29 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/dfd3879e575c3005f8924cdc592dbba4.pdf 1b99b3ad98929970544c92dd56a4734f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1996 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1852 Title A name given to the resource Summary / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.425-470 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 425 SUMMARY A la memoire du Prof. Dr. Adam Fischer I Redacteur en chef du „Lud" (Peuple) secretaire de „La Societe etnographique", professeur d'ethnographie et d'ethnologie a l'uniwersite de Jean Casimir a Lwów, membre de Г Admini­ stration centrale de la „Commission internat!ocalę des Arts Populaires" et de beaucoup d'autres soeietes scientifiques et d'utilite publique en Pologne. Le 22 deeembre 1943, mouirut prematurement a Lwów, le prof. Adam Fischer, ne en 133S a Przemyśl, La cause de за mort etait l'epuisement general occasionne par les : е т р э si durs depuis 1'eclat de la guerre en 1939, ainsi que le manque de nouiriture et т е т е la famine, supplee aux souffrances moraoix pendant les aamees d' occupation aliemande. Malgrć les temps durs et les conditions penibles, le prof. Adam Fischer eu le talent de sauver du Г orage de la guerre — la plus grandę partie de la bibliotheque et les archives e n t i ­ res de la „Societe ethnographique". Gagnant son pain pendant ce temps, comme teneur de livres, dans un magasin de bois, i l avait acheve une serie des travaux scie-ntifique.s et d'esquisses biographiques, commences avantla guerre. A ce cycle appartient la monograph i e de Zorian Dołęga Chodakowski, "le premier ethnographe polonais (imprimee dans le t. X X X V I du „Peuple"). ', I I La productivrte scientifique d' Adam Fischer oontenait tous les domaines d'ethnographie et d'ethnologie. Elle comprenait aussi les problemes d'histoire au point de vue de la civilisation. L"ef£et de son travail assidu comtierat plus de 160 positions bibliographique et plus de 700 articles, critiques et rapports. Parmi les grands travaux d'Adam Fischer, meri'tent иле consideration sp6ciale, les monographies. i & �426 „Les usages funeraires du peuple polonais" — etude comparce, bwów. 1921. „Les Ruthens" ebauche ethnographique des Ruthens. Lwów. 1928. . „L'ethnograpbie Slave" 1. partie - Pclabianie, Lwów. 19.41. 2. partie - les Lusaiiens. Lwów. — Warszawa. 1932. „Uethnopraphie de ia busse ance..ne\ Gdynia. 1937. En anglais: „A reconstruction of ar.ehnt Pm>s.en Ethnography" (Baltic and' Scandinavian Countri.es. I I I . 441 — 449). „The Cassubia-n C i v ; L , a i i '. Pari if. Ca.subian and Polish Etnography, a comparative Study, London, 1935, avec la preface de Bronisław Malinowski, prof, d'astrophologie a l'umversite de Londres. Avec le prof. Adam Fischer la science polonaise a perdu non seulement un ethnographe eminent t un organisateur des travaux oollectifs de premiere oroLre, mais avant tout un Homme, dont le trait dominant c'etait HUMANITAS. № e Joseph Gajek In memory of an eminent Polish ethnologist Prof. Dr. Stanisław Poniatowski Among the losses which Polish culture suffered through German extermination the destruction of what is called i n l e l l i gents-La comes in the first place. One of the many victims of this hecatomb was the eminent Polish ethnologist Prof. St. Paniatowski wtho died i n a concentration camp in 1945. ' ">. ' '! 3 He was arrested in his flat m Warsaw, in November 1942, detained for several months- in the Pawiak prison, transferred to the hard work camp at Majdanek, finally, in the spring of 1944, he was sent off to a camp i n Sudetenland. Here, after a half year's stay, he died in his 61st year at the end of January 1945, a' few weeks only before the allied forces relieved the camp. j 1 J 1 J | �427 He was born on October 6th, 1884. After finishing his srecm.dary school in Warsaw he studied from 1902—1905 mathematics, physi.cs and technics at the Warsaw School of Politechnics. As the school strike and the boycott :zi Russian schools didn't allow him to continue these studies he completed his knowledge of languages, ancient :and modem. "political disturbances preventing further studies in his own country, he joined in 1906 the philosophical faculty at the Zu­ rich University, Here he undertook the study of anthropology, his work being guided mainly by Martin, the anthropologist, the ethnologist Stoli and the piehistorian Heierli. I n summer of 1911 he received a degree of a Philosophy. Doctor w i t h honours at the Zurich University. Being back in Poland he begins in 1912/13 his scientific career as an assistant in the anthropological laboratory of the Warsaw Society of Sciences. Early in 1914 he established an efthnalogica't laboratory dependant on the ethnographical colle­ ctions of the Warsaw Industrial and Agricultural Museum. In May of 1914 the U. S. National Museum of Washington D, C. asked him to join the scientific expedition charged' w i t h anthro­ pological and ethnographical studies in the Amur land, Eastern Siberia. The tribes on the lower Amur and on the Humgari were the particular Object of his studies. The war stopped his work awl became back to Warsaw in the autumn of 1914. When the Russians left Warsaw in 1915 the Central Social Commitee and the Warsaw Society of Sciences charged him to take care of the library which was to be the University's. The University having beaa established he became this library's di­ rector. As this job did not leave him time enough for his scienti­ fic work, he resigned of his position in autumn of 1919 and undertook i n the Anthropological Institute of the Warsaw Scien­ tific Society to manage the technological division, also after it had grown into an independent institute. In July 1920 he joined the ammy and took part i-rv the cam­ paign as private i n the 3d cavalry wire company. After this brief war interruption he returned to his chair of ethno- �428 graphy which he had taken i n 1916 at the Universite libre of Warsaw. He remained its professor until in 1934 he was appoin­ ted professor extraordinary at the Warsaw (state) University. ' I n 1914 he became a collaborating member t the (Polish) Academy of Sciences i n 1915 actual member to the Warsaw Society, i n 1915 active member to the Polish Oriental istic So­ ciety. 0 r Since 1921 he publishes with prof. Stolyhwc- the Archives of the Anthropological Sciences and is there chief editor in the ethnological section. Besides popular articles, critics and translations which appeared in different periodicals he published 27 works, six of them in German, one i n English, two in French. He has left plenty of materials for further works and very rich card indexes. Two works are almost ready for pi ail: the first about methods proper in ethnology lor the study of creation investigated to its origins; the second about experiments taken, during seances w i t h Ossowiecki and concerning prehistoric*! cultures. His fellow professors acknowledged hiim to be the best specia­ list i n the field of general ethnology. A historian of culture has left us who among his colleagues and students w i l l always be remembered as a man of high i n ­ terior culture, as a true Christian humanist. This is the greatest loss for our times wchich for culture's sake need creative minds so badly. Fr. Edward Bulanda S. J . The fifty years of the Ethnographical Society by Prof. Dr. Jan Czekanowski On Nov. 22, 1945, at the 50th anniversary of its existence, the Ethnographical Society, after the war catastrophe, started anew its activity. The Lublin Catholic University was for this i ' • �429 time chosen as the Society's seat. The 21st general meeting was held there and decided to take up again the Sociey's scien­ tific researches and publications. The programme accepted by the new board includes: the resuming of the publication „Lud" (The People) counting 25 volumes printed before the war; of the „Prace Etnograficzne" {Ethnographical Treatises) with 5 vol. printed up to now; moreover the publication of „Prace Etnolcgiczne" (Ethnological Treatises) and the preparation of a new Polish ethnographical atlas. On. starting a new period of the Ethnographical Society's activity let's go back and see what it achieved t i l l now. As far back as 1891 Seweryn Udziela (1) had the idea of founding an Ethnographical Society, but it came to life only on Febr, 9, 1895. I n the same year appears the 1st vol. of the „Lud". A t almost the same time all over Europe different ethnographical periodicals are founded like the „Zeitschrift des Vereins fur Volkerkunde" (1891). „Dania tidsknift for folkemal og folkeminder" (1890), „Сошку Folklore" (1890), „Bulletin de Folk-lore" (1891) and others. Despite the lack of independence Polish science didn't allow itself to be left behind i n that field. Although a teacher, first of all, has had the idea of founding an Ethnographical Society, he was sup¬ ported with much favour and activity by Polish scientific cir­ cles. Antoni Kalina (2), Jan Karłowicz, Stefan Ramułt, Hen­ ryk Biegeleisen (3) were the pioneers who at once raised to a high level the new founded Society. The Ethnographical Society found a special support in the Lwów University and this collaboration gave good results mainly as for publications; i t allowed the Society to survive many a crisis and difficulty. The Society's first president and editor of the „Lud", A n ­ toni Kalina, a philologist of great merit, applied to the perio( i ) Tadeusz Seweryn „ S e w e r y n U d z i e l a " 24. ХГГ. t 3 5 7 - 16. I X . 1537, „ L u d " X X V , p. J — 17. (2) J. Leciejewski, „ Ś p . A n t o n i K a l i n a " , „ L u d " , v o l . X I I . (3) Józef Gajek, „ H . Bicgelciserrs ethnographical a c t i v i t y " , i n the collective p u b l i ­ cation „ H . Biegeleisen", L w ó w 1 9 3 Й. �430 dical a method and a strictness proper to philology. He set up the Society w i t h iron energy and cared for its organization so well that during his presidency the Society reckoned 825 members. By hie enthusiasm he afforded to stimulate the zeal of his friends, to arise the interest of the public, to secure the collaboration of scientists of different specialities. He sent about questionnaires in Polish and Ruthenian and lifted the periodical „Lud" to a level corresponding to his eminent men­ tality. With A. Raima's illness began the first difficulties of the Society. The next president, Józef Kallenbach, professor of literature at the Lwów University, had not ail the qualities of his great predecessor. As editor of the „Lud" he filled it with too much literary stuff, so his five years long presidency wasn't very fortunate for the Societv. , ] •! j -i The same can be said of Adam Kryński, the third pre¬ sident, professor of Slav languages who wasn't able, either. I to suggest new ideas to the Society, still young at that time. ! This gap, however, was filled by somebody else, since it was '! just the moment when the then very young Adam Fischer \ began his activity for the Society's sake' Although during the 1 33 years of his membership he always was the Society's sccre1 tary never its. president, the Society owes him in the first 1 place its greatest later achievements" Since Adarr. Fischer was i elected the Society's secretary the president's functions becaJ me a mere honour as in fact the leadership was in the hands of .1 the new secretary. He brought order into the Society's Щ finances, he succeeded in publishing the „Lud" regularly; Jj this helped to exchange it w i t h advantage. Being for Jj long the periodical's editor he raised it to a high scien- щ tj.fic level and gathered a library. I t so happened that the ele- - И с lion of э. new president became for the Society a matter of Ш less importance. Nothing special can be said, either, about the -JB new president, Wilhelm Bruchnalski, besides the fact that he let Jfl the periodical be filled w i t h literary �431 ever, the years of the first world war, but the energetic se­ cretary, despite various difficulties, succeeded in publishing the X X t h vol. of the „Lud" i n the besieged and bombed city of Lwów. After this began the 19 years long presidency of Jan CzekanowsH, professor of anthropology. He supported Adam Fischer's activity, guided him in his endeavour to ob­ tain the right of lecturing and by so doing he helped the man of so much merit in the field of ethnography t j become professor of ethnography and ethnology at the University of Lwów. In this peiiod Adam Fischer -set up vast scientific inter­ national relations, supplied the library with a gieat many of books, gave the „Lud" a distinctly shaped physiognomy the essays and treatises holding on strictly to ethnographical and ethnological subjects; inasmuch method is concerned the h i ­ storical and migrational was applied, The Society's prosperous development was hampered by world war I I . I n the storm it brought abcut many of its emi­ nent members were missed or lost their lives, among them the so very distinguished professor Adam Fischer who was, how­ ever, able to save the Society's whTe archives and the bigger part of its library. As soon as the conditions became favourable foi starting anew the Society's activity, its former president, prof. Jan Czekancwski, got in touch with the living members of the •Society and summoned them for the 21st general meeting on Nov, 22, 1945, this time to the Lublin Catholic University. The change of the Society's seat was v:ted. The members of the new board are: president, Kazimierz Moszyński, professor of ethnography and ethnology at the Jagiellon University (Kraków), the m e t eminent of the living P.tlkh ethnologists vicepresidents.. Prof. Jan Czekanowski and Prof. Leon Halban; secretary, Prof. Józef Gajek. After-a six years break the pre-war activity was renew­ ed and the Ethnographical Societv entered a new 50 vears period. �432 . 2orian Dołęga Chodakowski. Dec. 24. 1774 — Nov, 17. 1825 by Prof. Dr. Adam Fischer The second part of the X V I I I t h century brings about the downfall of ideals proper to early modern times. Ста this back­ ground there appears with much distinctness and beauty the f i ­ gure of Adam Czarnocki, known by the pseudonym of Zorian Dołęga Chodakowski ,the forerunner of studies i n the prehistory of Slav peoples. His youth, „proud and gloomy", marked by the spell of Napleon's matme, was full of adventures. He spent i t on roamings through the immense spaces of tsarist Russia and through his own country and brought thus to maturity his interest for ethno­ logy. Herder, mf-y be, has had his part here and also Rousseau who imagined pi;, history to have been a period of the most per. feet liberty and equality. These were, besides, the times of ro­ manticism reaching for new spheres of feelings, the sphere, mainly, cf what the people's experiences are. Such factors for­ med the tastes of the prisoner, the soldier, the exile. The need for reaching , synthesis and for setting limits to problems by way of comparisons placed on a largo scale commanded a vast study considering the whole of the Slav area and dealing with pro­ blems as far as is concerned their extent in time and space. Thus had ',0 be discovered whatever had been preserved from the ancient Slav wot Id as well as the currents bv which its life was moved. These interests owe their rise to chains of slaverv and to the necessity these chains commanded to take refuge in merry and surmy times. a Even his first written work, without being based on large scale studies and researches, stresses the idea of Slav unity in prehistorical times. The conviction of this unity tunas into evi­ dence after the author had covered five (Russian) governement districts from the Livish and Filrmish coasts as far as Twer and �433 Moscow. It's here the fstowing adea gets hold of him: „one has to go and to enter humbly the peasant's thatched house i n vari­ ous distant countrysides, .cne has to share his feasts, his ga­ mes, his various adventures. There, in the smoke overclouding the heads, ancient rites may still take shape, old airs may be sung and among native dances names of ancient gods may be overheard." He sets himself about the research of these for­ gotten gods with obstinacy and passion, he takes delight m po­ pular songs; his collection, reckoning exactly 1017 items, is i n those" times one of the largest and one, we must remember, the Russian science took advantage cf as well as, though indirectly, writers of the size of Pousbkin and Gogol. The dynamics of his undertakings may be shown most di­ stinctly by the plan he set at work on March 18, 1820 to gather materials by visiting Slav countries. The journey was planned to begin from the Neva, upwards to the Old Ladoga Lake and should continue through Great Novgorod, the Wołga, the Divna, the Dnieper, the Moskva, the Protva sources and then southwards to the farthest Taurique castle. I t should guide him further through the Azov coastal country to the D o n estuary, back northwards to the WhAe Lake and the N u n n t m Dvina, then through the Wolga aid Kostroma to Tambow and eastwards as far as the Silver Bulgarians and the Oural Mountains. The next stage iwias to cover the area between the Lithuanian bonder region and Rajgród in the Kingdom of Poland, Stare Dorchy in the Bobruisk district, the estuaries of the Dniepr, the Dniestr, t h Pruth and of the Danube, the latter inhabited by the Black Bulgarians. I n the area thus traced he was i.o gather as well ethnographical materials as typonomastical and archeologioal. e •He was able to visit only five government districts. Like his fellows, pioneers of a new scientific path, he gathered his materials with very much intuition and has founded, in fact, the science of Slav antiquities. Those most distinguished In this field, Lubor Niederle for instance, work i n the limits of his conceptions. We must emphasize here the fact that Chodakowski'e �434 method in working .out typancmiasttcal materials, being quite mo­ dern, is applied with much, -zeal t i l l our days and is apt, even now, to bear many a bold hypothesis; those may be subject, alas, to mamy doubts and easy mistakes. Still mare interesting is his originality in putting forward the supposition that culture, spi­ ritual and social, preserves most durably traditions of bygone' and .ancient times. It's jusst on that way that modem ethnology tries to solve its most fundamental problems. His publications weren't many, i n all about seven, essays and treatises. Papers left as manuscripts are, in return, too volu­ minous to have been possibly worked out by a single man. Just out of this arose his tragedy, the tragedy of a pioneer building new roads for future scientific generations and falling on that very road exhausted by a superhuman strain. I The moral judgment about Chodakowski must also be fa­ vourable. As Poland in -those days lacked an institution able to support his huge plans, he was dependent, as for his financial means, on the scientific centre of St. Petersburg; he wrote, ho­ wever, to his country т е л : „as I'm always longing for you, I ne­ ver ought b have left you, but my honour requires that .sacrifice that, I'd say, is boundless. To have parted with you gave me, for many a time, much sorrow and I felt the full pleasure of what it means to be in the bosom of one's -own people". [ I i j t jj • ; jj l| j|i [!! Carved all of a piece he didn't know compromises nor d i d he indulge in any deviations from the end proposed. To this he terabd ^ i t h zeal, dreading no sacrifices of his own self от of his people. There were mistakes in his works, there was a onesided sysfematizatioo. Nevertheless, even his first treatise, called a poem for the young genera-ion, exercised a gieat influence on his con temporaries. Although the Vi Ina University reproached him the lack of a solid scientific preparation, his works had a more lasting value than many others whose authors possessed that preparation. Science, indeed, like the artistic genius, has an urgent need of new ideas, of a substance always new and living. Those alone may produce a rich seed and a manifold harvest. �435 Methods for the study in origins of cultural creations in ethnology by Prof. Dr. Stanisław Poniatowski Among the papers which the late Prof. Stanisław Poniatow­ ski proposed to complete and to publish, we find a detailed sche­ me for a large scale work entitled „Mahavrata". This s the name of a great Hindu feast and the explanation of its ori­ gins is the author's starting point for the study cf many "other cultural creations. He begins, therefore, his Mahavrata by a methodological chapter pointing to the importance due to the question of origins of different cultural creations for ether ethnological problems; he shows then how this particular question is to be solved. : Chapter I I : Chapter I I I : Chapter I V ; Chapter V : Chapter V I : Chapter V I I : Chapter V I I I : Chapter I X : Main types of building and the pala building. Mam types of burying and the burying on pales. Technics of capital punishment as deri­ ved from burial ceremonies. Buildings derived from burial ceremo­ nies and from clubs: 1. the altar, 2. the chapel, 3. the worship gate, 4. the tem­ ple, 5. the tavern. Worship places connected w i t h burials: 1. tomb and cemetery, 2. little squares, 3. crossroads and boundaries, 4. sacred woods and trees, 5. hills, 6. the bridge, the road beyond. Mahavrata. Vratya (burial masters and their diffe­ rencial). Petty things derived from burials, burial masters and dead people: 1. bille bille, the drum, the bell, 2. the worship boat, �436 3. the worship car (hearse), 4. the puppet, 5. tomb monuments, 6. the dpvecot, 7. painted eggs, 8. stilts. Chapter X : Gods derived from burials, burial mas­ ters and dead people. Chapter X I : Points i n annual burials. Chapter X I I : Points in the worship and magic of the sun and moon as derived from ' burials. Names derived from burials, burial masters and dead people: 1. materials, 2. links, 3. linguistic layers and cultural layers. Chapter X I I I : Chapter XIV: rites as derived from Conclusions: 1. Critique in fundamental cultures, 2. Prospects of a new concep­ tion of cultural development. PART I: METHODS F O B THE STUDY IN ORIGINS OF CUL­ TURAL CREATIONS IN ETHNOLOGY. Introduction. The question as to how different cultural creations arose and developed was, till the beginnings of our century, the main point of interest. Lacking proper and uni­ versally applied methods modern ethnologists, however, took a different attitude on their behalf. Extreme stands were ta­ ken by functionalists and, on the other side, by followers of historism. Functionalists take interest in different cultural creations only as in components of major cultural complexes; they don't see any necessity to study the origins and the development of a single cultural creation by investigating the various forms it had in different cultures. Representatives of the historical school looked on this problem in a different way. They understood the necessity to work out methods proper for solving the question of origins and development of single cultural creations. They started' with �m 437 the test of form due to Ratael. First off all, however, they were busy to work out, by means of methodology, the problem of d e v e l o p m e n t leaving in the background that of origins. The latter is treated in quite an incidental and unsatisfactory way by three handbooks of ethnological methodology, those of Graebner's, van Bulck's and W. Schmidt's. There's no mat­ ter for surprise, as ethnology in this period just laid its me­ thodological foundations. Author wants first to help a rational amplification of ethnological methods,so as to make them serve all principal parts of ethnology and not only a few of them, those especially which are an object of interest for one school or another. Then he tends to emphasize the importance due to the problem uf origins of different cultural creations. That's why he deals at first w i t h the division of ethnology's sphere and w i t h the mutual relations existing between its chief parts. By so doing he makes easier the discernment of gaps which the ethno­ logical method showed t i l l now. D i v i s i o n o f e t h n o l o g i c a l facts. The partition, generally accepted by the end of the X I X century, in ethnology w i t h material, spiritual and social cul­ ture on the one hand and in ethnography on the other proved to be too narrow for historians and functionalists as well. A l l the facts studied by humanistic sciences in their lar­ gest conception which comprehends also social sciences, can be divided into: statical facts: objects, their relations to their milieus; dynamical facts: changes i n objects, changes i n the relations of objects to their milieus. ' This distinction between objects and processes is not al¬ ways correct i n humanistic sciences; many sociologists, for instance, and ethnological functionalists as well deal w i t h relations between objects, e. g. social groups, as i f they were bare dynamical facts; this method, however, is not the best �438 to explain those relations exactly. Not before we have con. ceived statically a complex of objects and relations, 'can we understand the dynamical processes arising between them. • Objects. Objects of humanistic sciences are either human societies as composed by groups and individuals or cultures particular to such societies and composed by cultural creations linked together into most various complexes. Hence the d i ­ vision into: cultural objects: creations, complexes of creations, cultures, i . e. creations linked together into larger units like cultures of tribes, peoples, territories; social objects: individuals, groups, societies, i . e. social groups linked together into larger units like tribes, peoples, nations. The link between objects cultural and social is as tight as between statics and dynamics. Cultural objects owe their being to social objects only and can be understood only on their ground; social objects, inversely, can't exist without cultural cnes. Structure, function, ideology. Objects of physical scien­ ces have only structures, those of biological sciences also factions connected w i t h the structure; objects of humanistic sciences, and. only theirs, have, moreover, ideologies, that is explanations and valuations of structures and functions. Thus the objects of humanistic sciences have the following pro­ prieties: a structure composed by elements forming a system; a function having a definite efficiency and finality; an ideology involving an explanation and valuation. Functionalists aibout function and ideology. The great merit of functionalists consists i n the stress they laid on the �i 1 439 importance due to functions and i n the thorough study of the latter on the spot. Their ideas, however, aren't clear; they extend the meaning of the term J unction" understanding by i t not only an act accomplished by the object but also its relation to the milieu and sometimes even its ideology. Graebner and W. Schmidt about function and idewlogy. The methodologists in the historical school didn't feel any need to define function strictly, nor did they write anything .about ideology understood as a category equivalent to struc­ ture and function. Only the „direktc Interpretation" corres­ ponds in part to what author calls the object's ideology and What he says to be the explanation and valuation of structure and function not on the inquirer's part, however, but on that of people who bear the object or of the same object's social milieu. The fact of not considering or not separating sufficiently structures, functions and ideologies is accountable for the neglecting of important differences between the main cate­ gories of objects. Cultural creations. Despite the many works concerning the most varied cultural creations ethnologists didn't fix t i l l now a general naming for them. Among many possible divi­ sions one of the most, widely spread is that which taking into account the main components of structures discerns: material, spiritual, organic and lingual creations. Inasmuch methodo­ logy is concerned, this division may be useful for researches which—owing to an insufficient knowledge of functions and ide­ ologies particular to ancient creations — have i о use mainly structures. The classification of cultural creations after func­ tions and ideologies wasn't applied till now in ethnology, nor do I think such classifications to have major importance for the study of crea-tiois. For we must bear i n mind that a crea­ tion's ideology and in part also its function is to be found outside the creation itself. Classification is served the best by structures as being less changeable and besides more open to strict research. �44TJ ~ Modifications, types, kinds. Like creations themselves different forms of one and the same creation are still lacking a terminology accepted universally. To prevent confusions author calls modifications: all the forms taken not only by a creation whatsoever but, generally speaking, by every ethno­ logical object, inasmuch these forms differ from each other by structure: structural modifications, by function: functional modifications, by ideology: ideological modifications; types: main groups of modifications undergone object and possibly distinguished by structure: structural types, by function: functional types, by ideology: ideological types; by an kinds; groupings of modifications w i t h i n the types and distinguished possibly by structure: structural kinds, by function: functional kinds, •by ideology: ideological kinds. Cultural units. Every single cultural creation appears in practice always jointly with certain other creations which make possible or at least more easy either its structure or its ideology. Creations playing such an important role w i t h refe­ rence to the creation studied are called by author complexes presupposed to that particular creation; he discerns therefore: the creating complex, the collaborating complex, the supporting complex. Ь all the a a a a above complexes we find complex centre, complex structure, complex function, complex ideology. �441 Culture. As one and the same cultural creation is the cen­ tre of at least three complexes presupposed, to it, it can, for its own part, be the component of an indefinite number Of com­ plexes presupposed to other creations. A creation, therefore, presupposes other creations and, on the other hand, i t is by itself presupposed to others; this fact explains the twofold re­ lation of one creation to others, i . e. its dependence on and its role for other creations. These dependences and roles link together all cultural creations owned by a society into a unit which belongs to a higher rank than the complexes and is called culture. Author doesn't oppose culture to civilisation as did for­ mer French writers. While cultural complexes satisfy only a certain group of human needs, culture, for its part, satisfies the whole of them. The structure proper to the culture of a human group can be delt w i t h only if placed in a strictly limited lapse of time. I f such structures are taken from dif­ ferent time periods, one may treat them like kinds and fix different structural types of cultures by comparing to each other structural kinds of different cultures. With the present state of ethnology this task is a very remote one. The question as to how cultures ought U be divided is worked out as poorly as their typology. The historical school made a great progress in establishing the derived character of manv culture, and in discovering, by way of analysis fun­ damental cultures. As much ethnologic.V, methods develop., there must come a correction in opinions concerning funda­ mental cultures, their number, their mutual relations. For the time being the most important thing is not the critique of fundamental cultures, a task not hard at all. but the analysis of methodological bases on which the reconstruction of these cultures has to rest. Bornemann's very valuable work may serve here as example. Social individuals. It's not long since the study of single individuals was made an object of ethnology. The ethnologist, of course, can't take interest in every single individual of the �people studied, but to know the biographies of leading as well as >ci average representatives of such a people helps a deeper understanding of itself .and of its culture. The study of social individuals, as well as that of otherobjects, has to begin by learning their structure, function and ideology. A n individual's structure consists i n his knowledge of cultural and social objects and the skill of using them. His function is expressed by. his' cultural and .social activity. As for ideology one has to consider the individual's ideology concerning himself as well as that his social milieu bears on his account. Social groups. Just as every cultural creation belongs to different cultural complexes, every social individual belongs to different social groups. These groups are presupposed either to him or to oher social individuals. There is an analogy between the division of complexes presupposed to cultural creations and the division of social groups presupposed to social individuals; thus we discern: creating or forming groups, collaborating and supporting groups. The society. A l l the social groups living together form an object of higher rank i . e. the society. The societies ethnology is interested in are tribes and peoples. Nations or civilised peoples fall within the scope of ethnology only as far as their popular character is concerned, not the national. Lublin, Bobolanum. Fr. Edward Bulanda S. J . 1 | -1 '\ % I J % J 1 J | Щ .Ą De importance des recherches ethno-sociologiques de la rćtigiositć du Prof. Dr. Leon Halban Dans cot travail i l s'agit de: 1. constater la necessite des recherches de la •rćligiosite, s'il s'agit du temps passe, ainsi qu' au temps actuel. �443 Cette necessite outre sa grandę importance pour elargir et approfondiT notre connaissance, comme l'avait deja demontre clairement aux temps derniers — prof. Le Bras, possede aussi un cóte purement pratique et actuel. 2. Sans rorientation — meme partiel dans 1'etat reel de la religiosity el son influence aux domaines particulieres de la vie, dans les differentes groupes soeiales, - i i est difficile de trouver une reponse a une serie des questions importantes. 11 est presque impossible deja de trouver une reponse po­ sitive a cette question considerable, si la religiosite dans la societe grandi, reste immuable ou diminue. Sans 1'accomplissement des recherches necessaires i l est impossible de dormer une reponse d'une valeur scientiifique sur l'influence reel de la religion dans la vie individuel et social. lei se pose aussi la question si l'influence de la religion, admetlani la religiosite identique, sur les differentes domaines de la vie, reste immuable, ou si cette influence selon les dif­ ferentes conditions, se fortifie ou s'affaiblie. A un mót i l a'agit de constater, est- ce que la fonction social et individuel de la religion reste la meme ou est- ce qu'elle subit des changements et pour quelles raisons? 3. La limitation des recherches sur les religions diffe­ rentes, meme a un fondament bien large, mais exclusivement au point de vue des religions officieles, et de la l i t e r a t u r e theologique, est insuffisante. Ceci ont demontres d'ailleurs et des historiens eminents entre autres p. ex. un si profond connaisseur de la Revolution francaise, comme feu Aullard. Des travaux pareilles -quoique leurs valeur est naturelement tres importante et indispensable- ne sont pas euffisantes. lis ne demontrent pas, comment se presentent, les croyances religieuses dans les particulieres groupes sociales et quelle est leurs influence reel sur la vie individuele et commune. 4. Outre cela montrant la religion seulemet en son aspect �444 officiel on ne prete pas I'attention aux elements des croyances inofficieles. Ces elements designee ordinairement comme superstitions sont de tres differente nature et orilgine et jouent dans la vie un role important quoique non identique. Ce problems „de superstition" reste en relation etroite avec la question des influences sur les differentes parties des la vie social. Une appreciation juste du role de l'element religieux est impossible si on limite les recherches a l'enseigment offidele des diverses croyances sans avoir egard a cette religiosite accesoire. ' ! I i ! La conduite des croyants dans leurs vie individuel et social reste souvent sous une influence serieuse de cette re­ ligiosite inofficiele. Nous connaisons aussi bien dans le passe comme dans le present des cas ou on peut parler de sa preponderance. ) .1 1 5. I I est bien difficile dans nótre саз d'arriver a une documentation necessaire, meme s'il s'agit du present de la religiosite. Ceux difficultes grandissent quand i l sagit de l'histoire. La statistique de la religion mitiee reclement au X V I I I siecle, malgre son grand progres, ne peut pas nous aider dans les solutions des toutes les questions. I I faut recou'rir aux sources bien divers. Elles existent pour le passe dans les documents et le i n formations bien differentes et dans une quantite vraiment imposante. II s'agit seulement de les rassembler et d'utiliser. Outre cela 1'ethnographie actuel et ses riches materiaux nous rend des services vraiment considerables etc. Ainsi done s'il s'agit du passe et du present, des recherches de la religiosite ont un champs de travail vraiment riche et interessant, au point de vue pratique et theoritique. j | I J 1 J j | | 1 Ą ' 'l \ Ą \ \ 1 Si jusqu'au present on na pas fait assez dans cette domaine, la faute retombe en grandę partie sur le fait que longtemps nous manquions de donnes suffisantes. * ,1 Ш �445 Les informations que nous possedons aujourd' hui, dans une si grande quantite et quality nous ont ouvert les yeux sur beaucoup des problemes meconnues auparavant et ont attires nótre attention sur beaucoup des questions autrefois non soupssonnes. Les sources de la genese du l'art populaire du Prof. Dr. Bożena Stelmachowska La clasification et 1'appreciation du Tart populaire, ainsi que la definition du style populaire est en Pologne. la domains des ethnographes et des historiens de l'art. Parmi les historiens de l'art contemporains, les plus scrupuleux sont: Xawer Piwocki et Thaclee Dobrowolski. Tous les deux personnifient le point de vue subjectif, mais la difference est celle, que Dobrowolski prend la methode des thestes immediats tandis que Piwocki travaille avec la methode experimentale. I I faut aussi nwrnner Chwistek et sa methode du prirnitiivisme. Parmi les ethnographes, Mieczysław Gładysz prend comme point du depart — la psychologie e f ayant pour base de l'analise, l'artiste populaire — fait des tableux statistiques de valeur. Dune manierę tres etendu et avec une grande penetrabilite prend la question Thadee Seweryn qui a egard aux mo¬ ments e.sthetiques, psychologiques et sociales. Jean Stanislas Bystroń souligne la valeur emotionnele de Tart populaire et montre la quality du primitivbme de cette art. Resument les travaux theoretiques actuels-des nos ethno­ graphes, aussi que des historiens de l'art, on voit evidemment, que le problem* de l'art populaire, occupe vivement la science polonaise, qui penetre tous ses domaines: la sculpture, la peinture et la graphique. �446 La psychologie de I'artiste populaire est etudiee metho^ diquemeni. Voulant etablir la theorie complete de l'art populaire, nous prenons aussi l'architecture populaire, 1'onxeroentation et l'ustensile ceremonial. Quand au systheme methodique, la psychologie n'est pas notre unique objet de consideration. Pour theoriser le probleme de l'art populaire, nous avons egard a la diversite de cette art, lasquelle vient des materiels divers, ainsi que de 1'evolution au point de vue du temps et. de teritoire. La ceremique et l'architecture ont en Pologne, un passe d'une anciennete immemoriale. La sculpture, la peinture et la graphique, montrent des reminiscences des styles historiques. Le probleme de l'art populaire exige des recherches serieuses- historiques et genetiques et a cóte des solutions esthetiques, aussi la consideration du cóte sooiale. L'art populaire est un produit coUectif, quoique I'artiste populaire, introduit dans ses oeuvres ses propres conceptions creatrices. L'art populaire tend vers 1'equilibre et l'apaisement, s'opposant a 1'iquietance inconstance de la nature. Les marques caracteristiques du style populaire sont: l'effort vers le typique, l traditionnalisme d'omement, une riche decoration, le fragmerataósme, la symetrie, la rytaiisation et l'utilite magique. Le moment esthetique introduit la distinction entre 1'artisan et l'artiste- car dans l'art populaire, ainsi que dans l'art cfficiele i l v a des hommes inhabiles a cóte des bien-doues. L'analise de la methode du travail des observateurs de l'art populaire montre que pour appreci&r l'oeuvre artistique du peuple, i l faut prendre des regies des recherches scientifiques et les regies des recherches ethnografiques, sociales et psychologiques. Ces appreciations peuvent souvent influence* le jugement artistique. Quand au domaine de genese, les historiens de e j i •' 1 ! j 1 i ' \ i i 1 ] [ ' I j j | I Ą 4 | | �447 Les ethnographies qui entreprennent l'analise du probleme de l'art populaire et du style populaire, doivent avoir non seulement des etudes apprcfondies de l'histoire de l'art, mais aussi des aptitudes personnels, necessaires pour donner un j u gement d'autorite, dans les matiers de l'art en general. . The animals — man's teachers by Prof. Dr. Tadeusz Seweryn To use materials supplied by nature is a proceeding not new in ethnology. I t was limited, however, to the study of man himself, taken as a biological unit, or to the results given by crossing influences of the natural milieu. The present treatise is an attempt for extending the scope of that proceeding on the animal world, for stating the exis­ tence of l i n b between the acts of „the creatures' king" and those- of „his servants", an attempt, therefore, to throw some light on the sources of several cultural pheno­ mena. The object studied here is hunting, an activity supplying an a large scale the need to keep the kind, alive, tending, to acquire food, clothes, lodging, to secure defence and the like. The problem delt with has arisen from an observation and a reasoning as follows: if M many ways proper to man, e. g in tracking, approaching, chasing, trapping, in tactics of figh­ ting game and of defence against it, we recognize the ways of foxes, wolves, lynxes, hawks, falcons and the like, we may reconstruct man's primitive cultural work and conclude that animals have helped man in creating the hunting culture. Hun­ ting being a part of man's technical culture, that part is not, therefore, a system of activities borne by his intelligence only, invented by him alone. If we t r y to find the origins of different ways of satisfying man's physical needs, we come, by observing animals, on phe- �448 nomena we may consider as patterns of the first moves of man's analogous activities, the former being, no doubt, chro­ nologically earlier than the latter. On this basis we form a new test for researches, the test of ancientness. Once we have fixed the pattern of human activities, we may, through that test, separate from the whole of material culture a system of forms bearing an animal character. Owing to materials supplied by nature and ethnology we are bound to see in some ways pro­ per to animal, instincts patterns ready for imitation and i m i ­ tated by man. The bent to imitate (the reproducing instinct according to Colwin and Bagley) is highly developed w i t h men living in a close contact w i t h nature. I t lets them take hold of these patterns at first by impulse, later on only by intention. I n this way arose the skill In hunting and the fi'ro-r phenomena of culture. As man alone took advantage of these links, they w e r onesided and didn't allow of a symmetrical functionality. e Author doesn't endeavour to fix a development by grades, that is to prove that man's most ancient hunting forms con­ sisted merely in a system of animal elements and that the sy­ stem of forms invented exclusively by himself was subsequent to the former. For hunting is the crossing point of trends ta­ ken over and such as were borne to life by man's creative mind. Searching into the origins of hunting author reaches for the manifestations of instincts, for activities, therefore, emerging from bounds of consciousness, of historical time and of space. I n Chapter I I „Skill primitive and acquired" are treated the elements composing man's and the animal's hunting skill, the harmony existing between instinctive and intelligent acti­ vities, Wundt's hypothesis explaining the instinct by prememo-ry, Watson's and Pawlow's theories (impulse chains), the sphere of the animal's aptitude taken as its specific proprie­ ties, the individual aptitudes of animals, the apparatus of senses ,as a factor controlling instincts. I n Chapter' I I I „Sbruggle between man's sight and the animal's scent" are discussed �449 -the proportions of human and animal senses, the power of the animal's scent and the disadvantage of man, the appara­ tus of the human eye, the tracing of game by sight, samples of the lynx' and the hawk's ways of tracing, the construction on trees of gangways serving the hunter's purpose to avoid the reach of amimal scent, the help, at last, drawn by man from dogs. Those compensated his deficiencies, worked along with h i m serving him by their scent. I n Chapter I V „Animal forms of hunting culture" are compared matters supplied by nature with the ethnological ones. Thus is shewn the similarity of animal and many human hun­ ting methods. The follwing animal forms of hunting culture are treated separately: 1. the watching and the approaching, 2. the hunting with degs, 3. the trap and the chasing by bea­ ters, 4. the chasing into a precipice, unto ice, snow or marshes, ?. the sapping, 6. the eneirling, 7. the hunting by lure, 3. the sca­ ring away from hiding places, 9. the paralysing through fright, ю ! the fighting tactics, 11. the use of mechanical wea­ pons, 12. the carrying off of booty. I n Chapter V „A system of defence means" following items are treated: The flight and the hiding. The simulation of being dead or wounded. Plight stratagems. The part played by the instinct-of protecting the offspring. Guards in the animal world. Defensive attitudes of wolves and men. The shielding Defence tactics of steppe bulls. The defence ring of boars. Defence stratagems cf herons, pricks and needles used by hunters against hawks. The material above can't be subordinated t any of the characteristical marks that P. W. Schmidt took such pains to work out for different cultural spheres. I t can't be delt with, either, by mcai.-s of the historical apparatus belie­ ved in by F. Raizel as to its universal possibilities and help­ ful only i n detecting migrations, removals and cultural i n ­ fluences. One may see in its light how frail is the basis of A. Bastian's ideas about peoples living in determined geo­ graphical provinces and of his belief m the importance of i n 0 �450 ventive talents proper to certain individuals an tribes. This mate­ rial has nothing i n common w i t h realism availing itself of historism and registering facts i n a chronological order. I t has, nevertheless, objective values important for ethnology if their character allows of explaining the most ancient substances of culture. The results obtained by means of the test applied by author have, indeed, certain deficiencies as far as is concerned the biological way of seeing things (they give only matters general, typical, equivalent, specific, they view life as a u n i i and as subject to one general law) — they let us, nevertheless, understand the object studied, they have their specific weight and w i t h i n the very narrow scope of our knowledge of primi­ tive man they take the character of documents. The representative of the historical school, F. Grabner, disregarded attempts of interpreting ancient matters, even if the regularity of the facts interpreted was as obvious as a pattern. Science, however, couldn't exist without a certain amount of speculation about probability. I f we make use of speculation i n constructing supposed patterns of human acti­ vities, we may obtain a system of facts characterized by even historical probability. The Kraków — Góral*) - Porder Region in the light of former and most recent ethnographical studies by Koman Keinfuss Ы the introduction author discusses the benders of the Góral area as determined by W. Pol, S. Udziola, Fr. Bujak and M . Cholewa; a map is joined hereto (fig. 1). Differences exi­ sting between those authors make necessary a closer study of *) G ó r a ! ( p i . G ó r a l e of the Polish people which Mountains. mountain f o l k ) is the name given to that portion lives o n the northern slopes o f the Carpathian �г 451 the northern reach of the Górals. Materials are supplied by the most recent researches conducted on the spot i n 1946 by the Ethnographical Museum of Kraków. Passing over to theoretical questions author endeavours to define the notion of an ethno­ graphical group. An ethnographical group, he says, is a body of people living on a determined geographical territory, differ­ i n g from their neighbours by certain cultural proprieties, con­ scious of these proprieties and, therefore, of their —the peop1 ' _ belonging to that group. Following this definition author treats i n the first Chapter the differences i n the dressing of Górals and the foothills population. He determines their, the borders of the Góral dress reach. I n the second Chapter aire treated differences in the popular building of the two neigh­ bour groups, i n the third the question of group consciousness and of the relations between groups along the border. In accord w i t h the material above author makes the statement that the border region population have a group consciousness, they know their own name and that of their neighbours. In the relations between Górals and their neighbours an antagonism has been preserved t i l l now that formerly was much sharper. The more disappears popular culture, the more dwindles away the group oonsc io us ness. C S In the conclusion author points to the conformity existing between the reach of popular dressing and building and the group borders as indicated by the people themselves. On this basis is fixed the northern reach of the Góral area (fig. 7, II). To the north cf this border lies am intermediate zone (fig. 7. I l l ) which was formerly a purely Góral area. Owing to the Górals receding it was pervaded, however, w i t h influences coming from their i-.eighbours. The existence of evident cultural p e c u l a t e s is followed, as a rule, by the rising of a group consciousness. Having put this principle author proposes that on areas being under a strong influence of town culture the border of ethnographical groups be fixed following either cultural differences or the reach of the group name itself. �452 Les costumes nationals de la contrie de Sącz (Soncz) era Mieczysław Czcibor Cholewa Le terrain de la contree de Sącz est habits par deux groupes ethnique polonais: ,,góralska" (les Gar ales) et „lacka" (les Lachis). Du cote oriental ceux deux groupes avoisinent avec le groupe ethnique ruthin „Lemki". L'analise du costume des Gorałeś et des Lachis, conduit au detachement des plus petits rassemblements, parmi lesqucls on peut distinguer d'assez grandes differences: particulierement, on detache jusqu'a six rassemblements suivants: 1. Łącko-kamienickie (de Łąck et Kamienica). 2. Obidzko-jazowskie (de Obida e'. Jazowsk). 3. Rytersko-piwniczańskie (de Rytro et Piwniczna). 4. Przysietnicko-barcickie (de Przysietnica et Barcice). 5. Nawojowskie. 6. Ptaszkowskie. Ces six aassembłements aux limit es particulieres, que m a n t r ę la carte jointe, component rensemble d'un plus grand groupe ethnique, celui des Gorałeś de la contree de Sącz et du burd du Poprad. Quand au terrain des Lachis de la contree de Sącz, on peut detacher deux rassemblements particuliers: ceux de Podegrodzie, Łukowica et Pisarzowo. Les relations entre les Gorałeś et les Lachis-comme on peut observer souvent et sur d'autres exemples-sont pleines d'aver. sion et d'anta*onisme reciprcque. Les Gorałoś repiochent aux Lachis le manque du caractere et de probite, et les Lachis reprochent aux Gorałeś leurs pauvrete et 1'mferioritć au point de vue de la culture. La difference fondamental qui s'impese en observant les costumes des Gorałeś et des Lachis est celle, que les premiers portent des pantalons chiffres, des eouveirture grossieres („gu­ nia"), et les chaussures de cuir (kierpce). Quand aux Lachis, ils portent des pantalons et des couvertures grossieres (tout en �453 laine), seulement en hiver et au lieu de „kierpce", ils emploient des bottes plus solides: „karbiaki". Tres typique pour leurs costumes sont les casaquins et les pantalons bleu- fonces, d i t „błękicia". lis portent aussi des „górnice" en toile. Les differences nommees panmi les rassemblements particuliers, ne sont pas seulement celles des costumes, mais se caracterisent aussi d'une multitude des details d'ornementation. Tous ceux costumes d'ailleurs ne sont pas constents, ils changent au cours de temps. Ces changements s'accelerent particulievement depuis 1860. I I s'agit surtout d'ornementation. A peu pres depuis cs temps se manifeste la tendance de parer le-costume-des brcderies, des ornements, et des boutons metalliques. Ce proces des changements est accompagne par Г import des costumes tous fais et de.s produits culturales, fabriques dans les grandes villes. Cost la cause que dernierement les beaux costumes typ;-, ques des Gcrales et des Lachis devicnnent plus rares et le ter­ rain est envahit par les produits a bon marche. confectionnes dans les villes. Etude sur I'ancienneri de quelques- uns des produits de la culture du pcuplc polonais du Prof. Dr. Józef Kostrzewski L'auteur voulait constater, jusqu'a quel temps touchent quelques- uns dcs produits de la culture mateiiele actuel du peuple polonais. On pourrait alors voir clair, que p. ex. les rateaux de bois (des. 2) les briquets doublemnt arques de fer (des. 4. nr. 1—2} et en forme de chainon (des. 4 nr. 3—4), les petrins d'argile pour le grillage du ble (des. 6), „les bras" pour les passes-cuillers (des. 5) des pelles de bois pour le pain, les moulins �454 a foulon a jambe (des. 8), les pilous doubles (des. 7), les battoirs en forme de pelle (des. 9), les roues radieux avec le moyeu (des. 10), les fuseaux de bois avec la travee d'argile (des. 13), les metiers a tisser horisontals, les pinces (des. 14), les chaussures de cuk (des. 15), les selles de bois garnies de cuir (des. 17), et les traineaux, on peut trouver en Pologne encore vers le commencement de 1'histoire. Les autres produits ont une genealogie encore plus ancienne: p. ex. les socs de fer (des. 1), les faucilles avec les aiguillons pour le manche, les clefs crochus (des. 3), les b r i quets en barres (des. 4 nr. 5—6), et les seaux avec les douves (des. 12), etaient connus en Pologne depuis le I I — I I I s. apres J. Christ, quand aux moulins a bras et les ciseaux avec le saisissement circulaire (des. 16), — memo avant J. Christ (depuis le dernier siecle). Encore plus anciens sont les commencements de l'architeciure „a angle", tres divulgee en Pologne, puis la connaissance de la martelage avec la bobeche et les filets des р е cheurs, traines avec des ailes d'ecorce, qui sont connus depuis le commencement de l'epoque de fer. Quand au crochets pour les hamecons avec les crocs et les emousses -on les dattent meme de l'epoque de bronze. Les decouvertes nouvelles peuvent evidemment, faire passer, encore plus en arriere, l'age des differentes phenomenes de nótre culture materiele, mais meme aujourd' hui, nous savons que le gros des produits de la culture du peuple polo­ nais, c'est l'heritage du passe pre-historique, souvent bien lointain. Les decouvertes a Biskupin et la culture populaire actuel des Slaves du Stefan Nosek Cet travail est un essai sur les recherches comparatifs des quelques — unes des decouvertes de la premiere epoque de fer (700—400), faites a Biskupin, ancien cites de la culture 1 1 1 i 1 j ' ,1 1 j 1 j I J \ 1 : i :i �455 lusasienne, et les phenomenes semblables dans la culture populaire actuel des Slaves. L'accomplissement des .recherches comparatifs completes, n'est pas possible pour Ie moment, car les recherches a Biskupin ne sont pas finies ainsi que la culture actuel des Slaves n'est pas encore śtudiee dans fccus ses details. En rapport avec la decouverta a Biskupin des restes des fortifications defensifs construites a „angle", ainsi, que des restes des cabanes construites avec le systeme „sumikcwo-lątkow y m " ainsi que des restes des cabanes aux facades larges, c'est a dire avec l'entree dans le mur plus large, au double - i n terieur (le corridor et la piece), et meme souvent au triple -interieur (Ic corridor, la piece et le bouge), - i l est evident, que beaucoup des conseptions et des hypotheses de nos ethnographes et de nos prehisloriens, sont trop enclins, et doivent etre reviser, a cause des decouvertes nouvelles. Par exemple la conception ethnographique, de l'apparition tardife du technique „sumikowo-łątkowa" est fausse. I I est difficile de soutenir l'oppmion. des prehistoriens, s'il s'agit, de la preponderance dans Гаг chit ecture prehistorique de la technique „de pilier -et de tresse". Injuste est aussi la supposition, que la plupart dcs cabanes prehistoriques, avaient des abris, que les cabanes etaient aux lacades-etroiles. enfin est faux Ie jugement qu'un typ de la maison, est lie avec une unique culture et que ce type dominait une longue periode. Difficile a soutenir est la typologie, introduce par les ethnographies, qui montre que le dcveloppment de l'interieur de la cabane, commence d'un batiment primittf, a une seule piece et conduit aux batimcnts plus larges. Une serie des exemples des cabanes prehistoriques (tabl. I — V I ) , de Tepoque neolitique vers le debut du moyenage, trouvees dans les differents terrains de la Pologne, nous montre, que de le commencement de l'epoque de pierre, nous avens des cabanes amplement construites, cóte des cabanes toutafait primitifes. �Ties souvent meme les cabanes au l'interieur largement construit, sont beaucoup plus anciennes, que les cabanes p r i mitifs a une seule*piece. I I est evident alors que la typologie actuel, peut nous aider seulement a ordonner les materiaux, mais ne donne rien a la chronologie des types des cabanes. III. A Biskupin outre les constructions de bois, defensifs et habitables, outre les ustensiles, les instruments et les outils de bois, se sont aussi conserves des semences du Ыё et des plantes cultives par 1'homme, et aussi les semences et les fruits des plantes sauvages, mais ramasser et utilise*' par Thomme. Parmi les especes du Ыё, les habitants de Biskupin, c u l tivaient: le millet, (Paniculum miliaceum), les froments divers (Triticum dicoccum, Tr. spelta, Tr. Vulgare i Tr.compactum), et 1'orge (Hordeum polystichum). On trouve pour la premiere fois le millet simple, au nord du Danube, au commencement de l'epoque de fer, et depuis ce temps on le trouve en quaiites de plus en plus conside­ rables. Lapparition du millet est probablement en rapport avec 1'augmentation des influences illyriques, que montre d'ailleurs et d'autres trouvailles archeologiques. Le millet simple est trouve abondamment dans les decou­ vertes aux premiers temps historiques (Gniezno, Santok, Opole). Maintenant i l est connu dans tout le pays Slave, sauf ses limites du nord. Quand a une autre espece du millet, dit „ber" (setaria italica), cultivee auparavant par les Slaves, aujourad' hui, elle est presque inconnue. Aux temps prehistoriques au nord du Danube, cette espece n'etait pas connue non plus. L'apparition devait avoir lieu dans les temps historiques plus tardifs. �457 Quand aux froments; Тт. dicoocum et Spelta ne sont pas connus aujourd' hui en Pologne. On ne trouve pas non plus cettes especes dans les decouvertes aux premiers temps historiques. Evidemment deja aux premiers temps historiques la cul­ ture des cettes especes, commencait a disparaitre. L'espece d'orge, trouvee a Biskupin, a cause de mauvais etat de conservation ne peut pas etre classee. Probablement c'etait l'orge de quatre-rangs (H. vulgare), aujourd' hui generalement cultive. On voit alors que cette espece d'orge etait connue aux terrains polonais deja au commencement de l'epoque de fer. Parmi les plantes siliqueuses, les habitants de Biskupin cultivaient la lentille (Lens culinaris), les pois (Pisum sati­ vum), et la feve (Vicia Faba), qui sont repandus et cultivaient actuelement par tous les Slaves, sauf la lentille qui disparait. Du meme est avec la culture des plantes oleagineuses comme: le pavot (Papaver somniferum), et le navet oleagineux (Brassica Rapa). Pour la production de l'huile, on utilisait aussi: la cameline cultivee Camelina sativa), et la cournouille (cornus sanguinea). Parmi les plantes fibreuses on cultivait le lin ordinaire (Linum usitatisimum). Outre cela on cueillait et on utilisait les plantes sauvages, comme la persicaire (poligonum), Chenopodium, et I'arroche (atriplex). On utilisait les pousses des ses plantes comme 1'epinard, les feuilles comme salade, les fruits pour le produit de gruau, ou comme le supplement au farine. Les soupes a la farine aigres on faisait d'accanthe (Heracleum sphondilium), et d'oseille (Rumex). Tous ces plantes sont ou etaient utilises il n'y a pas longtemps dans tous les pays Slaves. Comme les plantes colorantes on utilisait a Biskupin com­ me d'ailleurs dans tous les pays Slaves, le caille — lait ( G a , �438 lium), qui donnait la couleur rouge, ainsi que le lilas noir et l'ebenier, qui dcnnaient les contours noir et bleu. Les re.stes des plantes, trouves a Biskupin, qui donnaient la couleur bleu, montrent que ce couleur etait connu depuis longtemps, depuis la communantć des Staves, car meme le nom de cette couleur est commune a tous les Slaves. On voit alors que cette couleur n'etait pas invents derrnierment, com­ me disent quelques uns des ethnographes. IV. L a comparaison des ceux plusieurs phenomen.es de la cul­ ture materiel ainsi que d'autres — assembles auparavant, nous permait de constater que la culture populaire des Slaves d'aujourd' hui, a un fcndament bien ancien, archaique et que cette culture est bien concervatrice. De l'un des signes magiques finlandais du S*ulo Haltsonen Parmi les signes magiques utilises en Finlande, le signe poiigone, dit tursaansydan, et devenu tres rare. Son origine derive de la svastica et il est l'un de plus in­ ter essant, parmi les signes de ce genre. Son nom le plus populaire est-comme nous l'avons deja dit. tursaansydan qui sigaifit „le coeur du Toursas"! Les autres noms comme: „turskansydan", „korskansydan" et ,,tapionkanta" sont moins coimus. E n Laponie finlandaise, on le nomme le dodecagone, car il ressemble a une figure a douze angles. * On trouve aussi le nom „jertta", du mot suedois „hjarta" (le „coeur"). Cet signe est rependu en Finlande dans les limites tres bornees. On ne le trouve pas p. ex. en Finlande de sud. En Finlande du nord, il est lie etroitement avec les signes magiques qui defendent les bailments, des forces mal dispo- �459 sees envers 1'homme. K. A. Pfaler, le eollectionneur des sin.gularites ethnographiques, ecriU que „Toursa" — dans les tra­ ditions populaires- persoruiitfit un etre etrangement mysterieux, Dans une partie du Finlande du nord, le peuple croit, que c'est une phoque au gueule en forme de croix, qui a impregnee son image sur beaucoup des vieux objets, arfores et ba­ ilments. Ce signe est connu aux Lapons, qui lui donnent le nom de „tursaansydan", ou „tursaanturpa", que aignifit „la gueule du Tourpa"! E n effet, on trouve facilement ce signe sur les ba­ ilments. Dans la paroisse Hyrynsalmi, d'apres la relation d'ethnographe evident Samuli Paulahariu, cet signe est grave sur les portables d'un grenier, ou on place auparavant les morts. Sur les meme portailles est grave le pentagone, et la da­ te 1827. Ce batiment doit etre encore plus ancien. On rencontre ce signe aux mures des moulins, des greniers de moulin et sur des greniers en general. Quelques -chose de cette espece est dessine au coupole de 1'eglise a Halsoua, qui datte de 1825. Au Musee National de Helsinki on garde un morceau du pin, qui est pouse pres de 1'eglise au Nourmes. Sur ce morceau on trouve la date 1829, ce signe rare et la figure du labyrinth*. Dans les notes d'un scrupuleux observateur des anciennetes, C. A. Guttlund, nous trouvons une men­ tion de 1859, d'apres lasquelle le meme signe devait etre gra­ ve sur le roc de la paroisse Spantlahti. Outre les ustensiles domestiques ,on trouve ce signe grave sur d'autres outils, comme: le metier a tisser, le rabot etc. On le trouve sur la planchette a calandrer de 1695 d'AlaVeteli. Dans ce travail on a prit egard aux quelques exemples seulement de Finlande. L a chose est bien caracteristique, qu* on trouve notre signe magique et en autres pays voisins, �460 * corame P. ex. en Esthonie. D'ailleurs U est assez rare en ce pays. On le trouve p. ex, sur le hangar pour les filets des р ё cheurs a Tostama, outre cela au Tonninvaka (coffre de Tonni), a Vandra. Enfin, nous avons de courtes mentions de Tostama et Maaria - Magdaleena ou on nomme ce signe juudi -lukk, que signifit — la serrure juife. On trouve aussi les traces de ce signe en Scandinavie, p. ex. a Dalekarlie on garde la plancheOe a calandrer, avec beaucoup des dessins de cette espece. Ainsi, i l est sur les anciens ornements suspendus, sur les pierres paiens avec de runes, outre cela sur les fonts baptismaux deads. Dans ce cas il porte le nom de „marteau de Torse". Comme le suppose Reinhold Mejborg dans ce pays on donne rare-ment a notre signe une qualite magique. Sa vraie patrie est done le Nord. E t quoique il est difficile encore de preciser la question, la these de Mejborg nous semble bien vraisemblable. Dans „KaIevala" parait le monstre au nom de Toursas ou Toursa. Beaucoup des observateurs s'occupent de I'ethymobgie de cet mot. Dernierement feu E . N . Setala -le celebrę linguiste finois. Outre cela, il faut souligner, que d'apres le grand ethnologue suedois Kaale Krohn, le „Hrugners hjarta" suedois, (ou hjarta signifit le coeur) est simplement le n«m de triangle. Son type quadrilatere est justement en finois „tursaansydiin". Ca montre, que „sydan", -la deusieme partie du mot, (qui designe aussi le coeur) est facile a expliquer. A 1'Esthonie ce signe est venu des pays du Nord, car les terrains, ou on le trouve, c'est sont les terrains du bord de la mer. Enfin quelle-que ne sont les conseptions, Tun est sur, que ce signe represente l'ancienne culture nordique. Les rares traces et traditions, lies avec ce signe, montrent que c signe etait tres repandu aux temps passes et que c'est seulement apres qu'il sort d'usage. e �461 Peut -etre la cause de cet oublie, c'etait un autre signe semblable, pćntagone, aujourd' hui le plus repandu de tous les signes magiques. Bibliographic: S u b Haltsonen: Sutomalaisistia taikamerkeista (uber d. finnischen Zauberzeichen. Eine etnografische Monographic. 1936. (Kansatieteellinen Arkisto I I : 1). (Helsinki). Regional ethnographical museums in Poland by Maria Frankowska There are three distinctly traced aims for which regio­ nal museums exist: scientific, social and educational. Their system, therefore, has to reflect the whole of popular culture of a definite region, its ethnical structure i n time and space. Besides reflecting the region's culture ethnographical mu­ seums ought to demonstrate the region's function in a larger whole. Those aims can be reached, if the museum complies w i t h the following requirements: 1. Instead of being a mechanical compilation of facte i t must be a living image of the whole cultural structure. 2. Its contents must be such as t develop the taste for learning to know one's own country. 3. Its character .must not be statical but dynamical. 0 A museum correctly organized, living and dynamical ma­ kes collections, conducts studies on the spot, works out mo­ nograph ies of territorial units, studies cultural facts, under­ takes the drawing of maps, cares for exact inventories con­ formed wiith modern scientific requirements. Archives gathe­ ring pictures, drawings, maps, phonographical collections and a library with a properly 'managed bibliographical section are other factors helpful i n carrying out the museum's plans. To reach its social aim thus traced the museum must assemble all the active elements of the region, i* must act on �the whole milieu and work along w i t h social institutions and associations. Ocassions for such a collaboration may be fur­ nished by circular questionnaires. Other factors stimulating the museum's activities are ever changing shows giving people the opportunity of exhibiting their various specialities and interests. Every regional museum, therefore, must be directed by the slogan written on the entrance of the Base Museum at Bayonne: Who enters here is at home. The tasks assigned to a regional museum are accompli­ shed by its acting cn life itself, on handicraft, on popular art, literature, spectacles, on building even and decorative art. Other means to that end, besides the arranging of shows, con­ sist i n excursions, lectures, courses and publications. To work continuously w i t h schools and youth is a further way of rea­ lizing educational purposes. The most perfect form of museum work is a „skansen" conceived as a working school. A large scale activity of the regional museum must go along w i t h the correct gathering cf collections, their storing and inventorizing — all this smoothing the way for later work. The disposition of different exhibits in the museum must also be subject to special care so as to fulfil requirements not only professional but also esthetical and those referring to propa­ ganda. This important matter brings us to the question as to how the museum is lodged. Wherever this may be, either i n a building specially constructed for the museum or i n one only adapted or i n „skansen" it must have: exhibition halls, stores (also a library store), a library, archives, a black ca­ mera, a technical and scientific laboratory, a reading room, a club room even and a guest room. a A regional museum must demonstrate certain accompli­ shed units, e. g. interiors of houses, farm buildings of a cer­ tain region and period. These are the means to arrange a „skansen" reflecting i n the best way the full image of a cul­ ture and making quite easy its knowledge. �г к. K- - 463 The museum manager ought to have ethnographical stu­ dies and a museum practice. I t is the best, if he comes from the region itself or knows at least thoroughly the milieu and the culture represented by the museum. The chief duties o£ a manager are: the making cf collections, their preservation, cataloguing, exhibiting, storing; scientific researches, sending about of questionnaires, the survey of the .museum's manage­ ment and book keeping. Besides those many duties it must also be the manager's, care to let the museum attain all the aims specified above. Having a l l these responsilities he ought to be quite free in his decicions. I f the activity of the museum has to be efficient and on a high level, it must have well trained and responsible emp­ loyees. Up to now, unfortunately, neither England, nor Fran­ ce, nor America, have solved this problem, nor even Germany inspite of Friedlaender's system. MuseologisU are generally men who having finished their studies went through a mu­ seum practice a,d a special course. Special stress is laid upon practising in a bigger centre. The only possibility е х ^ п ц now in Poland of organizing museological courses is given by the chairs of ethnology and ethnography or by the Central Ethnographi­ cal Museum. The only place where such lectures and excretes, are made is presently the Poznań University. To give ihe mu­ seologists a more thorough education special annual meetings are necessary. A very urgent matter is the working out of suitable museological manuals. As the aims proposed may be attained only w i t h i n a fixed budget, a museum can't work efficiently without fixed financiaf bases. This regards also custodians who shouldn't be en­ gaged periodically under contracts made for a fixed time only. Such a way of proceeding doesn't allow people to take a real interest for their work or to make plans for a longer period. The organization of museums all over the country requi­ res the competencies of regional museums со be fixed as well as their dealings with the central museum. Regional museums keeping their- own autonomy ought to help each other, define �464 ' the scope of their activity and forward the gathering and completing of materials. Regional ethnographical museums must be controlled by competent offices and linked into a common and free association. The central ethnographical museum must be a reflected picture of the regional museums the latter being limited to their own region and taking into account only the necessary comparative moments. A central museum, thus" conceived, will become for regional cells a centre of direction, information and training. An efficient activity of regional museums is dependent on an exact definition of their territorial reaches. An attempt for such a regional division was made in 1933 by prof. Anto­ niewicz who set out a plan for a museum network: I. Provincional museums in university towns. I I . District museums with one or serveral sections. III. Subsidiary and local museums. Prof. Antoniewicz came to the conclusion that considering various division bases Poland ought to have 27 museal districts. Results reached up to now and changing ethnical conditions in after-war Poland command the follo­ wing plan: a Central Ethnographical Museum in Warsaw, Ethnographical Museums" in Kraków, Katowice, Poznań, Gdy­ nia, Łódź and Lublin and Regional Museums for lesser regio­ nal groups: for the Podhalans in Zakopane, for the Lachs in Nowy Sącz and moreover in Żywiec and Cieszyn. For the groups of Central Poland in Sandomierz, Rzeszów or Przemyśl, in Kielce, Sieradz and Łęczyca, in Kalisz, Wieluń, Leszno, Ło­ wicz, in Włocławek or Toruń, in Płock, Nowogród on the Narew and in Białystok. Summing up what was said about the organization of re­ gional museums we have to state that, first of all, conditions should be secured for the development of existing museums; new ones may be established gradually and collections gathe­ red, for the time being, in bigger centres. The ethnographical division should determine the areas assigned to the activity of different regional museums. �£V 465 WUh. Muhlmann „Methodik der Volkerkunde" by Dr. Edward Bulanda As ethnology, despite the large progress it made since Grabner, is a science lacking any method, the author intends to fill this gap. He announces an original opinion concerning its history and reaches the conclusion there is no reason wha­ tever to oppose, as scientists did till now, natural and histo­ rical sciences. Biology and history are an inseparable unit. By ethnology he understands the study in whatever create not only primitive peoples but all those we call civili­ sed living on the globe. The phenomena either of social and psychical contacts or of the ethnos group taken as a whole don't fall under the term culture, says the author. According to the book's most fundamental assertion man's activity, his deeds and his creations can be conceived only as a structure intervowen with the mutual relations between him and his milieu. Thus we take as granted a definite formation for people as well as for their milieu; both are subordinated to each other in a proper way. Ethnology is defined as a science concerned with func­ tions depending and structures resting on man's relations to his historical milieu. This relation finds its highest historical form in the „ethnos" — the people. Every creation of human activity is considered from two points: the intentional refers to problems of. ideology, finality and meaning particular to a given creation, form, expression of social life and activity; the functional point views the adaptive task inherent to activities, evolution and history. Author distin­ guishes functional unions of different order like .society, culture, people. The last aim of ethnology consists in forming an „ethnos" theory. Following author the term ..culture" doesn't apply to ma­ terial culture, called by author civilisatory equipment. The term cultural creation may conduct to the concept of an atomtstk conglomerate of cultural phenomena. Author proposes �466 to use instead the word „cultural feature" or ..cultural phe­ nomenon". In the second part he undertakes to trace the history of scientific ethnology. Here his originality appears i n the choice of forerunners of modern ethnology. The greatest, he thinks, among ancient ethnologists is Poseidonios who found that „blood" was the main source of differences between the civilization of barbarians .and that of Mediterranean peoples, I n the MiddQe Ages he didn't find anybody with any merits i n the field of ethnology. The spirit of medieval Christianity didn't allow to develop the understanding of or the interest for the religion of primitive peoples. The decisive moment for ethnology comes, following Muhlmann, with the spiritual revolution brought about h i Europe by the era of what he calls historism. Because of the method applied in his studies he recognizes the French Jesuit Lafitau to be the founder of ethnoLgical sociology and ethno­ logical studies i n religion; he sees i n h i m the forerunner of two later theories: the cyclical course of cultures (Vico) and the second primitivity (Meiners). The first place i n ethnology belonging t i l l then to France is now taken by Germany. The names of J. R. Forster and Ge.