory of each Polish region. Generalizing the results of analysis of gathered materials the separate ways of hatching the map is accepted for: a) regions in which kujawiak occurs beyond dispute as a foreground dance in a traditional repertory of the village. b) regions in which kujawiak occurs rarely or it is supposed to occur. c) regions in which kujawiak does not Occur or there is no evidence of its occurance meanwhile. However only the field investigations coordinated and standarized will make accurate the reported here proofs of the k uj a w i a k occurance range statements and in some cases will determine definitively contradictions existing in presently held knowledge on this subject. Nevertheless the map even in its present state showing the Folk dance rhytm disposition in Poland triangles - 2/4, 2/8 etc. rhytm. Red wheels - 3/4, 3/8 etc. rhytm. :Ylan worked out at the Warsaw University 1937 under the guidance of p'rof. Dr C. Baudouin de Courtenay-Jędrzejewicz. Ed.: Arkady, 1937/5. Black �389 occurance range is very interesting for an ethnographer observing the occurance of other folk culture products. Very remarkable are here coincidences with the results of other musicologic folklore serchings too. Because kujawiak formes cover here a part of the country in which dances of mazurka rhytms are prevailing (kujawiak - mazurek - oberek). The ranges of occurance of the remaining dances of this group in Poland seem to apear quite interesting. Also maps of other aspects of dance folklore would be of a great eloquence here (e.g. dances of magic or ritual character). The above spoken examples represent some proofs of considering the dance folklore as a product of culture, as an equal factor of this culture in historically taken ethnographical frames. To obtain a full identification of particular dances their forms, variants etc .... an exact knowledge of particular variants movement forms is needed. Neither the changeable unsteady name of a dance, nor the accompaning it melody can be taken here into consideration as the only criterion of identification. They may complete only the knowledge about the dance the more so that many investigators quote the observations showing the influence of movement form on musical rhytmics formation of musical form rhytmics and musical repertory choice dependence on local taste and likings of country dancers. Therefore it would be rather difficult to omit the movement form of a dance as a base in all investigations concerning the folk dance in future. kujawiak IV. We limited the above considerations purposely to the problem of one Polish dance and in fact to only its essential movement form. It must be said however there is no doubt they concern the much wider problem namely the examination of dance folklore on the whole. Undoubtedly the general moment in investigations is the problem of uniform inquiry procedure method. The comparable materials only may provide some contribution into further and �391 390 wide apprehended dance folklore investigations. The dance as an object of culture cannot be torn out of cultural context during investigation. For seriously apprehended ethnographical investigations the record of even most beautiful movement form of a dance lacking any documentation cannot represent any serious value. However the most important thing is the knowledge of dance form which is complete only while the course of a dance is recorded on paper in a similar way as music by means of note writing. Only then the particular variants may be really compared one with the other. Nowadays it is impossible to speak about an objectively meant, scientific work on the folk dance subject without a possibility of making analysis of its most essential stuff - its movement aspect. Only the movement aspect may be a basic moment for those designs on condition that it will be uniformly recorded in graphic notation considering the continuity of movement flow, its three demensions and timing. Such a movement writing predisposed to these designs for sure is Labans Kinetography the more so that the structure of this writing enables putting the kinetograms under the note melody record. HRlOT B CBOI1X TPYiWX Ha3bIBaeMYI0 TOPYHCKI1M l\eHTpO:\L carnIe npoJJ;ecca JJ;a'-ll1 tP0PMbI B HaCTORll\eM: CTaTbe Onl1CbIBalOTCR HOBbie rpatpl1'-1eCKI1M: JJ;eHTp B TOPYHe pa3pa60TaJl JlI1CT 11 MeTO,l\ I1CCJIe,l\OBaHI1i1 O tPopMax rO,l.\a pa60TaeT ll.\aHClH B Ha 3T0i1 3THOrpl1tPM'ieCKOro rO,l.\apH TeppMTOpt'll1 OTpaCJII1, MY3eH 11 ony6Jll1KOBaJI nl1cl1 ero IIOJIbIl111 rpynna nOCTOIHIHO B TOPYHe. COBell\aHCb Pa60Ta 6blJTa C MaTepl1aJIbI. Bce 1960 OT,l1eJIermeM TaHJJ;a KOOP,l\I1HOBClHa11 6JIa- YHl1tPl1JJ;l1pOBaHl-IOMY MeTO,l.\y I1CCJIe,l\OBaHI1M MOlKHO 6blJIO '-Il1Tb CpaBHI1TeJlbHble C JlEO,l.\eM, Cnel\}laJII13I1pylO- Y'-laCTHl1KI1 3TOt'1 aK!.\HI1 nOJIynpl1:\1e- npI1BO,l.\I1T onl1TPY,l.\HOi-i:3a- O,l.\HOrO113 nOJIbCKI1X TaHl\eB TaTbl Ha npl1MeHeHl1lO cpaBHI1TeJTbHblM CTpaHe B tPOPMbl Ka'-leCTBe 3Toro rpatPl1'-1eCKI1 ,l.\epeBeHcKoi1 np0l13Be,l\eH pa. BceM pa3Hble MO:;KHO 6blJIO HI1H B BJIaro,qapR 3ane'-laTJIeTb Y,1\aJIOCb ·l'aHI~a. TaHJJ;a - BbIJIO ::lTC ,l\Be 3TOMY ~1eTO,qy 3a- CJIO)KHbIM npOllecc ,l\BI1)Ke- BepCI1I1, Ha6JllO,lIaeMoi-i: B KYHBI1I1. AHaJII1J MeCTHOM MaTepl1aJle, coopaHHOM ,l\OcTynHbIx B npOt'l3Be,l\el-II1M n03BOJIReT pacnpocTpaHeHI1R lim, Ha Jlpl1JlaraeMOM '-ITO nOKa3aHO B 3Toro "HUpO,l\HOrO" TaHl\a. TeTt'I'-IeCKI1M paMoH KOHe'IHblX po,!\a Kl1He'1'Orpac]:JHl1 aHaJIl13 1954-1960 r.r. BbIBo,l\ax <popMa yMOJI'IaTb 3JIeMeHTa B KoeM Teppl1TOpl111 IIOJIb- ynYCTI1Tb npl1 np0l13Be,qeHI1I1 ,)Toro ,qBI1)KeHI1R, 0iJ,HOBpe~1eHHO OCHOBHblM Kpl1Tepl1eM TaHl\OBaJlbHOrO CJly'-lae rl1no- BapbRHTa. CTpyKTypbI AHaJIl13 11,l\eH- TaHl\::l He ,l\BI1)KeHI1II, OCHOBHoro TaHJJ;a. CI1CTeMa JIaoaHa, TaK npe,l\onpe,l\eJleHHoi1 3anl1Cl1 KaK tPOJIbKJIOpOM, Ba)KHble 113MepeHl1H 11 pervrcTpl1pYR Boo6pa3vrTb 6bI He C nOJlHOM rpatPJ1'-1eCKOM npOTeKalOlilero MaTepl1aJla HeocnopvrMbIM TPY,l\OB Ha,l\ Y'-lvrTbIBaJlI1 ero MY3bIKOJlOrl1l1. RBJlReTCR B I1CCJIe,l\OBUHI1RY.Ha,!l HOTHOM 3anvrcblO cpaBHeHI1R OCHOBaHl111 nOJIHOM rpatPl1'-1eCKOM no B HenpepblBHOCTb Ka:lkeTCR ce6e KI1HeTorpatPl1R, 3a- ,l\BI1)KeHI1R: npO,l\OJl)KI1TeJlbHOCTb BpeMeHl1, COCTaBJIeHHble MaTepvraJlOM. KOTopble Ha3bIBaeMaR Cpe,l\CTBO 3anl1Cl1 3ane'-laTJleBaR tPaKTOpbl B03MO)KHOCTb np0113BeCTl1 B TpY,l\aX 'ITO O tPopMe ,qBl1)KeHI1R ,l\O:;KHa 6blTb Tl1qJl1Kal\1111 KaKOrO-HI16Y,l.\b MO)KeT HI1 '1'aHJJ;a Ha aBTO- yJlOBt'lTb KapTe. KOHCTaTl1pyeTcR, I1CCJIe,qOBaHI1i1 HeJIb3R 3an11CaHHoM. 3'1'oro TaK:;Ke 6blJI Pe3YJlb- MY3bIKOJlOrl1'-1eCKI1X I1CCJle,l\OBaHI1MnO,l\TBep)K,l\aIOT Ha6mo,l\eHlul AHaJIt'l3 TaK)Ke BonpocHbIi1 TaHl-\OBaJIbHOrO tPOJIbKJTOpa. npl1Mepa BbIRCHeHl1eM BO 3blKaJIbHbIM 3THO- c T<lHl\yeMbIM COBeprneHHO 6JIarOJJ;apR HI1H. KI1HeTOrpaMMbI, I1CCJle,l\OBaTeJlbCKl1e CHoc06bI, Ka'-!eCTBe '-ITO KYRBHK, np0l1CXO,l\Rll\I1t'1 U3 KYRBCKOM ,l.\epeBHI1 11 XyRBRK, xapaKTep, 113Y'-IeH111OHapO,l\l-IOro TaHJJ;a B IIoJlbIl1e. B onpe,!\eJIeHO, Ha B TPY,l\aX no aB'1'Op TaK TO:lKe tPopMaJIbHblM rO,l\HH HeJIb3H npl1MeHReMble olIa6aHCl, MMeHHO Tpl1 CO,1\eplKaHl1e P. "KyRBRKa". TaHi\OBaJIbHbIM KpaTKoe 3aTeM l1CCJIeJJ;OBalil1M, CBR3aHHblX ,l.\Bl1lKeHI1M 11 pacnpOCTpaHeHI1H nl1CI1 caMbIe KJiHETOrPAcf>JiH JIABAHA (3AIIJiCb )J;BJi2KEHJi.lf) Ji JiCCJIE)J;OBAHJiH no BOIIPOCY HAPO)J;Horo TAHIJ;A B IIOJIbllIE 3anl1Cb BBeJJ;eHHYIO 11 npOnaraH,1\l1pOBUHHYlO np0l13BeCTI1 Hal160JIee P. JIHHrE nOJTHYEO rpatPl1'-1eCKYEO KI1HeTorpatPl1lo, 3anaCH TaK, ,!IBI1:;KeHI1HC My- yTBep)K,l\eHvre, TaHl~eM, tPOpMbI ,l\BI1:lKe- MeJlO,l\vrM ,l\alO'!' '-ITO ce- J1MelOll\I1X Hay'-lHblM B aHaJll13e KaK MaTepl1aJla 3TO npaKTI1KyeTcR � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e0576f59dc9d9a416b582f507e3f15f2.pdf a01a7e76fb7dcc83084d9aac7b83d4f6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5269 Rights Information about rights held in and over the resource PIA Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2008 Subject The topic of the resource praca - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4891 Title A name given to the resource Homo faber czy homo ludens? / ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 2008 t.52, s.117-135 Creator An entity primarily responsible for making the resource Laskowska-Otwinowska, Justyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „Etnografia Polska", t. LII: 2008, z. 1-2 PL ISSN 0071-1861 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzi HOMO FABER CZY HOMO LUDENS?* CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 1 Najsmutniejsze jest to, że jedyną rzeczą, jaką człowiek może robić przez osiem godzin dziennie, jest praca. Nie da się jeść przez osiem godzin dziennie ani pić przez osiem godzin dziennie, ani kochać się przez osiem godzin dziennie -jedyne, co można robić przez osiem godzin, to praca. Z tej przyczyny człowiek doprowadza siebie samego i wszystkich innych do tak pożałowania godnego stanu, William Faulkner Working general and a career in particular makes us less than human and support from public funds through the Department of Social Security is no more reprehensible than a salary obtained from a university for research in Sanscrit, and far less than a salary obtained for work on advertising or munitions, Frank Musgrove Wiosną 2002 roku, dzięki uprzejmości Instytutu Etnologii i Antropologii Kul­ turowej Uniwersytetu Warszawskiego, rozpoczęłam zajęcia ze studentami Studium Wieczorowego nad tematem postrzegania nowoosadników przez ludność wiejs­ ką, rdzenną oraz percepcji odwrotnej, tj. rolników przez nowoosadników. Badania prowadzone były w okolicach Lubartowa i Olsztyna. W trakcie czterech wyjaz­ dów terenowych, jedenastosobowa grupa zebrała ok. 300 wywiadów. W niniejszej pracy wyniki badań uzupełniam wnioskami Waldemara Kuligowskiego, dotyczą­ cymi postrzegania nowoosadników - artystów - lalkarzy z Kliniki Lalek przez ludność miejscową z okolic Wolimierza, zebranymi w trakcie prowadzonych przez niego badań w listopadzie 2002 roku. Jednym z efektów moich badań było dostrzeżenie ogromnej różnicy w podejściu do pracy między rolnikami a prze­ siedleńcami. Refleksja na temat tych różnic doprowadziła mnie do rozważań na temat zmian cywilizacyjnych przejawiających się w propagowaniu nowych mo¬ deli pracy i postaw wobec zatrudnienia. 2 * * * * Artykuł dedykuję prof. Annie Zadrożyńskiej Artykuł jest rozszerzonym fragmentem książki mojego autorstwa pt. Globalne przepływy a obecność nowoosadników na wsi polskiej (2008). Określenie używane wobec osób, które przesiedliły się z miast na wieś, w różne regiony Pol­ ski i stworzyły grupy osadnicze współpracujące ze sobą. Są to na ogół artyści, ale też osoby z wyższym wykształceniem rolniczym czy pracownicy nauki. Na ogół łączy ich aktywne zaintereso¬ wanie ekologią. 1 2 �118 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA 3 Na temat etosu pracy rolników pisało już wielu badaczy . Anna Zadrożynska opisywała zapatrywania na wartość pracy porównując tradycyjny model pracy rol¬ nika, przejściowy model reprezentowany w pracy niegdysiejszych PGR-ów oraz model miejski (Zadrożyńska 1983). Barbara Fedyszak-Radziejowska wymieniła cztery modele etosu pracy rolników: tradycyjny, agrarystyczny, miejsko-marksistowski i etos rolnika-producenta (Fedyszak-Radziejowska 1992). Model tradycyjny opierał się na postrzeganiu pracy jako wartości centralnej, autotelicznej. Wokół pracy zbudowany był system innych wartości, wypełniała ona życie całej rodziny chłopskiej. Kontekst emocjonalny pracy, szczególnie fizycz¬ nej, był zawsze pozytywny. Zajęcia nie będące pracą zwano próżnowaniem i silnie tępiono. Praca stanowiła źródło prestiżu i zamożności, była treścią codziennego życia (Fedyszak-Radziejowska 1992, s. 33). Nie podejmowanie pracy traktowano bardzo krytycznie, a nawet naznaczano sankcją religijną: żadnego chorowania nie było. To był prawie wstyd; kara boska go spotka, jak się w dzień położy - cytowała swych respondentów Anna Zadrożyńska (1983, s. 147). Zinternalizowany poprzez socjalizację etos pracy kształtował chłopskie postawy wobec pracy. W etosie tym mieściła się norma stałej krzątaniny, pracy ciężkiej, prymatu pracy nad konsumpcją, całkowita dyspozycyjność wobec rodzinnego gospodarstwa. Kształt organizacji pracy wyznaczał inne normy, takie jak prymat wspólnoty nad preferencjami jed¬ nostki, pomoc wzajemną opartą głównie na pokrewieństwie, a w dalszej kolej¬ ności sąsiedztwie. Była ona jednocześnie formą życia społecznego i kulturalnego (Zawistowicz-Adamska 1951, s. 50), organizowała bowiem dzień powszedni w nienormowanych odcinkach czasu. W tradycyjnym modelu opisanym przez Zadrożyńską nie było wolnego czasu. Czas pracy uzupełniano zabawą, nie rozdzie­ lając tych dwóch form działania (1983, s. 221). Szczególną wartość pracy rozpo¬ znać możemy w tradycyjnym światopoglądzie, dzielącym czas i przestrzeń na oswojone, codzienne miejsce pracy oraz czas i miejsca odświętnej „nie-pracy". Opisany przez Fedyszak-Radziejowską agrarny model etosu pracy wiąże autorka z obecną na wsi polskiej okresu międzywojennego, ideologią agrarystyczną, zwią¬ zaną z ruchem ludowym: „W agraryzmie praca i zawód rolnika darzone były ogromnym szacunkiem, osadzone w pozytywnym kontekście emocjonalnym. Właściwości pracy chłopskiej tworzyły zestaw wyjątkowych zalet. Samodzielność, twórczość, poczucie odpowiedzialności za własne gospodarstwo, ale i za cały naród, który trzeba wyżywić, wszechstronność umiejętności, zdolności kierownicze [...], poczucie wolności i niezależności, przywiązanie do ziemi - ojczyzny, wszystkie te cechy stanowiły o wyjątkowej roli społecznej chłopów" (Fedyszak-Radziejowska 1992, s. 35). O kultywowaniu tego etosu wśród chłopów polskich zaświadczają wyniki badań prowadzonych przez Krystynę Łapińska-Tyszkę w połowie lat 1980. Autorka, analizując materiał biograficzny zamieszczany na łamach gazety Gromada - Rolnik Polski dostrzega, wśród starszego pokolenia pamiętnikarzy, obecność silnie zinternalizowanych norm etosu agrarystycznego (1992, s. 93). Z autodefinicji zawodu rolnika zanotowanych przez autorkę wyłaniają się w pierwszej kolejności 3 Anna Zadrożyńska (1983), Krystyna Łapińska-Tyszka (1992), Barbara Fedyszak-Radziejowska (1992), Maria Halamska i inni (2003), Eugenia Jagiełło-Łysiowa (1969) i inni. �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 119 cechy takie, jak współdziałanie z przyrodą, w niemal mistycznym, świętym związ­ ku . Rolnik to dziecko natury - cytuje autorka jedną z wypowiedzi (tamże, s. 85). Zawód ten postrzegany jest, przez samych respondentów, nie tylko jako praca, ale wręcz całościowy styl życia. Jego istotą jest służba ziemi, posłannictwo, niemal „święte niewolnictwo" (tamże, s. 86). Pracę się kocha, jest się z niej dumnym. Te normy etosu pracy rolnika mają, według autorki, cechy agrarystyczne. Jedno¬ cześnie zauważa ona zmianę podejścia do pracy u młodych rolników. Odchodząc od agrarystycznego podejścia do pracy jako działania obywatelskiego, młodzi ludzie skupiali się na jej roli prorodzinnej. Jako istotne, podkreślali cechy takie jak: produktywność i efektywność pracy (tamże, s. 91). Wprawdzie odrzucali wzór ciężkiej pracy, ale za istotny uważali pewien „sentyment", zamiłowanie do ziemi i zajęć z nią związanych (tamże, s. 94). Interesującym fragmentem książki Łapińskiej-Tyszki jest ukazanie wypowiedzi osób powracających z miasta na wieś, do zawodu rolnika. Pamiętniki migrantów ukazują odmienność stosunku do pracy na gospodarstwie wobec zasiedziałych mieszkańców wsi. Pewne jej cechy, a zwłaszcza kwestia czasu wolnego, uważane powszechnie przez rolników za wadę, były traktowane przez migrantów całkiem inaczej: „W pamiętnikach migrantów na wsi problem wolnego czasu jest prawie nieobecny. Przeciwnie, mówi się o walorach innego stylu życia codziennego, jak na przykład nienormowany czas pracy" (Łapińska-Tyszka 1992, s. 142). Wśród powracających na wieś potomków chłopskich, którzy poznali styl pracy w mieście, najczęściej spotykanym określeniem, oddającym stosunek emocjonalny do pracy było słowo „satysfakcja". Również wśród nowoosadników, o których będzie mowa w dalszej kolejności, często padało to określenie w odniesieniu do pracy. Ze względu na ramy artykułu oraz dezaktualizację modelu miejsko-marksistowskiego (więcej: Fedyszak-Radziejowska 1992, s. 36—40) i PGR-owskiego (więcej: Zadrożyńska 1983, s. 108-141) , nie będę ich tutaj omawiać. Bardziej współczesny model łączy pracę z pojęciem produkcji: „W społecz¬ nym modelu etosu pracy rolnika - producenta praca ma wiele atutów: autonomię, niezależność, rozumianą przede wszystkim jako wolność od kierownika i nadzor¬ cy, «bycie panem samego siebie», możliwość samodzielnego kontrolowania prze­ biegu procesu produkcji. [...] Ziemia w omawianym modelu jest częścią gospodar¬ stwa, postrzeganego jako własny, prywatny warsztat pracy, przynoszący maksymalne dochody. [...] Droga do realizacji celu prowadzi przez modernizację gospodarstwa, często specjalistyczną, stałe uzupełnianie wiedzy agrotechnicznej i wykorzystywanie pomocy instytucji doradztwa rolniczego. Wartości postulowane to: przedsiębiorczość, otwarte deklarowanie zysku jako celu gospodarowania, orientacja rynkowa, zdolność do ryzyka, autonomia wobec wspólnoty wioskowej, wysoki standard życia [...]. Akceptowane normy zachowania to nadal: wspólna 4 5 4 W innym miejscu autorka zauważa, że takie mistyczne podejście do pracy na roli wyrażają głównie kobiety i w tym miejscu łączy ten typ wypowiedzi z płcią respondentów (Łapińska-Tyszka 1992, s. 98). Niemniej model pracy w PGR jest bardzo przydatny w badaniach polskiej biedy. Na ten temat pisali m.in.: Elżbieta Tarkowska, Katarzyna Korzeniewska (2002a; 2002b), Elżbieta Psyk-Piotrowska (1998), Ewelina Szpak (2005), Tomasz Rakowski (2007) i inni. 5 �120 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA praca całej rodziny, z postulowanym wyłączeniem kobiet z prac w gospodarstwie rolnym, zatrudnianie pracowników najemnych, zdolność do szybkiej zmiany pro­ filu produkcji, w zależności od sytuacji na rynku" (Fedyszak-Radziejowska 1992, s. 33). Jednakże, z badań, które prowadziłam w latach 1990, pytając rolników o stosunek do „bycia osobą przedsiębiorczą" wyłania się pewna ambiwalencja. Postulat bycia przedsiębiorczym niepokoił część biedniejszych i średnio-zamożnych rolników, jako coś nowego, co naruszało dotychczasowy światopogląd. Bycie przedsiębiorczym oznaczało bowiem „życie ponad stan" (Laskowska-Otwinowska 2001, s. 53). Osoba przedsiębiorcza, w oczach moich ówczesnych responden¬ tów, jawiła się jako zbyt wybijająca się ze swojego środowiska, wzbogacająca się nie pracą lecz sprytem. Zauważano, że jest „lepiej wykształcona, dobrze inwestu¬ jąca" (tamże, s. 53), ale mimo to podejrzewano j ą o nieuczciwość: „taki przedsię¬ biorca nie może być za dobry, bo inaczej nie miał by przedsiębiorstwa" (tamże, s. 53). Nikt z respondentów nie określił się wówczas jako przedsiębiorczy. W słowniku światopoglądowym rolników z początku lat 1990. znacznie wyraź¬ niej zaznacza się obecność pojęcia „zaradny": „Zaradność to jest moim zdaniem umiejętność zapewnienia rodzinie jedzenia i jakiegoś utrzymania porządku w domu; nie każdy zaradny musi być przedsiębiorczy; zaradność to jest, że jak nie ma chleba na śniadanie, musi się rozejrzeć po domu, co by tu zrobić, żeby zarobić na ten chleb; zaradny, no to jakoś to wszystko do kupy zbierać, no i jakoś, takoś, żeby cośkolwiek widać było, że cośkolwiek jest" (Laskowska-Otwinowska 2001, s. 55). Człowiek zaradny to ten, który poradzi sobie ze wszystkim, pracowity, obrotny, zapobiegliwy, wytrwały, dbały i oszczędny, przewidujący i planujący. Każdy dobry gospodarz powinien być zaradny, choć nie musi być przedsiębiorczy. Wydaje się więc, że w końcu X X w. pojęcie zaradności bliższe było środowisku wsi polskiej niż pojęcie przedsiębiorczości, dotyczące tylko najbogatszych rolników-farmerów. Wieś, w oparciu o pogląd tradycyjny, zbudowany w warunkach niedostatku, nadała określeniu „zaradność" wydźwięk pozytywny i jednocześnie cechy minimalistycznego programu życiowego. Zaradność powodowała, że rolnik „dawał sobie radę w życiu, umiał związać koniec z końcem, wszystko do kupy zbierał (tamże, s. 56). Człowiek zaradny, w przeciwieństwie do przedsiębiorczego zarabiał pracą włas¬ nych rąk, nie sprytem, co legitymizowało „swojskość" tego terminu, wywodzącego się jeszcze z tradycyjnego światopoglądu i związanego z określonym typem ci꿬 kiej, fizycznej pracy. Może warto byłoby dziś zbadać, czy termin „przedsiębior¬ czy", wraz ze zmieniającymi się warunkami ekonomiczno-politycznymi, nabrał wśród rolników bardziej pozytywnego wydźwięku. Jak widzimy, zagadnienie etosu pracy rolników jest bogate i zróżnicowane. Jednak, w historycznie zmiennych jego przejawach, uwidacznia się pewien stały „kościec" odróżniający go od podejścia do innego typu zatrudnienia, na przykład etatowego. Etos pracy rolników zderza się w kontakcie międzykulturowym z eto¬ sem nowoosadników wzbudzając u obu stron silne emocje. W tym leży źródło nieporozumień światopoglądowych między obiema grupami. ic ic ic �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 121 Dla respondentów - nowoosadników samo słowo „praca" kojarzy się z czymś nieprzyjemnym: Praca, nie wiem, czy to komunizm sprawił [...] kiepsko się kojarzy. Z czymś nieprzyjemnym, że po prostu zapierniczasz, idziesz do pracy ( M , 34, L ) ; W etosie się nie mieścimy, że trzeba lubić pracę i tak dalej, doceniać to, że ktoś haruje od rana do wieczora i nic z tego nie ma. Wręcz uważamy, że to taki raczej objaw nieprzystosowania (M, 36, L). 