-rge Forster his son, of Meiners and Herder mark a new epoch between 1787 and 181.0. Author bears interest for Meiners rather and chiefly because of his opinions about races. He agrees, however, his properly ethno­ logical works to be of no value. J. R. Forster is superior to Meiners i n exactitude. He laid great, stress on considering the milieu i n ethnology. The romantic Herder holds his place i n ethnology having discovered what marks the cultural work of the people. Muhlmann sees in Herder the founder of spi­ ritual sciences as distinguished from the natural Despite Her­ der's merits this partition of sciences meant a certain paraIv.sis and delay in the development of ethnological thinking. The link established by Edwards between the concepts of race and history was the proper starting point for the works of the Paris Ethnological Society. Gobineau's wctrk �467 about „the inequality of human races" was the last and, says the author, the most important result of these studies. ' Darwin's discoveries which „marked a new epoch", put i n the foreground the anthropological sciences leaving ethno­ logy behind. The ethnological material was nevertheless gathered i n museums. The highest summit is reached by ethnology w i t h the appearance of Bastian's who made i t independent of other sciences. Darwin's theory helped ethnologists t establish the test of selection and of individual prominency among primitive peoples. E. Tylor is among ethnologists the real classic of evo­ lutionism. The evolutionist idea was applied mainly t the sociological construction concerning the rise and develop­ ment of matrimony and family (Bachofen). The young Frobenius expresses the same idea in a new form, when he treats societies like organic bodies. 0 0 Ratzel is taxed rather unfavourably. Muhlman reproaches him to disregard the biological moment in ethnology. Author makes a show of originality by treating with con­ tempt the school of history and culture. We explain ihis criticism „cum ira et studio" by author's aversion for ,cleri­ cal hands" into which ethnology passed from Cologne to Vienna. He contends that Ratzei's and Grabner's historism, stamped in the style of the Viennese schol, is in ethnology an epoch which has'ended for ever. This assertion is too bold. Hardly two years after Muhlmann's book there appeared in Germaimy an ethnological description of Africa. I t wns drawn up by Baumann for colonial aims and based on hf> principle of cultural circles. Following Miihlmann we could deem the only legitimate way i n ethnology was functionalism and the American theory of cultural areas. : ; The third part is systematical and based on the principle that the d i s t i n c t i o n between natural and spiritual sciences is a metaphor with no methodological importance. Dealing w i t h the problem cf objectivity he declares himself i n favour �468 not only w i t h Vaihimger's theory .of fictitious objectivity but also, what doesn't seem adequate, w i t h Heidegger's existencial philosophy. Thus dwindles again the difference between ontology and cognition. Following Muhlmann's conception objectivity is not a state but a process involving the change of both the pereeivfog subject and the object perceived. We wouldn't expect a biological functionalist to have any sym­ pathy for this life distant fictionism. Author finds his delight in dialectical paradoxes and i n a way of thinking bare of a l l discipline. He then endeavours to expound the methodical princi­ ples serving to reach the so called ethnological report. In so doing he marks the difference between understanding, explai­ ning and causality. After these observations of a general na­ ture referring to the theory of cognition Muhlmann gives us some practical tests for the choice of ethnological facts. He divides them in two categories. As ethnology, following his definition, is the science of the ethnos' historical life invol­ ving the study in the historical relation between human orga­ nism and the historical milieu, he distinguishes aspects of this historical life first as conciousness, then as activity. The first, called intentional, are selected by the ethnologist by means of the historical test of w e i g h i n g i m p o r t a n ¬ ce; in reaching the others, called functional data, the ethno­ logist uses' the test of r e i t e r a t i o n . A t the beginning of all things stands the logos, the idea, the knowledge, the thought, the notion of things. These are precisely the intentional data which the ethnologist must inve­ stigate. He has to discover their centre, the spot of their utmost intensity. This is to be found w i h the leading individuals, those who are weighing factors. By the knowledge of this logos we just may understand the emotional value of an idea in a community's life and perceive the hierarchy of values par¬ ticular to a given people. We deem the test above subject to certain reservations. It is right in the form the author gives it, when we have to do �469 with an ideology predominant in a given time. But ethnolo­ gists must also ask whether such ideology is properly worked out by that people, whether it results from its traditions or is merely one imposed upon it. To know that, needs there'll be to use often the test of lacking weight and turn to classes the least influential in the current period. The knowledge, the thought, the concept of worship, art, technics and the like are not to be identified with technic, worshipping or similar activities. For an ethnologist impor­ tant are those which „reappeair" in different expressions of life. Follows then a long paragraph concerning the formation of types; author exposes there with other words the same ideas which the historical and cultural school had about ^cultural circles". In the following Chapters we are given detailed hints аз to how ought to be gathered intentional data concerning dif­ ferent expressions of life like society, religion, economy, art etc. Many observations we find here are fins. Author then deals in detail with functional data. Func­ tions of ethnical life are divided into three groups: of first, second and third rate. The first refer to activities of indivi­ dual persons; the second to those raised by customs, manners and institutions; the third are concerned with activities of the highest social form i. e. of the people. In a distinct Chapter Muhlmann gives methodical notices for an ethnological study of historical changes. Another chap­ ter deals with the psychology of peoples, the last one with tasks and aims of ethnology. The book's chief merit consists in its being the first me­ thodology of functional ethnology. Its way of thinking, ho­ wever, isn't marked by strict discipline, unless we should call so a meticulous putting of things into different pigeonholes. Much patience too is required to have the book entirely read. Author shows at any rate a good deal of ethnological expe­ rience, he gives many fine hints, has gathered an abundant �1 - 470 ethnological material. Out of this he could have composed a good synthesis, if only he had stuck by the principle which having put forward he forgot: „wer nicht liebt, dem zeigt sich nichts" (p. 210). He didn't try for instance t follow and to - study closely the principles and methods of the historical and cultu­ ral school. Had he learned, -understood and explained them, they'd have helped him to more discipline of though*. Lublin, Bobolanum. Fr. Edward Bulanda S. J . 0 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8db2085edab6433cbd1e1c06aa62d2f9.pdf 16d6f8b3af33453b64ceaa1fac9dcf89 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1997 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1853 Title A name given to the resource Indeksy i errata / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.471-494 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 471 Indeks A Allerhand M. 5 Ankermann B. 129 Aulard 157 Antoniewicz W. 20 21 180 341—42 Apuchtin A . 56 В Bachmann A. 74 7S 78 408 Bachofea J. J . 355 Badecki K. 66 75 Badeni 5. 5 Bagley 187 Bal S. 51 53 Baranowski A . 35, 38 Baraniecki A . 34 Bartys j . 299 Bateson G . 367 Baudouin de Courteoay J. 35 40 46 Baumann O. 357 Baomyarten A. 139 Bastian А. Ш 218 354 Bebel A . 355 Beiza W. 66 Benedict R. 128 Bernheim E . 135—6 156 Berwiński R. W. 8, 12 Bieg-eleiseo H . 35 Bielenstein A . 200 Błachnia J . 394 Boas F . 113 nazwisk Boczarówna B. 84 Bodin J . 185 Bogusławski Б. 102 Bogusławski W. 102 Borkowski B. 396 Barnemann 129 Borowy W. 22 Borucki K. 394 Both 149 Boogie С. 146 Le Bras G . 154—5 157 Broca P. 71 Brodziński K. 89 Brożek L,, 396 Braun RadclHfe A . R 111, 117 Brucbnalski W. 11 40 53 60 62 66—7 69 73—5 Bujak F . 7478 223 2 2 5 - 6 228 242 246 250 378 Bulanda E (T.J.) 32 107 368 Bularda J. 394 Van Bulek G . 112 120 Bystroń J. S. 52 72 82 88 175 342 408 С De Carpini J. 351 Champion E . 135 Chmanyński G . 395 Chodakowski Z. D . 8 12 89 9 2 - 9 4 96—106 Cholewa M. 225 250 256 Chwistek L . 173—4 Chybiński A. 7 4 - 5 78 402 �472 CiehaUki W. 396 Cierniak J . 5 Cisiewiki S. 12 5 8 - 6 0 Colviti 187 Comte A . 140 183 354 Crot du Charmer 199 Ciacki T . 101 Czarnocki A . 89 Czarnocki J . 89—90 Czarnecki K. 90 104 Czartoryski A . 93 Czekanowski 'J. 9 20 33 66 68 75 78 82 367 382 Czerwiński L . 9 12 D Darwin K. 186 354 Dąbkowski P. 78 Dekowski J. P. 393, 401 Delimat T . 84 381 Dilthey W, 359 Długosz J. 213 Dlużewski J . 392 Dobrowolski K. 82 Dobrowolski T . 164—7 172 Drews P. 152 Duglai H . 204 Durklieim E . 153 Dutkiewicz J. 394 Dybowski B. 40 76 Dyboski R. 88 Dzieduszycki W. 34 50 Dziekoński T 377 E Edwards W. F. 185—6 354 Eisler R. 149 Engels Г. 355 F Falkowski J . 4 7 9 78 409 Fischer A. 6---18 37 41 56—61 63—6 68—70 73_5 77—8 83-5 89 381 402 408 Flemiojr K. 95 Focilion 180 Forrer R, 181 Forster J. R. 352—3 358 Forster J. 352 Foy W. 129 Franko 1. 35 38 40 Frankowski E . 75 180 Frankowska M. 316 Frazer J. G . 8 148-50 Friderici 355 Friedlander M. 336 Frobenius L. 355 Fryderyk I 63 Fustel de Coulange G Gaertner H. 74 Gajek J. 13 80 - 2 84 373 404 412 Gargas Z. 42 53 Gawroński A. 74—5 Gawroński-Rawita F. 40 GilHe.on J. 84, 408 Gloger Z. 9 12 23 Gładysz M. 166-8 170 288 396 405 Gławnap gen. 91 Głąbiński S. 5 Gnatowski J . ks. 40 Gobinoau J. A . 353, 354 Gogol M. 101 Gołębiowski Ł. 8 93 Gorzyeki K. 53 Gottfried К. 393 Gottltmd E . A . 314 Gratiati 146 Graebner F. 13 112 117 118-120 129 218 348 3 5 5 - 6 366 Grey O. 208 Gródecki R. 88 Groźkonow I. 62 Gubrynowici Br. 66 �473 Guntherowa.Mayerow* A. 369 Gustawicz В. 34 4 5 - 7 226 242 H Haberlandt W. 181 Habura F. 43 Halban L. 79 81—2 135 Haltsonen S. 313 Hankiewicz 35 Heieriie J. 26 Helvetius E. A. 144 Hensel W. 374 377 Herder J. 89 352—3 358 Hirsćhler M. 43 Hławiczka K. 402 Hnatiuk W. 12 Hobbes T. 185 Hoffding H . 146 Hubert H 158 I Ickstatt v. 145 Inglot B. 378 Innocenty Ш 146 J Jacbimecki Z. 88 Jacobini E . 396 Jagiełło W. 4 7 78 Jakóbiec J . 223 226, 242 244 246 Jakubowski Z. 78 Janik M. 5 3 - 4 Janota E . 226 242 Janów J. 78 Jaroń B. 302 306 377 К Kaale Krohn 315 Kabat W. 392 Kacarova D. 407 Kadłubek W. 213 Kalina A . 10 33—42 4 4 ¬ 46 48—9 51—5 58 60 66—7 69 71 410 Kallenbach J. 11 37 52—5 57 66—7 88 Kalwin J . 148 Karłowicz J . 35—6 38 44 51 — 2 64 Katula F, 393 Kenarowa H. 395 Kielisiński K. W. 3 7 1 - 2 Klich E . 211 Klimaszewska J.241 408-9 Klimek S. 5 367 Kliraecki Z. 396 Kluk K.. 210 Kłosowski J. N. 82 KDOII M . 395 Kocka W. 3 7 4 - 5 377 Koczy L. 375 Kolberg O. 8 9 12 402 Kolbuszowski E . 35 Koller J. 66 Kołłątaj H . 9 12 101 Kolessa A. 40 Konieczny F . ks. 5 78 Kopernicki I. 34 52 Koperski F. 88 Kosiński Z. 394 Kosiński W. 224 Koskowski B. 40 Kostrzewski B, 377 Kostrzewski J . 280 2 9 3 - 8 301 374 376 377 382 Kościuszko T . 89 Kowalcryk J . 84 �474 Koiłowski L . 5 74—5 78 291 294 297 382 Krajewska J . 393 399 Kraszewski J . {. 9 12 Krezek F. 35 38 Kropiński gen, 93. Królikowska H. 394 Kryński А.П 37 55 57—9 62 67 Kulczyński I. 94 Kulczyńska J . 94 Kuraszkiewicz W. 386 388 Kurylowici J . 74 78 Kutrzebianka A. 239 378 Ł Lafiteau J. F. 352 355 Landefeld H . 369 Lasocki 76 Lecie je wski J . 51 Van der Leeuw 140 Lehmann A . 158 Lelewel J. 101 Lepavcova E . 407 Leszczycki S. 239 Leśniak R. 393 Letki M. 82 Leunan T. 185 Lieberraan F . 396 Ligęza J. 405 Lindblum A. 325 Lubecka Z 22 Lowie R 113 Lubomirski A 5 Luter M 148 Lynd R S 154 Lynd H M 154 Ł Łęczyńska A. 395 Łopaciński H . 402 Lowmiański H . 381 Łoziński W. 40 * Łukasiewicz K. 376 łlychowska S. 395 M Maciejowski W. A. 102 Majewski J. 392 Majewski W. 102 Maksymowicz M. 97 100-1 Malewski F. 94 Malicki A. 82 Malicki L . 395 ' Malina J. 244, Malinowski B. 20 110 117 125 Manninen I. 374 Manngiewicz p. Żotna 82 Martin R. 26 Matlakowski W. 239 Malusiak S. 11 45 53 66 Maarizio A. 66 68 Mauss M. 158 Mazzini J. 148 Mazur J . 43 Mehofer J . 222 Meiners 3 5 2 - 3 356 Meisen K . 153 Mickiewicz A . 97 Michalski S. 69 72 Mirabeau H. 141 Młynek J. 49 Młynek S. 43—4 47 223 242—4 246 248 Montesquieu С. L . 141 Morwitz Z. 4 Morgan L . H . 185 355 Mornet 157 Moskau A. 355 Moszyński K. 19 82 84 150 151 153 158 285 288 303—6318 382 408—9 Muhlmann W. 111—2 117-8 120127348—59 362-3 365-8 Mora wiew M. 63 Mydlarski J. 82 �475 N Napoleon В. 91 Naumenko 101 Netolitzky F. 300 Nestor 96 Niederle L. 102 382 Niemiłowicz Wl. 35 38 Niesiołowski J. 91 Niezabitowski L . E . 377 Nietxsche F . 146 Nitach K. 55 62 6 4 - 7 0 82 378 409 Norwid C . 31 Nosek S. 289 377 Nowicki F. 5 O Obrebski J. 82 Oderic i Pordenone 351 Ołpiński K . 371—2 Orońska J. 395 Osowiecki S. 22 P Papini G . 357 Parfanowic* 48 Paulaharju S. 314 Pawlikowski J. G. 7 4 - 5 Pawłów 1. 188 190 Pawłowski S. 66 Perls H . 5 7 Pessler W. 64 Petersen E . 295 Pfaler K. A . 314 Pbget J . 165 Piekarski A, 20 Pietkiewicz C . 23 Pietkiewicz K. 397 Pinard de la Boulaye H 138, 148, 153 Piwarski A . 371—2 Piwoeki K. 164—5 167 172—5 179-80 Plisehke H . 351 Pogodin M. 99 100 Pokornowa W. 395 Pokorny R. 384 Pol W. 2 2 3 - 6 250 Polaczek S. 47 Polewoj M. 97 9? Polewoj Ks. 97 Polewoj K. 105 Poniatowski S. 5 1 9 - 2 3 29 32 35 10' 108 115 Poniatowski J . 92 Popiel L-. 7 409 Poratyński J. 5 66 75 Porębowicz E . 8 56 Posejdonios 350—1 Potkański K. 40—1 45—6 53 Prażak W. 369 Prek K. 3 7 1 - 2 Von Pufendorf S. 185 Puszkin A. 101 Pypin A. 100 Q Quetelet L . A. J . 354 R Radzikowski E . 223 Radziszewski B. 76 Rajewski W. 395 Rajewski Z. A . 376 Rakowiecki I. 102 Ramułt S. 35 Ratzel F. 111 218 355—6 Rehraan A. 40 Reinfuss R. 82 222 370 Reinhold M. 315 Richthofen B. 351 Robespierre M. 141 Rolny W. 66 75 �476 Rokicki J . 395 Romer Б. 40 69 Rosiński В. 78 Ross E . А. 147 Rostafiński J . 34 382 RorjsseauJ.J 89 141 185 352 Rozwadowski J. M. 382 Róhrer J . 8 RudnUki M. 382 Ruisbrock 351 Rybowski M. 35 38 51 Rzączyński 211 Stołyhwo R. 26—7 30 32 Strzygo wski J. 180 Stadynśkyj K. 40 Suboczowa M. 405 Sulimirski T. 291 Surowiecki W. 8 102 Szkaradek R. 394 Swchmatow A. 382 Szafarzyk J. ? . 101—2 Szafer W. 76 Szyszków B. 95 Ś S Schleiermacher F.E.D. 156 Schmidt W. 112—3 118 129 217356363 366—7 Sejgnobos C . 156 Semkowicz W. 88 Setal5 E . N. 315 Seweryn T . 170 172 238 370 393 402 Shirokogoroff 365 Siedlecki M. 83 Siemiradzki J . 40 Sienkiewicz K, 93 Sikorski M. 43 Skorupski H . 394 Sochaniewicz K. 68 Soderblom 149 Sołtys M. 40 Sorel G. 147 Soureka K. 368 Spamer A. 181 Spann O. 150 Spencer H . 140 Spławiński-Lehr T. 74 378 381—2 Sta szyc S. 8 89 Stand lin 156 Stefański S. 393 Stelmachowska B. 82 163 403 Stoli O. 26 Świątkowska J. 22 32 Świeży J. 32 370 Świnek J. 45 47 49 Świstka J. 322 Sztech V. V . 369 T Thurnwald R. 127 Tiele К. P. 149 Todorowa R. 407 Treter M, 11 Troeltsch E . 153 Tylor E . B. 185 354—5 Twarecki T. 7 U Udziela S. 12 34 40—1 4 4 - 7 53 223—6 242 248 250 402 V Vaclavik A. 369 Vaihinyer H . 359 Vakarelski С. 406—7 Vasraer M. 381 Veleva М. 407 Venedykova V . 407 Vico С . 185 352 W Wach J. 153 Walczyński S. 43 �1 Walde A. 384 Wałecki A. 198 Wabjga L . 40 Wasilewski Z. 35 Wasylewski S. 37 54 Watson 188 190 Wawr żeniec ki M. 5 Webb С. J. 148 Weber M. 145 Wells С. 210 Węgrzynowicz L . 82 327 Wieciofowaki T.376 Wierciyriski S. 66 7i Wijrgere J. 156 Wiktor J. 347 Witkiewicz K. 394 Wolska M. 40 Wójcik A. 370 372 —3 Wójcicki K. 210 Wójcikowski К W 97 Wrzosek A 73 477 Wundt W. 198 190 Wysłouch B. 75 Z Zakrzewski A. 64 Zakrzewski S. 66 Żarska H. 394 Zawiliriski R, 46 Zawistowicz K. 22 82 Zborowski J. 82 399 403 Zdziarski S. 53 403 Ziółkowski W. 82 392 Znamicrowska-PriiHerewa M. 373 Ż Żejrota P. 39 Żołna-Mamigiewicz J. 82 Żarek J. 377 �t 478 Indeks nazw etno-geograiicznych A Aarhus 333 Ala-Vetela 314 Alpera 197 Ameryka 23 336 Amur 27 Andrychów 224 229 236 243-5 Australia 23 361 Azja 23 351 В Babiogórcy 222 Baczyn 223 229 250 Bajkał 40 Bałtowie 82 3 8 3 - 4 Bałtyk 384 Barcice 225 229 261 269 276—8 Barcice Dolne 261—2 Barcice Górne 261 Bayonne 324 Bączarka 245 Bącza 270 Berlin 38 60 157 Bersity 285 288 Beskid Wyspowy 256 261 Beskid Śląski 282 288 Biała 222 243 Białe Jezioro 95 Białobrzezie 395 Bialogród 395 Białoruś 287 Biskupin 176 281—2 289 290—2 294 296 300-304 306—8 Bizancjum 286 Biegonice 273 278 Bieńkówka 223—5 2 4 4 - 5 248 —250 Bieńkowice 244 249 Bierna 245 250 Bobowa 371 Bochnia 24 3 263 Bojkowie 222 «51 Borzęta 245 Borzęcinek 370 Borowa 224 229 Brenna 223—4 229 .250 283 285 Bresnowsk 91 Bryjoki 258 260 Brzeg n/Odrą 396 Brześć Kujawski 285 Brzezinka 224 250 Przezowa 245 Brzeźna 264 Brzyna 274 Buch 290 295 380 Buczkowice 245 250 Budzów 223* 224 229 232 245 2 S0 Bugaj 224 229 Bulowice 244 249 251 Buczacz 43 47 49 Bułgarzy Czarni,95 Bułgarzy Srebrni'95 Bydgoszcz 394 Bysina 232 244 249 250 Bystra 223 224 250 �479 Byszyce 245 Bytom 395 С Cahors 146 Carolath 295-6 Celtowie 282 383 - 4 Ceranów 26 Chęciny 93 Chinocz 285 Chmiel 370 Cbodyń <góra) 225 Ch obrzyn 239 Cbomranice 223 273 Chorwacja 303 Chyżówki 223 229 250 Cichori (góra) 225 Cieszyn 250 396 Cyganowice 262 Czarnogórze 303 Czarny Potok 223 261 273-4 Czechów 262 Czechy 12 283 Czernichów 223 - 4 229 Czeremosz 222 Częstochowa 93 D Dalekarlien 315 Dania 333 Dąbrowa 401 Dąbrówka 250 Derłów 395 Długołęka 263—4 274 Dniepr 95 Dniestr 222 383 Dobra 223 244—5 249—50 Dobrocierz 224 Dobrzyce 244 246 Don 95 Dorohy 95 Drawsko 395 Drzewica 401 Dubne 258 Dunaj 95 301—2 Dunajec 2*2 278 Diwina 95 E Egipcjanie 150 Eskimosi 188 Estonia 3 1 4 - 5 Europa 23 F Faleza 244 Feldkirch 69 Filipowice 224 Finlandia 183 313 Finowie 96 Florencja 146 Francja 146 156 183 232 318 Frycowa 223—4 Frydrychowice 244 249 G Gabon 225 2 6 1 - 2 Galicja 38 48 62 Gardłaki 258 Genua 146 Germanie 383—4 GlichÓw 246 Gliwice 396 Głogoczów 245 249 Głógczyce 285 Gniezno 281—3 285—6 302 304—7 375 3 7 7 Goldowie 22—3 27 Goliady 96 Gołkowice Niem. 262 Gorce 238 Gorlice 34 372 Gorzeri Górna 249 Gorzków 245 �r 480 Gorzów 395 Gostków 2 8 5 - 6 Górale 222 2 2 5 - 6 230—1 236—8 2 4 1 - 2 244 2 4 6 - 8 256 260 262—4 273 278, beskidowi 224 286, nadpopradicy 260 264 269-70 277, sądeccy 223 225 247 260—2 264 271 273—4 277 279, „twardzi" 244 Góralszczyzna 224—6 232 234 236 239-41 249 —51 Grecy 384 Grodno 91 Grossrosen 21 Gródek 93 278 Grudziądz 394 Gruszowiec 223 225 245 250 Grybów 226 244 276 372 Gubin 395 Gwinea N. 367 H Habanowie 369 Hallstatt 302 Halstia 314 Harbutowice 224 229 234 244—5 249—50 Heczmarowice 245 Helsinki 3 1 3 - 4 Hindusi 150 Hiszpanie 183 Hocznia 244 249 Holihrady 292 Homrzyska 223 Hucisko 245 Huculi 251 Hyrynsalmi 314 I lllirowie 383 Indie 146 Indonezja 351 Inwałd 244 249 Irańczycy 383-4 Irlandia 281 Istebna 223 Iwkowa 224 229 249 251 Izdelnik 245 J Jebłockowianie 222 Jachówka 2 4 4 - 5 249—50 Jadźwingowie 213 Jaik 95 Janków 285 Jankowka 245 Japonia 143 Jarosław 393 Jesienna 224 229 Jasienica 244 249—50 Jasło 244 372 Jasna 223 Jastrzębie 224 273 Jastrząbik 245 258 Jaszczurowa 224 245 250 Jstmulowio 367 Jawornik 245 Jaworzynka 223 Jazowsko 225 250 268 273 - 4 278 Jelenia Góra 396 Jeleśnia 229 Jodłownik 245 Jugosławia 10 12 282 285 288 Jurków 224 245 250 Jutlandia 281 383 �481 К Kaczyiia 245 250 Kadcza 261 273 Kalwaria 244 Kałdus 285 Kamienica 244 256 261—2 2 6 8 - 9 272 274 276 Kamieniogóra 396 Kamionka 223 229 Kaoina 223 264 277 Karlstad 324 Karpaty 222 Kartuzy 394 Kasina Wielka 223 244-5 249-50 Kasinka 225 245 250 Kasinka Maja 234 Kaszuby 379—80 Kazań 91 Kępno 395 K<tly 233 2 4 3 - 4 249 2S1 Kiczna 225 250 272 Kielce 392 Kliszczacy 222 224 Kladzko 396 Kocierz 223—4 229 232 244—5 250 Kocoń 245 Kokuszka 264 278 Kolonia 157 Koło 395 Konopnica 25 Kornatka 245 Kosarzyska 264 Kostroana 95 Koszalin 395 Koszary 224 229 Koziniec 224 229 231 250 Kożuchów 396 Kórnik 395 Krakowiacy 222 226 236 Krakowskie 232 Kraków 5 34 41 49 50 52 69 81 88 93 183 225 - 6 242 248 393 Krogulecka 278 Krościenko 222 Kruszwica 395 Krzeczów 242 249 Krzemieniec 92—3 Krzepin 285 Krzesławice 245 Krzeszowice 47 Krzeszów 223—4 244- 5 248 250 Krzyszkowice 245 Kbiąinice Wielkie 303 Księstwo Warszawskie 91 Kszczonów 234 245 370 Kurów ?32 245 Kuźnica 396 Kwapinka 245 Ł Lachowice 229 245 Lachy 223 2 2 5 - 6 230 241 —2 244 2 4 6 - 9 251 2 5 6 - 8 2 6 0 - 4 273 275 277—8, sądeckie 239 258 260 262—5 268 271 Lanckorona 236 245 Las 223 250 Lecieszyn 90 Lelów 93 Leluchów 258 Leszno 395 Leśnica 245 250 Libratowa 224 278 Lichwin 243 Limanowa 225 236 244 25J Lipnik 224 229 249 251 Lipowa 229 LiUcz 264 �482 Litomierzyce 21 Litwa 90 95 183 Litwini 213 Liwowie 9 5 - 6 Lodomeria 38 62 Lombardia 146 Lubań 396 Lnbogoszcz 225 Lublin 79 80 82—3 392 Luehaczowice 63 Lutycy 404 Lwów 5 9 35 - 8 41 50 52 56 58—60 62—3 69 70 75 81 93 243 Ł Łaba 301 382—4 Ladoga 95—6 Łącko 222 225 238 250 26?—4 268—9 272-6 278 Łemkowie 222 224 251 258-60 270 Łemkowszczyzna 239 Łękawica 224 229 245 250 Łętownią 234 Łodygowice 223—4 245 250 Łomnica 278 Łopień 225 Łososina Dolna 278 Łotwa 183 Łotysze 95 Łowicz 393 Łódź 393 Łukowica 223 273 276 Łusk 92 Łużyczanie 401 Łysa Góra 239 M Maaria Magdalena 314 Majdanek 21 Majdan Mokwiński 291 M»ków 224 250 Małopolska 224 283 Marcówlca 223—4 250 • Maszkowice 225 250 278 Mazowsze 90 281 Melanezja 20 Meszna 223—4 250 Męcina 223 229 Miechów 394 Mieszańcy 243 Mieszczera 96 Międzyrzecze 395 Mikuszowice 223 245 Mikronezja 20 Milik 258 Miłkowa 278 Mińsk 90 1 Młynczyska 225 250 261 273 Mogilnu 223 229 Mogiła 240 Mohilew 95 Mongolia 143 Morawy 63 283 369 Moskwa 91 95—7 Moszczenica 224 261 277 Mszana Dolna 234 245 Mszana Górna 245 Mucharz 224 244 245 249—50 Midltown 154 Murom 96 Muszyna 258 276 Mutne 245 Myślenice 222 225 236 244 248 Mystków 223-4 278 Myszyniec 300 N Nawojowa 225 Niemen 383 Niemcy 153 156 238 281 318 336 �483 N Niestronno 281 -3 285—6 Nieśwież 89 Nieźwiska 291 294 296—7 Nitkowa 264 Norwegia 332 Nowa Sól 397 Nowogród 91 95 Nowogródek 91 Nowotarżanie 222 Nowy Sącz 262 276 394 Nowy Targ 402 Nurmes 314 O Obidza 268 273-4 Oceania 23 Oczków 224 Odra 383—4 Obodryci 404 Ojców 303 Oka 383 Olszowa '224 Olszanka 264 370 Olsztyn 394 Omsk 91 Opole 283 286 3 0 4 - 5 396 Orawa 223 Oroczoni 23 Oroczoni—udike 27 Osleczany 244 245 Oslo 333 Ossolineum 5 73 Ostrawica 222 Ostrów Tumski 282 303 Oświęcim 242 Г p I'I Ł Ł. W P a k i a 224 245 249—50 Pale.nica 224 Palmiry 5 Paryi 327 Paszyn 224 229 Pcim 233—4 229 232 234 245 249-50 Peredil 94 Petersburg 38 60 75 91 95 104 Pewel Ślemieńska 245 Piekary 240 Pieniny 222 Pietrzykowice 250 Pigmeje 188 Pilica 93 Piotrków 370 393 Pisarzowa 223 268 273 Piwniczna 229 258 270 274 276 278 Plemieri 285 Płock 393 Podegrodzie 257 2 7 4 - 6 Podegrodiianie 263 266 274 PoHgórze 4 3 - 4 , Grybowskie 256, Rożnowskie 256, Sądeckie 256 Podhajna 89 92 Podhalanie 222 224 251 Podhale 238 247 402 Podkarpacie 183 Podlasie 26 68 Podlopień 223 250 Podobin 245 Podole 224 278 383 Podrzecze 262 Pokucie 282 Polanka 245 Polesie 295 Połabianie 404 Połock 95 Pomorze 183, Azowskie 95 Ponikiew 224 245 250 Popczyce 305 Popowice 225 261 273 277 �484 Poprad 222—3 278 Porąbka 223 245 Poręba 224 245, Mała 273, Świnna 250 Poryck 93 Potyliez 93 Powroźnik 258 Poinachowioe 224, Górne 246 Poznań 282 285 296—7 302 304 307 336 342 395 Półrzeczki 223 245 250 Praga 38 Protwa 95 Prusy 379-80 Prut 95 222 Przemyśl 7 93 393 Przydonica 278 Przysietnica 223 225 269 274 276 278 Przyszowa 223 2 7 3 - 4 276—7 Psków 95 Pszczyna 396 Ptaszkowa 223 229 Puławy 92 Pytoce 267 R Raba 225 247, Wyżna 238 Rabka 238 394 Raciborsko 245 Raciechowice 245 Radom 69 392 Rajgród 95 Ren 383 Repecko 293 295 Roczyny 224 Rojówka 278 Rosja 23 Rozdzielę 236 249 251 Roztoka 261, Ryterska 264 Równiacy 2 2 3 - 4 238 258 260 Rumunia 84 183 Ruś 244, Kijowska 286 Rusini Szlachtowscy 224 Ruśnioki 243 Rybarowke 245 250 Rybna Kolonia 296—7 Rychwałd 245 250 Rytro 225 264 270 274 276 278 Rze.zów 393 Rzyki 224 229 244—5 249 Rzymianie 384 S San 222 Sandomierz 93 Sanok 393 Santok 285 302 304 Sarmaci 384 Stary Sącz 224—5 244 258 260 262 276 Sądeczczyzna 258 Scytowie 306 384 Siedlce 278 Siekierczyna 225 229 261 Sieniawa 93—4 Sieradz 393 Sieraków 245 Siewier 96 Sidzina 249 Skeła 93 Skandynawia 315 383 Skansen 326—7 Skawce 224 245 250 Skawa 225 Skawhki 224 245 250 Skomielna 243 Skrudzina 225 278 �485 Skrzydlne 224 24S Skrzynka 245—7 249 Słopnice 225 229 250 Słotwina 242 246 249—50 Słowacja 12 363 Słowenia 303 Słowianie 23 384 Stuck 90 Stupsk 394 Soanłahti 314 Spisz 223 247 260 402 Spiszacy 251 Stadła 262 Stany Zjednoczone Am. Półn. 327 Stary Bielsk 298 Stare Bielsko 299 Stockholm 326 Straconka 223 229 Stronie 224 245 250 Stróża 223 229 249—50 Stryszawa 232 219—50 Stryszów 224 245 250 Stuttgart 348 Sucha 224 245 250 Sudety 21 Sułkowice 224 245 250 Syberia 22 27 Syrynia 298—9 Szczawa 223 250 261 Szczawnica 224, Niżna 223, Wyżna 223 Szczawnik 258 Szczyrk 223- 4 245 Szlachtowa 229 Szpota 95 Szprotawa 397 Szwajcaria 24 26 69 Szwecja 281 332 Szwedzi 266 Ś Śląsk 183 281 283 Cieszyński 223—4 Ślemień 223 Śleszowice 223—4 244—5 Śnieżnica 225 Świdnica 397 Świdnik 223 Świerkla 274 T * Taczany 224 Tambów 95 Targanica 224 229 244 249—250 Targo«zów 248 Tarnawa 224 293 295, Dolna 223—4 244 249-50, Górna 223-4 250 Tarnów 43 47 50 243 394 Tatarów 48 Tenczyn 234 245 Tenczynek 249 Tęgoborze 223 Tokarnia 245 2 4 8 - 9 Tomaszów Maz. 393 Toruń 394 Tostama 314 Trakowie 3 8 3 - 4 Trąbka 249 Tresna 223—4 Trzebunia 223 225 244 249—50 Trzemeśna 245 Trzetrzewina 264 277 Tuchów 256 Turbacz 256 Turkiestan 382 Twer 9 6 - 7 Tylicz 258 Tylmanowa 272 5 �486 Tylmanowiacy 262 Tymbark 223 225 244 250 Tyniec 240 a Ujanowice 224 Umłastów 5 Ural 95 W Wadowice 222 225 233 244 Wałbnych 396 Warszawa 20 2 6 - 7 36 62 69 71 Wenecja 146 Wengriny 251 Wałówka 223 229 Wągry 10 183 Wiatycze 96 Wieliczka 43 49 50 Wieńcierza 248 Wielkopolska 176 Wieprz 245 Wierchomla 258 Wierzbanowa 244 249 Wieś 96 Wiewiórka 224 245 Wilkowice 229 2 4 4 - 5 250 Wiikowiska 224 245 Wisła 224 239 250 3 8 3 - 4 Wiśniowa 224 245 249 Witebsk 95 Włochy 148 183 Włocławek 394 Wojakowa 224 Wola Brzezińska 264, Kosnowa ?50 272, Krogulecka 269 278, Radziszowska 245, Piakulina 223 229 Wolinianie 404 Wołga 92 ^62 384 Wołyń 94 383, W. nad Odra. 283, na Pomona 285 Woroneża 91 Worończyna 92 Wrocław 38 Wysokie 264 V Vandra 314 Z Zabrzei 272 Zachełmna 223 245 250 Zagórnik 224 229 249—50 Zagórów 264 Zagórzanie 222 Zakopane 394 Zakrzów 224 Zalesie 223 250 261—2 Zamość 392 Zarzecze 272 Zasadne 261 Zawada 223 Zawadka 223—4 244—5 249 Zbludza 223 261—2 Zbyszyce 223 229 278 Zembrzyce 2 2 3 - 5 245 250 Zielona Góra 395 Zielonka 239 285 Ziemia Krakowska 226, Nowogródzka 90, Sądecka 256 Złota 303 Zreczyce 245 Zurych 26 Ż Żeleźnikowa 225 261 273 277—8, Mała 261 Żero.ławice 245 Żmiąca 224 229 Żółkiew 93 Żuków 370 Żywiec 226 246 Żywczaki 222 �487 Indeks A Akademia Górnicza 378, Nauk w Petersburgu 95, 97, Umiejętności 37 39 45 48 76 Amt, Statistieches Amtdes deutichen evangelischen Kircheuausschusses 157 Amlliche Zentralstelle fur kirebl. Statistik 157 animlzm 140 В bacigera 233 (baćgera 234, bazgiera 233) baja 234 bęben 109 bednarstwo 283 Berliner Gesellschaft fur Aothropologie, Ethnologie und Urges chiehte 7 bezbożnictwo 139 Biblioteka Narodowa 22, Publiczna w Petersbur­ gu 100, Puławska 99 biologiim 357 błękicia 257—8 266 273—4 brama kultowa 108 braminiim 149 rzeczowy braclik 232 235 brusek 274 bruślok 260 buddaizm 143 149 budownictwo 22 96 108 176 182 2 2 7 - 8 242 281 bukiet 267 Bureau fur Statistik der Juden 157 С celender 234 ceramika 176 283 369 Cesarska Akademia Nauk, o r . AUderoia cha'upa 238 241, biskupińska 296 charakterologia 131 chata 292, o b . megaron chłopomański ruch 35 chusteczka drużbacka 268 ciasnocha 236 ciosek 257 259 265 cmentarz 109 Commission Internationale des Arte Populaires 7 cucha 234 259 (cuga 234, czocha 258) cułka 276 cuwa 372 czepiec 236 257 266 270 279 401 �488 cyfrowanie 272 сугка 269 cywilizacja 127 czurynga 109 O dach, ob. konstrukcja droga w zaświaty 109 drzewa święte 109 drzeworyty ludowe 172 174 Dziennik Wileński 99 dzwon 109 E Ecole de Louvre 336 Elementargedanken 111 etnografia 72 112 157, bułgarska 405—7 etnologia 72 112 113 186 349 350 360 etnopsychologia, 130 ewolucjonizm 110 112 140 186 355 367 ewolucjonistyczna szkoła 185 F fakty dynamiczne 113—4, etnobgiczne 112, funkcjonalne 361, statyczne 1 1 3 - 4 fenomenologizm 140 181 Fundusz Kultury Narodo­ wej 81 funkcja wytw. kult. 115 —7 119-24, grup społecznych 132, kultury 128, osobnika 130 132, zespołu 124 funkcjonalizm 107 110—1 113 116 118 120 124-6 348 357 368 funkcjonalne dane 364, odmiany 122 123,typy 122—3 128 131 G gaje święte 109 Gazeta Lwowska 37 gnbstyeyzm 139 gont 240 gorset 279 górnica 233—4 258 2 6 4 - 5 268 grób 109 grupa etniczna 115 227—8 252, kulturowa 115, podtrzy­ mująca 132-3, ura¬ biająca 133, współ­ działająca 132-3, wy¬ twarzająca 132, społeczna 115 126 133 227-8, ustrojowa 133, zawodowa 133 gunia 234 237—8 251 257 258 270 gunioki 232 274 gurmana 234 237 257 272 273—4 276 gurmanka 270 279 H hazucha 234 higiena 282 hille.bille 109 historyzm 107110-11 352 356—7 historyczna szkoła 113 118 125 128—9 holośniaki 274 (hotośnie 258 270) �489 ideologia 115—9 121-5, grup społecznych 132, kultury 128, osobnika 130 132, zespołu 124 ideologiczne modyfikacje 122, odmiany 122 123, typy 1 2 2 - 3 128 131 ideoplastyka 174 illiryjski krąg kulturowy 302 Instytut Bałtycki 7 12 403, Słowiański w Pradze 6, Śląski 404—5, Współpracy Intelektual­ nej (Paryż) 7 intencjonalne dane 363—4 К kabat 270 kadłubek 266 269 kaftan 232 235 273 kania 268 2 7 3 - 4 kapelusz góralski 269 karbiaki 257 259 261 karpie 200 2 6 4 - 5 274 277 Katolicki Uniwersytet Lu­ belski, ob. Uniwersytet katolicyzm 135 kierpce 238 257 kikle 233 knutle 211 kocioł 201 203 Koło Nauk Antropologicz­ nych we Lwowie 6 76, Koło Przyjaciół Hucułszczyzny 7 Komandorski Order O d ­ rodzenia Polski 7 Komisja Antropologiczna Polskie] Akademii Umiejętności. 6, Kom. Etnograficzna Pol­ skiej Akademii Umie­ jętności 6, Fizjologiczna Warszaw­ skiego Towarzystwa Nauk 6, Swojszczyzny Związku Ziem Górskich 370, Sztuki Ludowej 7, 10 Komitet Narodowy Polski 69 komunikacja 286 konstrukcja dachu pod stolec 239, krokwiowa 239, na sochę 291, na ślemię 291 ściany: węalowa 239, 290, 375, słupowo-plecionkowa 290, 296, 375 sumikowo łątkowa 281, 290 konwergencja 366 korona ślubna 17ó koszar 251 kowalstwo 286 kręsfi kultirowe 129 363 367 kryterium formy 111 366, ilości 363 366, jakości 366, ważkości 3 o 0 - l , ogólnego prawdopoJobieństwa 366 Krzyż Komandorskiego Or­ deru Św. Sawy 7, Złoty Zasługi 7 к utt 109 150 158 kul tufa 126 7 110 130 219 345 50 365 materialna 112 126 ciuchowfl 112 126 ч �490 społeczna 126, ceramiki grzebykowej 385, malowanej 291 294, sznurowej 291 295 385, wstęgowej 384, lipicka 296—7, łużycka 2 9 3 - 4 302 385, mustieryjska 212, oryniacka 212, szelska 212 kulturowe zespoły, ob. ze­ społy maszkary 176 matriarchat 140 megaron 294 metodologia etnologii 112 miejsca kultowe 109 Ministerstwo Oświaty 226, WyzDań Religijnych i Oświecenia Publicz­ nego 81 mitologia 22 100 mity 150 mit apokaliptyczny 147 „Kulturelement" 120 kultury zasadnicze 23 109 113 128—9 kurpiele 276 Monarchia Austro-Wegierska 59 69 monoteizm 140-1 most w zaświaty Ю9 muzea ludoznawcze 48, 316, 392 L lak 246 lejbik 232 literatura ludowa 13 89 ludozuawslwo 47 7 1 - 2 75 152 159, czeskie 13, polskie 50, religijne 1 5 2 - 3 Lwowskie Towarzystwo Naukowe, ob. Towarzy. stwo Ł loktusie 236 łowiectwo 187—9 1 9 2 - 3 195—8 2 0 1 - 3 281 łódź kultowa 109 M macherzyna 270 magia 22 148 150—1 158 170, księżycowa 109, słoneczna 109 magierka 234 maik 176 modlitwa 158 « г ' ' О п в Ь е 31S, 321, skansenowskie 333, 237 371—2, Etnograficzne U. S. B. 373, Etnograficzne w War­ szawie 7, Nordiska Museet 326 Norsk Folken 333 Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie 27, im. Szewczenki 48, Sztuk i Tradycji Ludo¬ wych w Paryżu 318, United Staates National 27 N narzędzia rolnicze 96 280 rybackie 280 nawołok 276 neobuddaizm 139 neopogenizm 139 Nordiska Museet, ob. Muzeum Norsk Folken, ob. Muzeum �491 Ó obiekty kulturowe 114-6 134, społeczne 114-6 134 obrzędy 90 103 109 odzież 23 ofiary 158 ołtarz 108 opryma 264 ości rybackie 374 P paleolit 212 parzenica 258 Patronat Polskiego Przemystu Ludowego 7 pazdur 408 pieśni ludowe 90 pisanki 109 176 plóciennice 233 pochodzenie Słowian 84 386-8 pochówek 22, 108, p. paIowy 108117, pochówkarze 109 podaqia 90 podcień 290 podłaźniki 176 401 polidemonizm 140 Polska Komisja Sztuki Lu­ dowej, ob. Komisja Polski Atlas Etnograficz­ ny 408—12 Polski Związek Zachodni 379, Komitet Narodowy, ob. Komitet Polskie Towarzystwo Etno­ graficzne, ob. Towa­ rzystwo Towarzystwo Etnologiczne, ob. Towarzystwo Towarzystwo Oriental!, styczno, ob. Towarzy­ stwo Polskie Towarzystwo Pre­ historyczne, ob. Towa­ rzystwo Towarzystwo Przyrod­ ników im. Kopernika, ob. Towarzystwo polatka 194 portki, ob. spodnie potrzeby 232 protestantyzm 145 przesądy i zabobony 141 155 psychologia rasowa 130 przygotowanie żywności 281 R rańtuch 267 religia 22 135 137 144—8 150 152-3 religioznawstwo 157 Rosyjska Akademia Nauk, ob. Akademia rośliny jadalne 305 307, przemysłowe 306—7 rozstaje 109 ryjek 234 rzemiosło 282 rzeźba anaturalistyczna 165 S schizmogeneza 367 sercówka 271—3 serdak 266 263 sieć łowiecka 214 siutaź 266 sobótka 103 socha—zasięg 409 SocietĆ d'Anthropologic de Paris 71 spancyr 266 spodnie „bukowe" 232, „fuzyjkowe" 232, wałaskie 232, 238, 274-75 �492 społeczeństwo 134 eros 2 5 8 - 9 263 265 Statistisches Amtdesdeutschen evangdischen Kirchenausschusses, ob. Amt statyka 115—6 statystyka kościelna 156—7, T Tow. Historii i Starożyt­ ności Rosyjskich 99, Historyczne we Lwowie • 6, Krajoznawcze 49, Literackie im. Adama Mickiewicza 6, Ludoznawca 9—11 33 - 4 1 43 45 49—54 60 6 4 - 5 70 72 7 5 - 7 79 81—3, prezydium 36, zarząd 36 40,- bi¬ blioteka 8 9 50—1 61 7 6 - 7 80 85, archi­ wum naukowe 85, sta­ tut 417-24, oddziały Buczacz 50, Chrzanów 46—7 50, Kraków 46 49 50, Łańcut 50, Pil­ zno 50, Podgórski 46 50, Rzeszów 50, Ta­ tarów 49—50, Wieli­ czka 44. Wykaz człon­ ków prezydium 8 5 - 7 , członków zarządu 86 88 415, walnych ze­ brań 412—5, Ludoznawcze Bułgar­ skie 406—7, Naukowe im. Szewczen­ ki 101, Naukowe Lwowskie 43, Muzeum Etnograficzne- testy 1 6 5 - 7 tkactwo 176 283 totemizm 117 Towarzystwo Etnograficz­ ne Polskie 73, Etnologiczne Polskie 11, 71, Etnologiczne w Paryżu 354, Geograficzne we Lwo­ wie 6, Krakowie 6, Naukowe we Lwowie 6, Naukowe Warszawskie 27, Orientalistyczne Polskie 27, Przyrodników im. K o ­ pernika 34—5, 70, 73—6, 81, Prehistoryczne Polskie 374, wyznaniowa 156 stępa 409 strój 96 227—8 245—6 256, weselny 372 struktura kultury 127, osobnika 130, 132 wytw. kult. 115-7, U9-25 zespołu 124, 132 strukturalne odmiany 122-3, typy 122-3 128 131 sukmana 234 237 suknioki 232 274 siczudła 109 szewstwo 286 szintoizm 143 sztuka ludowa 13 163—5, 168 171—6 179-83 368 ściana, ob. konstrukcja ś ślakownicy 198 śparogi 408 Święta huśtawkowe 22 �493 Prehistoryczne w Рок naniu 6, Przyjaciół Nauk w L u ­ blinie 370, Przyjaciół Ossolineum we Lwowie 6, Tatriańskie w Zakopa­ nem 7, Warszawskie Przyjaciół Nauk 94 transport 23 turoń 103 tursaansydao 313 typy budownictwa 108 (go¬ spodarki 227) U United Staates National, ob. Muzeum Uniwersytet Jagielloński 378, Jana Kazimierza 9 (Za­ kład Antropologiczny 61, Zakład Etnologi­ czny 61), Katolicki Lubelski 83, Marii Curie Skłodow­ skiej 83 ustrój, yruntowy 227, społeczny 23 112 W wafenrok 266 wangierka 401 wątki zdobnicze 174 westki 232 wetuła 251 węzeł rycerski 269 271 273 wieczerza wigilijna 171 wierzenia 13 141 145—7 150 wóz kaltowy 109 wróżbiarstwo 150 wytwory kulturowe 119-21 123 125—7, geneza w. k. 107-8 110 112 wywijoki 232 wzgórza 109 V Vratya 109 Z talatace 266 zasięgi bałtyckie 34, fińskie 84, trackie 84 zaślubiny 171 cawijaki 265 zespoły kulturowe 113 123 130, podtrzymujące 124, współdziałające 124 126, wytwarzają­ ce 123, warunkujące 126, zawodowe 126 zwyczaje ludowe 90, 385 Ż iupan 268 �1' 494 E R R A T A str. wiersz 39 45 49 55 96 103 111 121 141 142 144 146 149 159 160 174 191 194 198 199 200 204 221 229 233 234 240 304 318 352 355 359 370 402 i L 22 32 18 23 3 14 4 17 9 36 17 15 2 11 17 23 32 27 19 9 31 5 30 22 5 1 35 5 24 27 16 11 17 1 10 18 15 3 j e s t 1990 zniechęceniem organizacyjnym odziału restykcyj miać co meteriai zwolennnik ne reformatorowi?. dokrynaloą m.jętności. Graviana Odpadnięciem mniemam, nabal Gold n sktoność d£wieków .» 1-УЙ chmuchnięc.ach ckych yego ze wików. karlpe u pomoże.23 a Jasiona sukmany. mapa 6Д' krakowskim krakowskie hordednm wie. samkramentów -owie wczucie, się •kami „Rrzekome p o w i n n o b y ć 1900 zniechęceniem organu асу jnym oddziała restrykcyj miał usunięte materiały zwolennik na reformatorowte, doktrynalną majętności". Gratiana Odpadnięcie mniema nadal Golden skłonność dźwięków." lekkich muśnięciach czyhającego usunięte wilków. karpie pomoże"." ra Jesienna i sukmany. mapa 2 . » Krakowskim Krakowskie hordeum więc sakramentów -łowię wczucie się -mi „Rsekome � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4caa6825ff4fe2c155b70b195431777b.pdf c7c59546d3205009b0e38b2ab70c0133 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4115 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3841 Title A name given to the resource Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1957 t.11 z.1; s.60-65 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text „PRZEMYSŁ LUDOWY I ARTYSTYCZNY" w y d . C e n t r a l n y Z w . Spółdzielczości P r a c y , ( K w a r t a l n i k , n r 1—3) G d y w r o k u u b i e g ł y m ukazał się długo p r z y g o t o ­ w y w a n y n u m e r „Przemysłu Ludowego i A r t y s t y c z ­ nego", zdania na jego t e m a t były podzielone. J e d n i przyjęli nowe czasopismo z zadowoleniem, wielu j e d n a k spośród l u d z i interesujących się sztuką z a ­ stanawiało się n a d słusznością w y d a w a n i a k w a r t a l ­ n i k a zawieszonego j a k b y w połowie d r o g i między w y c h o d z ą c ą o d s z e r e g u l a t „ P o l s k ą Sztuką L u d o w ą " a r ó w n i e ż ś w i e ż o n a r o d z o n y m „ P r o j e k t e m " . P o co dublować? — p y t a l i . Oprócz w ą t p l i w o ś c i nurtowała i c h t r o s k a o p o z i o m , szatę ilustracyjną n o w e g o p i s m a ; m a r t w i l i się z góry, czy z n a j d z i e o n o w ł a ś c i w y d l a siebie krąg o d b i o r c ó w . Próba czasu częściowo r o z ­ w i a ł a t e w ą t p l i w o ś c i . Publiczność z a r e a g o w a ł a b a r d z o ż y w o — „ P r z e m y s ł L u d o w y i A r t y s t y c z n y " znikał po k i l k u d n i a c h z k i o s k ó w i księgarń. P r o f i l zaś czasopisma — zarysowany już dosyć w y r a ź n i e w p i e r w s z y m n u m e r z e — coraz wyraźniej krystalizował się w d w u następnych. k r e t n y c h przykładów (nr I I ) narasta t e n d e n c j a do o d b y c i a d y s k u s j i g e n e r a l n e j , która już w I I I n u m e r z e doprowadza do polemicznego spięcia. Szybkość, z jaką p o t o c z y ł y się s p r a w y , wskazuje n a j l e p i e j , że z a g a d n i e n i a o m a w i a n e n a łamach „ P r z e ­ mysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o " są ż y w o t n e i w a ż ­ ne, a n a w e t często t a k palące, że a u t o r z y n i e są w s t a n i e utrzymać s w y c h w y p o w i e d z i w atmosferze nie podbarwionego emocjonalnie „akademickiego" o b i e k t y w i z m u . N i c d z i w n e g o . Dotyczą o n e przecież p o d n i e s i e n i a e s t e t y c z n e j wartości chałupniczej i spół­ dzielczej p r o d u k c j i a r t y s t y c z n e j , u t r z y m a n i a p r z y ży­ ciu zamierającej l u b wypaczonej sztuki ludowej, s p r a w b y t o w y c h s z e r o k i c h rzesz d r o b n y c h w y t w ó r ­ c ó w z r z e s z o n y c h i i n d y w i d u a l n y c h , k t ó r y c h los p o ­ średnio l u b bezpośrednio z w i ą z a n y j e s t z działalnością C e p e l i i , będącej najpoważniejszą i w zasadzie m o n o ­ polistyczną instytucją zajmującą się o d s t r o n y g o s p o ­ d a r c z e j drobną w y t w ó r c z o ś c i ą artystyczną. A r t y k u ł y S. Stroińskiego ( P r z e m y s ł l u d o w y i a r t y ­ styczny w u b i e g ł y m dziesięcioleciu), T . Seweryna (Niebezpieczeństwo ps*udoludowości w adaptacji s z t u k i l u d o w e j ) , E. W o l s k i e j ( K i e r o w n i c t w o a r t y s t y c z ­ ne w p r z e m y ś l e l u d o w y m i a r t y s t y c z n y m ) , u m i e s z c z o ­ ne w p i e r w s z y m n u m e r z e — s y g n a l i z o w a ł y już k i e ­ r u n e k c z a s o p i s m a ; miało być o n o p o ś w i ę c o n e n i e z a ­ g a d n i e n i o m s z t u k i h i s t o r y c z n e j czy rozważaniom na t e m a t s z t u k i współczesnej, a l e p r z e d e w s z y s t k i m b i e ­ ż ą c y m p o t r z e b o m ż y c i a ; p o t r z e b o m , k t ó r e r o d z i ł y się w k r ę g u t r u d n e j i o d p o w i e d z i a l n e j działalności p r o ­ wadzonej na o d c i n k u przemysłu l u d o w e g o i arty­ s t y c z n e g o , g ł ó w n i e p r z e z Z w i ą z e k Spółdzielni „ C e ­ p e l i a " . O t y m , że z działalnością tą w i ą ż e się długi szereg zagadnień w y m a g a j ą c y c h s z c z e g ó ł o w e g o i p u ­ blicznego omówienia, świadczy d r u g i z k o l e i n u m e r c z a s o p i s m a , w k t ó r y m — o b o k ogólniejszego artykułu J . O r y n ż y n y o g o s p o d a r c z e j s t r o n i e o p i e k i n a d sztuką l u d o w ą — z n a j d u j e m y aż t r z y a r t y k u ł y poświęcone działalności poszczególnych komórek cepeliowskiej m a c h i n y . M a m n a myśli a r t y k u ł y ; J . L o e f f l e r a ( B o ­ lesławiecka k a m i o n k a a r t y s t y c z n a ) , J . A . Zaremby ( K r y z y s c e r a m i k i regionalnej) oraz B. K a w a l c a , k t S r y pokazał b l a s k i i nędze ispółdzielni p r z e m y s ł u l u d o w e g o „Opocznianka". W t r z e c i m — i o s t a t n i m zarazem — numerze „Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o " znaj­ d u j e m y n i e z w y k l e interesujący a r t y k u ł d y s k u s y j n y n a p i s a n y p r z e z Z. L o e f f l e r a i M . N o w a k a ( A k t u a l n e p r o b l e m y wytwórczości artystycznej), w którym a u t o ­ r z y o m a w i a j ą k r y t y c z n i e działalność C e p e l i i i usiłują wskazać d r o g i wiodące k u p o p r a w i e . W t y m s a m y m n u m e r z e w y d r u k o w a n o również pierwszą wypowiedź w zapoczątkowanej d y s k u s j i — w obronie Cepelii głos z a b r a l i M . S i m b i e r o w i c z i J . W r e d e . C z y C e p e l i a s w o j e niesłychanie t r u d n e i o d p o w i e ­ d z i a l n e z a d a n i a spełnia w sposób należyty? W i e m y , że z d a n i a n a t e n t e m a t są b a r d z o p o d z i e ­ l o n e . Często z r ó ż n y c h s t r o n słyszy się słowa o s t r e j k r y t y k i . C e p e l i a ulegała l i c z n y m r e o r g a n i z a c j o m — o s t a t n i a odbyła się bodajże w m a j u 1955 r . C z y r e ­ organizacje te przyczyniły się do zasadniczego u s p r a w n i e n i a działalności C e p e l i i ? Wiemy, że n i e . Przeprowadzone b o w i e m zostały w sposób b i u r o k r a ­ t y c z n y , odgórny, bez w z g l ę d u n a i n t e r e s y r o z r z u c o ­ n y c h w t e r e n i e spółdzielni. P o r o b i o n o p r z y t e j o k a z j i s p o r o różnego r o d z a j u nonsensów. D l a c z e g o t a k się stało? D l a c z e g o p r z e z t y l e l a t C e p e l i a n i e umiała w y ­ krystalizować swego „profilu", r a c j o n a l n i e z o r g a n i ­ zować p r o d u k c j i i d y s t r y b u c j i ? Dzisiaj niesłusznie zasiania się Cepelia dyktatorskimi poczynaniami P K P G i i n n y c h p o d o b n y c h i n s t y t u c j i . N i e każd;' błąd, k t ó r y został p r z e z Cepelię w ciągu t y c h k i l k u l a t popełniony, b y ł w y n i k i e m zarządzenia P K P G . Czyż P K P G w p ł y w a ł a n a Cepelię, a ż e b y p r o d u k c j ę w i e l k i c h wytwórni c e r a m i c z n y c h (np. „Kamionki") prowadziła w takim k i e r u n k u , który konkurował i wypierał z r y n k u w y r o b y z r z e s z o n y c h w c e p e l i o w s k i c h spół­ dzielniach garncarzy l u d o w y c h ? Czy P K P G nakazy­ wała C e p e l i i produkować t r u m n y (w Ż y w c u ) , w y ­ syłać w t e r e n n i e d o u c z o n y c h p r a c o w n i k ó w , którzy mącili w g ł o w i e t w ó r c o m l u d o w y m p o d s u w a j ą c i m obce w z o r y d o p r o d u k c j i ( B i e l a n y ) , l u b urządzać k u r s y , n a które s p r o w a d z a ł o się t w ó r c ó w l u d o w y c h z r ó ż n y c h s t r o n P o l s k i i szczepiło obce t e c h n i k i ze szkodą d l a r e g i o n a l n y c h odrębności i t r a d y c j i ? P r z e ­ cież za te i t y m p o d o b n e r z e c z y , k t ó r y c h litanię można b y d o w o l n i e przedłużać, n i e j e s t odpowie­ dzialna P K P G . Obok w s p o m n i a n y c h wyżej artykułów w t r z e c h n u ­ m e r a c h „Przemysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o " u k a ­ zało się w i e l e i n n y c h o m a w i a j ą c y c h czy t o t w ó r ­ czość p o s z c z e g ó l n y c h p l a s t y k ó w ( W ł a d y s ł a w a Wołk o w s k i e g o , W a n d y K o s s e c k i e j , J . J . Z a r e m s k i c h ) , czy spółdzielni ( O r n o ) , r e c e n z j i z w y s t a w i książek. N i e b ę d z i e m y się n i m i j e d n a k n a t y m m i e j s c u z a j m o w a l i , gdyż nie one decydowały o s p e c y f i c z n y m c h a r a k t e r z e „ P r z e m y s ł u " — n a p i s a n e zostały w t e n sposób, że m o g ł y b y r ó w n i e d o b r z e znaleźć się n a łamach k a ż ­ dego p i s m a p o ś w i ę c o n e g o z a g a d n i e n i o m p l a s t y c z n y m . N a czoło w y b i j a ł y się n i e w ą t p l i w i e a r t y k u ł y o m a ­ w i a j ą c e a k t u a l n e z a g a d n i e n i a i bolączki w d z i e d z i n i e p r o d u k c j i w y r o b ó w przemysłu artystycznego. W i d z i m y t u , j a k o d zagadnień ogólnych — p o r u s z a ­ n y c h r a c z e j w sposób dość ostrożny i beznamiętny ( n r I ) — p o p r z e z sumienną i krytyczną analizę k o n ­ A j e ż e l i t e g o r o d z a j u w y p a d k i zdarzały się i dziś jeszcze zdarzają — t o jedną z w a ż n y c h i c h p r z y c z y n był b r a k odpowiedniej p l a t f o r m y d y s k u s y j n e j . Plat­ f o r m y , która n i e b y ł a b y w y k o r z y s t y w a n a d l a j a ł o w e g o k r y t y k a n c t w a , a l e dawała f a c h o w c o m z różnych d z i e ­ dzin, p r a c o w n i k o m Cepelii i odbiorcom możność szczerego w y p o w i a d a n i a s ą d ó w o działalności C e p e l i i i i n n y c h mniejszych i n s t y t u c j i o p o d o b n y m zakresie działania, która wreszcie umożliwiałaby odważne i t w ó r c z e o m a w i a n i e popełnionych b ł ę d ó w i n i e d o ­ ciągnięć i s z u k a n i e sposobów i c h n a p r a w y . W t y m właśnie k i e r u n k u k r y s t a l i z o w a ł s w ó j p r o f i l „Prze­ m y s ł L u d o w y i A r t y s t y c z n y " , p i s m o znajdujące się w wyjątkowo k o r z y s t n e j s y t u a c j i , gdyż — w y d a w a n e p r z e z C e n t r a l n y Z w i ą z e k Spółdzielczości P r a c y — b y ł o zależne o d c z y n n i k ó w bezpośrednio kierujących Cepelią. M o g ł o w i ę c o n o stanowić n a p r a w d ę w o l n ą 60 I Warszawa, �trybunę d l a o m a w i a n i a a k t u a l n y c h s p r a w cepeliow­ s k i c h , bez o b a w y zepchnięcia c z a s o p i s m a n a ślepe t o r y mdłego l a k i e r n i c t w a д w y g o d n e j p o l i t y k i polega­ jącej na c h o w a n i u głowy w piasek. Gdyby „Przemysł L u d o w y i Artystyczny" miał możność k o n t y n u o w a n i a s w o j e j działalności p r z e z czas dłuższy, o d e g r a ł b y n i e w ą t p l i w i e ogromną r o l ę w p r o ­ cesie p r z e s t a w i e n i a C e p e l i i n a n o w e t o r y o r a z w r a ­ cjonalnej j e j reorganizacji, zmobilizowałby do a k t y w ­ n i e j s z e g o działania z b i u r o k r a t y z o w a n y a p a r a t a d m i ­ n i s t r a c y j n y . Słowem — odegrałby rolę owego s z c z u ­ p a k a , k t ó r e g o p o d o b n o d o b r z e j e s t wpuścić d o s t a w u z karpiami. N i e w i e m , d l a c z e g o p o t r z e c i m n u m e r z e zapaćUa decyzja zawieszająca d a l s z e w y c h o d z e n i e „Przemy­ słu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o " . M o ż e w c h o d z i ł y t u w g r ę m o m e n t y f i n a n s o w e ( p i s m o było kosztowne JÓZEF MARKOV: SLOVENSKY LUDOWY s t r o n 77 -{- 18 i 183 i l u s t r . ( V y d a v a t e l s t w o L i t e r a t u r y — B r a t i s l a v a 1955) ODEV W i przynosiło d e f i c y t ) , może zadecydowały o t y m inne c z y n n i k i (każdy p r z e c i e w o l a ł b y spać s p o k o j n i e ! ) . J e d ­ n o j e s t p e w n e , że a k t u a l n e j p r o b l e m a t y k i z w i ą z a n e j z produkcją w d z i e d z i n i e p r z e m y s ł u l u d o w e g o i a r t y ­ stycznego, a stanowiącej zasadniczy trzon i sens istnienia zlikwidowanego czasopisma nie podejmie z równym rozmachem żadne z istniejących pism a r t y s t y c z n y c h , a n a i n n e w ogóle w t e j s p r a w i e n i e m a co liczyć. Dookoła p e w n e j g r u p y zagadnień w a ż n y c h z p u n k t u w i d z e n i a k u l t u r a l n e g o i ekonomicznego zalegnie głu­ cha cisza. O p ó ź n i o n a , a m o ż e i w ogóle u n i e m o ż l i w i wyjście Cepelii z obecnego i m p a s u , a szkody, j a k i e z t e g o p o w o d u w y n i k n ą , choćby t y l k o m a t e r i a l n e — będą większe niż zyski spowodowane likwidacją pisma. Rss MINIULOSTI Krasnej P r z e d p a r u l a t y recenzując w „ P o l s k i e j S z t u c e L u ­ d o w e j " j e d n o z w y d a w n i c t w czeskich poświęconych twórczości J o s e f a M a n e s a z w r ó c i ł e m u w a g ę n a k o ­ nieczność z g r o m a d z e n i a i w y d a n i a materiałów i k o ­ n o g r a f i c z n y c h dotyczących s t r o j u ludowego, jakich dostarczają n a m p r a c e d a w n y c h s z t y c h a r z y i m a l a r z y . Hasła t e g o o c z y w i ś c i e n i e podjęto, a że b y ł o o n o słuszne, ś w i a d c z y n a j l e p i e j interesujące w y d a w n i c t w o , które ukazało się n i e d a w n o p o d r u g i e j s t r o n i e K a r p a t w o p r a c o w a n i u Josefa M a r k o v a . N a t e r e n i e Słowacji p r o w a d z o n e są z i n i c j a t y w y i p o d opieką S ł o w a c k i e j A k a d e m i i N a u k w B r a t y s ł a ­ w i e i n t e n s y w n e badania nad s t r o j e m l u d o w y m , któ­ r y c h r e z u l t a t e m będzie s e r i a m o n o g r a f i c z n y c h o p r a ­ c o w a ń s t r o j ó w r e g i o n a l n y c h zbliżona w s w y m o g ó l ­ n y m c h a r a k t e r z e d o w y d a w a n e g o u nas p r z e z P o l s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e „ A t l a s u p o l s k i c h strojów ludowych". W s t ę p e m d o z a m i e r z o n e j s e r i i (której d w a p i e r w s z e t o m y ukazały się r ó w n o c z e ś n i e n a r y n k u księgarskim) j e s t dzieło J . M a r k o v a , z a w i e r a j ą c e m a t e r i a ł y ź r ó d ł o ­ w e i i k o n o g r a f i c z n e d o h i s t o r i i u b i o r ó w l u d u sło­ w a c k i e g o . W p r a c y t e j a u t o r zgromadził i omówił w sposób b a r d z o s k r u p u l a t n y w s z e l k i e w y d a w n i c t w a o d X V I d o poł. X I X w i e k u , w k t ó r y c h z a w a r t e są t e k s t o w e l u b i l u s t r a c y j n e materiały do d a w n y c h u b i o ­ rów ludowych. Wykorzystał on zarówno opisy i w y d a w n i c t w a i l u ­ s t r o w a n e poświęcone specjalnie z a g a d n i e n i o m s t r o ­ j ó w , n a t e r e n i e E u r o p y Z a c h o d n i e j w y s t ę p u j ą c y m już w czasach r e n e s a n s u , j a k i literaturę historyczną, geograficzną c z y podróżniczą, a w końcu t w ó r c z o ś ć plastyczną w i e l u k r a j o w y c h i z a g r a n i c z n y c h a r t y s t ó w , którzy zetknęli się z l u d e m s ł o w a c k i m i u t r w a l i l i j e g o ubiory w swoich pracach. Jak w y n i k a z badań a u t o r a , w najdawniejszych p u b l i k a c j a c h poświęconych z a g a d n i e n i o m s t r o j u z a j ­ m o w a n o się g ł ó w n i e u b i o r a m i w y ż s z y c h w a r s t w s p o ­ łeczeństwa, a w i ę c s z l a c h t y i mieszczaństwa, p o m i ­ j a n o n a t o m i a s t c a ł k o w i c i e u b i o r y włościan. D o p i e r o w w i e k u X V I I I z a c z y n a się w z m a g a ć z a i n t e r e s o w a n i e ż y c i e m l u d u i j e g o odzieżą, co z n a j d u j e r ó w n i e ż w y ­ r a z w l i t e r a t u r z e dotyczącej u b i o r ó w o r a z w p r a c a c h p l a s t y k ó w , którzy Coraz częściej szukają n a w s i t e ­ m a t y k i do s w y c h prac a r t y s t y c z n y c h . Znacznie wcześniej opisy ubiorów l u d o w y c h , a t a k ­ że i c h w y o b r a ż e n i a p o j a w i a j ą się w o p r a c o w a n i a c h t y p u h i s t o r y c z n e g o , g e o g r a f i c z n e g o i podróżniczego, g d z i e już w X V I w . zdarzają się w z m i a n k i i n f o r m u ­ jące o w y g l ą d z i e l u d o w y c h u b i o r ó w n a t e r e n i e S ł o ­ w a c j i . M a t e r i a ł ó w i k o n o g r a f i c z n y c h z t e g o czasu d o ­ starczają r ó ż n e g o r o d z a j u i l u s t r a c j e k s i ą ż k o w e z i n i ­ cjałami w ł ą c z n i e , s c e n y r o d z a j o w e p r z e d s t a w i a n e n a r y s u n k a c h zamków i m i a s t czy w y k o r z y s t y w a n e d l a * przyozdobienia w y d a w n i c t w o charakterze kartogra­ ficznym. J a k k o l w i e k w założeniu s w y m o m ó w i e n i e b i b l i o ­ g r a f i i m a t e r i a ł ó w d o s t r o j u m i a ł o sięgać d o p o l o w y w. X I X , wybiega o n o p o z a tę g r a n i c ę , obejmując r ó w n i e ż p r a c e i m a t e r i a ł y późniejsze, j a k n p . o b s z e r n e o p r a c o w a n i e F. H o t t e n r o t h a , M . T i l k e g o , H a b e r l a n d a , m a t e r i a ł y f o t o g r a f i c z n e P. S o c h e n a czy K . P l i c k i . Z e ­ s t a w i a też a u t o r nowszą literaturę p o r ó w n a w c z ą d o t y ­ czącą s t r o j ó w l u d o w y c h c z e s k i c h , p o l s k i c h (niektóre z e s z y t y „ A t l a s u p o l s k i c h strojów l u d o w y c h " ) , j u g o ­ słowiańskich, węgierskich, rosyjskich, rumuńskich o r a z odnośne b i b l i o g r a f i e . Rozdział poświęcony omówieniu l i t e r a t u r y i i k o n o ­ g r a f i i s t r o j ó w l u d o w y c h uzupełniają o b s z e r n e przy­ p i s y , z a w i e r a j ą c e bliższe szczegóły dotyczące p o s z c z e ­ gólnych p o z y c j i b i b l i o g r a f i c z n y c h , i n f o r m a c j e o w y ­ m i e n i a n y c h w tekście a r t y s t a c h , o r a z szczegółowa bibliografia prac odnoszących się d o s ł o w a c k i e g o stroju ludowego. R o z d z i a ł d r u g i z a w i e r a w y p i s y ź r ó d ł o w e odnoszące się d o u b i o r ó w słowackich o d r o k u 1542 d o 1844. Uzupełnia go, p o d o b n i e j a k rozdział p i e r w s z y , szereg p r z y p i s ó w o r a z u ł a t w i a j ą c y l e k t u r ę tekstów s ł o w n i ­ c z e k t e r m i n ó w d o t y c z ą c y c h strojów. Obszerna (licząca 183 p o z y c j e ) część i l u s t r a c y j n a z a w i e r a m a t e r i a ł y d o i k o n o g r a f i i strojów l u d o w y c h poczynając o d w i e k u X V . W g r u p i e i l u s t r a c j i p r z e d ­ stawiających s t r o j e n a j s t a r s z e z w r a c a j ą u w a g ę t r z y doskonałe i n i e w ą t p l i w i e d o k u m e n t a r n i e ścisłe r y ­ c i n y z r o k u 1600 zaczerpnięte z W . DMuicha ( U n g a rische C h r o n i c a ) , a przedstawiające dwie postacie męskie i jedną kobiecą. N i e dorównują i m już c z y ­ telnością s z c z e g ó ł ó w późniejsze o d n i c h o l a t p r z e ­ szło 80 s c e n k i r o d z a j o w e w y p e ł n i a j ą c e p r z e d p o l a r y ­ c i n ilustrujących m i a s t a i z a m k i z dzieła B u r k h a r d a v o n P u r k e n s t e i n , a n i dość u m o w n i e t r a k t o w a n e p o ­ stacie z inicjałów zdobiących r ę k o p i ś m i e n n y k a n c j o ­ nał A . S t r e z e n i c k e h o z r o k u 1692. Wśród materiałów z połowy X V I I w . z n a j d u j e m y również z n a n y c y k l obrazów przedstawiających dzie­ sięcioro p r z y k a z a ń z kościoła w O r a w c e ( p o w . N o w y T a r g ) . W e d ł u g przypuszczeń H . P i e ń k o w s k i e j cykl ten p o c h o d z i raczej z przełomu X V I I i X V I I I w . P o c z ą w s z y o d końca w i e k u X V I I I m a t e r i a ł i k o n o ­ g r a f i c z n y s t a j e się c o r a z óbfitszy i b o g a t s z y w szcze­ góły. D a j e o n n i e t y l k o ogólny o b r a z p r z e d s t a w i a n e g o s t r o j u , a l e r ó w n i e ż i j e g o dekorację. Składają się nań m. i n . reprodukcje a k w a r e l i litografii kolorowa­ n y c h T . V a l e r i a , F r . K o i l a r a , P. B o h u n a , k o l o r o w a n e r y s u n k i piórkiem J . Manesa. W o p i s i e u m i e s z c z o n y m n a końcu z n a j d u j e m y m e t r y k i oraz i n f o r m a c j e odnoszące się d o każdej i l u s t r a c j i . wydawnictwa bibliograficzne 61 �D o p r a c y J . M a r k o v a , która — j a k w i d a ć z p o ­ wyższego — jest c e n n y m z b i o r e m materiałów t e k s t o ­ w y c h i i k o n o g r a f i c z n y c h , d o d a n y został w formie o d d z i e l n e j 1 8 - s t r o n i c o w e j w k ł a d k i d o d a t e k p t . ..Roz­ w ó j s ł o w a c k i e g o l u d o w e g o u b i o r u " pióra S o n i K o v a cevicovej, a u t o r k i niedawno wydanej pracy o l u d o ­ w y c h ubiorach w górnym L i p t o w i e . W d o d a t k u t y m , u j ę t y m w sposób p o p u l a r n y , a u t o r k a s t a r a się p r z e d ­ stawić r o z w ó j słowackich ubiorów l u d o w y c h p o ­ cząwszy o d czasów państwa w i e l k o m o r a w s k i e g o . U b i o r y noszone na Słowacczyźnie — początkowo w y k o n y w a n e głównie z materiałów samodziałowych— różnicują się w sposób w y r a ź n i e j s z y w początkach f e u d a l i z m u , k i e d y w a r s t w y w y ż s z e zaczęły ulegać obcej modzie promieniującej z B i z a n c j u m . Różnice te p o g ł ę b i ł y się z n a c z n i e w w i e k u X I I I , g d y p o n a ­ p a d a c h t a t a r s k i c h n a t e r e n S ł o w a c j i n a p ł y w a ć zaczęli zagraniczni k u p c y z cudzoziemskimi t o w a r a m i i gdy r o z w i n ę ł o się rzemiosło, pracujące g ł ó w n i e n a p o ­ trzeby w a r s t w uprzywilejowanych. W w i e k u X V I z o k o l i c z n y c h k r a j ó w i m p o r t o w a n e są różne t e k s t y l i a i części s k ł a d o w e u b i o r ó w . Z P o l s k i n p . p r z y w o z i się skóry i kożuchy, k o s z u l e , p a s y , w s t ę g i , r ę k a w i c e , pończochy, k o b i e r c e , o b r u s y i t p . I m p o r t o w a n e t o w a r y ze w z g l ę d u n a s w ą w y s o k ą cenę u ż y t k o w a n e są p r z e d e w s z y s t k i m p r z e z w a r s t w y zamożniejsze, p o d c z a s g d y uciskany i ubogi l u d w i e j s k i nadal poprzestaje prze­ w a ż n i e n a samodziałach. W X V I i X V I I w i e k u w u b i o r a c h w a r s t w wyższych r o z w i j a się b o g a t e z d o b n i c t w o , g ł ó w n i e h a f c i a r s k i e . N o w o ś c i p o j a w i a j ą c e się w s t r o j u s z l a c h t y i b o g a t y c h m i e s z c z a n z t r u d e m przedostają się d o u b i o r u l u d o ­ w e g o . N a p r z e s z k o d z i e s t o i ubóstwo c h ł o p ó w i z a k a ­ z y zabraniające chłopom naśladować w u b i o r z e w a r ­ s t w y wyższe. D o p i e r o w X V I I I w i e k u wieś wyłamuje się z z a k a z ó w , w p r o w a d z a j ą c n p . d o s t r o j u k o b i e ­ cego r ó ż n e n o w e części s k ł a d o w e ( j a k n p . ż y w o t k i ) i k u p o w a n e n a t a r g a c h m a t e r i a ł y , które zmieniają wygląd kobiecego u b i o r u świątecznego. B a r d z o w a ż ­ n y m m o m e n t e m w r o z w o j u s t r o j u ludowego na Sło­ w a c j i b y ł o z n i e s i e n i e p a ń s z c z y z n y i uwłaszczenie c h ł o ­ p ó w . W s t r o j u l u d o w y m zaczęły w ó w c z a s p o j a w i a ć się k o s z t o w n i e j s z e t k a n i n y f a b r y c z n e , d r u k o w a n e płótna, które d o c i e r a ł y n a w i e ś za p o ś r e d n i c t w e m t a r g ó w i h a n d l u d o m o k r ą ż n e g o . W t y m s a m y m czasie z a c z y ­ nają r o z w i j a ć się różne rzemiosła pracujące dila l u ­ KAZIMIERZ SAYSSE-TOBICZYK: (Wyd. Księgarnia, Nasza Warszawa POD W I E R C H A M I I TATR 1956) P o d h a l e i j e g o b o g a t a k u l t u r a z n a n e są w P o l s c e s z e r o k o , a l e dość j e d n o s t r o n n i e . D l a t z w . „ s z a r e g o obywatela" symbolem tradycyjnej kultury Podhala j e s t niosący d r e s z c z y k e m o c j i t a n i e c zbójnicki, w k t ó ­ r y m krąg g i b k i c h „Janosików" w y k o n u j e a k r o b a t y c z ­ ne p o d s k o k i dokoła stojącej pośrodku dziewczyny, potrząsając ciupagą, i t z w . s z t u k a l u d o w a , którą r e p r e z e n t u j e najczęściej szkatułka z r z e ź b i o n y m n a w i e k u o s t e m l u b o r l i m p r o f i l e m górala n a t l e r y ­ z o w a n e j s y l w e t k i T a t r . O t y m , że i s t n i e j e jeszcze j a ­ kaś i n n a , d a l e k o c i e k a w s z a i w a r t o ś c i o w s z a k u l t u r a P o d h a l a , m a ł o k t o w i e p r ó c z specjalistów. T r u d n o się t e m u zresztą dziwić, s k o r o dzieła M a t l a k o w s k i e g o i B a r a b a s z a d a w n o już znikły z półek księgarskich, a j e d y n y m dostępnym źródłem d o poznania „skarbów P o d h a l a " była n i e w i e l k a „ b r o s z u r k a " w y d a n a p o d t a k i m właśnie t y t u ł e m , p r z e d s t a w i a j ą c a piękno s z t u k i góralskiej w sposób p o w i e r z c h o w n y , a n a w e t f a ł ­ s z y w y . O b e c n i e s y t u a c j a n i e w ą t p l i w i e z m i e n i się n a korzyść i s z e r o k i e rzesze społeczeństwa będą m o g ł y poznać bogatą kulturę j e d n e g o z n a j c i e k a w s z y c h z a ­ kątków Polski. Przyczyni się d o t e g o książka K . Saysse-Tobiczyka p t . „Pod w i e r c h a m i T a t r " — bardzo s t a r a n n i e o p r a c o w a n a , z przystępnie, a jednocześnie dobrze n a p i s a n y m t e k s t e m , bogato i l u s t r o w a n a , sto­ 62 d o w e g o s t r o j u ; j e d n y m z n i c h był n p . szeroko na Słowacji rozwinięty w X I X w i e k u w y r ó b o z d o b n y c h c z e p k ó w . Z m i e n i o n e w a r u n k i b y t u p o w o d u j ą , że d a w ­ n y strój l u d o w y u l e g a z a n i k o w i , w y p i e r a n y p r z e z f o r m y nowsze i praktyczniejsze. D a w n e stroje t r a d y ­ c y j n e stają się j e d n a k ź r ó d ł e m i n s p i r a c j i d l a a r t y ­ stów p r o j e k t u j ą c y c h u b i o r y współczesne. Poza t y m tradycje dawnych strojów ludowych podtrzymują l i c z n e z a w o d o w e i a m a t o r s k i e zespoły pieśni i tańca. D o d a t e k K o v a c e v i c o v e j dzięki s w e m u p o p u l a r n e m u ujęciu spełnia b a r d z o pożyteczną rolę. P r z y c z y n i a się o n d o t e g o , że książka M a r k o v a , która b y ł a b y d z i e ł e m przeznaczonym przede w s z y s t k i m dla nielicznej g r u ­ p y specjalistów, s t a j e się dostępna i interesująca d l a szerokiego kręgu odbiorców. Z p u n k t u w i d z e n i a n a u k o w e g o p r a c a M a r k o v a jest n i e z w y k l e w a r t o ś c i o w a . S t a n o w i o n a bezcenną p o m o c d l a słowackich e t n o g r a f ó w p r z y g o t o w u j ą c y c h m o n o ­ g r a f i c z n e o p r a c o w a n i e poszczególnych s t r o j ó w r e g i o ­ nalnych. Problem ustawienia stroju ludowego w per­ s p e k t y w i e h i s t o r y c z n e j , k t ó r y u nas w y m a g a długich i m o z o l n y c h studiów p o d e j m o w a n y c h i n d y w i d u a l n i e p r z e z poszczególnych a u t o r ó w „ A t l a s u " , w S ł o w a c j i dzięki p r a c y M a r k o v a s t a j e się w z n a c z n y m s t o p n i u ułatwiony. A ż e b y zapoznać się ogólnie z przeszłością l u d o ­ w e g o u b i o r u , w y s t a r c z y t a m n i e m a l uważnie o b e j ­ rzeć z a w a r t e w n i e j i l u s t r a c j e . N i e k t ó r e szczegóły s t r o j u , j a k n p . częstą n a Z a k a r p a c i u i W ę g r a c h białą sukmanę z p r o s t o k ą t n y m s p a d a j ą c y m n a p l e c y k o ł ­ n i e r z e m , śledzić m o ż e m y w j e j r o z w o j u o d w i e ­ ku X V I . Znaczenie pracy Markova nie ogranicza się d o t e r e n ó w p o ł o ż o n y c h n a południe o d K a r p a t . Z r ó w n ą korzyścią p r z e s t u d i u j e ją k a ż d y b a d a c z p o l s k i c h s t r o ­ j ó w l u d o w y c h , zwłaszcza zaś t e n , k t ó r y i n t e r e s u j e się K a r p a t a m i i P o d k a r p a c i e m . Z n a j d z i e o n n i e t y l k o ciekawe materiały i k o n o g r a f i c z n e dotyczące obsza­ r ó w Spiszą i O r a w y c z y rzucające s p o r o światła n a u b i o r y P o d h a l a n , a l e także i m a t e r i a ł y p o r ó w n a w c z e d o b a d a n i a s t r o j ó w n i e k t ó r y c h g r u p podgórskich, j a k n p . P o g ó r z a n z o k o l i c G o r l i c , Jasła i K r o s n a , w k t ó ­ r y c h u b i o r z e występują pewne elementy (biała „ c u w a " ) o f o r m a c h b a r d z o zbliżonych d o t y c h , j a k i e spotykamy po drugiej stronie K a r p a t . Rss jąca n a w y s o k i m nym. poziomie artystycznym i technicz­ „ P o d w i e r c h a m i T a t r " n i e jest dziełem o charaKterze e t n o g r a f i c z n y m . C e l e m j e g o jest d a n i e c z y t e l n i ­ k o w i w l e k k i e j i czytelnej f o r m i e pewnej trafnie wyważonej s u m y wiadomości o T a t r a c h — i to za­ równo od strony przyrodniczej, historycznej, etnogra­ f i c z n e j , j a k i n a j b a r d z i e j współczesnych i a k t u a l n y c h zagadnień g o s p o d a r c z y c h . м S p e c y f i k a t e r e n u , a z a p e w n e i osobiste zaintereso­ w a n i e a u t o r a , k t ó r y należy d o g r o n a gorących m i ł o ś ­ n i k ó w P o d h a l a , z ł o ż y ł y się n a t o , że w książce na p l a n p i e r w s z y w y s u w a się wspaniała p r z y r o d a t a ­ trzańska i t r a d y c y j n a góralska k u l t u r a . W ł a ś c i w i e k o ­ lejność w y m i e n i o n y c h t u zagadnień należałoby o d ­ w r ó c i ć , w całości dzieła b o w i e m d o m i n u j e przede w s z y s t k i m góral — jego życie i s z t u k a . Widać to chociażby z p r o s t e g o z e s t a w i e n i a s t a t y s t y c z n e g o ; n a b l i s k o 350 i l u s t r a c j i 67°/o stanowią zdjęcia i r y s u n k i o treści e t n o g r a f i c z n e j , 17°/o zdjęcia krajobrazowe, a w pozostałych 1 6 % mieści się r e s z t a , na którą składają się i l u s t r a c j e o t e m a t y c e s p o r t o w e j , h i s t o ­ rycznej (dawny p r z e m y s ł podhalański), pokazujące s z k o l n i c t w o a r t y s t y c z n e , działalność C e p e l i i , p o r t r e t y osób z w i ą z a n y c h z przeszłością P o d h a l a i t p . �K s i ą ż k a p o d z i e l o n a j e s t n a 8 r o z d z i a ł ó w , z których p i e r w s z y ( „ K u w y ż y n o m " ) poświęcony jest p r z y r o d z i e tatrzańskiej, d r u g i ( „ P o d w i e r c h a m i T a t r " ) — h i ­ s t o r i i , t r z e c i ( „ W s k a l e i śniegu") — t u r y s t y c e , c z w a r ­ t y ( „ N a tatrzańskiej h a l i " ) — p a s t e r s t w u , piąty ( „ P o d s t a r y m isosrębem") — a r c h i t e k t u r z e l u d o w e j i j e j p r z e n i k a n i u d o współczesnej z a b u d o w y Zakopanego, szósty ( „ L u d -Skalnego P o d h a l a " ) •— codziennemu życiu górali i i c h t w ó r c z o ś c i p l a s t y c z n e j , siódmy zaś („Na ozwodną nutę") — f o l k l o r o w i góralskiemu, a w i ę c m u z y c e , tańcom i z w y c z a j o m . Całość z a m y k a rozdział ósmy ( „ D o l i n a m i r z e k " ) , w k t ó r y m a u t o r d a j e krótki o p i s p r z y r o d y i k u l t u r y l u d o w e j k r a i n p r z y ­ legających do P o d h a l a o d w s c h o d u , z a c h o d u i północy. P o s z c z e g ó l n e rozdziały ujęte są w perspektywie h i s t o r y c z n e j i choć o p a r t e n a o b s z e r n e j l i t e r a t u r z e , n i e przytłaczają c z y t e l n i k a n a d m i a r e m z b ę d n e g o w t y m w y p a d k u m a t e r i a ł u e r u d y c y j n e g o . Ciężar g a . t u n k o w y p r a c y S a y s s e - T o b i c z y k a n i e leży j e d n a k w s u ­ m i e n n i e o p r a c o w a n y m i p o p u l a r n i e p o d a n y m tekście, lecz w i l u s t r a c j a c h . „ P o d w i e r c h a m i T a t r " — to p r z e d e w s z y s t k i m a l b u m , n a k t ó r y składają się doskonałe zdjęcia, w s z e c h s t r o n n i e ilustrujące rozległą proble­ matykę T a t r i przyległego Podtatrza. E t n o g r a f z n a j ­ dzie t u cały szereg interesujących zdjęć p r z e d s t a w i a ­ j ą c y c h p a s t e r z y n a h a l i , pracę n a r o l i , o b r ó b k ę l n u , góralską architekturę d r e w n i a n ą . Słabiej n i e c o w y ­ padła p l a s t y k a l u d o w a . Dość j e d n o s t r o n n i e p o k a z a n e zostało m a l a r s t w o n a s z k l e ( j e d e n o b r a z o t e m a t y c e ARCHITEKTURA POLSKA DO POŁOWY W y d . I I W a r s z a w a 1956 r . T e k s t J a n a s t r . 5—30, i l u s t r a c j i 499, 1 m a p a . XIX zbójnickiej i d w a o b r a z y współczesne H . R o j K o z ł o w ­ skiej z s e r i i poświęconej K o s t c e N a p i e r s k i e m u ) i f i ­ g u r a l n a rzeźba w d r z e w i e (mało d o b r y c h s t a r y c h ś w i ą t k ó w ) ; s k r o m n i e też r e p r e z e n t o w a n a jest p o d ­ halańska s n y c e r k a . D o b r z e n a t o m i a s t wyeksponowane zostało z d o b n i c t w o w m e t a l u ( s p i n k i , f a j k i ) , a przecie w s z y s t k i m w żelazie — p o r a z p i e r w s z y b o d a j p o k a ­ z a n e zostało w sposób p r z e k o n y w a j ą c y piękno w y ­ robów k o w a l s k i c h na P o d h a l u i terenach o k o l i c z n y c h . C z y h a j ą c e n a l u d z k i e potknięcia c h o c h l i k i — d r u ­ k a r s k i i r e d a k c y j n y — p r z y c z y n i ł y się do tego, że n a w e t w t a k s t a r a n n i e p r z y g o t o w a n y m d z i e l e znalazły się p e w n e u s t e r k i . N a r a c h u n e k p i e r w s z e g o zapisać można o d w r ó c e n i e „ d o g ó r y n o g a m i " i l u s t r a c j i p r z e d ­ stawiającej przęślicę ( s t r . 118), n a r z e c z d r u g i e g o p o d ­ p i s d o i l u s t r a c j i n a s t r . 141, g d z i e g l i n i a n e d z b a n k i s ł o w a c k i e i współczesna c e r a m i k a a r t y s t y c z n a ( K e ­ n a r a ) określone zostały m i a n e m „ a r t y s t y c z n y c h w y ­ robów c e r a m i k i podhalańskiej". D r o b n e t e potknięcia n i e w ą t p l i w i e zostaną usunięte w przyszłych w y d a n i a c h . Można b y p r z y tej sposob­ ności w y m i e n i ć m a ł o c z y t e l n e zdjęcie p r z e d s t a w i a j ą c e olejarnię w Zębie ( s t r . 119). O c z y w i ś c i e w s k a z a n e t u z r e c e n z e n o k i e g o o b o w i ą z k u u s t e r k i n i e umniejszają wartości dzieła, które n i e w ą t p l i w i e należy d o n a j b a r ­ dziej u d a n y c h opracowań w naszej współczesnej l i t e ­ raturze krajoznawczej. Rss WIEKU. Zachwatowicza, M i n ę ł o już c z t e r y l a t a o d c h w i l i , g d y n a półkach księgarskich p o j a w i ł o się i r ó w n i e s z y b k o zniknęło pierwsze wydanie „Architektury". Obecnie ukazało się w y d a n i e I I , stanowiące w w i e l u w y p a d k a c h p o ­ w a ż n y k r o k naprzód, jeśli c h o d z i o sposób w y e k s p o ­ n o w a n i a skarbów architektury murowanej. Sporo obiektów, k t ó r e w p i e r w s z y m w y d a n i u i l u s t r o w a n e b y ł y słabszymi zdjęciami, p o k a z a n o o b e c n i e w n o w y m ciekawszym ujęciu fotograficznym, wprowadzono wiele pominiętych poprzednio zabytków, przybyło m n ó s t w o zdjęć d e t a l i a r c h i t e k t o n i c z n y c h i p o m n o ż y ł a się w y d a t n i e ilość zdjęć ilustrujących w n ę t r z a p o ­ szczególnych z a b y t k ó w . P o z i o m szaty i l u s t r a c y j n e j j a k n a nasze m o ż l i w o ś c i t e c h n i c z n e j e s t b a r d z o d o ­ b r y , można w i ę c bez p r z e s a d y p o w i e d z i e ć , iż poznan"s k i e Z a k ł a d y G r a f i c z n e i m i e n i a M . K a s p r z a k a zdały w t y m w y p a d k u e g z a m i n n a piątkę. N i e poszczęściło się t y l k o w o m a w i a n y m wydaw­ n i c t w i e a r c h i t e k t u r z e l u d o w e j . Pisząc p r z e d t r z e m a l a t y recenzję p i e r w s z e g o w y d a n i a ( P o l . Szt. L u d , r . 1953, s t r . 