6 Jednocześnie relacjonują swój stosunek do zarabiania na życie, jako element większej całości: Sposób życia daje mi satysfakcję; Zarabianie na życie jest tylko elementem mojego życia. Ja w ogóle jestem tu świadomie i z wyboru, nie jestem tutaj, żeby się męczyć (K, 40, J); Jeżeli kochasz, co robisz, to trudno powiedzieć, że to jest praca - robisz, to co lubisz (M, 36, L ) . Aldona Jawłowska definiuje problem kontestacji pracy w środowiskach kontrkulturowych w latach 1960/1970. z których wywodzą swój system wartości nowoosadnicy następująco: „Problem pracy rozumianej jako zespół czynności przymu¬ sowych i skierowanych na inne cele niż te, które wynikają z samej czynności" (Jawłowska 1975, s. 235). W kręgach tych taki rodzaj pracy postrzega się jak nie¬ wolnictwo. Tymczasem praca w rozumieniu rolników jest koniecznością, a więc nie należy do sfery wolnego wyboru. Zamiast konieczności utrzymania się, w wypowiedziach nowoosadników, pada określenie, że praca musi mieć „sens", który wydaje się jednoznaczny z możliwoś¬ cią samorealizacji. Nie chodzi wyłącznie o pieniądze, praca musi mieć sens (K, 40, J); Nie uważam, żeby ciężka praca była taką wartościową, praca ma być związana z (M, 37, L). przyjemnością W tym kontekście praca staje się wartością autoteliczną. „Sens" nie oznacza bowiem na przykład wysokich zarobków. O ile opłacalność mieści się jeszcze w słowniku wartości nowoosadników, to dorabianie się, a tym bardziej bogacenie się do tych wartości nie należy: Lepsze zarobki nie są w ogóle dla mnie wartością (K, 42, P); Muszę się chwilę zastanowić z czego my żyjemy [śmiech] (K, 38, P). Do poważnych różnic między rolniczym i nowoosadniczym podejściem do pra¬ cy należy styl pracy: obowiązkowa, stała krzątanina (w łóżku może w ciągu dnia leżeć tylko osoba chora) z jednej strony i praca jako zabawa z drugiej strony. Obok przyjemności towarzyszącej wykonywaniu pracy powinna ona być wykonywa¬ na w warunkach niezależności. W kontraście do „niewolniczej" pracy, do której się „chodzi" znajduje się praca „na swoim", która daje poczucie niezależności, swobodę i wolność. W ujęciu tym znajdujemy podobieństwo między podejściem 6 W nawiasie znajdują się dane rozmówców. M lub K oznacza płeć, liczba oznacza wiek. Na końcu znajduje się informacja o miejscowości: L - Lubartów, J - Jankowo, K - Kawkowo, P - Pupki, S - Samoklęski i W - Węgajty. �122 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA nowoosadników i , opisanym przez Radziejowską-Fedyszak, modelem agrarnym, w którym kwestia pracy „na swoim" wydaje się być wartością centralną. Praca służąca jedynie utrzymaniu, praca „na cudzym" jest oceniana bardzo negatywnie. Tylko wolna praca może zająć istotne miejsce w systemie wartości rolników i nowoosadników, choć oczywiście nie analogicznie, choćby dlatego, że w chłop¬ skim podejściu do pracy istotne znaczenie ma wątek kontynuacji tradycji, odzie¬ dziczenia po przodkach schedy. Takiego kontekstu w spojrzeniu na pracę nie znaj¬ dziemy u nowoosadników. W praktyce zasada ta była i jest często łamana, np. gdy rolnik uzupełnia swe dochody poza gospodarstwem lub gdy podejmuje pracę dodatkową. Jeżeli w życiu nowoosadników mamy do czynienia z kompromisami polegającymi na wykony¬ waniu tak zwanych fuch, robionych tylko z konieczności zdobycia środków utrzy¬ mania, to dzieje się tak bez rezygnacji z kontynuowania życiowych pasji. Podsta¬ wową strategią, pozwalającą na wierność tej zasadzie, jest obniżenie standardów potrzeb życiowych oraz dystans do własnych zarobków, co pozwala na pozosta¬ wienie sobie przestrzeni na samorealizacje. A zatem „chodzenie do pracy", roz¬ dzielenie pracy od sfery prywatnego życia jest tym, co odstręcza, zaś praca jako element stylu życia jest tym do czego się dąży. Najbardziej pożądanym stanem jest realizacja życiowych zainteresowań dająca środki utrzymania. Zajęcia artystyczne będę robić nawet, gdy nie dają kasy ( M , 48, J); Jakbym się zajął rolnictwem to też bym fotografował, bo jestem artysta (M, 50, K ) . Obok działań artystycznych ważną formą zajęcia jest praca społeczna, przy czym jest ona również traktowana jako pewna forma dzieła twórczego: Żyję z prac dorywczych i działań społecznych polegających na organizowaniu osób zajmujących się sztuką wokół wspólnych wydarzeń ( M , 48, J); Pomagałem zawsze w komisji kultury i nie jest tak, że nie chcę się udzielać społecznie ale nie chcę być politykiem czy człowiekiem administracji. Jestem artystą ( M , 50, K). Konflikt wokół wartości pracy między rolnikami i nowoosadnikami działa w obu kierunkach. Nie tylko chłopi źle oceniają zatrudnienie nowoosadników. Również ci ostatni wyrażają wiele zastrzeżeń do charakteru pracy chłopów, choć w ich przy¬ padku wyraźnie kształtuje się obraz sądów ambiwalentnych. Często znajdujemy sentymentalną aprobatę lub nawet podziw dla pracy na roli: Nie mógłbym być chłopem, bo jeśli to jest tak, że ja po prostu zależę od woli bożej - mój biznes - to nie. Moje życie może zależeć od woli bożej, ale biznes nie (M, 50, K ) ; Jeden sąsiad [rolnik - dop. J. L.-O] taki hardy na robotę, robotny taki - takie nasze przeciwieństwo, z którym walczymy ( M , 36, L ) ; Dla mnie praca z ziemią to jest bardzo szlachetne zajęcie i mnie bardzo odpręża. Ostatnio bardziej lubię pracować rękami niż głową. Generalnie jak spędzę cały dzień na polu, to mam takie poczucie, że życie mi nie przecieka między palcami (K, 38, P); Praca rolnika jest bardzo nisko oceniana i te stereotypy to jakby państwo tworzy. Trzeba pozwolić temu etosowi [pracy rolnika - dop. J. L.-O.] się urodzić, żeby ten wysiłek rolniczy był jakiś taki bardziej szlachetny w swojej wymowie [...] to jest taki trochę cud (M, 34, L). �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 123 W większości przypadków wyobrażenia na temat dobrej pracy nowoosadnicy kształtują w odmienny sposób: Nie chodzi o koncepcję, nie przywiązuję się do koncepcji. [...] Dla mnie interesem jest to, że dzisiaj byłam półtorej godziny w lesie. A teraz pójdę też robić to co lubię. To nie jest praca - to jest mój sposób życia (K, 38, P); Nigdzie nie pracuję na stałe, jestem grafikiem - wolnym strzelcem i pracuję tam, gdzie jest praca. Wykorzystuję komputer [...], przez Internet będzie współpraca z Warszawą, bo tam sąjakby korzenie, znajomości i ugruntowana pozycja [...]. Mieszkamy na wsi, ale nie żyjemy z rolnictwa, nie z tego, że tu jest wieś. Wygląda na to, że realne jest mieszkanie na wsi, gdzieś tam właśnie pod lasem i pracowanie dla klienta na przykład w Nowym Jorku. Choć ludzie się tego boją i wolą, żebym był na miejscu. Taka jest nasza idea - pracować nie ruszając się z domu (M, 40, K). Wbrew przekonaniu rolników pojęcia solidności, odpowiedzialności nie są obce nowoosadnikom. Niech świadczą o tym następujące wypowiedzi: Jak się w kapeli uczestniczy zawodowo, to też jest bardzo dużo powiązań. Ja jechałem z połamaną ręką, bo festiwal, bo ważny, bo duża pula, bo jak ja nie zagram, to będą mieli chłopaki problemy. Odpowiedzialność jest (M, 35, L); Po prostu robisz to, co lubisz. Z tym łączy się poczucie obowiązku (M, 35, W). W sposób bardziej poetycki specyfikę postaw życiowych nowoosadników naj¬ lepiej oddają następujące wypowiedzi: [Różni od miejscowych - dop. J. L.-O.] na pewno kultura własna. Poza tym świadomość tego, że pomimo jak ja to nazywam bryndzy, to wcale nie czuję się biedna. Moim bogactwem jest to co w głowie i moje umiejętność (K, 37, S); Jeden facet spalił wszystkie swoje obrazy. Był jednym z lepszych tutaj malarzy i poczuł się wolny jak spalił. Tak to widzę. Tu ludzie nie przywiązują wagi do jakieś jednej sprawy, ale podążają w miarę za sobą (M, 37, S); Ja dlatego powiedziałem, że my jesteśmy opieprzacze, bo na przykład dla mnie ważne jest to, żeby umieć sobie odpuścić pewne rzeczy i lepiej sobie pójść na spacer niż się na siłę czegoś czepić w ogóle bez przyjemności. W pewnym momencie trzeba zacząć żyć! (M, 40, L). 7 Do sytuacji modelowej wyrasta sposób funkcjonowania Teatru Węgajty z Warmii: Ich praca, ich życie i zajęcia artystyczne są tak związane, że oni tworzą coś w rodzaju bractwa (K, 40, W) * * * Zakwestionowanie przyjętych ogólnie zasad zarobkowania i krytykę moder¬ nistycznego stylu pracy „na etacie" jako formy niewolnictwa spotykamy we wszystkich ruchach kontestacyjnych od lat 1960. Wspominam o tym, ponieważ ruch nowoosadniczy nawiązuje do nich swym systemem wartości. „Wybujała ety¬ ka pracy właściwa czasom wojny totalnej czy we wczesnych stadiach nowego przyspieszenia ekonomicznego [...] jest coraz bardziej dysfunkcyjna w ekonomii 7 Teatr Wiejski Węgajty rozpoczął działalność we wsi Węgajty w roku 1986. Zespół tworzą artyści, muzycy, muzykolodzy i teatrolodzy z różnych krajów europejskich oraz okoliczni miesz¬ kańcy należący do warmińskiej społeczności nowoosadniczej. Jest to teatr tzw. offowy (nieinstytucjonalny) i eksperymentalny. Zyskał międzynarodową sławę. �124 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA zautomatyzowanej" - pisze Jerzy Werteinstein-Żuławski o refleksji kontrkulturowej lat 1960. w książce To tylko rock'n roll (1990, s. 33). W latach 1970. tendencje te zaczynają przenikać także do warstw młodzieży robotniczej, wówczas „zachodnie­ go" świata (Werteinstein-Żuławski 1990, s. 27-33). Kontestacja tradycyjnie pojętej kariery i nowe podejście do zatrudnienia zaczęło zataczać coraz szersze kręgi. Wystę­ powało już nie tylko wśród przedstawicieli kontrkultury, lecz stało się nowym rysem współczesnej cywilizacji. W zamian ideolodzy Nowego Człowieka , najpierw hi¬ pisi, a potem ekolodzy, proponowali działania zapewniające możliwości samoroz¬ woju, który stał się wartością bazową dla tak zwanego alternatywnego stylu życia. Samorozwój nie jest możliwy bez wolności i twórczego życia. Jeden z ideo¬ logów kontrkultury, Ivan Illich, definiuje wolność poprzez nowe pojęcie „convivality", w którym mieści się odróżnienie „swobodnej kreacji od narzucanej pro­ duktywności. [...] Twórczość jest to więc każda z własnej woli podejmowana działalność. [...] Możliwość takiego sposobu istnienia powinna wyznaczać kryte­ rium produktywności w danym społeczeństwie" (Jawłowska 1975, s. 203-204). Praca, akceptowana w alternatywnym stylu życia, powinna mieć cechy aktyw¬ ności spontanicznej, służącej zaspokajaniu potrzeb twórczych, a nie życiowych. Pracą twórczą jest oczywiście działalność artystyczna, uprawiana w środowiskach nowoosadników w naturalny sposób, gdyż są to częstokroć środowiska właśnie artystyczne . W poszukiwaniu inspirujących sposobów utrzymania się, zarówno przedstawiciele niegdysiejszej kontrkultury, jak i współcześni nowoosadnicy się¬ gają do źródeł. Funkcjonowanie w kręgu rzemiosł i sztuk tradycyjnych ma dostar¬ czyć nie tylko środków utrzymania, ale też być sposobem ekspresji osobistej. Frank Musgrove uważa, że kontrkulturowe podejście do pracy miało wspierać się na następujących założeniach: odrzuceniu kariery, kształtowaniu swojego miejsca na rynku pracy zamiast przystosowywania się do organizacji pracodawczych już istniejących, braku rozróżnienia na pracę i czas wolny, odrzuceniu prio¬ rytetu produktywności pracy (Musgrove 1974). Badacz ten podkreślał również, że w społeczeństwie modernistycznym praca wyrosła ponad swój rzeczywisty sens. Nowożytność wprowadziła pracę jako cen¬ tralny punkt odniesienia w życiu jednostki w miejsce rezydującej tam uprzednio śmierci. Ruch kontrkulturowy dokonał kolejnej korekty, umieszczając prawdziwą wartość pracy poza rynkiem pracy. W tym celu, w pierwszej kolejności, zanego¬ wano sens robienia kariery, jako że działanie to związane było z podległością na rynku pracy i długofalowym, nie spontanicznym planowaniem. Kariera lokowała jednostkę w, z góry przeznaczonym dla niej, miejscu społecznym, zaprzeczając tym samym jej naturalnej wolności. Ponad to: „Praca nie jest warta takiego zacho¬ du jakim j ą obdarzamy poświęcając swoje naturalne talenty" (Musgrove 1974, s. 174-175), co przeciwne jest dążeniu do samorealizacji. 8 9 8 Idea Nowego Człowieka w wersji kontrkulturowej jest zbyt obszerna by opisać j ą w artykule. Polecam m.in.: Jablonsky (1969), Jawłowska (1975), Musgrove (1974), Jankowski (1972). „Życie w wolności to życie twórcze (...) dlatego działalność artystyczna mogła być dla hipi¬ sów [ a także jak zauważa w innym miejscu Mirosław Pęczak dla wcześniejszego ruchu kontestacyj¬ nego beatników - dop. J. L.-O.] najwyżej cenionym rodzajem pracy" (Jawłowska 1975, s. 268). 9 �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 125 Wyobcowanie pracy, oderwanie tej sfery od życia prywatnego jest w historii ludzkości świeżym, modernistycznym wynalazkiem. To właśnie w uprzemysławia¬ jących się miastach: „Po raz pierwszy sfera życia prywatnego znalazła się w opozy­ cji do miejsca pracy" (Benjamin 1975, s. 172). Szybko też taka forma zatrudnienia doczekała się krytyki od przedstawicieli ruchu luddystycznego zaczynając, a na teoriach Karola Marksa kończąc. Kontrkultura, inspirowana myślą marksistowską czy marcusowska, nie tylko krytykowała pracę „na etacie", ale też rozpoczęła falę eksperymentów z nowymi formami pracy. Aldona Jawłowska, w książce Drogi kontrkultury, podaje przykłady nowatorskiego podejścia do pracy stosowanego w hipisowskich komunach. Zagadnienie pracy staje się nawet podstawą typologii ówczesnych wspólnot. Mamy zatem do czynienia z komunami produkcyjnymi, w których wypracowuje się nowe formy zatrudnienia w oparciu o „dezalienację pra¬ cy i uwolnienie życia codziennego spod jej presji" (Jawłowska 1975, s. 227) oraz komuny twórcze, nastawione na samorealizację. „W Twin Oaks [... ] system organi¬ zacji pracy nazwany credit labor funkcjonuje w sposób następujący: grupa rozdzie¬ lających pracę (zmieniająca się co parę miesięcy zgodnie z zasadą «nie monopolizo­ wać funkcji>> przygotowuje listę zajęć, które trzeba wykonywać w danym tygodniu. Oblicza się godziny pracy niezbędnej do tego, by komuna mogła normalnie funkcjo¬ nować, i wyszczególnia rodzaje zajęć. [... ] Członkowie zaznaczają na liście, jaką pracę chcieliby wybrać, jaką mogliby wykonać bez specjalnej przykrości, a jakiej zdecydowanie nie lubią. Okazuje się zwykle, że pewne prace są pożądane, innych nikt nie chce podejmować. Zajęcia rozdziela się w ten sposób, by prace najmniej popularne wykonywali ci, w których budzą one najmniej niechęci, a gdy w ogóle nie ma chętnych, przydziela się je drogą losowania. Jednocześnie, gdy ktoś musi podjąć pracę nie lubianą, uzyskuje wyższy kredyt pracy. To znaczy, że jeżeli wylosuje czy zgodzi się przyjąć pracę nie lubianą, pracuje krócej [...]" (Jawłowska 1975, s. 235). Zgodnie z nowym paradygmatem postuluje się, aby egoistyczne nastawienie na zdobywanie coraz wyższych szczebli w zawodowej hierarchii zastąpić społecznym współodczuwaniem przejawiającym się w altruistycznej pracy społecznej. „Kontrkultura odrzuca pracę, ale jest poświęcona służeniu innym" (Musgrove 1975, s. 33). „W nowym społeczeństwie ma się odbywać wymiana uczuć i myśli, nie tylko dóbr i usług" (Jawłowska 1975, s. 281) - temu służy praca społeczna. W praktyce ozna¬ cza to podejmowanie przez przedstawicieli kontrkultury oraz alternatywnego stylu życia, a więc również nowoosadników pracy o charakterze edukacyjnym, społecz¬ nym. W latach 1970. działalność ta wyrażała się zakładaniem wolnych szkół, cen¬ trów psychoterapeutycznych, ośrodków twórczości artystycznej, poradni - nie tylko w świecie zachodnim, ale i w Polsce. Współcześnie w Polsce jest to praca pozaetatowa, związana z działaniem organizacji pozarządowych, licznych w tym środowisku stowarzyszeń. Starają się one o pieniądze na działalność podejmowaną w ramach rozlicznych konkursów na projekty finansowane z programów unijnych, uwzględ¬ niają także wynagrodzenia. Bez wątpienia działalność ta przynosi nowoosadnikom prawdziwą satysfakcję i poczucie sensu, ale jest także formą, propagowanego przez państwo, samozatrudnienia, sposobem na znalezienie pracy w czasach jej niedoborów. Oznacza to, że kontrkulturowe reformy znalazły swe zastosowanie, a zatem okazały się rzeczywistym lekarstwem na zmianę cywilizacyjną. �126 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA Tak przedstawia się ideał pracy w postulatach kontrkultury. W przypadku nowoosadników mamy, z jednej strony, ucieczkę od pracy etatowej, z drugiej, krytykę „niewolniczej" pracy polskiego rolnika. Ich podejście do pracy wywodzi się już z nowego systemu wartości, w którym praca zbliża się swym kształtem do zabawy. Nie może być inaczej, gdyż, od czasów kontrkultury, różne propozycje społecznej alternatywy konstruują wizję świata w oparciu o następujące opozycje: wolność - przymus zabawa - obowiązek twórczość - produktywność współdziałanie - współzawodnictwo „Zabawa jest wolna. Znika wraz z wolnością. [...] Czyn jest prawdziwie i w pełni wolny jedynie wtedy, gdy jest prawdziwie i w pełni dobrowolny" (Bauman 1993, s. 76). Z istoty wartości, przypisanych do pracy typu modernistycznego, wynika jej zaniechanie w dobie kształtowania się postawy kontrkulturowej i związanie tak istotnej sfery życia jak zarobkowanie z postawą przeciwstawną. Budowanie no¬ wego modelu zakłada też niejako powrót do dzieciństwa, świata marzeń i form jeszcze nie skostniałych. W mowie potocznej tego typu postawa jest wręcz okreś¬ lana „niechęcią do dorastania": „Z przędzy reguł zabawa tka swój własny porzą¬ dek, porządek, który nigdy nie wystaje ponad głowy bawiących się tak, jak prawa społeczeństwa czy natury [...], dyscypliny owej nigdy nie przeżywa się jako ucisku. Nie poniża ani nie zniewala. To porządek marzeń [...], porządek, który umożliwia, nadaje moc" (Bauman 1993, s. 76). W opisie pracy w komunie Twin Oaks wyraźnie widać jak odchodzi się od wiązania pojęcia pracy z poczuciem obowiązku, zwracając ku jej związkowi z przyjemnością. Praca powoli przestaje być także obowiązkiem moralnym. W hipisowskich eksperymentach rozluźniają się również zwyczajowe regulacje czasowe związane z zatrudnieniem: „Czas traktowany jest w wymiarze egzystencjalnym, a nie produkcyjnym, technicznym. [...] Odmienny stosunek do czasu wyraża się tak¬ że w świadomym rozbijaniu normalnych rytmów czasowych. Noc wcale nie musi być przeznaczona na sen, a dzień na jakąś aktywność" (Jawłowska 1975, s. 232). Zmiana podejścia do pracy wiąże się też z kwestią czasu w inny sposób. Jak sugerują badacze, zmiana ta jest efektem poczucia tymczasowości będą¬ cego realizacją potrzeby przemiany, mobilności, nastawienia na chwilę. Praca jako jedna z form zabawy staje się zajęciem czasowym, zgodnym z aktualnymi zainteresowaniami jednostki. Przestaje być stałym czynnikiem organizującym życie: „Praca nie jest już [...] wyznacznikiem statusu, nie przesądza w żadnej mierze o pozycji społecznej, role społeczne traktowane są jako zjawiska płynne" (Werteinstein-Żuławski 1990, s. 160). 