189) w y r a z i ł e m n a i w n e p r z e k o n a n i e , że w związku z p r z e w i d y w a n y m wkrótce I I w y d a n i e m „ ł a t w o będzie p r z e p r o w a d z i ć p e w n e k o r e k t y w d o b o ­ rze zdjęć, usunąć u s t e r k i , t a k b y część wstępna, p o ­ święcona a r c h i t e k t u r z e l u d o w e j , stanęła n a r ó w n i e wysokim poziomie j a k dalsze p a r t i e omawianego dzieła". T r u d n o było o c z y w i ś c i e w ó w c z a s p r z e w i d z i e ć , że „ p e w n e k o r e k t y " pójdą w t y m k i e r u n k u , iż l u d o w a a r c h i t e k t u r a z o s t a n i e w następnym w y d a n i u c a ł k o ­ w i c i e i s r o m o t n i e w y r z u c o n a . C z e m u t a k się stało, t r u d n o wyjaśnić, n i e m n i e j j e d n a k k o r e k t y w y m a g a ł b y o b e c n i e tytuł r e c e n z o w a n e g o dzieła: „Architektura p o l s k a d o p o ł o w y X I X w . " . Jeśli p i s z e się o a r c h i ­ t e k t u r z e „ p o l s k i e j " , m a się c h y b a n a m y ś l i r ó w n o ­ cześnie „ l u d o w ą " , t r u d n o b o w i e m d o r o b e k w d z i e d z i ­ n i e a r c h i t e k t u r y d r e w n i a n e j , stanowiącej własność i osiągnięcie s z e r o k i c h w a r s t w l u d o w y c h t w o r z ą c y c h 80"/o całego n a r o d u u w a ż a ć za... n i e p o l s k i , a w i ę c nie wchodzący do h i s t o r i i p o l s k i e j a r c h i t e k t u r y . J e s t rzeczą w i a d o m ą , że w społeczeństwach k l a s o w o zróżnicowanych j e d y n i e k u l t u r a k l a s e l i t a r n y c h m a p r a w o i z a s z c z y t r e p r e z e n t o w a ć kulturę całego n a r o ­ d u . O d t e g o j e d n a k odeszliśmy, z d a j e się, dosyć d a ­ l e k o . Dziś w i e m y już, że n a kulturę n a r o d u p o l s k i e g o j a k o całości składa się z a r ó w n o t o , c o zostało w P o l ­ sce w y k o n a n e za pieniądze m o ż n y c h , j a k i t o , co s t w o r z y ł s a m l u d d l a s i e b i e , w ł a s n y m i ciężkim w y ­ siłkiem. Słuszne t o s t a n o w i s k o z n a l a z i o s w ó j w y r a z w w i e ­ l u p r a c a c h n a u k o w y c h , które się u nas w o k r e s i e o s t a t n i e g o dziesięciolecia ukazały. D o r o b e k a r t y s t y c z ­ n y l u d u p o l s k i e g o u w z g l ę d n i o n y został z a r ó w n o w skryptowych opracowaniach historii sztuki, j a k i w specjalnych rozprawach z zakresu architektury, j . np. „Historia a r c h i t e k t u r y " T. B r o n i e w s k i e g o czy p o p u ­ l a r n i e o p r a c o w a n e j książce F . Piaścika. Na t y m s a m y m słusznym s t a n o w i s k u stała p o ­ przednio redakcja recenzowanej t u „Architektury p o l ­ s k i e j " dając w I w y d a n i u z w i ę z ł e o m ó w i e n i e a r c h i ­ t e k t u r y l u d o w e j oraz przegląd występujących w n i e j form architektonicznych. Jeżeli j e d n a k z p o w o d u jakichś trudności n i e można było t e g o działu w d r u g i m w y d a n i u u w z g l ę d n i ć , n a ­ leżało d l a uniknięcia nieporozumień podkreślić t o p r z e z odpowiednią zmianę tytułu. N i e można b o w i e m cofać się z r a z zajętych p o s t ę p o w y c h p o z y c j i i m ó w i ć 0 „ p o l s k i e j " a r c h i t e k t u r z e t a k , j a k b y istniała o n a wyłącznie w postaci a r c h i t e k t u r y w a r s t w e l i t a r n y c h . W s w e j szacie o b e c n e j I I w y d a n i e „ A r c h i t e k t u r y " jest bardzo c h a r a k t r y s t y c z n y m d o k u m e n t e m w s k a z u ­ jącym na b r a k j a s n y c h kryteriów, którymi k i e r o w a n o się w p r a c a c h r e d a k c y j n y c h . W p i e r w s z e j c h w i l i m o ż n a b y sądzić, że usuwając architekturę l u d o w ą , g ł ó w n i e — j a k w i e m y — d r e w ­ nianą, o g r a n i c z a Redakcja celowo zakres wydaw­ n i c t w a do „polskiej a r c h i t e k t u r y m u r o w a n e j " . O k a ­ z u j e się j e d n a k , że t a k n i e j e s t , g d y ż p r z e z w ą s k i e „ u c h o i g i e l n e " przedostało się n a k a r t y książki k i l ­ kanaście zdjęć architektury d r e w n i a n e j , głównie kościółków, j e d n a bożnica, parę d w o r s k i c h s p i c h r z ó w 1 d w a mieszczańskie d o m k i . J a k i e b y ł y k r y t e r i a w y ­ b o r u t y c h o b i e k t ó w , t r u d n o odgadnąć. B y ć m o ż e R e ­ d a k c j i chodziło n i e o usunięcie a r c h i t e k t u r y „ d r e w - 63 �n i a n e j " a l e „ l u d o w e j " . W i e m y p r z e c i e , że n i e w s z y s t ­ k o , co zostało z b u d o w a n e z d r e w n a , m u s i b y ć k o ­ n i e c z n i e l u d o w e . K o ś c i o ł y czy s y n a g o g i drewniane u w a ż a n e b y w a j ą n i e k i e d y za z a b y t k i n i e w c h o d z ą c e w z a k r e s l u d o w e j a r c h i t e k t u r y . Jeśli t a k i e było z a ­ łożenie R e d a k c j i , t o r e a l i z a c j a j e g o n i e w y p a d ł a n a j szczęśliwiej, gdyż o b o k i l u s t r a c j i kościołów i s y n a ­ gog t r z e b a b y ł o b y też dać p r z y k ł a d y d r e w n i a n y c h ratuszów, d w o r ó w czy z a j a z d ó w , a n i e należało umieszczać d o m ó w małomiejskich, w t y m s a m y m s t o p n i u „ l u d o w y c h " co i w i e j s k i e , czy d r e w n i a n y c h s p i c h l e r z y , c h y b a że już s a m f a k t przynależności d o k o m p l e k s u zabudowań d w o r s k i c h k a n o n i z u j e je n i e ­ jako i podnosi w h i e r a r c h i i zabytków a r c h i t e k t o n i c z ­ n y c h d o k a t e g o r i i „sztuki w y ż s z e j " . B y ć m o ż e j e d n a k , że c e l w p r o w a d z e n i a w s p o m n i a n y c h w y ż e j z a b y t k ó w d r e w n i a n y c h d o a l b u m u b y ł zgoła i n n y . B y ć m o ż e chodziło o p o k a z a n i e , w j a k i sposób w z o r y a r c h i t e k ­ t u r y m u r o w a n e j znajdują o d b i c i e w b u d o w n i c t w i e d r e w n i a n y m ? Jeśli t e n d e n c j a została odgadnięta t r a f ­ n i e , t o c i e k a w y ó w z a m i a r r ó w n i e ż n i e został n a l e ­ życie p r z e p r o w a d z o n y , b o w ó w c z a s kościoły drew­ n i a n e o s y l w e t c e g o t y c k i e j należałoby zestawić z i c h murowanymi pierwowzorami, obok renesansowego p o r t a l u k a m i e n n e g o p o k a z a ć podhalańskie odrzwia z zastrzałami, o b o k r e n e s a n s o w y c h s z c z y t ó w k a m i e n i c mieszczańskich p o d o b n y w kształcie s z c z y t kościoła w Szymbarku, obok budynków klasycystycznyćh z wnękami ozdobionymi k o l u m n a m i — podobnie z b u ­ dowaną chałupę podlaską i t d . , i t d . M o ż l i w e j e d n a k , że decyzję usunięcia większości zabytków a r c h i t e k t u r y spowodowały m o t y w y este­ t y c z n e . M o ż e p r y m i t y w n e chałupy w i e j s k i e n i e w y ­ t r z y m a ł y p o p r o s t u z e s t a w i e n i a z n a j w y ż s z y m i osiąg­ nięciami naszej a r c h i t e k t u r y m u r o w a n e j ? A l e w t a ­ k i m r a z i e czemuż w I I w y d a n i u „ A r c h i t e k t u r y " z n a ­ lazła się n p . m u r o w a n a h a l a f a b r y c z n a z S i e l p i W i e l ­ k i e j , której e s t e t y c z n e w a l o r y b y ł o b y b a r d z o t r u d n o w y k a z a ć , czy d w o r s k i b u d y n e k g o s p o d a r c z y z W r z ą c y nie wytrzymujący z k o l e i zestawienia z jakąkolwiek 64 I chałupą cienie? wiejską zaopatrzoną w narożnikowe pod­ T a k w i ę c o w y c h kilkanaście i l u s t r a c j i p r z e d s t a w i a ­ j ą c y c h z a b y t k i b u d o w n i c t w a d r e w n i a n e g o znalazło się w ś r ó d a r c y d z i e ł p o l s k i e j a r c h i t e k t u r y m u r o w a n e j bez j a k i e g o k o l w i e k u z a s a d n i e n i a i n i e w i a d o m o p o co. F a k t , że zostały o n e w t ł o c z o n e w r a m a c h o g ó l n e g o układu c h r o n o l o g i c z n e g o p o m i ę d z y z a b y t k i m u r o w a n e n i e k i e d y z p o m i n i ę c i e m jakiegoś s e n s u w e w n ę t r z n e g o ( d r e w n i a n e kościółki z Dębna, G r y w a ł d u , S ę k o w e j i L a s z e w a znalazły się m i ę d z y s p i c h l e r z e m toruńskim i gdańskim ż u r a w i e m z j e d n e j s t r o n y a kościołem w P a c z k o w i e i c e r k w i ą - w a r o w n i ą w Supraślu — z d r u g i e j ) , t y m b a r d z i e j podkreśla, j a k b a r d z o są one tam przypadkowe i niepotrzebne. Mimo ogromnej szczupłości z a k r e s u , w j a k i m a r c h i t e k t u r a d r e w n i a n a reprezentowana jest w recenzowanym w y d a w n i c t w i e , poszczególne zdjęcia n i e stoją na n a l e ż y t y m p o z i o m i e a i wybór obiektów b u d z i czasem wątpliwości. P o ­ w t ó r z o n o nip. za p i e r w s z y m w y d a n i e m zdjęcie k o ś ­ cioła w S ę k o w e j , mało m ó w i ą c e o i s t o t n y m p i ę k n i e t e g o c e n n e g o z a b y t k u , w y m i e n i o n o n a g o r s z e zdjęcie c e r k w i z P o w r o ź n i k a dając n a m i e j s c e s t a r s z e g o , g d y w s z y s t k i e d a c h y b y ł y jeszcze k r y t e g o n t e m , zdjęcie nowe. z b l a s z a n y m d a c h e m n a d p r e z b i t e r i u m . Na m a r g i n e s i e należałoby dodać, że c e r k i e w w P o w r o ź n i k u ze w z g l ę d u na częściową zmianę b r y ł y d a c h u w ogóle n i e p o w i n n a b y ć użyta j a k o przykład r e p r e ­ z e n t a t y w n y . O w i e l e czystsza p o d w z g l ę d e m s t y l o ­ w y m i bardziej t y p o w a jest np. c e r k i e w w K w i a t o ­ niu, pow. Gorlice. W y d a j e m i się, że w p r z y s z ł y m I I I w y d a n i u „ A r c h i ­ t e k t u r y " s p r a w ę tytułu i treści należałoby jeszcze r a z b a r d z o g r u n t o w n i e p r z e m y ś l e ć i pójść bądź k o n ­ s e k w e n t n i e po l i n i i „polskiej a r c h i t e k t u r y m u r o w a ­ n e j " , bądź „ a r c h i t e k t u r y p o l s k i e j " , a l e o c z y w i ś c i e ze s t a r a n n i e o p r a c o w a n y m działem l u d o w e j a r c h i t e k t u r y d r e w n i a n e j . Osobiście w y p o w i e d z i a ł b y m się za t y m drugim. Rss. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/66155102ba48a3b5c6fdf76daf828dee.pdf fce22bd512f9aa803f959820d5c26db7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2001 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1856 Title A name given to the resource Spis treści i strony tytułowe / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.3-12 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text L U D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ AKADEMII NAUK TOM LXXXV ZA ROt<. 2001 �Zespół Redakcyjny serdecznie dziękuje Pani mgr Monice Leonowicz. pełniącej przez wiele lat funkcję Sekretarza Redakcji ••Ludu H. za współpracę i udział w przygotowaniu kilkunastu, od tomu LXXIII za lata 1989-1990 do tomu LXXXIV z roku 2000. roczników czasopisma. ,,LUD" is regulary indexed in: • IBSS - International Bibliography of Social and Cultural Anthropology, • • • IBZ - CD-ROM, Intemationale Volkskundliche Bibliographie, "DEMOS - Intemationale Ethnographische und Folkloristische Infonnation" �L u D ORGAN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNAWCZEGO I KOMITETU NAUK ETNOLOGICZNYCH ORGAN E DE LA SocntTE POLONAISE D'ETHNOLOGIE ET DU COMITE DES SCIENCES ETHNOLOGIQUES ZAŁOŻONY W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU TOM LXXXV ZA ROK 2001 POLSKIE KOMITET TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE NAUK ETNOLOGICZNYCH POLSKIEJ POZNAŃ - WARSZAWA - WROCŁAW AKADEMII 2001 NAUK �KOMITET REDAKCYJNY Zbigniew Jasiewicz - przewodniczący, Zygmunt Kłodnicki, Bronisława Kopczyńska-Jaworska, Anna Kowalska-Lewicka, Dorota Simonides, Zofia Sokolewicz ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny - Zbigniew Jasiewicz Zastępca redaktora naczelnego - Jacek Bednarski Redaktor, sekretarz redakcji - Roman Bąk Redaktor techniczny - Justyna Nowaczyk Recenzenci tomu: Michał Buchowski, Wojciech Burszta, Wanda Paprocka, Danuta Penkala-Gawęcka, Sławoj Szynkiewicz, Ryszard Tomicki, Ryszard Vorbrich Tłumaczenie streszczeń: Zbigniew Nadstoga Projekt okładki EwaWą,c;owska ISSN 0076~1435 Publikacja dofinansowana przez Komitet Badań Naukowych POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE - WROCŁAW 2001 ADMINISTRACJA: 50-139 WROCŁAW, UL. SZEWSKA 36, TEL. (0-71) 37 55 004 REDAKCJA: 61-809 POZNAŃ, UL. Św. MARCIN 78, TEL. (0-61) 8294817, FAX (0-61) 82947 10 e-mail: jasezb@amu.edu.pl DRUK: ZAKŁAD POLIGRAFICZNO-WYDAWNICZY M-DRUK W WĄGROWCU �Lud, t. 85, 200\ SPIS TREŚCI I. STUDIA I MATERIAL Y Agnieszka J a n k o w s k a - M a n n, Ludowość w twórczości malarzy Młodopolskich. Na przykładzie tematyki huculskiej. Urszula L e h r, Pamięć pokoleń. Z badań nad problematyką starości we wsiach karpackich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. ArIeta N a w r o c k a - Wy s o c k a, Śpiewy protestanckie na Mazurach. Geneza i proces przemian . Alfonsas M o t u z a s, Muzyka Kalwarii Żmudzkiej w Gordach (Samogitia) i Kalwarii Zebrzydowskiej: Zbieżności i różnice. . . . . Agnieszka P o kro p e k, Elementy wyobrażenia monasteru jako "świętego miejsca". Na przykładzie macedońskich legend lokalnych. Rafał Beszterda, Działalność Braci Morawskich w północnych Indiach . Jacek D ę b i e c, Opętanie. Społeczne znaczenia i funkcje fenomenu w perspektywie transkulturowej - zarys problematyki . Danuta P e n k a l a - G a w ę c k a, Wybrańcy duchów, czyli jak zostać szamanem. Na przykładzie ujgurskiej szamanki z Kazachstanu. .... Paweł J e s s a, Współczesny szaman kazachski. Baksy Ajtkurman. . . . ks. Jacek Jan P a w l i k, Klonowanie człowieka w świetle afrykańskiej symboliki bliżniąt . Lucjan B u c h a l i k, Narodziny u Kurumbów. . . . . . . . . . . Zygmunt K ł o d n i c k i, Polski Atlas Etnograficzny - Historia, stan obecny i perspektywy Aleksander M. R i e s z e t o w, Zbigniew J a s i e w i c z, Korespondencja Kazimierza Moszyńskiego z Dymilrem Konstantynowiczem Zieleninem. Z materiałów Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu . 13 45 59 83 107 119 143 153 193 209 223 239 277 II. POGLĄDY I OPINIE Waldemar K u I i g o w s k i, Wokół codzienności . Katarzyna H o Ic, Adam. P o m i e c i ń s k i, Reklama. Pomiędzy hiperrzeczywistością a dokumentem . Tarzycjusz B u I i ń s k i, Mariusz K a i r s k i, Między gnozą a niedouczeniem. O Psychologii mitu Andrzeja PankaIIi . Agnieszka O I e ś k o w i c z - P o p i e I, Uwagi o etnologii azjatyckiej z perspektywy Tajwanu i innych krajów Azji Południowo-Wschodniej. III. ROZMOWY 289 297 305 313 I WSPOMNIENIA Witold A r m o n, "Czytać samodzielnie i krytycznie dawne teksty". Odpowiedzi na pytania Zbigniewa Jasiewicza. . . . . . . . . . . . . . 323 �6 IV. RECENZJE I NOTY RECENZYJNE Etsuo Yo s h i n o, Polscy chłopi w XX wieku. Podejście mikrrrdeskryptywne, Wydawnictwo Naukowe Semper, Warszawa 1997 (Hubert Czechowski) . Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce, red. E. Tarkowska, Wyd. Typografika, Warszawa 2000 (Adam Pomieciński) . Grażyna Ewa Kar p i ń s k a, Miejsce wyodrębnione ze świata. Przykład łódzkich kamienic czynszowych, "Łódzkie Studia Etnograficzne" t. 38, Łódź 2000 (Iwona Kabzińska) . . . . .. ...........: Przestrzeń kulturowego współistnienia, red. I. Bukowska-Floreńska, giczne i Antropologiczne t. 4, Wydawnictwo Uniwersytetu 335 339 341 Studia EtnoloŚląskiego, Katowice 2000 (Barbara Olszewska-Dyoniziak) . Śląsk, Schlesien, Slesko. Przenikanie kultur, red. Z. Kłodnicki, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław 2000 (Anna Szyfer) . Jerzy C z aj k o w s k i, Studia /lad Łemkowszczyzną, Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, Sanok 1999 (Zygmunt Kłodnicki) Justyna Kur c z a k, Historiozofia nadziei. Romantyczne słowianofilstwo polskie, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2000 (Adam Kola) . Riepriessirowanyje etnografY, red. D. D. Tumarkin, Wostocznaja Litieratura, RAN, Moskwa 1999 (Veronika Be/iaeva) . The Sma/llndigenous Nations ofNorthern Russia. A Guide/or Researchers, ed. by 347 351 353 356 358 D. A. Funk, L. Sillanpaa, Abo Akademi University, Social Science Unit, Publication no. 29, Vaasa 1999; Korie/lnyje małoczisliennyje narody Siewiera i Sibirii. Rukowodstwo dla issliedowatielej, red. D. A. Funk, L. Sillanpaa, Uniwersitet Akademii Abo, Sekcija Socjołogiczeskich Issliedowanij, wyp. 29, Waasa 1999 (To- masz Biela) . Wanderer und Wanderinnen zwischen zwei Welten? Zur kulture/len Integration russlanddeutscher Aussiedlerinnen und Aussiedler in der Bundesrepublik Deutschland. Referate der Tagung des Johannes-Ku/lzig-Instituts flir ostdeutsche Volkskunde vom 7/8 November 1996, hrsg. H.-W. Retterath, Freiburg 1998 (Edward Pietraszek) Alice G a b o r j li n, Cifraszurok, Budapest 2000 (Barbara Bazielich) . Jozefas P e r k o v s k i s, ZemaiCiu,liaudies meno ornamentas:forma ir simbolika, red. nauk. A. Ćepaitiene, Vilniaus Dailes Akademios Leidykla, Vilnius 1999 (Katarzyna Marciniak) . Religia w świecie współczesnym. Zarys problematyki religioznawczej, red. H. Zimoń SVD, Studia Religiologiczne I, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2000 (Grzegorz Pełczyński) . Anna Z a d r o ż y ń s k a, Targowisko różności. Spojrzenie na kulturę współczesną, Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2001 (Anna Torobińska) . Monika S z n a j d e r m a n, Współczesna Biblia pauperum. Szkice o wideo i kulturze popularnej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1998 (Marcin Andrzej Kajar) . Dominika Jaź w i e c k a - B u j a I s k a, Między magią a religią,czyli zabobony iprzesądy wśród duchowieństwa katolickiego we współczesnejPolsce, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas, Kraków 2000 (Inga Kuźma). . . Dorota Ś w i t a ł a - T r y b e k, Święto i zabawa. Odpusty parajialne na Górnym Śląsku, Prace i Materiały Etnograficzne t. 32, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 2000 (Anna Torobińska) PRL z pamięci, red. Cz. Robotycki, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" z. 36, Kraków 200 I (Dorota Skotarczak) . 361 365 374 376 377 379 380 381 382 383 �7 Ludwik S t o m m a, Słownik polskich wyzwisk. inwektyw i określeń pejoratywnych, Oficyna Wydawnicza Graf-Punkt, Warszawa 2000 (Robert Kornacki) . Bogusława B u d r o w s k a, Macierzyństwo jako punkt zwrotny w życiu kobiety, Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, Seria humanistyczna, Wydawnictwo Funna, Wrocław 2000 (Katarzyna Chojnacka). Adam Kra w i e c, Seksualność w średniowiecznej Polsce, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2000 (Piotr Polewski) . Marek B u d z i a rek, Łodzianie, seria: Lodziana, Wydawnictwo Literatura, Łódź 2000 (Robert Kornacki) . Zofia T r a c e w i c z, Oświata a procesy asymilacyjne wśród mniejszości ukrailiskiej, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2000 (Justyna Tomaszewska) . "Orbis Interior", Pismo Muzealno-Humanistyczne nr 2, Muzeum Miejskie w Zabrzu, Zabrze 2000 (Inga Kuźma) . 384 384 385 386 387 387 V. KRONIKA 75. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Ciechanów, 24 września 1999 (Anna Brzozowska-Krajka. Małgorzata Galicka-Jabłońska). Sprawozdanie z działalności Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w okresie wrzesień 1999 - wrzesień 2000 (Jerzy Adamczewski) . 76. Walne Zgromadzenie Delegatów Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, Toruń, 22 września 2000 (Małgorzata Wilbik) . Prof. dr Jadwiga Klimaszewska honorowym członkiem Komitetu Nauk Etnologicznych PAN (Danuta Tylkowa) Z prac Komisji do Badania Kultury Ludowej w Karpatach (Danuta Tylkowa. Krystyna Hermanowicz-Nowak) . Zebranie Komisji do Badania Wschodu Komitetu Nauk Etnologicznych PAN (Przemysław Hinca). "Wielkomiejskie kultury etniczne: przetrwanie i interakcje" - Interkongres Międzynarodowej Unii Nauk Antropologicznych i Etnologicznych, Pekin, 24-28 lipca 2000 (Alicja Pasek) . 7. Konferencja Międzynarodowego Stowarzyszenia Etnologii i Folkloru (SIEF) "Times, Places, Passages", Budapeszt, 23-28 kwietnia 2001 (Zbigniew Jasiewicz) . X Międzynarodowa konferencja naukowa "Tradycje śląskiej kultury muzycznej" w ramach obchodów 100. rocznicy śmierci Rafała Ludwika Maszkowskiego, Wrocław, 16-17 marca 200 I(Tomasz Michalewski) . "Wśród pustyń, buszu, lasów i ogrodów. Spotkania z kulturą Aborygenów i Papuasów" - konferencja naukowa i wystawa w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi (Anna Styczyńska) . Wystawa etnograficzna "Szare jak ziemia, barwne jak pamięć" w Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi (Ewa Nowina-Sroczyńska) . 5th International Astra Film Festival w Sibiu, 25-29 października 2000 (Michał Bucho;'ski). . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 389 392 396 400 401 402 403 405 408 409 414 418 VI. IN MEMORIAM Ryszard Kukier 1924-2000 (TeresaDunin-Karwicka). 421 �Lud, t. 85, 2001 CONTENS I. STUDIES AND MATERIALS Agnieszka J a n k ow s k a-M a n n, Elements offolk culture in the works ofYoung Poland artists. As exemplified by East Carpathian highlanders. . Urszula L e h r, Remembrance of generations. Research into problems of age in Carpathian vil1ages. . Arieta N a w r o c k a - W Y s o c k a, Protestant songs in Mazury. Genesis and process of change. . . . . . . . . . . . . . . . . Alfonsas M o t u z a s, The music of the Samogitian Calvary and Zebrzydowska Calvary. Similarities and differences. . Agnieszka P o kro p e k, A monastery as a "holy place" in Macedonian legends. Rafał B e s z t e r d a, The activity ofMoravian Brethren in Northern India. . Jacek D ę b i e c, Demonical possession. Its social significance and functions from the transcultural perspective. An outline ofproblems. . Danuta P e n k a l a - G a w ę c k a, Chosen by spirits or how to become a shaman. The example of an Uighur shaman woman from Kazakhstan. . Paweł J e s s a, Baksy Ajtkurman: a modem Kazakh shaman. . Jacek Jan P a w l i k, Cloning ofhumans in light ofthe African symbolism oftwins . Lucjan B u c h a l i k, The birth of a Kurumba Zygmunt K ł o d n i c k i, Polish Etnographic Atlas - history, present status and prospects. . Aleksander M. R i e s z e t o w, Zbigniew J a s i e w i c z, Correspondence between Kazimierz Moszyński and Dmitri K. Zelenin. From the archives of the Russian Academy of Sciences in Sankt Petersburg. . 13 45 59 83 107 119 143 153 193 209 223 239 277 II. VIEWS AND OPINIONS Waldemar K u l i g o w s k i, On everyday life. . Katarzyna H o l c, Adam Pomieciński, Advertising. Between hyperreality and a document. . Tarzycjusz B u l i ń s k i, Mariusz K a i r s k i, Between gnosis and under education. About Andrzej Pankal1a 's The Psychology of Myth. . Agnieszka O l e ś k o w i c z - P o p i e l, Remarks on Asiatic ethnology from the perspective ofTaiwan and other South-East Asian countries. . III. CONVERSATIONS 289 297 305 313 AND RECOLLECTIONS Witold A r m o n, "Independent and critical reading of old texts". An answer to questions posed by Zbigniew Jasiewicz. . 323 �10 IV. REVIEWS AND REVIEW NOTES Etsuo Yo s h i n o, Polscy chłopi w XX wieku. Podejście mikro-deskryptywne (Polish peasants in the 20th century. A micro-descriptive approach), WydawnictwQ. Naukowe Semper, Warszawa 1997 (Hubert Czechowski) . Zrozumieć biednego. O dawnej i obecnej biedzie w Polsce (To understand the poor. About the old and present poverty in Poland), ed. by E. Tarkowska, Wyd. Typografika, Warszawa 2000 (Adam Pomieciński). Grażyna Ewa Kar p i ń s k a, Miejsce wyodrębnione ze świata. Przykład łódzkich kamienic czynszowych (A place isolated from the world. Tenement houses in Łódż), "Łódzkie Studia Etnograficzne" vol. 38, Łódż 2000 (Iwona Kabzińska). Przestrzeń kulturowego współistnienia (The space of cultural coexistence), ed. by I. Bukowska-Floreńska, Studia Etnologiczne i Antropologiczne vol. 4, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2000 (Barbara Olszewska-Dyoniziak).. Śląsk, Schlesien. Slesko. Przenikanie kultur (Śląsk, Schlesien, Slesko. Penetration of cultures), ed. by Z. Kłodnicki, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, Wrocław 2000 (Anna Szyfer) . Jerzy C z aj k o w s k i, Studia nad Łemkowszczyzną (Studies of the Rusnak culture), Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku, Sanok 1999 (Zygmunt Kłodnicki). Justyna Kur c z a k, Historiozofia nadziei. Romantyczne słowianofilstwo polskie (Hope and the philosophy ofhistory. Romantic Slavophilism in Poland), Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2000 (Adam Kola) . Riepriessirowanyje etnografY, red. D. D. Tumarkin, Wostocznaja Litieratura, RAN, Moskwa 1999 (Veronika Beliaeva) . The SmallIndigenous Nations of Northern Russia. A Guide for Researchers, ed. by D. A. Funk, L. SiJlanpiiii, Abo Akademi University, Social Science Unit, Publication no. 29,Vaasa 1999; Koriennyje małoczis/iennyje narody Siewiera i Sibirii. Rukowodstwo dla iss/iedowatielej. red. D. A. Funk, L. SiJlanpaa, Uniwersitet Akademij Abo, Sekcija Socjołogiczeskich Issliedowanij, wyp. 29, Waasa 1999 (To- masz Biela). Wanderer und Wanderinnen zwischen zwei Welten? Zur kulturellen Integration russlanddeutscher Aussiedlerinnen und Aussiedler in der Bundesrepublik Deutschland. Referate der Tagung des Johannes-Kiinzig-Instituts jUr ostdeutsche Volkskunde vom 718November 1996, hrsg. H.-W. Retterath, Freiburg 1998 (Edward Pietraszek) . Alice G a b o r j ci n, Cifrasziirok, Budapest 2000 (Barbara Bazielich) . Jozefas P e r k o v s k i s, temaiCitl liaudies meno ornamentas:forma ir simbolika, ed. by A. Ćepaitiene, Vilniaus Dailes Akademios Leidykla, Vilnius 1999 (Katarzyna Marciniak) . Religia w świecie współczesnym. Zarys problematyki religioznawczej (Religions in the modem world. An outline of the study of religions), ed. by H. Zimoń SVD, Studia Religiologiczne I, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2000 (Grzegorz Pełczyńskl) . Anna Z a d r o ż y ń s k a, Targowisko różności. Spojrzenie na kulturę współczesną (The diversity fair. A look at modem culture), Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa2001 (Anna Torobińska). Monika S z n a j d e r ID a n, Współczesna Biblia pauperum. Szkice o wideo i kulturze popularnej (Modem pauperum Bible. Remarks on video and popular culture), Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1998 (Marcin Andrzej Kafar) . 335 339 341 347 351 353 356 358 361 365 374 376 377 379 380 �11 Dominika Jaź w i e c k a - B uj a l s k a, Między magią a religią, czyli zabobony iprzesądy wśród duchowieństwa katolickiego we współczesnej Polsce (Between magic and religion. Superstitions ofCatholic clergy in modern Poland), Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Uniwersitas, Kraków 2000 (Inga Kuźma). . . Dorota Ś w i t a ł a - T r y b e k, Święto i zabawa. Odpusty parafialne na Górnym Śląsku (A holiday and play. Church fairs in Upper SiJesia), Prace i Materiały Etnograficzne vol. 32, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 2000 (Anna Torobińska) . PRL z pamięci (Polish People's Republic as she is remembered), ed. by Cz. Robotycki, "Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Etnograficzne" folio 36, Kraków200l (DorotaSkotarczak). . Ludwik S t o m m a, Słownik polskich »yzwisk, inwektyw i określeń pejoratywnych (A dictionary of Polish invectives, curses and pejorative expressions), Oficyna Wydawnicza Graf-Punkt, Warszawa 2000 (Robert Kornacki) . Bogusława B u d r o w s k a, Macierzyństwo jako punkt zwrotny w życiu kobiety (Motherhood as the turning point in the woman 's life), Monografie Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej, Seria humanistyczna, Wydawnictwo Funna, Wrocław 2000 (Katarzyna Chojnacka) . Adam Kra w i e c, Seksualność w średniowiecznej Polsce (Sexuality in medieval Poland), Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2000 (piotr PolewskI) . Marek B u d z i a rek, Łodzianie (The inhabitants ofŁódź), series: Lodziana, Wydawnictwo Literatura, Łódź 2000 (Robert Kornacki) . Zofia T r a c e w i c z, Oświata a procesy asymilacyjne wśród mniejszości ukraińskiej (Education and assimilation processes among Ukrainian minority), Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2000 (Justyna Tomaszewska) . "Orbis Interior". Pismo Muzealno-Humanistyczne No 2, Muzeum Miejskie w Zabrzu, Zabrze 2000 (Inga Kuźma) . 381 382 383 384 384 385 386 387 387 V. CHRONICLE 75th General Meeting of Delegates to the Polish Ethnographic Society, Ciechanów, 24 September 1999 (A/lnaBrzozowska-Krajka, Małgorzata Golicka-Jabłońska) . Report on the activity of the Main Board of the Polish Ethnographic Society from September 1999 to September 2000 (Jerzy Adamczewski) . 76th General Meeting of Delegates to the Polish Ethnographic Society, Toruń, 22 September 2000 (Małgorzata Wilbik) . Prof. dr Jadwiga Klimaszewska - an honorary member ofthe Committee ofEthnological Sciences, Polish Academy of Sciences (Danuta Tylkowa) . The works of the Research Committee on Folk Culture in the Carpathians (Danuta TYlkowa,Krystyna Herma/lowicz-Nowak) . A meeting ofthe Research Committee on the Orient; Committee ofEthnological Sciences, Polish Academy of Sciences (Przemysław Hinca) . "Metropolitan Ethnic Cultures: Maintenance and Interaction" - Inter-Congress of the International Union of Anthropological and Ethnological Sciences, Peking, 24-28 July 2000 (Alicja Pasek) . 71h Conference International Society for Ethnology and Folklore (SIEF) - "Times, Places, Passages", Budapest, 23-28 April200 l (Zbigniew Jasiewicz) . 10th International conference "Traditions of Silesian musical culture" as part of the celebrations ofthe centennial anniversary ofRafał Ludwik Maszkowski's death, Wrocław, 16-17 March 200 l (Tomasz Michalewski) . 389 392 396 400 40 l 402 403 405 408 �12 "Surrounded by deserts, bush, forests and gardens. Meetings with aboriginal and Papuan culture" - a conference and exhibition at the Archeological and Ethnographic Museum in Łódź (Anna Styczyńska). . Ethnographic exhibition "Grey as soil, colourful as memory" at the Archeological and Ethnographic Museum in Łódź (Ewa Nowina-Sroczyńska). . 5th International Astra Film Festival, Sibiu, 25-29 October 2000 (Michał Buchowski) 409 414 418 VI. IN MEMORIAM Ryszard Kukier 1924-2000 (Teresa Dunin-Karwicka) 421 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cc1c25c5273153010354255eda3ffaa6.pdf 4351196478a646b9fdec112e237cba96 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2002 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2001 Subject The topic of the resource Karpaty - kultura społeczna starość Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1857 Title A name given to the resource Pamięć pokoleń / LUD 2001 t.85 Description An account of the resource LUD 2001 t.85, s.45-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Lehr, Urszula Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 85, 2001 URSZULA LEHR Pracownia Etnologii Instytut Archeologii i Etnologii PAN Kraków PAMIĘĆ POKOLEŃ. Z BADAŃ NAD PROBLEMATYKĄ STAROŚCI WE WSIACH KARPACKICH' Starość jako zagadnienie kulturowe jest tematem o wieloaspektowym wymiarze, któremu w literaturze etnologicznej przydzielono miejsce marginalne. Ze złożonej tematyki starości wybrano do przedstawienia kwestię koncentrującą się na funkcji pamięci ludzi starych w zachowywaniu tradycji. Wyłaniający się z prezentowanych materiałów wizerunek człowieka starego stanowi niewątpliwie pewien stereotyp o cechach w przeważającej mierze pozytywnych. Jest to obraz wyidealizowany przez upływ czasu, w związku z czym postawy ludzi starych nie zawsze są wyrazem rzeczywistych zachowań. Nie umniejsza to jednak faktu, iż rola, jaką odgrywało pokolenie ludzi starych w procesie kształtowania, przekazywania i zachowywania dziedzictwa kulturowego, pozostaje nadal znacząca, szczególnie teraz, na początku nowego wieku i tysiąclecia. W tradycyjnej społeczności wiejskiej okres starości, z bogactwem praktycznej wiedzy i lokalnych zasad moralnych, na których opierał się cały tradycyjny system wartości, cieszył się szczególną estymą. Hierarchiczna struktura rodziny wielopokoleniowej wyznaczała zadania jej członkom. Ludzie starzy wykonywali w gospodarstwie prace na miarę ich możliwości fizycznych, przede wszystkim jednak zajmowali się opieką i wychowywaniem wnuków, ale też posiadali głos doradczy w rodzinie. Tego rodzaju status w rodzinie, obok posiadanego autorytetu, wynikał z silnej ekonomicznie pozycji, zdeterminowanej prawem własności. Starzy byli źródłem lokalnych zasad moralnych, wiary religijnej, reguł zachowania, mediatorami w sprawach spomych, jak również strażnikami dawnej hierarchii wartości. Oprócz wiedzy ściśle łączącej się z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, starość charakteryzowała dogłębna znajomość 1 Podstawą opracowania są w głównej mierze materiały faktograficzne, pochodzące z prowadzonych przeze mnie od 1998 roku prac terenowych nad problematyką starości. Obszarem badań objęto wsie góralskie usytuowane w zróżnicowanych etnograficznie regionach karpackich, którymi są: Istebna (Beskid Śląski) i Małe Ciche (Podhale). Zamieszczone cytaty opatrzono metryczką podającą kolejno: rok urodzenia informatora, a w formie skróconej nazwę wsi (I - Istebna; M. C. - Małe Ciche) oraz rok, w którym przytaczana wypowiedź została zarejestrowana. W tym miejscu naleźy dodać, iż język wypowiedzi zawartych w cytatach nie jest już czystą gwarą, prezentuje natomiast brzmienie języka współczesnego mieszkańców badanych wsi góralskich. �46 zjawisk zachodzących w przyrodzie oraz ich wpływu na urodzaj i pogodę, jak też wynikająca z tego praktyka prognozowania. Jak pisała mieszkanka Istebnej A. Bury, we fragmencie swojego nie publikowanego wiersza pt. Ojcowizna: "chociaż się nie mogli uczyć, bo down i nie było tu oświaty, umieli czytać ze znaków przyrody"2. Tak na przykład deszczu można się było spodziewać, gdy "nów był w kole (...) skrzyżale3 zwilgły, aż zczerniały", natomiast mróz zwiastował kierunek dymu wydobywającego się z komina: ,Jak dym prosto z komina do góry, to będzie mróz" (ur. 1925, I. 2000). Ponadto szczególnie starsze kobiety posiadały umiejętności lecznicze, związane z wiedzą na temat między innymi terapeutycznych właściwości ziół, jak również praktykę kulinarną. Wszelkie tego rodzaju wiadomości dziedziczone były w rodzinie i opierały się na bogatym doświadczeniu pokoleń. W tradycyjnej rodzinie wiejskiej, posiadającej cechy patriarchatu, we wsiach góralskich Małego Cichego, przede wszystkim jednak Śląska Cieszyńskiego (Beskid Śląski) i Górnego, co należy w tym miejscu podkreślić, obok matki istotną rolę pełniła w rodzinie babcia (Dubiel, 1969, s. 106-107; Rusek, 1995, s. 42). W sferze obyczajowości starość dawała prawo dyscyplinowania zachowań niezgodnych z miejscowym prawem niepisanym, ale przyjętym w danej rodzinie i grupie społecznej. Sankcjom społecznym podlegały panny spodziewające się dziecka: "jak zezowiciła się\ to żeby był ten wstyd, to ją wyczepili i z przetaczkiem stała przed kościołem w niedzielę i ludzie spoglądali. To taką gańbę straszną musiała przeżyć" (ur. 1928, I. 2000). Natomiast ich nieślubnym dzieciom na chrzcie nadawano imiona nie występujące w rejestrze aktualnych imion wiejskich. Pewne zakazy dotyczyły również brzemiennej panny zawierającej związek małżeński, która idąc do ślubu, nie mogła założyć wianka na głowę; także jej nie "czepiono". Starców charakteryzowała głęboka religijnośćS, a słowa modlitwy, śpiewane "godzinki", towarzyszyły im w ciągu całego dnia ciężkiej pracy, przerywanej posiłkiem, poprzedzanym modlitwą. Niemałą rolę w utrzymywaniu się tradycyjnych wartości kultury odgrywały wierzenia religijne, których podstawą 2 Udostępniony mi fragment rękopisu cytuję za zgodą autorki pani Anny Bury, za co w tym miejscu składam podziękowanie. J Skrzyżale to płaskie, duże rzeczne kamienie układane w sieni domu. 4 Określenie oznaczające złe prowadzenie się panny, którego konsekwencją była ciąża. s Tego rodzaju cecha charakteryzuje zazwyczaj ludzi starych, którzy mając świadomość zbliżającego się końca swego życia, starają się przygotować do niego zgodnie z duchem religii, w jakiej zostali wychowani; poza tym jest to rodzaj wypełnienia czasu (udział w codziennych mszach, modlitwa) szczególnie w przypadku osób niesprawnych fizycznie, które nie mogą już aktywnie uczestniczyć w życiu rodziny. Religijność górali była przynajmniej w ubiegłych wiekach - jak wynika chociażby z lektury dziennika ks. Stolarczyka, opracowania F. Hoesicka czy L. Kamińskiego odnośnie do parafian podhalańskich - dosyć specyficzna (Stolarczyk, 1915; Hoesick, 1922, s. 94; Kamiński, 1992, s. 14). Z pewnością też miała wpływ na uksztahowanie się współczesnego modelu religijności, który podlegał również przeobrażeniom, związanym chociażby ze zmianami ustrojowymi po II wojnie światowej, ale też w ostatnich dekadach XX wieku. �47 było przeświadczenie o "wszechmocy boskiej", "woli boskiej", kierującej życiem ludzkim. Zasady życia wedle przykazań zawartych w Dekalogu dotyczyły rodziny, a tych, którzy je łamali, miała spotkać "kara boska": "Kie ja byłam dzieckiem, to było grzych powiedzieć co na mame i tate, a rękę podnieść to by uschła" (ur. 1910, I. 1998). Dziadkowie uczyli swoje wnuki od maleńkości pacierza: "dziadkowie, babcie uczyli klęknąć na ławie pospołu i z dziadkami rzykali (modlili się - U.L.)" (ur. 1910, I. 2000), pilnowali, aby dzieci uczęszczały do kościoła. Wiara w Boga nie wykluczała wiary w magię i świat nadprzyrodzony, towarzysząc wielu zachowaniom i praktykom, jak również stanowiąc kanwę opowieści, przekazywanych wnukom. Wynikało to z reprezentowanej przez ludzi starych swoistej filozofii ludowej, łączącej oba systemy wierzeniowe w jedną przenikającą się wzajemnie całość, jaką jest synkretyzm chrześcijańsko-magiczny. Ze starością wiązał się także stosowny do wieku wiejski konwenans towarzyski, obejmujący formy zwracania się do starszych, formuły słowne powitań, rytuał rozmów przygodnych. Do starszych zwracano się zawsze w drugiej osobie liczby mnogiej tj. przez "wy", a dzieci używały w tym celu trzeciej osoby liczby mnogiej "oni", co było wyrazem najwyższego uszanowania (Szromba-Rysiowa, 1981, s. 159). Nadto stosowały zwroty będące określeniem krewnych (ciotka. ujek - Istebna, wujek - Małe Ciche) pomimo nieistnienia więzów pokrewieństwa: "dla dziecka każdo starszo kobieta to była ciotka, a starszy mężczyzna to ujec" (ur. 1910, I. 1998). Taka forma była wyrazem szacunku dla starszego człowieka. Obowiązywał zachowany przez ludzi starych do dzisiaj zwyczaj pozdrawiania pracujących w polu imieniem boskim wraz z życzeniem pomyślności podczas wykonywanej pracy: "Szczęść Boże", na co odpowiadano "Daj Boże", lub "Boże usłysz". Natomiast przy wchodzeniu do domu, jak i przy jego opuszczaniu, obowiązywało powitanie i pożegnanie imieniem boskim: "Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus" oraz "Zostańcie z Bogiem", domownicy nadto dodawali: "Boże prowadź". Starzy spotykając się na drodze, witali się, używając zastrzeżonej dla nich formuły. Wiejski obyczaj nakazywał rozpoczęcie rozmowy od zapytania o zdrowie, a następnie przechodzono do wzajemnego informowania się o sprawach domowych i gospodarczych. Dla ludzi starych ten rodzaj komunikacji, obok bardzo częstych wzajemnych i nie zapowiadanych odwiedzin, czy uczestnictwa we wspólnych zwyczajowych pracach (darcie pierza - skubaczki, przędzenie), był jedynym źródłem wiadomości o sprawach wsi i świata: "Wieczorem to się zbierały sąsiadki w jednej chałupie. Każdo se przyniosła ze sobą kołowrotek z kądzielą, siadały na ławach i przędły, śpiewały. Jak baby przędły, to przy przędzeniu i dziecka były też i to stary dziadek, babcia lub dwóch dziadków, ci, co nie przędli, nie robili, siadali na piecu. (...) Wtedy ci dziadkowie, to była ich godzina i oni opowiadali pogodki, czyli bajki o straszydłach, ło łutopcach, ło nocnicach, ale też opowiadali insze rzecy o życiu, co kto przeżył, historie rozmaite" (ur. 1910, I. 2000). �48 Podobne opowieści towarzyszyły skubaczkom szczególnie na Śląsku, odgrywając ważną rolę w "utrzymywaniu tradycji ludowych i polskości", jak pisał J. Pośpiech (1987, s. 39). Charakter tego rodzaju spotkań zwyczajowych rozwijał, co z kolei podkreślał S. Wallis, "tradycje ustne przenoszone z ojca na syna, dziada na wnuka. Dzięki opowiadaniom przy szkubkach nie poszły w zapomnienie zdarzenia z czasów przeszłych i wiadomości o kulturze duchowej naszych przodków" (1946). Starcy z racji swego bogatego doświadczenia życiowego i związanej z tym mądrości wielekroć występowali także w roli mediatorów w sporach rodzinnych czy sąsiedzkich. Odwoływano się do ich pośrednictwa i tak cenionej przez nich zgody. Twierdzili oni zawsze, iż "Iepszo chuda zgoda, jako tłusty sónd" (ur. 1939, I. 2000). To właśnie oni przypominali także o szacunku należnym sąsiadom i poprawności stosunków z nimi, które wynikały ze wspólnoty bliskiego zamieszkiwania na tym samym terenie, tworzącym - jak w przypadku śląskiej wsi Istebna - kręgi krewniaczo-sąsiedzkie, określane nazwą dwory, 6 a obecnie place . Fakt ten narzucał wzajemne zobowiązania sąsiedzkie, polegające na świadczeniu usług w zakresie prac gospodarskich, budowlanych, czy w postaci świadczeń obrzędowych (dary dla położnicy i noworodka, dostarczanie produktów spożywczych przy organizowaniu uczty weselnej itp.). Więź sąsiedzka uwidaczniała się również w opiece nad starymi, samotnymi osobami, jak i w oddawaniu ostatniej posługi, jaką było czuwanie przy zwłokach, modlitwa będąca pożegnaniem ze zmarłym oraz wyprowadzenie z domu trumny i towarzyszenie jej aż do miejsca wiecznego spoczynku. Pamięć o wzajemnych zobowiązaniach i świadczeniach przechodziła z pokolenia na pokolenie, a ich realizacja niekiedy spadała na wnuki, o czym zawsze przypominali dziadkowie: "Nojważniejszy jest somsiad i somsiadka. Trzeba szanować, tak starzy przekazywali dzieciom. Jak ci się krowa ocieli, to nie idziesz po brata, co ożeniony w drugiej dziedzinie, ale idziesz po sąsiada. A jak umrzesz, to gdóż cie wyniesie - somsiedzi. Jak kto się budował ze sąsiadów, to tacikowie (dziadkowie) przypominali wnukom: musicie iść pomóc, bo uni nam też kiedyś pomagali. Tyle lat się pamiętało i ci wnukowie tak robili" (ur. 1910, I. 1998) . Najbardziej cenionym dobrem dla starych była ziemia, nazywana matką i sakralizowana. Stanowiła podstawowe źródło dochodu, a człowiek był z nią związany od wczesnych lat dzieciństwa aż po ostatnie dni swego życia. Charakteryzujący kulturę tradycyjną system własności i wynikający z niego mechanizm spadkobrania, wianowania i dziedziczenia, bywał wielokrotnie przyczyną konfliktów międzypokoleniowych. Niekiedy bowiem dopiero na łożu śmierci stary gazda przenosił najednego z synów, najczęściej naj starszego, pra• Pojęciem tym nazywano w Istebnej i wsiach sąsiednich Beskidu Śląskiego "kilka domów skupionych wokół jednego placu: Kubale to só cały plac" (Krop, 1995, s. 209). Zobacz też K. Zawistowicz-Adamska 1950/51, s. 68-69. Taki układ gospodarstw powodował, iż stosunki sąsiedzkie były znacznie bliższe niż w Małym Cichym, a ponadto obejmowały większą liczbę rodzin. �49 wo własności do ziemi, na której praca umożliwiała egzystencję wielopokoleniowej rodzinie. Dla starych praca i prawo do niej było równoznaczne z życiem; bezczynność oznaczała - śmierć. Z drugiej strony tego rodzaju postawy były źródłem niejednokrotnie poważy ch nieporozumień w rodzinie, w której dorosłe, żonate dzieci, posiadające już nawet własne potomstwo, musiały nadal pracować na wszystkich członków rodziny, nie mając niekiedy aż do śmierci rodziców prawa do ziemi: "Kiedy ojciec i matka żyją jeszcze, bardzo rzadko trafia się, by na rzecz swoich dzieci pozbywali się majątku, ale gospodarują tak długo, póki siły starczą, starość nie przygniecie, lub jeśli jedno czy drugie odejdzie" (Kamiński, 1992, s. 29). Praca aż do śmierci na własnym kawałku ziemi związana była z obawą utraty władzy w rodzinie, autorytetu czy nawet wyrzucenia z domu starego, niedołężnego starca. Jakkolwiek nie były to przypadki częste, przynajmniej w małych wsiach, a taką jest Małe Ciche, lub jak podał mieszkaniec tej wsi - w ogóle nie miały miejsca, ponieważ jest to: "mała społeczność i wszyscy się znają, i opinia wioski czuwała nad tym, aby nie obchodzić się źle ze starymi ludźmi, boby ich opluli" (ur. 1931, M.C. 1999). Odpowiednią pozycję ludziom starym gwarantowały zatem tzw. wymowa czy "opieka". Taka regulacja prawna pozwalała na częściowe oddanie gospodarstwa w ręce młodych, z zastrzeżeniem dla siebie prawa do osobnej izby, dożywotniego utrzymania starych rodziców, względnie wydzielenia kawałka gruntu, jeśli rodzice byli w stanie go jeszcze uprawiać (Simonides, 1988, s. Ill). Tego rodzaju zobowiązania dzieci wobec starych gwarantowały do pewnego stopnia względnie spokojną starość: "ziemniaki, drzewo dostarczyć cały czas, mleko podać, opieka była oczywista i zapewniona dla starszych" (ur. 1928, I. 2000). Starzy z szacunkiem odnosili się do chleba, którego nigdy nie było dosyć, a przed rozkrojeniem bochenka żegnali go znakiem krzyża. Upuszczony na ziemię, jak uczono wnuki, należało podnieść i pocałować: "Spadł kawałek chleba, to my musieli podnieść i pocałować" (ur. 1925, I. 2000). Podobnie względami cieszył się ogień - symbol życia, ogniska domowego, skupiający całą rodzinę wokół swego ciepła i blasku. Dlatego też nie można go było znieważać np. poprzez plucie nań. Do dnia dzisiejszego ogień ma szczególne znaczenie dla ludzi starych jako środek odstraszający złe moce, symbol oczyszczenia, poświęcany w Wielką Sobotę7. Powszechnie uważa się, że starcy byli autorytetem dla członków rodziny, społeczności wiejskiej, zachowując w pamięci wydarzenia, które były istotą ich życia. Stanowiły one także przedmiot rozmów podczas zwyczajowych spotkań w gronie rodzinnym, poszerzonym o sąsiadów. Były to obok relacji wspomnieniowych z wędrówek za chlebem do Francji, Niemiec, Ameryki, także dawne wierzenia w istoty świata nadprzyrodzonego. Słuchano ich z uwagą, bo 7 Ten pogański zwyczaj został wprowadzony w Polsce do liturgii wielkosobotniego stwa dopiero w XV wieku (Pośpiech, 1987, s. 185). nabożeń- �50 był to świat ciekawy, choć dla młodych obcy: "Dziadkowie to były autorytety w rodzinie, bo starzy ludzie mieli doświadczenie, powiadali, że kupa w życiu przeszli" (ur. 1910, I. 2000). Wraz z przemianami społeczno-gospodarczymi i kulturalnymi na wsi polskiej, z którymi mamy do czynienia zwłaszcza po II wojnie światowej, ale i obecnie, bogata wiedza nabywana przez lata pracy i doświadczeń traciła na znaczeniu, w wielu przypadkach stając się dla młodego pokolenia archaiczną lub wręcz zacofaną, a dotychczasowy system wartości ulegał przewartościowaniu. Ludzie starzy do wszelkich zmian podchodzili z rezerwą i stąd często żyją oni raczej pamięcią niż rzeczywistością. Wyrazem tego jest odwoływanie się do wspomnień z okresu młodości: "My żyjemy starymi czasami, często wspominamy, tylko na te stare czasy. Ta szkubaczka (darcie pierza) jaka to radość była, (...) na muzyki się chodziło (...), a na wiosne, jak chłopcy rozwozili gnój, a dziewczyny roztrzepywały przy miesiączku, to my później siedziały na miedzy i spiwały (...). Inny świat był. Życie wesołe, rodzinne" (ur. 1928, I. 2000). Pamięć czasów minionych wiąże się także z potrawami, które kiedyś jadano, a do których smaku często powracają: "Ciągnie do starego jedzenia, gałuszki, kubuś u nas się piecze (...). My som już tak przyzwyczajone, że nam to bardzi odpowiada niż to nowe. Taki bachor, a krew to najlepsze co może być" (ur. 1928, I. 2000). Także pewne zachowania ludzi starych wskazują na brak akceptacji nowych wzorów zachowań na przykład w zakresie pozdrowień. Niektórzy spośród nich wręcz domagają się od młodych, aby nadal witano ich w formie tradycyjnej. Kilkanaś.cie lat temu weszła na wieś moda pozdrawiania się na sposób miejski, zaakceptowana szybko przez młodych, ale nie tolerowana przez starych. Przywitany w ten sposób przez młode dziewczyny sąsiad zareagował gwałtownie, wyrażając tym samym dezaprobatę dla nowych zwyczajów: "nie mówcie do mnie dzień dobry, bo jo stary i chce żebyście mówili: witom wos" (ur. 1966, I. 2000). Starcy odsunięci od czynnego życia, zachowali bowiem swój własny świat, a wraz z nim dawne nawyki, zasady i wartości. Egzemplifikacją jest charakterystyczny dla tradycyjnej obyczajowości utrzymujący się rytuał wzajemnego powitania, czy zachowanego jeszcze wzorca dialogu, który usłyszeć można, idąc przez istebniańską wieś: ,,«Witom wos. Boże zapłać, też jo was. Coż też tam kan y nowego u was słychać. Zdrowiście? Na chwała Bogu zdrowi my, nie narzekamy. (...) Już mocie porobione w polu, posiote, poorane itd.». To nawet dzisiaj się słyszy takie rozpoczęcie rozmowy na drodze, ale to raczej starsi tak rozmawiają między sobą, gazdowie starzy" (ur. 1925, I. 2000). Podobnie dla zatrzymania fragmentów przeszłości, w niektórych rodzinach dziadkowie wymagają od swoich wnuków nazywania ich określeniami dawnymi (matka, tacik - Istebna): "babcia nie chciała, żeby mówić do niej babciu, ale tylko matka" (ur. 1966, I. 2000). Wymowa ich zdaje się w istocie bardziej oddawać ścisły charakter więzów łączących pokolenie dziadków z wnukami. W rodzinie tradycyjnej to właśnie dziadkowie zastępo- �51 wali w procesie wychowawczym rodziców, zajętych pracami gospodarskimi, ucząc między innymi zasad współżycia społecznego, etykiety, przekazując własną wiedzę o świecie i doświadczenie. Ich funkcja w rodzinie była istotna, ponieważ wprowadzała wnuki w życie i w świat; obecnie pełni ją przedszkole, a następnie szkoła. Z wypowiedzi mieszkańców wsi na temat zachowań i rytuałów związanych z obrzędowością rodzinną wynika, iż starcy przywiązują nadal niezwykłą wagę do ceremoniału pogrzebowego, w tym do wyposażania zmarłego w stosowne akcesoria magiczne, między innymi roślinne, a do takich należy bylica (Artemisia abrotanum L.), którą wkładano do rąk nieboszczyka. Jak wierzono, miała ona chronić zmarłego przed ogniem piekielnym. Brak odpowiednich rekwizytów, spowodowany niewiedzą lub ignorancją młodych, wywołuje oburzenie starych, którzy starają się uzupełnić tego rodzaju niedopatrzenie. Jedna z mieszkanek wsi podhalańskiej nie dopełniła tego zwyczaju, przygotowując swoją matkę do pochówku. Brak tego ziela wywołał negatywną reakcję starszych kobiet, które wedle zwyczaju przyszły do domu pożegnać zmarłą. W rezultacie jedna z nich przyniosła z domu pęk bylicy i włożyła do trumny (ur. 1954, Z. 1999). Starzy ludzie na ogół mają przygotowane ubranie (w tym element bielizny lub garderoby uszyty z tzw. krzcielnego płótna - Podhale)8 na wypadek śmierci, co stanowi przykład kontynuacji zachowań właściwych kulturze tradycyjnej. Starość jest postrzegana jako czas miniony, znany, a więc nie budzący niepokoju, jaki niesie przyszłość. Nowość budziła zawsze obawę, burzyła dawny porządek życia. Podchodzono więc do niej z rezerwą i stąd często ludzie starsi żyją raczej pamięcią niż rzeczywistością. Czas miniony oceniany przez ludzi starych ze współczesnej perspektywy niewątpliwie zawsze wywołuje wrażenia pozytywne, bo obraz przeszłości bywa na ogół zmieniony. Jednakże w tym przypadku podstawą takiej oceny są fakty, potwierdzające dokonane przeobrażenia. Ich rezultatem są zmiany w obrębie hierarchicznej struktury rodziny, rozluźnienie więzi rodzinnych, zmniejszenie rangi autorytetu ludzi starych, stojących kiedyś na straży wartości norm moralnych i obyczajowych, upadek "ducha" wspólnoty wiejskiej, a zatem pogłębienie przestrzeni interpersonalnej i wynikająca z tego tęsknota za prostymi i autentycznymi więzami międzyludzkimi typu "twarzą w twarz", występującymi w społeczeństwie tradycyjnym. Starość jest pomostem pomiędzy przeszłością a teraźniejszością. Natomiast pamięć o czasach minionych zdaje się być przywilejem starości. Odżywa ona w późnych latach. Jak pisze M. Halbwachs: "Jeśli starzy skłaniają się bardziej ku przeszłości niż ludzie dorośli, to nie dlatego, że w ich wieku pojawia się 8 Zwyczaj ten odnotowano tylko na Podhalu we wsi Ząb jako żywotny wśród starszych ludzi jeszcze w latach 90. XX wieku. Szerzej na ten temat zob. Lehr, 1995, s. 34. �52 jakby przypływ wspomnień - nie mają więcej wspomnień z dzieciństwa niż wtedy, gdy byli w sile wieku - ale rozumieją, że nie mają teraz nic lepszego do roboty w społeczeństwie jak odtworzyć przeszłość, używając wszystkich środków, którymi zawsze rozporządzali, ale nie mieli czasu, ani chęci, by z nich korzystać" (1969, s. 160). Późne lata życia są więc czasem, gdy pewne zdarzenia czy wartości uznane przez ludzi starych za istotne należy przekazać młodym. Ludzie starzy, którym z racji przeżycia długich lat i wiążących się z wiekiem doświadczeń, wiedzy i mądrości życiowej nadano status "nauczycieli tradycji" (Szynkiewicz, 1976, s. 495), zamknęli się do pewnego stopnia w swojej pamięci. Jest to wyrazem tradycjonalizmu, postaw właściwych kulturze postfiguratywnej, charakteryzującej się poczuciem niezmiennej ciągłości, jak pisze M. Mead, (1978, s. 26). Postawy tego rodzaju ułatwiły przetrwanie niektórych wzorów kulturowych, wartości czy zwyczajów, które starzy ludzie uznali za najbardziej wartościowe nie tylko dla nich samych, ale i dla następnych pokoleń. Izolacja i zamknięcie się ludzi starych nie posiada jednak cech absolutnej niezmienności dla żyjących współcześnie starców. Niektórzy z nich mają świadomość nieuchronnego przemijania tradycyjnej kultury z jednej strony, z drugiej natomiast poczucie misji w ratowaniu własnej tożsamości, która dla nich nierozerwalnie łączy się z dawną kulturą. Wynika to, jak uważa J. Burszta, z "immanentnej potrzeby życia tradycją i psychospołecznej jej akceptacji" (1974, s. 346). W tym względzie możemy obserwować pewną aktywność ludzi starych, za sprawą których odżywają - choć w sposób wybiórczy - treści tradycyjne. Społeczeństwo, które przyznało starcom funkcję zachowywania śladów przeszłości, korzysta z zasobów ich pamięci przy rekonstrukcji zwyczajów już zapomnianych, a przeznaczonych dla masowego odbiorcy9, podczas organizowania spektakli folklorystycznych czy konkursów na tradycyjne potrawy ludowelO• Starsi ludzie, głównie jednak kobiety, pełnią rolę konsultantów, a nawet biorą czynny udział w takich formach przekazuli . Innym przejawem transmisji dokonywanej przez ludzi starych jest amatorska działalność literacka, której profil ukierunkowany jest na przeszłość. Zatrzymane jak w kadrze można znaleźć m.in. sekwencje zawierające opisy tra- 9 Jako przykład można tu podać udział starszych kobiet ze wsi Istebna w kręconym w 2000 roku przez pracowników telewizji polskiej (krakowskiej) filmie, dokumentującym tradycyjne zwyczaje związane z uprawą lnu. 10 W czerwcu 2000 roku "Tygodnik Gospodyni", Polskie Radio oraz "Agrolinia 2000" zorganizowały konkurs pod hasłem: "Nasze kulinarne dziedzictwo", w którym jedna z mieszkanek Istebnej (ur. 1939), otrzymała drugą nagrodę za ser klagany (wytwarzany z kwaśnego mleka) w kategorii "Produkty i przetwory zwierzęce - sery" (Mat. autorki). II W tym miejscu jako przykład można podać, iż we wsi Istebna tylko jedna jej mieszkanka p. Anna Bury (ur. 1925) potrafi w sposób prawidłowy zawiązać chustę na tzw. rożki (sposób wiązania chusty dla panny młodej, zakładanej podczas rytuału oczepin). �53 dycyjnych zwyczajów rodzinnych (głównie weselnych)'2, obrzędów dorocznych, zwyczajowych wspólnych prac, obok wspomnień z dzieciństwa, które nigdy nie było łatwe. Są wśród nich także strony poświęcone przodkom, żyjącym w specyficznym klimacie czasów minionych. Jak wspomina 75-letnia poetka ludowa: "Wielkim poszanowaniem i uwagą babki cieszył się ogień. Za swego życia zawsze trzymała żar w popiele. Ani w żar, ani w płomień nie wolno było uderzać (oo.). Przed babciną chałupą wisiał na żerdzi smolny powróz, chroniący od pożaru (...). Baśnie i legendy nosiła zawsze z sobą" (Bukowska 1989, s. 27-28). Przekaz wartości tradycyjnych, mający miejsce w rodzinie, nie należy obecnie do łatwych. Istota jego sprowadza się do sposobu, w jaki treść zostanie podana, aby zainteresować naj młodszych spuścizną przodków w bezpośrednim kontakcie. Niekiedy celem bywa także przekazanie im gromadzonych przez całe życie i troskliwie przechowywanych materialnych dowodów własnej tożsamości. Jako przykład może posłużyć działalność 87-letniej emerytowanej nauczycielki z Istebnej, która - w przystosowanym na ten cel pomieszczeniu piwnicznym własnego domu - zorganizowała ekspozycję, będącą dorobkiem własnym i jej rodziny. Są to elementy stroju ludowego, noszonego jeszcze przez jej matkę, a nawet babkę, dawne przedmioty codziennego użytku, jak również pamiątkowe zdjęcia rodzinne. Odwiedzające nauczycielkę wycieczki szkolne mogą skorzystać z wnikliwych informacji na temat przeznaczenia eksponatów, jak również usłyszeć starodawne śpiewki w jej wykonaniu. Ponadto potrafiła ona na tyle zainteresować spuścizną przodków swoją kilkunastoletnią wnuczkę, iż ta w wolnych chwilach zapisuje pod dyktando babci zapamiętane przez nią z czasów młodości dawne zwyczaje, obrzędy oraz pieśni. Odwiedziny wnuków są również pretekstem do zapoznania ich z tradycyjnymi potrawami, które poprzez swoją inność stają się łatwiej zapamiętywane, a niekiedy i atrakcyjniejsze od produktów współczesnych. Babcie podejmują więc trud przygotowywania nie tylko potraw obrzędowych (wigilijnych czy świątecznych), ale również codziennych, a więc takich, jakie towarzyszyły im przez całe nieomal życie. Szczególną okazją powrotu do przeszłości są święta, podczas których stare kobiety same przygotowują tradycyjne potrawy: "Jak przysła wilja, to musiałam piec jedzenie drugiemu dziecku, sąsiadkom. (...) Na mnie się spuscają, coby kapustę góralską ugotować. W tamtym roku jesce gotowałam" (ur. 1905, M.C. 1999), powiedziała 94-letnia góralka z Małego Cichego i dalej ,jak święta, to zawse ja musiałam stać przy tej kuchni, bo im smakowało. Teraz ona (wnuczka) gotuje, bo jo ni mogę stać, tylko mówie, jak trzeba robić" (ur. 1905, M.C. 1999). Starsze kobiety gotowe są służyć młodym gospodyniom swoją wiedzą i doświadczeniem kulinarnym. Obcowanie zaś 12 Podczas badań terenowych we wsi podhalańskiej Brzegi, jej mieszkaniec A. Karnafel (ur. 1949) dostarczył na moje ręce wierszowany opis tradycyjnego wesela, konsultowany z informacjami dostarczonymi mu przez matkę staruszkę (Lehr, 1996, s. 22 I -222; Karnafel, 1996, s. 222-223). �54 z wnukami daje możliwość powrotu do przeszłości z jednej strony, z drugiej natomiast jest szansą do przekazania im dawnych treści. Członkowie współczesnej rodziny, coraz częściej dwupokoleniowej, reprezentujący konsumpcyjny model życia,jak też inny system wartości, nastawieni są raczej na przyszłość. Przeszłość, której przedstawicielami są dziadkowie, nie jest łatwa do przekazania młodym, a tym bardziej wnukom, pokoleniu coraz bardziej fascynującemu się przygodami bohaterów z filmów science jiction. Starzy, podchodzący z dużym dystansem do wszelkich zmian, przekazują wnukom historię swojego życia, ciekawostki z dawnych lat, wplatając przy każdej nadarzającej się okazji lapidarnie sformułowane powiedzenia, będące ich esencją mądrości życiowej. Ich zwięzłość i trafność ma większą szansę pozostania w pamięci. Mówią one o uczciwości, posłuszeństwie wobec starszych i szacunku: "Jak bedzies szanował tatów, tak tebe bedom szanować" (ur. 1910, I. 2000); "rób jako chcesz, ale końca par13"; "kto ni mo nic na sumieniu, wyspi się i aj na kamieniu" (ur. 1925, I. 2000). Są one drogowskazami, którymi kierowali się starzy, idąc przez swoje długie życie. Wskazania tego rodzaju uważają nadal za cenne i godne przekazania, podobnie jak i inne wartości, wśród których za istotne uważają pracowitość i religijność. Wiedza starych ludzi należy do przeszłości, ale jej potencjał może niekiedy okazać się przydatny, czy to na przykład w przypadku nieskutecznej terapii medycyny konwencjonalnej, czy nie sprawdzających się komunikatów meteorologicznych, podawanych przez środki masowego przekazu. Wówczas to odżywają dawne sposoby leczenia, którym towarzyszą czasami praktyki magiczne, powraca się do tradycyjnych środków leczniczych 14 i sprawdzonej metody obserwacji zjawisk natury. Tak na przykład wśród hodowanych niekiedy do dzisiaj w przydomowych ogródkach ziół leczniczych, również obecnie stosowanych, należy wymienić: polej (Mentha piperita L.) którym leczono katar i przeziębienie, podbiał (Tussi/ago farfara L.) skuteczny na astmę, czy leczący schorzenia układu pokarmowego dziurawiec (Hypericum perforatum L., Istebna). Podobnie w sytuacjach zagrożenia i niepewności przede wszystkim ludzie starzy, ale także i młodsi, sięgają po gwarantowane środki i rekwizyty magiczne, mające odwrócić nieszczęście (np. sól i chleb święcone w dniu św. Agaty, 5 lutego, stosowane bywają w przypadku powodzi, pożaru). Kilka lat temu w Małym Cichym, podczas niezwykle intensywnych opadów deszczu, niebezpiecznie wylał miejscowy potok, grożąc podmyciem okolicznych domów. ZdeIJ Określenie to według śląskiego słownika gwarowego - jest trybem rozkazującym od słowa patrzeć, pilnować (Krop, Twardzik, Pilch, Wronicz, 1995, s. 12). 14 D. Tylkowa w części artykułu na temat lecznictwa ludowego na Podhalu pisze m.in., że "współcześnie w medycynie ludowej można wyróżnić dwa nurty - jeden z nich to lecznictwo "domowe", bazujące przede wszystkim na łatwo dostępnych środkach (leki ziołowe i inne, okłady, kąpiele, masaże) - stosowany jawnie, drugi to praktyki o charakterze magicznym, uprawiane zwykle potajemnie, niemniej z wiarą i przekonaniem" (2000, s. 416). �55 sperowani mieszkańcy za poradą i z udziałem starszych sięgnęli do niezawodnych w takiej sytuacji środków, wrzucając do wody sól poświęconą w dniu św. Agaty (M.C. 1999)15. Niekiedy też starzy narzucają młodym znane im z praktyki własnej irracjonalne zakazy (dotyczące np. okresu ciąży, nie ochrzczonego jeszcze dziecka czy wydawania produktów żywnościowych po zachodzie słońca itp.) w celach, jak uważają profilaktycznych. Na ogół rodzina podporządkowuje się takim działaniom, aby uniknąć konfliktów, ale też nieraz decyduje o tym posiadany przez starych autorytet i okazywany im szacunek. Młoda mieszkanka Podhala musiała - pod presją swojej babki - zaniechać wieszania pieluch na zewnątrz domu, ponieważ wiejący często w górach wiatr mógłby wywołać u dziecka wzdęcia, jak jej wyjaśniła (M.C. 2000). Wiedza ludzi starych służy również celom komercyjnym, co można zaobserwować w ostatnich latach odnośnie do rozpowszechniającej się mody na potrawy ludowe. Coraz częściej polecane i serwowane wczasowiczom oraz turystom, jak na przykład obok znanych już od wielu lat na Podhalu oszczypków czy bryndzy, także kwaśnica, mosko/e, a w Beskidzie Śląskim po/eśniki, kubusie. Jak pisze Z. Szromba-Rysiowa: "rozwinięty ruch turystyczny na Podhalu sprawił, iż rodzime potrawy stały się także atrakcją dla przyjeżdżających gości. Stąd zainteresowania góralek dawnymi przepisami, znanymi nieraz już tylko starszym kobietom" (2000, s. 239). Korzystanie przez młode pokolenie z treści zawartych w pamięci własnych dziadków, spowodowane jest także mniej lub bardziej uświadamianą sobie potrzebą zachowania własnego dziedzictwa, podkreśleniem odrębności na przykład poprzez strój, pieśni, taniec czy też podtrzymywaniem niektórych zwyczajów lub rytuałów (np. oczepiny, dary obrzędowe). Pamięć czasu minionego, jaką posiadają ludzie starzy, jest nie tylko historią własną, przeżytą przez każdego z nich, ale także historią, choć bardzo fragmentaryczną, poprzednich pokoleń. Stanowi ona część pamięci zbiorowej społeczności lokalnej, będąc elementem tożsamości kulturowej. BIBLIOGRAFIA Bukowska Z. 1989 O mojej babci, w: Snopek życia, Kraków, s. 27-28. Burszta J. 1974 Kultura ludowa - kultura narodowa. Szkice i rozprawy, Warszawa. Dubiel L. IS Porównaj informacje na temat zwyczajów związanych z kultem świętej Agaty, utrwalonym w obrzędowości dorocznej także Śląska (Pośpiech, 1987, s. 123-124). �56 Dubiel L. 1969 Tradycyjne wzory wychowawcze w rodzinie wiejskiej na Górnym Śląsku w XIX w., w: "Zeszyty Gliwickie" R.7, nr 7, Gliwice, s. 103-127. Halbwachs M. 1969 Społeczne ramy pamięci, Warszawa. Hoesick F. 1922 Legendowe postacie Zakopanego. Ksiądz Stolarczyk J (1847-1893), Warszawa, s. 93-173. Kamiński vel, Kamieński L. 1992 O mieszkańcach gór tatrzańskich. Najdawniejsza monografia etnograficzna Podhala, opr. 1. Kolbuszewski, Kraków. Krop J., Twardzik, J. Pilch, J., Wronicz 1. 1995 Słownik gwarowy Śląska Cieszyńskiego, red. 1. Wronicz, Wisła. Kamafel A. 1996 Wesele góralskie, "Wierchy", nr 61 za 1995, s. 222-223. Lehr U. 1995 Magia czasu śmierci, "Zeszyty Interwencji Kryzysowej" nr 5/1995. 1996 O góralskim weselu (zapiski z terenu), "Wierchy", nr 61 za 1995, s. 221-222. Mead M. Kultura i tożsamość. Studium dystansu międzypokoleniowego, Warszawa. 1978 Pośpiech J. Zwyczaje i obrzędy doroczne na Śląsku, Opole. 1987 Rusek H. Rola kobiety w procesie transmisji kultury regionalnej na przykładzie badań 1995 w rodzinach cieszYliskich, w: Kultura ludowa na pograniczu, red. D. Kadłubiec, Katowice "Prace Nukowe US w Katowicach" nr 1520, s. 41-45. Simonides D. 1988 Od kolebki do grobu. Śląskie wierzenia, zwyczaje i obrzędy rodzinne w XIX wieku, Opole. Stolarczyk J. 1915 Kronika Parafii ZakopiOl;skiej 1848-1890, Kraków. Szromba-Rysiowa Z. 1981 Zwyczaje towarzyskie, zawodowe i okolicznościowe, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław, s. 155-180. 2000 Pożywienie, w: Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi. "Biblioteka Etnografii Polskiej" nr 55, s. 219. Szynkiewicz S. 1976 Rodzina, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury materialnej, t. I, Warszawa, s. 477-50\. Tylkowa D. Lecznictwo ludowe, w: Podhale. Tradycja we współczesnej kulturze wsi, "Bi2000 blioteka Etnografii Polskiej", nr 55, s. 385-416. Wallis S. 1946 Szkubki śląskie, "Nowiny Opolskie", nr 18. Zawistowicz-Adamska K. 1950/1951 Pomoc wzajemna i współdziałanie w kulturach ludowych, "Prace i Materiały Etnograficzne", t. 8-9, s. 1-154. �57 ŹRÓDŁA - Materiały z badań terenowych na Podhalu i w Beskidzie Śląskim za lata 1998-2000 (Archiwum Pracowni Etnologii IAE PAN w Krakowie). Materiały własne. Rękopis A. Bury (własność autorki). Urszula Lehr REMEMBRANCE OF GENERATIONS. RESEARCH INTO PROBLEMS OF AGE IN CARPATHIAN VILLAGES (Summary) The author presents the image of an old man as described in the materials and observed during field research started in 1998 in two areas of Polish Carpathians: in Beskid Śląski and Podhale. She focuses on the problem of old men's remembrance of old traditions - old men often refer to memories, use the knowledge acquired during young age, demand that elements of old rituality, particularly that related to the burial ceremony, be preserved. Social and cultural changes in Polish villages led to the loss of the importance of knowledge acquired by old people in the past; this knowledge is often evaluated negatively by old people. Paradoxically, however, some of this knowledge has been given new forms of expression and new applications. The author discusses amateur literary attempts by some old people. She also describes the way in which old people pass on their knowledge about elements of local culture, alive when they were young, and important at present and of interest to tourists, such as rituals, medical care and traditional food. The author concludes saying that the memory of old people is part of the collective remembrance of the local community. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9a28a7d6851de8a36bc7f86bc5dc07d8.pdf 7c3fda4b0808455c49258945cc58fea3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2345 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2176 Title A name given to the resource List z podróży / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.63 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czyżewski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Czyżewski LIST Z PODRÓŻY S z a n o w n y Panie Aleksandrze! Ten list piszę w o d p o w i e d z i na pańską prośbę o refleksję nad r u c h e m a m a t o r s k i m , kulturą a l t e r n a t y w n ą , teatrem — o c z y w i ś c i e w t y m t y l k o obszarze, który stał się d o s t ę p n y m o j e m u d o ś w i a d c z e n i u . T r o c h ę z w l e k a ł e m z o d p o w i e d z i ą . J u ż trzeci miesiąc jesteśmy w Podróży na W s c h ó d — t a k n a z w a l i ś m y nasze o b e c n e przedsięwzięcie, które w jakiś s p o s ó b realizuje marzenie o ciągłej w ę d r ó w c e , łączącej w j e d n o życie i pracę, miłość i o b o w i ą z e k , o g i e ń i n i e b o , marzenie, które ma s w e ź r ó d ł o w czasach, o k t ó r y c h będę pisał. M y ś l ę , że z a r ó w n o t o , jak i fakt, że w tej drodze s p o t k a ł o się w i e l u ludzi, u c z e s t n i k ó w zdarzeń, które będę p r z y z y w a ł — że t o w s z y s t k o p o m o ż e mi t y l k o w r o z m o w i e z przeszłością. U w a g ę s w o j ą s k u p i ę na d o ś w i a d c z e n i u „ G a r d z i e n i c " , w k t ó ­ rym brałem udział w latach 1 9 7 8 — 1 9 8 3 i na c a ł y m kontekście z t y m z w i ą z a n y m . Zacznę j e d n a k o d r o b i n ę w c z e ś n i e j , o d recytacji poezji. W Polsce m ł o d y c z ł o w i e k , p o c z ą w s z y już o d szkoły p o d s t a w o w e j , m o ż e w z i ą ć udział w r u c h u , k t ó r y ma s w o j ą tradycję, ma s w o j e w z l o t y i u p a d k i , ma s w o i c h m i s t r z ó w i w y ­ c h o w a n k ó w , i który w najczystszym s ł o w a t e g o sensie jest r u c h e m a l t e r n a t y w n y m . C h o d z i o u w a g ę s k u p i o n ą na b r z m i e n i u s ł o w a p o e t y c k i e g o , a l b o inaczej, o pracę w obrębie w ł a s n e j w r a ż l i w o ś c i , charakteru i ś w i a d o m o ś c i . W ó w c z a s była t o cała sieć s p o t k a ń w r ó ż n y c h miejscach Polski, w ciągu c a ł e g o r o k u , s p o t k a ń ludzi g ł o d n y c h d u c h o w e j p r z y g o d y , p o u c z e n i a , d o s t ę p ­ n y c h j e d n a k w innej f o r m i e niż p r o p o n o w a ł a t o szkoła czy kościół. Poezja, a w i ę c przestrzeń w o b r ę b i e której działali, c h r o n i ł a ich szczelnie, czy chcieli t e g o czy nie, przed kulturą oficjalną, komercyjną, mass m e d i a m i , p r o f e s j o n a l i z m e m i t d . T u t a j alter­ n a t y w n o ś ć nie jest czymś przyjętym czy w y m y ś l o n y m — p o prostu przynależy d o natury rzeczy. I nie p o m o g ą nic różne ingerencje z z e w n ą t r z w ten ś w i a t — różni l o g o p e d z i , aktorzy z a w o d o w i i inni specjaliści, którzy c h ę t n i e by p o w y r y w a l i c h w a s ­ t y w t y m o g r ó d k u , żeby c h o ć t r o c h ę p r z y p o m i n a ł ich w ł a s n y . Istota poezji b r o n i się sama i kontestuje. Otóż ja jestem w y ­ c h o w a n k i e m t e g o r u c h u . Po o d e j ś c i u z „ G a r d z i e n i c " na n o w o się w tę s p r a w ę z a a n g a ż o w a ł e m , bardziej już j a k o w y c h o w a w c a i juror, ale też w e w ł a s n e j praktyce teatralnej, w której recytacja, czyli sztuka u w a g i s k u p i o n e j na b r z m i e n i u s ł o w a p o e t y c k i e g o , s p o t y k a się z w y p r a c o w a n ą w „ G a r d z i e n i c a c h " ś w i a d o m o ś c i ą ciała i o d d e c h u . A l e nie o t y m c h c i a ł e m pisać. Faktem jest, że t o m o j e d o ś w i a d c z e n i e recytatorskie w a r s z t a t o w o w pracy w „ G a r ­ d z i e n i c a c h " się nie przydało — w i ę c e j , s t a n o w i ł o przeszkodę, którą trzeba b y ł o przezwyciężyć. Z c z y m ja przyszedłem d o „ G a r d z i e n i c " ? Z poezją M i ł o s z a , ( t o m i k Ocalenie cały przepisany ręcznie w czytelni u n i w e r s y t e c ­ k i e j ) , z i n t e n s y w n i e p r z e ż y w a n y m s p o t k a n i e m ze Stachurą, z j e g o ż y c i e m i książkami, z p o c h ł o n i ę t ą w r ę c z książką Brauna o n o w y m teatrze na świecie... i z całą s w o j ą bezradnością. A t a m , w p o m i e ­ szczeniu przed salą, na p ó ł c e stał M i c k i e w i c z , Rabelais, B a c h t i n , M o s z y ń s k i , Kolberg... Pamiętam też a l b u m z rycinami Blake'a, które nakładają mi się teraz na obraz l u d z k i c h ciał p o d d a n y c h ekspresji i muzyce, obraz jaki u j a w n i a ł się po o t w o r z e n i u d r z w i d o sali, w której p r a c o w a l i ś m y . G ł o w a na dół, brzuch d o góry, ś m i e c h d o t r z e w i , akrobacje, c z u p r y n y jak p ł o m y k i ś w i e c na w i e t r z e , gitary, flety i b ę b e n , r y t m i dotyk... O d t e g o w s z y s t k i e g o aż gęste b y ł o p o w i e t r z e . Ten czas t o była dla m n i e p r a w d z i w a szkoła. Proszę sobie w y o b r a z i ć m ł o d e g o c h ł o p a k a ( k o ń c z y ł e m w t e d y 2 0 lat) z a k o c h a ­ n e g o w sobie, n i e p o r a d n e g o ż y c i o w o , a m b i t n e g o , który już coś t a m m a ł e g o osiągnął, czegoś d o t k n ą ł , i który nagle w r z u c o n y jest w n o w y ś w i a t , gdzie trzeba cały s w ó j bagaż w y r z u c i ć , b o może t y l k o przeszkadzać, z a p o m n i e ć o sobie i p o d d a ć się n i e z n a n e m u . W takiej sytuacji m o ż l i w e są d w i e reakcje: a l b o c z ł o w i e k o k o p u j e 62 się w s w o j e j f o r t e c y i broni z d o b y t y c h p o z y c j i , a l b o c o ś pęka i przez wąską szczelinę w y c h o d z i nagi, by w s ł u c h a ć się i w s p ó ł i s ­ tnieć. Ten d r u g i w a r i a n t jest o c z y w i ś c i e w a r i a n t e m k o c h a n k a i tak też się ze mną stało — serdeczna kropla zaczęła drążyć skałę i p o w o l i zacząłem przystawać d o zespołu. A była t o n i e z w y k ł a konstelacja ludzi, n a p r a w d ę d u ż y c h i n d y w i d u a l n o ś c i . B y ł e m o d nich młodszy, n a w e t d u ż o młodszy. M i e l i już za sobą d o ś w i a d ­ czenia teatru s t u d e n c k i e g o lat siedemdziesiątych i Teatru „ L a b o ­ r a t o r i u m " . Na p o s z u k i w a n i e n o w e g o n a t u r a l n e g o ś r o d o w i s k a teatru w y r u s z y l i w 1 9 7 7 r o k u . S p o t k a ł e m ich w K r a k o w i e w 1 9 7 8 roku na M i ę d z y n a r o d o w y m Biennale Teatru A m a t o r s k i e g o i w y ­ ruszyłem z n i m i na w y p r a w ę d o C y g a n ó w . N i g d y nie w i d z i a ł e m ich pracy z zewnątrz. J u ż t a m , w Szaflarach, w Spektaklu Wieczornym działałem w e w n ą t r z , w y k o n u j ą c małą etiudę. P o t e m w s z y s t k o p o t o c z y ł o się szybko: w e w n ę t r z n a praca, w y p r a w y , ludzie na w s i , p o d r ó ż e p o Europie... I n t e n s y w n y s t r u m i e ń . N i e b y ł o czasu na w ł a s n e p r o b l e m y , na refleksje t y p u czy m n i e t o realizuje czy nie, na w ą t p l i w o ś c i i roztrząsania decyzji. T o był s t r u m i e ń d o ś w i a d c z e n i a , o c z y w i s t y , s p o n t a n i c z n y , bez­ graniczny. Nie w i e się w t e d y c o t o kalendarz, rachuby, zmęczenie, dystans. I ciągle trzeba s t a w a ć na w y s o k o ś c i zadania, czy t o w o b e c t y c h dziesięciu przyjaciół, którzy stawiają duże w y m a g a ­ nia, czy w o b e c ludzi na w s i , czy w o b e c b i o r ą c y c h udział w w y p r a w i e . Jesteś t a k i , jakie w tej c h w i l i dajesz ś w i a d e c t w o o sobie. I t u nic nie da się zatrzymać, p o w t ó r z y ć , zagadać czy ukryć. Czy stół w „ G a r d z i e n i c a c h " był s u t o czy u b o g o z a s t a w i o n y ? Nie w i e m . Nie m y ś l a ł e m o t y m . Zawsze t y l k o i r y t o w a ł y m n i e u w a g i czy a r t y k u ł y o t y m , jak t a m jest ciężko i biednie. T o ciągnie się d o dziś. B y ł e m syty w „ G a r d z i e n i c a c h " i t o o d rana d o późnej n o c y . Czy ciężko p r a c o w a l i ś m y ? W y d a w a ł o mi się, że tak, zwłaszcza p e w ­ n y m i okresami. A l e , g d y po odejściu z zespołu, kolega z Poznania poprosił m n i e , ż e b y m przez tydzień p o p r o w a d z i ł za n i e g o lekcje języka p o l s k i e g o w t e c h n i k u m , ugryzłem się w język i w i ę c e j 0 ciężkiej pracy w „ G a r d z i e n i c a c h " nie w s p o m i n a ł e m . A ż n i e w i a ­ r y g o d n e , ile p o d o b n y c h m i t ó w i klisz f u n k c j o n u j e w ś r ó d ludzi. Z z e w n ą t r z t o może w y g l ą d a ć n a w e t atrakcyjnie, ale jest bardzo niebezpieczne dla w e w n ę t r z n e j pracy. Wystarczy taką kliszę przyjąć — a cóż bardziej kuszącego — i ma się garb na całe lata, k t ó r e g o z b i e g i e m czasu coraz t r u d n i e j jest się pozbyć. Porzucam już dygresje i p o w r a c a m d o okresu z przełomu lat 7 0 1 8 0 . N a d c h o d z i ł czas kondensacji d o t y c h c z a s o w y c h d o ś w i a d ­ czeń, nadania im jeszcze i n n e g o w y m i a r u . Rodził się spektakl Gusła. Pamiętam dużą salę na piętrze pałacu w „ G a r d z i e n i c a c h " , która była w ó w c z a s naszym d o m e m : t a m w s z y s c y spaliśmy, t a m jedliśmy, t a m p r z y j m o w a l i ś m y g o ś c i . Kto nas o d w i e d z a ł ? Na przykład H i d e o Kanze, mistrz teatru N ó , k t ó r e g o grę na flecie słyszę d o dziś, Jerzy G r o t o w s k i , o p o w i a d a j ą c y n a m przy stole o „ s y z y g o s " — ś w i e t l i s t y m bliźniaku g n o s t y k ó w ; Paco M a y a n o , ś p i e w a j ą c y f l a m e n c o tak, jak t y l k o Lorca o t y m pisać potrafił: „ Z o l i w e k ciężko zwisają krzyki. T o chmara p t a k ó w u w i ę z i o n y c h rozpościera w c i e m n o ś c i a c h d ł u g i e o g o n y " . Przychodził też pan J a n , stróż, by o p o w i a d a ć s w o j e n i e z w y k ł e s n y o p o d r ó ż a c h d o nieba, r o z m o w a c h z a n i o ł a m i i d u c h a m i , a l b o też p r o r o c t w a z ksiąg M i c h a l d y ( S y b i l l i ) zaczerpnięte. Był t a m piecyk, trociniak, z i m o w ą porą rozgrzany d o czer­ w o n o ś c i i prychający d y m e m , duży stół, szafa, półka z książkami, a za przesłoną w różne s t r o n y p o r o z s t a w i a n e tapczany, w o k ó ł k t ó r y c h p r ó b o w a ł y się z a g o s p o d a r o w a ć i n d y w i d u a l n e ś w i a t y k a ż d e g o z nas: szafki, małe p ó ł k i , plecaki, instrumenty... Z książek p a m i ę t a m o c z y w i ś c i e różne w y d a n i a M i c k i e w i c z a , teksty Pigonia �0 Dziadach, Ev- o d c z u c i e m ó w c z e s n e j pracy w „ G a r d z i e n i c a c h " . Nie z d z i w i ł b y m d o k i m o w a . Mój wiek W a t a , Fabuła rasę Stachury, pisma S i m o n e Miłosza poezje i Ziemię się też, g d y b y Pan o d n i ó s ł się d o tej relacji z p o d e j r z l i w o ś c i ą , czy Ulro, Prawosławie Weil. n a w e t z i r o n i c z n y m u ś m i e c h e m . J a sam chętniej u m i e ś c i ł b y m t o Olaf dostał w ó w c z a s c y m b a ł y , Jasiek harmonię, przy p o m o c y w j a k i c h ś bardziej s t a b i l n y c h , teatralnych ramach. T y m c z a s e m tak której r o z p i s y w a ł na głosy ukraińskie pieśni p r z y w i e z i o n e z D u - się nie da. Czy o w o niegranie oznaczało bycie sobą w spektaklu? biażyna. Były też pieśni białoruskie o d n a l e z i o n e przez Piotrka Nie. T o nie p o l e g a ł o na w y t y c z e n i u bezpośredniej linii z życia d o 1 W a n d ę podczas „ W y p r a w y z i m o w e j " , pierwsze pieśni ż y d o w s ­ zdarzenia. Wręcz p r z e c i w n i e , n a s t ę p o w a ł o przeistoczenie, w c