10 1 0 Ponadto zwracam uwagę na zdziwienie rolników związane z konstatacją tego właśnie zjawi¬ ska wśród nowoosadników. Takie odwrócenie naturalnego rytmu aktywności kojarzy się rolnikom z działaniami w tajemnicy. Z kolei nowoosadnicy uskarżają się na swoich sąsiadów rolników, którzy, nie akceptując odmiennego harmonogramu dnia, przychodzą załatwiać sprawy w porach rannych, zupełnie niestosownych z punktu widzenia nowoosadników. �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 127 Z systemu wartości wypada też bogacenie się. Jak deklaruje „uboga elita swo¬ body ducha" - określana tym mianem przez Musgrove'a (Musgrove 1975) rzesza przedstawicieli kontrkultury: „nie chcemy być bogaci, nie chcemy być potężni" (Werteinstein-Żuławski 1990, s. 131). W literaturze tematu podaje się parę róż¬ nych czynników leżących u podłoża takiego podejścia. Jednym z nich jest fakt produkcji rzeczy coraz mniej trwałych, co powoduje zanik chęci do ich gromadzenia. Inne tłumaczenie nawiązuje do kształtujących się treści ekologicznych: „Ostatecz¬ nie to same jednostki muszą odpowiedzieć na pytanie, jakie potrzeby są prawdziwe i fałszywe" - pisze Marcuse zgodnie z kontrkulturowymi, antykonsumenckimi ideami samoograniczania się (Marcuse 1991, s. 23). W bardzo interesujący sposób kwestię zanikania wartości pracy podejmuje pol¬ ski badacz Andrzej Leder (2004). W jego interpretacji praca zostaje skonfronto¬ wana z poczuciem nadmiaru, charakterystycznym dla współczesnej cywilizacji konsumpcyjnej. Praca staje się w tej kulturze pracoholizmem, a zatem formą nad¬ miaru wynikającego z zachowania człowieka nie umiejącego ograniczyć swego zaangażowania w pracę. Jest to oczywiście określenie pejoratywne wynikające ze zmiany paradygmatu cywilizacyjnego. Wysokie wartościowanie pracy, charak¬ terystyczne dla czasów modernizmu, związane było z historycznie zakorzenioną cywilizacyjną opcją niedoboru . Współczesność świata zachodniego już na nie¬ dobory nie cierpi - obecnie człowiek musi sobie radzić z nadmiarem. Istotna staje się „sztuka indywidualnego wartościowania rzeczy i - co za tym idzie - rezyg¬ nacja z ogromnej większości z nich. Sztuka rezygnacji staje się koniecznym wa¬ runkiem przetrwania [...]" (Leder 2004, s. 100). 11 12 * * * Musgrove stwierdził też, że klasyczna praca z jej biurokracją i technologią dewitalizuje (Musgrove 1975, s. 178). Podobnie, jak nienaturalnie ostry podział na pracę i czas wolny. Stosunek do czasu wolnego został w ruchu kontrkulturowym całkowicie przewartościowany, co polegało na tym, że to czas wolny nabrał cech wartości autotelicznej. Musgrove przewidywał w latach1970., że jednostki zaczną budować samoświadomość już nie na podstawie wykonywanej pracy lecz na tym, czym się zajmują w czasie wolnym (Musgrove 1975, s. 188). Wszystkie te tendencje zlokalizowane zostały w obrębie zmiany stosunku do pracy, zbliżającej jej pojmo¬ wanie do podejścia charakterystycznego dla etosu arystokratycznego. W środowi¬ sku tym pracę traktowano jak formę rozrywki. Teza ta łączy się z veblenowską koncepcją klasy próżniaczej. Thorstein Veblen zauważył, że wśród większości kultur spotykamy podział na zajęcia szlachetne i nikczemne. W kręgu kultury zachodniej poniżająca stała się praca produkcyjna, związana z „opanowywaniem natury" (Veblen 1971, s. 12). Praca ta nie jest odpowiednia dla warstw wyższych społeczeństwa, tych, które „w dużym stopniu są wolne od nacisku konieczności 11 Deklaracja z hipisowskiego czasopisma OZ, nr. 42, 1972. Na ten temat pisałam w swojej niepublikowanej rozprawie doktorskiej z 2001, pt. Ubóstwo i głód w kontekście zmian kulturowych we współczesnej Polsce. 1 2 �128 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA gospodarczych" (Veblen 1971, s. 165), gdyż „nie licuje [...] z życiem na «najwyższym poziomie duchowym>>" (Veblen 1971, s. 33). Warstwy te natomiast zajmują się działalnością niematerialną czyli sztuką i nauką. Teoria ta pasuje jako wytłu¬ maczenie upowszechniającego się zjawiska zmiany podejścia do pracy w społecz¬ nościach zachodniej Europy i Ameryki, gdyż poziom życia zamieszkującej tam ludności uległ po I I wojnie światowej znacznej poprawie. Rozwinięta opieka pań¬ stwa umożliwiała podejmowanie pracy w skromnym zakresie lub niepodejmowa¬ nie jej w ogóle i życie z pomocy społecznej. Współczesne kurczenie się rynku pracy w połączeniu ze względnym bezpieczeństwem materialnym może być po¬ wodem zmiany podejścia do pracy. Praca jest po to, żeby się nie nudzić, a jeśli przy okazji są korzyści finansowe, to bonus - pada z ust jednego z nowoosadników, co potwierdza tezę Musgrove'a o arystokratyzacji podejścia do pracy. Rozwijając jego myśl praca powinna być traktowana w kontekście arystokra¬ tycznej idei otium, która łączyła proces i dzieło twórcze z przyjemnym sposobem spędzania czasu wolnego. Stan wyższy przeznaczony był bowiem do „godnego użytkowania odpoczynku" (Ossowska 1973, s. 52). Ów odpoczynek stawiano w kontraście zarówno do pracy zarobkowej, gdyż „kto zarabia staje się w pewnym sensie niewolnikiem" (tamże, s. 52), jak i do zawodowstwa w ogóle, w tym do perfekcjonizmu, który również nie przystoi człowiekowi szlachetnemu: „Zasadni¬ czo zawodowstwo deprecjonowało zarówno podmiot jak i przedmiot wszelkiej działalności na tym polu, kojarząc się głównie z pracą ręczną, i to w dodatku płatną" (Otwinowska 1980, s. 171). A zatem otium było swoistym sposobem upra¬ wiania szlachetnej amatorszczyzny. Wielkopańska nonszalancja, propagowana wśród polskiej arystokracji w czasach formowania się jej etosu jako „nizaczmienie" (Otwinowska 1980, s.171-172) , wy¬ nikała z „pańskiej postawy niezależności, z osobistej i nie nakazanej inicjatywy rozwijanej w owym szczególnie cennym, własnym i swobodnym wymiarze czasu" (tamże, s. 172), jakim było właśnie otium. Podobieństwo postawy arystokratycznej i kontrkulturowej narzuca się samo. Wspólnym elementem jest również i to, że dzia¬ łania podejmowane w ten sposób mają mieć jednak wagę i znaczenie kulturotwór¬ cze. W pierwszym rzędzie otium to działania artystyczne: literatura, sztuki piękne. Otium to także określenie głęboko pacyfistyczne. Etymologia tego pojęcia wskazuje, że czas otium to czas pokoju, działań obywatelskich, życia prywatnego i rodzinnego: „stanowiąc jeden z podstawowych elementów sielankowej i arkadyj¬ skiej wizji życia rolnika" (Otwinowska 1980, s. 174). Nie pierwszy raz w dziejach i w różnych kontekstach, w tym w kontrkulturowym, w ekofilozofii czy agraryzmie, praca w kontakcie z naturą traktowana jest jako działanie o charakterze twór¬ czym i wolnościowym oraz stawiana jest w opozycji do pracy i życia w mieście, w warunkach liberalnych. Otium występuje jednak również w mieście łącząc się z koncepcją rozrywki jako takiej. Realizowane jest bowiem w takich wydarzeniach jak święta i targi, 13 1 3 Tłumaczenie z włoskiego autorstwa Łukasza Górnickiego cytowane przez Barbarę Otwinowską. Obok tego określenia mamy w języku polskim jeszcze „niepróżnujące próżnowanie" Wespazjana Kochowskiego. �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 129 w trakcie których również lud pracujący może zaznać jego błogosławieństwa w formie otium urbanum (Otwinowska 1980, s. 174). Inną odmianą tego pojęcia było otium spędzane w dobrym towarzystwie przy biesiadnym stole, a więc w bezpośrednim kontakcie z innymi ludźmi. Jednak już w starożytności, z której czerpała wzorce arystokracja, rozróżniano pospolity czas próżnowania ludu, który dziś nazwalibyśmy rozrywką masową, od zindywidualizowanego i elitarnego otium ludzi szlachetnych. Kiedy porównujemy bardziej szczegółowo koncepcję dobrej pracy, wypraco¬ waną w czasach kontrkultury, do postawy arystokratycznej widzimy, z jednej stro¬ ny, specyfikę każdej z omawianych idei, z drugiej, ich kontrastowość w stosunku do koncepcji pracy wypracowanej w innych formacjach kulturowych, na przykład wśród rolników lub mieszczaństwa. Jednocześnie rodzi się pytanie, co mogło spowodować, że kontestująca swe otoczenie kulturowe młodzież lat 1960. wypra¬ cowała ideał pracy zbliżony do koncepcji arystokratycznej? Odpowiedź wydaje się banalna. Przyczyną stał się niedostatek pracy na rynku. Zmiana koncepcji dobrej pracy stała się jedynym wyjściem wobec pojawiającej się frustracji, o czym pisałam już w kontekście samozatrudnienia. Adaptacyjny charakter kontrkultury to główna teza Werteinsteina-Żuławskiego wyrażona w książce Między nadzieją a rozpaczą (1993). Żuławski wyraża w niej pogląd, że dzięki kontrkulturze współczesna cywilizacja dokonała niezbędnych zmian, wytwarzając we wstępnej fazie nisze, w których znalazły zastosowanie nowe idee. Kultura alternatywna byłaby, w takim ujęciu, eksperymentalną wy¬ lęgarnią nowych rozwiązań. Także w dziedzinie radzenia sobie z kurczącym się rynkiem pracy . Obok alternatywnego podejścia do pracy opisanego powyżej, WersteinsteinŻuławski odnotował występowanie dwóch innych strategii przyjmowanych wobec zmiany społecznej odnośnie zatrudnienia. Pierwszą byłoby włączenie się w zawo¬ dowe mechanizmy kariery, jednak z intencją przekształcania społeczeństwa, dru¬ gą zaś praca jako kontrybucja traktowana bez osobistego zaangażowania, służąca jedynie zapewnieniu sobie bytu, podczas gdy rozwój osobisty lokowany jest poza nią (Werteinstein-Żuławski 1993, s. 34). Ten drugi rodzaj strategii charakterystyczny jest dla tak zwanego Pokolenia X, którym to mianem określa się pokolenie postkontrkulturowe. Obecność odrębnej formacji pokoleniowej odnotowano w licznych publikacjach naukowych i artys¬ tycznych opracowaniach tematu . Prezentowano je w wielu filmach, takich jak „Slacker", „Dogma", „Sprzedawcy", „Orbitowanie bez cukru", w książkach, na przykład Poddani Microsoftu i innych. Pokolenie to charakteryzuje swoiste zagu¬ bienie w konsumpcyjnej rzeczywistości, budowanie własnej w niej niszy, w której gromadzą niektóre tylko elementy zaczerpnięte ze świata zewnętrznego. Świadomy wybór każe wycofać się z rozpędzonej konsumpcji i rynku pracy, pozwala na ob¬ serwację z dystansu podczas benjaminowskiej włóczęgi po centrach handlowych 14 15 1 4 Dodajmy, że o nowych formach zatrudnienia i nowym podejściu do wartości pracy wspomi¬ nali tacy badacze jak Alvin Toffler (1999; 2003) czy John K. Galbraith (1991). Min. Douglas Coupland (1996; 2008), Richard Linklater (1992), Zbyszko Melosik (2002). 1 5 �130 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA (więcej: Benjamin 2006). Reprezentanci tej generacji posługują się wspólnym ko¬ dem popularnych seriali i filmów rysunkowych oglądanych nagminnie w dzieciń¬ stwie spędzonym przed telewizorem, podczas gdy ich rodzice zajęci byli robie¬ niem kariery lub „hipisowaniem". Kontestując zastaną rzeczywistość, przedstawiciele pokolenia X, decydują się na rolę outsiderów. Zarobkowanie realizuje się poprzez „filozofię twórczego bycia-bezpracy; praca bowiem rozumiana jest tu jako przeszkoda w «twórczym życiu»" (Brzozowska 2005, s. 80). Owo „bycie-bez-pracy" to jednak nie forma bezrobocia, ale praktyka zatrudniania się w pracy mało absorbującej i jednocześnie nieatrak¬ cyjnej z punktu widzenia kariery, często dorywczej lub na stanowiskach nie wy¬ magających kwalifikacji. Ten rodzaj pracy nazywany jest mianem McJob. W tej manifestacji mamy do czynienia z apogeum krytyki pracy w modernistycznym stylu. Jednocześnie podjęcie tego rodzaju zatrudnienia pozawala na samorealiza¬ cję w innych dziedzinach. Ideą tego rodzaju zatrudnienia jest oddzielenie swego zaangażowania od zjawis¬ ka kariery, co daje poczucie wyzwolenia. Jednocześnie przerzuca się energię na wartości zagubione we współczesnej cywilizacji, takie jak: miłość, przyjaźń, rodzi¬ na, samodoskonalenie się, twórczość i oczywiście wolność. Wolność, w rozumieniu pokolenia X, to wolność od przymusu pracy i rutyny, ale też konsumpcji, osiągana dzięki samoograniczaniu się w zdobywaniu pieniędzy. „Powrót do ideału «twórczego życia» oraz swego rodzaju wyzwolenie od ogłupiającego wpływu reklamo¬ wej machiny nie wiązałoby się z koniecznością zaprzestania konsumpcji, a jedy¬ nie uczynienia jej czynnością samoświadomą" (Brzozowska 2005, s. 115). Jest to jednocześnie decyzja rezygnacji ze stylu życia klasy średniej, „a co za tym idzie o pewnego rodzaju «wycofaniu się poza klasę». Takie ujęcie statusu przedstawicieli omawianej grupy sytuowało ją na marginesie społeczeństwa, na obszarze specyficznego «poza», gdzie możliwe jest przyjęcie postawy buntowni¬ czej" (Brzozowska 2005, s. 119), a jednocześnie kreowanie się na rodzaj bohemy. Również w przypadku GenX (od Generation X) przypisuje się jej cechy arysto¬ kracji w myśl twierdzenia, że rezygnując z kariery podkreśla swe „przekonanie o wartości działalności samej w sobie, bez celów zewnętrznych" (Brzozowska 2005, s. 119). Zdecydowanie jest to pokolenie, które wybrało odwrócenie dotychczaso¬ wego porządku wartości uznając czas wolny za wartość autoteliczną, zaś pracę za jedynie element niezbędny dla fizycznej egzystencji. Podczas gdy GenX jest krańcowym przykładem kontestacji pracy w tradycyj¬ nym jej rozumieniu, mamy też do czynienia ze zmianą nieco mniej radykalną w dominującym nurcie kultury. Przegląd podręczników psychologii i organizacji pracy jest najlepszym źródłem obserwacji tej postępującej cichej rewolucji. * * * Praca jest jednym z paradygmatów opisujących kształtowanie się osobowości, to sedno procesu indywiduacji, to poprzez pracę wykracza się poza swój krąg rodzin¬ ny. Praca, jako przypisana rodzajowi ludzkiemu, jest „podstawowym momentem ontologicznym określającym egzystencję wszystkich ludzi" (Bartoszek 1994, s. 59). �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 131 Tak opisywano znaczenie pracy w duchu modernistycznym. W początkach tego okresu filozofia pracy łączyła się wyraźnie z pojęciem walki: z przyrodą, z chaosem, o przetrwanie, o zaspokojenie potrzeb, które są efektem braku, rozumianego jako stan permanentny i traktowanego jako zło. „Ludzie przez pracę stwarzają świat. Praca jest postawą człowieka wobec przyrody, postawą zwalczającą" - pisał na początku X X w. Stanisław Brzozowski (1936, s. 290). Jednak badania społeczne w latach 1960. w USA, a więc w okresie kontrkultury, ukazują proces przemiany podejścia do pracy i jej związków z osobowością. Badania te wykazały, że respon¬ denci za najważniejszą wartość związaną z pracą uznają samosterowność, osiąga¬ ną poprzez wychowanie w rodzinie kładącej nacisk na tę cechę, poprzez wyższe wykształcenie albo pracę, w której ważna jest własna inicjatywa, niezależna ocena, złożoność, brak ścisłego nadzoru i rutyny. „W kategoriach wpływu na osobowość centralnym faktem życia zawodowego nie jest dziś posiadanie środków produkcji, nie są też nim status, dochód czy stosunki interpersonalne. Jest nim natomiast możli¬ wość przyjmowania w pracy własnej inicjatywy, niezależnej oceny, możliwości kie¬ rowania własną pracą" (Kohn, Schooler 1986, s. 100). Wartości te spotykane były przede wszystkim wśród przedstawicieli klasy średniej w Ameryce. Badania wyka¬ zały zależność między wyższą pozycją społeczną respondentów i większą uwagą zwracaną na to, jak interesująca jest przyszła praca, jaki daje zakres swobody i wy¬ korzystania własnych talentów oraz czy stwarza szansę pomocy ludziom (tamże, s. 59). Jednocześnie w warstwie robotniczej większy nacisk wychowawczy kładzio¬ ny był na konformizm, ogładę, posłuszeństwo, skuteczność oraz umiejętność dobre¬ go współżycia i zdobywanie poważania u innych . Zatem praca w tym rozumieniu miała w pierwszym rzędzie wymiar społeczny. Do zmiany w pojmowaniu znaczenia pracy okresu kontrkultury należało również rodzące się wówczas podejście ekolo¬ giczne, całkowicie negujące jej inwazyjny wobec środowiska naturalnego charakter. Z prezentowanych tu podejść do zagadnienia pracy wyłaniają się trzy schema¬ ty jej traktowania: - przyrodniczo-społeczny, w którym człowiek przekształca środowisko przy¬ rodnicze poprzez działalność wytwórczą, zaś sama praca ma zasadnicze zna¬ czenie dla relacji w grupie. - podmiotowe, w którym praca jest wtórna wobec życia duchowego i służy jedynie zaspokojeniu potrzeb egzystencjalnych, tak jak to ma miejsce w po¬ dejściu do pracy generacji X. - praca jako forma aktywności materialno-duchowej, proces twórczy, służeb¬ na w stosunku do przyrody i społeczeństwa. W tym ostatnim podejściu do zagadnienia pracy, wartość stanowi jej elastycz¬ ność, indywidualizacja, decentralizacja, zespolenie czasu i miejsca pracy, a ponad to praca ma zapobiegać nadmiarowi, a nie walczyć z brakami. Zaczyna ona być postrzegana w odniesieniu do wolności jednostki: „Istnienie potrzeb będących 16 1 6 Warto porównać wyniki badań na ten sam temat z przełomu lat 1980/1990. prowadzonych w Polsce przez Danutę Walczak-Duraj, z których wynika, że dla 95% respondentów - robotników najważniejszymi wartościami w pracy był czynnik ekonomiczny, powinność wobec rodziny, a w przypadku ok. 60% także możliwość wykazania własnej wartości (1993, s. 25). �132 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA źródłem pracy jest faktem niezależnym od ludzkiej wolności. Jednak ich zaspoka¬ janie, dokonujące się przez czyn zależny od wolności, (....) podjęcie pracy i spo¬ sób jej dokonania leży w granicach ludzkiej wolności" (Gałkowski 1980, s. 204). Wreszcie w kontekście pracy w obszar zainteresowania ekonomii wkracza czas wolny, który zaczyna być traktowany jako użyteczny ze względu na dowartościo¬ wanie relacji międzyludzkich, zwłaszcza rodzinnych. Współczesne podręczniki psychologii pracy ukuły pojęcie pracy „toksycznej". Toksyczna jest ta praca, którą musisz wykonywać, to źródło chorób fizycznych i dehumanizacji człowieka. Jednak człowiek współczesny nie musi pracować w taki sposób. Lekarstwem na uwikłanie w tego rodzaju sytuację jest praca z marzenia¬ mi: „Przekonałam się, że udzielenie klientom przyzwolenia na to, by spełnili swe marzenia [... ] przynosi wspaniałe rezultaty. Ludzie znajdowali wówczas metody ucieczki z nie odpowiadającej im pracy" - pisze Barbara Bailey-Reinhold, psy¬ cholog pracy określająca się ze względu na stosowaną metodę terapii jako „przyzwolenistka" (Bailey-Reinhold 1999, s. 14). Źródłem informacji o toksyczności pracy jest według niej ciało popadające w choroby. Dlatego jeśli nie możemy zu¬ pełnie zmienić miejsca czy stylu zajęć zarobkowych warto chociaż zastosować kilka proponowanych przez terapeutkę metod ułatwiających sytuację. Należy do nich robienie sobie w ciągu dnia pracy przyjemności łamiących rutynę. Inny trener organizacji pracy Alan Lakein zachwala pracę rutynową, która daje pieniądze na utrzymanie, a można w niej wygospodarować dużo wolnego czasu, w trakcie którego realizujemy swoje hobby. Jako przykład takiej adaptacji podaje postać poczytnego autora Nathaniela Hawthorna, który pracując w nudnym urzę¬ dzie celnym napisał cztery powieści, w tym najpopularniejszą Szkarłatną literę (por. Lakein 1994, s. 54). W poradnikach pracy znajdujemy też radę aby łączyć pracę z ciągłą nauką lub działalnością pożyteczną społecznie. „Praca z marzeniami" jako antidotum na „toksyczną pracę" stała się myślą prze­ wodnią „Biblii" nowego podejścia do zatrudnienia, jaką jest Antykariera Rick'a Jarow'a. Podejście prezentowane w tej książce wynika z założenia, że „większość z nas najchętniej przeszłaby na emeryturę w wieku 29 lat i ...resztę życia spędziła na produktywnej pracy, ale takiej, którą naprawdę kochamy" (Jarow 1998, s. 222). Dzięki propozycji Jarowa możemy jednak dokonać kompromisu między tym pra¬ gnieniem a potrzebą utrzymania się. Genezę nowego podejścia do pracy umoco¬ wuje autor w okresie kontrkultury, ukazując nam bardzo osobisty jej obraz po¬ strzegany przez młodego człowieka: „Dopiero demokracje epoki postindustrialnej odważyły się wysunąć założenie, że każda ludzka jednostka może i wręcz powin¬ na dążyć do czegoś wyższego niż mozolna harówka dla przetrwania. W istocie całe moje pokolenie dorastało karmione idealizmem i wszyscy wzdrygaliśmy się na myśl o tym, że «po 20 latach szkoły poślą cię na dzienną zmianę>, jak to obra¬ zowo ujął Bob Dylan. Czy można pozwolić sobie na wierność swoim marzeniom, a jednocześnie odnaleźć się w zastanym porządku ekonomicznym? [... ] Urzeczy¬ wistniać wewnętrzne wizje, życiowe powołanie? Czy trzeba jednak przegrać świat, żeby wygrać duszę?" (tamże, s. 18). Na zadane tak pytania autor odpowiada bardzo optymistycznie, stawiając jednak pewne warunki wobec kultury. Podstawową sprawą jest jej re-sakralizacja i trans- �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 133 formowanie miejsca pracy ku pojmowaniu go jak dzieła sztuki. Należy więc „po­ zwolić sobie, aby nasza wewnętrzna prawda stworzyła od nowa nasz styl życia, pracy, jako, że tych dwóch rzeczy nie da się oddzielić" (tamże, s. 24). Praca może być traktowana jak święta tylko wtedy, gdy jest wartością prawdziwie autoteliczną, gdy się wierzy w to, co się robi i wykonują j ą dla niej samej, zaś potrzeby nie są motorem do działania. „Być z niej dumnym - nie dzięki porównaniu z pracą kogoś innego, ale z powodu [...] bycia w zgodzie ze sobą samym. [...] Jest to praca, która nie unicestwia życia i która honoruje doznawanie przyjemności" (tamże, s. 31). Praca w rozumieniu Jarowa mieści się w nurcie filozofii witalistycznej, gdyż jak wskazuje tytuł innej książki afirmującej nowy wzorzec podejścia do zatrudnie¬ nia Rób to, co kochasz, a pieniądze przyjdą same (Sinetar 1989), co oznacza, że „obfitość jest nade wszystko przekonaniem, że [... ] samo życie nas kocha", a „bra¬ mą do obfitości jest zdanie się na strumień życia [...] życie wyjdzie ci naprzeciw, ponieważ prosiłeś je o to" (Jarow 1998, s. 47). Witalistyczne jest również potrak¬ towanie pracy jak żywego, rozwijającego się organizmu. W tym ujęciu kariera to również pojęcie witalistyczne, poszukiwanie życiowe¬ go powołania jest bowiem procesem organicznym: „Autentyczna kariera musi mieć początek w ciele i jego związku z nurtem życia" (Jarow 1998, s. 73). Budu¬ jąc swoją karierę odnawiamy nasz związek z procesem życia, a przez to jesteśmy wymyślani przez życie (tamże, s. 86). Nasza praca jest też wynikiem działania wyobraźni i uczuć - tytuł jednego z rozdziałów książki to: Od wydajności do kre­ atywności: korona stworzenia (tamże, s. 30). „Otwieramy się na taką pracę, w której możemy świadomie odwoływać się do najgłębszych uczuć i nurtujących nas problemów" (tamże, s. 69). Możemy nawet uruchomić podświadomość, jak sugeruje inny trener pracy Joe Karbo (Karbo 1993), by zaczerpnąć z niej jasne, wyraziste wizje i sny dotyczące pracy. Wykorzystanie tych mistycznych pojazdów podkreśla sakralny charakter nadany pracy podobnie jak postulat by zharmoni¬ zować pracę z duszą i kosmosem. „Udana antykariera (sic!) musi bowiem łączyć w sobie wymiar mityczny i finansowy, psychologiczną głębię i praktyczną funk¬ cjonalność" (Jarow 1998, s. 184). Kariera, a w zasadzie antykariera, powinna mieć ponad to wymiar służby ludz¬ kości i planecie w nowym modelu gospodarki „kierowanej sercem" (tamże, s. 12). „Gospodarka to święte dzielenie się tym, co stanowi wartość. Wymiana jest sakra­ mentem" (tamże, s. 218), zaś w ramach tej nowej religii praca jest wyznaniem wiary. Nowe modele zatrudnienia można uznać za wielokierunkowy eksperyment. Spotykamy powszechnie dziś uznawane i obecne w programach walki z bezrobo¬ ciem rady, aby nie ograniczać się do koncepcji jednego zawodu czy typu działa¬ nia. Były one niemożliwe do przyjęcia w czasach obecności rodzinnych klanów rzemieślników oraz w dobie industrializacji, gdy rodziny robotnicze chełpiły się wręcz dziedziczeniem zawodu ojców. Ożywienie znaczenia pracy może dokonać się także poprzez pracę dla wspólnoty, gdy działa się na rzecz autentycznych jej po¬ trzeb, a także przez sugerowaną przez Ernsta Schumachera (1981) i Alvina Tofflera (2003) prosumpcję i samozatrudnienie. To ostatnie pojęcie również ma już zasto¬ sowanie w państwowych strategiach walki z bezrobociem. Musgrove odnotowuje obecność propozycji wskrzeszenia starych zawodów, które mogłyby pełnić rolę �134 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA „stabilizatorów psychologicznych" dla osób podejmujących drogę klasycznej kariery, podobnie jak weekendowa praca na roli (Musgrove 1974, s. 179) . Zmiana podejścia do pracy i czasu wolnego ma jeszcze jedno, radykalne obli­ cze. Jest nim afirmacja bezrobocia. Autorzy tacy jak Krzysztof Lewandowski pu­ blikują w Internecie artykuły o znamiennych tytułach: Raj odzyskany. Popieram bezrobocie czy Klub miłośników spędzania wolnego czasu . „Co się stało - pyta autor - że znalazłszy się „w raju wyrażającym się ciągłym wzrostem bezrobocia", „u progu technologicznego spełnienia" nie zauważamy dobrodziejstw nowej sytua¬ cji nadal szukając sensu pracy. Autor uważa, że obraz wolności bez pracy stale zaciemniany jest przez wielkie instytucje typu korporacje czy państwo, które nadal potrzebują zniewolonych pracowników. Jednak wystarczy podważyć sens istnienia tych instytucji, na przykład przemysłu reklamowego, aby uwolnić rzesze szczꜬ liwych bezrobotnych, którzy zaczną pracować dla siebie. „Przy obecnym stanie wiedzy i technologii, i przy wyeliminowaniu z gier społecznych wyniszczających ludzkość: rywalizacji i konkurencji - pozytywne konotowanie bezrobocia staje się jak najbardziej realne [...]. Wkrótce światłe narody będą się chlubić wzrostem wskaźnika bezrobocia, który stanie się wskaźnikiem realnego dobrobytu. I wtedy nowego znaczenia nabierze pytanie: w co się bawić?" (Lewandowski 2007). Rów¬ nież na to pytanie autor ma wypracowaną odpowiedź, uważa bowiem, że im wię¬ cej będziemy mieć do dyspozycji czasu wolnego, tym bardziej będziemy twórczy: „Wolny czas to czas nie obarczony lękiem niemocy twórczej, to czas społecznej aktywności" (tamże). Aby wprowadzić postulowane „przebiegunowanie" systemu wartości związanego z pracą i czasem wolnym, trzeba się jednak do tego przygo¬ tować i społecznie zorganizować. Do tego ma służyć powoływanie Klubów Miłoś¬ ników Spędzania Wolnego Czasu, które „powinny z założenia być zgromadzeniami nieformalnymi, grupami sympatyków idei poszerzenia obszaru wolności, jaką reprezentuje czas" (tamże). Czas wolny to zasób, który można poświęcić sobie, rodzinie czy na działania społeczne. Te ostatnie czynią czas wolny czasem pu¬ blicznym i wówczas może on podlegać organizacji i pomiarowi. W ten sposób czas wolny zostanie społecznie zagospodarowany. 17 18 Propozycje tak radykalne, jak prezentowana powyżej lokują się jednak na obrzeżach dominującego nurtu naszej kultury . Mimo to, wśród wartości związa¬ nych z pracą, i to zarówno w nurcie dominującym, jak i alternatywnym, zdecydo¬ wanie najczęściej nacisk kładziony jest obecnie na jej szczęścio-twórczy charak¬ ter, co odróżnia to podejście od wartości wcześniejszych epok. 19 1 7 Propozycja uzupełnienia pracy robotnika pracą na roli w celach terapeutyczno-wychowaw­ czych jest obecna w polskiej refleksji agrarnej okresu międzywojennego. Pomysł ten znalazł też swoją realizację w postaci ruchu WWOOF (World Wide Opportunities on Organic Farms) zainicjo­ wanym w 1971 r. w Anglii przez Sue Coppard, która po raz pierwszy zorganizowała dla siebie i swoich znajomych weekendową pracę na farmie biodynamicznej w Emerson College w Sussex. Obecnie organizacja reprezentuje 15 krajów. www.bip.warszawa.pl/informacja.asp., 2007 Bardzo ciekawe spojrzenie na zmiany postaw w stosunku do pracy w dominującym nurcie kultury zawarte są w książce Krystyny Romaniszyn (2007). 1 8 1 9 �HOMO FABER CZY HOMO LUDENS? CZYLI NOWE POSTAWY WOBEC PRACY 135 LITERATURA B a i l e y - R e i n h o l d B a r b a r a 1999, Toksyczna praca, jak przezwyciężyć stres, przeciążenie i znużenie i jak ożywić swoją karierę zawodową, Rebis, Poznań. B a r t o s z e k A d a m 1994, Społeczne tworzenie osobowości. Zarys socjologicznych teorii osobo­ wości, Wydawnictwo US, Katowice. B a u m a n Z y g m u n t 1993, Przedstawienie na pustyni, [w:] Drobne rysy na ciągłej katastrofie...Obecność Waltera Beniamina w kulturze współczesnej, red. A. Zeidler-Janiszewska, Instytut Kultury, Warszawa, s. 71-85. B e n j a m i n W a l t e r 1975, Twórca jako wytwórca, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań. - 2006, Pasaże, Wydawnictwo Literackie, Kraków. B r z o z o w s k a B l a n k a 2005, GenX. Pokolenie konsumentów, Rabid, Kraków. B r z o z o w s k i S t a n i s ł a w 1936, Wstęp do filozofji, [w:] Dzieła wszystkie, Instytut Literacki, Warszawa, s. 3-13. C o u p l a n d D o u g l a s 1996, PoddaniMicrsoftu, Prószynski i S-ka, Warszawa. - 2008, Pokolenie X, Wyd. G+J Polska. F e d y s z a k - R a d z i e j o w s k a B a r b a r a 1992, Etos pracy rolnika. Modele społeczne a rze¬ czywistość, IRWiR, Warszawa. G a l b r a i t h J o h n K. 1991, Ekonomia w perspektywie. Krytyka Historyczna, PWE, Warszawa. G a ł k o w s k i J e r z y 1980, Praca, człowiek: próba filozoficznej analizy pracy, Wydawnictwo Pax, Warszawa. H a l a m s k a M a r i a , L a m a r c h e H u g u e s , M a u r e l M a r i e - C l a u d e 2003, Rolnictwo rodzinne w transformacji postkomunistyczej. Anatomia zmiany, IRWiR PAN, Warszawa. J a g i e ł ł o - Ł y s i o w a E u g e n i a 1969, Zawód rolnika w świadomości społecznej dwóch poko­ leń wsi, Książka i Wiedza, Warszawa. J a b l o n s k y L e w i s 1969, Hippie Trip, Pegasus, Colombia. J a n k o w s k i K a z i m i e r z 1972, Hipisi w poszukiwaniu ziemi obiecanej, Książka i Wiedza, Warszawa. J a r o w R i c k 1998, Antykariera. W poszukiwaniu pracy życia, Ravi, Łódź. J a w ł o w s k a A l d o n a 1975, Drogikontrkultury, PIW, Warszawa. K a r b o Joe 1993, Jak zrobić pieniądze będąc leniwym, Wydawnictwo Wodnika „Bist", Warszawa. K o h n M e l v i n L., S c h o o l e r C a r m i 1986, Praca a osobowość. Studium współzależności, PWN, Warszawa. L a k e i n A l a n 1994, Być panem swego czasu i swego życia, Ethos, Warszawa. L a s k o w s k a - O t w i n o w s k a J u s t y n a 2001, Ubóstwo i głód w kontekście zmian kulturo¬ wych we współczesnej Polsce, maszynopis rozprawy doktorskiej, w Archiwum IFiS PAN. - 2008, Globalne przepływy a obecność nowoosadników na wsi polskiej, Biblioteka Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Łódź. L e d e r A n d r z e j 2004, Globalizacja a nadmiar. Rozdęta bańka teraźniejszości, [w:] Kultura w czasach globalizacji, red. M . Jacyno, A . Jawłowska, M . Kempny, IFiS PAN, Warszawa, s. 87-105 L e w a n d o w s k i K r z y s z t o f 2007, Raj odzyskany. Popieram bezrobocie, www.bip.warszawa.pl/informacja.asp. L i n k l a t e r R i c h a r d 1992, Slacker, Austin Film Society, New York. M e l o s i k Z b y s z k o 2002, Młodzież, aprzemiany kultury współczesnej, [w:] Być Europejczy¬ kiem, red. A . W. Mikołajczyk, CEG, Gniezno, s. 127-176. M u s g r o v e F r a n k 1974, Ecstasy and Holiness. Counter Culture and the Open Society, Cox & Wyman, London. O s s o w s k a M a r i a 1973, Ethos rycerski ijego odmiany, PWN, Warszawa. O t w i n o w s k a B a r b a r a 1980, Humanistyczna koncepcja otium w Polsce na tle tradycji euro¬ pejskiej, [w:] Studia porównawcze o literaturze staropolskiej, red. T. Michałowska, J. Slaski, Ossolineum, Wrocław, s. 169-187. �136 JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA P s y k - P i o t r o w s k a E l ż b i e t a 1998, Bezrobocie i pauperyzacja środowisk dawnych PGR w Polsce, Wieś i Rolnictwo, nr 3, s. 132-143. R a k o w s k i T o m a s z 2007, Antropolog jako wizytator nędzy. Kultura społeczności zdegrado­ wanych we współczesnej Polsce w świetle wybranych studiów terenowych, maszynopis roz¬ prawy doktorskiej, w Archiwum Instytutu Kultury Polskiej UW. R o m a n i s z y n K r y s t y n a 2007, Rzecz o pracy i konsumpcji. Analiza antropologiczna, Nomos, Kraków. S c h u m a c h e r E r n s t 1981, Małe jest piękne. Spojrzenie na gospodarkę światową z założeniem, że człowiek coś znaczy, PIW, Warszawa. S i n e t a r M a r s h a 1989, Do what you love, the money will follow. Discovering your right liveli­ hood, Dell, New York. S z p a k E w e l i n a 2005, Między osiedlem a zagrodą: codzienne życie mieszkańców PGR, Wyd. TRIO, Warszawa. T a r k o w s k a E l ż b i e t a , K o r z e n i e w s k a K a t a r z y n a 2002a, Lata tłuste, lata chude... Spojrzenia na biedę w społecznościach lokalnych, IFiS PAN, Warszawa. - 2002b, Młodzież z byłych PGR-ów. Raport z badań, ISP, Warszawa. T o f f l e r A l v i n 1999, Szok przyszłości, Zysk i S-ka, Warszawa. - 2003, Trzecia fala, PIW, Warszawa. V e b l e n T h o r s t e i n 1971, Teoria klasy próżniaczej, PWN, Warszawa. W a l c z a k - D u r a j D a n u t a 1993, Zmiana logiki gospodarowania w perspektywie postaw pra­ cowniczych, Absolwent, Łódź. W e r t e i n s t e i n - Ż u ł a w s k i J e r z y 1990, To tylko rock'n roll, ZAKR, Warszawa. - 1993, Między nadzieją a rozpaczą, Instytut Kultury, Warszawa. Z a d r o ż y ń s k a A n n a 1983, Homo faber, homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej, PWN, Warszawa. Z a w i s t o w i c z - A d a m s k a K a z i m i e r a 1951, Pomoc wzajemna i współdziałanie w kulturze ludowej, PTL, Łódź-Lublin. JUSTYNA LASKOWSKA-OTWINOWSKA HOMO FABER OR HOMO LUDENS? NEW ATTITUDES TOWARDS WORK Summary The article is based on the field-works of so-called alternative communities, which are the groups of people who have decided to change the place of living from city to village due to their ecological ideology. There are many differences between the new-settlers and the peasants. One of them is the difference in the way of thinking about the work. The alternative way of thinking about the work takes its origin from 1960s, the period of the counterculture. The article presents the roots of the alternative style of work and the mechanism in which this style is being included in the contempo¬ rary euroatlantic cultural mainstream. The author underlines that the new style of work plays the crucial role in the social adaptation to the new situation on the labor market. J. L-O. Adres Autora: Dr Justyna Laskowska-Otwinowska, Muzeum Archeologiczne i Etnograficzne w Łodzie Pl. Wolności 14, 91-415 Łódź e-mail: laskowskaotwinowska@gmail.com � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7f4ab283967a9a37c6f1a96588751818.pdf feeea05ef136ffdaf510d0edf94008ae Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2550 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2369 Title A name given to the resource Nowe tendencje w muzealnictwie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1996 t.50 z.1-2, s.66-75 Creator An entity primarily responsible for making the resource Laskowska, Justyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Nowe tendencje w muzealnictwie Justyna Laskowska Stykając się od 1992 r. z działalnością muzealną dostrzegłam wśród muzealników rosnący ferment dotyczący metod pracy oświatowej ze zwiedzającymi, a jednocześnie rosnącą refleksję filozoficzną nad sensem istnienia muzeów w ogóle. Frustracja tradycyjnym sposobem pojmowania roli muzeum i skostniałymi metodami pracy dydaktycznej pojawiła się na zachodzie j u ż około 20 lat temu i doprowadziła do prób tworzenia muzeum „ a l t e r n a t y w n e g o " .Obecnie każde szanujące się muzeum posiada szeroko rozwinięty dział popularyzatorski, w którym „trust m ó z g ó w " pracuje nad urozmaiceniem i udos­ konaleniem dróg kontaktu z publicznością, tak aby znaleźć najtrafniejszy sposób przekazania przeogromnej wiedzy zgro­ madzonej w formie eksponatów (z których dodajmy tylko niewielka część zamknięta jest w gablotach, gross umiera nieoglądane przez nikogo w kazamatach magazynów), zwraca­ jąc uwagę nie tylko na ilość podanej wiedzy, lecz również na jakość tego „ p o d a w a n i a " . Problem leży nie tylko w metodzie, lecz również w refleksji filozoficznej, która towarzyszy nowym działaniom. I znów, na zachodzie ten typ rozważań pojawił się daleko wcześniej niż u nas. Przykładem tego jest fragment z rozdziału książki Jamesa Clifforda The Predicament of Culture XXth. Century Ethnog­ raphy, Literature and Art opublikowany w tłumaczeniu Joanny Irackiej w „ K o n t e k s t a c h " (nr 1/1993). W tym samym numerze znaleźć możemy refleksje Wojciecha Michery pt. Tajemnica butów, czyli pochwała muzeum. Jako ciekawe uzupełnienie przemyśleń Jamesa Clifforda proponuję rozprawkę filozoficzną Anny Kubiak pt. Krótki tekst o totalu opublikowaną w „Społe­ czeństwie O t w a r t y m " nr 3 (1994). Dotyczy ona jednej z istot­ nych cech „osobowości europejskiej", t j . skłonności do totaliz­ mu. W „Plastyce i wychowaniu" nr 2, 1993 r. parę słów o zastosowaniu nowych metod opublikowała również autorka tego artykułu. Podstawą mojej refleksji stały się też dwie publikacje, będące podsumowaniem dwu sympozjów muzealniczych: jednego, które odbyło się w Katowicach w 1991 r. („Śląskie Prace Etnograficzne", 1993 r.) i drugiego, które odbyło się dwa lata później w Berlinie („Zeitschrift fiirEthnologie", 1993 r. z. 118). To ostatnie podjęło się kilku różnych bloków tematycznych: - muzea etnograficzne w oczach nieeuropejczyków; kolekcje a dziedzictwo kulturowe; - ranga obiektów muzeal­ nych a ich konserwacja; - edukacja i profesjonalizm - aktyw­ ność antropologa w muzeum; - przyszłość ekspozycji etno­ graficznych i przyszła rola muzeów. Pod tymi tytułami kryją się takie zagadnienia jak aspekt prawny „ m i g r a c j i " obiektów kulturowych, nieuświadamiane relacje między „ p r o d u c e n t a m i " obiektów a kolekcjonerami, muzea wobec żądania zwrotu niektórych przedmiotów, prawa autorskie do koncepcji eks­ pozycji muzealnych, projekt tworzenia wystaw „na ż ą d a n i e " zwiedzających - zasięg współpracy ze zwiedzającymi. Naj­ większym zaskoczeniem tego sympozjum było odkrycie, że pozaeuropejscy muzealnicy akceptują kształt i działalność europejskich muzeów etnograficznych. Dla moich rozważań szczególnie ciekawym okazał się artykuł Charlesa Hunta z Marischal Museum przy Uniwer­ sytecie w Aberdeen pt. Muzea - arena sacra oraz artykuł Briana Durrans z Departament of Ethnography. British Musem of London pt. Przyszłość ekspozycji etnograficznych. Chciałabym również zapoznać czytelnika z przemyśleniami Janusza Byszewskiego, który wraz z Mają Parczewską, pracując 66 w Laboratorium Edukacji Twórczej Centrum Sztuki Współ­ czesnej w Warszawie stał się spiritus movens projektu „Innemuzeum''. Projekt ten jest realizowany od 1992 r. Jak widzimy więc data narodzin polskiego „alternatywnego muzeum" jest bardzo świeża: niestety aż do lat 90. panował u nas niepodzielnie smutny model nudnego, zakurzonego muzeum. Ale szczęśliwie nasz muzealny noworodek czuje się dobrze i ładnie się rozwija zważywszy, że w projekcie „Inne muzeum" wzięły j u ż udział następujące muzea warszawskie: Narodowe, Wilanowskie, Zie­ mi, Zamek Królewski, Historyczne, Literatury, Łowiectwa Żydowski Instytut Historyczny; a spoza Warszawy: Zamkowe w Malborku, Lubelskie, Łańcuckie, Muzeum Sztuki w Łodzi, Okręgowe w Toruniu, B W A w Koninie, Płockie, Morskie w Gdańsku. Regularnie przez dwa ostatnie lata odbywają się warsztaty w różnych muzeach, spotkania dyskusyjne dla pra­ cowników oświatowych, oraz zajęcia grup pracujących nad rozwiązaniem konkretnych problemów. Na ten rok planowana jest sesja wyjazdowa, którą zorganizuje Sekcja Edukacji Muze­ alnej przy Polskim Komitecie INSEA (Międzynarodowe Stowa­ rzyszenie Edukacji Przez Sztukę). Niezależnie od projektu „Inne muzeum", zajęcia alternatyw­ ne prowadzą Muzeum Etnograficzne, Archeologiczne, Techniki w Warszawie, wypracowując swą własną specyfikę. Zanim przejdę do przedstawienia konkretnych technik pracy ze zwiedzającymi, chciałabym podsumować znane mi refleksje teoretyczne dotyczące tego tematu. To, co ja, językiem potocz­ nym nazywam nudą muzeów, znalazło pogłębioną analizę u wymienionych wyżej autorów. Wojciech Michera tak definiu­ je muzealną rzeczywistość: „najczęściej jest próbą odtworzenia i zaprezentowania czegoś, co istniało wcześniej, lub gdzie indziej. Próba ta przybiera charakter platońskiej mimesis, jest: chęcią zbliżenia się do ideału. Jest to jednak próba zawsze mniej lub więcej nieudana. Poszczególne elementy stworzonej sytua­ cji muzealnej są wprawdzie oryginalne, ale w całości jest ona tylko kopią. Jej wartość to stopień podobieństwa do oryginału; w istocie ważny jest tylko on. (...) Ujęcie to umieszcza widza wyłącznie w kontekście oryginału, usiłuje przenieść go w tamta rzeczywistość; kontekst aktualny, związany ze światem widza, nie jest istotny, a nawet w próbie tej przeszkadza." Wobec takiej rzeczywistości autor postuluje zmianę rozumienia funkcji mu­ zeum na wzór arystotelesowskiego pojmowania sztuki, które łączy naśladownictwo (mimesis) z twórczym uporządkowa­ niem rzeczywistości. „Rzecz j u ż nie w skopiowaniu uprzedniej rzeczywistości, lecz raczej, według słów Paula Ricoeura, w jej przerwaniu, dokonaniu wyrwy otwierającej przestrzeń fikcji." Dzięki przejściu do dynamicznego traktowania muzeum „stanie się [ono - przyp. J.L.] wtedy przestrzenią twórczą, przestrzenia aktywnej penetracji rzeczywistości. (...) Jest to zarazem rezyg­ nacja z pretensji do quasi-magicznego przenoszenia się 'tam', w tamten kontekst". Dla Michery punkt ciężkości „nowego muzeum" leży nie w kontekście przeszłości, które roztacza da-, na ekspozycja, lecz w kontekście obecnego doświadczenia wi­ dza. Kontakt między tymi dwoma kontekstami następuje po­ przez symboliczne traktowanie przeszłości. W tak rozumianym zdarzeniu muzealnym horyzont naszego życia „ulega jednak poszerzeniu, musi otworzyć się na obcy kontekst zjawiska, które n a p o t k a ł " . Owo otwarcie możliwe jest, wg Michery, dzięki traktowaniu eksponatów muzealnych nie jak elementów in­ struktażowych, lecz na takim eksponowaniu, które by wykorzy; stywało ich stronę symboliczną. Podkreślenie symbolicznośO. „zdarzenia" umożliwia jego „ p r z e ż y c i e " . Dzięki temu uda się zachować autentyzm całego przedsięwzięcia. „Autentyzm sym­ boliczny to sformułowanie tylko pozornie paradoksalne. W zda­ rzeniu muzealnym ma ono specjalne zastosowanie. T y m bo­ wiem co wyróżnia prawdę symboliczną, jest jej dynamiczność, ekstatyczność. Nie można bowiem o niej powiedzieć, że jest (gotowa), ona jest odkrywana. Nie tkwi w dziele, lecz jest przez nie wywoływana, ewokowana, by nie powiedzieć prowokowa­ na; wobec niej dopiero się ujawnia. M a zatem charakter egzystencjalny, bo z biernego 'wystawienia' czyni 'zdarzenie', a z widza - jego uczestnika. (...) Unikamy w