i e ­ kie, chasydzkie n i g u n y , a także pieśni i m e l o d i e z Lubelszczyzny, lenie w inną postać egzystencji, d o t k n i ę c i e u k r y t e g o , z u p e ł n i e jak c h o ć b y oberek ze w s i Piłatka, a l b o Hej, dołóż pieśń nieznanego lądu. Jeżeli spektakle Guseł o d b y w a ł y się w k o ń c ó w ­ zapisana na j e d n e j z p i e r w s z y c h w y p r a w nad B u g . Były też kasety ce t y g o d n i a , t o w ó w c z a s w s z y s t k o ku tej s o b o c i e czy niedzieli moja, z mojej pierwszej podróży na Grabarkę, ze spotkania z Babką ciążyło, b y ł o p r z y g o t o w a n i e m i o c z e k i w a n i e m na c h w i l ę w z m o ­ z Otrocza, która leczyła przykładając d o ciała saganek z t o p i o n y m ż o n e g o życia, na bycie i n n y m sobą. A l e t o d o ś w i a d c z e n i e w c a l e woskiem i zaklinając: „ N i e c h a j wszystkie bóle śpią, i teraz i zawsze, i na w i e k i w i e k ó w . A m e n " , a p o t e m odczytywała c h o r o b ę z kształtu zastygłego w o s k u i przepisywała zioła. Oczy­ w i ś c i e są t o j e d y n i e o k r u c h y w y ł o n i o n e z c a ł e g o kontekstu nie musi zakładać k o n w e n c j i i gry. I nie ma t u sprzeczności. A może t o s t a n o w i ukrytą istotę i m o c teatru w ł a ś n i e ? M o j a o p o w i e ś ć d o b i e g a kresu. Z k o ń c e m 1 9 8 3 roku o d s z e d ł e m z zespołu. I w ó w c z a s także nie towarzyszyła t e m u żadna przemyś­ naszych w y p r a w i r e k o n e s a n s ó w , s p o t k a ń ze starcami i z ł o w r o g ą , lana decyzja, żadna rachuba; musiałem zebrać w s z y s t k i e s w e siły, pijaną ciżbą, cisnącą się w d r z w i a c h izby, gdzie o d b y w a ł o się całą o d w a g ę , by być p o s ł u s z n y m w e w n ę t r z n e m u g ł o s o w i , który Zgromadzenie l e d w i e słyszalnie n a k a z y w a ł mi p a k o w a ć m a n a t k i i ruszać w d r o ­ Wieczorne. Na salę gę. T o był ten sam głos, który p r z y p r o w a d z i ł m n i e d o „ G a r ­ c h o d z i l i ś m y czasem p o j e d y n c z o z W ł o d k i e m , czasem w m a ł y c h d z i e n i c " , d l a t e g o nie śmiałem m u się sprzeciwiać. Przede mną g r u p a c h , czasem wszyscy, budząc się na zmianę w c i ą g u całej była c i e m n o ś ć , zupełnie nie w i e d z i a ł e m d o k ą d idę. Na szczęście nocy. nie b y ł e m sam, jeszcze kilka o s ó b o d c h o d z i ł o w ó w c z a s z zespołu T o w s z y s t k o r ó ż n y m i d r o g a m i przenikało d o Guseł. Kończyliśmy często ś w i t e m i wtedy zdarzało się, że w blasku jutrzenki graliśmy mecz w piłkę nożną, a l b o p o prostu i bardzo sobie w t e d y p o m o g l i ś m y . Zacząć trzeba by n o w ą o p o w i e ś ć , ale nie czas na t o . M y ś l ę teraz szło się na mszę poranną d o kościoła w W y g n a n o w i c a c h . O b e c n i e u ś w i a d a m i a m sobie, że tak n a p r a w d ę Gusła n i g d y nie o idei, którą przez te kilka lat p r ó b o w a l i ś m y u r z e c z y w i s t n i ć i która zaistniały dla m n i e w kategoriach teatralnych. N i g d y nie o d ­ ciągle pozostaje ż y w ą , może już nie w s a m y c h „ G a r d z i e n i c a c h " , czułem t e g o zdarzenia j a k o p e w n e j k o n w e n c j i a bardziej w każdym z nas z o s o b n a , w ludziach „ G a r d z i e n i c " . i umowności sytuacji, relacji z w i d z e m , ś w i a d o m o ś c i f o r m y . Nie p r z y p o m i n a m N i g d y sobie w s p ó l n i e takiej idei nie z w e r b a l i z o w a l i ś m y , sobie też, a b y m k i e d y k o l w i e k przejął się t y m , jak t o jest o d b i e r a n e bardziej, że pozostaje ona w c i ą ż ż y w a , a w i ę c ukryta. Pragnę t y l k o przez i n n y c h i jakie ma recenzje. B y ł o i n t e n s y w n e działanie z najbliższymi, o t w a r t e na pracę d u c h o w ą . Nie b y ł o żadnej linii wskazać Panu p e w i e n t r o p , ten mianowicie, który tym poprzez w y p r a w y i rekonesanse p r o w a d z i ł ku l u d z i o m na w s i . P r z y n a j m ­ h o r y z o n t a l n e j , j e d y n i e linia p i o n o w a , b e z i n t e r e s o w n e w o ł a n i e niej dla n i e k t ó r y c h z nas ta podróż już d a w n o przestała być z w n ę t r z a , k o n i e c z n e tak, jak lament u w d o w y , a l b o pieśń u pana podróżą po n o w e ś r o d o w i s k o dla teatru, po w i e d z ę k r a j o z n a w ­ m ł o d e g o . A k t o r — z t y m s ł o w e m n i g d y nie m o g ł e m się o s w o i ć , czą, czy historyczną, p o atrakcyjny materiał, który później można nie d l a t e g o , że ż y w i ę d o n i e g o jakąś urazę, bo nie, ale d l a t e g o , że by na różny s p o s ó b w y k o r z y s t a ć . Niepostrzeżenie g o d z i n y s p ę ­ o n o nie mieściło się w ż a d n y m p o l u odniesienia d o ó w c z e s n e j d z o n e w izbach ze starcami przy w t ó r z e ich pieśni, m o d l i t w y , pracy. J a p o prostu nie grałem. Przez w i e l e w i e c z o r ó w w ciągu skargi i t ę s k n o t y s t a w a ł y się g o d z i n a m i w t a j e m n i c z e n i a na takiej kilku lat k o c h a ł e m , cierpiałem, t ę s k n i ł e m i w o ł a ł e m bez żadnej samej zasadzie na jakiej kiedyś chcąc przyuczyć c h ł o p a k a d o u m o w n o ś c i , w j e d n y m s t r u m i e n i u u c z e s t n i c t w a p ł y n ą c y m dzięki ś p i e w u w c e r k i e w n y m chórze s t a w i a n o g o p o m i ę d z y ś p i e w a k ó w o b e c n o ś c i najbliższych przyjaciół. Tak w ł a ś c i w i e nic n a d z w y ­ podczas każdej liturgii, aż sam nie dosłyszał t o n u , który o d t ą d c z a j n e g o , powtarzająca się m o d l i t w a w i e c z o r n a z r a c h u n k i e m zestrajał będzie j e g o duszę i p r z y w o ł y w a ł . sumienia i inkantacją. Szczególne może t y l k o t o , że m o ż l i w a w g r u p i e , w ł a ś c i w i e t y l k o dzięki g r u p i e , i w teatrze Otóż podczas w y p r a w . Z g r o m a d z e ń W i e c z o r n y c h , r e k o n e s a n ­ wobec sów... d a w a ł się słyszeć ó w t o n p r z y p o m i n a j ą c y głos d z w o n u w i d z ó w , d o k t ó r y c h nic nie jest s k i e r o w a n e , a j e d n o c z e ś n i e z d a w n o już opuszczonej ś w i ą t y n i . Szukaliśmy ścieżki w y j ś c i a zdarza się, że o d c z u w a j ą silniej w s p ó l n o t ę z t y m i , którzy ich z krainy w y d z i e d z i c z e n i a ? P r z y w o ł u j ę ten t r o p , b o w i e m m n i e goszczą p o d j e d n y m d a c h e m . s a m e g o o n najbardziej n i e p o k o i i inspiruje. T o w s z y s t k o jest o c z y w i ś c i e moim bardzo subiektywnym Łączę w y r a z y s z a c u n k u . DROGI PANIE ALEKSANDRZE (...) O b e c n i e na W i g r a c h r o z p o c z y n a m y pierwszy nasz p o w a ż ­ ny projekt w t y m regionie — „ P a m i ę ć s t a r o w i e k u " . Poza uczest­ i p r a w o s ł a w n i . Szykuje się też w i e l k i e ś w i ę t o pieśni s t a r o w i e k u z udziałem z e s p o ł ó w i ś p i e w a k ó w z całego pogranicza. n i k a m i z Polski i zagranicy, którzy przewinęli się przez „ P o d r ó ż na Myślę o t y m wszystkim jako o pierwszym impulsie do spot­ W s c h ó d " i będą tutaj p r e z e n t o w a ć spektakle, koncerty, w y s t a w y kania, w z a j e m n e g o rozpoznania i przełamania l o d ó w . Następne oraz p r o w a d z i ć warsztaty i seminaria, t o będzie też spora g r u p a s p o t k a n i e z t e g o c y k l u z a p l a n o w a l i ś m y na w i o s n ę . ludzi z S u w a l s z c z y z n y i Białostocczyzny (młodzież, nauczyciele, instruktorzy, e t n o g r a f o w i e , m u z y k a n c i . . . ) . Będą w ś r ó d nich L i t w i n i , Ukraińcy, B i a ł o r u s i n i , będą starowiercy, u n i c i , katolicy W i g r y , 15 listopad 1 9 9 0 r. Z radością dzielę się z Panem n o w i n ą , że otrzymaliśmy p o m i e ­ szczenie w b u d y n k u przy s y n a g o d z i e w S e j n a c h , gdzie o n g i ś mieściła się jesziwa i rabinat. P o z d r o w i e n i a serdeczne Krzysztof Czyżewski 63 �Podróż na Wschód Przystępujemy d o realizacji projektu „ P o d r ó ż na W s c h ó d " . Z a m i a r e m naszym jest przekształcenie d o t y c h c z a s o w e j f o r m u ł y Projekt t e n jest k o n s e k w e n c j ą i k o n t y n u a c j ą działań t e a t r a l n y c h , s p o t k a ń . J u ż nie Wioska Spotkania, które p r o w a d z i m y o d kilku lat na terenie całej Polski. Każdego nieprzerwana, trwająca o d trzech d o czterech miesięcy (czerwiec roku działania te miały s w o j ą k u l m i n a c j ę w o r g a n i z o w a n e j przez — wrzesień 1 9 9 0 г.), z k o ń m i i w o z a m i . Podróż ku l u d z i o m i ku nas Wiosce Spotkania w Czarnej D ą b r ó w c e , kaszubskiej w s i p o ł o ż o n e j na p ó ł n o c y Polski. I n s t y t u c j o n a l n y m w s p a r c i e m S p o t ­ kań był istniejący t a m Ośrodek Kultury. K a ż d o r a z o w o i n i c j o w a l i ś ­ a Podróżna Wschód. Podróż naturze. Przez d n i i noce. Z w ł a s n y m e k w i p u n k i e m zabezpieczają­ c y m b y t i w a r u n k i d o pracy. T r z o n e m Podróży na Wschód b y ł a b y m i ę d z y n a r o d o w a g r u p a m y te S p o t k a n i a podróżą p o rejonie Kaszub, w ę d u j ą c przez lasy ludzi złożona z d o t y c h c z a s o w y c h u c z e s t n i k ó w Wioski i w i o s k i , z k o n i e m i w o z e m , szukając ś l a d ó w k u l t u r y t r a d y c y j n e j , ( 2 0 — 2 5 o s ó b ) , która o p r ó c z c z y n n o ś c i o r g a n i z a c y j n y c h i g o s ­ o b r z ę d ó w , d a w n y c h pieśni i o p o w i e ś c i . Często b y ł o t o b e z p o ­ p o d a r c z y c h , p r o w a d z i ł a b y w y t ę ż o n ą pracę teatralną. Celem tej Spotkania średnią inspiracją dla f o r m y i treści przedstawienia, nad k t ó r y m pracy b y ł o b y p o w o ł a n i e w s p ó l n e g o s p e k t a k l u . P o n a d t o w p o ­ p r a c o w a l i ś m y w podróży. Zdarzało się także, że p o k a z y w a l i ś m y d r ó ż y k o n t y n u o w a n a byłaby praca d o k u m e n t a c y j n a , zbierająca przedstawienia l u d z i o m w e w s i a c h . Po tej p o d r ó ż y p r z y s t ę p o w a ­ ślady k u l t u r y t r a d y c y j n e j ; praca muzyczna nad p i e ś n i a m i , b y ł b y liśmy d o b u d o w a n i a Wioski Spotkania także p r z y g o t o w a n y n i e o p o d a l Czarnej D ą b r ó ­ i p r e z e n t o w a n y spektakl dla dzieci, itp. w k i , w s z c z e g ó l n y m miejscu ze w z g l ę d u na m o c i czystość natury. Spotkania z i n n y m i zaproszonymi l u d ź m i i g r u p a m i o d b y w a ł y b y D o tej W i o s k i przyjeżdżali zaproszeni przez nas ludzie z c a ł e g o się w drodze, na krótszy czy też dłuższy okres czasu, i o b e j ­ ś w i a t a , aby uczestniczyć w e w s p ó l n e j w y m i a n i e d o ś w i a d c z e ń m o w a ł y b y t w ó r c z ą w y m i a n ę d o ś w i a d c z e ń . Finałem Podróży teatralnych, muzycznych, n a u k o w y c h . W większości były to Wschód teatry, g r u p y m u z y c z n e , czy n a u k o w c y , k t ó r y c h praca w jakiś drodze. s p o s ó b o d n o s i się d o k u l t u r y t r a d y c y j n e j , d o korzeni czy d o źródeł ojczyzny z której p o c h o d z ą . Tak w i ę c byli Ż y d z i , Rosjanie, W ł o s i , Skandynawowie, Francuzi, N i e m c y , Hindusi, przedstawiciele A m e r y k i p o ł u d n i o w e j p i e l ę g n u j ą c y w ł a s n e tradycje będzie prezentacja Ideą projektu Podróż przedstawienia stworzonego na w na Wschód jest p o w o ł a n i e przestrzeni spotkania d o ś w i a d c z e ń teatralnych, p l a s t y c z n y c h , m u z y c z n y c h , n a u k o w y c h p r o w a d z o n y c h w p o d o b n y m d u c h u na obszarze muzyczne całego ś w i a t a . P o w o ł a n i e przestrzeni s p o t k a n i a , w której m o g ł y ­ i teatralne, e t n o m u z y k o l o d z y i aktorzy, badający i p r a k t y k u j ą c y by się przeciąć ścieżki bliskich sobie d u c h o w o ludzi oraz zebranie kulturę tradycyjną s w e g o kraju. Ta część t w ó r c z e j pracy w Spotkania Wiosce ich d o ś w i a d c z e ń w j e d e n strumień d ł u g i e j , p e r m a n e n t n e j p o ­ t r w a ł a 2 t y g o d n i e . Finałem pracy była M i ę d z y n a r o d o ­ dróży, w której poprzez k o n f r o n t a c j ę i w y m i a n ę d o ś w i a d c z e ń w a Sesja każdego roku p o ś w i ę c o n a i n n y m w y b r a n y m z a g a d ­ nieniom. p o w o ł a n y by został spektakl teatralny. Taki spektakl b y ł b y z j e d n e j s t r o n y ś w i a d e c t w e m w s p ó l n o t y I tak t e m a t a m i t y c h sesji były: d u c h o w e j u c z e s t n i k ó w p o d r ó ż y , a z drugiej s t r o n y ś w i a d e c t w e m w 1 9 8 7 г.: Teatr — M i t — Tradycja, i n d y w i d u a l n e g o losu każdego w s p ó ł t w o r z ą c e g o . B y ł a b y t o „ P o ­ w 1 9 8 8 г.: Teatr — Ś w i ę t o d r ó ż " d o d u c h o w e j ojczyzny w s p ó l n e j n a m w s z y s t k i m , ale ze Rytuał, w 1 9 8 9 г.: Teatr — Pieśń — Poezja. Na Sesję przyjechała d o d a t k o w o liczna grupa o s ó b z Polski i ze ś w i a t a . P r e z e n t o w a n e były spektakle, o d b y w a ł y się w y k ł a d y , ś w i a d o m o ś c i ą , że każdy dociera d o niej ścieżką p r o w a d z ą c ą ku ź r ó d ł o m — k o r z e n i o m w ł a s n e j małej ojczyzny, jej t r a d y c j i , historii, jej języka i pieśni. biesiady m u z y c z n e , projekcje f i l m ó w . W y d a w a n e i k o l p o r t o w a n e były materiały związane z t e m a t a m i sesji. Krzysztof Czarna D ą b r ó w k a , 8 . 0 1 . 1 9 9 0 r. Czyżewski Wojciech Szroeder „Pogranicze - sztuk, kultur, narodów" Istnieją na ś w i e c i e obszary, przez które przebiegają granice n a r o d ó w , ojczyzn, kultur, w y z n a ń i ras. Są t o przestrzenie pogranicza. W i e l u ludzi nosi w sobie pamięć o n i c h ; dla w i e l u są treścią t ę s k n o t i marzeń. J a w i ą się o n e j a k o obszary o t w a r t o ś c i ; granice, często w b r e w r ó ż n y m z e w n ę t r z n y m i w e w n ę t r z n y m n a c i s k o m i i d e o l o g i o m , nie dzielą i izolują, lecz p r z e c i w n i e — spotykają. W przestrzeniach pogranicza życie d u c h o w e n a c e c h o w a n e jest szczególną tolerancją, szerokością h o r y z o n t ó w . N i e w ą t p l i w i e są t o miejsca, które mają s w o j ą siłę, w ł a s n y klimat i n i e p o w t a r z a l n e b o g a c t w o . O b e c n i e j e d n a k coraz t r u d n i e j natrafić na takie miejsca pozostające w p i e r w o t n e j s w e j m o c y i ocalające wszystkie w y p r a c o w a n e niegdyś w a r t o ś c i . Rosnąca o d p o ł o w y XIX w i e k u n a w a ł n i c a Historii, której g ł ó w n e prądy w z b i e r a ł y p o ś r ó d haseł n a c j o n a l i s t y c z n y c h , r a s i s t o w s k i c h i d e o l o g i i i nietolerancji, niosła przestrzeniom pogranicza spustoszenie. Docierający d o n a j o d ­ leglejszych w i o s e k n a m i e s t n i c y Historii, i d e o l o d z y , misjonarze r ó ż n y c h o p c j i p o l i t y c z n y c h i r e l i g i j n y c h p r z e c i w s t a w i a l i brata bratu, n a r o d o w i n a r ó d , m o d l i t w i e m o d l i t w ę . Rany p o w s t a ł e po rozpętanej w ó w c z a s n i e n a w i ś c i pozostają nie z a g o j o n e d o d z i ­ siaj, a m ł o d e p o k o l e n i a ciągle w y c h o w y w a n e są w d u c h u , p o d ś w i a d o m e j często, nietolerancji. W i e k XX niósł ze sobą jeszcze j e d n ą siłę, dla przestrzeni pogranicza r ó w n i e z ł o w r o g ą jak p o p r z e d n i a . N o w o c z e s n o ś ć , laicyzacja, kult t e c h n i k i , kultura 64 masowa, pragmatyzm — to wszystko elementy potężnego prądu, n a z y w a n e g o często ś w i a t o p o g l ą d e m n a u k o w y m , k t ó r y kształ­ t o w a ł u m y s ł y f i l o z o f ó w i u c z o n y c h już o d kilku stuleci, ale d o p i e r o teraz z l a b o r a t o r i ó w i p r a c o w n i na poddaszu przeniknął na ulice miast i d o w i o s e k , osiągając w y m i a r m a s o w y . T o , na czym wyrastała kultura pogranicza, a w i ę c tradycja, w i a r a p r z o d ­ k ó w , w s p ó l n a pamięć, folklor, zostało z a k w e s t i o n o w a n e . Nic w i ę c d z i w n e g o , że często te p o g r a n i c z n e e n k l a w y najdłużej opierały się erozji n o w o c z e s n e g o ś w i a t o p o g l ą d u i d o dziś, broniąc się przed w y k o r z e n i e n i e m , z a c h o w a ł y ż y w ą łączność z przeszłością. T e n , kto dzisiaj uzna się za c z y n n e g o s p a d k o b i e r c ę d z i e d z i c t w a pogranicza, p o w i n i e n być ś w i a d o m przede w s z y s t k i m d w ó c h w a r t o ś c i , które należy ocalić i p r a k t y k o w a ć . Są t o szeroko rozumiana tolerancja, p o s z a n o w a n i e p r a w każdej mniejszości, c o jest tożsame, zwłaszcza w c h w i l i o b e c n e j , z o d b u d o w y w a n i e m z g o d n e g o sąsiedztwa i przezwyciężaniem w z a j e m n y c h u r a z ó w , oraz c z u w a n i e nad ciągłością t r a d y c j i , d b a ł o ś ć o pamięć, o ż y w ą o b e c n o ś ć mądrości p r z o d k ó w . Staje się t o dzisiaj w i e l k i m w y ­ zwaniem. Ludzie, którzy p o w o ł u j ą d o istnienia Fundację „ P o g r a n i c z e " , pragną podjąć t o w y z w a n i e . C z u j e m y się o c z y w i ś c i e najbardziej związani z naszą rodzimą, polską tradycją, ale przecież d o p i e r o rozpoznanie w ł a s n y c h korzeni jest d o ś w i a d c z e n i e m , które p o - � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/508afc1186fea0ef8ec8effeb9c224ec.pdf 43e775bcf541d471bd33053a604244b6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2343 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2174 Title A name given to the resource Nie cytat lecz inspiracja / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.58-59 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rodowicz, Jadwiga Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jadwiga Rodowicz NIE CYTAT LECZ I N S P I R A C J A Wizerunek jednego z taoistycznych ascetów T'ien Kuai w y d m u c h u j ą c e g o własną duszę, pędzla Hara Z a i c h u ( 1 7 5 0 - 1 8 3 7 ) S ł o w o „ i n s p i r a c j a " znaczy tyle, c o „ n a t c h n i e n i e , zapał t w ó r c z y " . C z a s o w n i k inspire w języku ł a c i ń s k i m oznacza: „ d ą ć w c o , t c h n ą ć , d m u c h a ć : w p o i ć ; r o z d m u c h a ć , rozniecić, n a t c h n ą ć " . W pracy Ośrodka Praktyk T e a t r a l n y c h Gardzienice pieśni są nie c y t a t e m czy ilustracją, ale inspiracją. W e d ł u g W ł o d z i m i e r z a S t a n i e w s k i e g o w bardzo w i e l o r a k i m sensie pieśń, „ z a ś p i e w " — roznieca zapał t w ó r c z y i inspiruje. M a ł o k t o j e d n a k , poza o s o b a m i p r a c u j ą c y m i w t y m zespole, w i e jak k o n k r e t n e jest t o , c o tu s t w i e r d z o n o . M a m przed sobą n o t a t k i — stare i pożółkłe — które p o w s t a w a ł y o k o ł o dziesięciu lat t e m u , w okresie, kiedy je jeszcze dość s u m i e n n i e , na użytek w ł a s n e j pracy w Gardzienicach p r o w a d z i ­ ł a m , nie d l a t e g o , ż e b y m miała zacięcie d o k u m e n t a l i s t k i , ale raczej p o n i e w a ż nie zawsze, szczególnie w p o c z ą t k o w y m okresie pracy, rozumiałam rzeczy dziejące się d o k o ł a . C h o ć bardzo często p o d c z a s w y p r a w d o w s i , kiedy t e m p o w y d a r z e ń s t a w a ł o się z a w r o t n e i gęste, w y c z u w a ł a m i n t u i c y j n i e znaczenie ludzkich z a c h o w a ń , g e s t ó w i s ł ó w , d o t e g o s t o p n i a , że je n o t o w a ł a m . Fragment, który c y t u j ę p o n i ż e j , p o c h o d z i z kilku miejsc i z a w i e ­ ra s ł o w a w y p o w i e d z i a n e przez różne o s o b y z r ó ż n y c h w s i : Katarzyna Z y g m u n t , ze w s i Ś r e d n i ó w k a k o ł o J ę d r z e j ó w k i , na Roztoczu ( o p o w i a d a ł a o „ d u c h u " , k t ó r e g o spotkała na d r o d z e ) : „ ( ( N i e w i a s t o , zaczekaj (trzy razy tak m ó w i ł o ) , nie bój się, nie bój się, m ó d l się d u ż o , b o s t r a s z n e c z a s y p r z y j d ą i k o n i e c ś w i a t a b ę d z i e » . T u ż przy t w a r z y b y ł o i m ó w i ł o , ale nie dotknęło". Ktoś i n n y z o b e c n y c h na Z g r o m a d z e n i u : „ C z a s n a n i e g o b y ł , dlatego i umarł". Ktoś inny jeszcze p o d a j e f o r m u ł ę „ z a m a w i a n i a " „ b a b k i " z O t rocza: „Dar Ducha Świętego, ręką s w o j ą ciała i jeszcze: „ N i e c h a j jak święta jego." wszystkie bóle śpią ziemia." Wszystkie niemal w y r ó ż n i o n e rozstrzelaną czcionką w y p o w i e ­ dzi zostały d o k ł a d n i e zarejestrowane ( n a g r a n e ) w czasie w y p r a w lub rekonesansów, a potem powtórzone w jednej z kluczowych scen Guseł. W scenie tej z a s t o s o w a n o je w miejscu, gdzie, nie 58 używając s ł ó w m i c k i e w i c z o w s k i c h , należało d o b i t n i e określić, dlaczego r z u c o n y na ziemię i s p o n i e w i e r a n y został ktoś, k t o reprezentował A u t o r y t e t na w s i i k t o chciał rządzić w guślarskiej kaplicy. Ciżba wiejska d o s ł o w n i e rzuciła g o na ziemię i — przy p o m o c y w y ż e j p o d a n y c h „ c y t a t ó w " s k o m e n t o w a ł a t e n fakt. P o d o b n y c h t e m u „ c y t a t ó w " ze w s i mieliśmy w i e l e . Nie tak t r u d n o b y ł o b y je odszukać w scenariuszach g o t o w y c h spektakli ( z w ł a s z ­ cza d w ó c h p i e r w s z y c h ) , i p o d d a ć analizie ich znaczenie, b o należą d o w a r s t w y s ł o w n e j , a zawsze związki z n a c z e n i o w e między tekstem ź r ó d ł o w y m ( w t y m w y p a d k u Dziadami) i od­ p o w i e d n i m i p o w i e d z e n i a m i czy „ ś p i e w k a m i " ludzi są bardzo czytelne. Są t o j e d n a k t y l k o cytaty z kultury l u d o w e j przeniesione d o spektaklu w f o r m i e d o k ł a d n i e takiej, w j a k i m zostały o d ­ nalezione w s w o i m p i e r w o t n y m ś r o d o w i s k u . Na t y m można poprzestać. Prowadzą o n e j e d n a k ku d u ż o bardziej i s t o t n y m e l e m e n t o m t w o r z y w a teatralnego, b ę d ą c y m rezultatem w ę d r ó w k i przez w s i e i „ o b c o p l e m i e n n e " e n k l a w y k u l t u r o w e . I t y c h już raczej nie można n a z y w a ć c y t a t a m i , ale inspiracjami. P o w i e m o j e d n y m z n i c h , niemal n i e u d o k u m e n t o w a n y m , należącym d o sfery d ź w i ę ­ k o w e j , m u z y c z n e j , a przy t y m często s t o s o w a n y m w sytuacjach „ o t w a r t y c h " w sensie f o r m y — t a k i c h jak Z g r o m a d z e n i e . P o w i e m zatem o najpiękniejszej, w e d ł u g m e g o m n i e m a n i a , „ i n - s p i r a c j i " i etiudzie. N a j p i e r w krótkie w s p o m n i e n i e . Latem 1 9 8 2 o d b y w a l i ś m y w i e l o t y g o d n i o w ą w y p r a w ę d o z a b i ­ t y c h deskami sadyb l a p o ń s k i c h ( „ s a d y b a " jest określeniem o tyle n i e a d e k w a t n y m , że L a p o ń c z y c y , czy raczej l u d n o ś ć Sami, są n o m a d a m i i bardziej niż d o m y , posiadają trasy przemieszczania się w z d ł u ż s z l a k ó w r e n i f e r ó w , na osi m o r z e - g ó r y ) . Z ł o t y m r u n e m , k t ó r e g o p o s z u k i w a l i ś m y , był lapoński jojk, najbardziej w Europie archaiczna forma ś p i e w u , na której istotę i znaczenie z w r ó c i ł u w a g ę W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i , p o d każdym w z g l ę d e m autor t e g o przedsięwzięcia. W F i n n m a r k u , d o k ą d d o t a r l i ś m y , niedaleko miasteczka K a u t o keino, znajduje się kilka d o m o s t w n a z y w a n y c h Beskenjarg. Mieszka t a m Elle Biret Balto, stara k o b i e t a , znana w ł a ś n i e z t e g o , że d o s k o n a l e pamięta jojk — wszystkie w ł a s n e pieśni, a także pieśni i n n y c h . Jest t o osoba s ł y n n a , zapraszana na f e s t i w a l e , nagrywana, „sfotografowana" — słowem — „ u d o k u m e n t o w a ­ n a " . Co n i e k o n i e c z n i e znaczy, że nieautentyczna. T o ona w ł a ś n i e p o w i e d z i a ł a , że p o t o , aby zaśpiewać „ c z y j ś jojk", a w i ę c czyjąś „ p i e ś ń o s o b i s t ą " , trzeba tę o s o b ę znać, a przynajmniej w i d z i e ć i lubić. Bo jojk, t o nie opis s ł o w n y o s o b y , ale wyrażenie, przy p o m o c y g ł o s u , jej charakteru i życia; czy jest d o b r a czy zła, s m u t n a czy w e s o ł a , jak się porusza i c h o d z i , czy ma d u ż o dzieci, jak żyje. Że nie jojkuje się „ o k i m ś " , t y l k o „ k o g o ś " . P o n i e w a ż jojk, „ o s o b i s t a p i e ś ń " , jest, w e d l e t e g o c o m ó w i ł a , g ł o s o w ą rekonstrukcją o s o b y . J a k o d z i e ł o nie daje się o d d z i e l i ć ani o d t e g o , kto g o czyni, ani też o d t e g o „ c z y j " jest. Jojk jest przestrzenią p o m i ę d z y c z y n i ą c y m , c z y n i o n y m i d ź w i ę k i e m — g ł o ­ sem j e d n e g o i d r u g i e g o . W ł a ś c i w i e Elle w y p o w i e d z i a ł a k w i n t e s e n c j ę t e g o , o c o zawsze �c h o d z i ł o w „ G a r d z i e n i c a c h " w pracy nad pieśnią i g ł o s e m . Ś p i e w nie miał być „ o rzeczy", t y l k o miał być „ r z e c z ą " . W n i e g o " w pracy w „ G a r d z i e n i c a c h " . Prawda jest taka, że oba rodzaje d o ś w i a d c z e n i a są k o m p l e t n i e n i e p r z y s t a w a l n e , c h o ć dotyczą t e g o samego zjawiska — teatru. T e c h n i k w s c h o d n i c h w o g ó l e nie m o ż n a , nie p o w i n n o się, s t o s o w a ć w teatrze j a k o w ł a s n y c h , g d y ż zazwyczaj zatraca się coś, c o o k r e ś l i ł a b y m j a k o „ j e d n o r o d n o ś ć treści literackich z j ę z y k i e m c i a ł a " . Cytat z C z u a n g - t s e g o narzuca się s a m : pewnym sensie El le teoretycznie rozwiązała palącą k w e s t i ę t w ó r c z o ś c i , w której aspekty etre i faire — „ b y c i a " i „ c z y n i e n i a " powinny s t a n o w i ć d w i e różne płaszczyzny szlifu t e g o s a m e g o szlachet­ n e g o kamienia. M i e s z k a l i ś m y w t e d y , na k r ó t k o , w d r e w n i a n y m d o m k u , w k t ó ­ rym na przestrzeni cztery metry na cztery, p r ó b o w a l i ś m y , prócz Guseł i elementów Zgromadzenia, nowe pieśni j a k i c h ś w s t ę p n y c h s z k i c ó w d o Awwakuma. „ N o w o p r z y b y ł y rzekł: — Prawda t o najwyższy s t o p i e ń j e d n o r o d ­ ności i szczerości. K o m u brak j e d n o r o d n o ś c i i szczerości, ten nie może o d d z i a ł y w a ć na i n n y c h . (...) G d y w naszej duszy p a n u j e p r a w d a , nasz d u c h o d d z i a ł u j e na zewnątrz. O t o , dlaczego c e n i m y prawdę." i fragmenty Pamiętam bardzo d o b r z e , że t a m w ł a ś n i e , któregoś w i e c z o r u p o j a w i ł się nasz d o b r y przyjaciel, p r z e w o d n i k p o m a g n e t y c z n e j ziemi p o d b i e g u n o w e j , 1 A i l o G a u p ze s w y m bratem. Nie w i e m już, czy t o f r a g m e n t próby, A c z k o l w i e k są takie p r a w d y o teatrze, które, w y p r o w a d z o n e z „ d o ś w i a d c z e n i a w s c h o d n i e g o " p o k r y w a j ą się szczelnie z p o e ­ tyką i o d k r y c i a m i „ G a r d z i e n i c " , b i e g n ą c y m i przecież z u p e ł n i e i n n y m t o r e m . J e d n a z nich m ó w i o w s p ó ł i s t o t n o ś c i teatru i muzyki. której się przyglądał, atmosfera zbliżającej się n o c y polarnej ( p o niebie chodziła już bezszelestnie zorza p o l a r n a ) , gorące t e m p o e t i u d Z g r o m a d z e n i a , czy coś jeszcze s p o w o d o w a ł y , że brat A i l o nagle p o s t a n o w i ł pokazać n a m jak n a p r a w d ę brzmi jo/k — ten nigdy nie w y k o n y w a n y dla nagrań e t n o g r a f ó w , dla handlu Przebieg sztuki, na przykład w j a p o ń s k i m teatrze no, reguluje zasada k o m p o z y c j i muzycznej w e d ł u g t e m p a w y k o n a n i a , t z w . jo-ha-kyu ( k r ó t k i e g o w s t ę p u , p o w o l n e g o „ r o z b i c i a " akcji i p o ­ spiesznego k o ń c a ) . P o d s t a w ę ekspresji scenicznej s t a n o w i ś p i e w i taniec, przy c z y m j a k o „ ś p i e w " rozumie się w s z e l k i e s p o s o b y użycia g ł o s u , łącznie z n i e a r t y k u ł o w a n y m i , dość n i e s a m o w i t y m i okrzykami (kakegoe) m u z y k ó w b i j ą c y c h w bębny. Słyszalny o d d e c h , w e s t c h n i e n i a , j ę k i . Czegóż c h c i e ć w i ę c e j ? folklorem. Dreszcze przeszły p o nas w s z y s t k i c h , g d y w tej d r e w n i a n e j c h a ł u p i n c e zabrzmiały nagle szczęknięcia w i l k ó w , głos renifera, jeszcze inne nieznane zwierzę, czytelne w l u d z k i m głosie i o d ­ d e c h u brata A i l o . Nikt z nas nie z a p o m n i o w e j d z w o n i ą c e j ciszy, jaka z a p a n o w a ł a , g d y skończył. A p o t e m zaczął się śmiać — a m y razem z n i m i b y ł t o iście „ k o s m i c z n y ś m i e c h " , równoważny Czytając o p i s y naszych spektakli, k r y t y k i , zawsze o d n o s i ł a m w r a ż e n i e , że język krytyki nie d o p r a c o w a ł się jeszcze o d p o w i e d ­ nich pojęć, z w y j ą t k i e m kapitalnej definicji „ e t n o o r a t o r i u m " , dla f o r m y g a r d z i e n i c k i c h spektakli, s t w o r z o n e j przez Leszka K o l a n kiewicza. D l a t e g o z t a k i m t r u d e m c h w y t a n e są z w i ą z k i między napięciami d r a m a t y c z n y m i b u d o w a n y m i na w i e l u p l a n a c h , a p o ­ lifoniczną k o m p o z y c j ą muzyczną — m a ł o kto dostrzega tę j e d ­ ność d r a m a t u i dzieła m u z y c z n e g o . T y m c z a s e m , g d y p o k a z y w a l i ­ ś m y Awwakuma w Korei, krytycy, pisarze i w s z y s c y ludzie, którzy z nami p o spektaklu r o z m a w i a l i , c h w y t a l i ten związek bezbłędnie i natychmiast; — samą strukturę s p e k t a k l u , j e g o gęstość, w i e l o p l a n o w o ś ć , d y s h a r m o n i e — one były dla nich o c z y w i s t o ś c i ą — t k w i ł y m o c n o zakorzenione w ich percepcji teatru. Dla nich o c z y w i s t e jest, że teatr w y r a s t a j ą c y z pieśni, nie polega na p o p r a w n y m w y k o n a n i u zarejestrowanej na kresach p i o s n e c z k i . Jojk, r y t m o o d d e c h y A n n y i T o m k a , pieśń z Roztocza, w s z y s t k o t o dla nich b y ł o b y o c z y w i s t e . prostocie i bezpretensjonalności a k t u , który g o poprzedzał. O p o w i e ś ć pozostałaby bez p o i n t y , g d y b y nie fakt, że w latach, które nadeszły p ó ź n i e j , w i e l o k r o t n i e słyszałam ślady t y c h o d ­ g ł o s ó w , echa „ w i l k ó w i reniferów" i przede w s z y s t k i m ów k o ń c o w y ś m i e c h w s z y s t k i c h , kiedy A n n a Zubrzycka z T o m a s z e m R o d o w i c z e m p r z y s t ę p o w a l i w Z g r o m a d z e n i u d o bardzo o s o b ­ l i w e g o działania, z w a n e g o w naszym języku „ r y t m o o d d e c h a m i " . Patrząc na ich d w o j e n i g d y d o końca nie m o ż n a b y ł o rozwiązać zagadki t e g o d w u g ł o w e g o t w o r u , dyszącego i ś m i e j ą c e g o się — z a c h w y c o n e g o ś w i a t e m i n i e o p i s y w a l n e g o w j e g o teatralnej, bratersko-siostrzanej b i o l o g i i . M o ż n a uznać, że u p o d s t a w pieśni t k w i ą różne elementy — t o n , r y t m , h a r m o n i a , s ł o w a , m e l o d i a . W pracy nad r y t m o - o d d e c h a m i S t a n i e w s k i w r a z z nimi d w o j g i e m p o raz pierwszy w naszym kręgu k u l t u r o w y m o d k r y ł , że bardziej niż c o k o l w i e k i n n e g o może być p o d s t a w ą pieśni o d d e c h i „ w e w n ę t r z n e w i d z e n i e " p e w n e g o wizerunku. Także t y m sensie t k w i m y na o s o b l i w y m p o g r a n i c z u Wschodu i Zachodu. Jakiego wizerunku? Nikt nie w i e , c o w i d z i a ł brat A i l o w naszej d r e w n i a n e j c h a ł u p i n ­ ce. A n i też nie d o p y t y w a l i ś m y o to nigdy A n n y Zubrzyckiej B y ł o b y d z i w n e sądzić, że nie w y m a g a ł o s z c z e g ó l n e g o w y s i ł k u z b u d o w a n i e teatru na g r u n c i e pieśni, którą r o z u m i e l i ś m y j a k o w s z e l a k ą m u z y k ę w y d o b y w a n ą z c i a ł a ; zaczynała się ona o d w i a t r u - o d d e c h u , a p o t e m zamieniała się w ś w i a t y , krajobrazy, b o h a t e r ó w , historie, chaos, ł a d . i Tomasza R o d o w i c z a , g d y r o z m a w i a l i między sobą o d d e c h a m i . N i k t w i ę c t e g o nie w i e , każdy czuje własne.. G d y się przenieść tysiące k i l o m e t r ó w na W s c h ó d i t r o c h ę mniej na P ó ł n o c , t o w języku A j n ó w zamieszkujących kultur Hokkaido, a n i e g d y ś także Sachalin i Kuryle, taka „ ś p i e w k a " nosiłaby n a z w ę rekuhara. I t a m usłyszeć można o d d e c h - r y t m , w nich zawarte pytanie, szybko padającą o d p o w i e d ź , następne, s z y b k o padające pytanie, i jeszcze szybszą o d p o w i e d ź , jeszcze j e d n o z n o w u o d p o w i e d ź — aż na k o ń c u w y b u c h a ó w pytanie, Nie bój się. W y s p a ta pełna jest g ł o s ó w . „kosmiczny Szumów, melodii śpiewanych i przyjemnych ś m i e c h " , ogarniający w s z y s t k i c h o b e c n y c h . Rekuhara A n i e s z k o d l i w y c h . Czasem m i nad u c h e m n i g d y nie jest „ o c z y m ś " — j e s t nieepicka. T r u d n o też Zabrzmi tysiące d ź w i ę c z n y c h i n s t r u m e n t ó w , b y ł o b y nazwać uczucia, które wyraża — j e ś l i je w o g ó l e wyraża. A czasem głosy, które jeślim w ł a ś n i e A jednak Z d ł u g i e g o snu się o b u d z i ł , na n o w o z tej w y m i a n y rytmu i oddechu rodzi się d i a l o g , o b e c n o ś ć , ś m i e c h . Wszystkie c e c h y d o b r e g o teatru. Czasami, M n i e usypiają. G d y śnię, w i d z ę j a k b y w z w i ą z k u z m o i m i s t u d i a m i j a p o n i s t y c z n y m i , b y w a m przepyty­ C h m u r y rozwarte i ukazujące w a n a na o k o l i c z n o ś ć Skarby, c o mają spaść na m n i e ( . . . ) użyteczności „ d o ś w i a d c z e n i a wschod- PRZY C z u a n g - t s e , Prawdziwa Księga Południowego Kwiatu, O l g i e r d W o j t a s i e w i c z , P I W , W a r s z a w a 1 9 6 3 , s. 3 2 2 1 tłum. 3 2 ISY W i l l i a m Szekspir, Burza, c y t o w a n e za J a n e m K o t t e m , Szeks­ pir współczesny. W y d a w n i c t w o Literackie, K r a k ó w 1 9 9 0 , s. 3 7 5 2 59 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ce9d3530238d6313ac2385609fe95504.pdf e82aadb4b0d73d1cf231916a570b28fb Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2344 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2175 Title A name given to the resource Podróż do klasztoru Św. Onufrego w dniu jego święta / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.60-62 Creator An entity primarily responsible for making the resource Klinger, Michał Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Michał Klinger PODRÓŻ DO KLASZTORU ŚW. ONUFREGO W D N I U JEGO ŚWIĘTA (24/25 CZERWCA, GDY SCHODZI SIĘ TAM MNÓSTWO NARODU) Szliśmy w ś r ó d t r a w . Dość szybko. Gęsiego, bo ścieżka była w ą s k a . Czasem parami i ktoś szeptał w t e d y d o sąsiada. A u t o b u s z Gardzienic d o j e c h a ł d o końca w s i N i t u d r o g a się kończyła. Ostatnie pęknięte s k o r u p k i asfaltu, k r z y w y słupek o s t a t n i e g o przystanku PKS, gdzie na zardzewiałej tabliczce nie b y ł o już w i d a ć „ r o z k ł a d u j a z d y " i dalej już nic, stąd nie jedzie się d o n i k ą d . Jest późne p o p o ł u d n i e . Zbliża się szary zmierzch. I t y l k o ta ścieżka ukryta w ś r ó d łąk, c o zaczyna się za ostatnią chatą — jeszcze p r o w a d z i . Z n a ł e m ją o d d a w n a . Zimą też przedeptana; przez ludzi, którzy idą na ś w i ę t y J o r d a n d o Klasztoru, przez k o b i e t y , które ze w s i niosą na Paschę pisanki, żeby je o ś w i e c i ć w c e r k w i . Trzeba trafić na mostek w zaroślach przez ciągnące się t u rozlewiska B u g u , a p o t e m d o starych d ę b ó w nad s t a w e m przy Klasztorze. W j e d n y m z t y c h d ę b ó w żył p o d o b n o kiedyś nieznany dziś n i k o m u ś w i ę t y pustelnik. Jest t o j e d n a z d r ó g , ze ścieżek, które z n a m , w i o d ą c y c h d o Obitieli — „ m i e s z k a n i a " ś w . O n u f r e g o . Z w y k l e c h o d z i się groblą, c o o d w s i J s c h o d z i ku niskim ł ą k o m , które w i o s n ą czasem zalewa B u g . Grobla też p o p r z e r y w a n a przez r w ą c e w t e d y boczne koryta rzeki. P o w o l i kończą się na niej ostatnie chaty, k r o w y , które t u w y g a n i a j ą na w y p a s na całe p ó ł r o k u patrzą na ciebie; w i o s n ą i latem b o c i a n y i czajki nad przebłyskującą w ś r ó d t r a w y w o d ą moczaru — w y c h o d z ą j a k b y na s p o t k a n i e . Zimą kreski płóz z a w i e w a śnieg, w i j e się przy ziemi. A ty idziesz: w dzień p r o s t o na daleką k o p u ł ę c e r k w i , a w n o c y na ostatnie światełka ś w i a t a , a p o t e m w ciemną d r o g ę , którą t y l k o rozpoznajesz s t o p a m i aż d o w i e l k i e g o d ę b u , który tu t r w a i jest, przy bramie, za którą ś w i a t ł a w o k n a c h d o m k ó w klasztornych i ś w i a t ł a l a m p o l i w n y c h przed i k o n a m i w c e r k w i . Potem na k u c h n i zmarzniętemu z u p a , paruje i p a c h n i e o l e j e m . x x x x x x Chadza się w i ę c i groblą. A l e dziś „ z ł e " na niej i nie m o ż n a . Idziemy w i ę c inaczej, przechytrzamy „ z ł e g o " , który zamyka d o s t ę p , z n a j d u j e m y ścieżkę, która „ p r o w a d z i " . Idziemy w ś r ó d t r a w . Coś w plecakach i w ę z e ł k a c h w z i ę l i ś m y jeszcze z a u t o b u s u . Były j u ż k ł o p o t y z w y j a z d e m , jakieś skrzynki, k t ó r y c h nie b y ł o , jacyś biegający uczestnicy, którzy ciągle znikali, krzątanina, a u t o b u s j a k b y nie m ó g ł ruszyć z miejsca. S p o k o j n i e siedzi Ojciec Richard L a w r e n c e , proboszcz murzyńskiej w s p ó l n o t y w Bal­ t i m o r e , j a k b y z u w a g ą — czeka. W k o ń c u w y j e c h a l i ś m y . Wsie, żyto stało w y s o k i e . Trzeba skręcić nie w e d ł u g d r o g o w s k a z u , trafić na tę w ł a ś n i e ukrytą d r o g ę i nią aż d o t e g o o s t a t n i e g o s ł u p k a . Teraz rozbieramy coś z t y c h skrzynek; oranżada — nieoranżada... Nie szkodzi. ( O p o w i a d a n o m i , jak kiedyś, po o k u p a c j i b i s k u p M i c h a ł — m ó j ojciec chrzestny, d l a t e g o mi o p o w i a d a n o — w i ó z ł f u r m a n k ą jakieś talerze d o Klasztoru. Z i m a , noc ich zastała p o d r o d z e , sypie t u m a n e m , ani rusz dalej. Zlazł B i s k u p z fury, w ł o ż y ł talerze d o plecaka i dalej poszedł sam, przez zaspy i na p ó ł n o c doszedł. M ó g ł w t e d y w c i e m n o ś c i słyszeć w duszy m o d l i t w ę W i e l k i e g o Postu ( b o Post się zaczynał): Pomoszcznik i p o k r o w i t i e l ' b y s t ' m n i e w o spasjenije... (Pomocnikiem i opiekunem byłeś mi w z b a w i e n i u ) i dalej głos w e w n ę t r z n y : O d k ą d zacznę o p ł a k i w a ć o p ę t a n e g o m e g o życia u c z y n k i ; I jaki położę początek t e g o płaczu...? (— który rośnie w duszy, który coś w e m n i e budzi i zaczyna). — Tak ś p i e w a j ą c idą mnisi z c e r k w i d o celi umierającego brata. Panuje jakaś radość, j a k b y ś w i ę t o c h o ć t o śmierć się zbliża). Idziemy w i ę c coraz dalej w ś r ó d t y c h t r a w . A n n a i Iga j a k b y s k u l i ł y się w sobie i zaczynają pieśń. W ł a d e k zagrzewa. Iże c h i e r u w i m y — t a j n o obrazujuszcze... ( M y , którzy t a j e m n i e sobą p r z e d s t a w i a m y c h e r u b i n ó w . . . ) 60 Lecz jakoś nie idzie, nie rozlewa się ś p i e w , p o d szarym c i e m n i e j ą c y m n i e b e m . Zbliżamy się d o t r u d n e j strefy. T r u d n o jest „osiągnąć pustynię". Wszystko tu naokoło śpiewa o św. Onuf­ rym: Żełanijem d u c h o w n y m p u s t y n i u d o s t i g ł jesi bogomudrie Onufrije; i j a k o b e z p ł o t i e m w niej m n o g o l i e t n i e p o d w i z a ł s j a jesi t o u b o l u b n i e . . . (Pożądaniem d u c h o w y m doścignąłeś, osiągnąłeś pustynię 0 roztropny Onufry; 1 j a k b y bezcielesny — w niej w i e l o l e t n i e dzieło podjąłeś z u m i ł o w a n i e m trudu...) J u ż w i d a ć bramę i — o d razu — g r o m a d z ą c e się na ś w i ę t o t ł u m y p ą t n i k ó w , s a m o c h o d y , autokary, f u r k i , m o t o c y k l e . . . Prze­ c h o d z i m y w i e l k i e w r o t a — a jakaś inna g r u p a p i e l g r z y m ó w , w ł a ś n i e przybyła, ś p i e w a : Nieprochodimaja wrata tajno zapieczastwowannaja Bogorodice Diewo... ( O , w r o t a nie d o przejścia, tajemnie zapieczętowane, B o g u r o d z i c o Dziewico...) Przechodzimy w i ę c przez w r o t a . Na dziedzińcu p o z d r o w i e n i a . T r o c h ę z a p o b i e g l i w e j krzątaniny. S z u k a n o kąta dla Ojca L a w r e n ce'a. W d r e w n i a n y m d o m k u p e ł n o ludzi. Ktoś w rogu leży na p o d ł o d z e na rozścielonej chuście. Tak, jest już ł ó ż k o dla Ojca: s k r o m n y i c i c h y , zawsze prosty jak struna brat Eugeniusz daje na t o s w o j ą celę. Ojciec L a w r e n c e zresztą p o d o b n o zmylił w s z y s t ­ kich s w y c h „ o p i e k u n ó w " i nie t k n ą ł łóżka ani na c h w i l ę . A l e w c h o d z i m y d o c e r k w i , która p ł o n i e o g n i a m i i ś p i e w e m w ś r o d k u o k r ą g ł e g o dziedzińca, o k o l o n e g o białym m u r e m . Za t y m m u r e m już c i e m n o , stoi c i c h y sad, który przechodzi dalej w w i e l ­ kie łąki i d o t y k a m i l c z ą c y c h s t a w ó w (tam p ó j d z i e m y p o t e m ) . S t a m t ą d przychodzą p o d c e r k i e w d r z e w a , p o w i e w y o d rzeki i noc. D o c e r k w i l e d w o można się w c i s n ą ć na p r ó g . T r w a „całonocne czuwanie". S p o d o b i G o s p o d i w wieczer sjej b'iez gri'echa sochronitisja nam... ( U c z y ń nas g o d n y m i . Panie, abyśmy t e g o w i e c z o r u u c h r o n i l i się o d grzechu...) C h w a l i t i e Imia G o s p o d n i e , alliłuja, c h w a l i t i e rabi G o s p o d a — A l l i ł u j a , alliłuja B ł a g o s ł a w i e n G o s p o d o t Siona Żiwyj w o Jerusalimie — A l l i ł u j a , alliłuja, alliłuja... O t o w y c h o d z i procesja ze ś w i a t ł a m i i Ewangelią. W ś r ó d t ł u m u , który g o l e d w o może przepuścić, W ł a d y k a okadza całą c e r k i e w . Tymczasem c h ó r y skandują dramatyczną pieśń: Angiel'skij sobór zdiwisja zrja Tebe w m i e r t w y c h w m i e n i w s j a s m e r t n u j u — że, Spasje, krepost'razoriwsza... i ot ada wsja s w o b o ż d s z a ( A n i e l s k i sobór oniemiał w i d z ą c Ciebie przyłączonego d o m a r t w y c h ! Lecz śmierć b a s t i o n . Z b a w i c i e l u , rozbijając z otchłani wszystko wyswobodziłeś) �N a o k o ł o c e r k w i s p o w i e d ź . W c i e m n y c h z a ł o m a c h ścian, o d z e w n ą t r z p o s t a w i o n o stoliki z krzyżami. C i e m n e postacie księży z g a r b i o n e nad g ł o w a m i s p o w i e d n i k ó w , którzy szeptem coś w y z n a j ą . Ludzie stoją w c i e m n o ś c i , p o d d r z e w a m i , schylają g ł o w y w kolejece d o księdza. Ktoś płacze. Po s k o ń c z o n e j służbie ludzie zalegają dziedziniec, p r z y c u p u j ą gdzie się da w c e r k w i i g r u p k a m i zaczynają ś p i e w a ć pieśni, ale już i n n e , nie te z k a n o n u liturgii, nieco zbyt złożone w s w e j bizantyjskiej metaforyce, s p o s o b i e w y r a ż a n i a s u b t e l n y c h m y ś l i , nieco zbyt w y s z u k a n e i t r u d n e j ę z y k o w o — lecz te prostsze „ d o m o w e " pieśni religijne, przyniesione z chat i z d z i e c i ń s t w a , wyrażające s m u t e k życia i prostą w i a r ę , nieco s e n t y m e n t a l n e , w y s u p ł a n e wraz z g r o s i k a m i na ś w i e c z k i ze starych ś p i e w n i k ó w . T o zanikają t o z n ó w budzą się w i n n y m kącie c e r k w i lub podwórka Pred T o b o j u m o j B o h je zatieplju s w i e c z u . . . (Przed T o b ą m ó j Boże zapalę c i e p ł y p ł o m y k ś w i e c y ) A d o i k o n y , t e j , d o której t u w s z y s c y przyjechaliśmy, ciągle p o d c h o d z ą sznurem ludzie. Czekają na swą kolej i w t e d y każdy ma s w ó j krótki m o m e n t , „ p r z y l e g a " ( „ p r y k ł a d y w a j e t s j a " , „ p r i p a d o j e t " ) d o niej c a ł y m c i a ł e m , c z o ł e m , ustami, d ł o ń m i , nisko, nisko się kłania, żegna i p o c i c h u o d c h o d z i . W i e l u stawia ś w i e c z k i . Słychać t y l k o szelest k r o k ó w i p o k ł o n ó w . W duszach brzmi P r i e p o d o b n i e otcze nasz O n u f r i j e m o l i B o g a o nas! Teraz i my o d c h o d z i m y . Przez furtę w murze d o s a d u . Zbieramy się na pasiece, w ś r ó d ś p i ą c y c h uli przed chatką o g r o d n i k a ( a o n a myślała, że to o g r o d n i k . . . " ) . W w y s o k i e j t r a w i e zapalamy kilka ś w i e c . Teraz ta noc w p u s z c z a , w p r o w a d z a nas głębiej w siebie. N i e c o bardziej d o s i ę g a m y „ p u s t y n i " . T u , w t y m sadzie jest jakiś kres, przebiega jakaś tajemna granica i czujemy, żeśmy jej d o t k n ę l i . M n i s i , g d y się już zdecydują by ją przejść, śpiewają: Objęcia o j c o w s k i e pośpiesz mi o t w o r z y ć , g d y ż o b ł ę d n i e w y c z e r p a ł e m m o j e życie. Na n i e w y c z e r p y w a l n e b o g a c t w o d a r ó w T w o i c h patrząc w z y w a m ze skruchą, byś nie przeoczył teraz m o j e zubożałe serce... S k r u c h a , w z r u s z e n i e serca ( „ D u s z o m o j a , d u s z o m o j a , p o ­ w s t a ń , c z e m u śpisz?! Koniec się zbliża...") p o d p r o w a d z a j ą , jak sekretny p r z e w o d n i k d o ukrytej ł ó d k i , d o tej „ g r a n i c y " . Słychać, ktoś t u ciągle płacze, ktoś z nas... Czytamy s ł o w a O j c ó w : „ Z a p y t a ł brat starca, m ó w i ą c : Jak t o się dzieje, że dusza roz­ koszuje się ż ą d z a m i ? " O d p o w i e d z i a ł : „ W p r a w d z i e dusza roz­ koszuje się żądzami, ale D u c h Boży ogarnia ją. Trzeba zatem o p ł a k i w a ć i bacznie śledzić, c o w nas nieczyste... J a k M a r i i , g d y s k ł o n i w s z y się nad g r o b e m płakała, zaraz o b j a w i ł się Pan... tak dzieje się z duszą, g d y t y l k o m i ł u j e ł z y " . B o m ó w i ł s t a r z e c o p ł a c z u skruchy, że jest drogą jedyną, d r o g ą d o w s z y s t k i c h rzeczy: „...samo b o w i e m Pismo Ś w i ę t e jest płaczem... i nie ma innej d r o g i d o życia, jak w ł a ś n i e t a " . „ A b r a h a m , g d y w s z e d ł d o ziemi o b i e c a n e j , n a j p i e r w zakupił, sobie g r ó b " . I zapytał brat starca: „ C o t o jest g r ó b " I odrzekł: „ J e s t miejscem płaczu i ż a l u " . Trzeba się w i ę c na n o w o narodzić (...jak m ó w i ł Pan d o N i k o d e ­ ma) — lecz by na n o w o się narodzić, starzec p o d s u w a , że trzeba najpierw „umrzeć". Przypominamy co wyznał A w w a k u m : „ J a zaś, g d y m p e w n e g o razu ujrzał w sąsiedztwie m a r t w e zwierze, p o w s t a ł e m z łoża tejże n o c y i w i e l e m przed obrazem płakał nad duszą s w o j ą rozmyślając o śmierci, że t o i m n i e przyjdzie umrzeć, i o d t e g o razu p r z y w y k ł e m m o d l i ć się c o n o c y " . C z y m jest noc? J e s t m o d l i t w ą . M o d l i t w ą ś w i a t a , g d y zacicha jasność d n i a . I d l a t e g o też noc jest pasją, bo jest sferą o t w a r t ą na w s z y s t k i e d u c h y . M n i s i w i ę c zawsze w nocy c z u w a j ą ( w s i e n o s z c z n o j e b o l i e n i j e ) , o t w a r c i na jej siłę. Rozbity zostaje przy t y m „ n o r m a l n y " rytm czasu i f i z j o l o g i i , przyjmuje się na siebie inny „ s c h e m a t " . T o rozluźnienie i rozbicie w nas j a k b y s k o r u p y t o początek p o k u t y , m e t a n o i , „ p r z e s t a w i e n i a " na inną d r o g ę , d r o g ę pielgrzyma. ( A n n a przycupnęła w t r a w i e u n ó g Ojca Lawrence'a i s z y b k i m szeptem t ł u m a c z y na angielski s k u p i o n e j grupce...) N o c jest w i ę c w a l k ą i m o d l i t w ą jest w i e l k ą . Rzekł starzec: „ J a k ż e inaczej może się pokazać c z ł o w i e k , który m i ł u j e B o g a , jak nie podczas napaści s z a t a n a ? " i rzekł dalej: „ M u c h y nie zbliżają się d o r o z p a l o n e g o pieca, obsiadają n a t o ­ miast letni. Tak też o d m n i c h a r o z p l a o n e g o o g n i e m D u c h a B o ż e g o uciekają szatani, natomiast kpią sobie z l e t n i e g o " . I tak otwierają się d r z w i p o k o r y : „ Z a p y t a ł brat starca, m ó w i ą c : „ J a k dusza m o ż e przyjąć p o k o r ę ? " O d p o w i e d z i a ł : „ J e ś l i zawsze bada w sobie z ł o " . I rzekł z n ó w starzec: „ N i e jest m n i c h e m t e n , k t o d r u g i e g o osądza... lecz p r a w d z i w y m jest ten, k t o jest p o k o r n y i uciszony, pełen m i ł o ś c i i zawsze ma bojaźń Bożą w s w y m s e r c u " . I po t y c h s ł o w a c h rzekł starzec: „ P i e l g r z y m o w a n i e m jest m i l c z e n i e " I g d y t o usłyszeliśmy, w s t a l i ś m y i w m i l c z e n i u odeszliśmy — przez sad i c i e m n e zarośla — na d r u g i brzeg jeziorka, c o przy klasztorze. T a m o d b i t y w czarnej tafli s t a w u p ł o n ą ł j u ż o g i e ń rozpalony przez Mariusza i T o m k a . Legliśmy teraz w ś p i w o r a c h przy o g n i u kupiąc się jak m o ż n a razem. I t u z n ó w w e s o ł y w i d o k : ci c o mieli „ d y s k r e t n i e " o p i e k o w a ć się O j c e m L a w r e n c e ' e m próbują m u coś nieznacznie p o d ł o ż y ć . A l e o n , tanecznie spacerując w ś r ó d róż­ n y c h derek, kołderek, w o r k ó w i ś p i w o r k ó w zręcznie je w y m i n ą ł i z satysfakcją z w a l i ł się całą swą zwalistą postacią w c z a r n y m s u r d u c i e w p r o s t na w i l g o t n ą t r a w ę i patrzy z u ś m i e c h e m . Nad nami w i e l k i e dęby. T o t u żył kiedyś pustelnik. T r o c h ę ś p i e w ó w rozluźnia zmęczenie. Z a c i c h a m y , o g i e ń przygasa i p o d c h o d z i sen, a noc ciągle obraca z w o l n a g w i a z d y . Ś w i t c h y b a nie szybko. Śpimy. Bardzo g ł ę b o k i m ś w i t e m , g d y m y ś m y jeszcze spali, rozległy się nagle dalekie d z w o n y i o d g ł o s y ś p i e w u . Z e r w a l i ś m y się i szybko poszli d o bramy klasztoru, skąd z c h o r ą g w i a m i i ś w i e c a m i , za krzyżem Św. w y c h o d z i ł j u ż p o c h ó d na nadrzeczne łąki, gdzie na p a g ó r k u , na s a m y m brzegu rzeki stoi c e r k i e w k a — „ c z a s o w n i a " . M i j a m y stare w i e r z b y , słupki granicy r o z s t a w i o n e w z d ł u ż brzegu, k l u c z y m y w ś r ó d m o c z a r ó w kierując się na płonącą j u ż o g n i e m ś w i e c w dali c e r k i e w k ę . Żełanijem d u c h o w n y m p u s t y n i u d o s t i g ł jesł, b o g o m u d r i e Onufrije... Stajemy t ł u m n i e na s t o k u pagórka, u p o d n ó ż a d r e w n i a n e j kaplicy. T a m mieści się t y l k o ołtarz, przy k t ó r y m teraz B i s k u p w o t o c z e n i u licznego d u c h o w i e ń s t w a o d p r a w i a ś w i ę t ą liturgię. Za plecami o s t a t n i c h ludzi stoją d r z e w a , po łące kroczą b o c i a n y , k r o w y o b u d z i ł y się, przeleciała c i c h o czapla. Trzymamy ś w i e c z k i , a na niebie, pierwsze r ó ż o w e blaski ś w i t u . Błogosławieni ubodzy duchem j a k o t y c h jest K r ó l e s t w o niebieskie, b ł o g o s ł a w i e n i płaczący j a k o że ci będą pocieszeni b ł o g o s ł a w i e n i cisi... Tam za rzeką stoją c i c h e , w i e l k i e d r z e w a . Na brzegu nikt się nie p o j a w i . M i ę d z y nami i n i m i — rzeka c i c h o i w a r t k o płynie. Szary nurt. Ś w i t jeszcze nie jasny. Ś p i e w : lże c h i e - r u - w i - i - m y tajno o-bra-zu-ju-szcze... Nagle jakiś poseł ze ś w i a t a — obiega nas, daje znaki. O d ­ c h o d z i m y spiesznie. A u t o b u s , zbiórka. Silnik, o d j a z d . A t a m ludzie ś p i e w a l i w ł a ś n i e : W s j a k o j e nynje żytiejskoje o t ł o ż y m popieczenije... (Wszelkie teraz ż y c i o w e o d ł ó ż m y troski...). 61 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/48a6ee2d0ac01bdc1dad1513bcb2972b.pdf 8f9e76f212f894f744cbc4bc4566fa03 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2341 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2172 Title A name given to the resource Gardzienice, sobota-niedziela 27-28 kwietnia 1991 r. / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.53-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czaja, Dariusz; Robotycki, Czesław Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text GARDZIENICE, SOBOTA-NIEDZIELA 27/28 KWIETNIA 1991 KRAJOBRAZ Z TOBIASZEM nie, p o ś r ó d p ó l , p o w ą s k i m d y w a n i k u zieleni idą d w a j m ł o d z i e ń ­ cy, w ł a ś c i w i e dzieci jeszcze, pierwszy Tobiasz, za n i m A n i o ł Rafał, W c h w i l ę p o p o w r o c i e z Gardzienic spisuję na g o r ą c o parę s a m o t n i , zatopieni w w ę d r ó w c e . W całej tej s e k w e n c j i o b r a z k ó w u w a g o t y m c o w i d z i a ł e m , c o m n i e poruszyło. Nie u s i ł o w a ł e m z życia przy t y m , a może n a w e t nie c h c i a ł e m porzucać dysonansem. perspektywy codziennego, ów obraz z życia w y o b r a ź n i Przeciwnie: zabrzmiał w y j ą t k o w o nie był czysto. Jeśli a n t r o p o l o g a kultury. U ż y w a m określenia a n t r o p o l o g k u l t u r y , a nie p o j a w i ł się t a m p r z y p a d k i e m , t o był t o ten rodzaj p r z y p a d k u , etnograf z rozmysłem, nie dla stylistycznej rafinady ani k t ó r e g o k o n i e c z n o ś ć w y d a j e się d o j m u j ą c a . Sądzę b o w i e m , że dodania tym pospiesznie r o b i o n y m notatkom dla „naukowego" obraz Malczewskiego z całym bogactwem odniesień, które p o l o r u . Sądzę j e d n a k , że f e n o m e n u „ G a r d z i e n i c " nie s p o s ó b sugeruje, jest m e t a f o r y c z n y m s k r ó t e m , s y m b o l i c z n y m zagęsz­ zgłębiać o d w o ł u j ą c się j e d y n i e d o w ą s k o p o j m o w a n e j etnografii czeniem d o ś w i a d c z e n i a „ G a r d z i e n i c " . T o z p e w n o ś c i ą coś w i ę c e j j a k o d y s c y p l i n y zajmującej się s t u d i a m i nad kulturą niż t y l k o kwestia krajobrazu. ludową, m i m o , że szereg w y p o w i e d z i W ł o d z i m i e r z a S t a n i e w s k i e g o d o „ I poszedł c h ł o p i e c a razem z n i m A n i o ł a także i pies w y s z e d ł takiej, etnograficznej w ł a ś n i e interpretacji zaprasza. T u potrzeba z nim i p o d r ó ż o w a ł razem z n i m i " (Tb, 6, I ) . Temat Tobiasza jest istoty n i e z w y k l e rzadki w sztuce polskiej. Kazimierz W y k a szukający, zjawiska poprzez a n t r o p o l o g i c z n e d o ś w i a d c z e n i e czytania i inter­ czegoś w i ę c e j . C h y b a lepiej będzie przybliżać się d o w z w i ą z k u z c y k l e m T o b i a s z ó w M a l c z e w s k i e g o , wcześniejszych pretacji s y m b o l i c z n y c h s e n s ó w i znaczeń. p r z y k ł a d ó w malarskich i literackich, o d n o t o w u j e i bliżej o m a w i a Pozostawiając opis czysto artystycznego, teatralnego w y m i a r u j e d e n , dla nas n i e z w y k l e frapujący: „ S z c z e g ó l n y urok posiada „ G a r d z i e n i c " bardziej k o m p e t e n t n y m , p r o f e s j o n a l n y m p i ó r o m , p o e m a t X V I I - w i e c z n e g o dramaturga i p o e t y Stanisława Herak- c h c i a ł b y m o d razu p r z y w o ł a ć liusza L u b o m i r s k i e g o ( 1 6 3 2 — 1 7 0 2 ) Tobiasz pozornie błahe, pozateatralne zdarzenie z naszego spotkania w o ś r o d k u g a r d z i e n i c k i m . Lubo­ wyzwolony. Po mirski b o w i e m , p o d o b n i e jak w parę p o k o l e ń później M a l c z e w ­ nocą ski, w ę d r o w a n i e Tobiasza z A n i o ł e m osadza w p o l s k i m k r a j o b ­ obejrzeliśmy f i l m z w y p r a w d o o k o l i c z n y c h w s i i zestaw przeź­ razie i o b y c z a j u . J e g o w ę d r o w c y w s t ę p u j ą d o g o ś c i n n e j g o s p o d y roczy. Na c z a r n o - b i a ł y m f i l m i e w y k o n a n y m przy p o m o c y p r y m i ­ polskiej. Nie przypuszczam by Jacek M a l c z e w s k i czytał j e g o p r z e d s t a w i e n i a c h Awwakum i Carmina Burana, późną t y w n e j kamery (brak d ź w i ę k u ) zarejestrowano pierwsze s p o t ­ utwór. kania a k t o r ó w i ludzi z p o b l i s k i c h w s i , ich w s p ó l n e t a ń c e i ś p i e w y rodzin z i e m i a ń s k i c h , ten nie uzna za przesadę pytania czy aby Kto jednak pamięta biblioteki dworskie kulturalnych (tu w y o b r a ź n i a musiała p o d p o w i e d z i e ć d ź w i ę k ) , u t r w a l o n e z o ­ p r z y p a d k i e m w Gardzienicach (! — D C ) l u b w W i e l g i e m nie stały nie reżyserowane, s p o n t a n i c z n e reakcje o b y d w u stron: d o c h o w a ł się w nadkruszonej przez k r o n i k i starej szafie e g z e m p ­ nieufność, z a c i e k a w i e n i e , z d z i w i e n i e , ś m i e c h , wzruszenie, ra­ larz Tobiasza dość. Słaby sprzęt, k t ó r y m n a k r ę c o n o f i l m przyczynił się d o Malczewskim, wywołania niezamierzonego e f e k t u : m i m o że f i l m pochodził wyzwolonego. (Thanatos i Polska czyli o Jacku K r a k ó w 1 9 7 1 , s. 8 0 / Nie zaglądałem d o g a r d z i e n i c k i c h szaf, może w istocie s p o c z y ­ sprzed k i l k u n a s t u z a l e d w i e lat, o g l ą d a ł o się g o jak archaiczny w a w nich jakiś n a d g r y z i o n y egzemplarz p o e m a t u zapis d o k u m e n t a l n y , jak f r a g m e n t y p r z e d w o j e n n y c h f i l m ó w et­ kiego. W s z e l a k o f a k t e m pozostaje o b e c n o ś ć w n o g r a f i c z n y c h , jak u r y w k i d o k u m e n t a c j i g a r d z i e n i c k i e g o teatru reprodukcja j e d n e g o z T o ­ niemych f i l m ó w z początku kina. Pokazane przeźrocza, w r ó w n y m s t o p n i u jak f i l m były d o k u m e n ­ t e m p a m i ę c i . Przede w s z y s t k i m w i ę c t w a r z e — ikony ludzi Lubomirs­ fotograficznej biaszów Malczewskiego. Doprawdy, dziwna koincydencja. Co odsłania, o c z y m m ó w i obraz M a l c z e w s k i e g o , bezsprzecz­ starych, s p o t y k a n y c h podczas w ę d r ó w e k , ale i nawiązanie d o nie j e d e n z najgłębszych f i l o z o f i c z n i e i najlepszych p o c z ą t k ó w , d o źródeł t e g o t e a t r u ' : aktorzy wyruszający na wieś, w całej j e g o t w ó r c z o ś c i . T o nade w s z y s t k o przejmujący, malarski c i ą g n ą c y za sobą w ó z e k z d o b y t k i e m , d r z e w a , pola, droga... zapis d o ś w i a d c z e n i a b e z d o m n o ś c i i w ę d r o w a n i a j a k o s y m b o l i c z ­ W ś r ó d p r e z e n t o w a n y c h przeźroczy n i e o c z e k i w a n i e f o t o g r a f i ­ czna reprodukcja obrazu J a c k a M a l c z e w s k i e g o Wiosna braz z Tobiaszem — krajo­ i komentarz aktora o b s ł u g u j ą c e g o rzutnik: „ t e n pejzaż taki p o d o b n y , zupełnie jak t u , u n a s " . szerokie, g e o m e t r y c z n i e p o t r a k t o w a n e Przypomnijmy: płaszczyzny malarsko n y c h f i g u r egzystencji. Tobiasz w y s z e d ł z D o m u . Jest w Drodze. W c i e l a a r c h e t y p W ę d r o w c a . M a d o w y p e ł n i e n i a zadanie. D r o g a jest t r u d n a i nieznana, kres w ę d r ó w k i niepewny. U swoich p o c z ą t k ó w teatr „ G a r d z i e n i c e " w p i s u j e się w tę grę s y m b o l i c z ­ pól, d w a n y c h o d n i e s i e ń . A n a l o g i e sięgają jeszcze głębiej. P r z y p o m n i j m y w y s m u k ł e drzewa na p i e r w s z y m planie, na h o r y z o n c i e d a c h y t o czego na obrazie M a l c z e w s k i e g o nie ma: „ T a k p o d r ó ż o w a l i d o m o s t w , d w a b o c i a n y szybujące na prostokącie nieba. W d o l i ­ obaj i zastała ich pierwsza noc, i p r z e n o c o w a l i nad rzeką Tygrys. C h ł o p i e c w s z e d ł d o rzeki Tygrys, aby u m y ć s o b i e n o g i . W t e d y w y n u r z y ł a się z w o d y w i e l k a ryba i chciała odgryźć n o g ę c h ł o p c a . Na t o o n krzyknął. A A n i o ł rzekł c h ł o p c u : ' U c h w y ć ją i nie puszczaj tej r y b y ! ' I u c h w y c i ł c h ł o p i e c m o c n o rybę i w y c i ą g n ą ł ją na ląd. W t e d y p o w i e d z i a ł m u z n o w u A n i o ł : 'Rozpłataj tę rybę i w y j m i j z niej żółć, serce i w ą t r o b ę i z o s t a w je przy sobie, a w n ę t r z n o ś c i odrzuć! Żółć b o w i e m , serce i w ą t r o b a jej są pożytecznym l e k a r s t w e m " . I w jakiś czas później: „ A Rafał rzekł d o Tobiasza, zanim ten zbliżył się d o ojca:' W i e m , że o t w o r z ą mu się oczy. Potrzyj żółcią ryby j e g o oczy, a l e k a r s t w o w y g r y z i e i ściągnie b i e l m o z j e g o o c z u , a ojciec t w ó j przejrzy i zobaczy światło..., I przystąpił d o niego Tobiasz z żółcią ryby w ręku, i d m u c h n ą ł na j e g o oczy, d o t k n ą ł się i rzekł: ' U f a j , ojcze!', i przyłożył mu l e k a r s t w o , i odczekał c h w i l ę . Potem zerwał o b i e m a rękami b i e l m o z k ą t ó w j e g o o c z u " . ( T b , 6,1 - 4; I I , 7 - 8 ; I I , II - 12) S t a n i e w s k i w y k ł a d a j ą c g ł ę b o k i sens p o c z y n a ń s w o j e g o teatru p o w o ł u j e się na grecki ź r ó d ł o s ł ó w n a z w y „ t e a t r " . Teatr p o c h o d z i o d „ t h e a " , c o oznacza stan w i d z e n i a , przenikania, u p r z y t a m n i a n i a sobie. Przed­ stawienia „ G a r d z i e n i c " t o szczególny rodzaj rekolekcji (łac. 53 �recolectio — p r z y p o m i n a ć s o b i e ) , ć w i c z e n i a pamięci. T o a n a ­ hermeneutyki pamięci kultury. T o przechodzenie o d z a p o m ­ mnesis. T o o d c z y t y w a n i e o d l e g ł y c h historycznie i k u l t u r o w o nienia, n i e w i e d z y , ślepoty d o w i d z e n i a , d o ś w i a t ł a . t e k s t ó w . T o ich rytualna re-kreacja. Jakże p r z y p o m i n a t o — m i m o o c z y w i s t y c h różnic — h e r m e n e u t y c z n e zabiegi interpretacyjne zmierzające d o o ż y w i e n i a z a p o m n i a n y c h a r c h a i c z n y c h i s y m b o l i . Przedstawienia gardzienickie można mitów Zadanie t o n i e z w y k l e t r u d n e i c o t u d u ż o kryć, niebezpieczne. W r ó ć m y d o M a l c z e w s k i e g o . To p r a w d a , za Tobiaszem p o s t ę p u j e A n i o ł , doradca i o p i e k u n . A l e p r a w d ą jest też, że A s m o d e u s z , by uznać za d e m o n złudzenia w c i ą ż jeszcze przed n i m . To jest miara w y ­ szczególną o d m i a n ę rozpisanej na r u c h , gest, s ł o w o , ś p i e w , z w a n i a , które p o d j ę l i c i , którzy o d w a ż y l i się kiedyś w y j ś ć z D o m u . Dariusz Czaja BYŁEM W GARDZIENICACH 0 teatrze w i e d z ą wszyscy, którzy p o w i n n i w i e d z i e ć . Nie m a m Wreszcie g o ś c i w i t a W ł o d z i m i e r z S t a n i e w s k i . Ś r e d n i e g o w z r o ­ w i ę c zamiaru p o raz kolejny dzielić się impresjami z o g l ą d a n y c h stu, szczupły o pociągłej t w a r z y i raczej d ł u g i c h w ł o s a c h . M a zdarzeń t e a t r a l n y c h . P r o p o n u j ę natomiast garść relacji i obser­ c i e m n e p r z e n i k l i w e oczy ale ze s p o s o b u bycia i ł a g o d n e g o w a c j i o d t w a r z a j ą c y c h atmosferę jaka t o w a r z y s z y s p e k t a k l o m . u ś m i e c h u bije c i e p ł o i bezpośredniość. Ubrany na czarno ( m a r y ­ W a ż n e jest b o w i e m i t o c o dzieje się poza nimi i w o k ó ł n i c h . narka d o p ó ł uda w y d ł u ż a s y l w e t k ę ) na g ł o w i e nosi j a r m u ł k ę — R ó w n i e ż tak o d k r y w a m y część istoty Stowarzyszenia „ G a r d z i e - z a p e w n e dar z Izraela. Z a p o w i a d a d w a spektakle (Żywot nice". wakuma i Carmina Burana) podkreślając Aw­ kontradyktoryczne D r o g a d o G a r d z i e n i c . Na pieczęci s ł u ż b o w e j j a k o siedzi­ założenia o b u spektakli. Pierwszy o z n i e w o l e n i u rosyjskiej duszy, bę stowarzyszenia p o d a j e się L u b l i n . W ś r ó d bardziej w t a j e m ­ d r u g i t o grana c i a ł e m , r u c h e m i ś r e d n i o w i e c z n ą pieśnią rzecz n i c z o n y c h p o w i a d a się, że Gardzienice t o w i e ś p o d L u b l i n e m . 0 miłości. Pytanie gdzie rzeczywiście leżą Gardzienice j a k o j e d n o s t k a t o p o ­ graficzna ma s w ó j sens. O t o droga d o n i c h w największym skrócie. Po przejściu d o sali — miejsca działania teatralnego — S t a n i e ­ w s k i k a ż d e m u z w i d z ó w w s k a z u j e miejsce, p r o w a d z i g o t a m w ś r ó d działających już a k t o r ó w . W ten s p o s ó b zostaje d o k o ń ­ D o L u b l i n a — w s z y s t k o jest jasne. Następnie w i a d o m o , że należy udać się drogą d o Zamościa. A l e c o dalej? W czona aranżacja przestrzeni teatralnej. małym R o z p o c z y n a się spektakl. D y n a m i c z n y , zwarty, n i e d ł u g i . miasteczku Piaski trzeba skręcić w p r a w o , w ulicę Marszałka I n t e r w a ł między p r z e d s t a w i e n i a m i t o z n o w u o c z e k i w a n i e p e ł n e Piłsudskiego i przy braku j a k i e g o k o l w i e k o z n a k o w a n i a , zdać się r o z m ó w , p r ó b interpretacji, w i d o c z n e g o wzruszenia na łaskę p r z e w o d n i k a lub p r z y p a d k o w e g o i n f o r m a t o r a . Po o k o ł o formą, mocą atmosfery zdarzenia. Z n o w u najwięcej w i e pan widzów kilometrze n a t k n i e m y się na d r o g o w s k a z z napisem Ż ó ł k i e w k a . Caterpiller — żargon i p u s t o s ł o w i e o „ o t w i e r a n i u się na t e k s t " . J e d z i e m y dalej i o t o tablica: „ G a r d z i e n i c e I I " . T y m c z a s e m p o W ś r ó d r o z m ó w c ó w kręci się pani redaktor z tv, która chce z d o b y ć c h w i l i należy skręcić w l e w o i boczną drogą w j e c h a ć na n i e o d l e g ­ jak najwięcej o p i n i i — p r z y g o t o w u j e się b o w i e m „ d o materiału łą skarpę z w i d o c z n y m na niej p a ł a c e m . T a m trzeba szukać Gardzienice". siedziby stowarzyszenia. Domostwo. P o n o w n y rytuał s a d o w i e n i a p u b l i c z n o ś c i w przestrzeni d r u g i e ­ Przez resztki bramy, t o jest boczne słupy, g o przedstawienia rozpoczyna akcję. Toczy się ona w p r o w a d z i d r o g a na p o d w ó r z e . Na j e d n y m ze s ł u p ó w bramy b u d y n k u . Scenografia n a w i ą z u j e d o w n ę t r z a kościoła. innym Trwa w y k o n a n y sprayem napis: „ W e l c o m e t o h e l i " . Za nią z a n i e d b a n e przedstawienie. P o p r z e d s t a w i e n i a c h jest kolacja p r z y g o ­ p o d w ó r z e i k o l u m n o w y p o d j a z d pałacu R z e w u s k i c h . Na j e d n e j t o w a n a przez a d e p t k i . W s w ą d z i e przypalanego tłuszczu je się z k o l u m n c z e r w o n a tabliczka: „ U n i w e r s y t e t l u d o w y Z S M P w G a - p a l c a m i , w i d e l c a m i , z ręki, z talerza, pierogi z mięsem. O d z i w o nie r d z i e n i c a c h " . Czy dobrze trafiliśmy? Jest! Na bocznej ścianie brakuje ich i p o w s z e c h n i e smakują, c o już nie d z i w i . dawnej pałacowej kaplicy dyskretny szyld: „Stowarzyszenie Teatralne G a r d z i e n i c e " . W i e c z ó r zamyka projekcja f i l m u i przeźroczy z w ę d r ó w e k 1 p o s z u k i w a ń g r u p y z c z a s ó w ich p o c z ą t k ó w , kiedy t o aktorzy W ł a ś c i w ą siedzibą Stowarzyszenia jest r e m o n t o w a n a d w o r s k a w s p ó l n i e zaczynali realizować s w o j e i d e o w e założenia i plany. o f i c y n a . Część z r u j n o w a n a przedstawia żałosny w i d o k . Część Projekcja ukazuje szczególną pasję a k t o r ó w i sztukę operatora o d r e s t a u r o w a n a z c z e r w o n e j cegły jeszcze jest n i e o t y n k o w a n a . f o t o g r a f u j ą c e g o t y p y ludzkie i krajobrazy W e w n ą t r z świeże t y n k i , brak jeszcze d r z w i , poręczy przy s c h o ­ Materiały te ś w i e t n i e oddają sytuację w ę d r o w n y c h k o m e d i a n ­ d a c h , b a l k o n o w y c h balustrad, z t y n k u w y s t a j ą kable przyszłych t ó w , ich w y s i ł e k w p o k o n y w a n i u n i e u f n o ś c i , w t w o r z e n i u a t m o ­ g n i a z d e l e k t r y c z n y c h . Panuje t u w i e c z o r e m m r o k , j e d y n e o ś w i e t ­ sfery w y w o ł u j ą c e j d a w n e reakcje w s p ó l n o t y przeżywania i eks­ lenie t o ś w i e c e . Na j e d y n y c h d r z w i a c h w e j ś c i o w y c h wiszą na presji. P o w i a d a się, rzeczy dziś już nie istniejącej. polskiej prowincji. sznurkach tabliczki z o d r ę c z n y m i n a p i s a m i : „ r e c e p c j a " „ n a p o j e " . W i n n y m już g r o n i e , o d b y ł a się jeszcze tej nocy r o z m o w a przy W p o k o j a c h rozłożone p o d ścianami ś p i w o r y — j e d y n e miejsca w i n i e z a k t o r a m i . Grupa j a k o całość nie ma w e w s i przyjaciół — do jeżeli nie liczyć p o j e d y n c z y c h o s ó b (stolarza, cieśli). N a z y w a n i leżenia lub siedzenia. Brak tu krzeseł, s t o ł ó w , ł a w itp. W y m u s z a t o t y l k o d w a rodzaje z a c h o w a n i a . M o ż n a stać l u b , jak byli w e w s i „ j o g i " , „ r u s k i e " , „ c y g a n y " , „ ż y d y " — c a ł y m b o g a t y m robiła t o większość g o ś c i , siedzieć w kręgu. stereotypem o b c e g o . Pozostają w k o n f l i k c i e z Z S M P — ten o d b y ł P o w i t a n i e , l u d z i e , o c z e k i w a n i e . Od pierwszego k o n - tu jeszcze n i e d a w n o s p o t k a n i e b y ł y c h działaczy w stylu d a l e k o t a k t u z g o s p o d a r z a m i zaskakuje p o w i t a n i e . W y g ł o s z o n a w tej o d b i e g a j ą c y m o d w z o r ó w Stowarzyszenia. „ G a r d z i e n i c e " przyj­ „ g ł u s z y " z pełną s w o b o d ą i n w i t a c j a p o angielsku t o z a l e d w i e m o w a n e gdzie indziej c h ę t n i e ze s w o i m p o s ł a n i e m w s p ó l n o t y początek. Okazuje się, że p u b l i c z n o ś ć jest m i ę d z y n a r o d o w a . T u w pieśni, w o t o c z e n i u m i e j s c o w y m nie w y t w o r z y l i w o k ó ł siebie spotkali się Polacy, Czesi, Żydzi z Izraela, A n g l i c y . S t o w a r z y s z e ­ aury s y m p a t i i . A k t o r z y mają t e g o ś w i a d o m o ś ć . Pytani o przyczyny nie p r o w a d z i warsztaty. A d e p c i z całą o t w a r t o ś c i ą częstują podejrzewają, j e d e n - s t e r o w a n ą z zewnątrz niechęć, drugi herbatą, zapraszają d o r o z m o w y . K r a k o w s c y s t u d e n c i , z k t ó r y m i - przyjechałem, są w y r a ź n i e o n i e ś m i e l e n i — czyżby t o o n i byli w y r a ź n i e , że f o l k l o r nie będzie j u ż formą autentycznej ekspresji. z p r o w i n c j i ? D o p i e r o p o zachętach p r z y g o t o w u j ą sobie kolację. Im udało się trafić na ostatnie j e g o przejawy. Spektakl rozpocznie się o k o ł o godziny 19.00 lub 20.00. bardziej analitycznie, p o s t a w y młodzieży wiejskiej. Widzą Czyżby w i ę c w s p ó l n o t y przeżycia szukać trzeba b y ł o j u ż t y l k o O c z e k i w a n i e w y p e ł n i a j ą r o z m o w y , herbata. Z a p o w i e d z i o r g a n i ­ w teatrze t w o r z ą c y m g r u p ę o specyficznej zacyjne w y g ł a s z a n e w a n g i e l s k o - p o l s k i e j mieszaninie j ę z y k o w e j k u l t u r o w e j ? Czyżby odeszła już złuda f o l k l o r y s t ó w i e t n o g r a f ó w adeptek dezorientują t r o c h ę o wyjątkowych publiczność. z Krakowa przewodnik-organizator Rozgadany (nazwijmy do ciągle coś m ó w i , w i e najlepiej, t ł u m a c z y , w y j a ś n i a . 54 wzięty Caterpiller) integracyjnych meta-świadomości właściwościach społeczności lokalnych? Czesław Robotycki � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fc9fdb196f44a024fd0e66fb69f6457d.pdf 103c4930a0d4ca79e8f465bd9da8b8f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2342 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2173 Title A name given to the resource Dawno temu w "Gardzienicach" / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.55-57 Creator An entity primarily responsible for making the resource Gołaj, Mariusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mariusz Gołaj DAWNO TEMU W GARDZjENICACH Do „ G a r d z i e n i c " , w roku 1 9 7 8 / 7 9 d o ł ą c z y ł o nas k i l k o r o — i n n y m przestrzeń działania. I n a t y c h m i a s t „ u w o l n i e n i e " — bieg, A n n a Zubrzycka, J a d w i g a R o d o w i c z , Krzysztof Czyżewski i niżej o d d e c h , g r o m a d a , następnie „ ć w i c z e n i e " , w z a j e m n o ś ć . Żadne p o d p i s a n y . Zespół — t w o r z o n y przez Włodzimierza S t a n i e w s - psychologiczne kiego o d 1 9 7 6 r o k u , g w i a z d a , która kiedyś zgasła i której ostatnie ś w i a t ł o d o t a r ł o t u — miał już w t e d y mocną konstelację konsekwencje, żadne „przeżywanie" — ot, ludzką — byli t a m Tomasz R o d o w i c z , J a n Bernard, J a n Tabaka, i teraz, ot, jak m ó w i ą Cyganie — ktoś ukradł konia i trzeba W a n d a W r ó b e l , Elżbieta M a j e w s k a , Henryk A n d r u s z k o , Katarzy­ z a p o m n i e ć , aby g o nie w y d a ć . na W i l s k a , W a l d e m a r opracowany Sidor; miał Spektakl przez S t a n i e w s k i e g o Program miał Bieg w i e c z o r n y zawsze był mi przygodą z w o l n o ś c i ą — u w o l ­ miał d o ­ nienie ciała, o d d e c h u , g ł o s u — ale zawsze też był w s ł u c h i w a n i e m Staniewskiego się w partnera, w j e g o o d d e c h , w rytm uderzeń j e g o p u l s u , Wieczorny, wiejski, ś w i a d c z e n i e w i e l u „ W y p r a w " . Z a ł o ż o n e przez „ S t o w a r z y s z e n i e " , ciało o p i e k u ń c z o - p r a w n e , s k u p i a ł o p o w a ż ­ w g ł o s y natury, w c i e m n o ś ć , w s ł u c h i w a n i e m się każdą cząstką n y c h s o j u s z n i k ó w w Lublinie; praca toczyła się w w y p o ż y c z o n e j siebie, stopą, która p r o w a d z i bo oczy nie w i d z ą , w ł o s a m i t e g o , sali — lamusie w Gardzienicach. O d początku ś w i a d c z y l i też tej który biegnie o b o k , w y s t a w i o n y m i na wiatr. działalności, zapraszani przez S t a n i e w s k i e g o na „ F o r u m T e a t r u " , w y b i t n i specjaliści z c a ł e g o ś w i a t a . Profesor Masakatsu G u n j i o d teatru K a b u k i , H i d e o Kanze o d teatru N o pojechali z naszą Zmieniają się pory r o k u , zmieniają się ludzkie konstelacje — w b i e g a m y na r o z ś w i e t l o n ą salę. Trening, w jakże p o t o c z n y m rozumieniu tego słowa, był w y p r a w ą na granicę ruską. Prof G u s i e w z L e n i n g r a d u , Z w i - d o ś w i a d c z e n i e m w j a k i m przyszło m i dorastać. W szkole p ł y w a ­ - w e r b l o w s k i z J e r o z o l i m y , T e o d o r Kirby założyciel „ T h e Drama ł e m , p o t e m rower, piłka, t r o c h ę j u d o . K o l o n i j n e w y ś c i g i , p o t e m Rewiew". w o j s k o . N a w e t po o d s ł u ż e n i u mszy, zapasy m i n i s t r a n t ó w w za­ P o j a w i ł się Jerzy G r o t o w s k i , m i m o iż Staniewski j a w n i e d e k l a r o w a ł s p r z e c i w laboratoryjności i p a r a t e a t r o w i . P o ­ t e m n a w e t Krzysztof Penderecki i w i e l e i n n y c h nazwisk t w o r z ą ­ c y c h kulturę tamtej e p o k i . krystii. I cóż dzisiaj m ó g ł b y m z t e g o w y s n u ć — przekraczanie p r o g u zmęczenia, czasami radość w y s i ł k u , dobrze f u n k c j o n u j ą c y Ś p i e w a ł o się w t e d y w „ G a r d z i e n i c a c h " : „ T o czas już, czas już g a n i z m , koledzy, g r u p a , czy szloch opasłego berbecia or­ pod obcych prysznicem p ł y w a l n i , stres n i e u n i k n i o n e j porażki, p o l i g o n o w e , szukania, szukania miejsc, ludzi, d r z e w " . I dalej z N o r w i d a : „ B y c i e m n e zmagania. M a j ą c d w a d z i e ś c i a parę lat, przed p r z y b y c i e m nie zginęło żadne utęsknienie i żadna boleść nie przewiała marnie, d o Gardzienic, n i e o b c e mi były sny o saltach i f i f l a k a c h , dzikie w ę d r o w a n i a , za ptakiem i za s n e m , s w o i c h w ś r ó d i żaden u ś m i e c h , błahy nieskończenie — jest taki A n i o ł , c o i w y z y w a j ą c e treningi na granicy p o w a ż n e g o zagrożenia z d r o w i a , ale i mieszczańska i w r o c ł a w s k o - d e k a d e n c k a ospałość ciała. skrzydłami garnie — i ś m i e c h , i żałość i t o N i e d o t k l i w e . . . " Tak w i ę c przybyliśmy na W s c h ó d , jakoś w t y m s a m y m czasie — T r e n i n g w G a r d z i e n i c a c h , „ p o r u s z a n i e " , jak się tu m ó w i , n i g d y pobytu nie był p o d p o r z ą d k o w a n y t y l k o t e a t r a l n y m e f e k t o m , n i g d y też nie w J a p o n i i , Krzyś — o d s w o j e j recytacji poezji, ja — t o nie ma w tej dążył d o w y k r e o w a n i a c h a m p i o n a - g w i a z d o r a . Był, jest prak­ c h w i l i znaczenia. Nie połączyły nas j e d n a k nasze osobiste his­ t y k o w a n i e m w z a j e m n o ś c i . Dążył d o p o w o ł a n i a b o g a t e g o ze­ torie — nie przeczę, były t o historie w a ż k i e , szczególnie dla nas, s t a w u ć w i c z e ń , poruszeń, f e n o m e n ó w ciała i g ł o s u , które s t a n o ­ A n n a z Australii, Iga — właśnie wróciła z rocznego „zaczarowanie w i ą obszerny materiał, związany najczęściej z fazą pracy przynale­ czarnoksięską mocą,, „ G a r d z i e n i c " , ja nie m a m złudzeń, przy­ żną k o l e j n e m u p r z e d s t a w i e n i u . S t a n i e w s k i zawsze stronił o d t e g o dwudziesto-dwudziestopięcioletnich — ale t o szedłem g ł o d n y d o z a s t a w i o n e g o s t o ł u , d o s ł o w n i e , w Kruszynia- rodzaju p r o f e s j o n a l i z m u , który s k r u p u l a t n i e d o z u j e w y s i ł e k i ł a t ­ nach, a przy n i m grali i ś p i e w a l i ludzie, i służyli m i , kiedy w o zamienia g o na efekt. Dąży d o p o w o ł a n i a szerokiej „ p r z y r o d y spożywałem. spektaklu", otwartej Praca w i e c z o r n a zaczynała się b i e g i e m — z b o c z e m w dół, g o ś c i ń c e m w z d ł u ż rzeki, jarem przez las, drogą polną, w ą w o z e m , łąką. Parą k i l o m e t r ó w blisko siebie, w g r o m a d z i e , w rytmie ale oscylującej wokół kilku wybranych t e m a t ó w , m o ż l i w y c h , w s w e j uproszczonej f o r m i e , d o prak­ t y k o w a n i a z każdym i zawsze. Zawsze też p o ś w i ę c a ł o się w tre­ n i n g a c h tyleż czasu asekuracji, c o w y k o n y w a n i u ć w i c z e ń . W ł a ś ­ c i w i e n i g d y nie ć w i c z y ł o się o s o b n o , zawsze czyjaś ręka p o d ­ w s p ó l n i e uderzających s t ó p , na w s p ó l n y m o d d e c h u . Bieg w i e c z o r n y ma s w o j ą p o e t y k ę , s w o j e t e c h n i k i , które można t r z y m y w a ł a najbardziej zagrożone miejsce, zawsze czyjś o d d e c h p r a k t y k o w a ć , s w o j ą przestrzeń, d o w y p e ł n i e n i a za każdym razem d o d a w a ł m o c y . T o się zawsze działo w partnerstwie, w bliskości inaczej. S t a n i e w s k i zawsze zwracał u w a g ę t e g o c o c h r o n i i w s p o m a g a , to p o z w a l a ł o l u d z i o m , o d o p r a w d y na „współzależ­ n o ś ć " — r y t m u , o d d e c h u , o b e c n o ś c i . T o b y ł o zadanie pod­ s t a w o w e , d o p i e r o na t y m m ó g ł kreślić biegnący s w o j e „ z n a k i napowietrzne", wyzywać innych swoim odczynianiem. Słowa, przeciętnej s p r a w n o ś c i , mieć szansę, chociaż przez c h w i l ę , l o t u . Później d o p i e r o zaczynała się praca aby to u t r w a l i ć . Pamiętam, przy Gusłach, noce spędzone na wskakiwaniu s f o r m i j i o w a n i a p o j a w i a ł y się rzadko, n i g d y w czasie b i e g u . O n i z e s k a k i w a n i u z p l a t f o r m , s t a n o w i ą c y c h zasadniczy i nami biegi, i n i c j o w a ł t o co noc. scenografii. C h o d z i ł o o lotność, o zmianę p o z i o m ó w bez w y s i ł k u , Dane mi było po w i e l e k r o ć p r o w a d z i ć bieg w i e c z o r n y . Na s w ó j element lekko, o przemierzanie przestrzeni w taki s p o s ó b , aby w i d o c z n a użytek myślę, że sprawa d o t y c z y w istocie s t o s u n k u d o spadają­ była j e d y n i e s m u g a , którą z o s t a w i a skaczący. Platformy s k o n ­ c y c h g w i a z d — o n e w Gardzienicach spadają o b ł ę d n i e . Kiedy się s t r u o w a n e były c e l o w o tak, zeby s t a w i a ł y w y m a g a n i a ciału — biegnie rozbijając piersią p o w i e t r z e , jakże ł a t w o p o c z u ć się w t e d y zbyt w y s o k i e , zbyt w ą s k i e d o n o r m a l n e g o w c h o d z e n i a . G r a m o l i ­ w y b r a ń c e m , k o c h a n k i e m — ziemia pulsuje, spadają g w i a z d y — liśmy się na nie, w c i ą g a l i niezdarnie, d ł u g o , d ł u g o za d ł u g o . Bo mieć to za znak, ulec w y p e ł n i e n i u , szczęściu, przyjąć dar m o c y o d czas mierzony był „ w i z g a m i " — zakrzykiem, szeptem, ś m i e c h e m , natury, g r u p y , p r o w a d z ą c e g o i mieć t o za s w o j e . Z a p o m n i e ć z a ś p i e w e m , jeszcze szybciej, nie w i a d o m o skąd — z brzucha o i n n y c h , przeć d o p r z o d u , lecieć, w y m a c h u j ą c skrzydłami partnera, z f l e t u , z rogu sali p o d s k l e p i e n i e m , znad p ł o m i e n i a w c i e m n o ś c i . Zawsze ważniejszy o d w ł a s n e g o s a m o p o c z u c i a jest w y d o b y w a j ą c e g o się z saganka. W s k a k i w a l i ś m y na p l a t f o r m y na — jak to f o r m u ł u j e S t a n i e w s k i — „ g e s t n a p o w i e t r z n y " , s p r a w c z y dziesiątki s p o s o b ó w — naskok na u d o , poniżej krzyża, prosty w o b e c i n n y c h . W y w o ł u j e g o spadająca g w i a z d a a l b o kałuża na k r ę g o s ł u p przy w y n i e s i e n i u w górę, w c i ą g n i ę c i e z z a w i r o w a n i a . drodze, a l b o p o t k n i ę c i e partnera — z w r o t ciała, uniesienie g ł o w y , D ź w i ę k p o g a n i a ł r u c h , b i e g , skok w k o m p o n o w y w a ł się w par­ z a w o ł a n i e , t c h n i e n i e , t k n i e n i e , f e n o m e n g ł o s u , wskazanie ręką — t y t u r ę muzyczną. G o d z i n a m i ć w i c z y l i ś m y t o , c o później, w spek­ piszę o rzeczach w i e l c e k o n k r e t n y c h . Gest n i e p o w t a r z a l n y , o s o ­ t a k l u , b y ł o d w u d z i e s t o s e k u n d o w y m działaniem, a p o t e m u t r w a ­ bisty, laliśmy t o t y g o d n i a m i . Wreszcie t o się s t a w a ł o samo, juz bez nas: przeciwny wszelkiej rutynie, w y z y w a j ą c y , otwierający 55 �każdy ś w i s t w y w o ł y w a ł nas w i n n y m miejscu sali, na i n n y m r o w e c h u s t k i . Tanie papierosy w s p r a c o w a n y c h rękach. Zmarsz­ p o z i o m i e , t o już była t y l k o opadająca ręka, która z a p o m n i a ł a , że czki na t w a r z a c h , t w a r z e jak ziemia Polski „ B " . A t o szepczą, a t o w y k o r z y s t u j ą c i m p u l s kręgosłupa, d ź w i g n ę ł a przed c h w i l ą part­ gwarzą, a t o klną. Kobiety nera, bo już jest gdzie indziej, już o ś w i e t l a p ł o m i e n i e m z saganka popijają, huczą, czasem p o p y c h a n k a , czasem n i e u m i a r k o w a n i e . l e w e o k o i n n e g o partnera i za d r z w i a m i znika. kołyszą się, śpiewają. Mężczyźni I my z M i ł o s z e m — „za t r u d n y c h y b a dla nas ten M i c k i e w i c z , Zdarza się k o m u ś p o w o ł a ć konstelacje w y j ą t k o w e . M y ś l ę , że ta gdzież n a m d o pańskiej, ż y d o w s k i e j n a u k i " . z 1 9 7 9 r o k u , d o c h o d z ą c d o „ G a r d z i e n i c " , w pełni zamanifes­ t o w a ł a się w Gusłach. D o dziś nie m o g ę myśleć o t y m spektaklu bez drżenia — Gusła nie były dla nas t y l k o spektaklem, były Oj, t o nie była p r z y g o d a , t o była w a l k a , inne ś w i a t y , inne w a r t o ś c i , inne życia. T o c o przyciągało — kultura tradycyjna, nasza jej indiańskość, jej f u n k c j o n a l n o ś ć , ż y w o t n o ś ć , c z ł o w i e c z e inicjacją, p i e r w s z y m , g ł ę b o k i m zanurzeniem, w proces pracy ze wartości - S t a n i e w s k i m , w t w o r z e n i e , bez reszty. Szło o t u i teraz — jak s p r a w i ć , nie ulec mistyfikacji, nie popaść „ G a r d z i e n i c e " t o „ b o j o w a n i e — byt nasz p o d n i e b n y " . B o j o ­ to b y ł o ukryte, przysypane p o p i o ł e m , w o k r u c h a c h . w c h ł o p o m a n i ę . Z a a k c e p t o w a ć na Z g r o m a d z e n i u kurę, pijaka, w a ł e m o Siebie, o t e g o , który m n i e przerasta, ale też stałem ś w i n i ę i o d c z y n i ć w o k ó ł nich „ a k t strzelisty", jak m ó w i S t a n i e w ­ w szeregu, biłem się o t o , c o dziś, za S z u l c e m - Staniewski ski. W i ę c rozpalały się oczy w ś p i e w i e i p o z w a l a n o n a m , o b c y m , n a z y w a naszą „ R e p u b l i k ą m a s z e ń " . I znałem w tej w a l c e s w o j e z d r o g i , z bezświata, stroić kuglarskie d z i w y , przynosić w i e ś c i miejsce, g d y ż nie była t o w a l k a na oślep. B y ł e m częścią k o n ­ i n n y c h rzeczywistości. A o n t o w s z y s t k o mierzył, sprawiał. Był stelacji i był ktoś k t o ją p o w o ł a ł i spełniał bolesne o b o w i ą z k i Zgromadzicielem „ s z e f a " . Byliśmy p o d o c h r o n ą , u w o l n i e n i o d d o b y t k u teorii, bez o d w r a c a ł , „ r o z d a w a ł g ł o w y c u k r u " , ż a r t o w a ł , p o p y c h a ł d o przo­ u m o w n o ś c i — cóż za k o m f o r t — d z i e w i c t w o ! Pamiętam j e g o d u , mącił, n i e p o k o i ł , w y w o ł y w a ł , ś p i e w a ł , milczał, w y s t u k i w a ł — n a d a w a ł w y m i a r , przemawiał, sypał s ó l , p o d p o w i e d z i , zaklęcia, w y b u c h y radości, g d y w z l a t y w a ć n a m się rytm, wystukiwał rytm, wystukiwał rytm. „ T y l k o żywo, tylko u d a w a ł o . Czyż t o nie o n k o r y g o w a ł nasze fałszywe, duszne fałsze ś m i a ł o " . Pieśni cygańskie, t o działało zawsze. M a ł o . W s k o k na m ł o d o ś c i , a ileż razy brał w p r o s t , w ramiona, w i r o w a ł , żeby d o lotu barki, przerzut, o p a d a n i e — „ M a t k a Boska z n i e b a " , p o w i a d a l i nas p o d p r o w a d z i ć . ludzie. Pieśni ż y d o w s k i e — zapatrzyli się. Grajek p r z y p o m n i a ł O d lat w s p o m i n a się t y c h , którzy z „ G a r d z i e n i c " odeszli — sobie „ D i e r e g e l t " sprzed w o j n y , g d y g r y w a ł z ż y d o w s k ą kapelą każdy zresztą inaczej. Niestety, towarzyszą t e m u d r o b n e prze­ p o w e s e l a c h . W i r o w a n i e — „ b u c h n ę ł o , zawrzało, z g a s ł o " . Cisza. kłamania, mistyfikacje. T o tak j a k b y ktoś chciał d o r o b i ć legendę Sześć, siedem, osiem s e k u n d . W i e c z n o ś ć . Dopaliła się ś w i e c z k a , schizmy, m a n i p u l o w a ć w a r t o ś c i a m i , k r e o w a ć sprzeniewierzenia. z a k w i l i ł o d z i e c k o . I szczerbate babki się śmieją, a c h ł o p a k i , luźne A przecież zawsze będą „ p r z e c h o d z ą c y m i m o " . Ci, którzy stąd w odeszli, nie byli n i g d y bardziej razem niż t u , w G a r d z i e n i c a c h , a tu k o b i e t y odciągają p i j a n y c h m ę ż ó w d o c h a ł u p y . D o p o ł o w y nocy byli j e d n y m i z w i e l u , p r a w d a , może szczególnie bliskimi paru o p o w i e ś ć starego w o j a k a — „Przeszedłem w s c h ó d i zachód... sercom. Przyszli i odeszli, w y n o s z ą c ile unieść zdołali. P r a w d a , i kto o mnie wspomni..." relacje w g r u p i e n i g d y nie s p r o w a d z a ł y się d o t e r m i n o w e g o r a m i o n a c h , t y l k o łyskają o c z y m a , d z i e w u c h y się wstydzą, T o n a m już grało, p o c h o d n i e w n o c y , latarki, p a k o w a n i e w ó z k a k o n t r a k t u — t o zawsze był teatr podróży, d r o g i , w y p r a w y — ale d o w ę d r ó w k i . Droga lasem, t r e n i n g , próba na wcześniej w y b r a n e j , nikt też nie żądał małżeńskich zaklęć. Nie m ó w i ł o się o etyce — polanie. D o r o b i l i ś m y ludzkiej, aktorskiej egzamin. Białe koszule, szerokie s p ó d n i c e , rozpuszczone w ł o s y , — ją się p r a k t y k o w a ł o na c o dzień. Przy­ się s p r a w n o ś c i , m o d e l i , które zdawały rządzanie p o s i ł k ó w , gorąca herbata dla t y c h c o pracują na sali, m o c n e , ciepłe ręce. O d w a ż a l i ś m y się n a w e t na i n n e g o Z g r o m a - muzyka przy stole dla t y c h c o jedzą, g o d z i n y milczenia, ciszy dla dziciela. t y c h c o śpią. Higiena w s p ó ł ż y c i a — w okresie pracy zakaz u ż y w e k Ileż p o m y ł e k p o drodze, ileż r o z m y d l o n y c h o c z u , mistyfikacji — i p r y w a t n y c h relacji. Przywilej służby — nie w ideach — w z m y ­ że coś się dzieje, pretensji waniu przyjechali p a n o w i e artyści i w i e ś ich o g l ą d a , w i ę c nie tak, naczyń, w szorowaniu p o d ł o g i sali d o zapachu słoi w deskach. — że o t o ś p i e w a m y . A t o t y l k o S t a n i e w s k i w y ś m i e w a i krzyczy, w i ę c w a l k a , p o h u l a n k a , rozpacz. Ulego Rozpacz zagrała, ludzie u w i e r z y l i w rozpacz. „ H e j , k r u k i , s o w y , Hardta z Niemiec — w t e d y zaczęła się moja przygoda d y d a k t y c z ­ orlice... w salach, gdzie te o d złota ś w i e c ą c e pijaki przy g o d o w y m na w „ G a r d z i e n i c a c h . " T o t r w a ł o kilkanaście t y g o d n i . Materiał huczą stole, ja, w tej rozdartej s u k n i , z t y m listkiem na czole, w n i d ę W a ż n y m etapem był okres w p r o w a d z a n i e d o Guseł był b o g a t y : krok ciżby w y p r o w a d z o n y z d o l n e j części kręgosłupa, i stanę przy stole... Całe piekło z m y c h piersi p r z y w o ł a m d o o k a . . . " . ciżby „ z a w i e w a n i e " — uniezależnienie ciężkiej, d o l n e j części Zagarnięcie d ł o n i ą w ł o s ó w A n n y , przy skórze, aby nie b o l a ł o . ciała, n ó g i krzyża, o d części g ó r n e j , „ l e k k o p i j a n e j " , w i r o w a n i a , Z a w i r o w a n i e , przechył w łuk nad s a g a n k i e m — ś w i a t ł o . O d s k o k p o m y k a n i a , loty, s k o k i . „ T u p a l i ś m y " c a ł y m i n o c a m i — jak m ó w i l i na d o t y k k o n i u s z k ó w p a l c ó w , w y g i ę c i e kręgosłupa, lewa noga na na w s i — „ k y c a l i ś m y " . T o była podróż przez w i e l e p o z i o m ó w granicy ś w i a t ł a i cienia. Jej lament — rozwarte oczy i usta, łzy, zmęczenia, szukanie źródeł energii — o z m i e r z c h u , w mokra t w a r z . Przytrzymanie, przytrzymanie, zniknięcie. Jakże połowie nocy, p o trzeciej, przemoczonej koszuli, o ś w i c i e , p o ś w i c i e , p o masażu ł a g o d z ą c y m b ó l mięśni, na n o w o , inaczej, p o w y b i e g ­ p r a w d z i w a , ludzka, ta rozpacz musiała być. T o n a m już grało — w y p r a w y , miasto, w i e ś . D w a ś w i a t y , nięciu w łąkę nocą. Pamiętam tę e t i u d ę , w g ó r n y m r o g u sali, „kultura niska", „kultura w y s o k a " . Miejsce styku, pogranicze. To u sklepienia kaplicy, którą wcześniej p r ó b o w a ł e m z Krzysiem. się d o t a r ł o w Awwakumie. „ P o c h y l i ł e ś g ł o w ę w krzaczek" — z Dziadów, „ P o p a t r z , jaki tu żar k i e w w Czarnej. Ludzie t a m przyszli p o dziesięciu latach, p o Ł e m k o w s z c z y z n a . Z a d r u t o w a n a cer­ p ł o n i e , m i m o deszczu, m i m o c h ł o d u , zawsze p ł o n i e (...) Ty m n i e dziesięciu latach o t w a r t o d r z w i . Stali na gołej ziemi, bo roz- zabiłeś, ty m n i e nauczyłeś czytać, w p i ę k n y c h k s i ę g a c h , w p i ę k ­ k r a d z i o n o p o d ł o g ę ; przed ikonostasem w w i e l u miejscach śle­ n y m p r z y r o d z e n i u , czytać, ty dla m n i e ziemię piekłem zrobiłeś pym, bo w y w i e z i o n o ikony. Światło świec w p r a w i a ł o m a l o w a ­ i rajem. A t o jest t y l k o z i e m i a . " A p o t e m ja te s ł o w a słałem d o nych świętych w ruch. Pochylone kręgosłupy — „pokajanie", U l e g o , który nie znał M i c k i e w i c z a , ani Miłosza, ani ś w i s z c z ą c y c h , w z n i e s i o n e ręce, żegnające się „ t r z e m a czy pięcioma p a l c a m i " , p o l s k i c h głosek i k t ó r e g o „ r o m a n t y z m " — jakże inny o d Krzysio- o d w r ó c o n e g ł o w y o d reszty ciała, w skręcie, gdzieś d o nieba, „ w w e g o — musiał w s p ó ł b r z m i e ć i po miesiącach p r ó b , p o miesią­ ś w i a t ł o czy w m r o k ? " . Ludzie stali i patrzyli, patrzyli. M y ś m y cach „ b o j o w a n i a " , ś p i e w a l i . T y l k o tyle. Ktoś płakał. Ś w i ę c i na i k o n a c h , w m i g o t a n i u współbrzmiał przez n a s t ę p n y c h kilka lat ś w i e c , o d c z y n i a l i s w o j e „ p o r u s z a n i a z krzyża", na pieśni. T o b y ł o z moim wołaniem. Wyprawy — ileż ich było? M o ż e sześćdziesiąt — tych po jedno z najmocniejszych Zgromadzeń. wie­ S t u d i o w a l i ś m y p o t e m t y g o d n i a m i te ruchy, gesty, p o c h y l e n i a . ze z g r o m a d z e n i o w ą przyrodą Guseł. O b s k u r n e „ r e m i - Ikony R u b l o w a w p r a w i a l i ś m y w r u c h . S t a w a ł o się t o t r e n i n ­ z j e " , rozpadające się c h a ł u p y . Ciżba w d r z w i a c h — rozkołysana, g i e m — k r ę g o s ł u p , d ł o n i e , g ł o w a , skręty ciała, przejścia. U p o ­ dysząca — ludzie starzy, k o b i e t y z dziećmi na ręku, g o s p o d a r z e . c z ą t k ó w Awwakum Wiejski d z i w a k , grajek. G u m i a k i , kufajki, czapki, w y b l a k ł e , k o l o - ukazującą esencję pracy — „ o d c z y n i a n i e w z a j e m n o ś c i pieśnią." „ N a t u r a l n e ś r o d o w i s k o t e a t r u " . W y p r a w y ze Spektaklem czornym, 56 p o p r z e d z o n y był częścią z g r o m a d z e n i o w ą , �T o t r w a ł o kilkanaście m i n u t , d o b r y c h kilka pieśni. R u c h z k r ę g o ­ słupa w y p r o w a d z o n y d ź w i ę k i e m , s k ł o n i e n i e ku p a r t n e r o w i , głos ś p i e w a n y d o środka, d o w e w n ą t r z , w siebie, aby d r u g i e g o usłyszeć, aby z n i m w s p ó ł b r z m i e ć , aby jeszcze w s p ó ł b r z m i e ć z trzecim g ł o s e m . Przejście w strefę cienia, skłonienie się ku i n n e m u , w ś w i e t l e ś w i e c . T o p ł y n ę ł o nieustannie, na pieśni, t o paliło ś w i a t ł o , grzało. Najprostsze „ g e s t y w z a j e m n o ś c i " , n a j w i ę k ­ sza w s p ó ł c z u l n o ś ć partnerska. Nasza p o d r ó ż w Carmina burana, w y p r a w a . Trafiliśmy d o S t i n c h e w rejonie C h i a n t i , t a m gdzie po raz pierwszy p o k a z y w a ­ liśmy Gusta. Pagórki, w i n n i c e , o l i w k i . Osiołek towarzyszył nam w drodze. S ł o ń c e piekło. P o w y ż e j kaplicy, nad rzeką, przysiedliśmy. Pieśni łacińskie, s ł o w a Pieśni nad pieśniami, „na wielu j ę z y k a c h " . Kamienna kaplica, przyszli ludzie, przysiedli. U c h y l o n e d r z w i . Teraz organy, teraz inna muzyka. Cień Padre G i o v a n i e g o . Tam gdzie kiedyś p o s t a w i o n a w d w i e g o d z i n y konstrukcja d o Gusei, z żerdzi ł ą c z o n y c h s z n u r a m i , t a m gdzie w i r o w a n i a , p o h u k i ­ w a n i a ciżby, w i z g i , t a m gdzie ja — „ i d ę z daleka, z piekła czyli z raju..." — teraz t y l k o szepty, delikatne przejścia, pieśni o k l e j ­ nocie d z i e w i c t w a , u t r a c o n y m , p o n o w n i e . „ W t e d y nie w i e d z i a ­ ł e m , nie w i e d z i a ł e m , nie w i e d z i a ł e m . . . Co wiesz dzisiaj i c o ciebie dręczy... A c h , w s z y s t k o dręczy m n i e . . . " — laska Józefa z A r y m a t e i i p o d z i e m n e labirynty G l a s t o n b u r y , M e r l i n w klasztorze T a s h i d i n g w S i k k i m , w o ł a n i a i śmiechy w n o w o g w i n e j s k i m H i g h l a n d z i e , T i n t a n g e l , skała z której skoczył Tristan. I tamta harmonia, szatańska, z Pieklą muzykantów. S ł o w a co brzmią z o d d a l e n i a , przez e c h o , t o jest w y p r a w a przez moreński las, po j e d n o s ł o w o , j e d n o j e d y n e , n i e w y p o w i e d z i a n e , z z a ś m i e c h u , w milczeniu — krzyk. W y p r a w a k a ż d e g o z nas, k a ż d e g o inaczej. Po ja. Po ja — które b y ł o b y p o s ł a ń c e m w y r z u c o n y m przez c h ó r falą pieśni. Ja — p o w r a c a j ą c e d o c h ó r u . J a k ten ptak w p a d a j ą c y d o rozgrzanej, r o z ś w i e t l o n e j k o m n a t y w o p o w i e ś c i Bedy C z c i g o d n e g o , z zimy d o zimy, na c h w i l ę , na życie. J a k d y t y r a m b p r z y w o ł y w a n y nieustannie przez S t a n i e w s k i e g o . T u już nie ma ciżby. Chór jest muzyką. Nie w i d a ć g o — słychać. W s z y s t k o w y c h o d z i o d niego i w r a c a , ci z Breugla, ci z Boscha, ci p i ę k n i i przetrąceni, „ w s z y s t k i e myśli, wszystkie p r a g n i e n i a " , w y r z u c o n e na plac „ j a " — ja, m o j e , s w o j e , ja, o d c z y n i a n i a . J a k o c h r o n i ć , jak nie z a p o m n i e ć , jak nie s p r o w a d z i ć t e g o „ j a " — części każdego z nas, na m a n o w c e , zapominając o innych? „ J a b y ł e m w w i e l u kształ­ t a c h z a n i m m n i e u w o l n i o n o . Ja b y ł e m s m u k ł y m z a c z a r o w a n y m m i e c z e m , ja b y ł e m kroplą deszczu w p o w i e t r z u , b y ł e m p r o m i e ­ niem g w i a z d y . J a b y ł e m S ł o w e m w literach, ja byłem Księgą u jej p o c z ą t k u . M n i e s t w o r z y ł w i e l k i M a g , z zaczarowanej laski, z pięciu p i ę ć d z i e s i ą t k ó w nauczycieli i c z a r o d z i e j ó w , jak M a t e m a ­ tyka ja b y ł e m s t w o r z o n y . J a p r z e b y w a ł e m ś w i t y , ja spałem w purpurze, ja byłem na w i e ż y b o j o w e j . J a b y ł e m z a c z a r o w a n y m w ę ż e m na w z g ó r z u . J a uczynię pole k r w i a na n i m stu w o j o w ­ n i k ó w , d ł u g i e i białe są moje palce, o d d a w n a nie b y ł e m pasterzem. Ja żyłem jak w o j o w n i k zanim nie stałem się c z ł o w i e ­ kiem I iter. J a w ę d r o w a ł e m , ja krążyłem, ja spałem na stu w y s p a ć h, ja b y ł e m w stu t w i e r d z a c h . J a b y ł e m b ł ę k i t n y m ł o s o s i e m , ja b y ł e m psem, o g i e r e m , r o g a c z e m na w z g ó r z u . J a b y ł e m p n i e m , t r z o n ­ k i e m , siekierą w ręce. J a b y ł e m z m o i m Panem w niebiesiech, ja nosiłem sztandar, ja b y ł e m w T w i e r d z y , ja b y ł e m w T e t r a g ramaton". M i j a spektakl jak w i o s e n n a burza. W r a c a m d o c o d z i e n n e ­ g o c z u w a n i a , p r z y g o t o w y w a n i a a k c e s o r i ó w . Pieśni, ć w i c z e n i a , książki. Z m i e r z c h . Ruszamy na b i e g . Pracujemy teraz nad n o w y m spektaklem. A jest t o spektakl o miłości. I z n o w u bojowanie. T u na w s c h o d z i e jest d o m z u c h y l o n y m i d r z w i a m i . Dla d z i e d z i ­ c ó w i tych marnotrawnych. W y p r a w a 1 9 8 0 r. Zgromadzenie na w s i . W środku T o m a s z R o d o w i c z i A n n a Zubrzycka-Gołaj 57 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3a1a22137199ddc10cf101e6f8245a53.pdf 4db5ea331197b7cf3d4003379351b99a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4118 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1957 Subject The topic of the resource formy piernikarskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3843 Title A name given to the resource Rzeźbione formy piernikarskie/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1957 t.11 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - 1957 t.11 z.2;s.67-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Żywirska, Maria Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Państwowy Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ryc. 1. Dziewczyna. Klocek piernlkarsfcl z warsztatów Raciborza, Ze zbiorów Muzeu.n Śląskiego w By­ tomiu. M A R I A R Z E Z 2 Y W I R S K A BION E P I E R N F O R M Y I K A R S K I E A r t y k u ł niniejszy jest częścią większej pracy o zdobionych piernikach polskich, która miała się ukazać w wydawnictwie „Sztuka". Wobec likwidacji w wydawnictwie działu sztuki ludowej u w a ż a l i ś m y za wszech miar celowe opublikowanie podstawowych partii książki, zwłaszcza tych, które dotyczą prób wydzielenia e l e m e n t ó w rodzimych i ludowych z rzeźbionych w drzewie form piemikarskich. Pomijając niektóre skróty w tekście, opuszczono z całości trzy rozdziały, z ktćrych szczególnie istotny jest „Rys historyczny polskiego rzemiosła piernikarskiego". Autorka przedstawia w nim historię najważniejszych ośrodków piemikarskich w Polsce (Toruń, Kraków, Wrocław), wykazując wzajemną między nimi zależ­ ność oraz zakres oddziaływania na mniejsze warsztaty prowincjonalne. Omawia również normy cechowe, skład narodowościowy cechów, wreszcie rynki zbytu i ich organizację. l 67 �Ryc. 2. Dziewczyna z wiadra­ mi. Odcisk gipsowy z klocka piernikarskiego. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w To­ runiu. W pozostałych dwóch rozdziałach: „Wyrób pierników" oraz „Ciasto obrzędowe — w a ż n e źródło gene­ tyczne wyobrażeń na piernikach", autorka oprócz o m ó w i e n i a techniki wyrobu pierników próbuje wyka­ zać zbieżność całego szeregu e l e m e n t ó w w wypieku ciasta obrzędowego 1 pierników odciskanych na drewnianych klockach. Rysują się one w znamiennej roli miodu, doborze składników ciasta, okresie wy­ pieku związanym z rokiem obrzędowym, wymiarach, liczbach występujących w magii ludowej wreszcie symbolice m o t y w ó w i tematów rytych na klockach. Autorka podkreśla, że zasięg tych wszystkich czyn­ n i k ó w przekracza granice polityczne naszego państwa znajdując liczne powiązania w obyczajach i obrzę­ dach całe; niemal Europy, na co zresztą niejednokrotnie wskazuje i w drukowanych poniżej roz­ działach. Oczywiście w skróconej wersji pracy nie można było zamieścić całego materiału ilustracyjnego, pro­ ponowanego przez autorkę. Wyboru dokonała redakcja, kierując się głównie troską o uwypuklenie war­ tości plastycznych przedstawionych form. REDAKCJA 6$ �S ł a w a toruńskiego piernika była zawsze tak powszechna i niepodzielna, ż e zaćmiła niemal zupełnie inne ośrodki kunsztu piernikarskiego w Polsce. Począwszy od X V I wieku, piernik toruński zajmował miejsce niepoślednie w obyczajach ówczesnej Polski stanowej. Tymczasem w cieniu s ł a w y piernika toruńskiego istniało na terenie całej Polski wiele warsztatów piernikarskich, mających tradycje równie dawne. Nie dorównywały, b y ć może, swoją dobrocią i wytwor­ nym kształtem piernikom toruńskim, ale zaspokajały chłonny rynek pobliskich okolic. Każda bowiem apteczka dworu szlacheckiego, obok rozlicznych ziół czy owoców smażonych w miodzie, musiała posiadać pierniki. One były najbardziej pożądaną przekąską po starce lub syconym miodzie, a jak były cenione, świadczy najlepiej popularny dwuwiersz zanotowany przez Minasowicza przy końcu X V I I I wieku: „Kto nie pije gorzałki i od niej umyka, ten słodkiego nie godzien spróbować piernika" . 1 Tak w i ę c piernik, przez długie wieki cieszył się niezwykłą popularnością. W X V I I stuleciu sprzeda­ wano go w aptekach jako skuteczny lek na wiele chorób. Jednocześnie miał niemałe znaczenie w ówczesnych warunkach ekonomicznych, początkowo tylko w życiu sfer elitarnych, później szerokich mas społecznych. Rozpowszechnieniu jego sprzyjał fakt, że sprowadzony do Europy (już po odkryciu Ameryki) cukier czcinowy był niezmiernie drogi do połowy X I X wieku, dopóki nie zastąpił go cukier tłoczony z buraków: liczne zaś bory bartne i pasieki, pomimo obwarowań w y n i k ł y c h z prawa bartnego, dostarczały spore ilości miodu. Piernik b y ł w i ę c przez długie wieki jedynym niemal smakołykiem, jedna­ kowo upragnionym przez dzieci, młodzież i starszych. Dodanie egzotycznych, tak poszukiwanych w dawnej spiżarni „korzeni" podnosiło osobliwość smaku i wartość piernika. Poczynając od wczesnego średniowiecza aż po koniec X V I I I wieku służył on, jak już mówiliśmy, przede wszystkim warstwom elitarnym. Niektóre miasta jeszcze przy końcu X V I I I w. utrzymały zakaz sprzedaży pierników pospólstwu. Jednak od X I X wie­ ku, gdy drogi miód zastąpiono tanim syropem cukrowym, do pierwszej wojny ś w i a t o w e j , na każ­ dym jarmarku, odpuście czy kiermaszu można było znaleźć kram w a b i ą c y oko zdobionymi piernikami. / Ryc. 3. Snycerz przy pracy w XIV wieku. We­ K u p o w a ł y je matki dla dzieci, nie tylko aby je ucie-*~ dług Fünfhundert Selbstporträts L . Goldschneiszyć, ale wierząc, że zjedzenie liter wykonanych dera. Wien 1936. 2 piernikowego ciasta ułatwi dziecku n a u k ę czytania. Narzeczeni ofiarowywali piernikowe serca swoim wy­ branym jako dowód gorących uczuć; wnuki n a b y w a ł y je dla dziadków, którzy nie mogli wziąć udziału w ulubionych /jazdach i zabawach. Wracający Zaś z od­ p u s t ó w pątnicy nieśli wizerunki świętych wykonane w cieście piernikowym, aby powiesić je w domu na honorowym miejscu w ś r ó d świętych obrazów jako pamiątkę odbytej pielgrzymki (Piekary). W drugiej p o ł o w i e X I X wieku w niektórych miejscowościach imponująca rozmis.r3.mi clcinia lub rycerz z piernika, były w budzie' naibardziei cvinvch naeród 2i X l J L X PP!„ Sa^hArrt r*Z Z ZLL 4wi znów P t a J 1 P T i T Z I małp r Z n r W T * Z Xl !m7r J n™n n n ( braniach towarzystw śpiewaczych, które tak rozpow­ szechniły się na Śląsku w początkach naszego stule­ cia, ogromne serce piernikowe było jedną z najbar­ dziej ponętnych nagród za najlepiej odśpiewaną pieśń czy wyrecytowany wiersz (Chorzów, Bytom). Gospo­ dynie zaś spod Cieszyna, Istebnej czy Wisły posy­ p y w a ł y drobionym piernikiem wypiekane na święta kołacze, a w e d ł u g przepisów gospodyń krakowskich drobno tłuczony piernik dodawał smaku potrawom rybnym. Często nabywano pierniki jedynie dla ozdoby. Po­ czesne miejsce, jakie zyskał piernik wędrując przez stoły wszystkich warstw społecznych — od k r ó l e w ­ skiego po chłopską chatę — zawdzięczał nie tylko walorom wyszukanego smaku, ale także różnorodności swego kształtu. Kształt ten, z czasem obwarowany tradycją, uzyskiwano przez odciśnięcie ciasta pierni- �kowego w drewnianej formie, pokrytej w k l ę s ł ą rzeź­ bą o skomplikowanej niekiedy symbolice. Dzięki w a ­ lorom artystycznym tych rzeźb, słodki piernik z a ­ mieniał się w dzieło sztuki dekoracyjnej. W rozważaniach poniższych pragniemy o m ó w i ć pol-"""" ski p L r n i k w ł a ś n i e od strony jego artystycznego kształtu, zamykającego p e w n ą tradycyjną treść, i to tylko w tym okresie, kiedy odciskano go w drew­ nianych rzeźbionych klockach, gdy o wartości pla­ stycznej decydowała inwencja artysty-snycerza. We wszystkich krajach europejskich duże warszta­ ty cechowe czy późniejsze manufaktury piernikarskie> wielkich miast chlubiły się formami wykonanymi przez wytrawnych, biegłych w swoim kunszcie mi­ strzów; przy masowej zaś produkcji, obliczonej na „ szerokie rzesze odbiorców, korzystano z klocków rze­ zanych bądź przez samego majstra, bądź też powie- / rżano ich wykonanie snycerzom ludowym. Różnorod­ ność zaś interpretacji plastycznej uwarunkowana była nie tylko indywidualnością artystyczną twórcy rzeźby. ' Kładły na nich znamię miejscowe, uświęcone tradycją pierwiastki swoistej, narodowej tematyki ora2 od­ mienne i w ł a ś c i w e dla danego regionu środki wyrazu artystycznego, które w sumie odzwierciedlały i wy­ d o b y w a ł y istotne cechy rodzimej kultury. 1 Na ziemiach polskich, kiedy wyrabiano jeszcze od­ ciskane pierniki, a w i ę c i klocki do ich k s z t a ł t o w a ­ nia, odmiennie oddawało przejawy życia współczes­ nego dłuto szkolonego, ś w i a d o m e g o swoich m o ż l i w o ­ ści artysty, inaczej zaś twórcy ludowego, ściśle z w i ą ­ zanego ze środowiskiem, które go w y d a ł o i które miało niemały w p ł y w na wybór tematu oraz jego przedstawienie. Aby splot tych wszystkich czynników złożył się na obraz bardziej wyrazisty, niezbędne jest zarysowanie tła historycznego, ktćre by określiło genezę wyobra­ żeń ikonograficznych, spotykanych w tematyce kloc­ ków piernikarskich i wyznaczyło drogę, jaką p r z e b y ć piernik. Wyszedł on prawdopodobnie z prastarych ob­ rzędów ludowych i poprzez wszystkie odłamy spo­ łeczeństwa rozwarstwionego wrócił do ludu. Na sku­ tek swoistej drogi historycznej piernik nigdy nie n a ­ tężał w pełni do sztuki ludowej. W okrasie p r z e ł o ­ mowym dla wsi polskiej, po zniesieniu pańszczyzny w połowie X I X wieku manufaktury i warsztaty rze­ mieślnicze wytwarzają go dla ludu, będącego jedynie jego odbiorcą i konsumentem. T ą drogą w dużej mierze szła Ingerencja ludowego odbiorcy w kształto­ wanie się tematyki rzeźb na formach piernikarskich to wreszcie spowodowało i zdecydowało o po¬ wstaniu pewnego zespołu klocków, których wyko­ nawcami byli artyści ludowi * Ryc. 4. Dama w stroju z I połowy XVIII teleku. Klocek piernikarski, sygnowany C . K . , datowany 1719. Ze zbiorów Muzeum, Śląskiego we Wro­ cławiu. 70 Kunszt piernikarski — jak o tym świadczą źródła z późnego średniowiecza — rozwinął się niemal jed­ nocześnie w kilku ośrodkach Europy. Z uwagi na ob­ fitość puszcz bartnich najbujniej rozkwita w środ­ kowych Niemczech i Polsce, przy czym niemal do czasów współczesnych utrzymały się w tym rzemiośle diva g ł ó w n e ośrodki produkcji: Toruń i Norymberga. �Trudno jest w obecnym stanie badań ustalić, które z miast polskich najwcześniej rozwinęło u siebie rze­ miosło piernikarskie uwarunkowane tak położeniem geograficznym, jak i bliskością borów bartnich. Bo­ wiem zarówno w aktach miejskich Torunia*, jak i K r a k o w a natrafiamy na wzmianki o miejscowym wyrobie pierników już w__aoigwie . X i y wieku. Wzmianki te będą się pojawiać coraz częściej w aktach cechowych z X V i X V I wieku i mniejszych miast, jak np.-Pszczyna, osiągając swój punkt kulmi­ nacyjny na przestrzeni X V I I wieku, aby przygasnąć dopiero w I połowie ubiegłego stulecia, niemal jed­ nocześnie z rozluźnieniem się w i ę z ó w cechowych. 3 Na podstawie poznanego materiału archiwalnego, jak też inwentarzy naszych m u z e ó w okaże się, że j rzemiosło piernikarskie zgrupowane było przede wszystkim na terenach zachodniej Polski. Wprawdzie u mistrzów Krakowa i Torunia przebywali na nauce uczniowie z Polski środkowej czy wschodniej, jednak brak tam szerszych tradycji piernikarskich. Najdalej na wschód w y s u n i ę t y m miastem, gdzie przechowało się wspomnienie dawnego wyrobu pierników, jest Częstochowa i Warszawa, Dopiero na Litwie (Wilno) i Rusi (Lwów) istniały duże warsztaty, które nie¬ wątpliwi© miEiły swoicti sćit(?litóv/ \^ małych ośrod­ kach prowincjonalnych. Zasadniczo rysują się trzy g ł ó w n e ośrodki prze­ mysłu piernikarskiego w Polsce: w Toruniu, K r a k o ­ wie oraz na Dolnym Śląsku, gdzie przede wszystkim prym w i ó d ł Wrocław. Wokoło nich, na przestrzeni X V I , X V I I , X V I I I wieku zaczęły wyrastać p o m n i e j sze ośrodki piernikarskie, współzawodnicząc z miasta­ mi macierzystymi, jak: Poznań, Gdańsk, Nowy Dwór, Kwidzyn, Nysa, Jelenia Góra, Brzeg, Opole, Rybnik, Pszczyna, Racibórz, Wadowice czy Cieszyn. Najpóź­ niej z większych miast, gdyż dopiero przy końcu X V I I I wieku, rozwinie, a w ł a ś c i w i e wznowi ten kunszt Warszawa . Tyle koniecznych, wprowadzają­ cych uwag wstępnych. - 4 TWÓRCY KLOCKÓW P I E R N I K A R S K I C H WARSZTAT I ICH Siady istnienia zdobionych form do wypieku ciasta znajdujemy już w bardzo odległych czasach. W sta­ rożytnym Rzymie u ż y w a n o do tego celu naczyń gli­ nianych , a w średniowiecznych klasztorach wypie. kano nie tylko odciskane w formach opłatki, ale tak­ że zdobione chleby*. 5 Najstarszą jednak formę drewnianą do wypieku ozdobnych pierników spotykamy dopiero w wieku X V . Być może słuszna jest hipoteza T. Seweryna wiążąca narodziny klocków piernikarskich z wynalazkiem czcionki drukarskiej i drzeworytu'. Rzezana w drze­ wie forma do odciskania pierników staje się niezbęd­ nym narzędziem pracy w warsztacie ówczesnych piernikarzy zrzeszonych w cechy i w y k o n u j ą c y c h swoje rzemiosło jedynie na użytek: dworu, szlachty i bo­ gatego patrycjatu miejskiego . 8 Surowe przepisy cechowe, które ograniczały swo­ bodę działania, wkraczając niekiedy nawet w drobne Ryc. 5. Dama w stroju 2 czasów Dyrektoriatu. Klocek pierntJcarski. Ze zbiorów Muzeum Etno­ graficznego w Krakowie. 71 �Ryc. 6. Kobieta trzymająca w reku skrzyżowane loże. Klocek piernikarski sygnowany M.M.T., 1876. Na kancie sygnatura: Geschwister Ge­ sellenberg, Tiejenhof 1876. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. Ryc. 7. Krakowiak. Klocek piernikarski. Ze .zbio­ rów? Muzeum Etnograficznego w Krakowie. szczegóły organizacji pracy warsztatowej 1 tutaj miały decydujący głos określając, ile klocków może posiadać każdy z mistrzów. Wyraźnie o tym m ó w i ustawa cechu piernikarzy krakowskich z 1630 roku: „aby żaden Brat nie śmiał wiencey form tak na pasy jako o miodowniki mieć, iedno po dwu, iakie mu się będą podobać, tylko żeby różne były od drugiey Braciey pod wina pułkamienia wosku"». Jak z tego wy­ nika, każdy warsztat posiadał zaledwie cztery klocki, przy czym motyw nie mógł być powtórzony w tym samym mieście. Czy liczbą tą objęto ilość tematów czy klocków — nie wiemy, bowiem większość kloc­ ków miała po obu stronach dwa różne motywy. W najlepszym razie każdy warsztat posiadał osiem róż­ nych kompozycji wyrzezanych w drewnianych klockach, ograniczonych ustaloną formą prostopadłościanu, z których połowa miała nie określony bliżej kształt „paska". Klocki te, najczęściej opatrzone haczykiem, wisiały na ścianach warsztatu i były pod opieką chłopców odbywających naukę u mistrza. Do Ich obo­ wiązków należało utrzymanie k l o c k ó w w należytym porządku. Zachodzi pytanie, kto b y ł autorem rzeźb na klockach? Wprawdzie opanowanie tej sztuki, umiejętność wyrzezania ustalonego tradycją motywu, należało do pełnego wykształcenia piernikarza i obowiązywało przy składaniu egzaminu c z e l a d n i c z e g o » , jednak dojrzałość artystyczna wielu klocków, wyraźna swobo- 72 J �Ryc. S. Mieszczanin. I.W.M.F. Ze zbiorów Klocek piernikarski. Muzeum Pomorskiego Sygnowany to Toruniu. K y , ze c 9 j , i piemikarskl zbiorów Muzeu.n Miejskiego w Cieszynie, P a a c K o c e k da w operowaniu narzędziem snycerskim, wreszcie bogactwo wyrazu artystycznego zdecydowanie wskażują na p e w n ą rękę znającego swoje rzemiosło mistrza. B y ć może autorami ich byli wspomniani już w dokumentach z X V I wieku wykwalifikowani w tym rzemiośle wykrawacze k l o c k ó w kołtryniarskich, posiadający własne cechy . Wreszcie, rzezaniem k l o c k ó w mogli się zająć coraz bardziej usuwani w cień przez sztycharzy drzeworytnicy i wykwalifikowani snycerze, którzy już w X V I wieku, nie wytrzymując konkurencji tłumnie napływających cudzoziemców, p o d e j m u j ą się prac mniejszych i przenoszą się często na p r o w i n c j ę . • ' \\ 11 18 Wysoki poziom artystyczny ówczesnych rzeźb na klockac i zawdzięczano nie tylko wykonawcom, ale i za­ pobiegliwości samych mistrzów piernikarskich. Ograniczeni bowiem cechowym rygorem w ilości posiada­ nych klocków usiłowali wyróżnić swoje wyroby najbardziej efektownym i p i ę k n y m kształtem, w s p ó ł z a ­ wodnicząc i na tym polu z innymi towarzyszami cechowymi. Przy końcu X V I I I wieku zniesiono nakaz posiadania w jednym warsztacie określonej ilości klocków. Poszczególni mistrzowie powodowani chęcią zdobycia jak najszerszych r y n k ó w przez podniesienie atrak­ cyjności swoich w y r o b ó w zwiększają s w ó j zasób klocków. W pierwszej p o ł o w i e X I X wieku największa 73 - ��w Polsce manufaktura Weesego w Toruniu posiadała przeszło 500 klocków; w Krakowie mistrz Rothe jesz­ cze w początkach naszego stulecia miał ich około 120, przeważnie dwustronnych. Nawet warsztaty w m a ­ łych miasteczkach posiadały przeciętnie kilkadziesiąt klocków, uzupełniając je od czasu do czasu, gdyż stare, na skutek częstego mycia, niszczały dość szyb­ ko. Niekiedy gruby klocek .pękał tworząc głęboką szczelinę w rysunku rzeźby i nie zawsze ściśnięcie żelazną obręczą czyniło go zdatnym do użytku. Nie tylko wielkie manufaktury, rozrastające s i ę w tym czasie, zwiększają swoje zapotrzebowanie na nowe formy, ale i coraz bardziej gęstniejąca sieć w a r s z t a t ó w prowincjonalnych, Wielkie manufaktury zaopatrywały się w najbardziej cenione klocki — z uwagi na hierarchię społeczną pewnej grupy od­ b i o r c ó w — u zawodowych snycerzy; większość jednak k l o c k ó w specjalnie dla masowego użytku, zwłaszcza w małych warsztatach, w y s z ł a z rak samych piernikarzy, wreszcie przygodnych rzeźbiarzy ludowych. 1 1 ' Bowiem, zdaniem starych mistrzów piernikarskich, rzezanie k l o c k ó w nie było rzeczą ani ważną, ani trudną. Rzeźbił je mistrz bądź w zimowe wieczory, bądź w okresie wczesnego lata, kiedy w warsztacie nie b y ł o jeszcze pracy. Zabawiali się ich robotą czeladnicy piernikarscy nawet w niedzielne p o p o ł u d ­ nia, siedząc gromadnie w gospodzie, co świadczy, że zajęcie to uważano raczej za rozrywkę, a nie za— żmudną p r a c ę . Wykonywali je również w ę d r o w n i ' snycerze przechodząc od warsztatu do warsztatu. { Piernikarze dawali im zniszczone klocki do reperacji i zamawiali nowe w s k a z u j ą c jakie chcą mieć moty­ wy czy tematy czasem nawet sami wykonywali szki­ ce lub rysunki na papierze Snycerz zaś przenosił ie na D ł a s z L z n e klocka N i e k t ó r a niernikarze z Cie „ Skoczowa zamawiali rzeźbione f o m v wnrost u ludowJ* w , I l 1 KnniaLwie" 1 3 v n a c z v h w r67ult£łcic Hicłtertcił który możn.3 podzielić n s trzy zasadnicze grupy: do jednej należeć będą samodzielne pozycji p o s i t d a j ą ^ Ryc. 11. Prządka. K l o c i k pisrnikarski, sygnowa­ ny M.M.T. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. samodzSlną kon­ cepcję w rozwiązaniu ustalonego tradycją tematu.Do drugiej — najliczniejszej — w e j d ą kopie dokony­ wane przez całą plejadę n a ś l a d o w c ó w przenoszącycKopracowane" już wzory z jednych k l o c k ó w na drugie, później kopiujących wzory z ilustracji. Ale i w ichwyrobach dadzą się dostrzec pewne indywidualne cechy — w zmianie układu motywu, drobnych różnicach w szczegółach a nawet użyciu innej kreski sny­ cerskiej. Niezmiernie bowiem rzadko można spotkać dwie identyczne wersje tego samego motywu czy te­ matu. Wykonawcami tego rodzaju rzeźb, zwłaszcza replik, mogli być w ę d r o w n i czeladnicy, którzy w cza­ sie przymusowej pracy w warsztatach różnych mistrzów kopiowali na s w ó j użytek znajdujące się tam wzory. Starzy mistrzowie rysują w swoich wspomnieniach z początków naszego stulecia sylwetki czeladni­ ków, którzy z workiem p e ł n y m rzeźbionych klocków w ę d r o w a l i od warsztatu do warsztatu, czy to odbywa­ jąc praktykę, czy też poszukując pracy. Ilość posiadanych k l o c k ó w była do pewnego stopnia niezbitym dowodem należycie odbytej w ę d r ó w k i czeladniczej oraz znajomości kunsztu. Oddzielną wreszcie - ^ t r z e c i ą grupę,.stanowią snycerze ludowi, którzy nie posiadali k o n t a k t ó w z warszta­ tami i nie znali obowiązujących tam kanonów, tworzący swe klocki z dala od w i ę k s z y c h ośrodków miej­ skich. To prawdopodobnie oni dostarczali sprzętu piernikarskiego „przeszkodnikom", którzy po kryjo­ mu wyrabiali pierniki, starając się uniknąć prześladowania przez mistrza cechowego. Spośród nich za­ pewne rekrutowali się w ę d r o w n i wykrawacze form, obsługujący małe prowincjonalne warsztaty. Roznosicielami jednak różnorodnych t e m a t ó w i m o t y w ó w byli przede wszystkim w ę d r u j ą c y czeladnicy; i tu leży jedno ze źródeł niezmiernej fluktuacji m o t y w ó w , co gmatwa i zaciemnia możność ich zlokali­ zowania. 75 �Ryc. 12. Lew. Klocek piernikarski. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. 76 ��Ryc. 16. Kogut. Klocek piernikarski. Ze zbiorów Muzeu i Po.norskiego w Toruniu. 78 ��Antoni Rothe, otwierając w 1876 roku s w ó j warsztat w Krakowie, na Stradomiu, przywiózł na początek większość klocków z praktyki swej w Cieszynie i W a ­ dowicach, gdzie n a b y w a ł w i e d z ę fachową. Jak m ó w i tradycja rodzinna, Rothe nie miał zdolności do rzeź­ by i posługiwał się klockami rzezanymi przez innych Cytowany tutaj przykład świadczy, że klocki, na których odciskano przez szereg lat pierniki w danym warsztacie, nie musiały być dziełem miejscowym i nieraz na próżno staramy się znaleźć tu piętno lokalne. Trudność ustalenia metryk zwiększa jeszcze ano­ n i m o w o ś ć przeważającej większości klocków. Nawet znakowanie ich niewiele rzuca światła na ustalenie osoby twórcy. Niezmiernie rzadko jest to pełne imię i nazwisko autora; przeważnie natrafiamy jedynie na inicjały, które z kolei nie zawsze będą należały do twórców rzeźby. Często są jedynie stwierdzeniem przynależności klocka do danego warsztatu, jak to mogliśmy skonstatować w zbiorach pochodzących z manufaktury Weesego w Toruniu czy Rothego bądź Mikeski w Krakowie. Świadczyć o tym będą, oprócz początkowych liter imion i nazwisk, liczby porządko­ we klocków. Nazwisko Knittla z Nowego Dworu na charakterystycznych grubością klockach może w tym wypadku oznaczać zarówno właściciela warsztatu, jak i w y k o n a w c ę rzeźby. * Wreszcie niektóre klocki zaskakują nas jeszcze jedną niespodzianką: na bocznych ich powierzchniach spo­ strzegamy niekiedy dwa różne znakowania, a nawet dwie różne daty. Na jednym z klocków w zbiorach wrocławskich widzimy z jednej strony S. 1794, na drugiej: C, S. D. 1813; znów w pracowni Rothego znajdujemy klocek, gdzie z jednej strony widnieje podpis: Johann Scholtz 1810, z drugiej: F . Hernich 1854. Który z tych podpisów będzie nazwiskiem w ł a ­ ściciela, który artysty, pozwoli ustalić dopiero anali­ za formalna rzeźby. Czasem rzeźby na obydwóch stronach klocka wvkazuia zasadnicze różnice stylowe odrębne traktowanie kreski snycerskiej, co pozwala nam. przypuszczać że na. tym samym klocku rzeźbiło dwóch r S n v r h » r t v « t ń w rwnw-n n k r ^ a r h W 'JLririU Ryc. 17. Dama z bukietem w stroju z XVIII wie­ ku. Klocek piernikarski. Ze zbiorów Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Dla n i w k h , * , J * m v M «* k r a k o w s k i e / M , , « , , m T W ^ f ^ n r t W., f t l l i ^ w Zr\rZTT ohLT^uizc cl ™ kanonów i k i s sztuiu tuki ! n v Vzarówno ^i^ ^ M y™ n 0 W , J8K • T T p , n . I P° y' ^ _ ™znorodną -n > u ^ ^ ™l* * * wieniec i w • „ « „ « ^y»• Z strony zas niezupełnie r ó w n o narysowane serce z prostym naiwnym ornamentem i parą całujących się gołąbków. Tuta] widzi­ my ze snycerz miał dużo uboższy asortyment narzędzi i rękę mniej wprawną ntz wykonawca awersu klocka. Z boku rzeźby l i t c r y _ F r . H. Litery te nasuwają przypuszczenie, ze jest to praca młodocianego Franciszka Hern.cha, k t ó r y w I I połowie X I X wieku posiadał warsztat piernikarski w Wadowicach. Gdybyśmy chcieli wziąć pod u w a g ę , ze Hernich w latach 70-tycn ub. stulecia był juz starcem, a jednocześnie przy­ pomnieli sobie, ze mógł pobierać naukę w Cieszynie, to z kolei moglibyśmy w y s n u ć wn.osek, ze klocek pochodzi z warsztatu Jozefa Bielszowickiego z Cieszyna który przy końcu X V I I I stulecia uczył się kunsztu piemikarskiego w Krakowie , prowadził potem warsztat w Cieszynie. Byc może Hernich od niego otrzy­ mał jednostronny klocek, aby na nim uczyć się rzeźby, kiedy terminował w jego warsztacie. Są to jedynie przypuszczenia, które, poza cytowanymi przesłankami, nie mają silniejszego poparcia; raczej tylko wskazują na piętrzące się trudności przy ustalaniu autorstwa klocków. 0 0 0 W r a C s ł U 2 n 0 T m i c m 80 g m i n i a s u tu sl �Z kolei nie m o ż e m y się poddawać sugestiom, że zespół k l o c k ó w znajdujących się w danym muzeum pochodzi z najbliższych mu regionów, Przeczą temu zarówno w ę d r ó w k i czeladnicze, jak i bliższe zapo­ znanie się z proweniencją poszczególnego zbioru. W y ­ jątkiem może być zbiór k l o c k ó w A . Halamy w R a c i ­ borzu czy legat Mirchuli w Cieszynie, wreszcie prze­ kazane do muzeum w R a c i ^ r z u klocki przez ostatnią właścicielkę miejscowego warsztatu. Niekiedy do­ piero analiza formalna pozwoli w y r ó ż n i ć dzieła jed­ nego mistrza czy warsztatu, jak też w y s z u k a ć piętno lokalne. Niemniejsze trudności nastręcza zapoznanie się z przebiegiem pracy warsztatowej rzezacza klocków. Nie m ó w i ą o tym poznane źródła archiwalne, nie żyją twórcy rzeźb. Pozostaje nam wyzyskanie relacji ostat­ nich, naocznych ^ w i a d k ó w pracy rzeźbiarzy, pewne analogie z ż y w y m jeszcze na terenach podgórskich w y ­ robem klocków do odciskania masła czy oszczypków, wreszcie znajdujące się w muzeach n i e w y k o ń c z o n e formy piernikarskie. Zarówno snycerz zawodowy, jak i ludowy drzewo na klocki p r z y g o t o w y w a ł sobie sam. P r z e w a ż n i e uży­ w a ł na ten cel drzewa lipowego, gruszkowego, buko­ wego, czasem nawet cisowego, choć to ostatnie n!e bardzo nadaje się do rycia dłutem w k l ę s ł y m . Bardzo rzadko natrafiamy na klocki d ę b o w e a tylko dwukrot­ nie udało się nam spotkać for.ny rzezane w sosnowej cienkiej desce. W y j ą t k i e m jest mała forma w zbio­ rach krakowskich wykonana z szarego piaskowca — ! oprawiona w grubą deskę. »—^ Drzewo dobierano starannie, gdyż musiało być | twarde, zwarte, spoiste, bez s ę k ó w i szczelin, aby artysta mógł bez przeszkód wyprowadzić zawiły nie­ Ryc. 18. Da <;Q przy kołowrotku w stroju, kiedy rysunek kompozycji i otrzymać ostre linie kon­ z XVII witku. Klocek piernikarski. Ze zbiorów Muzeu.n Etnograficznego w Krakowie. turu. Przygotowując klocek cięto drzewo w z d ł u ż słoja, nadając mu jednocześnie formę prawidłowego prosto­ padłościanu. Rzadko odstępowano od tej reguły, w y ­ zyskując kawałek n i e r ó w n e j deski, gdzie tylko jedna powierzchnia nadawała się do zużycia. W większości pokrywano rzeźbą obydwie strony, dając na każdej odrgbjiy motyw. 1 / " W y m i a r y pierników, a więc i k l o c k ó w do ich odciskania, nie były objęte żadną regułą. Obok ma¬ , łych, niekiedy zaledwie parocentymetrowych k l o c k ó w widzimy imponujące swym okazałym w y g l ą d e m deski, '] przekraczające granice jednego metra. Te ostatnie to przeważnie majstersztyki wyrzezane na egzaminie Unistrzowskim; w I I połowie X I X wieku na dużych deskach wykonywano także drobną galanterię piernikarską, co pozwalało w z m ó c wydajność pracy warsztatowej. Na ogół poszczególne regiony miały swoje w tym zakresie normy. Klocki raciborskie czy wrocławskie przekraczające dość często metr wyso­ kości są w y c i ę t e z deski 3 4 cm grubej, podczas gdy twórca form dla warsztatu w Nowym Dworze nawet przy stosunkowo m a ł y m klocku (18 na 13 ern) brał drzewo bez mała 8-centymetrowej grubości. Nie było to społtfodowane chęcią obustronnego wykorzystania klocka, choć większość była pokryta rzeźbą z obu stron. / ' O d d z i e l n ą wreszcie grupę stanowią dwuczęściowe formy, gdzie na dwóch jednakowej w i e l k o ś c i deskach 4nycerz w y c i n a ł dwie p o ł o w y zaprojektowanego jako bryła piernika tak że po ich odciśnięciu i upiecze­ niu zlepione lukrem dały pełny obraz postaci czy przedmiotu. Przeznaczenie tych k l o c k ó w b y ł o k i e d y ś Inne. Odlewano w nich tzw. traganty czyli figurki z cukru bądź krochmalu do przybierania stołów w czasie uczt dworskich lub magnackich Gdy klocki te znalazły się w warsztacie Piernikarskim odcis­ —J kano z nich pierniki u ż y w a n e jako ozdoby na choinkę Rzezanie desek trasantowych wymaflsło zarówno dużei oreevzil i znajomości rzemiosła J v c e r - k i o 5 k M ndnowiednlrh narzędzi frvr 11 W y n o s a ż e n i e w a r w t a t u w v k r ™ ™ k l J L ń w hvtn rółnnrnrin,. 7aw w, , „ 1 , ™ wykwalifikować? w s w o i m rzeminilp J L » h r P J r 7 v n , i « r , 3 m n l r t t Z ^ h m i t n r L » I n ł w TC TV » J m , J r J L , „ _ ' Z ' n * ^ T ^ ^ * f i * t e « r ™ Z T v „ f r ź r Z n ^ Z ^ ^ a S n r t o v lali h f t t v tZrj n kościelnych ^c^jM^^^sTp^eA^^ii f t - n y ^ a w ^ ^ n ^ ^ ^ i T o b ^ 81 �Ryc. 19. Pracownia piernikarska z XVII wieku. gielnicy, cyrkla i drewnianego młota do pobijania wisi na ścianie aż siedem różnego rodzaju noży, dłut i rylców. Należy sądzić, że nie uboższy był warsztat wykrawacza klocków piernikarskieh, o czym ś w i a d ­ czy różnorodność cięć na rzeźbach. Obok ostrego noża posiadał zapewne parę dłut z łyżeczkowatym ostrzem, które pozwoliły mu wybrać owalne lub półokrągłe p ł a ­ szczyzny przyszłego ornamentu: rzeźbiarzowi zaś ludo­ wemu przeważnie zawsze wystarczał jeden zwykły, ostro zakończony nóż-kozik którym posługiwali się zarówno drzeworytnicy ludowi, jak kołtryniarze czy wykrawacze klocków do drukowania płócien, wreszcie twórcy świątków. Snycerze podbeskidzcy używali ta­ kże owalnych dłut i ostrych rylców. Wszyscy oni przy wykonywaniu swoich prac posługiwali się tech­ niką wybrania płaszczyzny tła, aby g ł ó w n y rysunek kompozycji wystąpił na powierzchne rzeźbionej deski bryły drzewnej. Inne natomiast było u ł o ż e n i e techniczne snycerza L ź b i a c e e o f o r ™ niernikarska Tutai oroces rzeźbienia nolesał na d r a ż e " niu w powierzchni klocka modelunku przyszłego piernika. Przy opracowaniu projektu rzeźby i usta­ laniu proporcji, zwłaszcza w kompozycji figuralnej, artysta musiał mieć na uwadze jej -przeznaczenie. Ciasto piernikowe bowiem, po odciśnięciu go w kloc­ ku, zmieniało nieco swoje kształty; rosnąc pod w p ł y ­ wem ciepła w piecu nie tylko traciło ostrość kon­ turu alp klirr7vłrk cip Map w oArp u iprlnrkpTpfinip rozpływało się na boki. Dlatego postacie wyrzezane na klockach były często nieproporcjonalnie w y d ł u ż o n e . J Brak nam, niestety, bezpośrednich relacji o przebiegu pracy wykrawacza form piernikarskich i jej poszczególnych etapach. Mamy zaledwie parę ustnych przekazów bezpośrednich obserwatorów pracy snycerskiej, które jednak nie są w stanie sprecyzować procesu powstawania rzeźby na klocku. Jedynie kryjące się dotychczas w zbiorach muzealnych niedokończone formy piernikarskie pozwalają nam za­ poznać się z tajnikami warsztatu snycerza i choć fragmentarycznie odtworzyć etapy jego pracy. Gdy klocek został starannie wygładzony, snycerz rylcem, bądź ostrzem noża zakreślał kontury przy­ szłego obrazu. Według relacji właścicielki warsztatu piernikarskiego w Raciborzu w ę d r o w n i rzezacze form przenosili na płaszczyznę klocka rysunek wykonany uprzednio na papierze, nakładając go na deskę i na­ kłuwając jego kontury. Po zarysowaniu wszystkich głównych linii obwodowych snycerz wybierał wierzch­ nią w a r s t w ę drzewa pozostawiając nietknięte jedynie te części, które w pierniku miały stanowić niezapełnione ciastem otwory. Jeśli kompozycja przewidywała powtarzający się motyw, gdzie z jednej des­ ki odbijano kilka jednakowych pierników, np. herby Torunia czy rząd ptaszków, wtedy snycerz oddzie­ lał wgłębioną kreską prostokąt na każdy poszczególny motyw. Czasem podzielenie całej płaszczyzny klocka na równe, mniejsze części ułatwiało rzeźbiarzowi przeniesienie kopiowanego wzoru czy przygotowanego uprzednio rysunku. Zdjęcie pierwszej warstwy drzewa w y d o b y ł o g ł ó w n e zarysy przyszłej rzeźby i od tego momentu za­ czynała się dopiero twórcza praca rzeźbiarza. Opracowywał on wtedy poszczególne elementy kompozycji, nadawał liniom i płaszczyznom ich przewidzianą funkję. Różnicując rodzaj stosowanej kreski zastana­ wiał się nad jej wyborem, czyniąc próby na wolnych przestrzeniach deski, bądź na jej bocznych ścia­ nach. Czasami w tym stadium wykańczał rzeźbę zdobiąc poszczególne partie ornamentem rytym, zmie­ niając jedynie rodzaje cięć. Piernik odciśnięty w tak rzeźbionej formie posiadał płaską powierzchnię, po­ krytą z lekka w y p u k ł y m i zarysami ornamentu. Bardziej jednak wytrawny i świadomy swoich możliwości artysta drążył rzeźbioną deskę a rozkładając założenia kompozycyjne na kilka poziomów uzyskiwał w rezultacie relief wgłębiony. Różnicując rodzaj cięcia posługiwał się kilkoma rodzajami dłut: półokrągłym — o szerszym i w ę ż s z y m wykroju, rozwidlo­ nym, zwanym na Śląsku „gęsią łapką", wreszcie ostrym rylcem. Umiejętne operowanie w i ę k s z y m zaso­ bem narzędzi pozwalało zdolnemu, pełnemu Inwencji artyście wzbogacić całość dekoracyjną rysunku, co w przyszłym pierniku dawało pożądaną grę światła i cienia. Wykończenie rzeźby w y m a g a ł o od snycerza dużej staranności, zwłaszcza w wyprowadzeniu ostrego kon­ turu, aby po wyrośnięciu w piecu nie zatracił piernik wyrazistości rysunku. Wnętrze formy pociągano po­ kostem, co ułatwiało później w y j ę c i e piernika. 82 ����Ryc. 23. Klocki piernikarskie złożo­ ne. Ze zbiorów Muzeum Śląskiego w Bytomiu. i Ryc. 24. Serce. Klocek piernikarski Ze zbiorów Muzeum Miejskiego w Cieszynie, 86 �Ryc. 25. Klocek piernikarski. Ze zbiorów prof. Fischera w Bochni (rewers deski dwustronnej). 87 �K;,c. 26. Chrystus upadający pod krzyżem. Klocek piernikarski. Ze zbiorów Dla obeznanego ze swoim rzemiosłem snycerza, który szedł utartym szlakiem przyjętych z dawna mo­ tywów, wyrzezanie jednej formy o skomplikowanym nawet rysunku nie w y m a g a ł o wiele czasu. Wędrowny wykrawacz mógł w ciągu jednego letniego dnia wyrzeźbić kilka fcr.n licząc się przy tym z w o l ą przy­ szłego ich właściciela, który pilnował pracy, narzucając niekiedy swoje uwagi i dezyderaty. T E M A T Y K A KLOCKÓW ( PIERNIKARSKICH W rozważaniach, ktćre znalazły się w pominiętych rozdziałach, staraliśmy się zwrócić uwagę, na pewne zbieżności w stosowaniu m o t y w ó w w rzeźbie klocków pisrnikar^kich i pieczywie obrzędowym, choć przy­ znawaliśmy, że w obecnym stanie b a d a ń nie mamy możliwości wyprowadzenia nieprzerwanego ciągu roz­ wojowego, ktćry by w pełni uzasadnił nasze przypuszczenia. Zresztą, podobnie brak nam tego typu dokumentacji dla genezy i doboru tematów młodszych,wziętych ze współczesnego danej grupie klocków życia obyczajowego. Wciąż obracamy się jedynie w sferze przypuszczeń, porównań czy prawdopodobieństw, gdyż nie tylko materiał archiwalny przemilcza rodzaj stosowanej tematyki, ale i zabytkowy znajdujący się w zbiorach polskich nie przekracza wieku X V I I , co jeszcze bardziej utrudnia wykreślenie wyraźnych dróg historycznych. ^ P r z y analizie w ą t k ó w tematycznych należy niewątpliwie liczyć się z narastaniem tematyki 88 współczesnej Ann �1 ilikowskiej w Krakowie. każdemu okresowi i splatającej się. z elementami tra­ dycyjnymi. Tradycyjność zaś nie zawsze ma jedna­ kowo głębokie korzenie. Obok tych m o t y w ó w , które — być może — w y s z ł y z symboliki obrzędowej, inne każą szukać swoich początków w starych baśniach i klechdach zagubionych w kulturze średniowiecza, re­ nesansu czy baraku. W szeregu wyobrażeń na kloc­ kach kryje się częstokroć ówczesna popularność pew­ nego motywu wyrosłego z życia obyczajowego da­ nej grupy społecznej. Spotykamy go wtedy i na innych wytworach artystycznego rzemiosła, jak dru­ kowanych płótnach, haftach, koltrynach, ceramice czy tkactwie, których twórcy wyrastali w jednakowym klimacie społeczno-kulturalnym. Wreszcie nie można w y k l u c z y ć możliwości zapożyczeń m o t y w ó w z innych przedmiotów zdobionych a także z dawniejszych czv wsDółczesnvch rycin drzeworytów czv Dóżnieiszych litografowanych obrazków (zwłaszcza dewoeyj nych) pojawiających się na desce klocka nawet drogą &9 ��Ryc. 27. sztatów karski, 1821. Ze „Sztaba" —abecadło z war­ Raciborza. Klocek pternisygnowany A.E., datowanj zbiorów Muzeum. Śląskiego w Bytomiu. Ryc. 28. Krakowiak z psem. Klo­ cek piernikarski. Ze zbiorów Anny Pawlikowskiej w Krakowie, z w y k ł e g o przypadku. Niejednokrotnie przy przenoszeniu tematu wykrawać* zmieniał kompozycję samodzielną, co komplikuje wykrycie źródeł jego inspiracji, szczegóły, tworzatt Na ogół jednak, zarówno w środkach wyrazu artystycznego rzeźbionych klocków jak i tematyce ' „ , , dowala zawsze odzwierciedlenie współczesna epoka wraz ze swoimi upodobaniami i artystycznymi potrze­ bami. Spróbujmy skonfrontować nasze uwagi dróg,] analizy pozostałych zabytków. Najstarszy klocek w Europie znajduje sit; w zbiorach muzeum w Norymberdze pochodzi •/ X V winku i reprezentuje dojrzałą już formę artystyczną p o p r z e d z o n ą niewątpliwi.- szeregiem technicznych d o ś w i a d ­ czeń oraz długą drogą narastania m o t y w ó w . Kompozycja jego opiera się na rysunku kola zamy­ kającego swoim kręgiem postać fantastycznego gryfa i przypomina inicjały z poznogntyckich inkunabu­ łów. Zbiory polskie, choć obfite, wyrażające się liczba około 1000 znanych okazów«*, jak już m ó w i l i ś m y , sięgają zaledwie X V I I wieku. Najstarsze wio.c I I U S A klocki puenodzą z oKresu naibujnieiszeso rozkwitu sztuki piernikarskiej zarówno w Polsce jak i krajach sąsiednich, toteż motvwv ich oDieraia sic na kilkuwiekowej tradycji. Ustalenie drogi rozwoju określonych m o t y w ó w , ich p o p u l a r n o ś c i w dawnych czasach jest niezmiernie utrudnione, tym bardziej że z reguły trzymano su, z uporem traoycyjnycri wątków, tworząc z czasem jedynie ich kopie. Pewien wyraźny,' a jednocześnie mimowolny konserwatyzm w stosowaniu m o t y w ó w utrudnia zlokalizowanie szeregu klocków w o k r e ś l o n y m czasie, w y k l u c z a j ą c t y m samym możliwość usze­ regowania całego materiału w chronologicznym p o r z ą d k u . Dopiero nieliczne, datowane k l o c k i , pozwa­ lające zestroić datę ich powstania z cechami kostiumologlcznymi w przedstawieniu postaci ludzkich czy innymi motywami, prowadzą do wysunięcia w n i o s k ó w w ł a ś c i w y c h . 9J �Ryc. 29. Diabeł z dziećmi na ple­ cach. Klocek piermkarski. Ze zbio­ rów Muzeum Etnograficznego w Krakowie. Ryc. 30. „Katarzynki". Klocek nikarski. Ze zbiorów Muzeum skiego w Kwidzyniu. pierMiej­ Ryc. 31. Jeździec. Klocek pternikar­ s k i Ze zbiorów Muzeu n Pomorskie­ go w Toruniu. ���Ryc. 34. Rząd ptaszków. Fragment dwustronnego klocka do wyrobu marcepanów czy tragantów, z któ­ rego w drugrtej połowie XIX wie­ ku odciskano także pierniki. Ze zbiorów Muzeum Śląskiego we Wrocławiu. �N i e w ą t p l i w i e kiedy klauzule cechowe uległy roz­ luźnieniu, dając możność poszczególnym warsztatom powiększyć zasób posiadanych klocków, wzbogaciły je nowe elementy wyrosłe z ówczesnych potrzeb artystycznych, Z kolei gdy piernik przerwał sztyw­ ne ramy konwenansu, a nawet prawnych zakazów i dzięki warunkom ekonomicznym już przy końcu X V I I I wieku zszedł do szerokiego ogółu mieszczań­ stwa, wreszcie w połowie X I X stulecia w p ł y n ą ł roz­ l e g ł y m nurtem w życie mas ludowych, nastąpiły wyraźne zmiany w ujęciu tradycyjnych tematów, dokumentując dobitnie ich społeczną proweniencję. Materiał zabytkowy w postaci zachowanych kloc­ ków nie jest w stanie zdradzić nam popularności przyjętych w danej epoce t e m a t ó w . Dobry stan za­ chowania większości z nich zdaje się w s k a z y w a ć , że były wykonywane na specjalne okoliczności i zapewne rzadko tłoczono na nich pierniki. Mało zniszczone, okazałe, starannie rzezane, imponujące rozmiarami klocki — to w wielu wypadkach majstersztyki wy­ konane na mistrzowskim egzaminie przez właściciela warsztatu lub dzieła cenionych mistrzów-snycerzy, z wielkim pietyzmem przechowywane i u ż y w a n e bar­ dzo rzadko. Tymczasem już w X V I I wieku istniała n i e w ą t p l i ­ wie masowa produkcja pierników, obliczona na oko­ licznościowego odbiorcę, którym był mniej wybredny, a jednocześnie biedniejszy bywalec wielkich odpu­ s t ó w czy jarmarków. Dla tego odbiorcy mistrz plernikarski przygotowywał większą ilość pierników tło­ cząc je na klockach, które — stale u ż y w a n e z uwagi ria ograniczoną przez statut cechowy ilość — mogły l u l e c szybkiemu zniszczeniu Obok cechowych warszta­ t ó w istniała także nieleg;ilna produkcja uprawiana przez tzw. przeszkodników, trudno uchwytna, a su­ rowo tępiona. Wykrycie nielegalnego warsztatu po­ ciągało za sobą surowe kary aż do zniszczenia całego [ sprzętu włącznie. P a s t w ą tych kar padały między in\ nymi i klocki. — Dlatego więc tematyka pozostałych z przeszłości klocków nie jest w żadnym wypadku w y k ł a d n i k i e m popularności danego motywu. Można twierdzić, że te właśnie klocki używane do masowej produkcji nisz­ czały w pierwszym rzędzie i większość ich mogła nie dochować się do naszych czasów. Dlatego trzeba zda­ w a ć sobie sprawę, że znany nam materiał sugeruje zawężony a nawet wręcz, fałszywy obraz ówczesnej tematyki, akcentując raczej dzieła o charakterze eli­ tarnym. Uderza to zwłaszcza w klockach z wyobrażeniem postaci ludzkich, dominujących w inwentarzach po­ zostałych z X V I I 1 X V I I I wieku. Przeważa wśród nich postać młodego, zastygłego w sztywnej i uro­ czystej pozie, okazałego mężczyzny we wspaniałym, barokowym stroju, zwróconego frontalnie do widza, oraz damy, kunsztownie ufryzowanej, w szacie z cięż­ kiej w misterne wzory tkanej materii, która prze­ sadnie maleńką rączką trzyma wachlarz lub kwiat. Do tej grupy należeć będą zaginione — niestety — klocki z wyobrażeniem królów polskich, będące przed 1939 rokiem w posiadaniu toruńskiej rodziny piernl- karskiej Weese ". B y ł y to cztery klocki przedstawia­ jąca króla Zygmunta I I I , i jego żonę Konstancję, króla Władysława I V i Cecylię Renatę, na których zaślubiny klocki powyższe zostały wykonane. C z a ­ sem u stóp postaci rycerskich widnieje tarcza her­ bowa, niekiedy pusta. To dowód, że odciśnięty w tej formie piernik mógł służyć każdemu rycsrzowi. jeśli pole tarczy można było wypełnić herbem dostojnika, dla którego b y ł przeznaczony. Kanon tak ustawionej postaci ludzkiej będzie obo­ w i ą z y w a ł i w następnych wiekach, gdzie napotykamy jedynie drobne odchylenia od przyjętej pozy, nato­ miast znaczniejsze różnice wystąpią w pozycji spo­ łecznej postaci, wyrażające się przede wszystkim w ubiorze. W X V I I 1 X V I I I wieku b y ł o to paniątko w n a j ­ bardziej wyszukanym stroju, urzekającym przepy­ chem ozdobnego kapelusza z piórem, misternych, koronkowych kołnierzy czy późniejszych osiemnastowiecznych, haftowanych f r a k ó w (ryc. 201. Jednak już w pnczatkach X I X stulecia k b d v piernik staje się bardziej popularny w kołach średniego mieszczaństwa, pojawia się postać z w y k ł e g o choć strojnego żołnierza czy m y ś l i w e g o . Wreszcie, około X I X wieku, z po­ czątku nieśmiało zaczyna wkraczać na płaszczyznę klocka piernikar?kiego człowiek codziennej pracy. Czasem będzie to chłop z koszykiem, czasem parobek prowadzący k r o w ę (ryc. 15), ubrani w regionalne stroje. ^ Analogiczną ewolucję uchwycimy w przedstawie­ niu postaci kobiecej. W X V I I wieku będzie to dama z barokowego pałacu, w bogatym złotogłowiu czy brokacie, z główką okrytą kunsztownie ułożonymi puklami w ł o s ć w fryc. 4. 5). przy ko*cu X V T H stu­ lecia często zastąpi ją bogata mieszczka z koszycz­ kiem k w i a t ó w czy kotkiem na ramieniu. Jednak już na klockach z p o ł o w y X I X wieku coraz częściej napotykamy pracowitą dziewczynę (czasem w ludo­ wym stroju), ktćra doi krowę, ubija masło (str. tyt. i ryc. 61, albo niesie na ramionach wiadra z w o d ą (ryc. 2). Nad r często występuje w starych klockach motyw prządki (ryc. 10, 11, 18). fl Czy jednak to, co przekazuje nam materiał zabytko­ wy, daje obraz rzeczywisty? Z całą p - w n o ś c i ą nie. Zwłaszcza w materiale starszym, z X V I I i X V I I I wieku, brak nam e l e m e n t ó w odzwierciedlających te­ matykę wziętą z życia szerokiego ogółu, przedstawia­ jącą ludzi z najbliższego otoczenia snycerza t w o r z ą ­ cego kompozycie, a spotykanych w tematyce stoso­ wanej na innych przedmiotach artystycznego rzemio­ sła. Jedyny klocek z wyobrażeniem krawca na kozie z nożycami w ręku, zresztą nie datowany, jest ś w i a ­ dectwem zabłąkanego motywu z czasów średnio­ wiecznych. Tematyka postaci ludzkich nie zamyka się jednak na podanych przykładach. Sądząc z istniejącego ma­ teriału zabytkowego w y s t ę p u j e jeszcze u nas postać mężczyzny na koniu, pojawiająca się nieco później. W naszych zbiorach spotykamy ją przy końcu X V I I I wieku, a w ł a ś c i w i e na początku X I X , zawsze w tym samym układzie. Jeździec w y s t ę p u j e prze- 96 1 �może mieć pewien określony związek ze znanym l u ­ dowym obyczajem z okolic Szczebrzeszyna, gdzie wy­ piekano w okresie Godów ptaszki z ciasta, zwane szczodrakami, ""Odległe reminiscencje obrzędowego znaczenia zwierząt w wymowie symbolicznej piernika jeszcze bardziej umacniają nas w przekonaniu, że obok pro­ dukcji dla pewnego odłamu elitarnej klienteli, gdzie Tendencja do łączenia w pary rzezanych postaci tematykę czerpano z otoczenia dworskiego, istniała zdaje się przebijać dopiero w klockach z końca inna, bardziej bliska szerszemu ogółowi, wyrastają­ X V I I I wieku. Będą to dwie odrębne postacie m ę ż ­ ca z miejskiego czy wiejskiego folkloru tematyka czyzny i kobiety utrzymane w tym samym charakte­ pewnych umownych symboli, mających w danym rze, umieszczone na dwóch stronach klocka, czy też okresie, w obrębie danej grupy społecznej, para młodych stojąca obok siebie często zamknięta misterną linią serca, często trzymająca się za ręce n a i swoją w y m o w ę i znaczenie. Poświadczą to klocki rozpowszechnione w X I X stuleciu, których umowna tle drzewa (reminiscencja raju?). W tej wersji w i ­ treść jest dla nas bardziej czytelna. Widzimy tam dzimy ją na dużym starannie opracowanym klocku psa jako posłańca niosącego koszyczek z kwiatami służącym do odciskania piernika wręczanego państwu młodym w czasie obrzędu weselnego. Zwyczaj ten I czy list ptaka z listem sercem czv kwiatem w dzio­ istniał na terenie wschodnich Niemiec, a do Polski*f bie niedźwiedzia z kagańcem wreszcie pare całuia. przywędrował jedynie szlakiem w ę d r ó w e k czeladni-\ cych się gołąbków niezmiernie charakterystyczny czych tracąc na naszym gruncie swoje zwyczajowe/ emblemat symboliki romantycznej. Czasem zresztą znaczenie. ^ i tutaj kryją się wątki baśni i legend, jak w wy­ ważnie w mundurze z okresu walk napoleońskich, w stosowanym kapeluszu lub wysokiej czapie ułana czy huzara (ryc. 22, 31). Wśród okazów znaj­ dujących się w zbiorach polskich mamy liczne wersje tego samego typu z małymi odchyleniami w szczegó­ łach stroju. Np. trzy wersje wojaka ze zbiorów toruń­ skich, koszalińskich, krakowskich i śląskich. W y m o w ę tego motywu podnosiło umieszczenie w obrębie kompozycji niemowlęcia w ozdobnym powijaku. I znowu jak w wersji pary młodzieńczej, częstokroć spotykamy na tym samym klocku z jednej strony postać dziewczyny czy chłopaka — z drugiej niemowlę. Czasem spotykamy połączenie postaci ko­ biecej, niemowlęcia i raka, czasem mężczyzny, ko­ biety, niemowlęcia i ryby (ryc. 371. co w obyczaju obrażeniu niedźwiedzia wdrapującego się na żerdź, lub wilka grającego na dudach. Celom swoistej dydaktyki służyły klocki z wy­ obrażeniem diabła, który niósł na plecach worek z niegrzecznymi dziećmi (ryc. 29); odrębną w y m o w ę miał wizerunek kominiarza z drabiną na ramieniu, będący symbolem szczęścia. T a grupa w ą t k ó w zdaje się najsilniej podkreślać rolę piernika jako daru. Oddzielną wreszcie dziedzinę stanowią k l o c k T z 1, wyobrażeniem przedmiotów martwych. Jednym z najstarszych wśród nich zdaje się być tarcza herbo­ wa, niekiedy opatrzona insygniami królewskimi czy książęcymi. W zbiorach toruńskich znajdujemy klocki z herbami szlachty wielkopolskiej. Już w X V I I wie- ' ku spotykamy na tarczach emblematy zawodu bo­ gatych przedstawicieli miejskiego patrycjatu. Np. najstarszy datowany klocek ze zbiorów polskich jest prostokątną „sztabą", zamkniętą w i e ń c e m stereoty­ Dość licznie występuje w ikonografii klocków pier- | powo splecionych liści lauru czy wawrzynu, z orłem nikarskich świat zwierzęcy, ptaki, ryba i rak, Spo- / cesarskim, pod którym widnieje symbol cechu pie­ karzy i piernikarzy duży obwarzanek podtrzymy­ śród zwierząt ulubionym motywem był koń, jeleń, wany przez dwa lwy. W całość wkomponowane zo­ dzik, niedźwiedź, biegnący zając, nieco później kro­ stały: imię, nazwisko mistrza i data. wa. Tak popularne w tematyce przemysłu artystycz­ nego końca X V I I wieku elementy „zamorskie" wy­ Podobne rozwiązanie ikonograficzne znajdujemy stąpią na klockach w postaci wyobrażeń zwierząt we współczesnych im klockach wyobrażających "Kerb egzotycznych, jak: wielbłąda, słonia, lwa (ryc. 12, miasta. Wśród naszych zabytków najczęściej spoty­ 33) czy tygrysa, jednocześnie z pojawieniem się na kamy herb Torunia i to nie tylko w zbiorach tego klockach wizerunku Turka czy Indianina. \ miasta, ale nawet na obszarze Dolnego Śląska. Fakt ten da się łatwo w y t ł u m a c z y ć ż y w y m i kontak­ Wśród ptaków specjalnie często spotyka się kogu­ tami środowisk piernikarskich obu regionów. Herb ta w rozlicznych wersjach (ryc 14 16) rzadziej orła Torunia sądząc po naszych zbiorach — przewijał sępa czy bociana. W zbiorach się w rzeźbie klocków niemal przez trzy wieki, nie­ ' u z e u m toruńskiego odmiennie w tym samym konwencjonalnym układzie: a także etnograficznego w Krakowi^ natrafiamy na anioł trzymający tarczę herbową. Jest to powszechne postać mężczyzny na kogucie co riasij\va wyraźnie rozwiązanie ikonograficzne szeregu herbów, znane analoeie z l e W d a o nanu Twardnwskim frvr ^ już w X V I w i e k u , a spotykane zarówno na kaf­ Słynęły z ich produkcji warsztatv częstochowskie. lach jak i na rżniętych, kryształowych pucharach, Popularność wyobrażenia koguta, jelenia, dzika haftach czy gobelinach. Piernik odciśnięty na tym czy zająca każe doszukiwać się w tym obrzędów l u ­ klocku mógł być początkowo darem piernikarzy dla dowych. To przypuszczenie potwierdza — między innymi — klocek z szeregiem ptaszków (ryc. 34), co y n e l T SlaTku w e r s i f tkwiące i d ^ ^ M ^ J T ™ ^ " nieniach starych ludzi, wręczony czy przesłany piernile w postaci n i e m o w l ę c i a j**ko samodzielnego mo¬ tywu bądź w w y ż e j wspomnianym zespole, był złośli­ wym żartem, podobnie jak bocian z n i e m o w l ę c i e m w dziobie. Wreszcie n i e m o w l ę w powijaku i czepeczku na głowie występuje często we wszystkich zbiorach polskich, gdyż był to dość powszechnie stosowany dar chrzestnych dla chrzestniaka fryc. 25). a t m 97 �burmistrza czy rajców miasta; jednak już w X I X Wśród klocków o treści religijnej wiele miejsca wieku standartowo rzezane mniejsze i większe kloczajmują postacie świętych, a przede wszystkim ś w i ę ki z herbem Torunia służyły piernikarzom do maso- ' tego Mikołaja, niezmiernie popularnego w kulturze wej produkcji pierników, która nabywali turyści I ludowej, opiekuna zwierząt, a także znanego w całej jako pamiątkę ze s ł a w n e g o grodu. I niemal Europie jako przyjaciel dzieci, przynoszący d a r w d z i s ń s w Symboliczną w y m o w ę miała dość często spotykana 1 ™ y e g o święta. Nieraz spotykamy rękawiczka występująca już na klockach z końca 'i również wizerunki patronów dawnych kościołów czy X V I I I wieku, będąca być może echem jej zna¬ : miejscowości, gdzie odbywały się doroczne odpusty; stosunkowo rzadko występuje postać Madonny. W dworskim obyczaju średniowiecza, zyczenia tej grupie klocków przejawia się najbardziej wy­ skując n o w ą rolę w kulturze mieszczańskiej X I X raźnie brak samodzielnej koncepcji twórczej snyce­ wieku. rza. Uderza wręcz ślepe naśladownictwo dewocyjnych Większość jednak symboli, zawartych w przed mio-f obrazków rozpowszechnianych w kramach odpusto­ tach martwych wyrzezanych na klockach, jest pocho-J wych. Podobnie mało samodzielności w interpretacji dzenia znacznie późniejszego i zdaje się obracać w 'Tematycznej w y k a z u j ą spotykane sceny religijne, z granicach X I X wieku. Motyw serca, którego trady-i których najczęstszym jest motyw szopki, hołdu Trzech cje w pieczywie obrzędowym sięgają czasów dawnych) Króli (ryc. 35), wreszcie ucieczka do Egiptu. To za­ przeszedł do wyrobu pierników jako nosiciel UCZUŁ; w ę ż e n i e tematyki lokalizuje popularność odciska­ i był niezmiernie popularny w warsztatach nych na nich pierników w okraślonych granicach XIX-wiecznych, panując niemal wszechwładnie w czasowych. Ze scen biblijnych występuje Dawid gra­ kramach, „szragach" odpustowych i jarmarcznych jący na harfie, następnie Jozue i Kaleb niosący na (ryc. 24). Częstokroć o jego roli m ó w i ł y symbole drągu winne grono. Ten ostatni, niezmiernie popu­ wyryte na powierzchni. Kryptonim I . H . S. opleciony larny motyw, spotykany był także na klockach do niekiedy w i e ń c e m cierniowym przenosił znaczenie drukowania płócien i malowanych kaflach, głownia jego w sferę kultu, czyniąc zeń przypuszczalnie pa­ w północno-zachodnich rejonach Polski. Zdaniem miątkę odbytego odpustu. Umieszczona tak para no­ niektórych badaczy wiąże się on z kultem prote­ wożeńców mówiła o jego weselnym przeznaczeniu stanckim, podczas gdy motyw szopki jest bliższy o¬ Obdarowywano sercem piernikowym najbliższych środkom z przewagą ludności katolickiej. przy składaniu życzeń noworocznych, najczęściej Własną drogę rozwojową mają sceny rodzajowe jednak zastępowało ono wyznanie uczuć wśród m ł o ­ spotykane na klockach. Tutaj najwyraźniej rysują dzieży Inn przerzynana piła zazdrość umieszczo¬ się motywy wzięte z bajek czy legend. Spotykana na tam para całujących sie gołąbków zgodę i mi­ niejednokrotnie wersja domku z piernika ma s w o j ą " ' łość) Spścjalna w y m o w ę miał koszyczek pusty któ¬ genezę w popularnej na terenie całej Europy bajce ry symbolizował o d m o w ę dziewczyny na nronózycie o Jasiu i Małgosi, czy tajemniczej krainie — Kukanii. małżeńska kawalera inna n a ^ ł n i o n y kwiatami D O Czasem mogła to być ilustracja do bajki albo wprost dobnie jak bukiet "czy wieniec Niekiedy mógł kopia z ilustracji, wzięta z książki. Wreszcie t w ó r ­ być uzupełnieniem stroju np.' krzyżyk z uszkiem wy ca kompozycji mógł podchwycić jakiś moment z po­ konanyrn Hasta p i e r n i k ó w ! ™ okulary zaś r y faika tocznego życia, utrwalić go na klocku, bądź wyko­ , „ „ ^ L i e r i n l m ^ ś r i ń r m dla starców nać określony temat na specjalne zamówienie. Taką pozostających w domu, gdy reszta rodziny bawiła na zapewne proweniencję ma para weselna, gdzie pan kl€iriTlcl.SZLL ! młody jest tak niskiego wzrostu, że chcąc dorównać Znamienne miejsce w ikonografii piernikarskiej , pannie m ł o d e j stoi na m a ł y m stołeczku. Piernik odcizajmuje motyw geometryczny — przypuszczalnie . śnięty na tym klocku mógł być darem weselnym, Z!Dnajstarszy ze wszystkich. Utwierdza nas w tym często [ ś l i w y m i może anonimowo przesłanym przez odrzupowtarzający się rysunek koła, kolistej rozety, wre- ' conego konkurenta. Spotykamy również karetę ciągszcie kilka kół w kompozycji utartego tradycją „pa- • nioną przez parę rosłych i strojnych koni, w k t ó ska". Nasuwają się tu wyraźne skojarzenia ze zna^f rej siedzą sztywne postacie; woltyżerkę wykonującą czeniem koła w pieczywie obrzędowym, łączące się , trudną ewolucję na grzbiecie konia; karła myjącego z kultem słońca. Słynne, niezmiernie popularne „kanogi damie; kobietę zbierającą winogrona; zastawiotarzynki" toruńskie to sześć kół ułożonych w dwa ny stół; wreszcie pędzący pociąg, z którego wyehyszeregi, czasami powiązane zawiłą linią ornamentu łają się podróżni. Sceny tego typu rzadko w y s t ę (ryc. 30). W zbiorach polskich spotykamy ich liczne pują pojedynczo na jednej desce. Najczęściej rzezawersje nie tylko w kręgu Torunia, ale i na Śląsku, " ne były grupami na długich, wąskich klockach i to Osobny dział stanowią „sztaby". Ich układ zamyka przeważnie dwuczęściowych, dających w efekcie p e ł 7 h v i v a w 7 p P linia prostokąta oplecionego girlandą liści; środek zajmują emblematy p a ń s t w o w e czy cechowe, herby miast, wreszcie kompozycje splecione z m o t y w ó w kwietnych i linii geometrycznych (ryc. 2.1). Te ostatnie zdają się być późniejsze. Kształt ten nadawano pier­ nikom cieszącym się dużym powodzeniem jako prze­ kąska po miodzie. 