ten sposób naprawdę paradoksalnej sytuacji, gdy widz w muzeum jest zjednej strony niewątpliwie niezbędny, z drugiej (...) widz jest tylko dodatkiem." O ile dla Michery zdaniem-kluczem wydaje się być: „muze­ um może być miejscem wtajemniczenia" to Janusz Byszewski z Centrum Sztuki Współczesnej stworzył swoisty kanon brzmią­ cy: „możemy wyobrazić sobie muzeum bez obiektów, nato­ miast nie może ono funkcjonować bez o d b i o r c ó w ' ' . To parado­ ksalne sformułowanie nie postuluje „spalenia bibliotek" lecz tylko daje nam do zrozumienia, że w muzeum najważniejszy jest człowiek, który do niego przychodzi. Muzeum staje się pretekstem do samoobserwacji, eksponatami stajemy się my sami. Te założenia Byszewskiego są niezwykle zgodne z reflek­ sjami poety Jamesa Fentona (cytowanego przez Jamesa Cliffor­ da we wspomnianym na wstępie artykule), który odkrywa w jednym ze swych wierszy kolekcję etnograficzną jako miejsce fascynacji nieznanymi obszarami własnego „ j a " . Artykuł Clifforda wysuwa pewne tezy, dotyczące idei leżą­ cych u podłoża istnienia współczesnych muzeów. Clifford widzi te idee jako chorobliwy wręcz objaw „zachodniego indywidua­ lizmu posiadania", który j u ż w X V I I w. wyłonił ideał osobyposiadacza. Ideał ten stał się elementem europejskiej tożsamo­ ści. „Tożsamość, czy to kulturowa, czy indywidualna zakłada z góry konieczność kolekcjonowania, gromadzenia dóbr arbit­ ralnie systematyzowanych według wartość i znaczenia. (...) Kolekcjonowanie i wystawianie to zjawisko decydujące dla tworzenia się Zachodniej tożsamości." Konieczność gromadze­ nia przedmiotów dla określenia swej tożsamości ma swe lustrzane odbicie w uprzedmiotowianiu się tożsamości grupo­ wej. Tą stroną zjawiska zajmuje się Anna Kubiak w Krótkim tekście o totalu: „Typ to postrzeganie jednostki (również przez samą siebie) nie jako odrębnej osoby, ale poprzez wypełnianie przez nią społecznych typizacji, wzoru reguł związanych z określoną grupą społeczną. Jeśli jednostka utożsamia się z typem to dochodzi do uprzedmiotowienia tożsamości (totalself). Tożsamość jest sztywna, stała, zamknięta w granicach typu. Wysiłek takiej jednostki kieruje się w stronę wypełnienia roli świadka autowizerunku grupy, przyczyniając się do jego podtrzymania wśród uczestników i wobec otoczenia. Rośnie w ten sposób maska owej społeczności. Konsekwencją jest pośpiech w głoszeniu zadekretowanej doskonałości. (...) W ten sposób dochodzi do mylenia persony społeczności z osobą, rozumianą personalistycznie. Jednostka przestaje być świad­ kiem jej prawdy wewnętrznej - dotyczącej osoby, a w każdym razie jej rozwój jest znacznie zahamowany. Osoba zaś żyje oddzielnym życiem lub pozostaje stłumiona, ponieważ zawsze tylko fragment osobowości poddaje się typizacji." Podsumo­ wując: „osobowość europejska" wymaga kolekcjonowania. Jednocześnie inna cecha tej osobowości - skłonność do totaliz­ mu stymuluje działania, w oparciu o które wzmacnia się swój wizerunek. Tego typu działaniem jest kontynuowanie kolekcji taki sposób by tworzyła ona jednolity obraz społeczności i całego „ p o s i a d a n e g o " przez nią świata. Podobnie rzecz się miała z teatrem europejskim w dobie odkrywania Nowego -Wiata - jak twierdzi S. Mullaney. Dramat stał się wówczas °dzajem rytuału celebrującego odkrycia nie poprzez prezenta­ cje- lecz poprzez dostosowanie. „Przykładem takiego działania wystawienie sztuki o przybyciu Henryka I I do Rouen w r w Brazylii w 1550 r. Etnograficzne spostrzeżenia i wiedza 0 Rouen była autentyczna, zdumiewająco dokładna i bogata w szczegóły, jednakże nie starała się zrozumieć kultury brazylij­ skiej, lecz przetworzyć j ą paradoksalnie we własny s t y l . " Dalej podobne wnioski formułuje Mullaney wobec ówczesnych kole­ kcji. „Wczesne kolekcje nie są jedynie próżnym zestawieniem rzeczy dziwnych i odległych. Kolekcje są rytualnym procesem włączenia pojawiających się kultur w jaśniejący obraz elżbietańskiej sceny." Patrząc pod trochę innym kątem, muzea stwarzając złudzenie adekwatnego przedstawienia świata, najpierw wyrywając przedmioty z ich szczególnego kontekstu (czy to kulturowego, historycznego czy intersubiektywnego) i każąc i m reprezen­ tować abstrakcyjne całości: np. maska plemienia Bambara staje się etnograficznym metonimem kultury Bambara. Następnie, w celu przechowywania i wystawiania danego przedmiotu, wypracowany zostaje schemat klasyfikacji, a tym samym rzeczywistość kolekcji, jej spójny porządek, niweczy historię tworzenia i przeznaczenie tego przedmiotu" (J. Clifford). Schemat klasyfikacyjny, a także sposób wystawiania „opiera się na rozstrzygnięciach teoretycznych i jest stymulowany przyję­ tym modelem rzeczywistości. Z tego wynikają koncepcje 1 założenia ideowe muzeum - stwierdza Czesław Robotycki w artykule Teorie kultury a muzea etnograficzne („Śląskie Prace Etnograficzne", Katowice 1993). Dalej autor podaje przykłady niektórych takich kontaminacji. Są to: ewolucjonizm („nauka to swoisty skarbiec ludzkiej wiedzy, do którego kolejne pokolenia dokładają swoje u d z i a ł y " ) . Przykładem takiej koncepcji wy­ stawienniczej były „Człowiek i materia" oraz „Środowisko i technika" Leroi-Gourhana w Musee de 1'Homme. W Polsce układ stałych ekspozycji opierano na założeniach dyfuzjonistycznych K. Moszyńskiego, S. Poniatowskiego i E. Frankow­ skiego. Również współczesna antropologia interpretacyjna ma swą muzealniczą awangardę w wystawach kubistów i surrealistów zderzających prymitywną sztukę Afryki z wytworami sztuki europejskiej. Postmodernizm i dekonstrukcjonizm prze­ konują, że przedmiotem zainteresowania historyka sztuki i etno­ loga może być twórczość w ogóle, t j . np. kicz, apokryfy lub twory naszego codziennego otoczenia. W zasadzie wszyscy współcześni krytycy muzealnictwa świadomi są presji kolejnych europejskich wizji świata na kształt wystawiennictwa. Ustosunkowują się do tego zagad­ nienia bądź neutralnie, tak jak np. Robotycki lub Aleksander Jackowski dochodzący źródeł powstawania polskich ekspozycji etnograficznych w patriotyzmie porozbiorowym, romantyzmie J.J. Rousseau, marksizmie i postulujący jedynie dopasowanie muzealnictwa do nowych trendów teoretycznych opartych na rozbudowaniu kontekstów kulturowych. Inni oskarżają pewne prądy naukowe za kryzys muzealniczy, np. Charles Hunt („Zeitschrift fur Ethnologie", nr 118, 1993), który stwierdza: „ W końcu funkcjonalizm strukturalny, stał się 'dominującą ideologią od lat 60.', skoncentrował się na badaniach abstrak­ cyjnych systemów społecznych i ich analizie synchronicznej, opuścił ostatecznie muzea. (...) Ten podział spowodował wiele nieszczęśliwych konsekwencji. Po pierwsze: muzea stały się ośrodkami badania kultury materialnej rozumianej jako prymi­ tywna technologia, bądź nabrały charakteru kolekcji sztuki i rzemiosła. Muzealnicy-etnografowie stracili impet intelektual­ ny i motywację do poszukiwania filozoficznego podłoża dla swej działalności. Muzea stały się ciałami bez głów. Po drugie: francuski strukturalizm, kreując nowe podejście do obiektów kultury materialnej, szczególnie ich ikonicznego i symbolicz­ nego charakteru oraz nowy rodzaj komparatystycznych badań międzykulturowych, stał się bodźcem do odejścia od empirycz­ nych badań terenowych. Dopiero postmodernizm przywrócił pozytywne nastawienie do muzeów, wysoko szacując ich wartość semiotyczną oraz ich funkcję odbicia współczesnych struktur teoretycznych." J e s t Ten sam autor sięga jednak również głębiej, pod powierz- 67 �chnię zależności teoria-praktyka, zastanawiając się, podobnie jak Clifford, nad sensem istnienia m u z e ó w w ogóle, w przeci­ wieństwie do Clifforda jest on jednak optymistą, twierdząc, że „ m u z e u m jest manifestacją struktury raczej nie funkcji europej­ skiego społeczeństwa i odpowiada na głęboką potrzebę rozu­ mienia siebie i innych." Gdzie indziej dodaje jeszcze: „Dzieje muzeów są w swej istocie dziejami społecznej historii wiedzy i krytyczne na nie spojrzenie może poszerzyć samoświadomość badaczy." Podobnie widzi sens istnienia muzeów Brian Durrans („Zeits­ chrift fiir Ethnologie", nr 118, 1993). „Muzea nie tylko kolekcjonują i przechowują fragmenty kultur, są też częścią kultury, specjalną przestrzenią, gdzie żyjące kultury umierają a umarłe wracają do życia. Klucz do aktywności muzeów ma charakter holistyczny. (...) Jest w muzeach coś takiego, że ludzie zwiedzają je, niezależnie od tego są oprowadzani przez spec­ jalistę pełniącego funkcje edukacyjne, czy też nie. Oznacza to, że istnieje część zwiedzających przygotowanych do tworzenia własnych znaczeń, na bazie zawartości muzeów, atmosfery refleksji i ich własnej w y o b r a ź n i . " A więc wiąże się to z przeżyciem osobistym - podkreśla autor - którego to nie dostarczają nam współczesne mass-media, nastawione bądź na masowy odbiór kultury, „a jeżeli nawet zwężają odbiór do prywatności (walkman, rzeczywistość wirtualna) to ma to charakter mechaniczny, nie organiczny, co w efekcie daje indywidualizm wyalienowany." Pomimo że obaj ci autorzy powołują się na przemyślenia Clifforda, żaden z nich nie jest aż tak krytycznie nastawiony do idei leżących u podłoża istnienia muzeów jak sam „ m i s t r z " . Podkreślmy raz jeszcze, że w operacjach intelektualnych przed­ stawicieli kultury europejskiej, uwidaczniających się poprzez działalność muzealniczą, Clifford widzi niebezpieczeństwo. W ten właśnie sposób członek cywilizacji Zachodu lub przed­ stawiciel warstwy oświeconej, tworząc, narzuca swoją klasyfi­ kację, która dodatkowo naznaczona jest często nacjonalizmami lub różnego rodzaju centryzmami i odkrywa, ale i zdobywa, zagarnia inne kultury, staje się ich posiadaczem. „Nadawanie znaczenia w muzealnej klasyfikacji i ekspozycji jest mis­ tyfikowane jako odpowiednie przedstawienie". Kolekcje dążąc do całościowości przedstawienia, stają się mikrokosmosami, a przetworzone przez nasze systemy wartości włączają się w nasz makrokosmos, dopasowując się do niego i karmiąc drzemiącą w każdym z nas potrzebę totalnej jedności. Anna Kubiak w Krótkim tekście o totalu bardzo ciekawie analizuje konsekwencje postawy totalnej. Na wstępie cytuje wnioski S. Rosenzweiga i E. Levinasa, filozofów zajmujących się „syntezą prawdy" - jak nazwali oni totalizm, głoszące, że wywodzi się on ze starożytnej Grecji, gdzie powstała idea sprowadzenia struktury bytu do jednej zasady, mającej uchwy­ cić jego istotę (i gdzie dodajmy powstała idea muzeum - choć przyznać trzeba nie w takiej jak obecnie formie). Jakie jednak wnioski w artykule Kubiak mogą nam pomóc zrozumieć rzeczywistość współczesnego muzealnictwa? Najważniejsza wydaje się występująca wraz z totalizmem skłonność do absolutyzacji, tematyzacji i uprzedmiatawiania. W muzeach uprzedmiotowieniu w eksponaty podlegają całe kultury. Ulega­ my w ten sposób złudzeniu, że sprowadzamy te kultury do „esencji rzeczy", a przez to jesteśmy w posiadaniu wiedzy pewnej, wszystko wyjaśniającej. „Uprzedmiotowienie wyraża się w utożsamieniu 'rzeczy', o którą chodzi, z przedmiotem, a więc z czymś zewnętrznym (...). Wobec uprzedmiotowionej rzeczy kształtuje się stosunek właściciela. (...) Z pozycji właściciela rzeczy jedyną formułą są niepodważalne twier­ dzenia. Pytania bywają tylko retoryczne. Możliwy okazuje się tylko monolog w imieniu rzeczy. Nawet jeśli skrywa się pod maską rozmowy jest zamknięty na o b e c n o ś ć . " Czyż te słowa żywcem nie przypominają stylu tradycyjnego „ o p r o w a d z a n i a " po muzeum? Następną pochodną totalizmu jest absolutyzacja. „Absolutyzowanie własnej rzeczy [np. własnych systemów 68 poznawczych, wg których konstruuje się kolekcje - J.L.] będzie więc wymagało jej ochrony i będzie izolować wobec groźnej w tym przypadku obcości. (...) Konsekwencją traktowania 'bezwarunkowości' prawdy jako prawdy ważnej dla wszystkich jest - zdaniem Jaspersa - nietolerancja, niezdolność do komuni­ kowania się z innymi, żądza władzy, 'instynkt niszczenia' " . J a k i już powiedziałam tradycyjne „ z w i e d z a n i e ' ' nie daje możliwości uniknięcia ani zafałszowań postrzegania obcych kultur ani wyżej wymienionych konsekwencji postawy totalnej. Oczy wiś-, cie sytuacja ta przedstawiona jest przeze mnie w sposób przejaskrawiony. Po wizycie w muzeum ani my ani nasze dzieci nie wypadamy z niego w postaci nietolerancyjnej, niszczyciels­ kiej hordy. Ale przecież kiedyś nasi milusińscy zmieniają się w tragedię. Smutną rzeczą jest uzmysłowienie sobie, że muzea, hołdując starej formie edukacji przekazują nam wiedzę obar­ czoną takimi konsekwencjami psychologicznymi, jak te wymie­ nione przez Annę Kubiak czy Jaspersa. Na zakończenie przeglądu refleksji powołanych do życia kryzysem muzealnictwa, proponuję j e d n ą jeszcze tezę głoszoną przez Charlesa Hunta w oparciu o idee Emila Durkheima. Nie; pasuje ona do ogólnej tonacji cytowanych tu wypowiedzi, lecz jest równie interesująca. „Uprzywilejowany status kolekcji muzealnych, wzięty pod uwagę w perspektywie durkheimowskiej, sugeruje, że należą one do kategorii materialnego tabu. Dzielą one tę kategorię ze zwłokami, odpadkami, ekskremen­ tami, z którymi to posiadają wspólną własność, a mianowicie postrzegane są jako skażone, niebezpieczne, niedotykalne. Wszystkie te przedmioty są trzymane w ściśle określonych miejscach. Granice tych miejsc są oznaczone i bronione przez bardziej lub mniej całościowe rytuały przejścia. Wszystkie te przedmioty są wyrwane z kontekstu ich używalności i do-j prowadzone do upadku, tj. do istnienia bez celu. Jako anomaliesą one groźbami dla uporządkowanej percepcji i dlatego muszą być uwieńczone w klasyfikacyjnym Gułagu. Muzea są też wyraźnie oddzielone od takich przybytków jak sklepy czy domy towarowe, zawierające przedmioty dostępne. Zawartość muzeów traktowana jest z religijnym respektem. Jest to widoczne nie tylko w dużych muzeach, gdzie pielgrzymi tysiącami przy­ chodzą przed słynnymi dziełami kultu lub sztuki, ale także w małych muzeach wypełnionych dewocyjną ciszą wobec reliktów niegdysiejszej świetności. Sakralność muzeum od­ powiada poglądowi, że zwiedzanie kolekcji jest rytuałem, dodajmy o charakterze dewocyjnym. W rytuale jest akcep­ towane, że uczestnicy nie do końca rozumieją procedury, które mają tam miejsce. Wiadomo, że wielka część zwiedzających nie jest dostatecznie przygotowana edukacyjnie lub zdolna emoc­ jonalnie uchwycić całość idei i wrażeń, które są w stanie wywołać przedmioty. Od tego są eksperci interpretujący kolek­ cje. To spostrzeżenie nie zaprzecza możliwościom edukacyj­ nym muzeów, a jedynie, jeżeli wyobrażenie muzeum jako świętego środowiska ma uzasadnienie, mogłoby wskazać spo­ sób, w który wizyty w muzeum stałyby się bardziej satysfakc-; jonujące. A więc rytuał wzmacnia uczucie bardziej niż wiedzę, dwuznaczność bardziej niż objaśnienie, przeżycie dramatyczne bardziej niż bierny odbiór, tajemnicę nad d o w ó d . " : Ten passus kieruje moje myśli ku artykułowi Wojciecha Michery - pozostanę jednak wśród bardziej do mnie przema­ wiających idei odczytujących rzeczywistość współczesnego muzeum w oparciu o wspomnianą wyżej potrzebę totalnej jedności świata i widzenia Europejczyka jako posiadacza Wydają się one mieć zasadniczy wpływ na istnienie muzeóW: w obecnej formie. Mają również swe konsekwencje w sposobi* percepcji. Przyglądałam się ostatnio swoim dzieciom zwiedza­ jącym wystawę w Muzeum Etnograficznym. Stefan (lat 7). ekspozycję „Być wojownikiem" przeleciał lotem torpedowym aż pod sam koniec stanął jak wryty przed Wojnami Gwiezd­ nymi. Dopiero wówczas wrócił się i spokojnie obejrzał całość Joanna (lat 12) z równym brakiem zainteresowania przemierza­ ła salę afrykańską i zatrzymała się dopiero na widok torebek z koralików, obecnie bardzo modnych. Moje dzieci wyraźnie poszukiwały czegoś znajomego wśród niezrozumiałego dla nich materiału. Udało im się w Wojnach Gwiezdnych i torebkach z koralików znaleźć idee jednoczącą ich doświadczenia wcześ­ niejsze z obecnymi, cudzymi, innymi i zechciały wówczas przyjąć to wydarzenie do swojej pamięci. Taki typ reakcji u dzieci zwiedzających muzea jest, według moich doświadczeń z czasów pracy w muzeum, czymś nagminnym. Ale zdarzają się też sytuacje zupełnie nadzwyczajnych reakcji dziecka. Byłam wiele lat temu na kieleckiej wystawie malarstwa naiwnego. Wśród zwiedzających znalazła się także jakaś dziewczynka z futerałem na skrzypce. Obok niej szła koleżanka i dziewczęta szeptem wymieniały uwagi. Przy jednym z dzieł zatrzymały się na dłużej, stały w milczeniu, a w pewnym momencie panna z futerałem wyjęła skrzypce i zaczęła grać do obrazu. Fenomenologowie, których sądy podsumowuje artykuł Anny Kubiak, podsuwają nam inny pomysł na sposób zdobywania wiedzy, który może okazać się bardziej owocny w pracy popularyzatorskiej muzealników. Radzą traktować „prawdę rzeczy jako odsłanianie procesu jej egzystencji. (...) Prawda - w tym przypadku - jest tą która się dzieje (i którą się czyni) [a więc tą, która staje się 'nasza' - J.L.], nie zaś obiektywnym przedmiotem poznania. (...) Systemowość wiedzy wyrasta ze stanowiska esencjonalizmu. Jego przeciwieństwo, rozumienie prawdy jako źródła, nie ma 'okazji' by ulec 'nostalgii totalności' (...)." Są to, podsumujmy, postulaty poznania poprzez „przeży­ cie". Dokładnie w tym kierunku idzie współczesne muzealnict­ wo. Brak autentyczności w muzeach wyczuwany jest nie tylko przez dzieci. Jak zwrócił uwagę Clifford nie ma tu mowy 0 autentyczności przedstawianych kultur. Autentyczny jest jedynie kontekst klasyfikacyjny, np. przedstawienie ewolucyj­ nej koncepcji historii lub wielowymiarowości kultury. W takiej sytuacji Clifford postuluje pozbawienie eksponatów autorytatywności przez zaznajomienie zwiedzającego również z tezami towarzyszącymi powstawaniu danej kolekcji. „ N a bardziej intymnym poziomie, zamiast pojmować przedmioty jedynie jako znaki kultury i artystyczne obrazy, możemy przywrócić im, tak jak to czyni Fenton, ich utracony status fetyszy - to jest nie przedmiotów dewiacyjnych czy egzotycznego 'fetyszyzmu', ale naszych własnych fetyszy. Ta krytyka, z konieczności osobista, nadałaby kolekcjonowanym przedmiotom raczej siłę przywią­ zania niż samą tylko zdolność pouczenia czy poinformowania (...). Widziane jako niepoddające się klasyfikacji, mogłyby nam przypomnieć o naszym braku zdolności posiadania siebie (self-possesion), o sztuczkach, do których się uciekamy usiłując gromadzić świat wokół siebie." Pewne analogie do tego rozumowania odnajdujemy we wspomnianym j u ż wyżej szkicu Janusza Byszewskiego. Mając za sobą doświadczenia w pracy z młodzieżą w Laboratorium Edukacji Twórczej zaryzykował on owo stwierdzenie, że muzeum powinno stać się tylko pretekstem do samoobserwacji. Jakie są praktyczne konsekwencje takiej postawy refleksyjnej? Po pierwsze zwiedzający ma prawo do „dyskusji" ze zgroma­ dzonymi dziełami. Dyskusja ta ma polegać na odnalezieniu własnych ocen, uświadomieniu emocji towarzyszących kontak­ towi z przedmiotem. Odkrywanie samego siebie z jednej strony 1 pozbawienie eksponatu cech autorytetu daje możliwość żywego dialogu. Muzeum traci ów irytujący współczesnych stncte instruktażowy charakter. „Akcent z oceny zewnętrznej zostaje przeniesiony na ocenę wewnętrzną. Przyznanie ważnego miejsca ocenie indywidualnej sprzyja łatwiejszemu przyjęciu "mych ocen. Droga do zrozumienia, akceptacji innych po­ glądów prowadzi tylko poprzez wyrobienie własnego s ą d u . " tym miejscu rozumowanie Byszewskiego ujawnia jego negatywny stosunek do tradycyjnego systemu edukacji, w któjym brak jest sposobności na wyrabianie własnych poglądów. 'e jest to miejsce na poruszanie tak szerokiego tematu jak żywa °ecnie dyskusja nad niedostatkami współczesnych systemów zkolnych. Warto jednak zauważyć, że kwestia ta jest jednym w z korzeni prób znalezienia „alternatywnego muzeum", które mogłoby uzupełniać owe braki. Doświadczenia edukacyjne warsztatów twórczych prowadzonych w Centrum Sztuki Współczesnej doprowadziły do sformułowania twierdzenia, że stosując metodę „od własnego przeżycia twórczego ku zro­ zumieniu przeżycia innych l u d z i " i poszerzając możliwość wyboru, zwiększa się tolerancję i akceptację sądów wydawa­ nych przez innych, a więc także przez autorytety. W „innym muzeum" zwiedzający nie uczy się o czymś, lecz wykorzystuje przedstawiony mu materiał do własnego rozwoju. „Inaczej mówiąc: poprzez własne doświadczenie twórcze, poprzez włas­ ny wysiłek i trud, pokonywanie własnych ograniczeń, własną naukę języków sztuki, poprzez własne próby wypowiadania się na tematy ważne dla nas, dzielenie się emocjami - prowadzi droga do zrozumienia twórczości innych." Warto tu zwrócić uwagę na szalenie atrakcyjną dla prowadzących warsztaty sytuację, która wytwarza się podczas tak prowadzonych zajęć, a mianowicie na to, że powstaje w niej dwustronny obieg informacji; efekt wspólnej pracy, przy podkreślaniu jej i n ­ dywidualnego nastawienia, jest zawsze nieznany. Wobec tego prowadzący nie popada w rutynę, gdyż ma możliwość uczyć się od tych, których uczy. Przyznać jednak trzeba, że przeprowa­ dzenie zajęć twórczych wymaga zwielokrotnionego wysiłku przygotowawczego ze strony prowadzących. Przede wszystkim należy wiedzieć z kim będą odbywały się zajęcia. Postulat znajomości zwiedzającego tzn. znajomości jego zakresu wie­ dzy, możliwości precepcyjnych związanych z wiekiem (np. umożliwienie małym dzieciom poznawania obiektów poprzez wszystkie zmysły), oczekiwań, a nawet pochodzenia społeczne, realizowany jest już na zachodzie od lat. Każdy scenariusz wystawy musi posiadać ściśle określonego i dobrze poznanego adresata. Program „Inne muzeum" ma w tej sprawie na­ stępującą propozycję. Wizytę klasy w muzeum należy trak­ tować jako środkowy element triady: - zajęcia prowadzone przez nauczyciela w klasie jako wprowadzenie do zajęć muzealnych - działania muzealne z pełnym współuczestnictwem nau­ czyciela - zajęcia w klasie podsumowujące wizytę w muzeum. Realizacja tego planu wymaga nowych metod pracy przygo­ towawczej: wernisaży dla nauczycieli, druków edukacyjnych dla uczniów i nauczycieli, warsztatów specjalnie przygotowa­ nych dla nauczycieli, wypraw, gier. Potrzeba kontaktowania się z adresatem wystawy znalazła ostatnio swe odbicie także w postulacie notowania jego oczeki­ wań. Wniosek ten w osobie Andreasa Grotę został postawiony na konferencji w Berlinie, w marcu 1993 r. Jeszcze wcześniej, bo w 1991 r„ potrzebę tę dostrzegła Maria Michalska, na konferencji muzealniczej w kwietniu 1991 r. w Katowicach, a następnie wyraziła j ą w artykule Zamysł twórczy a odbiór społeczny (na przykładzie wystawy monograficznej „Polskie szopki ludowe"; „Śląskie Prace Etnograficzne", Katowice 1993 г.). Spontaniczne reakcje, wyrażające się w tak licznych pisemnych wypowiedziach, świadczyły o zawiązaniu się dialo­ gu; stanowiły odpowiedź na propozycje zawarte w treści i formie wystawy. Spowodowało to uświadomienie sobie, niejako na nowo i z całą ostrością, pewnych powszechnie znanych i banalnych faktów oraz ustaleń: - wystawa jako forma przekazu i jako integralny utwór (dzieło) sugeruje absolutne komunikowanie się; - wystawa, rozumiana jako znak czy system znaków, wy­ zwala aktywność, ponieważ znak czy symbol to zarazem określenie przeszkody do przezwyciężenia - przezwyciężenia w postaci uczestnictwa bądź ekspresji; - wystawa ma charakter utworu (dzieła) artystycznego [mu­ zealnicy uzmysławiają sobie ostatnio, że wystawy jako dzieła artystyczne powinny być objęte prawami autorskimi - patrz „Zeitschrift fur Ethnologie" z 1993 r. - J.L.], a każdy tego rodzaju przekaz - o charakterze artystycznym i intelektualnym 69 �- konkretyzuje się ostatecznie dopiero poprzez percepcję odbiorcy, tzn. - zgodnie z ingardenowskim stwierdzeniem - stanowi zaledwie schemat nieokreślony, a jego konkretyzacja dokonuje się w każdorazowym przeżyciu estetycznym, intelek­ tualnym odbiorców i ono dopiero stanowi nieodzowne uzupeł­ nienie procesu twórczego i samego d z i e ł a " . Publiczność od­ wiedzająca muzea jest sama w sobie bardzo ciekawym odbiorcą, gdyż manifestuje potrzeby znajdujące się poza ramami społecz­ nymi kultury masowej (radio, telewizja, prasa). Zaliczana jest do tzw. publiczności bezpośredniej, badanej znacznie rzadziej niż odbiorcy kultury masowej. „Nasuwa się w tym miejscu nieodparcie myśl: jak wielkie możliwości stwarzałoby wyko­ rzystanie tej poniekąd naturalnej skłonności dużej części w i ­ dzów do artykułowania swoich opinii (...). Taka myśl, czy też propozycja, nie jest niczym nowym ani odkrywczym. Już K. Moszyński, pisząc w 1926 r. na temat wystaw etnograficznych w muzeach regionalnych, zachęcał do stawiania pytań zwiedza­ jącym, do nakłaniania ich do współpracy z muzeum. (...) Wymienione działania prowadziłyby zarazem do aktywnej formy odbioru zdarzeń muzealnych." W tym samym kierunku idą zmiany wprowadzane przez twórców „innego muzeum". Nawet „ z w y k ł e " oprowadzanie wygląda tu inaczej. W r ó ć m y jeszcze raz do stwierdzenia, że eksponat zostaje pozbawiony autorytetu. Oznacza to także, że nie zakładamy oczywistości spotkanego obiektu. Pojęcie oczy­ wistości jest dla Byszewskiego świadectwem nieuwagi pat­ rzącego. Wobec tego autor szkicu proponuje operowanie nie­ wielką liczbą eksponatów, tak by kontakt z nimi wymagał zatrzymania się, pogłębionego patrzenia, odkrywania tego, co w przedmiocie ukryte. „Istotne wydaje się stwarzanie warun­ ków do refleksji nad tematem, obiektem, problemem, zamiast pobieżnego, wymuszonego tempem, powierzchownego 'po­ znania' wszystkiego." Wreszcie ostatni postulat twórców alternatywnej działalności muzealnej: „Przestrzeń 'innego muzeum' nie jest tylko miejs­ cem kontaktu 'wysokiej kultury' ze zwykłymi odbiorcami. Jest to przestrzeń, w której mogą zaistnieć wystawy zorganizowane zgodnie z zasadą 'demokratyzacji m e d i ó w ' , oznacza to, że zapełnić je mogą własną aktywnością także ci, których nazywa­ my odbiorcami czy publicznością." Funkcjonujący od dwu lat program „Innego muzeum" wypracował interesującą refleksję metodologiczną. Porównaj­ my rodzime przemyślenia z wieloletnimi j u ż doświadczeniami muzealników zachodnich. Oto jak widzą rolę przewodników muzealnych autorzy broszury pt. Teach the mind, touch the spirit, będącej pomocą naukową dla nauczycieli-opiekunów grup zwiedzających Muzeum Naturalne w Chicago: „Rola przewodników grup polega na ułatwianiu wzajemnego od­ działywania pomiędzy dziećmi i eksponatami, a nie na za­ stępowaniu eksponatów. (...) Już nasze najwcześniejsze do­ świadczenie obejmuje, przede wszystkim, poznanie przedmio­ tów. Słyszymy, widzimy, wąchamy, smakujemy, czyli dostar­ czamy sobie, za pomocą zmysłów, informacji, które potem wpływają na formułowanie przez nas definicji świata. Z czasem jednak inne zdolności, takie jak mówienie, czytanie, pisanie, stają się w a ż n e . " „Ulepszenia w oświacie, transporcie, druku oraz telekomunikacji oznaczają, iż ludzie w zachodnim świecie przyzwyczajeni są do szybkiego i skutecznego komunikowania się za pomocą słowa mówionego bądź pisanego. Generalnie jednakże uczniowie nie są jednak przyzwyczajeni do oceniania znaczenia wytworów ludzkiej ręki jako formy komunikacji i nie rozwijają sposobów analizy tego ważnego źródła historycz­ nego" [źródła wiedzy w ogóle - J.L.] - z przewodnika dla nauczycieli S. Morris z English Hertage. „ S ą jednak ludzie, dla których nauka z przedmiotami jest o wiele łatwiejsza i przyno­ sząca i m więcej satysfakcji. Łatwo mogą się o tym przekonać nauczyciele, przyprowadzający swoich uczniów do muzeum. Bardzo często dzieci, które w szkole są zaklasyfikowane do grupy 'wolno uczących s i ę ' , w muzeum ujawniają uderzający 70 wręcz talent wiedzy sytuacyjnej. Lekcje muzealne więc poma­ łów jest ono zrobione? Jak poszczególne elementy są ze sobą gają w kształceniu każdego dziecka. Faktem jest, że każdy z nas przemieszczane?" albo: „Czy są jakieś ozdoby? Czy są jakieś lubi doświadczać przedmioty na sobie, lub patrzeć na nie, części ukryte lub trudne do zobaczenia?" dotykać ich, badać przy użyciu zmysłów, tak by w końcu stały Zajęcia zbliżone do ostatnio opisanych prowadzone są się naszymi własnymi ideałami. Nauka z przedmiotami jest warszawskim Muzeum Literatury, przy czym połączone są z jednej strony ciekawa, zabawna czasami, ale także jest jedną z elementami literackimi, np. z konfrontacją postaw z możliwości ukierunkowania zainteresowań, zdolności, czyi opisanych w Konradzie Wallenrodzie. Również wiele zabaw wręcz rozwoju psychicznego dziecka. Nawet najprostsze przed­ plastycznych proponuje Zamek Królewski w Warszawie, nie mioty jak np. spinacz do papieru posiada siłę angażującą naszą wspominając j u ż o Muzeum Narodowym. uwagę i zmuszającą nas do myślenia. (...) Przedmioty sąj W 1992 r. prowadziłam zajęcia w Muzeum Archeologicz­ interdyscyplinarne. M o g ą także służyć jako pomoc do nauki nym. Wykonywaliśmy wówczas z dziećmi między innymi o innych przedmiotach. (...) Nauczać przedmiotów i za ich biżuterię neolityczną. Do zajęć wybraliśmy miedź, ze względu pomocą można także tych, którzy nie umieją ani pisać ani jej archaiczność oraz łatwość obróbki. Posługiwaliśmy się czytać. (...) Praca z przedmiotami wpływa także na rozwój drutem miedzianym, cieńszym nieco od ówcześnie używanego, umiejętności wysławiania się, uporządkowanie procesu myś­ za to bardziej przystosowanego do rąk naszych młodych lowego oraz sposób kreowania się. Ćwiczenie ze spinaczem rzemieślników. Cieńszy drut nie wymaga też użycia wielu ujawnia umiejętność (lub jej brak) percepcji powiązanej ściśle-" narzędzi. Każde dziecko dostaje jedynie cęgi oraz metalowe z obserwacją, która potem służy do opisu, porównań, analizy,' rdzenie, służące do produkcji ozdobnych sprężynek. Motywem wniosków, uogólnień, formułowania tez, hipotez, przytaczania zdobniczym, najprostszym do wykonania, a zatem najpopularargumentów, (...) bowiem chodzi głównie o wydobycie i oda nijszym jest spirala. Otrzymujemy j ą skręcając drut cęgami lub powiędnie wykorzystanie tego co wiedzą dzieci, a nie tego co. nawijając na rdzeń. Przeplatając drut pomiędzy odpowiednio potrafią powiedzieć na dany temat bez zaangażowania w roz­ wbitymi w deseczkę pręcikami, uzyskujemy wzór ósemkowy ważany problem." lub węzłowy. Drut można misternie okręcić cieńszym druci­ kiem lub ażurować. W ten właśnie sposób dzieci wykonują Przy tak sformuowanych założeniach programów alternatyw­ szpile i pierścionki. Przy okazji prezentowane są zabytki nych otwiera się droga dla najróżniejszych eksperymentów archeologiczne. Uczniowie wykonują też z modeliny kopie wyobraźni. Oto jak wygląda lekcja muzealna w Muzeum szklanych paciorków neolitycznych. Paciorki występują w prze­ Historii Naturalnej w Chicago. Każde z dzieci dostaje 6 spina-i różnych formach: kuliste, elipsoidalne stożkowate itd. Mogą czy do papieru i wykonuje na nich ok. 25 operacji służących być jednobarwne, lub ozdabiane kolorowymi paseczkami, z założenia powiększeniu siły obserwacji, tworzeniu nowych rzeźbione, mozaikowe. Mieszając niedokładnie kilka barw perspektyw skojarzeniowych oraz uczeniu się kierowania włas-' otrzymuje się wzór z nieregularnych smug. Przesuwając masą nym myśleniem. Dzieci wykonują między innymi takie zadania: w dół i górę uzyskuje się falowanie kolorowego pasma. ,,1) Wyjmij spinacze, przyjrzyj się i m chwilę, a następnie nie Wszystkie te metody dzieci mogą wykorzystać przy wyrobie patrząc na nie spróbuj jeden z nich naszkicować. Porównaj swój paciorków z modeliny. Po połączeniu paciorków z miedzianymi rysunek z rzeczywistym przedmiotem. Czy są jakieś różnice? 2) sprężynkami powstają oryginalne naszyjniki, które dzieci mogą Wyobraź sobie, że rozmawiasz z osobą, która nigdy nie widziałaze sobą zabrać. Muzeum Archeologiczne, mimo że nie bierze spinacza. Opisz go jej na głos. 3) Spójrz ponownie na spinacze, udziału w programie „Inne muzeum", również, jak widzimy, Czy są jednakowe? Wybierz jeden i opisz go pisemnie, tak by uznało za zasadne wprowadzenie nowego typu zajęć ze zwie­ ktoś inny mógł na podstawie tego opisu odnaleźć ten właśnie dzającymi. Taki wydaje się być w y m ó g chwili. spinacz. 4) Jak odróżnić stary spinacz od nowego? Z jakiego materiału wykonany jest spinacz? Jakie są jego cechy charak­ Inną znaną m i próbą eksperymentalnego potraktowania terystyczne? Wymień rzeczy, które są mniej lub bardziej rzeczywistości muzealnej są działania Wojciecha Michery elastyczne. Jakie rzeczy są cięższe, a jakie lżejsze od spinacza? w Czarnym i w Biskupinie. Nie uczystniczyłam w tych 5) Czego używano zanim pojawił się spinacz? Jakie są inne zajęciach, znam je tylko z opisu umieszczonego w „Konteks­ sposoby spinania kartek? i t d . " tach" (nr 1-2/1993). Trudno jest m i zatem powiedzieć, czy to w o n e 1 n a Przykładem mniej ekscentrycznych, lecz nie mniej cieka­ wych, zajęć muzealnych niech będzie lekcja pt. Mówiące obrazy z Dulwich Picture Gallery w Londynie. Założenia wstępne M następujące: nauka przy pomocy sztuki pomaga w zrozumieniu wielu problemów np. powiązań pomiędzy chemią a malarst­ wem. W zakresie samej sztuki młodzież nauczana jest takich umiejętności jak koordynacja ręki i oka, techniki malarskie, problemy krajobrazu, perspektywy, portretu itd. Dla każdego rodzaju zajęć przygotowany jest odpowiedni kwestionariusz, według którego kierunkuje się myślenie uczniów. W pewnym momencie pojawia się aktor w stroju „z e p o k i " i poprzez improwizację prezentuje dany warsztat malarski. Element ten wprowadza widza w klimat epoki, skupia uwagę na szeregi wiadomości, a także ożywia wizję malarzy i ich dzieł. Łatwiej też „ m a l a r z o w i " ocenić styl współczesny i porównać do własnego stylu. Zajęcia na temat portretu prowadzone sa w oparciu o następujący kwestionariusz: „Wybierz portret, który Cię interesuje. Opisz tło i akcesoria. Co mogą one oznaczać? Opisz ubiór. Dlaczego ta postać jest tak ubrana? Opisz wyraz twarzy, nastrój. Czy praca wywiera na Tobie jakieś wrażenie? Opisz pozę, gesty. Co one mogą oznaczać? Opi detale. Jak nazywa się oglądana postać? Kto namalował tea portret i kiedy? Dlaczego wybrałeś ten właśnie portret?" Obok tych pytań pojawiają się pytania bardziej szczegółowe npw odniesieniu do nakryć g ł o w y ! " Z jak wielu różnych materia sZ - same działania czy też braki w opisie wywołują we mnie uczucie niedosytu, a nawet sprzeciw. Michera nazywa swoje działania dotykaniem rzeczywistości. Ale o jaką „rzeczywistość" mu chodzi. Deklaruje chęć poszerzenia muzealnego zdarzenia tak, by otworzyło się ono na kontakt z obcością i zachowało autentyzm przedsięwzięcia. Jednocześnie jednak zarzuca próbę rekonstrukcji dawnych obrzędów (pogrzebowych w wypadku Biskupina i zaduszkowych w wypadku Czarnego). Mówi wręcz, że jego działania „nie byłyby taką rekonstrukcją nawet wtedy, gdyby pochodziły 'z epoki' (a są przecież całkowicie naszym pomysłem). Żadnych zatem złudzeń bezpośredniego kontaktu z minioną rzeczywistością ludów dawnych epok (...). Nigdy bowiem nie da się w spotkaniu - nawet z żywą osobą - uniknąć pośrednictwa symbolicznego. Ale pośrednictwo takie nie musi °yć traktowane jako przykre ograniczenie - dzięki niemu właśnie to, co się dzieje w Biskupinie lub na Czarnym, nie jest "keją przenoszenia się ' g d z i e ś ' , lecz przeciwnie - poszerze­ niem własnej, realnej rzeczywistości." Zastanawiam się, czego owiedzieć możemy się o obecnym kontekście, rezygnując P° nania onego? Nie nawiązując kontaktu z tamtą rzeczywis' ą , lecz tworząc sobie swój własny kontekst kręcimy się wokół ogona własnej rzeczywistości, kopiując siebie samego możliwości „ p r z e r w a n i a " ciągu własnych doświadczeń 'asnych skojarzeń. Obcej rzeczywistości nie można włączyć własne życie bez przeżycia i nawet bez prostej rekonstrukcji. z z o s c e z w e Tego typu działania zaprzeczają wręcz współczesnym koncep­ cjom rozumienia „rzeczywistości muzealnej", gdzie wszystko dąży właśnie do doświadczenia przeżycia obcej kultury, nienaszej rzeczywistości czy osobowości twórczej innego człowie­ ka. O co więc Michera chce poszerzyć własną rzeczywistość? Autor wielką wagę przykłada do symbolizmu naszych działań. Wkracza w życie swoich podopiecznych jako etnograf, prezen­ tując i m pewien typ widzenia ich zachowań. Przedstawia zatem im jedną z konstrukcji interpretujących rzeczywistość, ale to wcale nie jest rzeczywistość grobów biskupińskich czy cerkwi w Czarnym. Jest to rzeczywistość tej tylko interpretacji. I jest to jeszcze według mnie heppening o charakterze wysoce abstrak­ cyjnym, gdyż zakłada uniwersalizm przeżyć ludzkich. Jako heppening działania takie są dla mnie zrozumiałe. Jednakże w niewielkiej tylko mierze wykorzystują one ogromne moż­ liwości jakie daje muzeum - możliwości wejścia w twórcze działania innych. Na poziomie mimesis I I I (przypomnijmy „jest to aspekt, który włącza do sfery aktu twórczego o d b i o r c ę " ) działania Michery są niewystarczające gdyż, zamykają odbiorcę w kręgu tylko jego własnej twórczości. Zaryzykowałabym za Byszewskim twierdzenie, że tego typu działania są powoływa­ niem do życia martwych znaków - martwych poprzez właśnie swój wysoce abstrakcyjny zasięg. „ W Biskupinie pragnęliśmy przywrócić d w ó m eksponatom status grobów, a całej prze­ strzeni muzeum nadać symboliczny charakter cmentarza. Wie­ czorna pora pozwala uniknąć spotkania z turystami - mogłoby ono spowodować, że podjęte działania staną się niezamierzo­ nym heppeningiem. Zapadający zmrok, podobnie jak stroje przywołujące skojarzenia z monastyczną modlitwą, to także pomoc w stworzeniu odpowiedniego nastroju. Wszystko trwa ok. 20-30 min., wypełnionych przede wszystkim śpiewem. Kilkunastu uczestników zdarzenia okrąża salę, ogarniając j ą i wypełniając dźwiękami określającymi początek owego czasu skupienia. Później, przy każdym z grobów, śpiew, wspomagają­ cy milczenie dźwięk fletu, cichy znak dzwonka oraz kwiaty materializują niejako pamięć o z m a r ł y m . " Drugie wydarzenie, które chciałabym przedstawić dla porównania miało miejsce parę lat temu w jednym z amerykańskich muzeów. W muzeum tym znajdują się doczesne szczątki kilku w o d z ó w indiańskich. Niesiony ekspiacyjną falą jubieluszu odkrycia Ameryki, dyrek­ tor tego muzeum zaproponował współcześnie żyjącym człon­ kom plemienia, oddanie im tych szczątków. Rada plemienia podziękowała i poprosiła o czas na debatę wewnątrzplemienną. Któregoś dnia w muzeum zjawili się Starsi plemienia, w ob­ rzędowych strojach i obwieścili swoją decyzję. Ponieważ utrzymanie świętych relikwi jest szalenie kosztowne, a oni są biednym plemieniem, proszą o zatrzymanie „ w o d z ó w " w mu­ zeum, a jednocześnie proszą o możliwość odprawiania rytuałów w muzeum. Tak też się stało. Symbole ożyły poprzez rzeczywi­ ste zaangażowanie Indian w swą przeszłość, a chociaż na ogół towarzyszą ich obrzędom zwiedzający, nikt nie obawia się „niezamierzonego heppeningu". Postmodernizm tak żywo obecny we współczesnej nauce, spełnił też rolę katalizatora wobec kryzysu muzealniczego. Niewątpliwie stał się on świeżym oddechem dla starzejących się koncepcji, wyłonił kilka niezauważalnych do tej pory prob­ lemów jak np. oderwanie się od europocentrycznego światopo­ glądu i otwarcie na inne systemy znaczeń; potrzebę stworzenia atmosfery autorefleksji, zmobilizowania widza do aktywnego odbioru ekspozycji - a co za t y m idzie nawiązanie kontaktu ze zwiedzającymi przez badania ich opinii, a nawet włączenia ich do tworzenia koncepcji wystaw; współpraca muzealników z twórcami kultur reprezentowanych przez obiekty muzealne. Zdarza się obecnie, że twórcy ci zapraszani są w charakterze „specjalistów" do organizowania wystaw. Innym żywotnym problemem jest wyrwanie się z zaklętego kręgu interpretacyjności, np. przez użycie języka poezji w miejsce tradycyjnych etykietek przy obiektach, jak postuluje Charles Hunt: „Praw­ dopodobnie jest nie do uniknięcia przedstawianie przedmiotów 71 �Propozycja wystawy i lekcji muzealnej dla klas 1-6 szkoły podstawowej. afy zarówno niebezpiecznej nudy wśród martwych, niedotykal­ nych eksponatów, jak również niebezpieczeństwa wiecznego NA TRIOBR A N D A C H feksperymentu, w którym gubi się poznawcza rola muzeum? Jednym słowem, co zrobić, by przedmioty ożyły i nauczyły nas P o ś r o d k u sali ustawiona jest makieta w s i Omarakana t z e g o ś rzeczywistego o obcych kulturach lub dawnych czasach, z Triobrand. W a ż n e jest, by b y ł o to prawie d o k ł a d n e jej przeniesie nie, łącznie z wymiarami. a pośrednio o nas samych? Dzięki mniej wyszukanej formie, a jednocześnie, dzięki Makieta powinna być wykonana w g p o n i ż s z e g o planu. Konieczne jest także zaznaczenie p o s z c z e g ó l n y c h części wioski, ndywidualnemu zbliżeniu z eksponatami, zajęcia warszaws­ tak j a k na rysunku p o n i ż e j . kich placówek realizujących program „Inne muzea" wydają się (bardziej odpowiadać wymogom współczesnych muzealników. Plan w i o s k i Omarakana (Triobrandy) (Oczywiście każde muzeum ma swoją specyfikę, swoje moż­ liwości, ale i swoje ograniczenia. W Muzeum Archeologicznym (można stać się na moment biskupińskim garncarzem i borykać się z technicznymi problemami obróbki gliny lub modelowania biżuterii miedzianej. W Muzeum Etnograficznym można stać się twórcą ludowej wycinanki, pisanki lub wypróbować ar­ chaicznych narzędzi do produkcji odzieży, w Muzeum Narodo­ wym lub w Centrum Sztuki Współczesnej można zmierzyć się z technikami plastycznymi i odnaleźć w sobie własne narzędzia ekspresji. Ale tak bliskiego kontaktu z eksponatem nie możemy spodziewać się