9H ną bryłę piernika. B y ć może klocki te służyły do wykonania wspominanych już tragantów, zdobiących stoły w czasie uczt. Do młodszych m o t y w ó w należy abecadło, mające spełniać specjalną rolę dydaktyczną. Niekiedy były to luźne litery, najczęściej jednak alfabet uszerego­ wany na tabliczce w parę rzędów. Tabliczka ople- �w rozwarstwionym społeczeństwie p o ł o w y X I X wie­ ku jedyną drogą było bogactwo, uzewnętrzniające się okazałością stroju, w y p i e l ę g n o w a n ą rączką, drob­ ną stopą czy nawet kunsztowną fryzurą. T y m bowiem moglibyśmy także usprawiedliwić ich popularność > równą popularności pierników o tematyce wyrosłej W końcu należy jeszcze wspomnieć o r ó ż n o r o d n e j " i z bezpośredniego otoczenia ludowego odbiorcy. galanterii piernikarskiej, rzezanej zazwyczaj na je­ Pozostało nam jeszcze poczynić próbę zlokalizowa­ dnym w i ę k s z y m klocku. Wykonywano tu szereg drob­ nych m o t y w ó w , przeznaczonych jako ozdoby na cho- ' nia omówionych t e m a t ó w czy m o t y w ó w rozpowszech­ inkę. Są to serduszka, obwarzanki, niekiedy o bar- / nionych na ziemiach polskich, częstokroć przekracza­ dziej skomplikowanym układzie; zamknięty obwo •/ jących nawet nasze granice etniczne. Każdy z nich dem koła motyw ptaka, serca, czasem emblemat! ma w pewnym zakresie swoją w ł a s n ą historię, okres największej popularności czy miejsce, gdzie najbar­ określonego zawodu czy wiązanka k w i a t ó w . i dziej się przyjął i przetrwał najdłużej. Ograniczymy W bogatej tematyce rzeźb na klockach było zawsię na tym miejscu do kilku najbardziej typowych | sze świadome bądź podświadome zamówienie spoprzykładów. \ łeczne odbiorców. Dlatego też generalizując możemy! Postacie ludzkie i świat zwierzęcy przewijają się ^ p r z y p u s z c z a ć , że w średniowieczu przewagę miałJ w rzeźbie klocków przez parę w i e k ó w i jedynie róż­ motywy religijne, następnie w okresie renesansu, a;; nice w szczegółach stanowią sprawdzian okresu ich po koniec X V I I I wieku tematyka rzeźb miała cha­ powstania: inne natomiast miały żywot znacznie rakter dworski, w pierwszej połowie X I X stulecii krótszy iak nn zeearek tabliczka z abecadłem czv była wyrazicielką upodobań zamożnej warstwy mie­ nnieriynrw. l i t r v ™ „ ' , nnriae któro n ^ a u r i ł , Z szczańskiej, potem wreszcie odpowiadała szerokim rzeszom ludowym. Owo niepisane zamówienie spo­ na KiocKu w polowie A U Ł wieKu. Jesn cnodzi o po­ łeczne kazało rzezaczom klocków szukać tematów stacie ludzkie, to jedynie ubtór ludowy nie tylko we wspólnych upodobaniach odbiorców; na pewnym podkreśli przynależność klasową przedstawianej oso­ jednak odcinku zmiana w a r u n k ó w ekonomicznych by, ale pozwoli określić teren swego pochodzenia narzuciła masom ludowym nie dla nich przeznaczo-i i popularności. Strojna dama z kwiatem czy wachla­ ne motywy, rzezane w okresach dawniejszych. ) rzem w ręku mieszkać może tak samo w pałacu ma­ gnata polskiego, jak węgierskiego, czy w którymś Wiele warsztatów wielkomiejskich, przechodząc na z zamków nadreńskich; podobnie charakter o g ó l n o ­ produkcję zmechanizowaną albo pozbywało się swo­ europejski ma dziewczyna w biedermayerowskiej ich klocków, oddając je warsztatom prowincjonal­ budce na głowie, trzymająca koszyczek z kwiatami. nym, albo też produkowało nadal pierniki odciskane Natomiast ubrana w rozbardzki strój dziewczyna na tych klockach, lecz już dla nowego odbiorcy: wiejska czy wąsaty krakowiak to klocki wyrze­ chłopa, mieszkańca przedmieść, g w a ł t o w n i e się roz­ zane na lokalny użytek miejscowej ludności, na wy­ rastających ośrodków przemysłowych, a w i ę c dla raźne zlecenie mistrza piernikarskiego który zdawał drobnego rzemieślnika lub robotnika. się znać swoich odbiorców i wiedział, co zapewni Obok pierników tłoczonych na klockach tematycz­ pokupność jego wyrobu. Dlatego możemy śmiało nie bliskich nowemu odbiorcy, odciskano nadal pier­ wiązać postacie krakowiaków z obszarem południo­ niki na starych klockach, rozwożąc po jarmarkach wej Polski, a chłopca w wysokim kapeluszu i usia­ i odpustach wizerunki wytwornych rycerzy i dam. nej drobnymi guziczkami kamizeli umiejscowić w Zachodzi tu niezmiernie interesujący fakt adaptacji którejś wsi z okolic Brzegu, gdzie klocek dotychczas treści w pewnym stopniu narzuconych i swoistego ich jest przechowywany. przyjęcia przez nowy typ odbiorcy. Jak możemy wno­ Występowanie poszczególnych m o t y w ó w nie ma sić z nielicznych, niestety, przekazów ustnych, jednakowego nasilenia na obszarze całej Polski, z wy­ pierniki odciskane na tych klockach cieszyły się jątkiem może motywu serca, które opanowało całko­ wielkim powodzeniem. Okazała postać strojnego aż wicie wszystkie ośrodki piernikarskie w I I p o ł o w i e do przesady rycerza, w otoczeniu bogatej architek­ X I X wieku. Pomimo dużej fluktuacji klocków r y ­ tury, to przecież najbardziej upragniona wśród R a sują się jeszcze w poszczególnych zbiorach różnice ciborzan nagroda za strzelanie do celu. Strojna da­ w częstotliwości stosowania danego tematu, jak też ma z piernika ofiarowana przez chłopca, z ludij. swo^ jego lokalnej interpretacji. jej dziewczynie czy też ozciobria. kareta były vvy razem życzeń i marzeń. Różnica ta uderza przede wszystkim w ilości ciona była wieńcem, czasem trzymana przez anioła jak gdyby żywcem przeniesionego z klocków z her­ bem Torunia. I tu przejawia się. charakterystyczny konserwatyzm w stosowaniu m o t y w ó w , pomieszani.' starych form z nową, aktualną treścią (ryc. 27). P P i 1 Łatwość, z jaką przyjęło nowe grono odbiorców tę grupę, znajduje swoje pełne uzasadnienie. Świat ba­ jek tak bliski masom ludowym zapełniał zawsze jego wyobraźnię t ł u m e m bohaterskich, strojnych kró­ lewiczów, czy pełnych słodyczy wspaniale wystro­ jonych króle wien. A może w nowej roli tych w y o b r a ż e ń krył się symbol pragnienia awansu społecznego, do którego klocków o tematyce religijnej. W zbiorach m u z e ó w miast leżących na południu Polski mamy ich dużo więcej, zwłaszcza w Krakowie i na terenie Górnego Śląska. Tutaj w ł a ś n i e spotykamy motyw szopki czy postać Madonny w różnych wersjach; duża ilość w i ­ zerunków świętych rzezanych w e d ł u g w z o r ó w z wy­ dawnictw dewocyjnych łączy się z r o z w i n i ę t y m na tym terenie ruchem pątniczym (Częstochowa, Pieka- ,93 �ry Śląskie, Kalwaria Zebrzydowska). Natomiast w zbiorach Torunia, Nowego Dworu czy Kwidzynia mamy zaledwie kilka k l o c k ó w poświęconych tematyce religijnej, przy czym występuje tu popularna scena biblijna, przedstawiająca Jozuego i Kaleba niosących winne grono, Chrystusa na krzyżu, Adama i E w y w raju, Dawida grającego na harfie (Nowy Dwór, Kwidzyn). Z terenami północnymi łączyć się będzie postać syreny, której nie spotykamy w zbiorach po­ łudniowej Polski. Inwencja, pozwalająca wprowadzić na płaszczyznę klocka poszczególne motywy, wychodziła zawsze z głównych ośrodków piernikarskich. Dla prowincjo­ nalnych warsztatów Polski północnej rolę inspira­ tora odgrywał zawsze Toruń. Nawet w niewielkiej ilości k l o c k ó w pozostałych z w a r s z t a t ó w Koszalina odnajdujemy zdecydowaną zależność od Torunia, co w i d a ć np. w wiernej niemal kopii dwóch wersji żołnierza na koniu. Wyraźny ślad odbywanej w T o ­ runiu nauki rzemiosła czy praktyki czeladniczej emanuje ze zbioru k l o c k ó w pochodzących z Elbląga czy Kwidzynia. Nie jest rzeczą przypadku, że zbiory muzeum kwidzyńskiego posiadają osiem wersji her­ bu Torunia, które można było w X I X wieku zamówić w warsztacie snycerskim bądź skopiować samemu i potem skutecznie konkurować z piernikami toruń­ skimi, kiedy nie trzeba już było bać się potężnego niegdyś cechu toruńskiego, a s ł a w a ich wyrobóv. wciąż jeszcze była żywa Zależność ta w y s t ę p u j e nawet w stosowaniu po­ jedynczych m o t y w ó w . „Sztaby" Kwidzynia mają te same proporcje co toruńskie z herbami miasta, przy czym opasuje je ten sam wieniec z liści przewiąza­ nych wstęgą; jedynie zamiast herbu miasta mamy kompozycję k w i a t o w ą lub alfabet. Ten sam wieniec będzie stanowił rączkę rokokowego koszyczka n a ­ pełnionego kwiatami, Podobną rolę, jaką spełniał Toruń dla północnych obszarów Polski, dla Dolnego Śląska odgrywał Wrocław, a Dyć może i Brzeg, mający również stare tradycje rzemieślnicze. Dowodzą tego klocki zebrane po ostatniej wojnie w wielu miejscowościach Dolne­ go Śląska i przechowywane obecnie w zbiorach mu­ z e ó w Wrocławia, Jeleniej Góry czy Brzegu. Brak metryk na tych klockach nie pozwala określić ty­ powych dla danego ośrodka m o t y w ó w , pozwalających jedynie na ogólną charakterystykę i podkreślenie ich wybitnych cech rzemieślniczych. Odrębnym życiem tętniły warsztaty południowych rubieży Polski z Krakowem i Cieszynem na czele. Tędy, poprzez 2ywiec i Wadowice, płynęła żywa wy­ miana w ą t k ó w tematycznych bardziej bliska trady­ cjom i upodobaniom ludowym. Poza tym Cieszyn był bramą, przez którą przychodziły w p ł y w y z war­ sztatów Czechosłowacji. Przykładem może być po­ stać cyrkowca w obręczy, którego spotykamy zarówno w zbiorach czeskich, jak i muzeum cieszyńskiego. Podobne związki formalne noszą klocki warsztatów Cieszyna, Krakowa i Wadowic, co znajduje swoje uzasadnienie w żywych niegdyś kontaktach mistrzów piernikarskich tych ośrodków. 100 P R Ó B A WYODRĘBNIENIA F O R M R O D Z I M Y C H I LUDOWYCH Choć tak różnorodne są drogi historyczne zespo­ ł ó w polskich klocków, spróbujmy jednak uporząd­ kować i wydzielić przez analizę cech formalnych i n ­ dywidualne prace poszczególnych artystów a także w y s z u k a ć w ś r ó d nich dzieła sztuki rodzimej. _^ Dojrzała forma artystyczna XVII-wiecznych kloc- I k ó w polskich prowadzi nas do wielkich, s ł y n n y c h ) warsztatów snycerskich owego czasu. Tutaj zapewne j w i n n i ś m y szukać genezy rzeźb na toruńskich klockach \ z wyobrażeniami królów polskich. Pewne szczególne I cechy warsztatowe, jak: wymiary, układ postaci^rodzaj stosowanej kreski snycsrskiej, wreszcie poszcze­ gólne elementy zdobnicze, jak np.- motyw w i j ą c e j się gałązki na szatach królewskich, w i ą ż ą je z wyobra­ żeniami rycerzy i dam rzezanych na współczesnych im klockach w zasięgu przekraczającym granice P o l ­ ski. Wszystkie podlegają tym samym okrzepłym już kanonom Odnajdujemy je nie tylko w polskich zbio­ rach ale i na k l o c a c h rzezatwch moteusza Prunara m a J c e J w notawt- X V I I wieku , w ó i war-rf.it w N o r Z h P r d 7 P k«ntitv ł l L ' ' nasze ośrodki Pieraikarskie z Zachodem pozwalałyby tam szukać kolebki naszych klocków k r ó l e w s k i c h ? . , Z drugiej zaś strony w i ę z y handlowe i kulturalno Torunia z Gdańskiem, gdzie istniał duży ośrodek snycerski, sugerują niektórym badaczom, że w ł a ś n i e warsztaty gdańskie były źródłem, z którego wyszjy klocki z wizerunkami królów. 8 „ I l r r L w l^L7It J ^ ł S n L r . t o m o w a 7 IZ «- X łła gate elementy zdobnicze, z dominantą wijącej się spiralnie gałązki roślinnej, uzupełniają całość tycn niezwykle okazałych rzeźb. Wyszły one niewątpliwie z warsztatu wytrawnego znawcy artystycznego rze­ miosła: świadczą o tym doskonale utrzymane pro­ porcje, łagodny modelunek twarzy i rąk, miękkość z a w i ł e j kreski snycerskie, w opracowaniu poszczegól­ nych partu postaci i kunsztownego ornamentu. Tę samą artystyczną doskonałość mają klocki nie­ liczne wprawdzie, noszące wyraźnie znamiona jed­ nego kanonu i rozrzucone obecnie w zbiorach Toru­ nia, Wrocławia, Gliwic, Bytomia i Krakowa. W ukła­ dzie postaci, w jej pozie, ułożeniu rąk czy ustawie­ niu nóg przebija pewien schematyzm, uproszczony nieruchomą i niemal symetrycznie narysowaną po­ stawą. Urocze damy prawą ręką przytulają do twa­ rzy kwiat bądź wachlarz, l e w ą zaś opuszczają swo­ bodnie ku dołowi podtrzymując niekiedy fałdy cięż­ kiej sukni; wytworni kawalerowie obie ręce opuszcza­ ją ku dołowi trzymając w jednej z nich kapelusz lub laskę. Twarze ich, rzadko zindywidualizowane, noszą piętno zadowolenia, dosytu i pewności siebie. Nad całą zaś przedstawioną postacią góruje założenie de- �koracyjne kompozycji odbierając częstokroć poszcze­ gólnym liniom ich funkcjonalne znaczenie. P i e c z o ł o ­ wicie wypracowany, jak gdyby wycyzelowany orna­ ment materii szaty, koronki rozłożystego kołnierza czy mankietów, w y m y ś l n a linia fałdów i zagięć wy­ sokiego buta, wyszukana fryzura dam, wreszcie kwia­ ty u stóp przytłaczają i zasłaniają postać ludzką tak, że wreszcie twarz czy stopy, niezmiernie ograniczone w wymiarach, stają się jednym z elementów kom­ pozycji. Zdecydowanie dekoracyjny charakter rzeźb z tego okresu potęguje i umacnia bogactwo użytej kreski snycerskiej. Bowiem piernik musiał być okazały; mu­ siał ucieszyć oko kunsztowną i misterną linią orna­ mentu, w którym gubiła się istotna treść rzeźby ma­ jąca niegdyś znaczenie zasadnicze. Elementy dekoracyjne przeważają nie tylko w przedstawieniach postaci ludzkich. Znajdujemy je również w motywach zwierząt, w stylizowanych ob­ razach ptaków: majestatycznych orłów, sępów czy zadzierżystych kogutów, których liczne wersje kryją dotychczas zbiory naszych muzeów. Znajdujemy je w geometrycznych kompozycjach „pasków" i „sztab" oplecionych bujnym w i e ń c e m , a nawet w drobnej ga­ lanterii piernikarskiej, gdzie stylizowane przedstawie­ nia ptaków, zwierząt czy serc splatają się z motywa­ mi kwiatów, liści i misternie splątanych linii. Dla wydobycia bogactwa walorów zdobniczych rzeź­ biarz posługiwał się szeregiem rozlicznych cięć sny­ cerskich, podobnie jak hafciarka różnorodnymi ście­ gami oddaje motywy hafciarskie. Obok linii prostych przeważnie stosowanych w zespole równolegle biegną­ cych kresek, rytych krótkim, ukośnie ściętym nożem, wyprowadza nim sierpowate małe łuki, oddające za­ rysy oczu, nosa, ust, w ł o s ó w , runa owiec czy pióra ptaków. T y m samym nożem mógł także w y k o n a ć zstępujące w głąb deski spiralne linie kwiatów i ga łązek, półokrągłym dłutem ciął zarysy rybich łusek, ostrym rylcem znaczył drobne rządki zygzakowatych linii zapełniając płaszczyzny szat bądź tła. W pląta­ ninie drobnych cięć jedynie obnażone ramiona ko­ biet, czasem rondo kapelusza, to znów na innym klocku głowa ptaka czy zwierzęcia świeciła większą gładką płaszczyzną. będzie zarówno interpretacja tematyki, jej ujęcie plastyczne, wreszcie środki wyrazu artystycznego. Rozpatrując to zagadnienie, trudno jest określić czas ukazania się pierwszych k l o c k ó w wykonanych przez twórcę ludowego; napotykamy je dużo w c z e ś ­ niej niż oficjalne rzemiosło piernikarskie przejdzie na służbę szerokich mas. Pierwszy klocek wykonany niewątpliwie przez twórcę ludowego datowany jest w 1752 roku. Nie świadczy to bynajmniej, aby klocki rzezane przez twórców ludowych miały się dopiero wtedy ukazać. Raczej należy przypuszczać, że r ó w n o ­ legle z istnieniem dwóch nurtów w rozwoju piernikarstwa: rzemieślniczego oraz nielegalnego, uprawia­ nego przez wspomnianych p o w y ż e j „przeszkodników", istniały także różne źródła zaopatrywania się w klocki. Znane są nam już różnorodne, zagwarantowane pra wem możliwości nabywania przez mistrza cechowego potrzebnego mu do pracy sprzętu, a w i ę c i form do odciskania pierników; z całą pewnością nie korzystał z nich tępiony przez cechy „przeszkodnik", którego ścigały władze miejskie zabierając mu i wyproduko­ wany towar, i narzędzia pracy. Materiał źródłowy zdradza nam rozliczne drogi, jakimi szedł mistrz ce­ chowy w walce ze swoim wrogiem zawodowym. D l a ­ tego „przeszkodnicy" zmuszeni byli gdzie indziej szu­ kać nie tylko odbiorców na swoje wyroby, ale także potrzebnego sprzętu — między innymi rzezanych klocków. I tutaj zapewne t k w i ć będzie geneza ludo­ wych rzeźb klockowych wykonanych przez snycerzy, którym niekiedy obce były kanony rzemieślniczych warsztatów. Oni więc byli prekursorami ludowego nurtu w rzeźbie klocków, gdyż jednocześnie bliżsi byli środowiska, dla którego „przeszkodnik" wyrabiał swoje pierniki. Oni zapoczątkowują szereg przyszłych rzezaczy klocków dla drobnych warsztatów rozrzuco­ nych w połowie X I X wieku w wielu małych polskich miasteczkach. Mając to na uwadze, zajmijmy się klockiem wyko nanym w połowie X V I I I stulecia, który zarówno treś­ cią, jak i techniką wykonania daleko odbiega od ka nonów ustalonych przez rzemiosło. Anonimowy arty­ sta na niewielkiej desce przedstawił chłopa w krótkiej katance i wysokim kapeluszu, który niesie pad pachą gęś, zaś w drugiej ręce trzyma napełniony koszyk. Kreska snycerska świadczy, że wykrawacz tego klocka posługiwał się jedynie z w y k ł y m , ostrym nożem, r y ­ sując nim nieudolnie wszystkie szczegóły kompozycji. Odciśnięty w połowie X V I I I wieku na tym klocku piernik był niewątpliwie przeznaczony dla mało wy­ brednej klienteli, której jednocześnie bliska była treść na nim wyrażona. Podobną proweniencję będzie po­ siadać także X V I I I - w i e c z n y klocek z w y o b r a ż e n i e m krowy Kiedy jednak w X I X wieku rzezacze form-przejdą na wierne kopiowanie dewocyjnych wizerunków ś w i ę ­ tych, pojawią się w rzeźbach duże płaszczyzny w ł a ś ­ ciwe oleodrukom czy litografiom, a tak przecież obce tradycjom dawnej rzeźby na klockach. Jednocześ­ nie pocznie zanikać własna, twórcza inwencja arty­ sty. Odnajdujemy ją wtedy w klockach snycerzy re­ gionalnych, którzy przedłużą tradycje warsztatowe dawnych rzezaczy. Tworząc w oparciu o dorobek Pierwiastki ludowe w tematyce k l o c k ó w piernikarartystyczny swego regionu, zwiążą je ze sztuką ro-J- s iskich najsilniej ujawniają się w regionalizacji typów dzimą. przez wprowadzenie stroju ludowego oraz pokazanie pracy rzemieślnika czy chłopa. Podobnie jak w in­ Spróbujmy wyodrębnić je z bogatych zespołów znaj­ nych przedmiotach ludowej sztuki dekoracyjnej, dość dujących się w naszych zbiorach i ustalić przesłanki, często w y s t ę p u j e na klockach świat zwierzęcy i ptaki, które pozwalają nam zaliczyć dane rzeźby do zabyt­ zwłaszcza motyw koguta; wśród przedmiotów martków ludowej sztuki dekoracyjnej. Decydować o tym 101 �wych naczelne miejsce zajmuje zawsze serce. W kom­ pozycjach twórców ludowych silniej występują upo­ dobania dekoracyjne niż w rzeźbach snycerzy zawo­ dowych. Przemawiająca do wyobraźni twórcy ludo­ wego bujność sztuki baroku, która promieniuj ' z XVII-wiecznych klocków, stanie się dla nich obfi­ tym źródłem przeżyć artystycznych, oddanych następ­ nie prostymi i ł a t w y m i środkami, bliskimi i zrozu­ miałymi tak dla niego, jak i szerokich rzesz od­ biorców. W opracowaniu kompozycji artysta ludowy sprowa­ dził ją do płaszczyznowego rozwiązania, pominął rea­ listyczną prawdę na rzecz bogactwa ornamentu; jedr nak uprościł zawiłe i w y m y ś l n e linie rysunku kieru­ jąc się typową dla twórcy ludowego intuicją. W materiale zabytkowym zdołamy wyśledzić ogniwa pośrednie, wykazujące zależność twórców ludowych od wzorów warsztatowych, zmierzających jednocześnie do własnych, indywidualnych rozwiązań narzuconych nie­ kiedy tematów. W e ź m y np. dwie postacie kobiece wy­ rzezane na niewielkich klockach pochodzących z te­ renów śląskich. W rzeźbach tych nie tylko przysa­ dzista postać, grube rysy, niezdarne ruchy, pretensjo­ nalnie nałożony kapelusz znamionują mieszczańskie środowisko przedstawionej postaci, ale środki wyrazu zdradzają twórcę zamkniętego w ograniczonym kręgu możliwości artystycznych. Symetryczne ustawienie po­ staci ornamentacy jne rozwiązanie sukni wreszci" prostota e l e m e n t ó w zdobniczych wyrażona prostymi cięciami ostrego noża sygnalizuje nam twórcę, któ­ remu obce były precyzyjne narzędzia snycerza zawo dowego, chociaż na pewno znany ustalony kanon (ryc 6 i 10) Te same założenia będą przyświecać twórcy dwu­ stronnego klocka z wyobrażeniem mężczyzny i ko­ biety w strojach ludowych, budującego s w ą kompo­ zycję w konkretnej zależności od rzeźb warsztato­ wych. Tutaj postacie zostały narysowane prawidłowo: dziewczyna ubrana w ozdobny kaftanik, wzorzystą kieckę i obrzeżony haftem fartuszek, w weselnym wieńcu na głowie, trzyma w prawym ręku wachlarz wiernie naśladując wytworną damę z XVII-wiecznego klocka. Chłopiec — b y ć może starosta weselny — dzierży laskę jak rycerz kopię. Strona dekoracyjna — zarówno rysunek szlaku spódnicy czy fartuszka dziew­ czyny, jak zdobin w kształcie parzenic na spodniach chłopca — wykonana czysto, p e w n ą ręką snycerza trzymającego się dawnych tradycji. A jednak całość jest bez porównania uboższa niż na klockach z wize­ runkami dam i kawalerów; artysta operował mniej­ szym zasobem elementów, upraszczał misterną daw­ niej spiralę gałązki, oddając zdecydowaną przewagę liniom prostym. Analogiczny poziom sprawności snycerskiej zdradza niewielka grupa klocków wykonana przez anonimo­ wego rzeźbiarza, wyróżniająca się natomiast tematyką ściśle związaną z regionem krakowskim. Będą to: dwie wersje stojącego krakowiaczka w maglerce (ryc. 7), krakowiak na kogucie (ryc. 32), wreszcie le­ żący krakowiaczek z psem (ryc. 28). Wszystkie te rzeź­ 102 by cechuje poprawne ujęcie proporcji, swobodny ruch postaci, oryginalność kompozycji przy dość umiarko­ wanym zasobie e l e m e n t ó w dekoracyjnych. Rzeźbiarz pozostawiał duże płaszczyzny puste, uzyskując w ten sposób przejrzystość i jasność. Uderza to zwłaszcza w okrągłej formie przedstawiającej spoczywającego krakowiaczka na pagórku, gładzącego psa. Pod nim został umieszczony napis: Wadowice. Całość ujęta r a ­ czej po malarsku jak obraz. Krakowiaczek na kogu­ cie, choć wykazuje analogiczne ujęcie ubioru, jednak przewyższa poprzednią rzeźbę różnorodnością cięć sto­ sowanych w Oddaniu upierzenia koguta. Dwie zaś nie^ wielkie wersje postaci stojącego krakowiaczka stano¬ w i ą dalsze ogniwa tego samego kręgu, prowadzą nas niespodziewanie do większego klocka znajdującego się w zbiorach cieszyńskich, który zdaje się być pierwo­ wzorem dla obu tych wersji.' Zupełnie ta sama poza ten sam układ rak wreszcie wyraźne nodobieństwo nakrycia fflowv dowodzi n i e w ą t p l i w y c h za­ leżności Śmielszy rv,unek dużn boeatsza ornamen tyka na polach sukmany, zbliżonej jeszcze w swoim kroju do surduta, staje się niezmiernie interesującym przykładem przeobrażeń stosowanych przy przenosze­ niu na nowy klocek starych wzorów. Cała ta grupa klocków nazwijmy ją krakowską należy do w y t w o r ó w tych snycerzy którzy nie po­ siadali Dełnei erudvcii artystów obdarzonych samo¬ dzielna boeata inwencia twórcza iednak znali do brze kanonyją o b oWw iĄ ą zU uJ 4jVeC rzezaeza form do odciska­ nia nierników Nanis umieszczony na iednvm z nich wskazuie na n r z y n a l e L o ś T nil w L y T k i c h to tego wiasme Kioetta co Kioregos z warsztatów waao- tow dekoracyjnych u SKazyw atyny na swwaome w y ł a ­ manie się z obowiązujących szablonów, w y r a ź n e ana­ logie układu ^ p o d o b i e ń s t w a w stosowaniu jednako­ wej gamy cięc umieszczenie napisu pozwala przy­ puszczać ze zostały wykonane przez wędrownych sny­ cerzy, którzy przy końcu X I X i na początku X X stu­ lecia me tylko rzezali formy piernikarskie, jak wspo­ mina Antonina Halama z Raciborza, ale wykonywali także drewniane talerze do chleba, noże do przeci­ nania papieru i mne przedmioty domowego użytku. Dlatego tez nie możemy wiązać tych klocków z oso­ b ą B a n a s z k a Hernicha, znanego mistrza piermkarskiego z Wadowic, który - sądząc z ustnej trady­ cji - b y ł zdolnym snycerzem i sam w wolnych chwi­ lach rzezał klocki dla swego warsztatu, kopiując r a ­ czej dawno, tradycyjne wzory. P o n i e w a ż wymieniony Antoni Rothe odbywał praktykę zarówno w Cieszy­ nie jak Wadowicach, staje się dla nas zrozumiałe, dlaczego klocki z wyobrażeniem krakowiaków zna­ lazły się w jego warsztacie, choć łączy je tak wy­ raźne pokrewieństwo zarówno z krakowiaczkiem z Wadowic jak i prawzorem ich, znajdującym się w zbiorach cieszyńskich. Dużo większą śmiałość w założeniach dekoracyjnych wykazują nieliczne klocki pochodzące z warsztatu w Nowym Dworze, niewielkim miasteczku leżącym �w delcie Wisły. S ą one dziełem snycerza, który ko­ piując dawno przyjęte motywy daje im w ł a s n ą i n ­ terpretację formalną. Przyjrzyjmy się choćby prządce (ryc. 10), gdzie twórca stopił linię kołowrotka i sukni prządki w jedną całość dekoracyjną, zaś dłoń jej w b u d o w a ł jako element wzorzystej tkaniny kaftana. Tak samo potraktował postać stojącej kobiety (ryc. 6), zaś noga jeźdźca na koniu stanowi fragment wzoru na czapraku (ryc. 31). We wszystkich rzeźbach figuralnych tego artysty wyczuwa się brak dyscyp­ liny, która by pozwoliła przedstawić realistycznie całą postać; udaje się to jedynie w górnych partiach rzeźby; w dolnych zaś zwyciężają walory zdobnicze, pozbawiające poszczególne elementy ich funkcjonal­ nego znaczenia. T a grupa rzeźb jest jednym z naj­ bardziej typowych przykładów indywidualnego odtwa­ rzania tradycyjnej tematyki klocków, wyrażonej pro­ stymi środkami twórcy bliskiego ludowym środo¬ wiskom artystycznym Niezaprzeczalnym natomiast dziełem rąk snycerzy ludowych będzie mała, ale niezmiernie ciekawa grup­ ka klocków związanych z regionem Śląska, gdzie tech­ nika wykonania zdecydowanie przenosi nas w krąg prymitywu (ryc. 9, 15). Inaczej podchodzi do swojego dzieła twórca grupy rzeźb, znajdujących się w zbiorach cieszyńskich. Cie­ szyn, abstrahując od bliskości podbeskidzkich trady­ cji snycerskich, miał w latach 80-tych ubiegłego stu­ lecia dwóch zdolnych rzezaczy klocków piernikarskich: Franciszka Fizię i Leopolda Bielszowickiego. Ten ostatni, spadkobierca warsztatu, który od końca X V I I I wieku był w ręku jego rodziny, zdradził nam swoje uzdolnienia rzeźbiarskie klockiem sygnowanym pierwszymi literami swego imienia i nazwiska. Jest to rzeźba przemawiająca znajomością kanonów przy­ jętych w rzezaniu form piernikarskich oraz walorami, którymi mógł operować wytrawny snycerz. To samo m ó w i ą nam nieliczne i uboższe w formie, z piętnem szablonu klocki, które moglibyśmy przypisać F r a n ­ ciszkowi Fizi. Szukając potwierdzenia ludowej proweniencji tej grupy rzeźb na klockach, spóbujmy parównać ich rozwiązanie plastyczne z góralskimi formami do od­ ciskania serków. W swym technicznym założeniu po­ zostają najbliżej składanym formom, które pozwalały uzyskać pełnowartościowy piernik złożony z dwóch części. Forma na redykałki jest tak samo d w u c z ę ś c i o ­ wa, zamknięta na kołeczki; tą samą technikę stosuje snycerz drążąc w desce obraz przyszłej kompozycji. Najsilniej jednak przemawia do nas podobne uprosz­ czenie środków formalnych, gdzie artysta zwłaszcza w przedstawieniach zwierząt czy m o t y w ó w serca zbli­ żonych do beskidzkich serków w kształcie parzenic — operuje gamą prostych cięć. Taką samą, grubą kreskę stosuje pasterz rzeźbiący redykałkę z Nowego Targu czy Zakopanego, jak twórca klocka piernikarskiego ze zbiorów cieszyńskich ryjąc koguta czy kozę. Po­ równajmy jeszcze np. serce rzezane na klocku z W a ­ dowic z góralskimi formami „na syrek". Przyczynę tych zbieżności tłumaczy w tym wypadku pochodze­ nie zarówno klocków jak redykałek czy form na serek z terenów podgórskich. Wiele zbieżności wy­ każe porównanie niektórych „sztab" piernikarskich z rozpowszechnionymi na obszarze Górnego Śląska formami na masło. Niekiedy może się zdawać, że wystarczy spłycić taką formę, a już moglibyśmy od­ cisnąć w niej tradycyjną „sztabę". Podobieństwa te uzasadnią nam przekazy ustne niektórych piernikarzy z Cieszyna i Skoczowa, którzy pamiętają żywe kontakty łączące właścicieli warsztatów piernikarskich ze snycerzami ludowymi z Istebnej, Koniako­ wa czy Brennej. Niemniej silnie od w y ż e j o m ó w i o ­ nych rzeźb przemówi do nas prostota ludowego dzie­ ła sztuki z klocków o tematyce religijnej. W zasa­ dzie ta grupa k l o c k ó w posiada koncepcję ikonogra­ ficzną mało oryginalną. Bez w z g l ę d u na mniej lub więcej dojrzałą formę, staranność wykonania, stwier­ dzamy tu w y r a ź n i e naśladownictwo czy wręcz kopio­ wanie dewocyjnych obrazków, niekiedy tak wierne, że została nawet oddana ramka okalająca obraz. /"~W przeciwstawieniu do innych rzeźb na klockach kompozycja scen religijnych została oparta o trzy wvmiarv WysteDuie to naibardziei iaskrawo w DOpularnej scenie szopki czy hołdu Trzech Króli T a ostatnia iest treścią klocka oznaczoneso data 1689 „ j ! „ a i s t a r - z e e o datowaneeo w c a ' L " «, « , t ukrywaiaev n r 7 V D U C 2 a ] n i p ( f v p w i A n n n i m o w v a r t v a X nnrt inirtałami T B dał sobi doskonale radl w I L ł n w ™ rorwia^nin k n m J L n wr^anei Z E I l W W * , l a k tp* « , S n P r J k f U P Zy^^ prz&J^c^ay w głębi fragmentustajen¬ ki i grupę drzew. Stłoczone w o k o ł o Dzieciątka posta­ cie: Marii, Józefa, trzech magów, wreszcie pasterza oddane zostały poprawnie, a jednocześnie odmiennie niż w innych klockach. Z uwagi na ich znaczenie kultowe, treść wybija się ponad formę. Drugorzędne szczegóły w rysunku zostały wprowadzone jedynie dla oddania pełni akcji rozgrywającej się na obrazie. O ile klocki z portretami monarchów czy Kościuszki, herbami szlachty wielkopolskiej, herbami miast pol­ skich, wreszcie tarczą herbową Władysława I V dzięki swej tematyce wchodzą w krąg polskiego dorobku kulturalnego, to klocki naszych artystów ludowych łączy swoista interpretacja tematu, w y r a ż o n e g o jej tylko w ł a ś c i w y m i środkami, co pozwala wyodrębnić je ze wszystkich zespołów klocków. Klocki zaś, które i w y s z ł y z warsztatów rzemieślniczych, niemal na ca- ' ł y m obszarze środkowej Europy miały piętno tych samych kanonów. W poprzednich rozdziałach stara-, liśmy się to wyjaśnić charakterem caehowym rze­ miosła piernikarskiego oraz w ę d r ó w k a m i rzemieślni­ czymi które zwłaszcza na terenie polskich ziem za¬ chodnich były w dużej mierze ułatwione przynależ­ nością Dolityczna tvch obszarów do uaństw zabor­ czych a w i ę c Niemiec i monarchii austro w ę g i e r s k i e j Dlatego bez żadnych przeszkód piernikarze krakow­ scy ieżdzili na doroczne zjazdy do Oławy "Mikeska odbywał swa nraktyke rzemieślnicza w Wiedniu zaś Marchula krńrv w latach 80 tych u h W W o stulecia mvvhvł ^ 1 ™ L „ W s p i n a W a r e l n na Mora ZZ* Jv«ł»T Z n v m n a n » . ! v 7 ™ m i n * . do Drezna Nie b y ł ^ t a k ż e i s t o t n y c h przeszkód do zawo 103 �dowych kontaktów Wrocławia, Torunia, Gdańska czy Kwidzyn ia z Norymbergą, co niewątpliwie musiało zdecydować o wzajemnych infiltracjach i pozostawiło ślad w doborze m o t y w ó w na klockach czy technice produkcji pierników. Najlepiej zresztą umocnią nasze sugestie zacho­ wane w muzeach Drezna, Debreczyna , Budapesztu, Pragi czy Norymberg! klocki do odciskania pierników. Te same damy odziane w barokowe czy rokokowe stroje, tych samych w o j a k ó w w stosowanych kape­ luszach widzimy na piernikach węgierskich, czeskich, słowackich, bawarskich i saskich, co na pochodzących z warsztatów Wrocławia, Krakowa czy Torunia. 81 Odchylenia od kanonu rzemieślniczego nastąpiły w krajach sąsiednich z tych samych co u nas przy­ czyn ekonomiczno-obyczajowych. T a k w i ę c akcenty narodowe wyróżniły klocki poszczególnych krajów od chwili, gdy tematyka ich została zaczerpnięta z cha­ rakterystycznych obyczajów danego regionu. Dlatego n i e m o w l ę wyrzezane na klocku z Debreczyna (Węgry) zostało zawinięte w paski powijaka zupełnie inaczej niż to widzimy na klockach polskich. Mężczyzna na klocku pochodzącym ze zbiorów muzeum w Dreźnie ubrany jest w strój górnika saskiego; niewątpliwie został wyrzezany dla któregoś z warsztatów saskich terenów górniczych. Ryc. 36. Klocek pierniłcarsłci dwustronny. Sygn. M.M.T. Ze zbiorów Muzeum Pomorskiego w Toruniu. 104 Podobnych przykładów znajdziemy w doborze te­ matyki w i ę c e j i one będą rysować sieć geograficzną piernikarstwa danego kraju. Różni je także użycie narzędzi, odmiennych w po­ szczególnych regionach. W ornamencie serca na kloc­ ku węgierskim zwraca naszą uwagę niespotykane na klockach polskich punktowanie zarysu kompozycji, zdradzające stosowanie pewnego typu rylca, nieuży­ wanego przez snycerzy polskich. Zbyt mały materiał porównawczy nie pozwala nam tutaj w y s n u ć jakich­ kolwiek ostatecznych wniosków, co n a j w y ż e j w s k a ­ zuje na szerokie zasięgi poszczególnych m o t y w ó w i techniki wytwarzania klocków. W klockach o tematyce religijnej, których wiele spotyka się w zbiorach południowo-niemieckich, zwłaszcza w Bawarii, przeważa motyw Adama i E w y w raju, Chrystusa na krzyżu, rzadko Madonny czy szopki, interpretacja plastyczna t e m a t ó w uderza dużą surowością, pozbawioną pierwiastka emocjonalnego, tak typowego dla polskiego twórcy scen religijnych. Najbardziej bliskie polskim rzeźbom klockowym, za­ równo w stosowaniu tematyki, jak jej rozwiązaniu, są niewątpliwie klocki pochodzące z terenu Słowacji a zwłaszcza z Moraw, co dostatecznie tłumaczy się o ż y w i o n y m i kontaktami naszych ośrodków piernikarskich z Czechosłowacją. Natomiast niewielki wprawdzie materiał znany nam z krajów Związku Radzieckiego zaskakuje odmien­ nym charakterem®. Wprawdzie i tutaj mamy ślady pewnej umownej konwencji w opracowaniu np. „szta­ by", gdzie mamy godło p a ń s t w o w e w otoczeniu ele­ m e n t ó w linearnych czy roślinnych; a jednak rysuje się wyraźna różnica przede wszystkim w głębokości klocka, następnie w rodzajach cięć snycerskich, które są bardzo drobne, tak że linie robią wrażenie punkto- �t watiych. Szlak obiegający kompozycją został zupełnie inaczej rozwiązany niż to widzimy na klockach pol­ skich czy saskich. Natomiast na klocku, gdzie sny­ cerz rozwinął motyw roślinny, odnajdujemy tradycję bogatej, szeroko rozpracowanej rzeźby drzewnej, tak typowej dla sztuki dekoracyjnej dawnej Rosji. 4 U W A G I KOŃCOWE 4 Wysnute na podstawie omówionych tutaj materia­ łów wnioski prowadziłyby nas w rezultacie do stwier­ dzenia, że polski piernik ludowy odciśnięty w drew­ nianym klocku — zwłaszcza jeśli w e ź m i e m y pod u w a g ę jego stronę ikonograficzną — wyrósł z po­ dłoża o różnorodnym składzie. W przeciwieństwie do niektórych przedmiotów polskiej sztuki ludowej np. wycinanki, która powstała i rozwinęła się wyłącznie R^c. 37. Klocek piernikorski z XVIII wieku. na naszym gruncie, jako samoistne zjawisko estetycz­ ne, polski piernik przeszedł drogę skomplikowaną przemianami ekonomicznymi i kulturowymi i b y ł silnie związany z kulturą krajów sąsiednich. Często poszczególne motywy rzezane w klocku piemikarskim, przeniesionym na nasz teren z innych krajów w torbie wędrującego rzemieślnika, nie zdą­ żyły przejść powolnej drogi adaptacji, która by po­ zwoliła wypracować własne, oryginalne formy, a już odciśnięte na nich pierniki szły do polskiego od­ biorcy. Niektóre z nich zdobywały sobie takie samprawo obywatelstwa, jak pierniki wytwarzane na klockach rzezanych przez polskich twórców, którzy mniej czy bardziej samodzielnie interpretowali zapo­ życzone wzory bądź też wprowadzali oryginalną tema­ tykę regionalną, kładąc na nich piętno rodzime. Trudno byłoby tutaj w y j a ś n i ć przyczyny czy po­ znać bliżej przesłanki, które decydowały o mniejszej Ze zbiorów Muzeum Śląskiego we Wrocławiu. 105 �lub większej popularności poszczególnych m o t y w ó w . Podobnie bowiem, jak inne przedmioty z zakresu sztuki wytwarzanej dla ludu, rzeźby na klockach przeszły im tylko w ł a ś c i w ą drogę asymilacji uzależ­ nioną od szeregu czynników natury ekonomicznej i zwyczajowej, wreszcie od upodobań polskiego od­ biorcy. Droga rozwojowa polskiego rzemiosła plernikarskiego, jak i rzezania klocków do ich wyrobu, nie była odosobniona. Łączyła się w jeden szeroki nurt z dro­ gami innych przedmiotów sztuki przechodzących od sfer elitarnych do szerokich mas, wypieranych do warsztatów prowincjonalnych przez mechanizację wielkich manufaktur. Obserwujemy ten proces w l u ­ dowym tkactwie, meblarstwie, ceramice wreszcie w w y t w ć r s t w i e klocków do drukowania płócien, które ulegały tym samym prawom rozwojowym, co klocki piernikarskie. Niektóre z nich, np. tkactwo ludowe, wchłonęło umiejętności techniczne przeniesione przez rzemieśl­ ników, którzy rozproszyli się po Polsce, opuszczając wielkie manufaktury; zapożyczając od nich wzory, tkacze ludowi wzbogacili zakres swoich środków twórczych; przeobrazili widziane wzory splatając f e z własną inwencją twórczą i dotychczasowym do­ robkiem, A jednak tkactwo ludowe pozostało nadal sztuką zamkniętą w obrębie jednej warstwy spo­ łecznej, gdzie lud był jej twórcą i odbiorcą. Tymczasem piernikarstwo, związane z plastyką ludową przez rzeźbę potrzebnych dla jego produkcji klocków, zatrzymało się na progu małych osad miej­ skich, przywarło na przedmieściach dużych miast i pozostało na uboczu, gdy manufaktury przekształ­ cały się w duże zakłady przemysłowe, zalewając rynki miejskie s w o j ą produkcją masową. Wtedy piernik odciśnięty w drewnianym klocku przysto­ sował się do potrzeb artystycznych ludu, stając się przedmiotem sztuki dla niego przeznaczonej, a na­ wet, w pewnych okresach historycznych, nieodzow­ nym w jego życiu obyczajowym. / PRZYPISY 1. J. Minasowicz: Zbiór rytmów, Warszawa 1755, tom I I I , s. 262. 2. A. Ssmrau: Die Thorner Pfefferküchler, Mittei­ lungen des Coppernicusvereins für Wissenschaft u. Kunst zu Thorn, Thorn 1938, Heft 46, S. 121. 3. S. Udziela: Pierniki w Polsce, Rzeczy Piękne, Rok V I , s. 166. 4. F r . Reinstein: Dzieje cechu piemikarzy i woskarzy miast st. Warizawy, Warszawa 1916. \ T. Seweryn: Pierniki krakowskie, Dodatek do Ilustrowanego Kuriera Codziennego z dn. 25 grud­ nia 1931 r. Nr 356. 6. T. Seweryn: tamże. 7. K . Piwocki: Drzeworyt ludowy w Polsce, War­ szawa 1934. 8. Piernikarze we wszystkich ośrodkach produkcji należeli do cechu piekarzy, jedynie Kraków zrze­ szał ich od 1570 roku w odrębnym cechu. W A P Krakow A. D. 188, s. 74. 9. W A P Kraków A. D. 188, s. 75. 10. H . Karlingers: Deutsche Volkskunst, Bayern, s. 40. 11. I . Baranowski: Przemysł polski w X V I wieku, Warszawa 1939, s. 92. 12. K . Piwocki; O historycznej genezie polskiej sztu­ ki ludowej, Wrocław 1953, s. 35. 13. W. Lindner: Deutsche Volkskunst, Mark B r a n ­ denburg, s. 26. Potwierdza to ustna relacja A. Halamy z Raciborza z 1954 roku. 14. Informacja uzyskana od żyjących jeszcze piernikarzy w Cieszynie. 15. Informacja uzyskana od żony Antoniego w Krakowie. 16. Wł. Skoczylas: Drzeworyt Warszawa 1932. ludowy Polsce. 17. M. Gładysz: Góralskie zdobnictwo drzewne Śląsku, Kraków 1935, s. 5. na 18. Zbiory polskie, zarówno prywatne jak zgroma­ dzone w muzeach, zawierają ledwie cząstkę in­ wentarza istniejących niegdyś warsztatów w P o l ­ sce. W czasie ostatniej wojny uległy one rozpro­ szeniu, zwłaszcza na terenie Dolnego Śląska i Pomorza Zachodniego. Z bogatych zbiorów T o ­ runia ocalała zaledwie część; zginęły najbardziej wartościowe między innymi słynne klocki z wyobrażeniem królów polskich. 19. H . Bosch: Die Sammlung von hölzernen Kuchen­ formen in Germanischen Museum, Mitteilungen des Coppernicusvereins für Wissenschaft u. Kunst zu Thorn, Thorn 1924, Heft 32, S. 259. 20. St. Dąbrowski: Dawne pierniki toruńskie, Toruń 1926, s. 11. 21. J . Szabadfalvi: A Debreceni Mezeskalacs, D e b r ę cen 1954, s. 67. 22. N. Sobolew: Russkij Ornamient, Moskwa 1948. Fotografowali: Stefan Deptuszewski — ryciny: 1, 5, 15, 20, 23, 24, 26, 27, 28, 29, 34, 35. Andrzej Rokicki —ryciny: 4, 13, 14, 16, 33, 36. Jan Swiderski — ryciny: 2, 3, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 17, 18, 19, 21: 22; 25; 30; 31; 32. 106 Rothe � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/06a5531e4187bd554e5214ef28ab9ac5.pdf c0b719beea124b78740d72b6f9877436 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:551 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:504 Title A name given to the resource Indeksy / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.409-427 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I N D E K S Y Wykonała Liczby podane kursywą Aurelia wskazują, lub w że Abbasydzi, 'Abd dynastia Allah ibn ar-Rahmän al-Aflah ibn Aibd a r - R a h m ä n Rostem ibn 295, 300 Rostem Midrär 301 ar-Rahman Abong Noga — zob. as-Sa'idi Abu'l-Abbäs Zakaria zob. A b u hyä i b n A b i B a k r Abu'l-'Abbäs djini Ahmad aš-Sammahi Anderson ach-Chammakhi Anochina Zakariyä' Y a - al-Wardjläni ibn Sa'id ad-Dar- 305, 306, 306, 309 Hamid W. al-Ma'äfiri 295 al-Andalusi ibn Abi al-Wahhäb P. 296, Bakr 302, 303, 374 an-Nafüsi 297, 298 dynastia Ł. A. N. 333 Andrzej Alvares Mansa К. d'Almada G . 238 Antonio de Apteker H . 365, 365 Arwä 327, 328 329 Noli Artanowskij al-Gharnätl 373, 373 D. Ani 307, 311 E . 345, 346, 346, 352, 352 Anuczin Anton a c h - C h a m m a k h i 297—299, Abu'l-Kattäb Kaidäd 306 297 Abu'l-'Abbäs przypisie 304, 305, 308, 308 ibn Y a k h l a f Almorawidzi, Ahmad ibn Yahyä' ibn A b d Aleksiejew 300 349 'Abbäs w 303 'Ali Abou'1 Abu Makhlad abWardjläni a l - W a h h ä b 295 się 307, 308 A b u Zakariyä' Abd 298, 307, 310 Abd Abou znajduje ryciną OSOBOWY al-Hawwäri 311 'Abd al-Hamid Abd pod Abu Yazid 294, 295 Khattäb wzmianka podpisie INDEKS Podgórska S. 328 374, 374 301 305 Abu Mansür Abu Mahommed hammed A b u Müsä Elisa Awierkijewa 301, 302 'Abd Allah ibn Bach a l - L a w ä t i 309 a l - W i s y ä n i 305 A b u N ü h i b n Y a k h l a f al-Mazäti Obaida Abd al-Hamid al-Maal-Dje- n ä w u n i 309 Abu A . 13 306, 307, 307, 308, 308, 310, 310 Balas E . 375, 377, 377, 379 Banü Midrär, Baran dynastia ibn 'Abd a s - S a ­ Baranowski B . 260 Baranowski I . T . 175 Barbier de Maynard Bardes L . 227 al-Wisyäni 305, 309, 309, 310, 310 al-Yädjrani 308 berberska L . 375 302, 303, 303, 305, ' r - R a b i ' Sulaimän lám 'Albu Sälih 372, 372 a l - B a k r i ' 297, 298, 301, 301, 302, 3 0 5 , düni 308 Abu J . P. Mo­ Barghoorn E. S . 345 C . 300 295 �INDEKSY 410 de B a r t h H . 302, 307 B a r t o k В. 226 Bati G. Mansa Baumann Ber К. 330 Chainkhong L. 267, 267, 272 E . A. 327, 327 R. Bielski 216, 216, 217, 217, 219 Marcin J . 19, 43, 44 Bilanów W. Blanchard Bloch M. Boas 345, 367, 367, 385 267, 267, 269, 272 265, 265 Blumcke P. 407 Clisby H . 345 К. Collins G. 346, 346 N. A. 272 R. 300 G . 349 Courteilles Pavet de zob. Pavet Courteilles P. 282 Crasto de J . 329 345 I . 379 Bobrowska A. Bobrowski C . 356 Czeboksarow N. Bobrowski H. 175 Czekanowski J . 374, 374, 380 Bogdanów A. P. Bogoraz-Tan Bojko W. Czernyszewski 333 G. Damrosz 49 Böhme Brepohl Brigges Broda 226, 227, 234, 235 W. L. 71 C. 387, 388 A. S . 172 Brodowski J . i261 Bruk Debec B . 342 F . M. AH ibn G. J . 343 Delafosse M . 300 ad-Dargini Diego zob. M. J . 274, 275, 315 Długosz 326, 326, 327, 327, 3 2 8 — 329, 330 J a n 175, 216 350 Dobrowolska D. Bujak F . 172, 172, 202 Dobrowolska M. S . M . 364 Burian Burszta H . 212, 212 V . 377, 377 J . 344 Bystroń J . S . 28, 34, 84, 85, 150, 216, 218, 218, 251, 251 ad-Dardjini 389 Gomes —330, Brunhes-Delamarre С. 306 Dekowski Budda B u r c h a r d [ówna] ad-Dardjíní F . 374 Defrémery ad-Dimashqi S . I . 334 Bukasowa zob. 297, 298, 298, 303, 303, 310, 310 J . 302 Bozikowa G . 334 N. J . 343 ad-Dardji ad-Dardjini H . 302 Boubou 332, 334, 374 N. 332 B o v i l l E . W. 292, 300, 302, 306, 308, 310 Boulnois de , Coutin Czarnecka 175 L a u v e 267 J . M . 224 Crawfurd F . 364 H. de Chomiński Costa K. L. 244 P. 272 Cornevin 343 S . 356 Birket-Smith Abu'l-Abbäs I . 266, 267, 273 Comte M . 383 Bieńkowski 351 zob. C h l e b o w s k i В. Chombart 356, 357 Bieniarzówna Biernacka Chiva Clement 329 Bielecki Gohain J . 357, 361 ach-Chammäkhi • Z. 144 Biały P. 327 ach-Chammäkhi Bettencourt Besegichi de Chałasiński 334 М. Bernot de P. 301 Cenival 291, 300 327, 327 345 73 H. A. V . K . 338 Casanova R . 234 Beitl da Mosto Carter Bartyś J . 258, 258 B a s t i d e R . 269, 279 Bateson Ca Cameron Dobrowolski К. 343, 344 147, 148, 150 11—74, 14, 29, 36, 44, 67, 75, 80, 85, 107, 143, 144, 144, 157, 163, 172, 173, 343, 372 Dobrzyński I. 225 Dołgich В. О. Dowiat Т. 357 334 �INDEKSY Drabinskij J . 365, 365, 366 A. Duarte Pacheco Dubiel L. Duby H. Pereira Gawrak 327, 327 28 Duval E . 272 W. Dyoniziak A. W. Gloger 344 Gładysz Dyoniziak-Olszewska B . 107—162 M. 351, 353 Dżasingpha, Mądrości bogini (Hima­ Gomes Eanes Gomes Diogo zob. Diogo Goswami O. 236 Engels A. 236, 237 F . 74 O. 234 Erich L . 234, 234 Erk ibn Fatymidzi, 305, Grandin 283 Granowskij T . N. 333 Griaule 372, 372 Grimm Ishäq 304 Hajówna dynastia berberska 296, 304. 292, 300, 303 К. 388, 389 Brandäo J . A. 327, 327 313, 315. 315, 324 Field H. Firth R . 73 A . 380 J . 72 Fojtík Ford 39, 44 S. К. 375, 378, 378 J . A. Foster 373, 373 W. Fraisse Z. Frankowska Friedman Frolec Fryś 365, 365 P . 270 M. 272 E . 313, 313, 315, 324 Frankowski V. G . 267 378, 378, 379 Gajek J . 342 80 G a r d a n ó w W. К. 374 Garyga В. A. G . 274, 315 Haupt L . 243 Heine 346, 353 Henryk, ks. portugalski, Żeglarz Henslowa Herodot M. 207, 207, 212, 213 F. M. Hibben Hkun-lung 338—341 370, 374 351 W. 315 L. Horálek S. J . 333—341, 345 Hofman Houdas Henryk 294 Herskovits Horák tzw. 327, 327, 328, 329 Herskowits Holý 313 378, 378 J . 379 К. 376, 376 O. 300 H u m l u m 346 H u t t o n 346 E . 344 Gałęski В. R. 346 Haudricourt M . 227 Ferdinand Flizak L . 344 P. E . 407 Hatt L . 270 Fischer Hansen Harasymczuk Federowski Flis J . 235 B . 342 D. 274 al-Fazari Ferreira M. 327, 327 Gomes C . 349 P. 270 307, 307 Faucher Febvre M. Zurara 365, 366, 367 L . A. Falhun de Gourrou Gunda Fajnberg 218, 218, 226 Ł. B . 103 Gołębski 351 Elschekova 252, 343 Gołębiowski Dżaga Dżijotir M a i l a EUchek E . 362 313, 315 Z. P. 351 Gogoi Dzięgiel L . 387, 396 37:2, 372 260 Gliszewska 331—334, 363—369 40 R. R . Gerson G . 326 W. 28, 28 349, 353 Gelgardt Dynowski laje) S. Geldern 126 Dürkheim 252 Gądzikiewicz Gąsina 265, 265 Dupreel 411 253 Ibn Batuta Ibn Hammäd Ibn Hawqal 308 306, 306 307, 307 (Ibn Haukal) 301, 301, 307, �412 INDEKSY Ibn Khaldoun (Ibn Khaldün) 301, 302, 307 299, 300, 300, 302, 302 219, 225, 226, 226, 227, 228, 238, 244, К. 252 264 G . " 98 Isbary Ismä'il ibn Istvanowic 'Ali an-Nafzäwi J . W. А . 175 Jabłonowski W. J . 82 W. K o s abo w a P. 226 Kozłów W. J a n de C r a s t o 329 Kramařík Kramers J . 343 J . 375, 377, 377, 379 J . H . 301 D. 379 Krandžalow Z. 361 Jeffreys Kraszennikow 346 Jefimowa A . W . 363 Kroeber Jelínková Z. 379 Krupianskaja Jest Jewsiewicki B. 251—263, 253, 254, 256, 257, 259, 261, 262 W. Juilliard zob. L. 342, 343, 380 A . 356 Kutrzeba-Pojnarowa ka] [też: Kutrzebian- A . 43, 264—281, 342 Kwaśniewicz Kšir Kubi- J . 408 R. 226 R . 358 Nędza W. 144, 344 J . 377, 377 M . 354 Keesing K e m al La F . M . 73 Pasza Ronciére Labuda 72 K e n y a t t a 392 Laforgue Landau KhunHlai Kinga Kinżałow Kirdan R. W. Klatecki M . 211 Klimaszewska Klineberg Klonowski J . 343 O. 269 T . 225, 225, 226, 226 K . 253 Z. 226 P. 306 O. 354 L a n g e n h o v e v a n F . 390, 394 Laskarz Laufer I . 220, 244 Klichowska Kodály 365, 365 B . 374 C . 328 Z. 172 Lange 351 księżna 175 de G . 251, 251, 252, 252, 255, 255 Kerényi G . 226 Kluk S. S. Kupich J . 35 Kaydy 172 Kuleszów N. N. 346, 346 Kamiński-Durocher B . 361 Karpiński W. Kucharska M . 354 Kantor J . 379 373, 373 W. A . 374 Kunz Kalecki L. Nędza niec E . 274 Kacarowa W. J . 371, 371 I. A. Krzysztofik 364 Juzwienko M . 332 L . 364 Krywielew Kubiniec J o l l i v e t M . 274 Jones A. Kruštna-Cerný C . 269, 282—290 207—214 I , 334 Krajewska 344, 381, 381, 382, 383 A. A . 356 Jasiewicz Jaskulski 211 F . 27 Kowalski S . 226, 226 Z. 76, 78, 81, 82 Koperowa Kowalska-Lewicka W . 342 Jachowicz K . 346 Konopka Kotula 172, 175 M . 356 Jacobeit Kolumb Konopkowie 373, 373 Jabłonowski Jachna 304, 305 J . 342 Iwanowa 199 O. 82, 217, 217, 218, 218, 219, Kolberg a l - W a r r ä q 306 Idzik A . 266 Kokosiński Ibn as-Saghir Ibn K o j decka Lenin Andrzej bp 216 B . 346, 346, 350, 350, 352, 353 W. I . 175, 176 A . 267, 268 , 268, 269 , 270, Leroi-Gourhan 276, Le&sel Leuiliot 277, 279 F . 225 P. 270 Lévi-Strauss 271—273, С. 265—267, 267, 270—273, 335 �INDEKSY L e w i c k i Т. 291—311, 297, 298, 300, 302— 306, 308, 309—311 413 Melicherčik A . 375 M e n d o z a 352 Lewin M . G . 331—334, 372, 372 Mendras Ligęza J . 373 M e r r i l 346 H . 273, 273, 274, 274 L i n d e S . B . 217 Merton Linton Michałowski R . 335, 335, 340 J . J . 219, 219 Lipiński Lissa Mikš A . 356 Locke A. Lorek Mircea F . 203 J . 357 E . 397 Mjartan C. 378, 379 216 M . 233 Milewski 337 Loukotka J . 172 Miechowita Z. 224 Litwak R . 74 J . 342, 379 Młokosiewicz L u n d i b e r g 407 , L u t e r M a r c i n 234 J . 381, 382 ibn 'Arfa Mohammed i b n R o s t e m 305 Moldenhawer Łapińska K . 101 Moniuszko Łętocha M o n od Łoś T . 356 Т. Morley Mac G u c k i n de Mac Siane 301 N e i s h R . S . 345 Maciejewska Macůrek Godinho V. 327, 327 M a g e t M . 266, 267, 273, 275, 275 Mair L . 394—396 Major K. 277, 335—^341, 354, 356, 358, 362 Malinowski B . 73, 74, 395 Malinowski M . 356 Malinowski T . 381 Mangelsdorf Marczak J . B. Markov Marks Murchison C . 339 Musiatowicz J . 381 О. Nansen 375, 375, 378, 378 F . 367 H . 13 Naumann Z. 379 Kubiniec Mansa Norblin Nowak 98, 160 329, 330 392 J . P . 251 K . 362 Nowakowski 75—106, S . 37 L . 375 Nkrumah J . 379 D. О. 344 A . 71 P. Niumi 172, 372 260, 283, 343 R . К. 349 Niederle K . 381 Markowska С. 300 Nędza 345, 346 Marchlewski К. Nejedlý L . 41 Malicki 397 Moszyński Nahodil R . 327, 327 Makulski G. Motyliński Munch V . 379 Magalhäes 326, 327 Mulkiewicz Macůrek J . 379, 379 211 345 Mukerj J . 394 К. S. 225 Moréchand W. 263 S. 379 Nyerere J . 360 O'Brien K . 74 С. С. 360 Marquart J . 292, 300, 302, 303, 308 Ochmański W. 253 Marzanna 216, 217, 220 Ohiy Marszewski T. 344—353, 345, 353, 399 M a s ł a w a G . S . 371 Masqueray E . 304, 305 a l - M a s ' u d i 300 Matuszewska Mauny Mauss Mead 302, 302, 303 Mohammed R. R. 360 346 O l s z e w s k a - D y o n i z i a k В. Omajadzi, B ; 343 292, 300, 302, 326, 327 M . 267 M. Oliver 73, 399—405 Omar, Opler dynastia k a l i f 389 M. K . 401 Optołowicz Orel J . 378 J . 380 294 107—142 �414 INDEKSY 'Oqba ibn N a f i ' a l - F i h r i O s s o w s k i S . 126 O w i d z k i J . 261 310 Razcwietnikow Redfield Reeves 345 Reimann Pacheco Pereira (zob. Duarte Pacheco F . 235 R . 24, 44, 380, 381 Reinfuss P e r e i r a ) 327, 327 Pająk J . 260 P a j e s t k a R . 354 Pański 172 - P a r r a i n C . 290 Reparas P a t h i a n bóstwo w B i r m i e 348 P a t h i e b e bóstwo w B i r m i e 348 P a v e t d e C o u r t e i l l e s 300 P a w i ń s k i A . 175, 175 P a w l i k S . 260 P e e s c h R . 405—408 P e r e i r a G . 327, 327 Roeld B . 378 Roger J . 217 Rieginskij P. J . J . 333 M . 313 Ringelmann R i v i e r e M . G . H . 226, 226, 275, 275, 282 zob. Rostemidzi, dynastia Rynkowski Duarte J . 356 S a k j a r u m , bóstwo n e p a l s k i e 350 S a m b a g e n i 330 S a n g u i n e t t i В. R . 306 S a u e r 345 S c h a c h t J . E . 297, 297, 298, 298 370, 370, 371, 371, 378, Schefer C h . 327 Scheufler V . 379 Scheybal J . V. Schmaler J . E . zob. S m o l e r j Schmeller Sébiillot P. Sée 378, 378 J . A. J. E. 326, 326 264, 265 H . 265, 265 Shron S i n g h 349 C . G . 338 Seligman E . 231 Senczyszyn Seweryn Т. 28, 251, 251, 252, 252, 256 Sierakowski Silveira 218, 218 W. L . 328 Simon Mpadi 392 S i n c e r u s 253 Skalníková Przeździecka M . 145, 153, 344 Smogorzewski Przyszychowski Smolerj Ptolemeusz K. Skrzypek Siane Smith 263 zob. bóstwo 273, 273 (Indie) 349 Mac J . S . 73 H. Guckin nazwiska) Sobieski J . 215—250 Sobieski M. Sokolewicz Siane Z . 297 J . E . (Schmaler Sobolewska de . 338, 345 brzmienie S . 312 P. О. 376, 376, 378, 378, 379 J . 356 de Slotkin 329 Rabuga-Ranaga, Rambaud 295, Růžičky F . K . 378 P o t i e c h i n I . I. 394 P o t o c c y 155, 158 P o t o c z e k N. 200 Pražák V . 375, 376, 376 P r o p p W. 342 Radwański berberska 29Ö—302, 304, 309 P i e t r a s z e k E . 143—162, 144, 146, 147, 172, 344, 369—374 P i o t r o w i c z 353 P i t t - R i v e r s G . 72, 73 P l a t e r S . 244 P l u t a R. 354 Podolák J . 375 Podwińska Z . 251 P o l a c z e k S . 145, 154—158 Potoczek F . 226 P o p M . 342 P o p i e l a W . 172—206 PoTUbanová Z. 237 Ł. d e G . A . 274 R . 328 Ricard Pereira Pacheco Duarte Pacheco Pereira P e r t o l d O. 375 Pęcakowski J . 145 P e t e r a J . 381 P i e r o n H . 270 Potapow 378 A. 226 R. 335 228, 229 M . 228 Z . 352 — zniemczone 243, 243 �INDEKSY S o r o k i n P. 142 S t a d n i c k i h r . 174, 196 S t a n i u k o w i c z T . W . 371 S t a r k a w s k i J . 220 Stasińską-Maccariello T . S. 381, 381, 383 S t a s z c z a k Z. 381, 385 S t e i n i t z W. 342, 343 Stępczak J . 220, 220, 222 S t o c h e l S . 145, 154, 156—158 S t o j a k A . 156, 191, 163—171 Stojałowski, k s . 199 S t o k l u n d B . 407 S t o l a r i k I . 239 415 F . 251 Tepa Terentiewa Ł. Thomas W. Ł. S. P. Toscano S . 364 Treter M. 251, 251 Trofimowa T . A . 374 Wasylikowa Štika J . 379 Švecová S . 377, 377 Waterman S. 354 Turowski К. J . 216 S. 354 Tymowski M . 358 U d z i e l a S . 217 U l i M a n s a 329 U n r u h К. 244 Václavik А. Valentim Fernandes Van 238, 238 Gennep Varagnac A . 265 J . 377, 377 Vařeka Vasconcelos de 328 Vonderheyden Votrubec M . 307 C . 377, 377 Vulcanescu R. 378, 379 Vycpálek V . 379 Walewski W. 244 Wawiłow G . M . 334 К. 21il R. A . 340 N. I. 345, 364 Ważyk A. Wcisla M . 356 69 Weatherwax 346 W e i n h o l d R . 342, 343 389 Wędzki A. D. W. 313 Węgrzynowicz Tacina J . 232, 232 Wielogórscy al-Wisyäni 308 350 Wierzbicki Winkler A . 327 292, 300, 302 381 Tabor da M o t a 326, 326, 327, 327 A . 264, 265, 265 Westermann Teixeira 342—344, 371 T o w l e M . A . 207, 207, 208, 210, 213 Stefanek L . 377, 377 Tamsanga 342, 371, 371, 373„ T o m f o h r d e 407 Wasilewicz Tamli N. T o d o r o v C . 379 Tołstow Turski al-Tabari Tierientiewa 373, 374 Stránská D. 375 S t r z e l e c k i 172 Styś W. 205 S u d l i t z A . 98 Sulejman-Damana 330 S u l i m i e r s k i B . 356 S u l i m i e r s k i F . 244 Sušil F . 242 Sygański J . 175 S z a r e w s k a j a В. I . 372, 372 S z a r i n o j N. E . 364 S z c z e r b i e W . 360 S z m i e l e w a M . N. 373, 373 S z r o m b a Z. 375 S z t e r n b e r g L . J . 332 Szydłowska-Ceglowa 379 S z y n k i e w i c z S . 405 S z y r E . 359 S z y r m u n s k i W . M . 342 Šach F . 377, 377 Štastný J . 378, 378 A . 211 zob. I . 73 Tierientiewa Tryburski Środoń N. R . 73, 291, 300 Thurnwald Stonor C . R . 316, 346, 347, 347, 351, 352, 352 Śmiech R . 356 L. N. Ł. 343 H . i J . 312 Z. T . 120 H . A . 315, 3J5, 324 W i n n i c k i 199 �INDEKSY 416 "Wiesler С. 364 al-Wisyani ibn Zambrzycka zob. 'Abd Abu'r-Rabi' as-Salam W. 200 Wolf J . 376, 376 M. Wolski al-Wisyaní Wossidlo R . 405 A . 357 Wójcicki К. W. Wright D . 351 Xydrás N . 272 Zibrt W. 142 Z n a n i e c k i F . 73 Zołotariewskaja •Zubryckij 217, 218, 218, 244 J . A. Zwolakiewicz 303 INDEKS NAZW (Indie) G . 231 góry, c z y l i A d r a r mau­ Amdo, m. Ameryka k r . ( P n . A f r y k a ) 300 Adrar, kr. (Mauretania) n-Ifoghas, kr. (Fed. Mali) 304, (Południowa) — Środkowa 314, Э18, 345 n. hist, Andaine, 388—390 57, 72, 291—311, 326—330, 3 3 6 — 339, 356, 358—362, 370, 390, 394, 397 A f r y k a n i e 358 pow. Anglia 57, 66, 71, 72, 391 Ahaggar, (Algieria) A n g l o s a s i 374 293 Angola l u d (Indie) 351 wyspa Ani, bałt. 408 Ankole, Aka, 349, 351 Arabia 367 Arabowie 343, 373, 373 Algor ah, Alius, m. s z c z e p 366 m . (Indie) 350 m. ( S z w e c j a ) Alwernia, Alzacja, (Francja) 273, 273 pow. 408 Chrzanów k r . (Francja) 275 151 Arbela, 329 afr. 391 315, 315, 326 307, 310, 346, 353 Arakan, 57, 295, 296, 308, 356, 388 Algonking, pl. (USA) Albania góry (Indie) łańcuch Argentyna 348 górski 366, 367, 385 Arquin, wyspa zob. 349 (Mauretania) 329 Isil A s s a m , p r o w . <Indie) 353 (Indie) 366 Arktyka Asii 34 360 (Indie) kr. Algieria Saha­ 73, 349, 360, 366, 391 am. ( G a m b i a ) Ajdżal, m . (Indie) 347 Alaska, Wadowice góry 208, 345, 366, 378 Anglicy Albie'z-le-Vieux Zach. Andy, (emirat) 295 szczep krainy w k r . ( F r a n c j a ) 283 Andrychów, Aghlabidowie Ahrenskoop, 57, 71, 195, rze 291 318, 320 kr. 350 203, 207, 208, 334, 366, 378, 378, 401 329 Anbija, Afganistan (Indie) 209, 335—341, 345, 345, 3 6 3 — — Łacińska 307 Ahomowie, ETNICZNYCH 368 , 373, 390, 397 m . ( F r a n c j a ) 287 Afryka I Ałtaj c z y c y 397 349 Adjam, Afganie 144, 158 M. GEOGRAFICZNYCH retański 329 Adrar 365, 365, 366 H . 380 A m a z o n k a , r z . 37, 207 (Bafur), Acloy, 363, 365, 3 6 6 — J . I . 374, 374 Żywirska A b i s y n i a 72 Abofur A. Żukowskij P. M . 345, 364 (al-Jaqubi) szczep L. 368, 374, 374 Zurawlew Abeng, K . 383 C . 375 Żechowska al-Ya'qubi Zambrzycka-Ku- 343, 383 M . 71 Zimmerman 312—330, 390 Woźniak (też A.) Zawistowicz-Adamska K . 345 К. A. nachowicz Zender Witos Wolfe Sulaiman 346—348, 351—353, �INDEKSY A s z a n t i , ;pl. ( G w i n e a ) Atabaskowie, pl. 339, 391 indiańskie Ateny, m. (Grecja) Biali 366 Austria 32 dep. ( F r a n c j a ) Awras 282, 290 (Aoudaghost, Tag- (Aures), góry w Algierii 296 Dunajec, Biecz, pow. 370, 373, 390, 397, 399 Azja Mniejsza Azory, wyspy zob. Bagdad, 395 327, 328 321, Birma (Burma) m. Bałkan (Półwysep Bałtyk 405—408 Bamako Banu (¡Pakistán) 314, 318, Bałkański) 37, 40 kraje Biskra, m. (Algieria) m. (Gwinea Basra, m. (Szwecja) 407 Boliwia m. ( H i s z p a n i a ) wyspa Botnicka, Zatoka Brenne, Berbería 366 pow. Wschowa Bronowice, 342, 344, 375 pow. Kraków 82, 159 m. pow. 42 Brzeszcze, pow. Bełt d. franc.) 301 220, 222, 244, k r . ( F r a n c j a ) 275 m. ( C S S R ) Brzezinka Oświęcim 145 dopływ (zob. też I f r i g i y a ) 309 p l . 291, 291, 292, 293—296 Dunajca Brzeźna, p o w . N o w y Budapeszt 173, 181, Budy Budziszyn, Cieśnina B e r l i n , m. 367 (Niemcy) Śląski Bug, ' 342, 343 Beskid Zachodni 1 7 - - 1 9 , 23, 25, 26, 43, 44 m. (Pakistan) 321, 323, 325 k r . (protektorat 350, 352 B h u t a n i , l u d 350, 351 27 - Etnografía P o l s k a , t. V I I I — m. I n d i e ) 347, ( N R D ) 243 r z . 218 391 Bukowina zob. B e s k i d Śląski 35, 172—206 Głogowskie, p o w . G ł o g ó w 65 Buganda 23, 39 , 41, 62 Sącz m . ¡(Wegry) 202 388 Bhutan, 238, 375 269, 336, 339, 340, 378 30.0, 301, 304, 306, 307, 307, 310, 311, Beskidy r z . 352 m. (ÖSSR) 190, 199 Berberowie, Bhiria, 390, 406, 407 246 308 Beskid (Dania) 406 B r a h i a , k r . ( B r a z y l i a ) 339 Brno, 32 k r . ( N i g e r i a ) 292, 300, 302, 303, Beringa, 33 345, 366, 366 Bornholm, Brzesko, zob. W i e l k i 244, 246 Łowicz p l . 391 Bretania, 324, 325 Bełt Bonyoro, 32 Beludżystan, k r . ( P a k i s t a n ) 312, 318, 322, Benin, 326 292, 293 B r a z z a v i l l e , m. ( K o n g o — 306 oaza 300 Bayonna, 296 293 port.) m. pow. Brazylijczycy toerberskie Barsebackshamm, Baskowie Tunezji) państwo pow. Brazylia Hiläl, p l . 296 pl. m., Bratysława, p l . 394—396 Barqadjana, 43 w 346, 347—349, 351—353, Bissau, Brahmaputra, 373 m. (Senegal) 301 Bantu, pow. (oazy 401, 404 Bolimów, 322, 325 — 'bałtyckie m. al-Djaríd Bolesławiec, m . w P u s z c z y Niepołomickiej 43 Bahawalpur, 43 B o c h n i a , m. p o w . 42, 46 n i . 245 m . ( I r a k ) 292 Bagno, Targ Birmańczycy 401 Góra 43 Babia Nowy 24 Kraków Biläd Bizancjum, Babimost, pow. Gorlice Bielsko-Biała, 57, 326, 333, 334, 344—353, 356, Azja 66, 261 Biały Bielany dzis. 299, 304, 306, 306, 307 daoust) 227, 331, 344, 369 Białostockie 114, 191, 194 Awdaghast (powiat) 218 Białoruś 334, 385 Aveyron, Meo, p l . 397—399 Bialsk A t l a n t y k 346 Australia 417 Tatrzańska, pow. Zakopane 36, 47 Bułgaria Cabo Verde Calvados, Cap 226, 342, 343 (Capo d i V e r d e ) dep. B o j ador (Francja) 329 327, 328 290, 290 �418 I N D E K S Y C a p de M o n t e 327 C a u s s e s , m. ( F r a n c j a ) 290 C a v e r n a s de C o x c a t h a n , 343 Cetan, okolica (Tybet) Ceuta, m. i(Afr. Dardżiling, m. (Meksyk) m. ( F r a n c j a ) 266 p l . 395 Djabal Nafusa m. ( F r a n c j a ) 283 Chełmek, p o w . Chrzanów 145, 148, 151, 154 ' k r . (Jugosławia) 260 145, 146, 148, 149, m. pow. 151, 160 Cieszyn, 42, 145, 150, 152 (Těšínsko), Ciężkowice, pow. Cordoue zob. k r . ( C S S R ) 379 Chrzanów wyspa Czad, 313 j e z . 291, 299, 310 Czagaj, prow. Czechy, lud kr. (hist. 242, (Indie) 348 W y ż y n a 377 Czipcza, (Birma) szczep Czisak, szczep Ozittagong, Czongthu, m. indiański 349 (Indie) 348 s z c z e p (Indie) Dąbrowa Górnicza, Dąbrowa Tarnowska, zob. Dżabal Nafusa (Dżudżu, K u k u , Gogo) zob. G a o pow. Limanowa okręg Dopgiri, m. Dourados, m. Dudnaj, m. 36 ( F r a n c j a ) 283 (Indie) pogórze Dragor, 349 ( B r a z y l i a ) 378 (Skandynawia) (Indie) 407 349 zob. L u s z a i 332, 367 m. pow. m. Słowianie Nafusa Dżaintia, góry 146 p o w . 36 Nafusa, (Libia) (Indie) szczyt Dżeriba, połabscy (Djabal góry Dżampui, Epir, D a f l a , l u d (Indie) 349 332, 334 D a m a s z e k , m . ( S y r i a ) 292 66, 405, 406—408 379 Djebel 296, 309—311 349, 352 (Indie) 347 m. 296 m. (Indie) 349 313, 313, 378, 378 366, 366 zob. kr. Eskimosi Malmö m. (Kongo) (Grecja) 274, 274 37, 333, 365—367, 385, 386 Estonia ( E S R R ) 344, 406 Etiopia 294, 310 Etruskowie 313 Eure, (Francja) dep. Europa 391 287, 290, 290 49, 77, 207, 215, 227, 266, 275, 283, 342, 363, 386, 390, 392, 395, 406—408 Europejczycy 363, 391, 393, 394, 396 336, 339, 339, 341, 390, 391 Wschód w Doibra, Elisabethville, D a d u , okręg ( P a k i s t a n ) 318 Dahomej prow, Djudju Ellenbogen 364 (Indie) Półwysep ( L i b i a ) 310 m. ( T u n e z j a ) 296 Ekwador 347, 348 C z u k c z e 333 Czukocki, Nefusa Djerba, Egipt Częstocice, m. ( R a d o m s k i e ) 228 góry Djebel Dżowai, 243, 375 Czesko-Morawska, m. (Dżerid), 304,- 305, 307, 308, 311 Nefusa), 220, 238, 244, 245, 248, 342, 343, 375 m. Carama), el-Djérid Drzewianie, 347 (Czechosłowacja) Czerrapundżi, zob. e l - D j a r i d , wyżyna 304, 305 Dżabal 348, 351 (Indie) Djado) D u n a j e c , r z . 190 ( P a k i s t a n ) 318 C z a k m a , l u d (Indie) Czamphai, 157 Kordoba Cypr, Dania Djarma (też D j a d u , Nafusa Donfront, m . p o w . 40, 232, 239 Cieszyńskie Daleki Dżabal Tunezji 71, 346, 352, 353, 389, 397—399 — (powiat) Czin, D i n i s 327 al-Djaríd, Chrzanów, 406, 408 Dinka, Moche, Chorwacja, (Szwecja) p l . s a h a r y j s k i e 388 Dias 273 C h a l i m , pow. W s c h o w a 244 Chiny Kuki-Czin wyspa Dauada, 347, 350, 353 349 Dijon, p l . s a h a r . 388 Czesi zob. (Indie) (Indie) H i s z p . ) 327 Chaarriba, 366 m. (Francja) góry Chile Darlang Darss, 350 Cevennes, Chapelle okręg Dariczikgiri, Fakial, Falster, lud (Nepal) wyspa Falsterbo, m. 351 (Dania) (Szwecja) 407 407, 408 �INDEKSY m. F a n a i , l u d (Indie) zob. L u s z a i F a r a h , k r . ( A f g a n i s t a n ) 389 F e d e r a c j a M a l i zob. M a l i Fenicjanie 292, 313 Fezzan, kr. (Libia) Afryka Senegalu (Fed. Mali) 305, 314, 320, 321, 325 ' G h o t k i , m. ( P a k i s t a n ) Ghorian, m. pow. Gotlandia, 149 392, pow. Göhren, m. 393 217 Sącz Wschowa Canaria, 194 (Szwecja) (NRD) ryjskie) 406 220, 246 408 wyspa (Wyspy Kana­ 329 Gratz, m. Grecja 315, 404 Grecy b. F r a n c u s k a A f r y k a Z a c h o d n i a F r a n c u z i 366, 387, 388, 391 F u k i e n , p r o w . (Indie) 353 F u l a h , p l . 391 389 Nowy wyspa Górsko, Gran Równikowa (Iran) та. p o w . Głogówek, Gostwica, 57, 66, 71, 72, 167, 198, 201, 204, 264—290, 392, 402 b. F r a n c u s k a 392 w 305 293, 294, 295, 299, 309, 310 F i l a d e l f i a , m . ( U S A ) 337 F i l i p i n y 346, 352 Filipowice, pow. B r z e s k o F i n l a n d i a 406 Francja 203, 419 (NRF) 234 292, 313 Grenlandia, Gruzja wyspa (GSRR) Gryżliny, pow. 37, 367 342, 344, 369 O l s z t y n 229 Gujana 338 Fustät, m. ( P n . A f r y k a ) 292 F u t a Dżallon, k r . (Senegal) 330 Gujana Holenderska Gwinea 328, 328, 329, 378, 390, 393 Gabon Gwinea Portugalska 327, 390 Gadames (Ghadaraes, zob. Gambia Gogo Gadanis), m. ( L i ­ Galicja Ganda Haiti Wschodnia), kr. 205, 261 Djudju, Kawkaw) 293, 302, 302, 303, 307, 308 Garama, m., n. hist. Garamantowie, lud góry (Indie) Garo, ludy 349, 351 m. wyspa Hajdarabad, (Libia) 310 294, 310 347, 349, 352 al-Hamma p l . s a h a r y j s k i e 388 Haussa (Haoussa) Hautes-iPyrénées, 349, 351 Helski, pow. Gdańsk Hiddensee, Ghana, rep. (dawn. Złote Wybrzeże) 390, 393,' 395 311, 57, 292, 293, 298—308, 328 , 360 hist, bi 202 (dziś Saleh) Ghardaya, Ghazni, Ghiyäruh (Tunezja) zob. K u m - (Algieria) (Afganistan) 297 389 Ghiyäro, Ghayäru, dziś 291, 391 (Francja) 406 wyspa 389 (NRD) Himalaje, góry Himalaje, Niskie, Hiszpania 313, 315, 324 Hiszpanie 346, 353, 380 Hmar, lud 379 Gadiaro), Hrčava (Indie) góry 353 zob. L u s z a i 388 71, 391 Hórnaćko, Ghiyäru, 407, 408 350, 351, 352 k r . (Algieria) Holandia 290 l u d 295 k r . (Afganistan) Hoggar, (Ghiyära, Ghayäro, — 3Ó6 okręg m. ruiny lud dep. Półwysep Gdynia, — m. m. Haratin, Herat, k r . hist. 268, 268, 269, 278, (el-Hamma) Hawwära, (Indie) 314, 318 (Pakistan) Kuki-Czin 283, 283 m. p o w . 42, 79, 151 378, ( C h R L ) 352 m. zob. Gdańsk, Ghana, 391 305, 308 (Libia) Garo, Gauhati, Zatoka Haleine, m. (Francja) Kuku, m. s t o l i c a Songhajów 303, 326, 326, 336, 339 Halám k r . 396 (Gogo, (kolonia) 327, 329 Hainan, Gao (Małopolska 172, 336 Gadames 328—330 zob. (kolonia) 345, 364 Gwinejska 293, 308, 310 bia) Gadanis Gao Gwatemala kr. w (Hracava), Słowacji ( C S S R ) 378, m. ( C S S R ) 239, 239 �420 INDEKSY 313, 313 Huculi Hven Kandiaro, Barseback, m. zob. Barseback- hamm Ibadyci, odłam muzułmańskiej Kharidjitów 298—300, 294, 304—308, Iberyjski, ' Półwysep Ifni, m. Zachod­ 378, 378, 386 386 57, 71, 344, 346, 352, 356, 404 Ocean IndO'chiny Isil też Istebna, Djabal Nafusä) 309 m . ( A f g a n i s t a n ) 380 pow. Cieszyn Kaukaz 239 , 239 333 Jankowice, Japonia pow. Oświęcim 218 kr. (Indie) Katanga, kr. pow. m. 145—151, Jaworzynka, pow. Jeleń, Chrzanów pow. Jeleśnia, pow. Jordania 315 Cieszyn Żywiec 153—157 232 kr. Szan) (Indie) 351, 371, 372 indiański 364, 366 390—393, 395 m., okręg (Pakistan) 322, 318, 324 Khampa. okręg Khampti, w szczep Kharidjici. Tybecie (Indie) sekta góry szczep 218, 218, 219 (Indie) (ZSRR) zob. Luszai 263 Kikuyu, pl. (Kenia) Kiranti, s z c z e p , (Nepal) region 393 353 (ČSSR) 377 314, 317 (Pakistan) rn. 294 347, 348, 352 Kieleckie m. 350 349 muzułmańska (Indie) Khiangte, Kohat, 26 360 (Rep. N i g e r ) 293, 310, 311 szczep Klatovsko, 152 321, 352 m. ( M a u r e t a n i a ) 294 Kolásib, J u n a n , k r . (też M a o 353 292, (Kongo-Leopoldville) oazy Kijowskie 71 Jaworzno, m. ( T u n e z j a ) 342, 373 Khasia, Jakuci 244 14, 379, 379 Kaszmir, 314, Qal'a, 314, 318, 319 18, 20 (Karthago) Khairpur. 315, 315, 389 366 (Asil, Islam Kartagina Kenia (Persja) Kawar 14, 53 Keczua, 208 Irokezi oaz Sulechów Pogórze Kazachstan, I r a k 315 Iran 293, 299, 310 mieszk. (Pakistan) pow. Karpaty Kayes, 71, 352 Inkowie m. Czad) 291, 291 Niger) Karaczi, Kawar, 346 397 Indonezja (Rep. 293 350, 351 73, 363—369, — Powhatan Indyjski, kr. (Kanouri), (Rep. 321 360 Kanuri Karpackie, Afryka (Pakistan) Kanem, Kargowa, 295, 306, 310 (Nepal) Indianie m. Sueski — Zachodnie (Berbería) m. Indie 297, 309 Ifrigiya Ilam, 297, 311 313, 315 (Hiszpańska nia) 295, sekty Kanał (Indie) Kolbuszowa, m. Kolbuszowa Górna, 347 pow. 229, 231 pow. Kolbuszowa 229, 231 Kabul, m. (Afganistan) Kaczar, rejon Kaczimi, 300, m. 347, indiański (Tunezja) 364 półwysep 364 Kalimpong, m. (Indie) 350 m. p o v . 216 pow. W a d o w i c e 64 Kameng, m. Kamerun 390 Kanada 349 Kongo, 345, 364 (Cordoua), Rep. Belgijskie Korsyka, wyspa Kościan, Koufa, 328, 329 oaza 292 393 (Francja) 273 (Pn. A f r y k a ) 300 Saleh Kumbi Krakowskie 159, (Hiszpania) m. p o w . 219 (ruiny m. Ghana) zob. Saleh (ziemia krakowska) 22, 47, 218, 219, 232, 246 — Zagłębie Wyspy m. 390—392 b. K o n g o 218, 367 Kanaryjskie, Kordoba Koumbi Kalwaria, (Indie) 348, 353 292, 293, 295, 308 Kalifornia Kalisz, (Indie) szczep Kairouan, Kolumbia 389 145—149, 146—148, 159, 160—162 155, 158. �INDEKSY Kraków, m. pow. 19, 20, 24, 27, 28, 34, 421 Lhassa, 42, 47, 67, 67, 75, 76, 76, 79, 84, Libia 88, 91, Libiąż, 96, 97, 99, 100, 102, 108, 109, 111, 119, 120, 122, 141, 146, 149, 154, 154, ,211, 258, 353 151, — B i e l a n y 28 — Nowa Huta 99, 100 69, 97, (Indie) skie, Kongresowe też Kongresówka) Pol­ 17, 49, 79, 81 płaskowyż m. Limanowa, pow. Krzeszowice, Nowy pow. Sącz 260 Chrzanów 151 Kuba m. (zob. mańskich — Darlang — Halam G a o ) 330 ludów tybeto-bir- 348 Kumibi Saleh hist. Kaukau) (Koumbi m. G h a n a zob. Gao Saleh), ruiny 301, 306 Cherra, Lubelskie pow. Kwetta m. (Pakistan) 314, 317 Lahore, m. (Pakistan) 314 Staszów 218 okolica ludy Lakhipur, m. Lalland, Lubowla, Lanckorona, Langarote, Laos (Indie) 347, 348, 353 (Dania) Lawäta 306 Lemtouna, m. góry Luszai, ludy Leopoldville, m. lud Leszno, m. pow. Lgota, pow. pow. 62 347 (Indie) 347, 348 347, 348, 351, 353 347, 348, 351 347, 348, 351, 353 — Poi 347, 348, 350 347 312, 306 342 ( K o n g o ) 391 350, 351 219, 220, 220, 221 Wschowa Chrzanów 221, 246 161 szczepowa Łódź, należąca do zob. L u s z a i rz., dopływ Warty 220 r z . 405 pow. Łęczyckie, l u d ( P n . A f r y k a ) 295, (Indie) grupa Opatów 218 260 Łemkowszczyzna, 329 (Pakistan) 347 — L u s z e i 347 region 260 r e g i o n 260 344, 373, 373, 406 Łotwa (ZSRR) Lepcza, (Indie) — Fanai Łemkowie W a d o w i c e 64 okręg m. Limanowa — Hmar Łaba, 407 pl. berberskie Leningrad, pow. Luszai, Łagów, 318, 324 (Luwata), 218, m. (Indie) 347 Lutynia, 379, 386 m., 348 region — R o j t e 347 352, 353, 39,8 314, 327 (Indie) — R a l t e 347 345 348, 351 pow. Larkhana, Lgiń, (Indie) m. (Pn. A f r y k a ) Lapończycy m. m. ( U S S R ) 260 Luszai (Indie) wyspa 27 219, 246, 380, 381 Luszei, Laitlyngkot, Bochnia ( C S S R ) 237 (Lubelszczyzna), — Punte Kurozwęki, Lakher, m. m. ( P o r t u g a l i a ) Lower — Khiangte (Kawkaw, 40 pow. — C z o n g t h u 347 347 348 348 — iKuki Kuku Kuku, grupa 287 282 261, 344, 372 Lungleh, Kuki-Czin, pow. Kokava, Lungdai, 356 Kukia, m. Lubomierz, 79, 151, 148, 149, 156, (Francja) (Francja) Murowana, 218, Krynica, Chrzanów Limagne, Lizbona, (Królestwo 350 Lieuvain, Litwa 349 Krościenko, pow. N o w y T a r g 190 Królestwo pow. Liptowska 64 m. (Tybet) 163—170 Lipnica e — Pieszo w Krisznai, 42, 53, 64—66, m. 294 m. pow. 384 Łużyce, ¡kr. — Górne (NRD) 243, 243 220, 243 Łużyczanie (Serbowie Łużyccy, też W e n d o w i e ) 243, 243, 244—247 Macedonia Magasa 12, 15, 99, 192, 192, 210 100, 115, 123, 123, 124, 125, 176, 176 Mallia 18, 18, 27, 35, 36, 53, 69, 73, 78, 116, 116, 119, 180, 185, 186, 190 133, 134, 135, 173, �I N D E K S Y 422 Malthi (też Malthi-Dorion) 11, 12, 18, 18, 35, 52, 61, 68, 78, 99, 100, 108, 109, 110, 111, 192, 196, 200 200, 201, 204, 204 Melos M e k k a , ta. Meo, 216, Miastki, 178, 230 Mierzeja 100, 101, 124, 192, 195, 200, 203 Mezopotamia Maghmadas, m. Majowie Malajski, Mali, Półwysep kr. 328, 297, lud (Zach. Malmö, m. Sudan) (Szwecja) wyspa 298, 300, 291, 301 lud 151 m. (CSSR) 165, k r . ( C S S R ) 242, 242, 245, 248, Moskwa, m. Murzyni Manu, (Indie) (Indie) lud (Nowa pow. okolica Limanowa 36 337—340 329, 330, (Indie) 349 Myślachowice, p o w . Chrzanów 354, 73, 386 331, 337, 342, 379 391 Dolna, Mylliem, 348, 349 (Maoryjczycy), (ZSSR) M o z a b i c i , p l . s a h a r y j s k i e 388 l u d (zob. też Malinkę) 330 345, 154, 156, 161 Myślenice, m. p o w . 40 294, 301, 327, 328, 329 ( S e i n e - M a r i t i m e ) , dep. ( F r a n ­ 296, 297, 297 Mzab, oaza (Libia) Naga, góry ( P a k i s t a n ) 346 290; 290 Centralny, kr. (Francja) 290, 290 Nafüsa Maszkienice, ,pow. Mata szczep ibeng, szczep Mauretania Maurienne, B r z e s k o 172 {Indie) (Indie) 349 349 301, 328 m. Maurowie 388 Mawsmai, m. Mazäta Kraków 203 Mandingo, Matczi, 351 Ostrawa, Mszana Masyw (Indie) Morawska 347 cja) 349 348 pow. ,m. Maroko (Indie) k r . ( Z S R R ) 344 Mozambik 263 Maritime 75, 79, 82, 85, ( D a n i a ) 408 Morawica, Mampuru, Zelandia) 277 379 44, 46, 48, 49, 63, 70, 144, 148, 172, m. m. (Indie) Morawy, 407 33 Małopolska 17, 20, 23, 25, 38—40, 42—44, Maorowie (Francja) wyspa Monpa, 71 Mali) Bałtyku) 90, 102, 160 Mołdawia, 330, 390, 393 Malinkę, Malta, (Fed. 219 (wybrzeże pow. Kraków Modummai, 329 pow. k r . ( U S A ) 338 m. M o k , . m. (Gambia) m. p l . b e r b e r s k i e 294 Modlnica, Moen, (Indie) 348 364, 365 m. Miknäsa, 89, 310, 310 m. ( L i b i a ) 294, 296, 301, 303, 354 Mainoma, Maka, 327, 328 151 220, 246 406 Mabecq, (Portugalia) Wschowa Świeża Mississippi, 15 wyspa Maghreb 135, 170, 191, 192, Meo Chrzanów (powiat) 51 Międzyrzecz, 11, 1,2, 14, 18, 24, 35, 99, 99, 404 Biali pow. 12, 28, 91, 150, 152, 171, 171, Messenia Madera, zob. pow. Miechów 12 172, wyspy 347 pl. Mętków, 217, 218, 219, 220 S a u d y j s k a ) 318 k r . ( N R D ) 405 345, 366 Melthum 81 12, 18, 32, 35, 54, 56, 101, 108, Menidi (Arabia Meklemburgia, 110, 149, 155, 191, 214, 215, 215, 216, Messara k r . 218, 219, 246, 263 k r . 228, 228, 232 Melanezja, S p e l i o 86, 158, 158 Mavrokolybo Mazury, Meksyk 12, 99, 125, 142, 143 Maraton Mavro 115, 150, ISO, 191, Mazowsze, (Nefüsa), (Libia) 295, 300, Nafta, kr. Nafzäwa (Tunezja) (Nefzaoua), 297 oazy (Libia) 304 — p l . 306 (Francja) 273 Narew, r z . 218 Nartiang, (Indie) lud 304—^06 348 (Mezáta), l u d (Pn. A f r y k a ) 295 Nasa, 294 m. góry (Indie) 349 (Nasamons) (Afryka Pn.) �INDEKSY Nassejgaon, Nauru, 350, 353 Ochockie, Morze 331, 333 404 Ochotnica, pow. Nowy m. ( P a k i s t a n ) 312, 318, 321, Ochotnica Dolna, pow. m. pl. (Indie) (Melanezja) Nawabszah, Odra, 323—325 Nawoja, Nepal pow. Nowy Sącz Olsztyn, l u d 350 Niani, m. Niasa 329 390, 392, 393, 395 Orne, pow. Niemcy, lud 233, 245, 247 Niemcy, kr. 202, 220, 235, Brzesko 146 Niger, Demokratyczna P u s z c z a 43 307 pow. Chrzanów pow. 161 Bochnia 27, Oświęcim, m. pow. oaza 145 (Algieria) 293, 290, 304, 305, 305, 309, .311 Oland, wyspa (Szwecja) m. (Dania) 406 406 328, 338, 360, 390, 391, 393, 395, Pacyfik Niloci, szczep 395, 396 Nilo-Chamici, Nokte, szczep szczep Normandia, 271, Paite, 349 Palau, m. (Indie) 348 kr. (Francja) 268—270, 287, 290, 290 Nouville, m. (Francja) Lhota, Novis, m. (Francja) N o w a Góra, pow. Nowa Gwinea, Nowa Huta 273, 273 Chrzanów wyspa zob. 183, Kraków pow. m. 35, 173—175, 181, Nowy York, m. m. (USA) k r . (Egipt) Nuerowie, pl. Nukkarydzi, 40 p o w . 219 pl. Sudan) berberskie 321, 322 320 318, 320 kr. zob. (Pakistan) 321 Iran 207, 207, 208, 209, 210, 345, 366, 366 Peszawar, m. Pikardia, kr. Pireneje, góry 314, 316 (Pakistan) (Francja) 271 290 Półwysep zob. Iberyjski Półwysep 378 (Rep. 351 m. ( P a k i s t a n ) 379 Pirenejski, 337 (Nepal) (Pakistan) Pendżab, Peru 73, 386 pow. Tomyśl, Nubia, m. 337, Pasztu Persja 190, 193, 199, 200, 204 Nowy Targ, Nowy 145, 151 378 lud 164, 268, 269, 275, 276, 283, 287, Patanie 385 Nowa Zelandia, wyspy N o w y Sącz, 378, 379 404 (Brazylia) kr. 350 314, 348 (Melanezja) Gangaro, Paryż 267-^271 m. ' ( C S S R ) (Indie) 348, 351 312—325, Partbatija, Paru m. (Indie) pl. Parana, 268 , 283, 283, 277, 278, (Pajung), lud Pakistan (Indie) 349 Nongithymmai, 210, 346, 385 Paijung 395, 396 (Indie) Nongdżngi, m . 395 (Tunezja) 296 Nun, 268 , 269, 283 , 290, Szlachecki, Oresund, 403 Nova Ostrów 304, r z . 291, 293, 294, 299, 300, 300, Nigeria 217 Głogówek dep. ( F r a n c j a ) Ouargla, 302—304, 44 46 342 Niepołomicka, Limanowa k r . 35, 43 Ostrężnica, 226, 226, 234, Republika 47 290 235, 243, 405—408 Niemiecka 42 p o w . 229 pow. Orawa, Niedzieliska, pow. m. Oracze, (Gambia) Targ Nowy. T a r g r z . 246 Olszówka, 347, 350—353 Nepale, 423 Piesków zob. Pleszew, m. Pnar Kraków pow. (Szynteng), 220 szczep (Indie) 349, Sącz 173, 351 przylądek Zachodnia) Nuszki, m. (Hiszpańska 239 (Pakistan) 314, 318 Afryka Podegrodzie, 177, 202 pow. Podhale, 23, kr. Nowy 35, 36, 44, 47, 154, 218, 246 Oborniki, Oceania m . p o w . 219 397, 404 Podlasie, Podtatrze, kr. 218, 219, 246, 381 region 39, 40 �INDEKSY 424 Poi, lud (Indie) zob. Rumunia Luszai Rusini 73 Polinezja Polinezyjczycy 346, 386 Polska 212—263, 269, 271, 283, 5—206, 313, 315, 326, 342, 343, 354—362, 379 Pomorze, k r . 70, 406 342, 343, 378, 378 218 R y g a , m. (Łotwa) 371 Rzeszowskie, region 231, 232 Rzeszów, m. p o w . 65 R z y m , m., państwo staroż. 292, 293 P o r o n i n , p o w . N o w y T a r g 35 362, 329, 330, 330, 346 Portugalczycy Portugalia 72, 315, 324, 328, 391 Potakówka, pow. Potrzebowo, pow. W s c h o w a Poznań, m. Jasło pow. 383—385 211, S a b a u d i a , k r . ( F r a n c j a ) 273 S a d r a t a , l u d b e r b e r s k i ( T u n e z j a ) 304 Sahara, pustynia 291, 291, 292, 293, 220, 246 294, 297, 300, 301, 309, 328, 329, 356, 216, 219, 220, 225 386—388 Sakiung, Poznańskie, 219, 219, 226, 238, region 244 zob. Praga, (CSSR) m. Przemsza, rz. pow. Pucka, Zatoka Punte, lud Qanträr, Quioqnum 146, 155 (Tunezja) Radomyśl, Sedrata, zob. G a o Targ Seine, 28, 33—35, Raliang, Ralte, region rn. lud m. zob. Righ, de (na Oro, Afryka Risle, rz. Rodezja kr., (Francja) (Hiszpańska 329 m. (Dania) Rojte, l u d (Indie) Rosja 334 Rosyjska Federacyjna Republika Rożnów, pow. Rourgue, m. Ruanda Nowy (Francja) (RFSRR) Sącz 190 290 Rudawa, pow. wyspa kr. 390—392 Chrzanów (NRD) 151 406—408 (Maroko) kr. (Rumunia) 37, 40 216 pow. 145, 146, 146, Chrzanów kr. (Indie) 350, 351 312, 312, 317—320, 323, 324, 325 szczep (Indie) 349 S i s t a n , k r . ( I r a n ) 389 369 Sintra, kr. (Afr. Skandynawia Pn.