np. w Muzeum Ziemi, gdzie dziecko nie ma szans na zerwanie liścia z karbońskiego drzewa, a w Muzeum С З С Э Ewolucji nie przejedzie się na dinozaurze. To zadanie dla ulica wioskowa wesołych miasteczek (bez ironii). Podstawowym zadaniem tu nie wolno g o t o w a ć • a < - tutaj koncentruje się życie domowe wystaw jest ukazanie przedmiotów i kryjącej się w nich wiedzy, a nie dostarczenie zwiedzającym dobrej zabawy. Nie mniej ^ - tutaj wolno g o t o w a ć boisko element zabawy, z podkreśleniem naukowej roli wyobraźni tańców w młodych umysłach spotykamy w każdym działaniu muzeal­ nym. Jak pisałam w swym artykule sprzed roku („Plastyka i Wychowanie" nr 2/1993) w procesie dydaktycznym wykorzy­ stywana jest naturalna ciekawość dziecka, drzemiąca w nim cmentarzysko żyłka odkrywcy i wreszcie dziecięcy ejdetyzm, dla sprowoko­ wania samodzielnego myślenia, swobodnej gry wyobraźni oraz dostrzeżenia trudu ludzkiej wynalazczości; by dzieci dotykając 0 0 0 0 0 0 D przedmiotów i bawiąc się nimi zastanowiły się nad ich dziejami. Od 1992 r. prowadzę zajęcia muzealnicze dla studentów Etnologii U W . Staram się zaznajomić moich studentów z zało­ żeniami alternatywnego muzeum i przygotować ich do pracy muzealnej w nowym stylu. Założyłam na wstępie, zgodnie z zasadą - aby coś zrozumieć trzeba to najpierw przeżyć, że studenci będą odbywać zajęcia w charakterze dzieci. Dlatego też uczestniczą oni w działaniach muzealnych robiąc dokładnie to samo, co młodzi goście alternatywnych programów. M a m nadzieję, że dzięki temu zbliżą się do odczuć swoich przyszłych „ofiar". Jednocześnie przekazywana i m jest przez pracow­ ników muzeów wiedza specjalistyczna dotycząca budowy tego typu lekcji. Sprawdzianem dla mnie są samodzielne scenariusze lekcji sporządzane przez studentów pod koniec cyklu semina­ riów. Na zakończenie chciałabym przedstawić efekty naszej wspólnej pracy, inspirowanej poszukiwaniem alternatywnych działań muzealnych. Poniżej prezentuję dwa takie scenariusze. Katarzyna Hilchen KONSPEKT LEKCJI MUZEALNEJ W MUZEUM ZIEMI PAN W WARSZAWIE (al. Na Skarpie 20/26) D L A : dzieci z klasy drugiej szkoły podstawowej, w wieku 8-9 lat CZAS T R W A N I A : ok. 60 min. T E M A T : Z W I E R Z Ę T A Z PREHISTORII CELE: - przekazanie dzieciom informacji o życiu na Ziemi przed milionami lat; o ewolucji gatunków - zachęta do korzystania ze zbiorów muzealnych jako pomocy (i urozmaicenia) w zdobywaniu wiedzy - wyrabianie wśród dzieci przekonania, że zbiory muzealne mogą być pretekstem do zabawy V C 3 krąg chat mieszkalnych • krąg spichlerzy na yam mm chata wodza O spichlerz wodza jako elementów trwałych struktur raczej, niż jako przedstawi­ cieli pewnej dysputy ideologicznej, w której znaczenie jest płynne i czułe na zmieniające się warunki historyczne. Problem w tym jakich użyje się słów do ich opisu. I m więcej tych słów użyjemy i i m bardziej będą one specjalistyczne, tym bardziej zaciemnimy znaczenia tych przedmiotów. Film, wideo czy realistyczne symulacje tylko komplikują sytuację. Poezja, która zawiera znaczenia między słowami, może być drogą mówienia 0 przedmiotach należących przecież do niejednoznacznych rzeczywistości." Postmodernizm otworzył muzeom drogę do eksperymentu. 1 z tej właśnie strony doczekał się on krytyki. W eksperymencie nie ma co prawda nic zdrożnego, tym bardziej, gdy jest on czyniony świadomie, tzn. gdy twórcy eksperymentu kontrolują w nim siebie samych i użyte przez się narzędzia. Eksperyment jest też praktycznym sprawdzeniem nowych koncepcji. Ale stała obecność w muzeach eksperymentu może oczywiście 72 Katarzyna W a s z c z y ń s k a nużyć, i znów tym bardziej im bardziej ekspozycja staje tylko polem wyrażania potrzeb estetycznych lub co gorsS wbrew swej pierwotnej funkcji oddala nas od oglądu innyd kultur w nieopanowanej pogoni za samym sobą. Brian Durraff należy do zdecydowanych krytyków postmodernizmu: „Kieł* nek nieinterpretujący zwany postmodernizmem jest objawet kryzysu światopoglądu naukowego. Obecnie, w globalnej rec* sji, towarzyszącej bezprecedensowemu kryzysowi spolecznen* i środowiskowemu, wyobrażenie postępu całkowicie porzuco* i staramy się nauczyć nie obawiać, a kochać chaos. Щ Postmodernizm jest bardzo pretensjonalnym i w ogóle dziwact nym paradygmatem. Pomimo skłonności do uogólnień ludZ* przecież nadal potrzebują identyfikacji z grupą lokalną, (rady cją. Obok tendencji zjednoczeniowych istnieją przecież tende* cje nacjonalistyczne. Wystawy w starym stylu: wystawy regtf nów, konkretnych kultur zapewniają realizację takich potrzeb. Czy istnieje pośrednia ścieżka działań muzealnych, omijając щ 1 73 �METODY: - pokaz filmu wideo - gra - pogadanka - pokaz eksponatów POMOCE: - film wideo o ewolucji gatunków, którym dysponuje Muzeum Ziemi - eksponaty skamieniałości, czaszki i szkielety zwierząt czwar­ torzędowych ze zbiorów Muzeum Ziemi - szarfy (35 po 7 każdego rodzaju) w pięciu grupach: prekambr paleozoik napisy na szarfach mezozoik kenozoik - trzeciorzęd kenozoik - czwartorzęd - plansza do gry + kostka do gry (z trzema oczkami - ma­ ksymalnie) ew. nagrody dla zwycięskiej drużyny: w formie małych figurek dinozaurów (do kupienia w kioskach i skle­ pach z zabawkami w cenie kilku tysięcy) - plastelina (2 pudełka po 6 kolorów) podzielona na 35 niewielkich porcji + muszle, kamyki, patyczki TOK ZAJĘĆ: 1. Przy wejściu rozdanie (losowo) dzieciom szarf 2. Przekazanie informacji o tym gdzie powstało życie na ziemi - z pytaniem typu: jak myślicie, gdzie? + [przy planszy ilustrującej podział na okresy] przekazanie informacji o podziale dziejów Ziemi zwrócenie uwagi dzieci na ich własne szarfy co jest na nich napisane; połączenie się dzieci w grupy i ustawienie się według kolejności er 3. [ W sali prezentującej eksponaty: skamieniałości] Pogadanka na temat: skąd wiemy o zwierzętach żyjących na ziemi przed setkami czy dziesiątkami milionów lat? Podkreślenie roli wykopalisk. Zaprezentowanie eksponatów: skamieniałości. 4. Rozdanie plasteliny + muszelek, patyczków, k a m y k ó w każde dziecko może samo sprawdzić jak powstawały ska­ mieniałości przez odciskanie różnych form w plastelinie. 5. Przejście do sali wideo. Pokaz filmu o ewolucji gatunków, z zaznaczeniem er (poznanych j u ż przez dzieci) - czas trwania ok. 20 min. 6. Uzupełnienie lub rozszerzenie niektórych podanych przez film informacji: - podkreślenie najważniejszych elementów, które później będą wykorzystane w grze, np. „ciało gadów było pokryte łuską, a ich krew była zimna. Musiały się wygrzewać na słońcu, żeby zgromadzić ciepło, które da i m siłę do porusza­ nia się - stąd żagle na grzbietach niektórych z n i c h . " 7. Prezentacja eksponatów: czaszek zwierząt czwartorzędo­ wych + komentarz. 8. Utrwalenie wiadomości w formie gry planszowej: - ponowny podział na grupy według szarf z nazwami er - drużyna po konsultacji odpowiada na pytania związane z polem na którym stanęła w wyniku rzutu kostką - jeśli nie odpowiedzą cofają się o jedno pole. PYTANIA: pole nr 1: Patrząc na te zwierzęta, przypomnijcie gdzie narodzyło się życie? nr 2: Co to są skamieniałości? Dlaczego są dla nas ważne? nr 3: Jakie zwierzęta żyły wśród glonów i nimi się żywiły? nr 4: W co wyposażone były ryby w paleozoiku? nr 5: Jak nazywają się zwierzęta, które pierwsze nau­ czyły się oddychać powietrzem? nr ó: Do czego służył żagiel na grzbiecie niektórych gadów? nr 7: Jaką długość (od nosa do ogona) osiągały naj­ większe dinozaury? 74 nr nr 8: Ile milionów lat królowały na Ziemi dinozaury? ata wodza zarezerwowana dla prowadzącego). W y b ó r ma 9: Czy tyranozaur był drapieżnikiem czy roślinożer- j wierciedlać zasadę patrylokalności, czyli zamieszkania ra­ cą? dżiny w domu męża - ojca rodziny podstawowej, nr 10: Dinozaury czy ssaki były zwierzętami stałociepl- ponowne zebranie wszystkich na placu. nymi? prowadzący lekcję pełni rolę naczelnika wioski. Objaśnia on nr 11: Od czego pochodzi nazwa „ s s a k i " ? funkcjonowanie wioski trobriandzkiej: ziemia dookoła wsi jest nr 12: Dlaczego zwierzęta na Ziemi się zmieniały? j s n o ś c i ą wodza i jego krewnych, zaś mieszkańcy wioski nr 13: Jakiego współcześnie żyjącego zwierzęcia b y ł o _ j ą na polach i w ogrodach j ą otaczających. Zebrane przez przodkiem i jak się nazywało przedstawione na j , j plony dzielone są na części, które następnie są oddawane: rysunku zwierzę? _ wodzowi - najlepsze owoce yamu, jako wypełnienie świadczeń należnych naczelnikowi wioski; NA T R O B R I A N D A C H (Katarzyna Waszczyńska) _ kjewnym - wypełnienie świadczeń krewniczych, okreś­ lających zasadę, że „brat żony wypełnia spichrz jej m ę ż a " ; Propozycja wystawy oraz lekcji dla klas 1-6 szkoły pod-' _ pozostałą częścią wypełniają własny spichlerz, stawowej. ^ ogrodach wioski pracują wszyscy, zarówno kobiety, jak Wystawa . ż y ź n i . Kobiety zajmują się ponadto domem i zajęciami cn oc w z a r a c u c n m c C Z czółno, którą podarują wodzowi) jest to niezgodne z rzeczywis­ tością trobriandzką, ale potrzebny jest motyw współdziałania i rywalizacji pomiędzy grupkami. W ó d z wynosi z chaty przedmioty wymiany: naszyjniki (soulowa) i naramienniki (mwali). Każda z rodzin dostaje mniejsze (mogą być to korale imitujące naszyjniki i naramien­ niki). Przed samą wymianą - krótkie przedstawienie jej zasad i charakteru. Kula to wymiana mająca na celu zaspokojenie potrzeby kontaktów pomiędzy ludźmi. M a ona charakter obrzędowy. Odbywa się według określonych tradycją reguł, w wyznaczo­ nym czasie. Otoczona jest magicznymi rytuałami. Uczestnictwo w Kula jest związkiem trwałym, nakłada różne obowiązki, ale i przywileje. Łączy ludzi w stałe stosunki wzajemnej wymiany darów i usług. Dlatego obowiązują następujące zasady: - raz w Kula zawsze w Kula - dar musi być przyjęty i odwzajemniony o takiej samej wartości lub wyższej; zasada uczciwości i równoważności, - nie wolno zmuszać do dania daru, ani nie wolno się go domagać, - zasada hojności. Przed przystąpieniem do zabawy w Kula, wyszukanie przez dzieci zaznaczonych stron świata i pokazanie, w którą stronę powinny poruszać się naszyjniki, a w którą naramienniki. Teraz następuje zabawa dozorowana przez prowadzącego, czuwające­ go nad prawidłowością wymiany. Gdy j u ż zostanie dokonana wymiana, ponownie zbierają się na placu tańców, gdzie od­ powiadają na pytania dotyczące Kula i jej przebiegu. Chodzi o utrwalenie zasad jej funkcjonowania. Powinny także paść pytania o samą wioskę i jej organizację dla sprawdzenia jak wiele informacji zostało zapamiętane przez dzieci (na tej podstawie powinno się bądź ograniczać przekazywane treści, bądź je rozszerzać). Przez cały czas dzieci powinny same zadawać pytania. Na tym kończy się dzień w wiosce trobriandzkiej, ale jutro zaczyna się nowy z n o w ą grupą dzieci... Wyżej przedstawiona lekcja oprócz nauki o samej społeczno­ ści trobriandzkiej, ma za zadanie nauczyć wzajemnego współ­ działania, prawidłowego kontaktowania się pomiędzy sobą, wzajemnego akceptowania, ale także nauczyć rzeczy pod­ stawowych, jak np. kierunki świata, posługiwanie się m a p ę itp. Pośrodku sali makieta wsi z Trobriand - Omarakany J gospodarskimi. Czynności te m o g ą być wykonywane jedynie na prawie dokładne jej przeniesienie, łącznie z wymiarami; wg ulicy znajdującej się pomiędzy kręgiem spichrzy a kręgiem poniższego planu z zaznaczeniem poszczególnych części wio- chatjki Co 2-10 lat do wioski dochodzi wielki „obieg , tzn. Dookoła sali, na dużych planszach, udających trójwymiaro- następuje wielkie święto związane z wymianą Kula. Do tej we - zdjęcia tamtejszych mieszkańców - Trobriandczyków wymiany cała wieś przygotowuje się przez czas pomiędzy przy ich codziennych i świątecznych zajęciach. Chodzi o zro- wymianami. Kula dotyczy wszystkich mieszkańców, ale najbienie wrażenia „ b y c i a " w tej wiosce. W dali sączące się/ ważniejsza odbywa się pomiędzy wodzami wioski. Wymienia nagranie rozmów, śpiewów, przyrody. Poniżej tablic - re­ nę są naszyjniki i naramienniki z muszli spondylusa (przejście prezentatywne eksponaty ułożone tematycznie: narzędzia po- do gablotki i pokazanie, jak wyglądają). Naszyjniki są wymietrzebne przy budowie chat, łodzi; narzędzia pomocne przy pracy niane ze wschodu na zachód, naramienniki odwrotnie z zachodu w ogrodzie; podstawowe przedmioty z wyposażenia chat;, na wschód. Przed Kulą, we wsi mężczyźni przystępują do spódniczki z rafii; naszyjniki oraz naramienniki z muszli budowy czółen, które umożliwiają wzięcie udziału w wymianie spondylusa. pomiędzy wioskami. Przy wejściu duża mapa przedstawiająca Australię i Oceanię Tak przygotowane dzieci zaczynają „żyć życiem Trobriand- schematycznie, z wyraźnym zaznaczeniem położenia Wysp czyka". Na początek rozchodzą się po sali w poszukiwaniu Trobrianda i wsi (mniej więcej). Kolejną planszą graficzną pożywienia - yamu-bulw jadalnych (które imitują grapefruity) powinna być plansza z planem wsi Omarakana z zaznaczonymi a następnie znoszą je do swoich domów, gdzie dokonują poszczególnymi jej częściami. podziału na grupy potrzebne do wypełnienia wyżej wymienioPonad całością zdjęć - bardzo wyraźne zorientowanie i za- nych świadczeń. Teraz następuje wzajemne przynoszenia zbioznaczenie kierunków: wsch., p d „ pn., zach. rów - po kolei grupa po grupie. W pewnym momencie przynoszenia „ b u l w " przybiega nie­ Żadnych podpisów ani tekstów wprowadzających (nauczanie nielogistyczne!). znany dzieciom pracownik muzealny (a la Trobriandczyk) Celem wystawy, jak i lekcji jest pokazanie systemu społecz­ i zawiadamia wszystkich, że czas szykować czółna, bowiem nego panującego na Trobriandach, życia społecznego Melane- zbliża się Kula. Pomimo że zajmują się tym tylko mężczyźni, zyjczyków tam mieszkających z zaznaczeniem takich momen­ tutaj współpracują całe „ r o d z i n y " , które mają za zadanie tów, jak praca w ogrodzie, zakładanie spichrzy poszczególnych zrobienia czółna jak największego z papieru. Po jego wykonaniu mieszkańców i spichrza wodza, budowa łodzi, kula - wymiany zbierają się na placu, gdzie w konkursie wybierane jest najlepsze międzywioskowej i między wyspowej. Lekcja Trobriandy to wyspy położone na pd-wsch. od Papui - Nowej BIBLIOGRAFIA Gwinei. Stolica - Kiriwina. Ludność mieszkająca to Malanezyjczycy nazywani popularnie od nazwy samych wysp - Trobrian-1 Byszewski J., Parczewska M. Michalska W. 1993 Zamysł twórczy a odbiór społeczny (na przykładzie wystawy mono­ 1992 Deklaracja programowa projektu pt. „Inne muzeum". Centrum dczykami. graficznej „Polskie szopki ludowe" „Śląskie Prace Etnograficzne". Sztuki Współczesnej, Warszawa. Zabawa w wyszukanie na mapie wstępnej wysp i próby Clifford J. nazwania mieszkańca i mieszkanki Trobriand (Trobriandczy,, '992 O kolekcjonowaniu sztuki i kultury, „PSL: Konteksty" nr 1, 1993. Michera W. Trobriandka) - chodzi o utrwalenie nazwy i oswojenie się z tym Durrans B. 1993 Tajemnica butów, czyli pochwala muzeum, „PSL-Konteksty", nr 1. egzotycznym tematem. 1993 The future of ethnographie exhibitions, „Zeitschrift fiirEthnologie", 1994 O symbolicznym dotykaniu rzeczywistości, „PSL-Konteksty", nr 1. Wejście do wioski. Krótkie przedstawienie jej części, spraw­ z. 118 Morris S. dzenie z planszą zgodności rozmieszczenia poszczególnych Hunt Ch. J993 The museum: a sacred arena, „Zeitschrift fiir Ethnologie", z. 118. 1983 Л teacher's guide to using portraits, English Heritage. budynków. Zebranie grupy pośrodku - na placu tańców. Jackowski A. Krótkie omówienie organizacji społeczności z wytłumacze­ Mullaney S. •993 Czy muzea etnograficzne mogłyby powstać dzisiaj?, „Śląskie Prace 1983 Strange things, gross terms, curious customs: the rehersal of cultures niem (przystępnym) jej nazw. Etnograficzne". in the late Renaissance, „Representations", nr 3. Trobriandczycy są społecznością matrylinearną, tzn. że wsze­ Kubiak A. Robotycki Cz. lkie pochodzenie, jak i dziedziczenie dóbr jest w linii matki - p? 1994 Krótki tekst o totalu, „Społeczeństwo Otwarte" nr 3. 1993 Teorie kultury a muzea etnograficzne, „Śląskie Prace Etnograficzne'' matce. Uprzednio podzielona grupa ma rodziny podstawowe, tj,^°*ska-Otwinowska J. matka, ojciec, (dla uproszczenia) jedno dziecko - wybierając Voris H., Sendzielarz M., Blackman C. Biżuteria według pradawnych wzorów, „Plastyka i Wychowanie", nr 2. Teach the mind, touch the spirit. Muzeum Naturalne w Chicago swojego przedstawiciela z rodzin podstawowych wymienia: kto po k i m dziedziczy. Następnie łączone są po dwie rodziny podstawowe celem utworzenia „wspólnot interesów i więzó* k r w i " , czyli krewni w linii matki - jest to potrzebne przy dalszych działaniach. Podzielona grupa dostaje zadanie wy­ brania sobie odpowiedniej chaty i spichrza przy chacie (wyjątek - ; 75 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3ed74c55abb7128fc9d2884fddf697bf.pdf e7f3fb5409d662663703b79371f2eff3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5720 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa słońce - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5318 Title A name given to the resource Obserwowane "ruchy" słońca w dni świąteczne/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.45 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 8. Obserwowane „ r u c h y " słońca w dni świąteczne Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy opowiadali, że słońce tańczy, skacze? Kiedy? Objaśnienia znaków: 1—słońce tańczy; 2—skacze; 3—„gra"; 4—biega; 5—kłania się; 6 — kąpie się; 7 — brak tradycji; 8 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/880c150f371a2af2b78fa44d734b8dfa.pdf ad7f9d000ef1cf7a5a16280866aa4003 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5721 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa księżyc - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5319 Title A name given to the resource Postaci występujące na księżycu/ Komentarze do Polskiego Atlasy Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.57 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co mówili o plamach na księżycu (Twardowski, kobieta, inne postacie; co tam robią)? Objaśnienia znaków: 1 — Twardowski; 2 — kobieta; 3 —chłop; 4 — Kain i Abel; 5 — Adam i Ewa; 6 — Dawid; 7 —święty Jerzy; 8 — święty Izydor; 9 — święty (brak dokładniejszych danych); 10 —człowiek; 11 — czarownice (na księżycu odbywają zloty); 12 — brak tradycji; 13 — brak odpo­ wiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f33558d4851f8d2919b9ad88691756e6.pdf f557875c44f606668013c5c34719f371 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5717 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne ziemia - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5314 Title A name given to the resource Ludowe wyobrażenia o ziemi/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego(mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.30 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5. Ludowe wyobrażenia o ziemi Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak starsi ludzie mówili — na czym trzyma się ziemia? Jak wygląda? Objaśnienia znaków: 1 — ziemia stoi; 2—ziemia się obraca; 3—brak tradycji; 4—brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/41f32decde9e6285365ef251fd97c3cd.pdf ded5827205e2c872cc75741c4c955377 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5718 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa słońce - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5315 Title A name given to the resource Miejsca wschodu i zachodu słońca/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.23 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6. Miejsca w s c h o d u i z a c h o d u słońca Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak starsi ludzie mówili — czy słońce wschodzi i zachodzi w tym samym miejscu w lecie i w zimie? Jak nazywali te najdalsze punkty? Objaśnienia znaków: 1 — słońce wschodzi i zachodzi w tym samym miejscu w lecie i w zimie; 2 — słońce wschodzi i zachodzi w różnych miejscach w lecie i w zimie; 3—brak tradycji; 4—brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff24c9176ce3a5cd0154e9c1672091af.pdf 562eee76a8080a4aafdecc5a361e73e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5719 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa słońce - wiedza ludowa obrzędy doroczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5317 Title A name given to the resource Witanie wschodzącego słońca/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.40 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 7. Witanie w s c h o d z ą c e g o s ł o ń c a Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy witali dawniej słońce wschodzące? Objaśnienia znaków: 1—modlono się; 2—żegnano się; 3—klękano; 4—kłaniano się; 5—całowano ziemię, 6—zdejmowano czapkę; 7—witano