-Zach.) Skania, kr. m. ( S z w e c j a ) Skawa, m. Skomielna 34 (Szwecja) (Szwecja) pow. 328 405, 406 Skanör, Skare, 392, 396 Ruanda-Urundi, Singfo, Socjalistyczna Radziecka m. 293, 294, 301, 303, 304, 305 kr. (Pakistan) 322, 406 312, 314, 317 (Sidjilmäsa), 157, 161 Sind, zob. L u s z a i Łużyczanie 147, 147, 148, 149, 152, 153, 154, 156, Sikkim, 287 392 Roeskilde, Rugia, zatoka Zachodnia) Siersza, 309 Dżallon zob. (Pakistan) Sieradzkie Saharze) Futa l u d 329 Siedmiogród, ( F r a n c j a ) 266 m. oaza m. 292, r z . 272, 272 Rennes, zob. Łużyccy Sidżilmasa 314 304 290, 290 Geley Sibi, Luszai (Pakistan) (Tunezja) (Francja) r z . 291, 293, 299, 300, 300, 329 Senegal, Sererowie, 220, 246 349 (Indie) Rawalpindi, m. dep. Serbowie 228, 232 Wschowa (Indie) Zielonego 328, 328 — k r . 327, 328, 329 Sera pow. 20, 26 (Archipelag Sądeczyzna 200 r z . 44 Radomskie, 292, 293, 307 Puszcza wyspa Przylądka) 305 Nowy (Senegal) r z . 17, 18, 43 Sandomierska, Luszai 350 ( R F S R R ) 406 kr. Santiago, 45 Raba, Rio San, zob. (Kukia) kr. Sanhadja, 406 (Indie) pow. 36, 375 Chrzanów m. Sambia, 151, 152 Psary, Rabka, Indianie (Indie) 322, 324 321, Powhatan Ren, m. S a k k a r , m . ( P a k i s t a n ) 312, 314, 317—319, 406—408 407, 408 407 Myślenice 28 Biała, pow. Myślenice 33, �425 INDEKSY S z y l u k o w i e , p l . (Rep. S u d a n ) 395 S z y n t e n g , szczep zob. P n a r S k o t n i k i , pow. K r a k ó w 27 Sławków, pow. Słonim, m. Słowacja, Olkusz (BSRR) 150 331 kr. (CSSR) 202, 226, 226, 235, 236, 236, 238, 245, 248, 342, 379 Słowenia, kr. (Jugosławia) Słowianie 233, 238, 243—245, 248, 260, m. Sokna (dziś 381—383 (Bułgaria) Środa, 342 W a d d a n ) , m., oaza (Libia) S o m a l i 356 Sudanie 293, 302, 302, 330 lud Soninke, 291, 2 9 i , 300 Sorko, lud 291, 2 9 i , 302 (ruiny Zach. Tadmekki), Sudanie k r . 20, 35 Stany Zjednoczone (USA) 57, n. h i s t . m. 304, 307 Ameryki Północnej 267, 335—337, m. (Indie) Sucha, m. R e p . 395 pow. — Wschodni 365—369, 40 291—311, 329 (Dania) kr. (ZSRR) 407, 408 331—334, 373, 397, 398 352 Symgalezi, pl. (Cejlon) 313 Wielka pow. m. Szangpung, m. pow. Szikarpur, Szilomg, m., k r . ( M a u r e t a n i a ) 306 (Tahert), m. ( A l g i e r i a ) 293, 295, T a i , l u d (Indie) 351 Takrur, m., państwo S u d a n ) 293 (Zach. m. ( T u n e z j a ) Tanganika 305 359—361, 390—392, 395 Tanger, m . 294 Tangsa, szczep (Indie) 349 m. pow. 231 T a t a r z y 175 Tatry, góry Tatta, m. Tschad 17—20, 44, 63 312, 314, 323, 325 (Pakistan) zob. C z a d j e z . Teby, m. ( G r e c j a ) 313 Teda, l u d 294, 388 152, Tekarir Nowy pow. Targ m. 35 219 (Indie) 349 (Indie) 349 (NRF) Szlezwik-Holsztyn, 312, 314, 324 407 k r . 406 406—408 Tibesti k r . (Rep. N i g e r ) Tider, wyspa Tikopia, wyspa Timbuktu, Timris, Tirap, 318 m. ( A l g i e r i a ) 295 m. 293, 310, 388 i(Mauretania) 328, 329 ( P o l i n e z j a ) 73 m. ( Z a c h . przylądek Sudan) 328, 329 (Mauretania) (Indie) 349 Togo 390 Kraków Toucouleurs m. ( P a k ' s t a n ) T i v o w i e , p l . (Nigeria) 403, 404 374 pow. 153, 155, 158 zob. Thar Parkar, Tiaret, Opatów 228 m. ( P a k i s t a n ) m. Szlezwik, Syrta 389 Szamotuły, Szewna, Tädemekket), T e n c z y n e k , pow. Chrzanów 145—147, 151, zob. Szaflary, (Tädemekka, T e h u a c a n , m . ( M e k s y k ) 345 315 Syryjczycy Szyce, 218 T a g d a o u s t , n. h i s t . ( A u d a g h a s t ) 306 Tarnów, 358 cieśnina Syberia, Sącz 174 349 i Środkowy — Zachodni Szwecja region 19 366 293, 299, 303, 307, 307, 308, 308, Tamäwat, Sudan, Szwedzi Kraków Rzeka 299, 300, 300, 301, 302—304, 309, 310 Sącz, pow. N o w y Subansiri, m. Taherta 386, 400 Syrta 32, 313, 314, 346 pow. Wawrzyńca, Tadmekka Tagant, Spisz, Syjam Morze Górne, 309 l u d 302 es-Souk Syria Świątniki Świętokrzyskie, chodnim Sund, 18 (iSonghay), państwo hist, w Z a ­ Sonhgajowie, Stary , Wyżyna m. pow. 219 Świętego Songhai 70, 217 Śródziemne, 310 w — Opolski Śrem, m. pow. 219 269 pow. m. 17, 27, 28, 217, 231, 232 17, 27, 43, 146, 152, 159, 217 Sląsko-Małopolska, Słowiańszczyzna Sofia, 151, 217, 219, 238, 244—246, 243 — Cieszyński — Górny 390 283, 406 Słupca, Śląsk 42, 79, 94 Toro, p l . 391 329 �INDEKSY 426 Toucouleurs, Tripura, l u d (zob. też okręg Trelleborg, (Indie) wyspa Trypolis, m. 407 Warmia, 336, 340 (Libia) Trypolitania, kr. 294, 295, 308—310 (Libia) 295, 296, 299, 148, 149, 151, 154, 156 pow. N o w y m. (Tybet) Sącz 185 Tubu Tunis, m. w zob. ni. Wielka B r y t a n i a 387 Wielka Syrta, Wielki z a t o k a 294 Bełt, cieśnina Jeziora, 222, 245, 247 W i e l k o p o l s k a , k r . 172, 215, 216, 217, 219, 219, l u d 294 220, 223—226, Wietnam Tunis, W i e t n a m c z y c y 353 295, 297—299, 302, Wietowie 304—306, 308 T u r k a n a , p l . 395 Tuwa, ( Z S R R ) 369 ( Z S R R ) . 378 Wikingowie 406 p o w . P l e s z e w 220 m. (Tunezja) 293, 304, 307, 308 Wirginia, Wisła, stan Wisła-Głębca, Wisłok, pow. Kraków 27 (ZSRR) 263, 344, 369 Ukraina Zakarpacka zöb. Zakarpacka rejon Unia Afryki C e n t r a l n e j 392 Afryki Wschodniej zob. Uzbekistan, Uznam, Vienne, Virgin, (Italia) Wolsztyn, Wołosi kr. (ZSRR) (NRD) ,m. ( F r a n c j a ) m. ( U S A ) region 57 m. p o w . 219, 221, 245 379, 379 Morawska, pow. Wrocławskie, Września, 392 Ruanda -Urundi wyspa Vyškovsko, ( N R D ) 406 Włochy Wrocław, (Indie) 349 Unia Urundi m. m. ( N R D ) 408 kr. (ČSSR) 378 378 m. ( G a m b i a ) 329 Umumlong, C i e s z y n 45 Wittów, Wołoszczyzna Ukraina Uli, pow. r z . 17 Wismar, 391—393, 395 Ukraina ( U S A ) 386 rz. 17, 18, 22, 134, 151 Tybetańczycy 353 Uganda 220 , 222, 244, Wilkowyja, T y b e t , k r . 350, 352, 353 Tyniec, Wschowa W i n i a r y , p o w . Głogówek 217 (Tozeur), 305, pow. 246 Tuwińcy 378 Tuzer 352, 353 346 Wijewo, 333 okręg 232, 235, 352, 353, 398 — Północny Turkmenia 226, 244—249 T u n e z j i 292, 296 kr. (Tunezja) duńska 406 k r . 366 T u r a , <m., o k o l i c a (Indie) 349 Turkmeni 151, 354 Łużyczanie 202, 226, 226, 342, 343 Węgrzy T a r n ó w 231 pow. pow. Wendowie Wielkopolanie 291, 386, 388 (Toubou), Tuchów, A m a z o n k i 37 348, 349 k r . 228, 232 Wielkie 350 T s z o n a , m. ( T y b e t ) 350 Tuaregowie znad Wiedeń, m. ( A u s t r i a ) 379 T r z e b i n i a , p o w . Chrzanów Tsakaloga, lud szczep (Indie) Warszawa, 300, 309, 310 Trzetrzewina, Wajkowie, War, im. ( S z w e c j a ) Trinidad, Täkrur) 291 347—349 369 407 m. Wybrzeże Kości Ystad, 273, 273 Zab, ( C S S R ) 377 244 m. p o w . 220 Wschowa, Yoruba, 272, 272 m.- 217 region pow. 219—223, 244, 246 Słoniowej 361, 390 p l . 391 m. (Szwecja) 407 k r . ( A l g e r i a ) 308 Zaborówek, pow. 220, 220, Wschowa 222—224, 246 Waddan (Sokna), oaza (Libia) W a d o w i c e , m. p o w . 40 Wahbici, lud toerberski 296 310 Zagłębie Dąbrowskie 91, 159 Zagłębie Krakowskie zob. Zagłębie Krakowskie �INDEKSY Zagórzanie 39, 159 Zakarpacka Ukraina Zalipie, pow. Zanała, pl. Zaryte, Zator, Zawiła Zawoja, Złote Tarnowska 36 306, 307 Oświęcim 218 pow. pl. m. (Libia) Sucha 43 berberskie pl. berberskie Zgorzelec, Zielona Dąbrowa berberskie (Zouila), Zenaga, Zenata, Zjednoczona 379, 379 w o j . k r a k . 45 pow. Zielonego 309—311 307 Przylądka, Górna, zob. Arabska 328 378 Ghana pow. Nowy Targ 43 Zuchów, p o w . R a d o m 228 Związek Socjalistycznych Republik R a ­ (ZSRR) 12, 56, 166, 343, 344, 378 pow. Limanowa Żydzi 188 219, 222 Wyspy Zubrzyca Żmiąca, 202 388 ,m. p o w . Republika Wybrzeże dzieckich m. p o w . 244, 246 Góra, 427 Żywiec, m . p o w . 40, 233 Żywieckie, region 232 120, 120, 172, �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/de720d7921f07577766b9e0438c36fab.pdf 6ebb7402fe991af9d8d76d9e7dbbffac Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:554 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:505 Title A name given to the resource Spis treści / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.5-18 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I N S T Y T U T H I S T O R I I K U L T U R Y M A T E R I A L N E J POLSKIEJ A K A D E M I I N A U K ETNOGRAFIA POLSKA ix WROCŁAW — WARSZAWA — ZAKŁAD NARODOWY WYDAWNICTWO IMIENIA P O L S K I E J 1965 KRAKOW OSSOLIŃSKICH AKADEMII N A U K �K O M I T E T Kazimierz R E D A K C Y J N Y Dobrowolski, Witold Józef G a j e k , M i e c z y s ł a w Jadwiga Klimaszewska, Krzysztof Makulski kowska Anna (redaktor), redaktora). Anna Kutrzeba-Pojnarowa, (sekretarz redakcji), Danuta (sekretarz Waligórski, Dynowski G ł a d y s z (zastępca redakcji), Adolf Zadrożyńska Kazimiera Nasz, (sekretarz Mar­ Andrzej redakcji). Zawistowicz-Adamska Okładkę projektował ZBIGNIEW Redaktor Redaktor KLIMCZYK Zyta Kwiecińska techniczny Marian Łukaniec Printed in Poland Zakład Narodowy im. Ossolińskich Wydawnictwo. W r o c ł a w 1965. W y d a n i e I . Nakład 500 + 150 egz. Objętość a r k . w y d . 55,35, a r k . d r u k . 42,12 + 1 w k l e j k a , a r k . f o r m . A - l 56,19. P a p i e r i l u s t r . k l . V , 80 g, 70 X 100 (16), z f a b r y k i w e Włocławku. O d d a n o do składania 15 X I I 1964. P o d p i s a n o do d r u k u 20 V I I 1965. D r u k ukończono w s i e r p n i u 1965. Z a k ł a d y G r a f i c z n e R S W „ P r a s a " W r o c ł a w , u l . P . S k a r g i 3/5. Z a m . n r 3156/64 . 0 - 1 2 . C e n a zł 120.— �SPIS Od TREŚCI Redakcji 2 Część I 1 , ARTYKUŁY Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a etnograficznych: Streszczenie Józef B u r s z t a nych w w j . francuskim — Etnografia związku Streszczenie w — c z a s i przestrzeń z w — w . Z w na Ziemiach refleksji metodologicz­ Zachodnich 41 I badań MATERIAŁY nad zwyczajami dorocznymi w spo­ — badań . . Brogi . . jako element etnograficznych w zagrody 101 chłopskiej 1955 r o k u ) . . . . 103 — 120 Współczesne badania O l s z o w y , Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z literaturze . j . niemieckim N i z i ń s к a, B a r b a r a domowej, "25 62 Danuta M a r k o w s k a czości . 60 j . niemieckim (na podstawie Streszczenie Irena prac . 40 badaniami K w a ś n i e w s k i Polsce polskich ludowej wiejskiej Streszczenie Krzysztof metodyki kultury j . niemieckim K w a ś n i e w i c z łeczności zagadnień badaniach a współczesność. N i e c o STUDIA Krystyna Z w rzemiosła n a d rodziną wiejską Zofia — S z r o m b a Zagadnienia i przemysłu Karpat w Polsce - R y s ó w a, wiejskiej Polskich w 122 Anna wytwór­ etnograficznej powojennej 154 Część I I ARTYKUŁY Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a Antropologicznych Witold D y n o w s k : Piotra Tadeusz Wielkiego L e w i c k i — VII i Etnologicznych w — w — 250-lecie Międzynarodowy Moskwie Muzeum Kongres 3—10 V I I I Antropologii i Nauk 1964 . . Etnografii 185 im. Leningradzie Źródła arabskie 199 do dziejów Afryki na południe od Sahary 221 Streszczenie Sławoj w j . francuskim S z y n k i e w i c z zycja społeczna Streszczenie w — Rozpad 290 rodziny macierzystej na Sumatrze a po­ kobiety 294 j . angielskim 321 �SPIS 6 Bohdan K o h u t n i c k i — dów północnych Streszczenie Podobieństwo obszarów w Ameryki M а к u 1s к i historii ogólnej Przemysław w konfrontacji u lu­ hipotez) . I — tej Z w etnograficznych Sahary na tle pustyni 347 problematyki łuku . . .' . . . południowego Sindu (Pakistan Zachodni) 422 j . angielskim Relacje 433 Wkład Aleksandra 386 418 Garncarstwo — 322 MATERIAŁY badań j . niemieckim — P a r a d o w s k a grafii. k u l t u niedźwiedzia (próba 345 Historia penetracji W o l s k i Streszczenie Maria — B u r c h a r d Streszczenie Krzysztof elementów i Azji j . angielskim STUDIA Krzysztof TREŚCI polskich podróżników Jabłonowskiego o Bliskim do historii Wschodzie etno­ . . . 435 « K R O N I K A Międzynarodowa patach Konferencja Mieczysław — Jubileusz Muzeum Wystawa jubileuszowa Władysław Ш nauki Muzem Jeż-Jarecki w Warszawie Kultury kultury ludowej w Kar­ i — Sztuki Władysław Ludowej w Jeż-Jarecki — 461 Etnograficzne pomocniczych pracowników Dobrowolska demograficzna 457 Warszawie . Seminarium Teresa — badaniom 440' Etnograficznego Międzyośrodkowe Konferencja poświęcona Gładysz w . Olsztynie — Adam Etnografia . . 463 Wyderko 466 pozapolska Z S R R Etnografia w Gruzińskiej SSR — Guram Gasitaszwili, Zbigniew Jasiewicz . 467 C z e c h o s ł o w a c j a Etnografia w CSRS — Walerian Sobisiak 472 W ę g r y Kongres Węgierskich Etnografów w Budapeszcie ( 1 6 — 2 0 X 1 9 6 3 r.) — Irena Nizińska 477 N R D Etnobotanika w Lipsku w publikacjach — Jadwiga Instytutu J . Lipsa na Uniwersytecie K. Marksa Kucharska 482 F r a n c j a Etnograficzna cji — monografia wystawa Populaires w muzealna „Pastenze Paryżu — pasterstwa Francji" Maria w Frankowska d Musée hodowli des owiec Arts et we Fran­ Traditions 486 �SPIS TREŚCI '7 E g i p t Ośrodek Badań Folklorystycznych w Kairze — Czerniak Barbara . . . 497 Ne к r o 1 o g i Dr Tadeusz Delimat (28 VIII 1920 — 9 I 1964) — Ksawery Anna Piwocki, Kutrzeba-Pojnarowa Maksym Iwan 501 Faddiejewicz Izosiiimowioz Rylski 505 Potiechin • 506 R E C E N Z J E Teoria Marcel Griaule, Méthode de i metodologia l'ethinQgraphie, Paris Krzysztof 1957 — Kwaś­ niewski Claude 507 Lévi-Strauss, Annu Structures élémentaiires on the chester ritual 1962 — Abramowicz, Warszawa social nad relations, P a r i s 1949 — pod i Materiały linie red. M. Lubelskie, Teresa — és Hagyomány gariae et Centralis Irena Man­ polskiej kultury artystycznej. Łódź — 521 ciągłe 1963 ( Z e s z y t y Gładysza Naukowe Anna — z . 1. E t n o g r a f i a , Uniwersytetu J a ­ Kutrzeba-Pojnarowa Lublin . 1962, M u z e u m w . 529 (Kultura ас Uniwersytetu i Orientalis Tradycja), Europae. L. Kossutha w Studia Roczniki Debreozyinie, Etimológica Instytutu Hun- Etnogra­ t. 1—4; I960—1962 — 533 sakhartwełos niew Jasiewicz, L i d , R. ethnographiisathwis, Maiko Narcdna Tworczisť Museum, t . 1 6 : 1 9 6 3 nr 12—13. Tbilisi Zbig­ 1963 — ta Etnohrafija, Jan 3 — 545 Szromba-Rysowa Wielkopolski 543 Danuta 1963 — Tylkowa 553 Bujak 557 Etnografia Anna t. Kwaliaszwili Zofia 50 : 1 9 6 3 — Ludowa Polski i p o d . r e d . Józefa Europy Burszty, t. 2, P o z n a ń 1964 — Kutrzeba-Pojnarowa Biblioteka Słupska, 560 t. 2 : 1 9 5 8 ; t. 5:1960; t. 11:1963 Magdalena — Roztwo- rowska M. 564 Znamierowska-Prufferowa, sąsiednich, Toruń ruti-Polonia M. Pokropek, Z. Staszczak, skiej 1957, S t u d i a Jadwiga — Rybackie narzędzia Societatis Puszczy Zielonej, Warszawa Budownictwo Prace kolnę w Scientiarum Polsce i krajach Torunensis, To- Kucharska 567 Materiały do historii b u d o w n i c t w a i X X wieku, rian 527 Lub­ Nizińska Masalebi Kultura Gluckman, Karwicka Müveltség ficznego M. Olędzki z . 1. K r a k ó w poá red. 514 genezą Jacek 1962 — giellońskiego) Český párente Sokolewicz Zofia Studia Etnograficzne Studia la 510 and Wydawnictwa Prace de Kutrzeba-Pojnarowa Essays A. bes chłopskie i Materiały 1962 — w ludowego z terenu Wanda Paprocka województwie Etnograficzne, . lubelskim t. 24, W r o c ł a w Kurpiow­ . • w X I X 1963.— • Ma­ Pokropek Franziska lischen Beck, 570 572 Vom Quellen Volksleben von auf 1594—1814, der Danziger Nehrung „Wissenschaftliche nach Beitrage archivazur Ge- �SPIS 8 schichte und Walerian Wolfgang ginn Landeskunde TREŚCI Ost-Mitteleuropas, nr 61, M a r b u r g 1962 — Sobisiak 572 Jacobeit, Schafhaltung und Schafer in Zentraleurapa d e s 20. J a h i r h u n d e r t s , A l k a d e m i e - V e r l a g , B e r l i n 1961 — bis z u m B e Anna Kutrze- Ъа-Pojnarowa Karl 576 Baumgarten, Zimmermannwerk demie-Verlag, Berlin, Zofia stru, „Český Fél, na Slovensku. Slovenskej L i d " , R. Hofer, Wanda — atlas lare Romíne, Akademie Paris Placide K. t. ¡serie Krzysztof studii. 12, Práce Národo­ Bratislava 1963 — Anna Paris kultury, t . 1. A c a d e m i a Populare Romine, 1963 — Bronisława . Diope, red. Nicolae Filíala Cluj, Du- Studii de . en Basse — . .Sudan w Anastazja Albiez — le Vieux L'Institut d'Eth- Kojdecka u n village 600 francais Kojdecka 600 pozaeuropejskich w., X V — X I X materiałów Akra, Oczerki Jan 1960 — Wybór po istorii i istoriá Tyszkiewicz z 601 Pierwszego grudzień Międzynarodo­ 1962, p o d r e d . S . S t r e l c y n a , Dzięgiel Matka, 607 Warszawa L'Unité culturelle Krzysztof 1963 — de l'Afrique Makulski Noire, Paris . . 1959 — kwa Andrew Kraj Złotego Tronu, Warszawa Krzysz­ 1963 — 616 Narody Nigerii — etniczeskij chairaktieristika, A k a d e m i a Andrzej 1963 — Drogi Nauk sostaw SSSR, i kratkaja etnogra- Institut Afrdki, Mos­ Woźniak 620 Sharp, Ancient Voyagers lewski, synów in the Pacific, L o n d o n słońca, Wrocław 1957, o r a z A . L . Barbara 1963 — God­ Matuszewska- -Kohutnicka B. Rinczen, ardyn Olędzki Indeksy 610 615 Aszanti — Makulski Isrnagiłowa, ficzeskaja 592 Bretagne, Makulski Zajączkowski, 585 Popu­ Kopczyńska-Jaworska de danse ludów Leszek Czarna Republieii pod de la montagne, 1962 — Afrykanistów, 1963 — Anta . Budapest 594 Anastazja Afrykanistyki, Krzysztof art, 590 Hunedoara) (Colin) 1953 — wego Kongresu tof nouá, Blaiicard, Nouville Zaipadnyj Davidson, Gładyszowa peasant (Regiunea Moskwa—Leningrad Warszawa Cheikh Hungarian kata­ Zdrożyńska Paris René Olderogge, stabilního Maria 1, s . 3 3 — 4 3 — E c o n o m i i e et sociologie Maurienne, Bernot, skicách Kwaśniewski Jiiului Republieii 1963 — Problemy indikačních Csilléry, Etnografia R.N. Sborník Vied, Guilcher, L a tradition populaire nologde), A. zu t. 2 6 - — 586 romin, t. 2 , B u c u r e ^ t i Raimbaud, Lucien v 51 : 1 9 6 4 , z . 1956 — Academia Jean-Michel stodoly Klára din Valea Etnografie, Basil Volkskunde, Paprocka linguistic Populara náre, D. Wissenschaften deutsche 582 Mnohoboké Tomás 1958 en der Aka- 580 a bývanie Ústavu Baláš, Arta für Scheune. Staszczak Emanuel Micul Akademie d e s Instituís Die Kwaśniewski stavitel'stvo pisného Edit Mecklenburg. 1961, D e u t s c h e Veróffentlichungen Krzysztof L'udové Berlin im 622 Mongoł goeł ardyn cziingijn gar chee urłał, ugałz, bez bez miejsca miejsca i i roiku roku wydania; wydainia Mongoł — Jacek 624 630 �СОДЕРЖАНИЕ От редакции 21 Часть I СТАТЬИ Анна К у т ш е б а-П о й н а р о в а — По графических народной работ: ф а к т о р ы методики и пространства Б у р ш ' 2 5 т а — Этнография и 40 современность. на немецком НАУЧНЫЕ К в а с ь н е в и ч деревенской Краткое семьи в немецком МАТЕРИАЛЫ над ежегодными обычаями языке на 101 крестьянской исследований в немецком — Современные усадьбы в Польше 1 9 5 5 г.) 103 языке 120 исследования по вопросу сель­ 122 Барбара З а м б ж и ц к изводство, ремесло и 60 Польше Н и з и н ь с к а , Анна И . 62 содержание М а р к о в с к а пат РАБОТЫ К в а с ь н е в с к и — Навесы Краткое языке — Исследования на (итоги э т н о г р а ф и ч е с к и х в а, на т е р р и т о р и и З а п а д н ы х среды содержание Кшиштоф ской методоло­ 41 содержание Крыстына Ирена Несколько Польши Краткое Данута этно­ исследовании на французском языке гических указаний в связи с исследованиями Земель польских в культуры Краткое содержание Юзеф вопросам времени и послевоенной О л ь ш о в ы , а-К у н а х о в и ч промышленность этнографической Зофия Ш р о м б а-Р ы с о- — Сельское на территории домашнее про­ Польских Кар­ литературе 154 Часть I I СТАТЬИ Анна К у т ш е б а-П о й н а р о в а — К грессе VIII Витольд Антропологических вопросу о V I I Международном Этнологических Наук в Москве Кон­ 3—10 1964 U5 Д ы н о в с к и — 250-летие им. П е т р а В е л и к о г о Тадеуш и Л е в и ц к и Сахары Краткое Музея Антропологии и Этнографии в Ленинграде — Арабские источники 19Э к истории Африки . содержание н а юг от 221 на ф р а н ц у з с к о м я з ы к е '. 290 �SPIS 10 Славой Ш и н к е в и ч — Распад TREŚCI матриархальной семьи на Суматре и со­ циальное положение женщины Краткое Богдан дов содержание на 291 английском К о х у т н и ц к и — Сходство северных территорий языке элементов Америки и 321 культа Азии медведя (опыт у наро­ сопоставления гипотез) 322 Краткре содержание на английском НАУЧНЫЕ Кшиштоф М а к у л ь с к и Сахары к Ншемыслав общему И 345 МАТЕРИАЛЫ — Сопоставление этнографических — К Краткое содержание Кшиштоф В о л ь с к и РАБОТЫ и з у ч е н и ю этой Б у р х а р д языке на исследований пустыни вопросам 347 лука 388 немецком языке 418 — Гончарное дело в южном Синде (Западный Па­ кистан) 422 Краткое Мария содержание П а р а д о в с к а этнографии. Отчет на английском — Вклад языке польских Александра 433 путешественников Яблоновского в историю о Б л и ж н е м Востоке . 435 ХРОНИКА " Международная культуры Конференция посвященная К а р п а т а х — Мечислав в Юбилей Этнографического Музея Юбилейная народной 440 — Владыслав в Варшаве выставка М у з е я Народной Культуры и Еж-Ярецки Искусства в . Этнографихеский 457 Варша­ Еж-Ярецки ве — В л а д ы с л а в III исследованиям Гладыш 461 Семинар младших научных Тереса работников — Добровольска 463 Демографическая конференция в Этнография О л ь ш т ы н е — Адам зарубежных Выдерко . . . 466 стран С С С Р Этнография в Грузинской ССР — Турам Гаситашвили, Збигнев Ясевич 467 Ч е X о с л о в а к ия Этнография в Чехословацкой C P — Валериан Собмсяк 472 В е н г р и я Конгресс Венгерских Этнографов в Будапеште (16—20 X 1 9 6 3 г.) — Ирена Низипьска 477 Г е р м а н с к а я Этноботаника кса в в изданиях Д е м о к р а т и ч е с к а я Р е с п у б л и к а Института Ю . Липса при Университете Л е й п ц и г е — Ядвига Кухарска К. М а р ­ 482 �SPIS \l TREŚCI Франция Этнографическая водства в и музейная монография в о Франции овцеводства Mussée des Arts et касающаяся — Выставка Traditions пастбищного Populaires в ското­ Франции" „Пастыри Мария Париже — Франковска 486 Е г и п е т Центр фольклористических Исследований в Каире Черняк — Барбара . 497 Н е к р о л о г и Др Тадеуш Делимат (28 VIII 1920-9 1 9 6 4 ) — Ксаверы I Пивоцки, Анна Кутшеба-Пойнарова Иван 501 Фаддеевич Максим Рыльский Изосимович 505 Потехин 506 РЕЦЕНЗИИ Теория Marcel Griaule. графии), Claude Méthode легодология l'etnographie 1957 — К ш и ш т о ф Париж Lévi-Strauss, ви-Страусс, de и L e s structures Основные (Марсель Гриоль, Метод этно­ Ккасьневски élémentaires структуры родства), 507 de la párente (Клод Ле- 1 9 4 9 — Анна, Кут­ Париж шеба-Пойнарова Essays on ственных A. 510 the ritual a n d social Studia n a d genezą Исследования (Очерки polskiej над генезисом туры). Л о д з ь — В а р ш а в а 1 9 6 2 — Яцек Etnograficzne z. kultury д ы ш а — Анна i Соколевич обще­ . artystycznej . (А. куль­ 521 издательства 1 (Этнографические Lubelskie, и материалы éo Hagyornány в. Труды в. I) под Краков 1963 редакцией М . (На­ Гла­ 527 z. 1. Etnografia I, этнография) (Люблинские Музей в Люблине научные Тереса — Карвицка Müveltség riaé at 529 C e n t r a l i s ас (культура Orientalis и традиция). Studia Europal, Ежегодники Etnológica Masalebi т. Lid Narcjna 12—13, TwoTczisť 533 ethnographiisathwis (Материалы Тбилиси (Чешский — Данута 1 9 6 3 — Збигнев M a t o c o Квалиашвили 5 0 : 1 9 6 3 — Зофця Народ), Ежегодник ta E t n o b r a f i j a Ясевич, по Э т н о г р а ф и и Г р у ­ 545 Шролба-Рысова 548 ( Н а р о д н о е Т в о р ч е с т в о — Е т н о г р а ф и я ) 1963 Тылькова Museum (Музей), Kultura ludowa 553 т. 1 6 : 1 9 6 3 № 3— Этнография Wielkopolski редакцией Ю з е ф а Буршты, нарова 1—4: 1960—1962 Низиньска sakhartwełos зии), Český Hunga- Этнографического И н с т и т у т а п р и у н и в е р с и т е т е Л . К о с с у т а в Д е б р е ц е н е , т. — Ирена 514 Абра­ Кутшеба-Пойнарова Materiały труды и Олендзки учные Выпуски Ягеллонского Университета) Studia обрядных польской художественной Периодические Prace об 1 9 6 2 — Зофия, отношениях), Манчестер Abramowicz, мович, relations Ян Буяк Польши (Народная т. 557 и Европы культура Великой 2, П о з н а н ь 1 9 6 4 — Анна Польши) под Кутшеба-Пой­ 560 �SPIS 12. Biblioteka Słupska (Слупская TREŚCI Библиотека), т. 2:1958; т. 5:1960: т. 11:1963 j krajach — Магдалена Розтеороеска М. sąsiednich ги в (M. Pokropek, skiej го и в Puszczy Staszczak, Zielonej Вроцлав Стащак, X I X и на Гданском von „Wissenschaftliche лин Karl по Jacobeit, des Baumgarten, Deutsche des . ludowego z terenu к . . истории народно­ Пу­ der lubelskim строительство i Materiały Danziger в w X I X Люблинском Etnograficzne, und Nehrung Бек, nach т. 2 4 , archivali- Крестьянская источникам zur Geschichte от 1594-по жизнь 1814 год), und Landeskunde Ost-Mittel- Собмсяк Schafer in 572 Zentraleuropa bis zum ( В о л ь ф г а н г Якобейт, Овцеводство и о в ч а - до начала X X в.), Akademie Verlag, Бер­ Кутшеба-Помнарова Zimmermannwerk Плотничество für 570 1962 — В а л е р и а н Европе der deutsche im 576 Mecklenburg. в Мекленбургии. Wissemschaften zu Die Scheune (Карл Гумно), Akademie Berlin, Volíkskunde, Б е р л и н Verlag, Veroffentlichungein 1 9 6 1 , т. Кшиштоф 26 — Квасьневски L'udové 580 stavitel'stvo a bývanie обыденная жизнь Ústavu на Slovenskej na Slovensku Словакии), Akademie (Народное Sbornik Vied, т. строительство и štúdii. P r á c e Národopisného 12, Б р а т и с л а в а 1963—Зофия Стащак Emanuel 582 Baláš, Mnohoboké stodoly v indjkačnich skicách stabilního (Эмануель Б а л а ш , Многогранные гумносогласно с чертежами „Český Edit L i d " ,Е ж е г о д н и к Fél, T o m á s Hofer, Klára Томас Х о ф е р , ство), Micul Клара Будапешт atlas атлас, девятая серия), в de Jean-Michel т. Guilcher, (Жан-Мишель нии), К. Csilléry, H u n g a r i a n Тшиллери, Париж peasant Венгерское крестьянское т. I, искус­ 586 ( М а л ы й румынский языковедческий Academia Republicii Populare Romine, 590 Regiunea — область Republicii Hunedoara Хунедоара) Populare под 1963 — Б р о н и с л а в а L a populaire tradition Гильше, Народная de традиция Задрожиньска (Народное Filíala Nicolae Cluj, Studií Копчинска-Яаорска danse танца искусство редакцией Romine, 2, Б у х а р е с т 1 9 6 3 — Анна 585 Фель, a r t (Едит Папроцка Jiului. Жуилюи Academia Etnografie, катастра), Квасьневски din Valea долине .katastru 5 1 : 1 9 6 4 , в. I , с т р . 3 3 — 4 3 — М а р и я Г л а д ы ш о в а linguistic romin, serie n o u a Populara Dunáre, К. — Ванда 1956 — Кшиштоф Arta 567 Kurpiow­ Курпёвской Зелёной województwie (Франциска Schafhaltung Akademie Instituís Cocietatis Кухарска 572 архивальным Beitrage 1961 — А н н а Prace auf 20, J a h r h u n d e r t s Баумгартен, орудия-остро- Покропек 61, М а р б у р г в Центральной ри веке), 1594—1814 мысе w Крестьянское X X V o m Volksleben Quellen № Polsce 1957, S t u d i a — Ядвига территории chłopskie 1963 — М а р м а н europas", на w Рыбацкие Торунь Покропек, Материалы собранные (3. в Beck, Beginn (M. koine 1962 — В а н д а П а п р о ^ к а i X X wieku Wolfgang странах), Toruń-Polonia Budownictwo воеводстве schen narzędzia Materiały do historii b u d o w n i c t w a строительства Franziska соседних Torunensis, щи), В а р ш а в а Z. Rybackie Зналеровска-Прюсрсрерова, Польше Scientiarum M. 564 Znamierowska-Priifferowa, en 592 Basse-Bretagne в Нижней Брета594 �SPIS Placide en Rambaud, Économie Maurienne (Пласид просы нагория стазия Койдецка Lucien Bernot, et sociologie Альбье ле Вье Blancard, Problemy териалы и Albiez — le Vieux социологические Париж (Colin) во­ Ана- 1962 — village Западный деревня}, Первого (Люсьен L'Institut Вер­ d'Ethno600 внеевропейских Судан в по С. в. Очерки 1 9 6 0 — Ян изучению Международного редакцией народов X V — X I X культуры, Москва — Ленинград 1962, под francais Койдецка A f r y k a n i s t y k i (Вопросы декабрь un — французская 1 9 5 3 — Анастазия Ольдерогтежь, и истории в Муриен), Nouville Этнография Д. de l a mjntagne. 600 René Париж 13 Рамбо, Экономические но, Р е н э Б л а н к а р , Н у в и л ь logie, TREŚCI Африки), Конгресса по истории Тышкевич . Избранные Африканистов, Стрельцына, Варшава . Акра, Лешек 1963 — Дзенгель Basil 607 Davidson, Czarna Matka 1 9 6 3 — Кшиштоф ва Cheik Anta пе, Diope, Давидсон, Черная Мать), Варша­ Макулъски L'Unité Культурное (Базиль 810 culturelle единство de Г черной Afrique Африки), Noire Париж (Чеик Анта ДиоКшиштоф 1959 — Макулъски A. 615 Zajączkowski, Aszanti ти — К р а й З о л о т о г о Р. Н. — Kraj Трона), Варшава графическая характеристика, ки, М о с к в а Sharp, 1963 — Ancient мореплаватели Drogi synów Rinczen, по słońca 1963 — Б а р б а р а B. Złotego tronu художественное без in the Макулъски краткая . ardyn gar ремесло), urłał СССР, Институт Афри­ (Эндрю Шерп, Древние Пути 1957, и сынов A. L. Godlewski, солнца), Вроцлав без 622 (Б. места (Народный и з д а н и я — Яцек 61S этно­ 620 Pacific Океане), Лондон (А. Л. Годлевски, chee ugałz места и года Индексы Академия Наук и Возъияк Voyagers Тихом состав Ашан- Матушевска-Кохутницка Mongoł goeł czingijn Анджей (А.Заиончковски, 1963 — Кшиштоф Исмагилова, Н а р о д ы Нигерии, этнический Andrew 601 ма­ Ринчен, и года Монгольское народное издания — Mongoł декоративный ardyn орнамент Монголии), Олендзки 624 . . . 630 �CONTENTS Editorial Note 21 Part I A R T I C L E S Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a studies: time Summary Józef and in in — — Ethnography ethnographical 25 and modern times. Some Western methodological Territories . . . . 41 60 K w a ś n i e w i c z in — on AND Annual M A T E R I A L S customs in a rural community . . German — ethnographical in Haystacks studies, as an element on the Polish farm 1955) 103 German M a r k o w s k a — 120 Contemporary research on the peasant family in Poland Irena 122 N i z i ń s k a , Barbara O l s z o w y , Z a m b r z у с к а^К u п а с h о w i с z ture 62 101 K w a ś n i e w s k i Summary Danuta Polish culture in G e r m a n Summary (based in human 40 REPORTS Krzysztof on concerning research on Poland's Summary Krystyna Method research French B u r s z t a reflections space on rural home Zofia — S z r o m b a - R y s o w a, Post-war industries, erafts, and ethnographical industry in the Anna litera­ Polish Carpat hians 154 Part II A R T I C L E S Anna K u t r z e b a - P o j n a r o w a Congress August, Witold of — and Comments Ethnological on the V I I "International Sciences in Moscow, 3—10 1964 185 Anthropology L e w i c k i — and — 250th Anniversary Ethnography Arab of the Peter the Great Museum in Leningrad sources cn the 199 history of Africa south the S a h a r a Summary Sławoj Anthropological D y no ws k i Tadeusz of of in 221 French S z y n k i e w i c z Sumatra Summary and in — The disintegration of the matriarchal family t h e s o c i a l p o s i t i o n of w o m e n English 290 on 294 • 321 �SPIS Bohdan of K o n u t n i c k i — the northern different parts Similarity of A m e r i c a in bear cult Asia elements (an attempt in the peoples to c o n f r o n t two 322 English 345 REPORTS M a k u l s k i against of and Jf hypotheses) Summary Krzysztof TREŚCI — A the background Przemysław Summary Krzysztof in M A T E R I A L S h i s t o r y of e t h n o g r a p h i c a l of B u r c h a r d AND — the general research in the S a h a r a penetration of that desert . . . T h e bow 333 German W o l s k i 418 — Pottery making in southern Sindu (Western Pakistan) , 4 2 2 Summary Maria 347 in English P a r a d o w s k a ethnographic. 433 — Contribution Tleiksander of P o l i s h Jabloocwski's explorers accounts of to t h e h i s t o r y the Near East of . . 435 CHRONICLE International sław Jubilee Conference on the folk culture of of Ethnographical Museum in Warsaw Władysław — Jeż- • Exhibitation Władysław Ш Mieczy­ — 440 the Jarecki Jubilee the • Carpathians Cładysz Jeż- of the ethnographical Culture and attended by 457 Art Museum in Warsaw — Jarecki Joint Ethnographical Demographic Folk 461 Seminar Teresa institutions — Conference of various Dobrowolska Adam in Olsztyn — the assistant staff 463 Wyderko Ethnography 466 abroad U S S R Ethnography in Jasiewicz . the Georgian S S R Curam — Gasitashvili, Zbigniew • , 467 C z e c h o s l o v a k i a Ethnography in Czechoslovakia Walerian — Sobisiak 472 H u n g a r y Congress Irena of Hungarian Ethnographers in Budapest (16—20 October, 1963) — Nizińska 477 G e r m a n Ethnobotany University D e m o c r a t i c i n the publications in Leipzig — of the J . L i p s Jadwiga R e p u b l i c Institute at the K a r l Marx Kucharska 482 F r a n c e Monographic ethnographic France „Shepherds — Traditions Populaires exhibition of France" in Paris — on shepherds exhibition Maria at Frankowska and the sheep Musée rearing des Arts in et 486 �SPIS 16 TREŚCI E g y p t Folklore Research Centre Barbara in Cairo — Czerniak 497 O b i t u a r y Dr Tadeusz Delimat (28 VIII 1920 — 9 I Ksawery 1964) — Piwocki, Anna Kutrzeba-Pojnarowa Maksym Iwan 501 Faddiejewicz Izosimowicz Rylski 505 Potiechin 506 REVIEWS Theory Marcel Griaule, Méthode de and method l'ethnographie, Paris 1957 Krzysztof — Kwaśniewski Claude Anna de l a párente, P a r i s 1949 — Kutrzeba-Pojnarowa Essays on the ritual Zofia 1962 — A. 507 Lévi-Strauss, L e s s t r u c t u r e s élémentaires • and social Sokolewicz . Abramowicz, Studia nad of t h e O r i g i n of P o l i s h relations, . . ed. by M. Gluckman, . genezą 510 Manchester 514 polskiej Artistic Culture), kultury Łódź — artystycznej Warszawa (A Study 1962 — Jacek Olędzki , 5 2 1 Journals Prace Etnograficzne (Zeszyty Anna Kutrzeba-Pojnarowa Studia i Uniwersytetu Lubelskie Lublin 1962, L u b l i n grafia, és H a g y o m á n y et Publications) Centralis ас (Studies on Museum (Culture Orientalis Teresa — Europae. Jasiewicz, Tworczisť Museum, Maiko 1963 Gladysz — No. 1, Etno­ Karwicka Yearbook 529 Etimológica of the Hunga- Ethnographical V o l . 1—4: 1960—1962 — ta Kultura ludowa Vol. 12—13, Etnohrafija, 545 548 Danuta 1963 — Jan 3 — Tylkowa Magdalena of (The Folk 557 Poland Culture and of t h e W i e l k o p o l s k a Region), Kutrzeba-Pojnarowa . . Roztworowska Rybackie (Fishermen's countries). Toruń 1957, S t u d i a Polonia Jadwiga Kucharska — Pokropek, Materiały pulley narzędzia k o i n e w equipment Societatis in Poland Scientiarum Polsce and Region (Source of i krajach neighbouring Torunensi, Toruń — 567 do historii budownictwa ludowego z terenu Puszczy Zielonej the Kurpie 560 564 — sąsiednich Paprocka Europe ( S ł u p s k L i b r a r y ) , V o l . 2 : 1958; V o l . 5: 1960; V o l . 1 1 : 1963 — Znamiercwska-Priifferowa skiej 553 Bujak ethnography Wielkopolski Słupska Zbi­ 1963 — Szromba-Rysowa e d . b y J ó z e f B u r s z t a , V o l . 2, P o z n a ń 1964 — Anna Biblioteka Tiflis Kwaliaszwili Zofia V o l . 16: 1963, N o . The in Region), Studia in Debrecen, ethnographiisathwis, L i d , V o l . 50: 1963 — Narodna M. Cracow M. 533 sakhartwełos gniew M. by Nizińska Masalebi Český 1, ed. the L u b l i n and Tradition), I n s t i t u t e of t h e L . K o s s u t h U n i v e r s i t y Irena No. Jagiellońskiego), 527 Materiały Müveltség riae (Ethnographical Naukowe Kurpiow­ m a t e r i a l for the history of peasant the Puszcza Zielona), Warsaw 1962 — building Wanda 570 �SPIS Z. Staszczak, Budownictwo i X X wieku 20th (Peasant centuries), Prace Marian chłopskie building TREŚCI w 17 województwie in the Lublin i Materiały lubelskim Voivodship Etnograficzne, w X I X i n the 19th a n d V o l . 24, W r o c ł a w 1963 — Prokopek Franziska Beck, schen und 572 Vom Volksleben Quellen von auf der Danziger Nehrung 1594—1814, „Wissenschaftliche Landeskunde Ost-Mitteleuropas", No. nach Beitráge 61, M a r b u r g archivali- zur Geschichte Walerian 1962 — Sobisiak Wolfgan 572 Jacobeit, Schafhaltung des 20. J a h r h u n d e r t s , und Schafer in Zentraleuropa Akademie-Verlag, Berlin bis z u m Beginn Anna 1961 — Kutrzeba- -Pojnarowa Karl 576 Baumgarten, mie-Verlag, Zimmermannwerk Berlin 1961, D e u t s c h e Veróffentlichungen Krzysztof L'udové stavitel'stvo Emanuel Ústavu Fél, Slovenskej Hofer, Republieii Jean-Michel L a Paris Olderogge, kultury, Problemy Paris skicách 33—43 stabilního Maria — Hungarian 1963 — katastru, Gładyszowa peasant art, . . Republici Populare Filíala ed. by Nicolae Cluj, Studia de Kopczyńska-Jaworska populaire de danse Etnografie, . en Dunáre, . . de l a montagne. Anastazja 1962 — Nouville Anastazja Sudan 1963 — Matka le V i e u x 594 en 600 village francais (L'Institut w. Jan 1960 — materiałów studies, Leszek 600 non-Europan peoples Ocherki po istorii i istorii Tyszkiewicz Pierwszego Selection of Africanists), Davidson, Albiez Kojdecka un X V — X D X (African Strelcyn, Warsaw 592 Kojdecka of w Wybór Congress . Basse-Bretagne, * et sociologie Leningrad Afrykanistów Czarna of 601 Międzynarodowego readings Accra, December from the 1962, e d . b y Dzięgiel (The Black 607 Mother), Warsaw Krzysz­ 1963 — Makulski Anta 610 Diop, L'Unité curturelle de l'Afrique Noire, Paris 1959 — Makulski Throne), ficheskaya 615 Aszanti — Ismagilova, Moscow 585 Budapest 590 Hunedoara), Romaine, ethnography — International Golden ž - Národo­ 12, B r a t i s l a v a nouá, V o l . I, A c a d e m i e (Regiunea 1963 — Zapadnyi Zajączkowski, N. 1, p p . Blancard, Afrykaniistyki. Krzysztof R. indikačních Bronisława (Colin) René Moscow Kongresu A. Vol. štúdii. P r á c e Zdrożyńska The tof Vied, Csilléry, tradition Economie Bernot, d'Ethnologie) Cheikh Sbornik Kwaśniewski Jiului Populare Anna 1963 — Maurienne, S. — 586 1963 — Guilcher, Rambaud, Lucien v K. Krzysztof 2, B u c h a r e s t Paris stodoly Klára din Valea Academia Basil zu Berlin, V o l . 26 Paprocka 1956 — Populara First Akademie linguistic romín, serie Romine, V. Volkskunde, 532 Wanda atlas Piacide der Wissenschaíten deutsche na Slovensku. L i d " , V o l . 51 : 1964, N o Tomás 1958 — Vol. für Akade­ 580 a bývanie Baláš, Mnohoboké „Český Arta Akademie Instituís -Die S c h e u n e , Staszczak Zofia Micul des Mecklenburg Kwaśniewski pisného Edit im Warsaw Narody Kraj Andrzej E t n o g r a f i a Г -olska, t. I X Krzysztof 1963 — Nigerii kharacteristika, 1963 — Złotego T r o n u — — Country of t h e Makulski etnicheskyi Akademia Woźniak (Ashanti Nauk sostav SSR, 616 i kratkaya African etnograInstitute, 820 �SPIS 18 Andrew Sharp, Ancient Voyagers lewski, Drogi Barbara B. Rinchen, ardyn Olędzki synów słońca TREŚCI i n t h e P a c i f i c , L o n d o n 1957, a n d A . L . (Paths God­ of t h e S u n C h i l d r e n ) , W r o c l a w 1963 — publisher Mongol Matuszewska-Kohutnicka Moingol goeł ardynagar czingijn chee urlał, ugałz, publisher and and date date not givee; not given — Jacek �JAN STANISŁAW BYSTROÑ 18 listopada 1964 r. zmarł profesor J a n Stanisław Bystroń. W latach 1919—1926 k i e r o w n i k K a t e d r y E t n o g r a f i i i E t n o l o g i i na U n i w e r s y t e c i e w Poznaniu, od 1926 do 1934 r . k i e r o w n i k K a ­ t e d r y Socjologii i E t n o g r a f i i na U n i w e r s y t e c i e Jagiellońskim w K r a k o w i e , w latach 1934—1939 i 1945—1948 k i e r o w n i k K a t e ­ d r y Socjologii na U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m . W zmarłym n a u ­ ka i k u l t u r a polska straciły jednego z najgodniejszych przedsta­ w i c i e l i , wielkiego uczonego, h i s t o r y k a i teoretyka zagadnień życia społecznego i k u l t u r y , a zarazem niestrudzonego popularyzatora t y c h zagadnień. Artykuł omawiający życie i pracę Zmarłego za-mieszczony zostanie w następnym tomie „Etnografii P o l s k i e j " . JULIUSZ ZBOROWSKI D n i a 15 czerwca 1959 r o k u zmarł w Zakopanem w w i e k u lat 77 d y r e k t o r M u z e u m Tatrzańskiego i m . dr T. Chałubińskiego prof, dr J u l i u s z Z b o r o w s k i . Etnografia polska straciła w zmarłym jednego z najlepszych znawców k u l t u r y Podhala, badacza g w a r y l u d o w e j , autora szeregu prac n a u k o w y c h poświęconych Podhalu i sąsiednim r e g i o n o m górskim, o d 1923 r. związanego w charakte­ rze kustosza a następnie d y r e k t o r a z M u z e u m Tatrzańskim. W na­ stępnym X I tomie „Etnografii P o l s k i e j " zostanie omówiona w spe­ c j a l n y m a r t y k u l e działalność naukowa i popularyzatorska zmarłe­ go, którego nazwisko związało się t r w a l e z regionem T a t r i Pod­ hala. �OD REDAKCJI Na lata 1964 i 1965 przypadły w naszej dyscyplinie dwa ważne jubi­ leusze: dwudziestolecie powojennej etnografii oraz dziesięciolecie pracy Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. Dwudziestolecie Polski Ludowej stało się dla wielu dyscyplin okazją do generalnego obrachun­ ku czy podejmowania prób uogólnienia dorobku. Patrząc dziś z perspektywy na dwudziestolecie etnografii powojen­ nej nietrudno jest ustalić przebyte etapy. W etnografii, podobnie jak w innych dziedzinach życia naukowego, trzeba było rozpocząć działal­ ność od podstaw. Organizowanie się w zmienionych warunkach życia powojennego i przełamywanie piętrzących się trudności znalazło swe oświetlenie w wielu publikacjach poświęconych zarówno odbudowie katedr i muzeów etnograficznych, jak i we wznowieniu działalności towarzystw naukowych. W zabiegach tych szczególne miejsce zajęła troska o programy nauczania i ich realizację oraz o zapewnienie moc­ niejszych podstaw dla prowadzenia prac badawczych i możliwości ich publikowania. Osobny, silnie zarysowany etap i jednocześnie podstawa układu działającego dzisiaj, ukształtowały się w etnografii jednocześnie z powołaniem do życia Instytutu Historii Kultury Materialnej, w które­ go skład obok działów archeologicznych i historii wszedł również dział etnografii. Można podjąć dyskusję, w jaki sposób scalenie organizacyjne przyczyniło się do zacieśnienia współpracy poznawczej w obrębie po­ krewnych sobie dyscyplin naukowych. Można również postawić pyta­ nie, czy etnografia w całej pełni wykorzystała nowe, w pierwszej fazie bardzo korzystnie układające się warunki dla działalności naukowobadawczej. Kwestiom tym również poświęcono sporo miejsca w perio­ dykach naukowych, związanych przede wszystkim z działalnością Insty­ tutu Historii Kultury Materialnej. Co więcej, także i efekty dziesię­ cioletniej działalności etnografii w ramach Instytutu są w miarę znane, gdyż zostały one w tej czy innej postaci utrwalone (publikacje, udział w sympozjach, kongresach krajowych i międzynarodowych itp.) i ślady oddziaływania z tych pozycji zostały wcale mocno zaznaczone w całym ruchu etnograficznym w Polsce. Toteż z okazji jubileuszy na pewno �22 OD REDAKCJI można byłoby podjąć próby uogólnienia dorobku. Obrachunek z etapa­ mi minionymi na pewno postawiłby cały szereg kwestii w świetle ostrzejszym. W pokaźnej liczbie przypadków sprawy te dotyczyłyby jed­ nak przeszłości i właściwie już teraz nie miałyby większego sensu praktycznego. Z okazji jubileuszy wypada jednak zwrócić uwagę na te procesy, które zaszły w naszej dyscyplinie i które z narastającą siłą rzutują na układ stosunków w przyszłości. Należy więc przede wszyst­ kim wskazać na przewartościowanie tradycyjnego spojrzenia na przed­ miot i zakres zainteresowań etnograficznych. Współczesne zaintereso­ wania etnograficzne coraz bardziej odchodzą od wielkich zagadnień etnogenetycznych czy też prób wykreślenia regionów kulturowych, od­ twarzanych w oparciu o relikty kultury ludowej. W naukach etnologicznych jest to zjawisko powszechne i na pewno wiąże się w dużym stopniu z poszukiwaniem środków powiązania etnografii z praktyką życia współczesnego. W kręgu etnografii polskiej stoimy mocno na gruncie najściślejszych powiązań etnografii z historią. Mówiąc inaczej uważamy etnografię za naukę historyczną. W tym rozumieniu jej wła­ ściwym przedmiotem jest ściśle określony wycinek procesu kulturo­ wego, który uformował się zwłaszcza na przełomie XIX i XX w. i kształtuje się nadal aż po współczesność. Jest to okres, w którym pro­ ces zmian da się jeszcze prześledzić czy zrekonstruować na podstawie empirycznych badań terenowych. Dzisiejsza etnografia uważa za swój główny obowiązek studia nad v:spółczesnością, przy czym rzeczywistość aktualna traktowana jest jako ogniwo szerszego procesu historycznego, etap, który jesteśmy w stanie obserwować w czasie jego „stawania się". Taki sposób widzenia implikuje zarówno spojrzenie wstecz w kie­ runku sił i czynników, które stan współczesny ukształtowały, jak i pełną analizę współczesności ze wskazaniem zarysowujących się już w niej tendencji rozwojowych na przyszłość. W badaniach nad współczesnością etnografia spotyka się z innymi n a u k a m i społecznymi, zwłaszcza z socjologią, historią gospodarczą cza­ sów najnowszych, ekonomią, demografią, historią techniki itp. Nie znaczy to tylko, aby nauka nasza korzystała z doświadczeń poznaw­ czych tych dyscyplin i im z kolei służyła własnymi ustaleniami, ale oznacza także, iż coraz częściej w studiach nad współczesnością podej­ mowana jest problematyka na pograniczu różnych dyscyplin. Każde pogranicze rodzi szereg nowych problemów, przede wszystkim natury metodologicznej i warsztatowej. Podczas gdy w dwudziestoleciu powo­ jennym powstało już sporo prac empirycznych opartych na systema­ tycznych badaniach terenowych, to dopiero ostatnio na szerszą skalę rodzą się potrzeby uogólnień metodologicznych czy ustaleń warszta- �OD REDAKCJI 23 towych, wynikłych zarówno z poszerzenia zakresu przedmiotu na­ szej dyscypliny, jak i ze współpracy z innymi pokrewnymi dyscy­ plinami. Innym wreszcie momentem, na który wskazać należy w rozwoju po­ wojennej etnografii, a zwłaszcza lat ostatnich, jest wzrost zaintereso­ wań krajami pozaeuropejskimi — w szczególności społecznościami przechodzącymi ewolucją od tzw. ludów pierwotnych w kierunku no­ woczesnych systemów państwowych. Podjęcie tej problematyki rodzi zarówno konieczność przyswojenia sobie dotychczasowego dorobku in­ nych krajów w tym zakresie, jak i znalezienia punktów stycznych z teorią i metodologią stosowaną we współczesnych badaniach tereno­ wych polskich. Współczesna etnografia polska jest więc z jednej strony dyscypliną historyczną, odtwarzającą określone wycinki chronologiczne procesu kulturowego, z drugiej zaś strony wnosi ona swój wkład do teorii kul­ tury. Oba te aspekty działalności naszej dyscypliny budzić muszą i bu­ dzą wiele refleksji teoretycznych i metodologicznych. Stan zaawanso­ wania szczegółowych studiów terenowych nad różnymi dziedzinami kultury domaga się już wypracowania zrębów wspólnego nurtu teore­ tycznego i jasnego zdania sobie sprawy ze stosowanych metod badaw­ czych i ich przydatności. Rezultaty działalności etnograficznej prowadzonej w ramach Insty­ tutu Historii Kultury Materialnej PAN znajdowały początkowo wyraz przede wszystkim w publikacjach „Kwartalnika Historii Kultury Ma­ terialnej", a następnie w specjalnym roczniku, „Etnografia Polska", oraz w wydawnictwach Biblioteki Etnografii Polskiej. Rzut oka wstecz na kolejne numery „Etnografii Polskiej" ukazuje przejrzyście proces krystalizowania się przedmiotu współczesnych studiów etnograficznych nad kulturą chłopską i mas pracujących w Polsce. Ujawnia też zwolna, lecz systematycznie narastające zainteresowania etnografią powszechną. Czytelnik znaleźć tu może wyniki badań terenowych nad różnymi dzie­ dzinami kultury i z różnych regionów kraju, a w publikacjach Biblio­ teki Etnografii Polskiej monografie wybranych wsi czy regionów. W dziedzinie etnografii powszechnej czyni się od kilku lat próby wy­ równania deficytu poprzez publikowanie wyników badań polskich etno­ grafów, poprzez odpowiedni dobór recenzji oraz inspirowanie przekła­ dów z literatury zagranicznej. Wydaje się, iż na podstawie dotychczasowej działalności będzie moż­ na już w najbliższej przyszłości szersze studia teoretyczne i me­ todologiczne. Tym zagadnieniom zawsze będziemy udzielali naczelnego miejsca zarówno w następnych tomach „Etnografii Polskiej", jak i w innych wydawnictwach etnograficznych. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/99e24581f1c8203e3f8d328a1f88b88c.pdf c05314284cdd47f3e5c5c4d97972b9b0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:556 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:507 Title A name given to the resource Z badań nad zwyczajami dorocznymi w społeczności wiejskiej / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.62-102 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewicz, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text S T U K R Y S T Y N A D I A I M A T E R I A Ł Y KWAŚNIEWICZ Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI W SPOŁECZNOŚCI W I E J S K I E J I. WSTĘP 1. P r z e d m i o t i cel p r a c y Artykuł niniejszy powstał w o p a r c i u o większą pracę stanowiącą monografię zwyczajów dorocznych w e w s i Dzierążnia, p o w . K a z i m i e r z a W i e l k a , w w o j . k i e l e c k i m . Była to m o j a praca magisterska zatytuło­ w a n a Zwyczaje i wierzenia doroczne we wsi Dzierążnia w pow. Kazi­ mierza Wielka w XX w., pisana w r o k u a k a d e m i c k i m 1957/1958 w K a ­ tedrze E t n o g r a f i i Słowian U J . Pracę tę konsultowała doc. d r J . K l i m a ­ szewska, która była zarazem j e j recenzentem wspólnie z prof, d r K . D o ­ browolskim. Celem tej m o n o g r a f i i było przede w s z y s t k i m ustalenie aktualnego obrazu całokształtu zwyczajów dorocznych oraz próba r e k o n s t r u k c j i zwyczajów w i c h dawnej f o r m i e (z przełomu X I X / X X w . ) . W związku z realizacją tego p o s t u l a t u główny nacisk położony był w p r a c y na: a) możliwie pełny opis zwyczajów o d s t r o n y „zewnętrznej", to jest uchwycenie f o r m y , w j a k i e j dany zwyczaj się przejawia; b) próbę i n t e r p r e t a c j i zwyczajów z p u n k t u widzenia r o l i , jaką o d - , grywają w świadomości badanej zbiorowości w i e j s k i e j (uzasadnienia stosowania zwyczajów, m o t y w y skłaniające do i c h przestrzegania, oceny skuteczności i t p . ) , to jest uchwycenia t r e ś c i społecznych zwyczaju. c) próbę ustalenia stopnia ż y w o t n o ś c i zwyczajów przez o k r e ­ ślenie, co i dlaczego w d a n y m zwyczaju (ewentualnie, które zwyczaje) jest a k t u a l n i e żywe, co p r a k t y k o w a n o d a w n i e j , a obecnie zarzucono, co znane jest już wyłącznie z t r a d y c j i u s t n e j ; d) analizę procesu ewerftualnego przenikania n y c h zwyczajów n o w y c h pierwiastków. do tradycyj­ �Z BADAS NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 63 Te właśnie w y t y c z n e posłużyły w c y t o w a n e j pracy za rodzaj m o d e l u opisu zwyczajów. Trzeba jednakże z góry zastrzec, że m o d e l t e n n i e zawsze mógł być k o n s e k w e n t n i e stosowany. P r z y c z y n y leżą w t r u d n o ­ ściach związanych z właściwą interpretacją b a d a n y c h zjawisk, z któ­ r y c h w i e l e c h a r a k t e r y z u j e dziś znaczna płynność, niektóre zaś są już t y l k o odbiciem, nierzadko zniekształconym, swej p i e r w o t n e j postaci. W a r t y k u l e n i n i e j s z y m pominięta została, ze względu n a jego ogra­ niczone r o z m i a r y , część opisowa m o n o g r a f i i (134 ss. maszynopisu) *. Zachowana natomiast została druga część pracy, n a którą składają się rozważania n a t u r y ogólnej idotyczące przede w s z y s t k i m problemów f u n k c j o n o w a n i a oraz zmienności zwyczajów dorocznych. Ilustrację t y c h rozważań stanowią w y b r a n e opisy bardziej c h a r a k t e r y s t y c z n y c h zja­ wisk. Jeśli chodzi o zakres t e r y t o r i a l n y p r a c y w zasadzie ogranicza się o n d o t e r e n u samej w s i Dzierążnia. T y m n i e m n i e j w świetle zebranych materiałów t e r e n o w y c h można wyrazić pogląd, że procesy p r z e m i a n zarejestrowane w obrębie t e j w s i są reprezenta­ t y w n e dla całej najbliższej o k o l i c y . W związku z t y m zawarte w a r t y ­ k u l e w n i o s k i teoretyczne odnoszą się do stosunkowo niewielkiego r e g i o ­ n u . Jednakże w zestawieniu z analogicznymi w n i o s k a m i z i n n y c h r e g i o ­ nów P o l s k i można b y uzyskać podstawy do sformułowania ogólniejszej t e o r i i p r z e m i a n k u l t u r y społecznej n a o d c i n k u zwyczajów dorocznych. N i n i e j s z y artykuł może być wkładem do takiego przedsięwzięcia badawczego. Zakres chronologiczny p r a c y obejmuje ostatnią ćwierć X I X w . oraz m i n i o n e lata w i e k u X X . Rzecz zrozumiała, że obraz d o t y ­ czący końca w i e k u X I X jest niepełny, z p o w o d u niedostatecznej p o d ­ s t a w y źródłowej. 2. C h a r a k t e r y s t y k a źródeł Praca, na podstawie której powstał niniejszy artykuł, napisana zo­ stała głównie w o p a r c i u o źródła uzyskane na drodze badań t e r e n o w y c h przeprowadzonych w 1957 i 1958 r . Źródła te były uzyskane: 1 roku i od Zawarte wierzenia, M. B. Palmowej, lonych tej części łączące w się do M. Świętych ludwe. z do do B. opisy zostały uporządkowane wszystkie zarejestrowane poszczególnymi Środy Zielnej, końca wielkimi wpływami dniami Popielcowej, okresie Wielkie jnocy, Świątek niewątpliwie opracowania Obejmują Gromnicznej Wszystkich czaje w obrzędowego. od od W i e l k i e j n o c y od M. adwentu. B. Bożego Popielcowej do Wszystkich układ został liturgicznego na tzw. zwyczaje Narodzenia, do do Z i e l o n y c h Świątek, rodzaju roku według trakcie badań okresie Środy Zielnej Tego kościelnego w: w Niedzieli od Zie­ Świętych, od podyktowany doroczne zwy­ �KRYSTYNA 64 KWAŚNIEWICZ a) przez bezpośredni k o n t a k t z badaną zbiorowością na drodze j a w ­ n y c h wywiadów etnograficznych; b) na drodze u k r y t e j obserwacji stosunków m i e j s c o w y c h ; c) za pośrednictwem a n k i e t y dotyczącej w y b r a n y c h zagadnień, p r z e ­ prowadzonej wśród uczniów V — V I I k l a s szkoły podstawowej w Dzierążni. Materiały terenowe znajdują się w A r c h i w u m Zakładu E t n o g r a f i i Słowian U J , gdzie zostały wciągnięte p o d n r i n w . 144—147, 149—160. Złożyły się n a nie w y p o w i e d z i 25 rozmówców obojga płci (w t y m 7 osób liczyło ponad 75 l a t , 2 ponad 80 i jedna ponad 90 l a t ) . Równolegle z j a w n y m w y w i a d e m e t n o g r a f i c z n y m szła obserwacja przeprowadza­ na zarówno w t r a k c i e o d b y w a n i a rozmów, j a k i niezależnie od n i c h w związku z uczestnictwem w życiu w s i . Obserwacja była również j e d n y m ze środków służących do w e r y f i k o w a n i a materiałów. T u t a j też pomocna okazała się wspomniana uprzednio a n k i e t a przeprowadzona wśród dzieci szkolnych. Ponadto w y k o r z y s t a n e zostały niektóre źródła a r c h i w a l n e . W y m i e ­ nić t u należy m . in..materiały spisu rolnego z czerwca 1957 r . dotyczące podziału własności z i e m i między poszczególne gospodarstwa (udostęp­ nione przez G R N , a w y k o r z y s t a n e przy o m a w i a n i u współczesnej s t r u k ­ t u r y społeczno-gospodarczej w s i ) . Poza t y m uwzględniono literaturę etnograficzną i historyczną dotyczącą omawianego r e g i o n u . 3. Krótka c h a r a k t e r y s t y k a badanej w s i Dzierążnia jest wsią o bardzo odległej t r a d y c j i historycznej. W Liber Beneficiorum znajduje się w z m i a n k a o n i e j jako o w s i b i s k u p i e j . Zało­ żenie w s i sięga zapewne czasów znacznie dawniejszych niż czasy Długo­ sza, choć b r a k n a t e n temat ścisłych danych źródłowych. Jeden z p r o ­ boszczów dzierążskich, k s . L . Kotarbiński, podaje (nie przytaczając źródeł), że założenie Dzierążni sięga schyłku X l u b początków X I w . oraz że początkowo była ona wsią dziedziczną panów świeckich i przez tychże ok. r o k u 1271 została darowana ówczesnemu b i s k u p o w i k r a k o w ­ s k i e m u . O. K o l b e r g w s p o m i n a o Dzierążni jako o „wsi starożytnej" . 2 3 Dzierążnia leży w t z w . Niecce Nidziańskiej, którą to nazwą określa się obniżenie p o w i e r z c h n i t e r e n u pomiędzy Górami Świętokrzyskimi a Wyżyną Krakowsko-Częstochowską. Pod względem urodzajności zie­ m i jest zaliczana do t z w . r e g i o n u skalbmiersko-kazimierskiego, uznanego 2 Ks. L. K o t a r b i ń s k i , Pamiętnik religijno-moralny, „ R o k " , R . 1 3 : 1 8 5 3 n r 8, s. 1 1 0 — 1 1 1 . 3 O. K o l b e r g , L u d , Kieleckie, cz. I, K r a k ó w 1 8 8 5 , s . 16. �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 65 za jeden z najlepszych w Polsce. Dominują w o m a w i a n e j w s i t r z y za­ sadnicze g a t u n k i gleby: m a d y średnie, czamoziemne lessy próchnicze oraz lessy całkowite. Dźierążnia n i e 'posiada własnych lasów. P r o b l e m w o d y p i t n e j i na użytek domowy rozwiązuje rzeczka Jakubówka. Jeśli chodzi o przynależność regionalną, wieś u s y t u o w a n a była n a p o g r a n i ­ czu z i e m i k r a k o w s k i e j i sandomierskiej, przynależąc do w o j . k r a k o w ­ skiego. W pojęciu mieszkańców przynależność regionalna utożsamiana jest obecnie z administracyjną. Przed I wojną Dźierążnia należąca do okręgu skalbmierskiego, p o w . miechowskiego g u b e r n i r a d o m s k i e j , była pod zaborem r o s y j s k i m . W okresie międzywojennym zaliczała się do pow. pińczowśkiego, o d 1955 r . wcho:dzi w skład pow. K a z i m i e r z a W i e l ­ ka i jest siedzibą G R N . W i e l k a własność ziemska w Dzierążni o d bardzo d a w n a należała do kapituły k r a k o w s k i e j , o d której została w r o k u 1865 przejęta przez skarb cesarstwa rosyjskiego. F a k t t e n uprzedziło uwłaszczenie chłopów w 1864 r . T r a d y c j e pańszczyźniane zatarły się już zupełnie w pamięci mieszkańców w s i . N i e bez wpływu na to jest prawdopodobnie f a k t , że dwór w Dzierążni już w l a t a c h dziewięćdziesiątych X I X w . przestał istnieć, a g r u n t y dworskie rozparcelowane zostały odpłatnie pomiędzy gospodarstwa chłopskie. Obecnie wieś c h a r a k t e r y z u j e gospodarka r o l n i c z o - h o d o w l a n a. D a w n i e j większe zyski płynęły z h o d o w l i , zwłaszcza nierogacizny. P r o d u k c j a r o l n a n i e była nastawiona na specjalizację; starano się u p r a ­ wiać po trosze wszystkie rośliny potrzebne do k o n s u m p c j i l u b p r z e t w o ­ rzenia w gospodarstwie. Rzemiosło było słabo rozwinięte. E m i g r a c j e zarobkowe w Dzierążni rozpoczęły się w latach osiemdzie­ siątych X I X w . Wśród nich były: emigracje stałe do Zagłębia Dąbrow­ skiego, emigracje sezonowe „na S a k s y " do Niemiec, przed 1914 r . e m i ­ gracje zamorskie do Stanów Zjednoczonych pomyślane w zasadzie j a k o p o w r o t n e (choć w p r a k t y c e częstokroć przeradzały się w stałe) i po 1918 r . emigracje do F r a n c j i podobnie t r a k t o w a n e j a k zamorskie. W l a t a c h 1936—1939 przeprowadzano prace miernicze mające n a c e l u komasację gruntów. Spory dotyczące rozdziału ziemi zakończyła w o j n a , gdyż władze n i e m i e c k i e nakazały p r z y m u s o w e obejmowanie p r z y d z i e l o n y c h parcel. W czasie w o j n y Dźierążnia n i e poniosła s t r a t m a t e r i a l n y c h . Reforma r o l n a w 1945 r . n i e miała dla w s i żadnych k o n ­ sekwencji, gdyż już o d d a w n a nie istniała w i e l k a własność ziemska. N i e m n i e j po 1945 r . dokonały się w Dzierążni poważne przeobrażenia wynikłe z działania k i l k u czynników. P i e r w s z y m z n i c h była emigracja. Kierowała się ona n i e t y l e k u Z i e m i o m Z a c h o d n i m (dokąd wyjechało t y l k o o k . 8 r o d z i n ) , i l e do Zagłębia Dąbrowskiego i na Górny Śląsk. Wykorzystując licznych przedwojennych dzierążskich emigrantów 5 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. DC �66 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ przenosiła się t a m młodzież i młode małżeństwa. Z 'biegiem l a t p r z y ­ bysze w r a s t a l i w nowe środowisko, przyjeżdżając do r o d z i n n e j w s i j e ­ d y n i e w okresie i n t e n s y w n y c h prac p o l n y c h (a i to nie zawsze). Spora część młodzieży kończyła szkoły zawodowe w Zagłębiu l u b n a Śląsku, podejmując t a m p o t e m pracę. Po 1950 r. p e w n a część młodzieży dzierążskiej (ok. 10 osób) zgłosiła się do pracy w N o w e j Hucie, dojeżdżając do domów t y l k o n a niedzielę. W rezultacie z j a w i s k i e m powszechnie podkreślanym w r o z m o w a c h stał się b r a k dostatecznej ilości rąk do p r a c y w e w s i . Naturalną k o n ­ sekwencją tego s t a n u rzeczy był w z r o s t mechanizacji miejscowego r o l ­ n i c t w a . Ulepszone narzędzia i m a s z y n y rolnicze sprowadzano p i e r w o t n i e z Z i e m Zachodnich. Później zaczęto zaopatrywać się w n i e za pośred­ n i c t w e m h a n d l u uspołecznionego. Postęp techniczny pociągnął za sobą niewątpliwie podniesienie się p o z i o m u intelektualnego mieszkańców w s i . Z j a w i s k u t e m u sprzyjały również liczne k o n t a k t y z k r e w n y m i i z n a j o m y m i w miastach. N i e spo­ t y k a się n i e m a l r o d z i n , których członkowie p r z y n a j m n i e j k i l k a razy do r o k u n i e jeździliby do m i a s t . Wszystkie większe z a k u p y w zakresie garderoby, m e b l i i t p . d o k o n u j e się p r z y okazji t a k i c h wyjazdów. W związku z t y m ciągle wzrasta atrakcyjność miasta w oczach w s i , mając dalsze rozliczne konsekwencje. Jedną z n i c h był — zahamowany może trochę w o s t a t n i m okresie — upadek przeświadczenia o znaczeniu p r a c y na r o l i . D l a większości młodych l u d z i ideałem stała się 8-godzinna praca w fabryce l u b urzędzie i w o l n y czas poświęcany na r o z r y w k i . P r z e m i a n y w życiu społecznym Dzierążni łączą się nie t y l k o ze w s p o m n i a n y m i c z y n n i k a m i , ale i z wewnętrznymi przeobrażeniami o m a ­ w i a n e j społeczności w i e j s k i e j . W grę wchodzi t u n i e t y l k o 'podniesienie r a n g i społecznej w s i przez u t w o r z e n i e w niej zrazu g m i n n e j , a później gromadzkiej r a d y narodo­ wej, j a k też przez rozbudowę miejscowej m l e c z a r n i przemysłowej, ale i przez w p r o w a d z e n i e szeregu i s t o t n y c h ułatwień życia codziennego. Wymienić wśród n i c h można: u r u c h o m i e n i e agencji pocztowej, r a d i o fonizację w s i , a wreszcie j e j elektryfikację. Współczesna Dzierążnia w y k a z u j e bardzo silne dążenia do m o d e r n i ­ zacji życia; wyraża się ono w ubiorze, mieszkaniu, pożywieniu, a także w s t y l u życia rodzinnego, w sposobie w y c h o w y w a n i a dzieci, w ideałach życiowych. Procesem t y m Objęte są wszystkie kategorie społeczne l u d ­ ności w s i . S t r u k t u r a Wsi według p o w i e r z c h n i gospodarstw r o l n y c h przedsta­ wiała się w okresie p r o w a d z o n y c h badań następująco: �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI Wielkość gospodarstwa DOROCZNYMI Ilość w 0— 2 ha 37,6 2— 3 ha 21,0 3— 5 ha 25,6 5— 7 ha 11,0 7—10 ha 4,0 10—14 h a 0,8 67 % Jak widać z powyższych danych, w e w s i przeważają gospodarstwa małorolne. Jednak i one objęte są procesem m o d e r n i z a c j i życia. N a w i a ­ sem można dodać, że według o p i n i i mieszkańców niektórych okolicz­ n y c h wniosek Dzierążnię uważa się za wieś zamożną, aczkolwiek nie w t a k i m stopniu, j a k n p . sąsiednie K u j a w k i l u b niedaleką Topolę. II. ISTOTA ZWYCZAJÓW D O R O C Z N Y C H I PRÓBA I C H 1. W y b r a n e przykłady prób definiowania zwyczajów K L A S Y F I K A C J I dorocznych Zapoznanie się z literaturą p r z e d m i o t u pozwala na wysunięcie t w i e r ­ dzenia, że pojęcie zwyczajów w ogóle, a zwyczajów dorocznych w szcze­ gólności, nie jest do t e j p o r y jednoznacznie zdefiniowane. J a k w m o w i e potocznej, t a k i w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j spotyka się wyrażenia „ z w y ­ czaj", „obyczaj", „obrzęd" powtarzane raz w f o r m i e synonimów jednego i tego samego pojęcia, raz w p r o s t przeciwnie — t r a k t o w a n e jako poję­ cia odrębne. K i l k a przytoczonych niżej cytatów z i l u s t r u j e tendencje panujące w l i t e r a t u r z e n a u k o w e j w związku z próbami precyzowania treści t y c h pojęć. Wybór t e n , rzecz jasna, nie p r e t e n d u j e do przedstawienia w s z y s t ­ k i c h kierunków występujących w nauce w zakresie sposobu u j m o w a n i a pojęć „zwyczaj", „obyczaj" i t p . , w y k a z u j e j e d y n i e stopień i c h zróżni­ cowania, p u n k t y styczne i różnice. W y k o r z y s t a n i e l i t e r a t u r y obcej nasuwa znaczne trudności, ze w z g l ę ­ d u na płynność i nieścisłość t e r m i n o l o g i i . T a k n p . słowniki nasze tłu­ maczą jednakowo jako „zwyczaj", „obyczaj" n i e m i e c k i e wyrażenie „Brauch" i „Sitte", francuskie „usage" i „cotume" czy angielskie , , c u ­ s t o m " i „fołkway". Dlatego też proponowane niżej tłumaczenia t y c h terminów są na pewno kwestią dyskusyjną. Przegląd d e f i n i c j i rozpocząć można o d przytoczenia znanego w y d a w ­ n i c t w a Handworterbuch des Deutschen Aberglaubens, w którym z n a j ­ duje się następujące sformułowanie: „Istotny zwyczaj l u d o w y [ V o l k s brauch] t k w i s w y m i k o r z e n i a m i przede w s z y s t k i m w r e l i g i i (w szero­ k i m tego słowa znaczeniu) albo w c h o d z i z nią — prędzej czy później — �KRYSTYNA 68 KWAŚNIEWICZ w ścisłe powiązania. Z w y c z a j , j a k mówią niektórzy, to »kult codziennego życia«. Z tego p o w o d u może stać się o n siłą zmuszającą człowieka do tego stopnia, że wszelkie uchylanie się jest t r a k t o w a n e jako g r z e c h " . „... U podstaw w i e l u zwyczajów leżą oczywiście reakcje zewnętrzne n a silne bodźce uczuciowe. Skoro jednak dochodzi do głosu refleksja, w y ­ łączają się magiczno-uczuciowe powody, których celem jest bądź obrona przed złymi siłami, bądź sprowadzenie płodności i powodzenia, nadto, jeśli występuje w i a r a w demony i bożki, zdobycie i c h poparcia l u b u c h y l e n i e wrogości. Rzecz znamienna, że wszystkie przełomowe c h w i l e w życiu l u d z k i m , w p r a c y w poszczególnych porach r o k u są z w y k l e p r z y b r a n e w formę religijno-magiczną. U j a w n i a się p r z y t y m silnie Skłonność do nagromadzania czarodziejskich środków. W i e l k a jest r ó w ­ nież siła t r w a n i a t y c h zwyczajów, które oparły się w s z e l k i m p r z e o b r a ­ żeniom w i a r y r e l i g i j n e j , m i m o że nadano i m (zwyczajom) inne zna­ czenie" . W tomie I I I tejże encyklopedii znajduje się następująca definicja obrzędu (Ritus): „Przez obrzęd r o z u m i e m y określony zwyczaj n a g r u n ­ cie r e l i g i i i m a g i i , u r e g u l o w a n y i ustalony w sposób, w j a k i m a być przedsięwzięte działanie k u l t o w e l u b magiczne" . I dalej „...całość obrzę­ dów rnożemy określić na terenie r e l i g i i jako k u l t , na terenie m a g i i jako z w y c z a j " . Rozróżnienie między pojęciami „zwyczaj" i „obyczaj" p r z e p r o w a ­ dził R i c h a r d B e i t l , formułując je następująco: „Między pojęciami »zwyczaj« [Brauch] i »obyczaj« [Sitte] można wyróżnić z teoretycznego p u n k t u widzenia p e w n e różnice. W p e w n y c h czasach i w p e w n y c h w a r u n k a c h »obyczaj-« oznacza coś ściślejszego, narzucającego się w p r z y ­ m u s o w y spoisób. Jednak z praktycznego p u n k t u w i d z e n i a nie ustala się dokładnego wyróżnienia o b u t y c h pojęć. Jako zwyczaj można t r a k t o ­ wać powtarzające się działania, które stały się pewną regułą... Z poję­ ciem zwyczaju łączy się wyobrażenie jakiegoś często powtarzalnego, czasami zobowiązującego działania społeczności, rodziny, szczepu, w s i l u b szerszej zbiorowości. Zwyczaj ucieleśnia w sobie p r a w o społeczności, poglądy n a to, co słuszne i właściwe. N a w e t w nowoczesnym p r a w o ­ d a w s t w i e zwyczaj s t a n o w i jeden z czynników w y m i a r u s p r a w i e d l i ­ wości. Zaś o t y m , j a k i e znaczenie w w i e l k i c h miastach m a moda i k o n ­ wenanse — rodzaje zwyczaju — nie potrzeba dodawać. W i a r a , prawa, 4 5 6 7 4 Handwoerterbuch des Deutschen Aberglaubens, s. 1 5 1 1 . • 5 O p . c i t , 1512. 8 Op. cit., Op. cit., 7 t. 3, B e r l i n — L e i p z i g s. 740. 1935, s. 739. \. 1, B e r l i n — L e i p z i g 1928, �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI 69 DOROCZNYMI Ubiór, sztuka, ipoezja, pieśni i tańce l u d o w e odnajdują swe powiązania w zwyczajach związanych z życiem l u d z k i m i biegiem r o k u " . F o l k l o r y s t a f r a n c u s k i P. Saintives zwyczaje t r a k t u j e jako spuścizną przeszłości, która w i n n a być z p i e t y z m e m przechowywana z pokolenia na pokolenie. „Podobieństwo życia ludowego z jednego w i e k u na d r u ­ gi, tysięczne przeżytki, ciągłość obrzędów [usage] i zwyczajów [cotume] przywiązują człowieka dó z i e m i i całej przeszłości jego r a s y " . W za­ sadzie z p o d o b n y c h założeń wychodził S. P o n i a t o w s k i , formułując swój pogląd n a doroczne zwyczaje ludowe. Określił j e b o w i e m jako „szcząt­ k i d a w n y c h obrzędów k u l t o w y c h , mających na celu sprowadzenie i d l a ogółu, i d l a j e d n o s t k i pomyślności w gospodarce, z d r o w i u , życiu r o ­ d z i n n y m i społecznym" 8 9 W pracach i n n y c h autorów p o l s k i c h b r a k jest prób d e f i n i o w a n i a zwyczajów czy obrzędów, j a k k o l w i e k używa się o b y d w u w y m i e n i o n y c h t e r m i n ó w " . We Wstępie do ludoznawstwa polskiego J . S. Bystroń m o t y w u j e j e d y n i e przynależność zwyczajów dorocznych do „kultury społecznej". Pisze: „Pod nazwą k u l t u r y społecznej r o z u m i e m y te f o r m y k u l t u r a l n e , które się tworzą do celów współżycia l u d z i pomiędzy sobą, t u więc należy organizacja życia społecznego, towarzyskiego, prawnego, gospodarczego, religijnego. T u t a j również należy k u l t u r a obrzędowa jako o b j a w organizacyjny g r u p y . Wśród zwyczajów obrzędowych w y ­ różniamy rodzinne, p o t e m doroczne (kalendarz obrzędowy), potem zwią­ zane z r o l n i c t w e m czy pasterstwem, wreszcie d o m o w e " . Z próbami określenia terminów „zwyczaj", „obyczaj" i t p . spotkać się można również na terenie i n n y c h nauk. T a k n p . w w y d a w n i c t w i e Encyklopaedia of the Social Sciences zawarta jest następująca definicja obyczaju (custom): „Termin obyczaj używany jest n a oznaczenie p e w ­ nej całości wzorów zachowania się, które są uświęcone przez t r a d y c j e i umiejscowione w g r u p i e jako w z o r y przeciwstawne p r z y p a d k o w y m działaniom j e d n o s t k i " . H . P. F a i r c h i l d to samo pojęcie formułuje n a ­ stępująco: „Obyczaj to społecznie określony sposób zachowania się, uświęcony przez tradycje i u m a c n i a n y naganą społeczną w razie prze11 1 2 1S R. B e i U , 8 Glaube und Volk. Deutsche Volkskunde. Von Sage, Wort Von und Siedlung, Lied des Haus und deutschen Ackerkultur. Volkes, Von B e r l i n 1933, s. 102. P. 9 1 0 wa b.d., 1 1 S a i n t i v e s , J . S. 13 B y s t r o ń , Polski, J . S. Poznań de folklore, Etnografia Paris Polski, 1936, s. 12. [w:] Wiedza o Polsce, w Polsce, Kraków polskiego, wyd. t. 3, Warsza­ 1916; tenże, s. 299. Etnografia 1 2 Manuel S. P o n i a t o w s k i , Zwyczaje żniwiarskie 1947, b . m . B y s t r o ń , Wstęp do ludoznawstwa II, 1939, s. 196. Encyklopaedia of Social Sciences, t . 4, N e w York 1 9 3 1 . s. 658. Warszawa— �KRYSTYNA 70 KWAŚNIEWICZ kroczenia g o " . S. H . B r i t t zwyczaje (folkways!) d e f i n i u j e następująco: „Zwyczaje to są »właściwe« sposoby postępowania, jednakże n i e d l a ­ tego, że są one życiowo niezbędnymi sposobami zachowania się, lecz dlatego, że w szerokim zakresie są t r a d y c y j n e " . Społeczny i zarazem u t y l i t a r n y c h a r a k t e r szczególnie jasno przebija z d e f i n i c j i nakazów (mores) przytoczonej za S. H . B r i t t e m przez W . G. S u m n e r a : „Nakazy są to sposoby postępowania, które występują w społeczeństwie (i służą) do zaspokajania l u d z k i c h potrzeb i pragnień łącznie z w i e r z e n i a m i , pojęciami, kodeksami i w z o r a m i 'poprawnego życia, które tkwią w t y c h sposobach mając z n i m i genetyczny zwią­ zek" . W przytoczonych wyżej w y p o w i e d z i a c h poszczególnych autorów można uchwycić rozbieżności i p u n k t y styczne. J e d n i a u t o r z y zwyczaj traktują przede w s z y s t k i m jako spuściznę przeszłości, umacniającą więź społeczną, i n n i jako w y z n a c z n i k i ludzkiego zachowania. N a ogół j e d n a k w definicjach zwyczajów główny nacisk położony jest na: 1. powtarzalność j e d n y c h i t y c h samych wzorów wymogów zacho­ w a n i a się ludzkiego w p e w n y c h okolicznościach; 2. istnienie g r u p y społecznej, w której kręgu może wytworzyć się t e n obowiązujący system p o w t a r z a n y c h wzorów; 3. istnienie sankcji k a r n y c h , które ściąga na siebie jednostka u c h y ­ lająca się o d stosowania t y c h wzorów. 14 1 5 16 2. Propozycja d e f i n i c j i zwyczajów dorocznych A n a l i z a przytoczonych wyżej poglądów i i c h k o n f r o n t a c j a z e m p i ­ r y c z n y m materiałem t e r e n o w y m z e b r a n y m w badanej w s i posłużyła za podstawę do sformułowania następującej p r o p o z y c j i 'definicyjnej: zwyczaj stanowią strzeżone przez tradycję, panujące w d a n y m środo­ w i s k u społecznym w y m o g i i w z o r y w zakresie zachowania się, p o w t a ­ rzane bądź i n d y w i d u a l n i e , bądź zbiorowo w określonych sytuacjach w sposób celowy. Rozważając przydatność tego sformułowania w o d n i e ­ sieniu do zwyczajów dorocznych, ze szczególnym uwzględnieniem 'po­ t r z e b niniejszej pracy, można ująć j e następująco: są to strzeżone przez tradycję, panujące w d a n y m środowisku społecznym w y m o g i i w z o r y w zakresie zachowania się, 'powtarzane r o k r o c z n i e w sposób c e l o w y bądź i n d y w i d u a l n i e , bądź zbiorowo, w związku z określonymi d n i a m i , świętami l u b o k r e s a m i świątecznymi, p o r a m i r o k u , w związku z r o z - H . P. F a ii ir с h ii 1 d , Dictionary 1 5 S. H . B r i t t , 1 8 W. 1 4 G. Social S u m n e r , Psychology Folkways, of Sociology, in Boston Modern New Life, York New 1944, s. 84. York 1 9 4 6 , s . 28 ( c y t . z a 1 9 4 5 , s. B r i t t , op. 63—64. cit.). �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 71 poczynaniem i kończeniem p e w n y c h co r o k w y k o n y w a n y c h czynności gospodarczych, z zachodzącymi po raz p i e r w s z y w r o k u w przyrodzie f a k t a m i , po r a z p i e r w s z y c z y n i o n y m i spostrzeżeniami i t p . Zasób t y c h wymogów i wzorów zachowania się 'uzależniony jest o d s p l o t u r o z m a i ­ t y c h czynników, składających się n a obraz rzeczywistości, w j a k i e j żyje dana społeczność w i e j s k a . Wobec tego uzależniony jest również o d c h a ­ r a k t e r u potrzeb, których zaspokajaniu mają służyć zwyczaje doroczne. Obecny w y b i t n i e r e l i k t o w y c h a r a k t e r t y c h ostatnich spowodowany jest właśnie zmianą układu warunków wprowadzających n o w y s t y l życia, a w r a z z n i m zmieniony charakter potrzeb, oraz możność r e a l i z o w a n i a i c h na i n n e j drodze, niż w odniesieniu do (poprzednich pokoleń w i e j ­ skich. Zwyczaje doroczne muszą być t r a k t o w a n e łącznie z odnośnymi w i e ­ r z e n i a m i , n a które składają się poglądy, wyobrażenia, oraz r o z m a i t e p r o g n o s t y k i , towarzyszące określonym, rokrocznie powtarzającym się s y t u a c j o m i zdarzeniom (analogicznie do zwyczajów dorocznych). Zwyczaje i w i e r z e n i a t r a k t o w a n e łącznie 'pozwalają na analizę za­ równo zewnętrznych, a więc f o r m a l n y c h przejawów obrzędowej dzia­ łalności l u d o w e j , j a k również i c h treści ideologicznych. T a k też będą t r a k t o w a n e w dalszym ciągu t e j pracy. Zgodne jest to z obiektywną rzeczywistością, w której zwyczaje doroczne i współwystępujące z n i m i wierzenia łączą się w sposób bardzo ścisły i uzupełniają nawzajem. Wierzenia j a k o takie często zawierają w sobie p e w n e n a k a z y i zakazy działania. Wypełnianie i c h leży zatem u p r o g u (powstawania zwycza­ jów l u b jest i c h ideologicznym uzasadnieniem. Naturalną przyczyną p o w s t a w a n i a zwyczajów był również w y t w o r z o n y przez w i e r z e n i a świat wyobrażeń przenoszonych na realne życie. Można n a w e t posunąć się do t w i e r d z e n i a , że w i e r z e n i a warunkują (szczególnie zaś w a r u n ­ kowały p i e r w o t n i e ) istnienie zwyczajów dorocznych. Podobnie m a się rzecz z c e l a m i , j a k i e miały być osiągnięte n a drodze p r a k t y k o w a n i a zwyczajów. Cele i c h m i a n o w i c i e są określane (a w każdym razie może były p i e r w o t n i e ) przez wierzenia i wyobrażenia. U 'podstaw powstawania wierzeń leży z k o l e i potrzeba możności o d ­ działywania, chociażby fikcyjnego, na realnie istniejącą rzeczywistość, w c e l u zapewnienia o p t y m a l n y c h warunków egzystencji oraz u c h y l e n i a czynników mogących t e j egzystencji zagrażać. Potrzeba ta r e a l i z u j e się na drodze (praktykowania zwyczajów, którym p r z y p i s u j e się rzeczy­ wistą skuteczność, a to w związku z kolosalną rolą, jaką w nich o d g r y ­ w a r e l i g i a l u b magia, częstokroć zaś o b y d w a te zjawiska równocześnie. W i e l k i -prestiż r e l i g i i , a pośrednio przez nią i m a g i i jest powodem, dla którego zwyczaje t r a k t o w a n e są j a k o n o r m y obowiązujące, których świadomie n i e łamie się. W y k r o c z e n i a b o w i e m mogłyby odwrócić k o - �72 KRYSTYNA KWAŚNIEWICZ rzyści, a nawet spowodować szkody i pociągnąć za sobą sankcje spo­ łeczne, stany f r u s t r a c y j n e i t p . W y d a j e się, że p i e r w o t n y cel zwyczajów 'był w y b i t n i e u t y l i t a r n y . Dlatego też zwyczaje doroczne r o z p a t r y w a n e n a gruncie p r o b l e m a t y k i społecznej są przede w s z y s t k i m j e d n y m ze środków służących do za­ spokajania i s t o t n y c h potrzeb człowieka, a k t u a l n y c h w danych w a r u n ­ kach. Sama f o r m a wypełniania t e j r o l i przez zwyczaje doroczne może być różna i 'kształtuje się w zależności o d c h a r a k t e r u panującej id e ologii. Ponieważ zmiany w ideologii pozostają w t y l e za z m i a n a m i w sposobie życia i pracy, p i e r w o t n y c h a r a k t e r i cele zwyczajów dzisiaj niejedno­ k r o t n i e są już t r u d n e do odczytania. N a koniec zaznaczyć wypada, że z u w a g i na wielostronne powiązania zwyczajów dorocznych z różnymi d z i e d z i n a m i życia (społeczna, gospo­ darcza, r o d z i n n a itp.) proponowana definicja n i e p o w i n n a być t r a k t o ­ wana r y g o r y s t y c z n i e . Zadaniem j e j jest określenie ogólnych r a m , któ­ r y c h granice w miarę potrzeby mogłyby się rozszerzać w r o z m a i t y c h k i e r u n k a c h . Możność dostosowania sformułowania ogólnego do specy­ f i k i poszczególnych przypadków p o w i n n a stanowić właśnie sprawdzian j e j poprawności. 