słońce (brak dokładniejszych danych); 8 — brak trady­ cji; 9 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0a641502a1acd5743d5bfb52439e1f2f.pdf 9ac612735741f7833f05b07f12786213 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5713 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource kosmologia ludowa Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5310 Title A name given to the resource Ludowe wyobrażenia o niebie/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego(mapy) Folk images of heaven / Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas (maps) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.20 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1. Ludowe wyobrażenia o niebie Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak starsi ludzie mówili — jak wygląda niebo? Na czym się trzyma? Objaśnienia znaków: 1 — niebo stoi; 2—niebo się obraca; 3—brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2e85435748ef608f73fe6f4c20cf2d4f.pdf 3e3a80c4b6ea9a960e8df094532664a9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5714 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne Polski Atlas Etnograficzny kosmologia ludowa gwiazdy - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5311 Title A name given to the resource Wpływ gwiazd na los człowieka/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe s.23 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2. Wpływ gwiazd na los człowieka Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy gwiazdy, pod którymi urodził się człowiek wpływają na jego charakter i los? Objaśnienia znaków: 1 — gwiazda wpływa na los człowieka; 2 — człowiek urodzony pod „dobrą gwiazdą" ma dobre życie; 3 — człowiek urodzony pod „złą gwiazdą" ma złe życie; 4 — brak tradycji; 5 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0262904146c59e8c222786640c4b642d.pdf 2ec22176eecb30d520da05852cd33e3c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5715 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa gwiazdy - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5312 Title A name given to the resource Wpływ gwiazd na życie człowieka, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe, s.25 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 3. Wpływ gwiazd na życie człowieka, I Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy gwiazdy, pod którymi urodził się człowiek wpływają na jego charakter i los? Objaśnienia znaków: 1 — każdy człowiek dostaje w momencie urodzin swą gwiazdę; 2 — człowiek umiera, gdy gwiazda spada; 3 — brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/007c381b6d89272ef965cba804865eb1.pdf ed75c423ca83be2bca86388525c23163 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5716 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne kosmologia ludowa gwiazdy - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5313 Title A name given to the resource Wpływ gwiazd na życie człowieka, II/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6:Wiedza i wierzenia ludowe, s.26 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4. Wpływ gwiazd na życie człowieka, II Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy można gwiazdy palcem pokazywać? Czym to grozi? Objaśnienia znaków: 1 — pokazywanie palcem grozi śmiercią pokazującego; 2 — liczenie gwiazd grozi śmiercią liczącego; 3 — inne odpowiedzi; 4 — brak tradycji; 5 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5315e2ae6560fec57194eaefb46b5d0c.pdf 10bbd80cfaff67d33cd79d446f34438a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5728 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne ogień - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5326 Title A name given to the resource Zakazy związane z ogniem, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.84 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 16. Zakazy związane z ogniem, I Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak mówiono, czy wolno pluć, wylewać nieczy­ stości na ogień? Dlaczego? Objaśnienia znaków: 1 — zakaz plucia na ogień; 2—zakaz wylewania nieczystości; 3—brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/058f46ab00ebf86114dfddb43a705eb5.pdf 42e8b57f6318865f2a2bfc845c125bfe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5752 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wierzba (Salix) - wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5350 Title A name given to the resource Wierzenie o przebywaniu złego ducha w wierzbie (Salix)/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.224 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 0 . Wierzenie o przebywaniu złego ducha w wierzbie Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": O j a k i m drzewie mówili starzy ludzie, że w n i m czy pod n i m siedzi zły duch (jego nazwa) — a może krasnoludki, choroby, gościec, kołtun? Czy takie drzewo można było wycinać? Objaśnienia znaków: 1 — zły duch siedzi w wierzbie; 2 — inne odpowiedzi; 3 — brak tradycji, 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5d79d788c72f98ca5cb915677a73df9.pdf 74a604ea0b6d674febef9b09ba6c2e43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5753 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5351 Title A name given to the resource Przekonanie o wężu wypijającym mleko krowom/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.236 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 41. Przekonanie o wężu wypijającym mleko krowom Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": C o opowiadają o wężu? Objaśnienia znaków: 1 — wąż ssie mleko z wymion krowy; 2 — żmija ssie mleko z w y m i o n krowy; 3 — żmija ssie mleko z piersi kobiecej; 4 — brak tradycji; 5 — brak odpowiedzi. Uwagi: Wykorzystano również odpowiedzi na pytania pochodzące z kwestionariusza PAE nr 10 „De­ mony, półdemony i istoty nadprzyrodzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych", dotyczące węża rozumianego jako demona przyswajającego się do gospodarstwa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b04c815666aa7b86fe3136bb7da3d2c.pdf 6c6d901e41fa55c230e22d612ea5dc0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5754 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5352 Title A name given to the resource Wątek folklorystyczny o powstaniu świni/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.240 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 2 . Wątek folklorystyczny o powstaniu świni Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadają o świni? Z kogo powstała? Objaśnienia znaków: 1 — świnia powstała z Żyda lub Ż y d ó w k i ; 2 — brak tradycji; 3 — brak odpo­ wiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/acf6d25ca1d414584840546ac6e766f4.pdf 3658c09e9d042df70a393725ae0b7536 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5755 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne koza - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5353 Title A name given to the resource Przekonanie o diabelskim charakterze kozy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.243 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 3 . Przekonanie o diabelskim charakterze kozy Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadają o kozie i złym duchu? K t o j ą stworzył? C o można ugasić mlekiem kozy? Objaśnienia znaków: 1 — koza posiada diabelski charakter; 2 — brak tradycji; 3 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6642330abf4a03ecb96b9a7de277cb78.pdf f56da447a98ee8cb67a1b8565858db87 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5756 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5354 Title A name given to the resource Określanie pory nocy na podstawie piania koguta/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.248 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 44. Określanie pory nocy na podstawie piania koguta Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadają o kogucie? Objaśnienia znaków: Pianie koguta oznacza: 1 — zbliżający się poranek; 2 — porę nocy (brak dokład­ niejszych danych); 3 — brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a885ec99a022fa12ed92929dd7f7860e.pdf 3df765dbc8beb6c412eefc1f8249b91a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5758 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne biedronka - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5356 Title A name given to the resource Nazwy biedronki/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.271 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 45. Przekonanie o powstaniu bociana z człowieka Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadają o bocianie? Z kogo powstał? Czy można zabić bociana, dlaczego? Objaśnienia znaków: 1 — bocian to przemieniony człowiek; 2 — bocian ma coś wspólnego z człowie­ kiem; 3 — brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2bfc4fe7072bda11da44501ae3969be6.pdf 7dd9392e83aa07f82a9bdc07b02cdd0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5759 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wiedza ludowa pszczoła - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5357 Title A name given to the resource Mówi się, że pszczoła umiera albo ginie/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.275 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 6 . Nazwy biedronki Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe" i APV. Co opowiadają o biedronce? Jakie wróżby, wierszyki (podaj tekst i okoliczności jego wygłoszenia)? Czy można j ą zabić? Pominięto występowa­ nie nazwy „ b i e d r o n k a " . Ryc. 11 APV „Bezeichnungen für den Marienkäfer i n P o m e r n " ( A P V : 219). Objaśnienia znaków: 1 — „boża krówka"; „krówka"; 2 — „boży robak"; 3 — „patronka"; 4 — „ k o n i k Pana Jezusa"; 5 — „panienka"; „panieneczka"; 6 — „zezula"; „zazula"; 7 — „ o r a " ; 8 — „kudła"; 9 — „ m u n i a " ; 10 — nazwy rzadsze ( 1 . „pietrusia"; 2. „trusia"; 3. „agatka"; 4. jonka; 5. „petronelka"; 6. „morawka", „morawiczka"; 7. „maruczka"; 8. „marioszek"; 9. „lelunek"; 10 „kaszka"; 11. „tatarczuszek"; 12. „słoneczko"; 13. „zdrowoszek"; 14. „godzinka"; 15. „worożka"; „wróżka"; 16. jagronka"; 17. „macierzanka"; 18. „katrynka", „katarynka"; 19. „małżonka"); 11 - „ g r ü t z w u r m " (wg APV); 12 — „kruschke"; 13 — „marienkäfer" (wg APV); 14 — brak tradycji; 15 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b495ecaa0c67f6531880db7c9ed35a31.pdf a22b407fe474a84a7cbb53385afb1842 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5760 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5358 Title A name given to the resource Przekonanie, że żaba może wystepować w postaci żaby lub ropuchy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.278 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 47. Mówi się, że pszczoła umiera albo ginie Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadają o pszczołach? Jak powstały (z rany na czole)? Czy pszczoła zdycha? Czy można j ą zabić? Dlaczego? Objaśnienia znaków: M ó w i się, że pszczoła: 1 — umiera; 2 — ginie; 3 — brak tradycji; 4 — brak odpo­ wiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/26542ae6fd9f4855257fbfbd2719ef4f.pdf 325215f475dc784339c2f3d840e978fe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5761 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5359 Title A name given to the resource Zastosowanie miary łokciowej, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.289 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 8 . Przekonanie, że czarownica może występować w postaci żaby lub ropuchy Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadają o żabie, ropusze? K t o się pod jej postacią ukrywa? Czy można j ą zabić? Objaśnienia znaków: Czarownica przyjmuje postać: 1 — żaby; 2 — ropuchy; 3 — brak tradycji; 3 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6c7689b6b1dc5ec629cc63f76f9bea3c.pdf 09493751491696fdcc040c3450383e3e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5738 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne etnomedycyna dziurawiec (Hypericum perforatum L.) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5336 Title A name given to the resource Lecznicze wykorzystanie dziurawca (Hypericum perforatum L.)/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.148 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 6 . Lecznicze wykorzystanie dziurawca — (Hypericum perforatum L.) Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadali o dziurawcu —„ziele świętoja­ ńskie", „ d z w o n e k " ? O d czego chroni? Jak się n i m posługują? Czy święcą? O b j a ś n i e n i a z n a k ó w : Dziurawcem leczono: 1 6 11 —rany; 7 —ż o ł ą d e k ; 8 —w ą t r o b ę ; 9 —serce; 2 —nerki; 10 —brak tradycji; 12 — brak odpowiedzi. —gardło; 3 — grypę; 4 —płuca; 5 —nerwy; —brak konkretnego przeznaczenia w lecznictwie; � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/801ce3816cc882fd3243676110719a38.pdf 376b1fb92693d5473702dd201ed01e48 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5739 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne etnomedycyna czarny bez (Sambucus nigra L.) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5337 Title A name given to the resource Lecznicze wykorzystanie czarnego bzu (Sambucus nigra L.)/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.152 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 27. Lecznicze wykorzystanie czarnego bzu (Sambucus nigra L.) Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Ankieta PAE nr 7/71 d o t y c z ą c a zbierania i użytkowania o w o c ó w i kwiatów n i e k t ó r y c h roślin dziko r o s n ą c y c h : — Owoce czarnego bzu, w j a k i m celu — na wino, sok pitny, powidła, lekarstwa, na jakie choroby? Jak się te leki robi? — Kwiaty czarnego bzu — w j a k i m celu? Jak się p r z y r z ą d z a ? Jeżeli jako lek, to na jakie choroby? Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jakie choroby leczyli za p o m o c ą bzu? Objaśnienia: Czarnym bzem leczono: 1 — przeziębienie; 2 — kaszel; 3 — w ą t r o b ę ; 4 — żołądek; 5 — brak konkretnego przeznaczenia w lecznictwie; 6 — inne odpowiedzi; 7 — brak tradycji; 8 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de4789943b3842c69d0187568575569c.pdf 9a1aa4839d98148318fcdd1eb121cbec Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5736 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne belemnit - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5334 Title A name given to the resource Nazwy belemnitu/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.138 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 24. Nazwy belemnitu Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak nazywali i do czego używali kamyka kształtu palca, k t ó r y znajdował się w ziemi? O b j a ś n i e n i a z n a k ó w : 1 — „strzałka piorunowa", „strzałka"; 2 — „ p i o r u n o w y k a m i e ń " , „kamyszek"; 3 — „ p i o r u n o w a kula, kulka"; 4 — „ p i o r u n " , „zimny piorun", „grom"; 5 — „boży palec", „paluszek", „boży p r ą t e k " ; 6 — „prątek"; 7 — „diabli palec, czarci"; 8 — „krzesiwo", „krzemień"; 9 — brak kon­ kretnej nazwy; 10 — brak tradycji; 11 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/22579ca280b90be2f01e7acd345897bc.pdf 3ff401eb1daa801d13c87a7c6d4d3bb3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5737 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5335 Title A name given to the resource Wykorzystanie strzałki piorunowej/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.141 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 5 . Wykorzystanie strzałki piorunowej Oprac. Agnieszka Lebeda Kierow, naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak nazywali i do czego używali kamyka kształtu palca, k t ó r y znajdował się w ziemi? Jak on powstał? Jakie m i a ł działanie? O b j a ś n i e n i a z n a k ó w : 1 — u ż y w a n o do krzesania ognia; 2 — u ż y w a n o do leczenia ran i c h o r ó b ; 3 — u ż y w a n o jako ochrona przed piorunem; 4 — zbierano na szczęście; 5 — nie zbierano go, ponie­ waż m ó g ł ś c i ą g n ą ć piorun; 6 — brak tradycji, 7 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ab739440db5e885bc35c062be67a48c8.pdf f1724c17e667a2cda1575c01197f3bb3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5734 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5332 Title A name given to the resource Powieszenie się człowieka lub diabła jako przyczyna silnego wiatru/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.131 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 2 . Powieszenie się człowieka lub diabła jako przyczyna silnego wiatru Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jakie są przyczyny silnych wiatrów, w i c h r ó w i burz? Mapa IV, 44 APV. „Wenn plötzlich ein Sturmwind aufkommt, sagt man". O b j a ś n i e n i a z n a k ó w : 1 — ktoś się powiesił ( t a k ż e według APV dla Pomorza Zachodniego), 2 — kobie­ ta się powiesiła; 3 — m ę ż c z y z n a się powiesił; 4 — diabeł się powiesił; 5 — Ż y d się powiesił (wg APV); 6 — brak tradycji; 7 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c778720fe11d729c3bb491399150f5de.pdf 9df8ff749145c11c1160e1993e0ec9c1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5735 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5333 Title A name given to the resource Rodzaje dusz latających z wiatrem/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.134 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 3 . Rodzaje dusz latających z wiatrem Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy z wiatrem latają dusze ludzi? Jakich? Czy można im pomóc? Objaśnienia znaków: 1 —dusze ludzkie; 2 nieochrzczonych ludzi; 5 — dusze wisielców; 3 —dusze p o t ę p i e ń c ó w ; 4 —dusz —dusze nieochrzczonych dzieci; 6 — dusza źle m i e r z ą c e g o geometry; 7 — brak tradycji; 8 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f20b21f16a2e7694091d2ceff212c4d6.pdf 72d4baa5e94bac4dc53c156cd0c36fd2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5732 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5330 Title A name given to the resource Nazwy wiru powietrznego zwiazane z jego demonicznym charakterem/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.122 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 20. Nazwy wiru powietrznego związane z jego demonicznym charakterem Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak nazywają wir powietrzny (nazwa gwarowa)? Co to jest? Czy można było zachorować, gdy podwiał? Co robili, by się od tego uchronić? Objaśnienia znaków: 1 — „świńskie gówno"; 2—„świński wicher"; 3—„bartek"; 4 — „srala bartek"; 5 — „bartek leci"; 6—„czarownica leci"; 7—„ciota"; 8—Jasio"; 9—„południca", „południak"; 10 — brak tradycji; 11—brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/57bd42d0c88f42b7b272af74f151f7d5.pdf a58405e47939fa6840c5078cea12ede8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5733 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5331 Title A name given to the resource Nazwy wiru powietrznego związane z jego ruchem/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.123 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 21. Nazwy wiru powietrznego związane z jego ruchem Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kiodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak nazywają wir powietrzny (nazwa gwarowa)? Co to jest? Czy można było zachorować, gdy podwiał? Co robili, by się od tego uchronić? Objaśnienia znaków: 1 " „wir"; 2—„wirus"; 3 —„wirnik"; 4—„powicher"; 5—„zawichur"; 6—„kor­ kociąg"; 7—„kręciolek"; „kręcek" i pod.; 8—„młynek"; 9—„świder"; 10—„wibelwind"; „kruzawind" i pod.; 11—„kryzel"; 12—brak tradycji; 13—brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a4b4db9f610b9e291a4e65eeff46b89c.pdf 01da03e0f11f19fdd4df360683a5d232 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5740 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne cis (Taxus baccata L.) praktyki magiczno-religijne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5338 Title A name given to the resource Święcenie cisu (Taxus baccata L.) / Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.158 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 2 8 . Święcenie cisu (Taxus baccata L.) Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Czy znany jest cis? Do czego używali jego drew­ na? Czy święcili cis na Wielkanoc lub 15 sierpnia? Objaśnienia znaków: Cis święcono: 1 —na Wielkanoc; 2 —w oktawę Bożego Ciała; 3 —w dniu Matki Boskiej Zielnej (15 sierpnia); 4 —brak konkretnej daty; 5 —brak tradycji; 7 —brak odpowiedzi. �