3. Podstawowe t y p y zwyczajów i wierzeń dorocznych K l a s y f i k a c j a z j a w i s k n i e jest głównym celem badawczym, jest j e d ­ n a k niezbędnym środkiem do wyodrębniania poszczególnych typów zjawisk i i c h .poprawnej i n t e r p r e t a c j i . W odniesieniu do zwyczajów i wierzeń dorocznych jest t o zadanie s k o m p l i k o w a n e . N i e z w y k l e zło­ żony i różnorodny i c h charakter, częsta wielorakość środków, które mają spełniać te same funkcje, oraz różnorodność f u n k c j i poszczegól­ n y c h zwyczajów sprawiają, że klasyfikacja, która spełniałaby wszelkie w y m o g i n a t u r y logicznej, jest p r a w i e wykluczona. Należy p r z y t y m zauważyć, że zbyt szczegółowy podział rozbijałby całość zagadnienia na t y l e faktów i n d y w i d u a l n y c h , że mogłyby zatracić się cechy wspól­ ne. Z d r u g i e j s t r o n y k l a s y f i k a c j a zbyt ogólna też n i e spełniłaby w spo­ sób zadowalający swego zadania, gdyż w n i o s k i budowane n a j e j p o d ­ stawie byłyby mało k o n k r e t n e . W t e j s y t u a c j i decydującego znaczenia nabiera dobór słusznych kryteriów, które pozwoliłyby zarówno uniknąć z b y t n i e j drobiazgowości, j a k i ogólnikowości. Kryteriów t y c h jest wiele, w zależności o d przyjętego w d a n y m m o m e n c i e p u n k t u widzenia. N i e może być zatem m o w y o jednej p o d ­ stawowej k l a s y f i k a c j i . W p o l s k i e j l i t e r a t u r z e etnograficznej n a j b a r ­ dziej do t e j p o r y rozpowszechniony był podział zwyczajów dorocznych według k o l e j n y c h chronologicznych okresów (nip. zwyczaje okresu B o - �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI 73 DOROCZNYMI żego Narodzenia) l u b d n i (nip. obrzędowość świętojańska) . Nie k w e ­ stionując przydatności t a k i e j k l a s y f i k a c j i do celów opisowych można zwrócić uwagę, że względy teoretyczne przemawiają i za i n n y m i ' k r y t e ­ r i a m i . T a k n p . możliwa jest próba k l a s y f i k a c j i n a podstawie k r y t e r i u m s y s t e m u i d e o l o g i c z n e g o , na którym opierają się poszczególne t y p y zwyczajów. Biorąc to p o d uwagę można wyróżnić w świetle ana­ l i z y materiałów t e r e n o w y c h z Dzierążni następujące t y p y : A — z w y ­ czaje, których wypełnianie wiąże się z w y m o g a m i k u l t u r e l i g i j n e g o ; В — zwyczaje, które realizują się n a g r u n c i e systemu myślenia m a ­ gicznego . Jeżeli chodzi o zwyczaje, w których wyraża się podporządkowanie w y m o g o m k u l t u religijnego ( t y p A ) , można stwierdzić, że posiadają one c h a r a k t e r n a j m n i e j złożony. Zaliczyć t u należy wszelkie zwyczajo­ we zachowania się, których zadaniem jest wywiązanie się z tego, co kościół i n s t y t u c j o n a l n i e ustanawia, nakazuje i sankcjonuje. I c h cel jest jednoznaczny i wszędzie w ostatecznej k o n k l u z j i t e n sam. Należą t u m . i n . m o d l i t w y codzienne, uczestniczenie w mszach i nabożeństwach, przystępowanie do sakramentów, udział w procesjach i p i e l g r z y m ­ kach i t p . 17 18 Natomiast p r o b l e m zwyczajów, dokonujących się w działaniu m a ­ g i c z n y m ( t y p B), jest bardziej s k o m p l i k o w a n y , ponieważ pośrednio n i e ­ m a l wszystkie te p r a k t y k i łączą się z religią (np. czas w y k o n y w a n i a t y c h p r a k t y k jest zsynchronizowany z k o n k r e t n y m i d a t a m i r o k u k o ­ ścielnego; sposób w y k o n y w a n i a p r a k t y k opiera się ma przedmiotach poświęconych w kościele i t p . ) . Jednakże zwyczaje typów A i В nie wyczerpują całego bogactwa zjawisk. Co więcej, narzuca się stwierdzenie, że najliczniejszą grupę stanowią zwyczaje t y p u p o ś r e d n i e g o . Weźmy przykładowo z w y ­ czaj święcenia wianków z i e l n y c h . 1 7 Рог. rzeniach пр.: i innych Polsce, W. T e t m a j e r , t. nr 1 8 Gody nich grupa Trzeci in. Zob. system okresach sadnienia tych uwagi rozdz. czy innych 6: tj. w O C z e c h , święta, czyli Świąt Boskiej okres zwyczajach wie­ wielu wielkanocnych Kraków świąt Bożego Archeologiczne Zielonych, w postępowało i 1858; Narodzenia Etnograficzne", „Kronika Powszechna", 1. oparty właściwie i Matki 1933. P o d o b n i e astronomiczno-gospodarczy, przyp. myślenia, I I I , 2. J . folkloru także znaczy Wniebowzięcia nr Antropologiczne, Z n i e istniał Nie jak godnie rozwojowych zwyczajów. w i G a w e ł e k , (naukowych), Życie", Kalendarz „Materiały 1898; F . 19; 1913, i nych i autorów, Nowy [w:] Krakowskiem, 3: „Wiedza wcześniejszych w w Z a w i s t o w i с z , Dzień К. obrzędach, na w związku to, a b y zwyczajów przesłankach badanej z tym nie nie występowały ii w i e r z e ń empiryczno-racjonal­ społeczności, w odpowiadała próby magicznych. jej poprzed­ mu odrębna racjonalnego W tej kwestii uza­ zob. �KRYSTYNA Zwyczaj mu święcenia się wane duże wiankowi. cał w cji, gdzie wianki przez to ziele, oktawę. w czterech począwszy się do kobiet ze w s i położonych i daje lidoni), im śie krvavnik (herba (niebieskofdołkowe ślepia fikować), (rosną (flores go do noszą n a ogół np. Roślinom nicze. I dzania krowom tym strychu za po ziół się się blaszaną i Gdy się też z Gdy W i przed czarami t z w . zouf. wkładano również trudno dociec). z — dokonywanych bardzo dobre. Dla za Zabieg przed dłu­ dokłada piwonie, kwitną. na­ Kobiety jednak nosić je (do górę się do n i e j dobrze okadza mleka zmarłym pomocą wianka w krowę, się na się rozpędził pierwsze jak ciele­ obcho­ Okadzanie puchliznę poduszki pod w to kwestii: prócz wymienia krowy Wielki šfientoblivosé. głowę skuteczność tes. z przed myszy trzykrotnie do my zbiory zbo­ wian­ blachę również nie ulega z na bo to na kruszy związku weźmie, robili, przed też dym z wianka pije pioruna. je takimi nie kobiet się się miętę dzisiaj) chronić przystępu. wpłynąć oka­ polnego poszczególne zioła zioła lecz­ do sporządza stodoły zastosowanie okadza się chmura, w do ten ma się tak właściwości zakłada idący kruszy starszych dziady o Obecnie maku szkodnikami, wielu Nase mirka- łąkowa uderzeniem burzowa ewentualnie Wiankiem wianka Zioła aby z się się z p o l a n i e miała carovnica kol­ polne Dziurawiec, przed celu duża znajduje wtedy że albo maki grochu), można oczy. zawiesza zopola. ma do sroczek Wywar samym zwozi podpaliwszy Ze chore ochronę tym się o c i e l i , czarownica czyli srocki zidenty­ kogutki się r o z m a i t e żołądka. jako oraz wianek krowa na blacřiom, rogach pożarem się i 'macierzanki używa (nadchodzi Gdy sivaki, róże, domu, ocieleniu. kościoła poi aby czyli wierząc, praktyk chorobach grad. czterech pokrywkę ją wokoło, kościelne, po kompresów pali Wreszcie Piątek, celu i burzę i w krów. ocieleniu, przy dachu. pioruna zabezpieczenia po wymion do z przypisuje kładzie się p o d s n o p k a m i , robactwo. dząc wianku he- serphylli), udało akurat się (herba (herba roślina jaśmin, bidne wplata albi), łyżek). kwiaty stare, pary. wianka stosuje iz w i a n k a i oddalił układa lub do do jak jakie jednym wejściowych. krokwie uderzeniem czy tego, po przyniesieniu drzwi że, t o w i a n e k niem się Wianki celu koło chmury służący stosuje domem ka zbliżonych nie spuchniętych wywar, piołunek trochę 5, b y l e podobnie głów­ pośrednictwem trifolli zbożu), (ozdohna ogrodowe, od z poświęconego s i ę n a boleści. W święcenia uyski oraz t a k ikopytnłka, s r o c z e k , r o z c h o d n i k a ponadto i do w nie za­ Po­ déiuraviec paszczek), panienki, zbożu, k w i t n i e kwiaty zależności 3 lub w (herba których wchodzi ziele (flores i oktawy. ziele acre), obcho­ przynosić wianków jaskuuce (sedum rosnące poświę­ monstran­ oktawę nie za Do koniczyny rumianku, całą nosom ponadto życie, kształtem również w w mięty) listkach wianków więcej, do się w maćieżanke rosnące na mogą skład w i a n k ó w roshodńik białej do przez monki). asari), kwiat (rośnie podobna goździki, troskę przypisy­ procesjonalnych viankami (pset abo podobne do l w i c h percok (roślina gietki, i (podobne niewiędnących się w je 'Ostatnim d n i u zaopatrują absinthii), kwiatki, n a polach, rhoedos), dźiduo Ponieważ w przypisuje ksiądz Kobiety Ciała się folii), cyani), czasie Bożego Ciała zawieszał wsi. odbywa (herba (herba (flores w i własności, Bożego następnie krańcach lasem jajko mille pieunek czyli bławatki ebki to kopytńika ilości perforatum), pod za powszechny niezwykłe dniu Potem, od domów. bardzo w w a gospodynie z Dzierążni kobity największe wianuszki, całą je dzisiaj wiara światową kościele. P o ś w i ę c e n i e wianki zabiera n i e lasove do maleńkie poświęcenia je w jest Tłumaczy I wojną zakopywał do wieszać 4 wisiały pól, tem Przed kościele dów wianków znaczenie. KWASNIEWICZ i To (w jakim niezbędność jest vazné, �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 75 S a m f a k t poświęcania z i e l n y c h wianków jest praktyką kultową, usankcjonowaną przez kościół. Natomiast zabiegi, j a k i e w y k o n y w a n e są później p r z y użyciu poświęconego w i a n k a , mają c h a r a k t e r m a g i c z n y w pełnym tego słowa znaczeniu. Podobnie m a się rzecz n p . z procesją w d n i u Bożego Ciała i p r z y s t r a j a n i e m na nią ołtarzy. Jak zakończono ostatniej jone były Niekiedy w ołtarze (gąsienice) przed obchody procesji i gałęzie tego wtykali n i e jadły. z skutkami kościelne oktawę je na Niektórzy ołtarzy związane święta, polach do z Bożym ludzie Ciałem zabierali i było gałęzie, z a s i a n y c h kapustą, aby tego celu używali jedynie z a t y k a n o też pod s t r z e c h y , co miało już jakimi gośionki jej gałęzi po ma­ lipowych. chronić chaty burzy. B u d o w a n i e i m a j e n i e ołtarzy jest w y r a z e m k u l t u religijnego. Lecz ustawianie gałęzi z t y c h ołtarzy n a polach, aby zapobiec niszczeniu i c h przez s z k o d n i k i , należy uznać za typową magię. Podobnych p r z y ­ kładów można b y przytoczyć znacznie więcej. Magicznego c h a r a k t e r u nabierają też całe dnie, czy n a w e t okresy, uznane przez kościół za największe święta w r o k u , a więc W i l i a i okres Bożego Narodzenia, W i e l k i Piątek i Sobota oraz o k t a w a Bożego Ciała. N a j z w y k l e j s z e zdarzenia następujące w t e d y mogą nabrać niezwykłego c h a r a k t e r u . . Ponadto w i e r z y się, że w y k o n y w a n i e p e w n y c h czynności w określonej i n t e n c j i może spowodować j e j spełnienie, w y k o n y w a n i e zaś i n n y c h może wyrządzić szkody. W k o n s e k w e n c j i wykształcił się cały szereg wróżb oraz nakazów i zakazów, stanowiących w y t y c z n e zachowania się i działania. Przytoczenie k i l k u k o n k r e t n y c h przykładów n a j l e p i e j z i l u s t r u j e i c h charakter. T a k n p . w r ó ż b y czynione w t e d y dotyczą p r z e p o w i e d n i pogody, urodzajów, pomyślności gospodarskiej czy zamążpójścia. Dużą rolę o d ­ g r y w a w n i c h obserwacja warunków atmosferycznych. Do dzisiaj dosyć Narodzenie wiada w od według danym pierwszy dzie cy swej z deszcz, żono dworze na szron, sedźielisto, to wychodziły przed wołały: uo dzieci, bowiem wróżba, będą że się krowy masła i dobrze będą sera. brzydka je dni, taki również dawało że jeśli niosły. siię tys to rok dom kobiety co że (psotna), cauy dobrze noce. zaś doiły, wigilijny niebo w roku. było związku Jaka odpo­ jest jest jaki drugi, jest był pogodny, miesiąca Jeśli w Jeśli czym taki bę­ a no­ było w będzie rano wierzono, obiedzie jojek jest zasnute Wilię gdyż po będzie niebo Boże dzień pogoda dzień niebo. z dzielące (czyli jaki radości, niebie, dni miesiącu Wieczorem i obserwowały na w mu połowa odwrót. do 1,2 pogoda. Każdy styczeń, Jeśli pierwsza powód wieczór Jeśli będzie pienisto. przez jest miesiącowi 1 na gviozdek w że jaka odpowiadającym przepowiadano, druga zwyczaj, się, jednemu w Obserwowano a Wiljo będzie obserwowanych pogodna, jest uważa kolejności dniu, taka l u t y itd.). padał powszechny Trzech Króli ładna, zauwa­ że jak wigilijnym, wygwieżdżone, bediie. Istniała wygwieżdżone, kury c h m u r a m i , oznaczało będzie obfitość to, mleka, �KRYSTYNA 7G KWAŚNIEWICZ Równolegle występowały p e w n e n a k a z y , często posiadające c h a ­ r a k t e r wróżebny. N p . w d n i u w i g i l i j n y m należy zachowywać się p o d każdym względem wzorowo, gdyż było to t r a k t o w a n e jako p r o g n o s t y k na cały r o k . Starsi przestrzegali, rządnie żano się pacierz, bowiem, przez latać po tak, jak rok. W f s i , ńie zachowanie się w się że cały aby czysto dniu ktoś dorośli, z i wcześnie spokojnie zachowuje tym kuućić ńie wstawać ubrać isię związku łclońć, tym umyć, Wilię, przestrzegano, śie, przestrzegano w ńie rano, zabrać bijać. zmówić do będzie aby w po­ pracy. Uwa­ zachowywał tym Kontrolowali dniu więc ńie swoje dzieci. A b y zapewnić sobie bogactwo, uważano, że należy myjąc się w Wilię rano wrzucić do m i e d n i c y pieniądze. Rano, nicy się w dniu z wodą w tej kowało celu wigilijnym, pieniądze wodzie, ich w aby' myciem, a tšymauy Niektórzy otrzymywane ojciec lub dopiero następnie pińiondze domu. pieniądze przed (bilon), śie twierdzą, w dniu cauy że matka rodzina rok ii ż e b y najlepiej na ślubu wrzucali cała nigdy nadawały sceńśćie, do mied­ po k o l e i bra­ do tego- się gdyż myła nie Ъуиу takie wazńiejse. ~ W okresie Bożego Ciała należy szczególnie t r o s k l i w i e pilnować krów,, aby czarownice 'nie Odebrały l u b n i e spaprauy mleka. W oktoby krów, ludzie, i coś czarownice aby im aby odebrać iz niego przedmiotem wy u kredą progu krowom krzyż, i ciągnąc naczynia. Carouńice zvionzku musom krów, Aby mleko. uniknąć miaua cegłę w że albo piecu, lub w psyleći. Aby krzywy, a Odrabianiem czarom wejścia, aby mleko wykryć, wraz progu odwrócić gdy krowa czarów zapobiec, powróz to i tak wodę n a siekierę i podkowę radzono. wyrwać się też chlewów bić specjalnie ¡i nieparzystą było chfast na ilością albo podstawionego bo do sfojego (drabiniastych lać zdaniem mleko lać na dla mléko gembý progach, gwoździ, rozmów­ na to cedzić i rozpaloną podkowę miotłą, całą t z w . guśloże ich kro­ pomieszczenia po n i e j z wymię stiragarza mleko. krowy spaprane też jej do kropili vžiena trzeba u oktoby, było na ogół — czaruje, kreśląc drabinach śfienćili, ludzie lać trudnili porwanym smycz w kopnych zaczarowanej czary, chliva za i m leciało mleko w krwią jadua, do mleko lub mleko z pilnowano przybijano też o d e b r a ć Wtedy zuość, kto starsi się Wtedy Odrobić, czyli naprawić, czary ców — t r u d n o . Mówiono, strzec suomy. masuo czarów, ale j a k caroimica było źdżiebeuko odbierajom zavieéč pilnie J a k ©powiadają zakraść Mogła z a niego. i trzeba spaprauy. musiała wieszając najbardziej jtedy nie czarownica nawet następnie najbardziej lub mleko, choćby wychodziło chlewa czarowały zabrany nie porwać, na wozach). jakoby mleka albo po i palić carouńica przez po­ n i m obetrzeć. ofcoże. prawej najlepiej Aby stronie siedmio- �Z ma. Przez s t ą d , że razy i taką w BADAN dziennie, zbierały gdy przed rosę do do ZWYCZAJAMI carovnica podkqwe okresie, użytkowały NAD zboża skopków. czarów. w Czarownice kościele, kouo i przed rosę czarownic w słońca sobie płynęła one na oraz w tylko potrzebowały w Jezusa, do ziele zabe drugiego jakoby łąki trzy południe wiadomy także sposób wianków to j e d n a k w i a n k i t a k i e , j a k ś w i ę c i ł y uvionzujom Pana 77 wychodziły zachodem czarowania bowiem Moc zielone, Uzbieraną Do grobu pšesua. jeszcze wschodem c o n y c h n a Boże Ciało. N i e były kobiety. ńie są DOROCZNYMI i ostaviajom świę­ zwyczajne ten vionek cfartku. Należy też wspomnieć, że w p e w n y c h okresach kościelnych obo­ wiązywało wiele z a k a z ó w . T a k więc w d n i u W i l i i nie spożywa się ziemniaków, obawiając się, że mogłoby to spowodować robienie się wrzodów (fto ve vilijo je źiemńioki, pšes cauy rok mo boloki). W W i e l ­ k i Piątek n i e w y w o z i się gnoju, nie rżnie sieczki i nie orze, bo będzie gadzina schua. W W i e l k i Piątek i Sobotę nie wolno pożyczać z d o m u przyrządów związanych z pieczeniem chleba, 'a więc poćioskuf, ożoguf, uopat do chleba i pomietek. P r z e d m i o t y te 'bowiem specjalnie j a k o b y pożyczały czarownice, aby za i c h pośrednictwem odbierać k r o w o m m l e ­ k o . Przed św. J a n e m (24 V I ) nie w o l n o się kąpać w wodzie bieżącej, bo może ukonśić jakiś robok l u b diabeu utopić, ponieważ woda jest jeszcze nie okscona, i t p . Magia i r e l i g i a równolegle dochodzą też do głosu w niektórych wierzeniach. N p . w d n i u zadusaným nakazane przez kościół m o d l i t w y za umarłych łączą się z w i e r z e n i a m i o p r z e b y w a n i u w t e d y dusz w do­ m a c h i kościołach i z p r z y g o t o w a n i a m i n a i c h przyjęcie. Gdy w dniu kościół, mówi Z Wszystkich zostawia się, że obawy przed myślaniach, chodzą niej i też stole do zawsze wedle się i w dzieli wierzeń, je tym palono powtórnie do na idące wszystkie dusze do które nawet czasie na kościoła modlitwy modlić. i dniu modlą w wraz i czarną i że Dlatego na z żywymi, Podobno ludzie smutnych zmarłych noc zostawia bielono zmarłych a się tacy, im daw­ ściany przychodzą, wieczorem są roz­ przy­ informatorów pranie, dusze gdyż mszę. ziemię, i dusze pewnych robiono .kościele. na modlitwie wierzą, opuszczają stułę, odprawiają zaświatów na zadusznym się pustym z dusz ludzie mszał kościoła Zdaniem przyjęcie W do spędzają modlitwy. świeczki. idą Niektórzy t a m się do niesporach katafalku, przybywają a czas płaczą. aby książkę zauobnych po na z domów, domów, chleb Świętych n i m trumnę duszami, wtedy czasem wieczorem w wieczorem •nie w y c h o d z ą na się schodzą którzy wi­ kościoła. Te różnorodne zwyczaje o charakterze p r a k t y k magicznych można podzielić również ze względu na k r y t e r i u m oczekiwanego a k u t k u . W y ­ różnić wówczas w y p a d a : 1 9 1 9 ny Tutaj przez Kraków K. należy zwrócić uwagę M o s z y ń s k i e g o 1934. s. 267—268. w na podział jego zabiegów Kulturze ludowej magicznych, Słowian, wprowadzo­ cz. I I , z. 1, �KRYSTYNA 78 KWAŚNIEWICZ 1. P r a k t y k i sprowadzające, zapewniające .pożądane s k u t k i , j a k n p . urodzaj, bogactwo, powodzenie, zdrowie i t p . Są to n a ogół p r a k t y k i zlokalizowane czasowo, co sprawia, że w y k o n y w a n i e i c h jest związane z określonymi d n i a m i , a często n a w e t p o r a m i d n i a . Oto k i l k a p r z y ­ kładów: W Nowy słomy, Rok sprowadzić dzi je na ramy, po tę polu, kłosy lub dwie n a krzyż na na do Po jednym stosunku na zostawały pole, stodole. spodziewał ńie bo się z e b r a ć polu rano z obraz. ńie kop krawę­ Zazwyczaj do Nowego Rozrzucając w stodole t a miała tyle Zaty­ górnej n a pole. ma miałożytniej kierunku. obrazami Praktyka wiązanki po do każdy za je i wynoszono na w sadu, w z jak vionzač aby analogiczny owocowych. albo spowodować zboża, i l e przeciągając poszczególnych w i e r s z y : V zuoooty pas Bedzies rodzina pńioku. Krzyczeli Beeedzies tego roku, też Bede, itp. równocześnie, Ponieważ cy słoma w wiązanie nasym z od nich nie całej су Jaaa słomek u się we — tym cie drzewka: uep utne Muf, domach mniej Darli stały ná zetnę. bo się w o ł a n i a . Drzewka naj­ syla­ Ooopase też ći bede. wszystkich w s i rozlegały somśiada. obwiązywały pierwsze sadziua to wszystkich przy Zapytywano Ñie vionzaniu o do drzewka rodziua, rodziua? sprowadzić natychmiast się wołały cie f cas. bedzieą odbywało nie do drzewka Sliiifki Bedzies sadzie, mówi idniesieniu drzewka rodzina? — po w aby dzieci c h a r a k t e r y s t y c z n y sposób jak prostu: wieczorem sama w miua 'bo po Powszechnie każdego Beeedzies — więcej guośńi, Do owocowe, wigilijnym postępowano chodząc słomy. — drzewka obiedzie dżefka. sposób Dzieci żytniej mogły, słomą skończonym by dopóki kopy bedźie czyli kop Wigilię w w kopie jednej Kopy obwiązywano owoce. povrusuami głośniej, po kopy, pole w zwrócone pochyło zdejmowano a zboże wigilijny chociaż drzewek kto lub na Rozrzucenie polu. na wychodziły były nieco idźta mówił: pole, Wilię. wykonywano gospodarz, to po obiedzie wynosił w Kopy której wykonywał wieczór urodzaj je żyto. n a żyto, a g o s p o d a r z rozrzucił ślij, gospodarz świętych poziomo gospodarz kopy urodzaj W słomy, Wtedy idźta na za obrazy czynność Roku. obiedzie za obrazy urodzaj wymłóconej kano po zatykane śie, powiązane opadła. 2. P r a k t y k i odwracające nieuchronność jakiegoś zdarzenia e w e n ­ t u a l n i e zabezpieczające przed czymś (np. przed b u r z a m i g r a d o w y m i , c h o r o b a m i , p i o r u n a m i , miszczeniem plonów przez szkodniki itpj), w któ­ r y c h z k o l e i można wyróżnić: A . P r a k t y k i o charakterze zapobiegawczym. T u t a j zaliczyć można np. procesjonalne obchody pól przed żniwami, aby burze nie zniszczyły plonów. Przed w żniwami, zawsze p o l a c h , l e c z jest już pól, z w a n y śfiyncyniem po Bożym gotowe pul. Wieś szczęśliwych zbiorów. Ponadto jajka, zbierają do W które określonym ludzie udaję dniu się z do ksiądz gdy opuaca ubrany wszystko kśiendza mieszkańcy koszyka krzyżem Ciele, skoszenia, o d b y w a na dziewczęta, w się zboże i zakupuje w mszę w jeszcze obchód intencji pośviyncyńie składają po a odnoszą księdzu. następnie szaty liturgiczne oraz i chorągwiami stoi procesjonalny kierunku odświętnie granic pól, dwa ubrani śpiewając �Z nabożne strony to pieśni. zboże. vrucili gami poprzez szki z NAD ZWYCZAJAMI M i n i s t r a n c i niosą Dawniej dopiro buteleczki BADAŃ pouudnie, pola. Na pola a nie krańcach zwiniętymi poświęcone w wodę, bardzo kśionc czterech z ewangeliami, monstracji święconą obchodzono - na DOROCZNYMI w ksiądz daleko. set, pól ino v oktawy kropi jechau obydwie wyśli rano,, furmankom, zakopywał ruuecki, Bożego na ludzie Jaře wiejskich środku czasie a 79 i dro­ maleńkie malutkie wianu­ Ciała. I n n y m przykładem jest łykanie baziek z p a l m święconych w N i e ­ dzielę Palmową, aby zapobiec bólom gardła, l u b z a t y k a n i e tychże p a l m za k r o k w i e dachu, aby uchronić domostwo przed uderzeniem p i o r u n a . Dawniej, po przyniesieniu (baziocek, pouka, Teraz ogół dzieci, na palma) nie j a k to b y ł o robi do palmy jako się z zabieg już kościoła, każdy profilaktyczny, tego, a w połykał żeby każdym jedną garduo baźkę nie bolauo. razie nie p r z y m u s z a się niedawna. Można też wspomnieć o n a c i e r a n i u sobie t w a r z y p i e r w s z y m śnie­ g i e m m a r c o w y m , zeby couviek Ъуи mocny, tfardy, bo mażec je najgroźniejsy, to jak śie cuoviek obetse, to śie go choroba ńie chyći. B. P r a k t y k i stosowane doraźnie w razie zaistnienia potrzeby, która jest t u z reguły równoznawczna z niebezpieczeństwem. Przykładem jest n p . rzucanie chleba św. A g a t y w pożar. W dniu św. kieliska mach św. Agaty i chleba wierząc, Agaty które że g d y w y b u c h n i e odvraca puomieníe liczne opowiadania, rzeniu się pożaru (5 I I ) p r z y n o s i l i l u d z i e kromecke, pożaru. oddala jak chleb Uważa dym i się ogień ksiądz gdzieś pożar, i przeciwdziała i sól, też, na n a ranną poświęcał. że rzucone obraz drugom płomienie, Agaty na się je puu po do­ chleba i soli ognia. Krążą ogień rozszerzaniu w soli d o kościoła rzucenie w św. stronę, mszę Przechowywano zapobiegały wywieszony w sze­ czasie pole. T u t a j też można wymienić palenie gromie l u b ziół z poświęconego , w i a n k a w czasie b u r z y celem rozpędzenia c h m u r y l u b spożywanie j a ­ błek poświęconych w d n i u św. Błażeja w razie bólu gardła i t p . W dniu kilka się, św. jabłek, żeby Błażeja aby garduo (3 II) przynosiły ksiądz ńie bolauo je kobiety poświęcił. wierząc, że do Następnie po kościoła w jabłkami izjedzeniu ból koszyczkach tymi po częstowano ustąpi. Podczas gdy p r a k t y k i zapobiegawcze stosuje się p r o f i l a k t y c z n i e ce­ l e m uniknięcia e w e n t u a l n y c h szkód m a t e r i a l n y c h i osobistych, p r a k t y ­ k o m stosowanym doraźnie p r z y p i s u j e się właściwość przezwyciężenia aktualnego s t a n u rzeczy. Dlatego też przestrzeganie t y c h zwyczajów zależne jest o d zbiegu okoliczności i n i e można umiejscowić go w czasie. N i e k i e d y te same zabiegi stosuje się i p r o f i l a k t y c z n i e i doraźnie. N p . jabłka, święcone w d n i u św. Błażeja, chowa się n a w y p a d e k bólu gardła oraz spożywa zaraz ipo poświęceniu, aby zapobiec e w e n t u a l n y m bólom. �KRYSTYNA 80 KWASNIEWICZ 3. Magiczne sposoby p r z e w i d y w a n i a zjawisk z różnych dziedzin. D o t y c z y to n p . urodzajów, o których wnioskowano w czasie obiadu wigilijnego. Pod do miski dna, się do to z potrawami ozy miski podkładano o ;z k l u s k a m i , m i a ł a obrodzić k a p u s t a , dtd. D a w n i e j ogół opłatki. nie, w n i o s k o w a n o nie wierzy, wierzono jakkolwiek Z urodzajach w zwyczaj tego, na c z y opłatek przyszły p s z e n i c a , jeśli do te przepowiednie, przestrzegany rok. miski teraz jest przykleił Jeśli się przykleił z kapustą już się j e s z c z e dość w — to na powszech­ nie. Obok tego istnieją sposoby 'przewidywania pogody, n p . na podstawie obserwacji d n i o d W i l i i do Trzech Króli l u b na podstawie k i e r u n k u wiatru. Wschodni wiatr, św. wiatr Łucji złej, a wiejący w Nowy południowy wschodni Rosy (ot był je) Rok, zapowiadał zapowiedzią wróżył zimne dobrej Wigilię w i e c z o r e m w którą nom stronę na wydaniu zjadł, należało pSyjdźie płotu. Do cienki, to z jak kołka kołek miał w był być dziewczęta tej należy też r e s z t k i poszczuć i Zasłaniano jakiego mąż bo dawano go kawaler. powiadano; puszczały popłyną, płocie w na wodę z obiadu, aby f dziewczyna to mydlane mąż się dniu oczy i podeszła, miał być zamążpójśeia bańki i kawalera. wyniosły řcturom dziewczętom krzywy, W zachodni sprawie spodziewać obserwować, też zimę. wiatr lato. Wspomnieć też trzeba o p r o g n o s t y k a c h dziewcząt. W twardą pogody, je stronę patrzyły, Dziewczy­ psu. G d y poleci, kazano bo pies s podchodzić takiego męża koślawy, jak jej ty do prze­ kołek był chudy, itd. Wróżono wreszcie płeć przychówku bydlęcego. Np. po zjawienie ocieleniu na, się się spodziewano w Wilię będzie rano miała się, że w kobiety w jałóweczkę, następnym a roku jakimś gdy domu pierwszy przychodzić wróżyło, przyszedł będą na że krowa mężczyz­ świat byczki. Należy podkreślić z k o l e i , że z k r y t e r i u m f u n k c j i może łączyć się i n n y jeszcze podział, a m i a n o w i c i e ze względu na dziedzinę życia, n a którą dany zwyczaj r z u t u j e . A więc zwyczaje związane z uprawą r o l i , hodowlą, ochroną z d r o w i a i życia, rnienia, życiem r o d z i n n y m , t o w a r z y ­ s k i m i t d . Jest to d r u g i t y p k l a s y f i k a c j i , występujący w opisowych p r a ­ cach etnograficznych, poświęconych zwyczajom dorocznym . 20 2 0 ludu Por. np. polskiego, s t r o n i a, pracę K. „Wiedza dotyczące Z a w i s t o w i с z i Życie", Zwyczajów n r 7: poświęconą 1934, a żniwiarskich... zwłaszcza (zob. Obrzędom obszerne przyp. 27). żniwiarskim studium В y- �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 81 D a l s z y m możliwym i uzasadnionym k r y t e r i u m jest sposób r e a l i ­ zowania zwyczajów dorocznych ze względu na liczbę uczestników. W związku z t y m można wyodrębnić: a) zwyczaje, które w y k o n u j e się i n d y w i d u a l n i e ; b) zwyczaje, których realizacja w y m a g a uczestniczenia określonego zespołu osób; a) zwyczaje, polegające n a m a s o w y m uczestnictwie. Do g r u p y zwyczajów w y k o n y w a n y c h i n d y w i d u a l n i e zaliczyć można n p . okadzanie k r o w y zielem z poświęconego w i a n k a . Występuje t u j e ­ den uczestnik, który o b y w a się bez pomocy i n n y c h osób. Jeśli chodzi o następną grupę zwyczajów (b), to realizacja i c h o p a r ­ ta jest na m n i e j s z y m l u b 'większym zespole osób, mającym m n i e j l u b bardziej określone role. Przykładem takiego zwyczaju jest n p . chodzenie po kolędzie. Kolędnicy Eoskiej lub chodzili kilkanaście torium bójek. z (co w s i , lecz pomiędzy Istnieją kuapacem, wsi z gviozdom i niem muzykantów. Liczby oraz określane zadanie. że po całej z ekipa (dawniej okolicy. po kolędników z kilkunastoletnich Na t y m tle kolędnicy z jeździli więc z których tery­ turoniem, często młodych kilka się dochodziło czyli chodzili kolędników czyli chłopców), do końmi, musiała kawaleruf, Matki rozwijała nawet występie, do się imierzadko sopkom, lub XII) i c h zwykle ograniczali częścią ( W y s t ę p ó w przed (26 Chodziło Nie chodzili ze Integralną Każda Szczepana grupami, dawniej śpiewane św. Ostatków. kolendńiki). niedźwiedziem, osób ożenkiem, od do to chodzili relacje, śpifki, i są powiedniej patseć, z Herodem. były nawet poszczególnymi kozom, domu począwszy (2II) lub grup własnej rywalizacja do po Gromnicznej z w każdym towarzysze­ składać się mężczyzn każda miała z od­ przed swoje Stosunkowo jasno podzielone role miał też zespół młodych chłop­ ców l u b dziewcząt, którzy w Ostatki, c z y l i w niedzielę, poniedziałek i w t o r e k poprzedzające środę popielcową, przebierali się za dziaduj i bapki. Wykorzystywano biety) smarowano Z stare, przebierały i w podarte w ubiory dziady sadzami, koszykami jeszcze się rękach ubrania, przy męskie, doprawiały rozpoczynano czym dziewczęta mężczyźni sobie zaś wąsy, grupowe aby obchody w (czasem kobiece. nie dać po się wsi, ii k o ­ Twarze poznać. popularne dzisiaj. N a t o m i a s t t a k i zwyczaj r e a l i z o w a n y zespołowo, j a k nip., chodzenie po sceńściu, polegał już całkowicie na i m p r o w i z o w a n y m działaniu jego uczestników. Późnym wieczorem wigilijnym vypustki, lerowie, chodzili sceńściu grupach i wykradali po sprzęt 6 — Etnografia Polska, w gospodarski. t. I X Jeśli czyli swawolni po kilku. ich na chłopcy Zakradali się oraz na t y m nie przyłapano, kawa­ podwórza uważali, że �KRYSTYNA 82 cały przez no, r o k będzie wierzyli, rywali i kołki drzwi z rozmaitych kach należy. do z płotów, góry, a wynieśli kalenicy dyszlem teraz porywano dach do się i zatapiali i opinii drobniejszy ludzie je złożyli na jest że wigilijny zwyczaj v rendyszle do kogo części, po ustawiając na bardzo stary, czasami, najczęściej pilnują, chowali wóz na dawnymi gospodarski, po­ wyj­ tylko który powrót, to z i Czasami porozbieraii porównaniu wieczór wozy tak rozpoznać, wóz rozpędzo­ zagrody przymarzły, części rzece, i do drzewach. w miejscowej w się aby na na że tam sprzęt w stawie, rano nawet, rozwinął w rozbierali nie mogli się W je gdy i c h złapano (Zakradłszy zawieszali stodoły góry. dzisiaj i wozów zdarzyło na ogół Do pochowane ukrywali, właściciele znacznie na żarnowe. i A odwróci. zatapiając nierzadko kilkanaście Kilkakrotnie szczęście. od n i c h zawiasów kawałku który się miejscach, wynosili sterczały dopisywać że szczęście furtki mowali w im KWAŚNIEWICZ zaś aby kiedy kamienie wszystko było zamknięte. Podobnie zespołowo i bez określenia ról był r e a l i z o w a n y i n n y z w y ­ czaj, t j . malowanie dziaduj. Było o n o ii j e s t dopośćiem, zagród, w olejem, panny w na Jeszcze przed aby i m n i e przeszkadzał. jest tak trwała, częstokroć ścian że że pilnowano, zakradano w świętami niedzielę aby domu. malowanie tylko kawalerowie, cy wieku w nym Sadzę garnku, jaki do względem którego podstawie opowiadań i w środopośćiu zatykali jest młodzi Zginął z już do garnek z starszych ku nadal bardzo mężczyźni natomiast dziaduj żuru, sadzami nie czyli żywiono mieszkańców kawalerowie uciesze Do ludzi idących w Je i o drzwi przyjaznych rozmówcy zakradali się lub starym Po za­ domu, Jedynie wspominali, na lub glinia­ ścianę uczuć. woj­ żuru t z w . żurovńioku. w nie chłop­ ostatniej rozbijania zwykle tych poszkodo­ Malują do po­ zdarzało pobielonych dziewczynki zwyczaj rozbijano dziaduj, dziaduj. praktykowany rozrabiano domu, ponownym świeżo powszechne. dziaduj, malo­ własnym mieszkańców oraz ka­ nazwę niekiedy i na rozpaczy noszą po wymalować dziady naftą do m a l o w a n i a niawet wieczorem ku jego Dlatego żonaci kiszenia mieszkańców despetni a malowaniem malowania służył malowania n i e zdołali Sobotę kościoła, się często wierzch. wymalowywano do i związany kończeniu niej Wielką dziaduj lecz szkolnym. a poniekąd żurovńioka. w na używa z przychodzili w do wiech­ przedstawiające kawalerowie a i gospodarczych malowidła z rodziną jakiej zmyć, występuje ścianach Obecnie jej sceny, śro- dnia zmieszane budynków te ze tego kawalerowie się s a d z e lub gdy się lub Właśnie gospodarza kawalerowie się znajdują związanych Wieczorem zakradają domów wojną, się zwyczajów postu. ludzkie panny. Substancja, da wielkanocną wanego ny, postacie Zamykali nie gdzie ścianach do malowidło domów przed na ostatnią dziady, się, garnku, kozie wśród wielkiego na wydaniu, prymitywne wać bieleniu środą pospiesznie jadącego dziaduj. są umaczanym mażą karykaturalne, walera najpopularniejsze środkową których ciem słomy i nadal czyli dachy że na daw­ domów kominy. Jeżeli chodzi o zwyczaje polegające na m a s o w y m w n i c h uczestni­ c t w i e mieszkańców całej w s i , to wymienić należy wszelkiego r o d z a j u procesje, odpusty, p i e l g r z y m k i , c z y l i kompańije, i t p . �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 83 Kończąc przegląd różnych k l a s y f i k a c j i zwyczajów, można jeszcze zwrócić uwagą na to, że k r y t e r i u m może stanowić płeć uczestników danego zachowania sią zwyczajowego. Były więc zwyczaje związane wyłącznie z mężczyznami bądź k o b i e t a m i . N i e k i e d y k r y t e r i u m to n a ­ leży skrzyżować z pozycją społeczną mężczyzn czy też k o b i e t . N p . p e w ­ ne zabiegi były w y k o n y w a n e t y l k o przez gospodarza jako głowę r o d z i ­ n y (np. zwyczaj wynoszenia w N o w y Rok kop na pole), inne uchodziły t y l k o k a w a l e r o m (np. chodzenie po sceńściu), w i n n y c h zaś brały udział j e d y n i e zamężne k o b i e t y . Przykładu o dostarcza przechowana tradycyjnych zabawach pielcową. dofsku Gdy Już za Ъаркв Pijatyka i lonych kobiet Wieczorem i chodząc zebrały, zabawa po wśród postne trwała przez dochodziło wyraźne z a k a z y wesołego spędzania uważano bo wyhodźiuo ony z za wszyscy, rzecz róbmy jeićh aby zupełnie kouo rank. lnu, A baviuy pić i sprzeczek, czasu w się wsi w do do a bijatyk. — rzeczy­ Choć kouo bo kunopi, śie to to jest dażyu len byu post, kobieca i w Chociaż w i e l k i m poście, z a b a w y dopuszczalną. ku- podchmie­ nawet kobity rana. po­ dźia- катету. t a n i e c na czym wśród po pamięć środę się p o kobity tańczyły kłótni, niby — bawić śie, aby i dzień, p r z y p r z y c h o d z i l i do k a r c z m y mężczyźni zostawali byuo, do piły się przebierała wsyskie potrawy, cały mieszkańców odbywały z kobiet vygariiaua domach wistości pie jakie mszy, jedna jadły nierzadko starszych zamężnych, od r a n a , zaraz po j u ż t a m się nopie. kobiet istniały na kuno- volno im robota, to kunopie. Kończąc n a t y m rozważania dotyczące kryteriów k l a s y f i k a c y j n y c h w odniesieniu do zwyczajów i wierzeń dorocznych należy zaznaczyć, że znajdują one zastosowanie w poruszonej dalej p r o b l e m a t y c e f u n k ­ cjonowania i zmienności z w y c z a j o w y c h zachowań się w l o k a l n e j spo­ łeczności w i e j s k i e j . III. FUNKCJONOWANIE I ZMIENNOŚĆ ZWYCZAJÓW D O R O C Z N Y C H 1. U w a g i wstępne Wszechstronne wyczerpanie p r o b l e m a t y k i badawczej, dotyczącej zwyczajów dorocznych, możliwe jest wyłącznie w o p a r c i u o metodę integralną, traktującą poszczególne p r z e j a w y życia społecznego z p u n k ­ t u w i d z e n i a i c h w z a j e m n y c h uwarunkowań i różnorodnych powiązań. Zadaniem badacza jest w równej mierze określenie, c o s t a n o w i dane treści k u l t u r o w e , j a k i d l a c z e g o jest właśnie t a k , a nie inaczej. Obecna gwałtowna d y n a m i k a p r z e m i a n p o w o d u j e stałą potrzebę badań, n i e zezwalając równocześnie n a ścisłe sprecyzowanie i c h zakresu, który p r a k t y c z n i e rzecz biorąc jest n i e w y c z e r p a l n y . Regresja zwyczajów dorocznych jako cecha dominująca oraz ogólny asynchronizm i c h zanikania nie pozwalają w t y m m i e j s c u n a stworze- �KRYSTYNA 84 KWAŚNIEWICZ n i e syntetycznego m o d e l u opisu ilustrującego f u n k c j o n o w a n i e zwycza­ jów. Najogólniej można wydzielić t r z y zasadnicze elementy tego f u n k ­ cjonowania, a m i a n o w i c i e : 1. M o t y w , c z y l i p o b u d k ę skłaniającą do stosowania zwycza­ jów, a uwarunkowaną zespołem własnych i cudzych poglądów na nie. 2. Samo d z i a ł a n i e , przez które zwyczaj faktycznie się urzeczy­ wistnia. 3. Zamierzony e f e k t , c z y l i cel zwyczaju, który może realizować się bądź równocześnie z w y k o n y w a n i e m zwyczaju, przez co się z n i m utożsamia, bądź m a się zrealizować w [przyszłości jako następstwo uprzedniego działania, mające się uwidocznić w o d p o w i e d n i m czasie (dotyczy to głównie „sprowadzających" oraz „zapobiegających" p r a k ­ t y k magicznych). Ograniczone z różnych p r z y c z y n możliwości badawcze nakazują p o ­ śród w i e l u zagadnień, wiążących się bezpośrednio l u b pośrednio z p r o ­ blematyką f u n k c j o n o w a n i a zwyczajów dorocznych, poruszyć p r o b l e m y węzłowe, charakterystyczne d l a k o n k r e t n e j rzeczywistości, która s t w o ­ rzyła o d p o w i e d n i k l i m a t do powstania i k o n t y n u o w a n i a zwyczajów, a następnie z biegiem czasu wiele z n i c h uczyniła niezrozumiałymi i w zasadzie z b y t e c z n y m i . Jako takie wymienić należy: a) zagadnienie f u n k c j o n o w a n i a zwyczajów; bi) zagadnienia zmienności zwyczajów, a więc i c h u t r z y m y w a n i a się oraz zanikania. 2. F u n k c j o n o w a n i e zwyczajów dorocznych F u n k c j o n o w a n i e r o z m a i t y c h zwyczajów dorocznych zależy w sposób bezpośredni o d tego, z j a k i m i dziedzinami życia są one powiązane. Z r o ­ zumienie tego zagiadnienia w i n n y m świetle stawia f a k t , że porównując różne zwyczaje doroczne w d w u l u b k i l k u k o n k r e t n y c h okresach cza­ sowych obserwować można stałą żywotność j e d n y c h , g d y tymczasem i n n e zatracają część swoich elementów składowych, ma i c h miejsce przyjmując n o w e l u b nie, jeszcze i n n e zanikają zupełnie i t p . W świetle analizy materiałów t e r e n o w y c h większą żywotność w y ­ kazują zwyczaje doroczne wiążące się z r e l i g i ą , w przeciwieństwie do t y c h , które tego związku nie wykazują. Większość z n i c h nawiązuje do świąt r o k u kościelnego zupełnie wyraźnie. Poszczególne d n i r o k u kościelnego stanowią podstawę orientowania się w porach r o k u . Utarło się n p . o d l a t , że w związku z d n i a m i poszczególnych świętych p r z y 21 2 1 Na ten fakt s k a w artykule 1958. s. 227—229. zwracało pt. uwagę Siołkowickie wielu obrzędy autorów. doroczne, Ostatnio J . „Etnografia K l i m a s z e w ­ Polska", t . 1: �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 85 stępuje się do prac w p o l u , w y g a n i a bydło wiosną na pastwiska, sadzi z i e m n i a k i , sprząta zboże z pól i t p . Cały poczet świętych i świąt kościel­ n y c h idący w parze z obserwacjami warunków atmosferycznych i z j a ­ w i s k p r z y r o d y wyznacza też niepisany kalendarz pogody na przeciąg całego r o k u , okreśia poszczególne fazy w z r o s t u zbóż, ustala wskazówki odnoszące się do gospodarki hodowlanej, k o m u n i k u j e o zmianach za­ chodzących w przyrodzie w związku z upływem pór r o k u i t p . Ściśle ustalony i u t r w a l o n y o d wieków porządek kościelny, w którym wszyst­ ko f u n k c j o n u j e stale n i e m a l t a k samo, wywierał przemożny wpływ n a kształtowanie się ideologii mieszkańców w s i . Nic zatem dziwnego, że jeśli istnieje k o n t y n u a c j a p r a k t y k r e l i g i j n y c h , trwają niezmienne sche­ m a t y święcenia poszczególnych świąt kościelnych oraz w i a r a w koniecz­ ność u t r z y m y w a n i a tego s t a n u rzeczy — najtrwalsze, najbardziej k o n ­ s e r w a t y w n e , najoporniej poddające się z m i a n o m są zwyczaje łączące się bezpośrednio i pośrednio z religią. N a w e t wtedy, g d y zwyczaj z a t r a ­ ca już swój p i e r w o t n y sens, k i e d y praktykujący nie potrafią wytłu­ maczyć czemu postępują t a k , a n i e inaczej, częstokroć t r w a jako n i e ­ zrozumiały, czysto f o r m a l n y zespół czynności. T a k rzecz się ma n p . z m a j e n i e m zielenią domów na Zielone Świątki. W związku wórzy tj. z t y m świętem zielenią. trzcinę A rosnącą prowadzącymi czarnego wdęc z na tureckiego łęzie stoją i bzu w izbie, do dzisiaj oboże, do i z b y świerka. W nie izbach ludzie my, i z szli zapalone mijanych też wiązki nia ognia biono czy tego na pasterkę, chłopcy rzucali zagród. słomy w w noc była mijane Nazywało n a ożogi, piecu celu na się oświetlenia ciemna ozy brali jasna. się stawia je ze sobą Gdy pod­ suvar, Nad drzwiami kasztanów wkłada się koło i lip, się łóżek. ga­ Ga­ wyrzuca. drogi, Obecnie koviorki, i m słomy poleńiem podpalano sobie świętych i wtedy w drodze p o w r o t n e j z p a s t e r k i : tj. zaostrzone chlebowym, obrazy gałęzie domów się lelije. gałęzie potem pola. to i kwitnące za zielone Podobnie jest z paleniem sobutek Gdy się majenia rozsypuje kačence łąkach, uschną, zwyczaj podwórzu, zatyka (ogrodowego), póki panuje czyli podmokłych dworu bzu, dębu łązki po sobutek. n a końcu kije i niesiono gdyż zwyczaj snopki porywali Niekiedy służące jako palono czyli zabrakło, je do występuje rozgarnia­ względu już ją zakładano pochodnie. bez sło­ tylko Nie ro­ n a to, spora­ dycznie. Na ogół jednak zwyczaje nawiązujące do d n i r o k u kościelnego za­ chowują w znacznej mierze swoją treść do dzisiaj. Dlatego nadal spędza się te święta w t r a d y c y j n y sposób, dlatego nosi się do poświęcenia w i a n k i , wiązanki ziół, palmy, gromnice, chleb i sól, owies, kredę, jabłka i t p . Dlatego zabiera się do domów poświęconą wodę oraz ciernie pozo- �KRYSTYNA 86 KWAŚNIEWICZ stałe ze święcenia ognia w Wielką Sobotę. Dlatego wreszcie w s z y s t k i m t y m p r z e d m i o t o m p r z y p i s u j e się n a d n a t u r a l n e właściwości: chroniące, zapobiegające, odwracające, sprowadzające, powodujące coś i t d . w za­ leżności o d zaistniałych potrzeb. Skala żywotności zwyczajów związa­ n y c h z poszczególnymi świętami n i e przedstawia się jednakże j e d n a ­ k o w o i n i e k i e d y t r u d n o uchwycić k r y t e r i a specyficznej selekcji, które nakazują k o n t y n u o w a n i e j e d n y c h , a poniechanie i n n y c h zwyczajów. N p . w odniesieniu do najbardziej obfitującego w zwyczaje dnia r o k u , j a k i m jest W i g i l i a Bożego Narodzenia, nadal utrzymują się takie z w y ­ czaje, j a k chodzenie po scyńśćiu l u b z a t yk a nie kop za obrazy „ Całkiem n i e d a w n o zaprzestano rozścielania słomy n a podłodze p r z e d wieczerzą: 23 22 Do słomy, j a k a rzucano stfie, w w było sopie wolno grzech. dyni i dlatego ruszać z że bo dawniej nie można są tę słomę wynosiła dniu suoma, św. co kop, dokładano ze izbie Pan byuo i i sprzątanie (26 wyrzucano wynoszono Jezus Pon gospodyni więcej uroźiu no konie występuje gospo­ w innych albo pot iż sporadycznie nie wielki to w w obor- tradycja, ten r o z r z u c a n i a słomy po izbie był obecnie ubu- pole, też wierząc, roz­ tej za X I I ) . Robiła słomę i v Słomy Istnieje drogę śie uważano pod lezou. na Jezus nabaruozone. Szczepana domach pcheł. Z w y c z a j światowej, starzy w wyrzucać ta wojny gdzie jej psećie się z d o m u II w i pamiontke, Zamiatanie jednych to pozbędzie te podłogi. W ny do na t&a, zęby dopiero dziewczęta. gviazdy po z r o b i e n i u n a podłodze Zamiatano lub uważano, ńik, zostawała izbie że sposób powszech­ tych domach, ludzie. Niedawno też zaniecheno obwiązywania słomą p n i drzewek owoco­ w y c h po w i e c z e r z y . O d dawna zaś poniechano przywiązywania do ławek przed wieczerzą jeży w i g i l i j n y c h . 24 Zwyczaj jiży, niej to robiono, są czasie obiadu wigilijnymi, no wyszedł przywiązywano celu w przywiązywania całkowicie na ziemi a Wilią Jedynie ławek podzielone. wigilijnego, a przed podpalano, przeznaczone przed użycia. wzdłuż domownicy strych, i z do a : i n n i , . że następnie Miało ławek starzy na na celu na je żyta. tych Po że Opinie, w ławach miski Wilii z przez tworzeniu lub daw­ jakim siedziano potrawami jeże stamtąd, kilkakrotnie zapobieganie jeży czyli opowiadają, stawiano wokół. zdejmowano przesypywano to że jeżach się, u s i a d ł s z y prosa snopków, ludzie wymłóconego J e d n i twierdzą, posilali siewem siewu. snopki do zanoszo­ układano ogień się na proso śniedzi. Zdecydowana obecnie przewaga zwyczajów wiążących się w jakiś sposób z religią katolicką nie świadczy jednak b y n a j m n i e j , że musiało 2 2 P o r . opis. w rozdz. I I , 3. 2 3 Por. opis w rozdz. I I , 3. 2 4 Por. opis w rozdz. I I , 3. �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI 87 DOROCZNYMI być t a k zawsze/ W świetle badań genetycznych znany jest fakt, że t r a ­ dycje l i c z n y c h zwyczajów dorocznych, łączących sią obecnie ze świata­ m i r o k u kościelnego, sięgają czasów przedchrześcijańskich i mają swe źródła w zwyczajach prasłowiańskich, a n i e k i e d y nawiązują w sposób całkiem j a w n y do t r a d y c j i a n t y c z n y c h g r e c k o - r z y m s k i c h . Kościół n i e będąc w stanie i c h unicestwić,, a pragnąc zachować swój a u t o r y t e t , m u ­ siał godzić się na dalsze istnienie d a w n y c h świąt i zwyczajów, p r z y s t o ­ sowując j e j e d y n i e do swego porządku i nadając s t a r y m f o r m o m nową treść . Według wszelkiego prawdopodobieństwa obecna intensywność z w y ­ czajów dorocznych związanych z życiem r e l i g i j n y m (której m i e r n i k i e m jest wielkość kręgu l u d z i respektujących dane zwyczaje) jest m n i e j ­ sza w porównaniu z tą, jaka występowała w okresie przed 1939, a zwła­ szcza przed 1914 r . Pozostaje to w związku z zaznaczającym się w świetle w y p o w i e d z i rozmówców spadkiem napięcia życia religijnego wśród ludności w i e j s k i e j . Obecnie zarysowująca sią przewaga zwycza­ jów dorocznych związanych z religią jest więc r e l a t y w n a w stosunku do s y t u a c j i , j a k a istniała w bliższej l u b dalszej przeszłości. 25 2e Pozornie niezrozumiały może wydać się f a k t , że najsłabsze odbicie w całokształcie zwyczajów dorocznych zajmują te, które łączą się bez­ pośrednio z produkcją rolną. Dzisiaj są one n i e m a l już n i e u c h w y t n e . J a k k o l w i e k można wymienić jeszcze sporo p r a k t y k zwyczajowych, mających na c e l u bądź przepowiednie urodzajów, bądź spowodowanie bogatych zbiorów, jest t o n a t u r a l n e , gdyż p r a k t y k i te określają n a j ­ żywotniejsze, stale a k t u a l n e p r a g n i e n i a r o l n i k a uzyskania o b f i t y c h p l o ­ nów. U w i d a c z n i a się natomiast b r a k zwyczajów odnoszących się do samego w y k o n y w a n i a prac w p o l u oraz zajęć gospodarskich, j a k k o l w i e k one to właśnie w sposób bezpośredni warunkują powodzenie i dostatek. Skąpe p r a k t y k i zwyczajowe stosowane z pobudek r e l i g i j n y c h dotyczą wyłącznie n i e z m i e n n y c h s y t u a c j i , które muszą zaistnieć w każdych w a ­ r u n k a c h . Chodzi t u o: 1) zwyczaje związane z rozpoczynaniem prac w p o ­ l u , a więc: k r o p i e n i e wodą święconą ziarna przed p i e r w s z y m siewem, za­ przęgu wyjeżdżającego p i e r w s z y raz w pole, pierwszej f u r y w y w o ż o ­ nego gnoju, (kreślenie n a d końmi wyjeżdżającymi do p r a c y w p o l u z n a - 2 5 wość s. Por. m. ludowa 86—90; in. P o n i a t o w s k i , Bożego tenże, Narodzenia, Doroczne op. jej święta c i t . , s. 2 9 9 — 3 0 0 ; W . początek ludowe г a znaczenie tradycje Obrzędo­ K l i n g e r , pierwotne, P o z n a ń 1926, grecko-rzymskie, Kraków 1931. 2 6 Odnosi dawnych się to n p . d o pogańskich P o n i a t o w s k i e g o , we..., ustanowienia uroczystości s. 55—56. 59—63. op. cit, s. ku przez czci 301, o r a z Kościół zmarłych. dnia zadusznego Por. na K l i n g e r a , ten Doroczne w.miejsce temat uwagi święta ludo­ �KRYSTYNA 88 KWAŚNIEWICZ k u krzyża b i c z y s k i e m i t p . ; 2) zwyczaje, których celem jest zapewnie­ nie szczęśliwego ukończenia prac w p o l u i zebrania plonów (o c h a r a k ­ terze uprzedzających działanie p r a k t y k magicznych). Ponieważ zawsze zachodzi m o m e n t rozpoczynania prac w p o l u oraz okres, k i e d y zboża stoją w snopkach gotowe do sprzętu, zawsze też pragnie się zapewnić t y m s y t u a c j o m o p t y m a l n y przebieg i w związku z t y m stosuje w y m i e ­ nione p r a k t y k i zwyczajowe. Ponadto można wyróżnić zwyczaje nawiązujące w sposób pośredni do a g r a r n y c h . Zaliczyć t u wypada zabiegi magiczne o charakterze za­ pobiegawczym l u b sprowadzającym takie, j a k zakopywanie kości pozo­ stałych ze święconego w k r e t o w i n y , aby k r e t y n i e ryły ziemi, w t y k a n i e gałęzi z ołtarzy po Bożym Ciele w kapustę, aby nie niszczyły j e j szkod­ n i k i , obwiązywanie po W i l i i słomą drzewek o w o c o w y c h , aby zapewnić ich płodność, i t p . N i e m a natomiast zupełnie zwyczajów dorocznych związanych z techniką w y k o n y w a n i a pracy n a r o l i , c z y l i mówiących 0 z w y c z a j o w y m sposobie rozpoczynania i kończenia o r k i , siewów, żniw, nawożenia i t p . Tymczasem w dawniejszych pracach znajdują się opisy świadczące o t y m , że istniała niegdyś bogata obrzędowość nawiązująca do t e j s t r o n y życia chłopskiego . Przypomnieć należy, że obecnie n a ­ w e t zwyczaje dożynkowe, czyli według g w a r y miejscowej t z w . vyżynek, które — j a k b y się mogło wydawać — ze względu na swój żywy 1 b a r w n y charakter p o w i n n y zachować się, w t r a d y c j i są zupełnie n i e ­ znane. Co więcej, negatywne w y p o w i e d z i informatorów na ten temat nasuwają przypuszczenie, że na terenie Dzierążni w gospodarstwach chłopskich dożynek n i e urządzano w ogóle l u b zwyczaj t e n zarzucono już bardzo d a w n o . Zwyczaje dożynkowe 'uprawiano natomiast j e d y n i e w związku z pracą najemną na polach d w o r s k i c h okolicznych w s i . P r z y 27 2 7 Np. w (s. dobnie (s. żniwa 32—33). rzecz się autora opis skie, zwyczajów przez b.d., mości bony do Materiały antropologii rolnicze", żynku, podaje w do żniw z pola jaj w snop, 52—56. zboża. w etnograjii krajowej, którym prognostyki opisuje i ludu t. 3, zwyczaje legendy, uroczyste specjalne ostatnie (s. op, okolic 81—82). się z (s. 8 3 — 8 4 ) . zwyczaje ks. Pińczowa. uprawy, ludu W. Por. pol­ S i a r k o w Zbiór „Zwyczaje -siewu, rolnictwem. cha­ żniwiar­ obrzędowy por. według Obrzędowy wieńce Po­ kozą dziaduj zebraniem zatytułowany 'dotyczące wiążące zwane stanowiące cit., oraz prac nabo­ ceremonie. kłosy, się Kalendarz polskiego rozdział pow. poprzedzało wyżynkowe dawniejszych terenu praktykowanych co z w a ł o K o l b e r g a , 'Z dawnego przynosili kogutki, E. F r a n k o w s k i e g o , s. z zwyczajów ścinano inkarnację i orzechów u do sobotę kiedy parobcy zwierzęcą podaje się towarzyszyły ostatni wyżynkowe zniwiarskich Warszawa s к i e g o, zawsze zakończeniem, wplatanie wymienione skiego, z uprzątano uroczystości posiadało odnoszące .rozpoczynane prawdopodobnie rakter żniwiarskie...) dane, Rozpoczynaniu miała 47, 58), o r a i z (s. 8 8 ) . N a też następujące czasie żniw: żeństwo (Zwyczaje B y s t i o ń pińczowskiego wiado­ i żniw, zabo­ wy- �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 89 puszczenie to w odniesieniu do dawnego pińczowskiego zdaje sią p o ­ dzielać również J . S. Bystroń . A b y wytłumaczyć znikomą ilość występujących obecnie zwyczajów dorocznych nawiązujących do p r o d u k c j i r o l n e j oraz poślednią rolę, jaką odgrywają w l o k a l n y m r o k u obrzędowym, należy porównać je ze zwyczajami nawiązującymi do r e l i g i i . O ile na straży t y c h ostatnich stoi i n s t y t u c j a Kościoła zainteresowanego bezpośrednio l u b pośrednio w i c h k o n t y n u o w a n i u , o t y l e zwyczaje związane z p r o d u k c y j n o - t e c h ­ niczną stroną życia w s i nie mogą mieć za sobą i n s t y t u c j i patrona, gdyż obecnie jest to dziedzina życia, do której wszelkie z m i a n y docierają najszybciej i przyjmują sią stosunkowo najłatwiej, torując drogę p o ­ stępowi. Efektywność z m i a n wypróbowana e k s p e rym e nt a lnie jest t u n i e z a w o d n y m bodźcem, który każe stosować nowe narzędzia, nowe t e c h n i k i u p r a w y , nowe zasady płodozrnianu, wprowadzać nowe g a t u n ­ k i roślin u p r a w n y c h zarzucając uprawę roślin n i e r e n t o w n y c h i t p . Obec­ nie, gdy wieś dosłownie z r o k u na r o k zmienia swoje oblicze zatraca­ jąc d a w n y charakter, a dysproporcja pomiędzy produkcyjno-techniczną stroną życia w s i a j e j i n n y m i dziedzinami stale wzrasta, zagadnienie to staje się szczególnie a k t u a l n e . Niepodobieństwem oczywiście jest, a b y zmiany w dziedzinie p r o ­ d u k c y j n e j nie odbijały się na całokształcie życia, w t y m także i na p o ­ stawach ideologicznych. Oddziaływanie postępu n a j s i l n i e j zaznacza się w dążeniu do podniesienia stopy życiowej, co odzwierciedla się w z m i a ­ nach wyglądu zagród, wnętrz m i e s z k a l n y c h , ubiorów i t p . M a ono na celu realizacją pewnego awansu k u l t u r o w e g o oraz podniesienie r a n g i społecznej poszczególnych jednostek l u b r o d z i n we własnych oczach i w o p i n i i otoczenia. Z d r u g i e j s t r o n y postęp przejawia się w posze­ r z e n i u horyzontów myślowych, w s w o i s t y m p r z e g r u p o w a n i u s k a l i ocen, które siłą f a k t u p r o w a d z i do zachwiania d a w n y c h autorytetów, n i e w y ­ łączając i a u t o r y t e t u Kościoła. To z k o l e i m u s i odbić się u j e m n i e na życiu i f u n k c j o n o w a n i u t r a d y c y j n y c h zwyczajów w ogóle. P e w n e j a f i r m a c j i zwyczajów można dopatrywać się natomiast w zja­ w i s k u , że ogólny proces p r z e m i a n związanych z kulturą życia codzien­ nego częstokroć m a jeszcze charakter raczej reprezentacyjny, zewnętrz­ n y , nie odzwierciedla zaś i s t o t n y c h na o b e c n y m etapie r o z w o j o w y m 28 2 8 „Z wymienić pow. okolic, w których przede pińczowski), dożynki wszystkim wedle słów są przywiązane Kieleckie, mego gdzie informatora, wyłącznie (jak np. dożynek u b y ł o . Z w r ó c i ć n a l e ż y u w a g ę , że m a m y d o c z y n i e n i a z okolicą, w cja do ludności włościańskiej stopnia. Podobnie czowskim do d w o r u powiecie" dochodzi ograniczone (Bystroń, Zwyczaje najwyższego są dożynki w dla do w włościan której stosunków Rosiejowie, żniwiarskie.... dworu, s. 103). należy Dalechoiwicach, nigdy nie proletaryaaKrólestwa również w piń- �•90 KRYSTYNA KWASNIEWICZ p o t r z e b k u l t u r a l n y c h . J a k k o l w i e k sprawa k o n s u m p c j i napływających na wieś dóbr m a t e r i a l n y c h związanych z kulturą codziennego życia i pracy jest c z y n n i k i e m niesłychanie i s t o t n y m i p o z y t y w n y m z p u n k t u widzenia ogólnego r o z w o j u w s i (spontaniczny stosunek do e l e k t r y f i ­ k a c j i , który a u t o r k a miała okazją obserwować osobiście, chętne w p r o ­ wadzanie do p r o d u k c j i r o l n e j n o w y c h narzędzi oraz nowoczesnych t e c h ­ n i k u p r a w ) , n i e zmienia to f a k t u , że nierzadko m a ona na razie c h a r a k ­ t e r połowiczny (np. spanie w k u c h n i w e wspólnych łóżkach, podczas gdy jest pokój urządzony n a wzór m i e j s k i z tapczanami i t p . S y m p t o ­ m a t y c z n y będzie t u przykład gospodarza, który mieszkając w jednoiz­ b o w e j chacie o g l i n i a n e j podłodze nabył o g r o m n y , wielolampowy r a d i o o d b i o r n i k i t r z y m a go zamknięty w szafie, aby się n i e zniszczył). Ukształtowany o d wieków n a w y k do oszczędzania, który był dawniej formą p r z y m u s u ekonomicznego, oraz obecny stopień p r z y g o t o w a n i a do k o n s u m p c j i dóbr k u l t u r a l n y c h sprawiają, że w istocie nie jest ona aż t a k w i e l k a , j a k świadczą o t y m przeobrażenia zewnętrzne. N a zakończenie rozważań o f u n k c j o n o w a n i u zwyczajów dorocznych nieco u w a g i należy poświęcić p r a k t y k o m m a g i c z n y m . Badając mecha­ n i z m f u n k c j o n o w a n i a zwyczajów należy zwrócić uwagę na i c h w i e l o płaszczyznowość oraz na s p o t y k a n y niekiedy f a k t dążenia do osiągnięcia pewnego c e l u za pośrednictwem różnych środków (zwyczajowych) i p r o w o k o w a n i e różnych s y t u a c j i w t e n s a m sposób. M a to miejsce właśnie przede w s z y s t k i m w odniesieniu do p r a k t y k magicznych. "Wielość środków magicznych mających na celu sprowadzenie j e d n y c h i t y c h samych skutków odnosi się zwłaszcza do p o d s t a w o w y c h dla mieszkańców w s i spraw, a m i a n o w i c i e : do o c h r o n y życia i m i e n i a przed uderzeniem p i o r u n a i b u r z a m i g r a d o w y m i oraz do zapewnienia sobie urodzajów i szczęśliwego przechowania plonów. U j a w n i o n e w czasie badań t e r e n o w y c h duże nasilenie zwyczajo­ w y c h p r a k t y k magicznych, mających na celu ochronę przed p i o r u n a m i i b u r z a m i g r a d o w y m i , pozwala wysunąć przypuszczenie, że w t y c h w y ­ padkach, gdzie zamierzonych skutków n i e można osiągnąć przez o d ­ działywanie racjonalne, człowiek, aby nie czuć się całkiem b e z b r o n n y m , t y m większe znaczenie p r z y p i s u j e m o d l i t w i e i działaniu i r r a c j o n a l n e m u , traktując j e jako j e d y n e osiągalne sposoby zaradzenia grożącym n i e ­ szczęściom. Urodzaje oraz ochrona plonów zależą w p e w n e j , dość n a ­ w e t znacznej mierze o d starań, wkładu p r a c y i zasobu w i e d z y fachowej chłopa — burza zaś jest czymś, na co w jego pojęciu człowiek wpłynąć nie może (co p r z y dzisiejszym stanie t e c h n i k i jest zresztą słuszne). Za ochronę p r z e d uderzeniem p i o r u n a i burzą gradową służą zatem: zapa­ lone gromnice stawiane w oknach domostwa, poświęcane w i a n k i p r z y ­ bijane nad d r z w i a m i prowadzącymi z d w o r u do sieni, p a l m y zatykane �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 91 n a s t r y c h u za k r o k w i e dachu, gałęzie, którymi ustrojone 'były ołtarze n a Boże Ciało, zatykane za strzechy i t p . A b y zapewnić sobie urodzaje święci się owies w d n i u św. Szczepana (26 X I I ) dosypując go do ziarna siewnego, podobnie j a k ziarno z kło­ sów poświęconych w d n i u 15 V I I I w Ociepce, c z y l i wiązance ziół. Po­ nadto w y k o n u j e się specjalne p r a k t y k i w celu sprowadzenia urodzajów n a poszczególne rośliny u p r a w n e (żyto, proso, z i e m n i a k i , kapusta, ce­ b u l a , drzewa owocowe). A b y zabezpieczyć p l o n y , kładzie się pod snopki w stodole w i a n k i święcone w czasie o k t a w y Bożego Ciała, w spichrzu wiesza się w w o r e c z k u poświęcony owies, procesjonalnie obchodzi się pola przed żniwami, i t p . W w y m i e n i o n y c h przypadkach f u n k c j a zwyczajów jest łatwo u c h w y t n a , co wiąże się zapewne z wagą i stałą aktualnością celu z w y ­ czaju. N i e w e w s z y s t k i c h jednak w y p a d k a c h f u n k c j a t a zarysowuje się jednoznacznie. Ogólnie n p . t w i e r d z i się, że jabłek poświęconych w d n i u św. Błażeja używa się p r z e c i w k o bólowi gardła. Można również spotkać się z w y p o w i e d z i a m i , że używa się i c h p r z e c i w k o bólowi zęba, l u b też po p r o s t u święci się je po to, aby spowodować urodzaj, n a jabłka. W dwóch o s t a t n i c h p r z y p a d k a c h zapomniano zapewne o p i e r w o t n y m charakterze zwyczaju, ponieważ jednak stosowania samego z w y c z a j u i n f o r m a t o r z y n i e zaprzestali, starają się go n a swój sposób jakoś uza­ sadnić. To samo można powiedzieć o zwyczaju święcenia owsa i obsy­ p y w a n i a się n i m w 'dniu św. Szczepana. Według j e d n y c h r o b i się to na pamiątkę u k a m i e n o w a n i a świętego, według i n n y c h owies t e n dosy­ p u j e się do ziarna siewnego, aby w t e n sposób zapewnić urodzaj, jesz­ cze i n n i twierdzą, że poświęcany owies daje się jeść k o n i o m , aby się dobrze chowały. Częstokroć zresztą jedno tłumaczenie n i e w y k l u c z a drugiego. Za i n n y przykład z m i a n y zasadniczej f u n k c j i zwyczaju może służyć zwyczaj chodzenia' po scyńśćiu: d a w n i e j p o r y w a n o u k r a d k i e m jakąś drobną rzecz ze sprzętu gospodarskiego, aby w t e n magiczny sposób zapewnić sobie szczęście na cały r o k . P o r y w a n i e było raczej symboliczne — obecnie stanowi cel samo w sobie jako zabawna psota wyrządzana sąsiadom, a zakres p o r y w a n i a rozszerzył się od u k r y w a ­ n y c h d a w n i e j kołków z płota l u b k a m i e n i żarnowych — na cały sprzęt d o m o w y i gospodarski, nie wyłączając d r z w i domów, całych wozów i t p . S y m p t o m a t y c z n y m zagadnieniem jest sprawa racjonalnego uzasad­ nienia zwyczajowych p r a k t y k m a g i c z n y c h . W szczególności nasuwa się w t y m m i e j s c u k w e s t i a , czy j e d n o s t k i stosujące j e w p r a k t y c e dążą same do wyrozumowanego uzasadnienia, czy nie. W w y p a d k a c h n a j ­ bardziej drastycznych k r y t y c y z m dochodzi do głosu — t a k n p . istniał zwyczaj, że g d y usłyszano na wiosnę p i e r w s z y grzmot, należało n a ­ t y c h m i a s t upaść n a gołą ziemię i tarzać się po n i e j n a grzbiecie, aby �KRYSTYNA 92 KW.ASNIEWICZ zapobiec bólowi krzyża w czasie żniw. Bardzo w i e l u spośród przedsta­ w i c i e l i obecnego starszego pokolenia n a rozkaz rodziców tarzało się w młodości po z i e m i n a odgłos pierwszego g r z m o t u . Dziś nawet ci sami ludzie odnoszą się do tego z w y c z a j u sceptycznie l u b wręcz z h u m o r e m , a n i k t go już nie p r a k t y k u j e . Ogólnie j e d n a k rzecz biorąc sprawa prób racjonalnej i n t e r p r e t a c j i z w y c z a j o w y c h zabiegów magicznych p r z e d ­ stawia się bardzo rozmaicie i kształtuje o d m i e n n i e w zależności o d g r u p w i e k u i płci oraz r a n g i społecznej informatorów, o d s k a l i i c h kontaktów z szerszym światem, o d r o d z a j u i c h umysłowości oraz o d całego s p l o t u r o z m a i t y c h czynników składających się n a rzeczywistość społeczną, w j a k i e j żyją. Zagadnienie to jest t a k szerokie i wielostronne, że m o ­ głoby posłużyć za p r z e d m i o t osobnej pracy. Na t y m miejscu ogólniko­ wo j e d y n i e można zaznaczyć, że potrzebę rozumowego k o n t r o l o w a n i a p r a k t y k zwyczajowych s i l n i e j odczuwają mężczyźni niż k o b i e t y oraz że tendencje racjonalistyczne o wiele jaśniej i k o n s e k w e n t n i e j wystę­ pują u l u d z i młodych (obojga płci) niż u s t a r y c h . Wracając j e d n a k bliżej do t e m a t u należy stwierdzić, że niemożność rozumowego uzasadnienia zwyczajowych p r a k t y k magicznych n i e p o d ­ waża na ogół i c h a u t o r y t e t u w oczach t y c h , którzy je uprawiają. Za* biegów m a g i c z n y c h b o w i e m dokonuje się najczęściej albo za pośred­ n i c t w e m przedmiotów, w jakiś (choćby pozorny) sposób związanych z k u l t e m r e l i g i j n y m , albo też w święta l u b w i g i l i e znaczniejszych świąt kościelnych. W świadomości kultywujących je osób f a k t y te w d o ­ stateczny sposób uzasadniają (a p r z y n a j m n i e j t a k było do n i e ­ dawna) sam zwyczaj jako t a k i . P i e r w i a s t e k w i a r y e l i m i n u j e t u potrzebę w e r y f i k a c j i tego, w co się w i e r z y . N a osobne podkreślenie zasługuje f a k t , że zróżnicowanie klasowe, a co za t y m idzie, ekonomiczne, w s i nie w y w i e r a bezpośredniego wpływu na sposób f u n k c j o n o w a n i a zwyczajów dorocznych w ogóle. Obecnie p r z y n a j m n i e j sytuacja przedstawia się w t e n właśnie sposób. K i l k a d z i e ­ siąt l a t t e m u występowały pewne różnice przejawiające się w t y m , ż e 29 Zdarzają 2 9 dadzą się siewnego się przez w zbożu, z w y c z a j kożyń, tym właściwościach sytuacjom akurat tu w fakt, wigilię widzenia św. na ich uboczne, powodujące cebuli czasie z w litp. wigilię itd. Z w y c z a j o m , co ma św. jest magicznym ziarna zapobiec powstawaniu śniedzi aby n i e szła naparu z do ziół góry, o że dają łamanie się rokować gdyby środkami liści większą się punk­ żywotność działały jeszcze nadaje odbywa z empirycznego nie lecz faktycz­ magiczno-irracjonalnego jeż, które ich charakterze przesypywanie Jana, charakter, zastąpienie o należy dolegliwości należałoby utylitarny czasem zabiegi np. Charakteru snopkiem racjonalnie, prawdziwie kiedy takich rozmaitych palonym Jana, Do wigilijnego, leczniczych że uzasadniać względu tywnymi. w sytuacje, jeża łamania zażywanie też rozumowo. płonącego v nych jednak wytłumaczyć zc przyczyny bardziej efek­ �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 93 np. w czasie świąt Bożego Narodzenia c h o i n k i były t y l k o w najzamożniejszych domach, że święcenie pokarmów w i e l k a n o c n y c h nie o d b y ­ wało się w kościele, lecz w domostwach najbogatszych gospodarzy, i t p . Możną jednak przypuszczać, że i w t e d y zróżnicowanie majątkowe nie znajdowało szerszego odbicia w ogólnym mechanizmie f u n k c j o n o w a ­ nia zwyczajów. T a k i stan rzeczy wypływa n a j p r a w d o p o d o b n i e j z cha­ r a k t e r u samych zwyczajów dorocznych, których przestrzeganie leży w możliwościach i sferze zainteresowań zarówno ubogich, j a k i zamoż­ niejszych k a t e g o r i i społecznych w s i . Poważne podstawy istnieją natomiast do tego, aby mówić o różni­ cach w f u n k c j o n o w a n i u zwyczajów dorocznych w przeszłości a obecnie. D a w n a powszechność zwyczajów w dużej mierze wypływała z pewnego p r z y m u s u moralnego, sankcjonwanego opinią w s i . Z m i a n y warunków egzystencji i s t y l u życia spowodowały, że sankcja t a przestała działać, stwarzając podłoże do szybszego z a n i k a n i a zwyczajów. O znacznych różnicach w i c h f u n k c j o n o w a n i u świadczy fakt, że l i c z n i starzy roz­ mówcy (choćby nawet poziom i c h i n t e l i g e n c j i i e l o k w e n c j i nie pozwo­ lił i m tego k o n k r e t n i e umotywować) sami bardzo s i l n i e podkreślają odmienność d a w n y c h i obecnych czasów. Na, podstawie t y c h w y p o w i e ­ dzi można przypuszczać, że stosunek do zwyczajów, a przeto i do całego m e c h a n i z m u związanego z i c h f u n k c j o n o w a n i e m , musiał dawniej dale­ ko odbiegać o d dzisiejszego. Zwyczaje celebrowano z namaszczeniem, towarzyszył i m specyficzny uroczysty nastrój, przez co w y k o n y w a n i e p r a k t y k z w y c z a j o w y c h udzielało powagi i s a m y m w y k o n a w c o m . Starzy l u d z i e w rozmowach częstokroć przeciwstawiają teraźniejszości prze­ szłość, mówiąc o t y m , co było d a w n i e j , z uszanowaniem i j a k g d y b y odcieniem żalu, że czasy te minęły, j a k k o l w i e k zdają sobie sprawę z tego, j a k bardzo zmieniły się na korzyść w a r u n k i m a t e r i a l n e , o i l e łatwiejsze stało się dzisiaj życie n a w s i . 3 0 3. Procesy zmienności Zwyczaje i wierzenia doroczne należą do k a t e g o r i i z j a w i s k społecz­ n o - k u l t u r o w y c h n i e z w y k l e złożonych, zmieniających się w sposób n i e ­ równomierny, częstokroć t r u d n y do zarejestrowania. •Uchwycenie t y c h zjawisk w k o n k r e t n y c h r a m a c h czasowych natrafia zatem n a znaczne trudności. W t y m m i e j s c u zaznaczyć wypada, że o k r e s a m i przełomo­ w y m i dla ukształtowania obecnego s t a n u zwyczajów były w o j n y 3 0 także ły Za Podstawowej zarówno itp. przykład może a n k i e t a dotycząca co w posłużyć świąt Dzierążni. do sposobu tu Bożego oprócz Wszystkie spędzania materiałów Narodzenia świąt, wypowiedzi jak też uzyskanych z przeprowadzana w jakości niej w wywiadów kl. V I zawarte świątecznych są Szko­ zgodne, pokarmów �KRYSTYNA 94 KWASNIEWICZ światowe 1914—1918 i 1939—1945. W y n i k a to jasno z materiałów t e r e n o w y c h . Obowiązujące w czasie t r w a n i a t y c h w o j e n zakazy a d m i n i s t r a c y j n e , obawa p r z e d o k u p a n t e m , zaburzenia normalnego t o k u życia wiejskiego n a skutek nieobecności w i e l u mężczyzn, trudności gospodarczych i t p . , a później wtargnięcie do społeczności w i e j s k i e j w i e l u n o w y c h pierwiastków k u l t u r o w y c h , p r z y n i e s i o n y c h przez żoł­ n i e r z y i ludność wywiezioną do prac p r z y m u s o w y c h , przez osoby . t r u d ­ niące się h a n d l e m z miastem, obecność ludności m i e j s k i e j wysiedlonej przez o k u p a n t a , wszystko to w w i d o c z n y sposób wpłynęło na kształ­ towanie się obojętnej postawy wobec poszczególnych wierzeń i z w y ­ czajów dorocznych. Czasami j e d n a k równolegle występował proces wchodzenia n o w y c h zwyczajów do zasobu k u l t u r o w e g o w s i . T a k n p . można przypuszczać, że pod wpływem osób, które powróciły do w s i z w o j n y 1914—1918 г., w p r o w a d z o n y został zwyczaj puszczania wianków na wodę w wilię św. Jana. 3 1 Najstarsi temat ich rozmówcy dostarczyły dzieciństwa czano na (23 V I ) nic lub uwite cząt wyjdzie starą każdym z wianek za panną. trzeba Z szukać na w Gdy tym którą przyszłej razie żony. lub a informacji Pamiętają po I na o n e , że wojnie stawach na wianek ona dziewczyny jeśli dniu wróżyli samym zapałka upadła, Jeszcze przed pusz­ św. która z Jana się że zapalone w tego na zostanie rzucając kierunek, się dziew­ przechylił 1939 r. ten okresie palącymi n a lewą, wróżono wojną wilię mich za mąż, na w światowej, w wyprzedził inne, wnioskowano, mąż. Kawalerowie tej s t r o n y , słyszeli, umieszczonymi stronę, oznaczało t o , że w y j d z i e zapałki. czaje w nie lat 40—60. Jakubówce bervinku, z pierwsza zwyczaju wieku rzeczce świeczkami. Z tego, c z y j prawą tym w młodości, miejscowej wianki, o kobiety którym typu zwy­ zaginęły. Podobnie epizodycznym zdarzeniem, choć g o d n y m zanotowania, były p e w n e wróżby wprowadzone przez jedną z r o d z i n przybyłych po I w o j ­ nie światowej do Dzierążni. Łączą się one z d n i a m i św. K a t a r z y n y i św. A n d r z e j a . W noc św. Katarzyny dziewcząt. Rano, pisane kartce, t a k na zwyczajem poduszką z kolei „Na 3 1 krążyło podkładały jedną uważały, świętego Na s z e w s k a chłopaki patrząc, miała nawet dziewczyny". wyciągały pisane, nie podobną (op. sobie rolę i takie Andrzeja cit., mieć obu s. 229). sobie na pod w poduszki będzie dziewcząt wojen „W noc tego, nosić żona. św. z kartki Jakie świętej przed kartki od poduszki kartkę. przyszła nocy zależności imię dla w pod jedną imię powiedzenie: Natomiast kartkę że kładli wyciągali W przyszły imionami było związku Katarzyny Andrzejem imionami jakie z imię tym są pod dziewczęta chłopców. imię było mąż. Stąd w y ­ z na niej Rano wy­ powiedzenie: nadzieja". światowych zwraca także uwagę J . K l i m a ­ �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 95 Pojawienie się n o w y c h zwyczajów mogło wiązać się ' niekiedy z wpływem prasy czy r a d i a (zwłaszcza po 1945 г.). To samo d o t y c z y niektórych wierzeń. Przykładem badań. jest pewne Mianowicie przedwojennym numerze nowili się i chór) przebrać i z dużym zdarzenie grupka za zaobserwowane miejscowych „Płomyka" występujące powodzeniem opis tam chodzili dzieci przez znalazła środopościa postacie po na (baba, autorkę w w trakcie starym jeszcze Kujawach. dziad, cygan, Posta­ koza wsi. W sumie j e d n a k dokładne opracowanie c h r o n o l o g i i i zmienności poszczególnych zwyczajów w Dzierążni jest bardzo t r u d n e . W y m a g a ­ łoby długotrwałego k o n t a k t u badawczego ze w s z y s t k i m i bez wyjątku r o d z i n a m i w e w s i . Z m i a n y b o w i e m zachodzące na t y m o d c i n k u w po­ szczególnych rodzinach nie były synchroniczne. Dlatego też należy o g r a ­ niczyć się do w y m i e n i o n y c h dwóch cezur czasowych ( I i I I w o j n y światowe) jako o r i e n t a c y j n y c h momentów chronologicznych. W obrębie zaś występujących 'pomiędzy n i m i okresów można ustalić p e w n e t e n ­ dencje w zakresie motywów i ocen różnorodnej n a t u r y , wpływających na k u l t y w o w a n i e l u b ginięcie zwyczajów i i c h wartościowanie. T e j sprawie należałoby też poświęcić nieco u w a g i . Jest f a k t e m niezaprzeczalnym, że obecny zakres zwyczajów dorocz­ n y c h ulega u s t a w i c z n e m u k u r c z e n i u się. Zachodzi więc p y t a n i e , j a k i e kategorie zwyczajów należą n a ogół do t y c h t r w a l s z y c h , a j a k i e pod wpływem wciąż zmieniającej się rzeczywistości społeczno-kulturowej szybko się zmieniają i zanikają, n i e t y l k o z życia w s i , ale i z t r a d y c j i ustnej. U t r z y m y w a n i e się czy też zamieranie zwyczajów' m a swoje uza­ sadnienie zarówno w działaniu czynników s u b i e k t y w n y c h , j a k i o b i e k ­ t y w n y c h . Obserwacje poczynione w b a d a n y m środowisku wykazują ponad wszelką wątpliwość, że najsprawniejsze a k t u a l n i e f u n k c j o n o w a ­ nie zwyczajów należy wiązać z osobnikami różniącymi się w jakiś sposób o d ogółu w s i . O n i to właśnie dążą do najbardziej skrupulatnegoprzestrzegania t y c h zwyczajów i n i e kwestionują i c h uzasadnienia. Ze szczególnym zabarwieniem e m o c j o n a l n y m kultywują zwyczaje j e d ­ nostki poniekąd dziwaczne, zabobonne, o mentalności ukształtowanej w specyficzny sposób, kojarzące na codzień magię z religią. W o d n i e ­ s i e n i u do n i c h można mówić o s p o n t a n i c z n y m s t o s u n k u do zwyczajów, wypływającym z i s t o t n y c h , wewnętrznych potrzeb. Inną kategorię s t a ­ nowią j e d n o s t k i przestrzegające zwyczajów ze względu na silnie n i e ­ k i e d y zakorzeniony k u l t t r a d y c j i jako spuścizny po przeszłości. D l a t y c h osobników .najważniejsza jest zewnętrzna f o r m a zwyczaju, którą pragną uchronić o d zapomnienia, właściwa treść jest zaś d l a n i c h spra­ wą drugorzędną. �S6 KRYSTYNA KWASNIEWICZ Częstokroć m o t o r e m utrzymującym zwyczaje p r z y życiu jest p r o s t y k o n s e r w a t y z m . Niekoniecznie w y n i k a on z jakichś głębszych p r z e m y ­ śleń, nierzadko zaś t k w i w sile przyzwyczajeń i nawyków, które o d ­ działując na podświadomość mogą powodować j a k g d y b y o d r u c h o w e ich kultywowanie. Stosunek do zwyczajów kształtuje się więc w zależności od i n d y - . widualności poszczególnych osobników i w t y m należałoby upatrywać m o m e n t s u b i e k t y w n y . Stosunek t e n jest przeważnie n i e k o n s e k w e n t n y . Często spotkać się można z w p r o w a d z e n i e m specyficznej selekcji w oce­ nach zwyczajów, której k r y t e r i a są bardzo t r u d n e do uchwycenia. Na ogół bardziej żywiołowo związani są ze z w y c z a j a m i ludzie starzy niż młodzi, k o b i e t y niż mężczyźni. Jeśli chodzi o stosunek do zwyczajów mężczyzn i k o b i e t , większą aktywność t y c h d r u g i c h łączyć należy za­ pewne m . i n . z i c h większym zaangażowaniem u c z u c i o w y m w stosunku do t r a d y c j i , niższym na ogól poziomem i n t e l e k t u a l n y m , większą zabobonnością i pobożnością, pojmowaną w swoisty sposób. P r o b l e m sposobu t r a k t o w a n i a zwyczajów przez różne g r u p y w i e k u i płci nie jest jednakże zagadnieniem tak p r o s t y m , j a k mogłoby z p o ­ z o r u się wydawać. F a k t e m jest, że większość s t a r y c h l u d z i (a zwłaszcza starych kobiet), jeśli nawet nie k u l t y w u j e już d a w n y c h zwyczajów, to w każdym razie respektuje je, opowiada o n i c h z upodobaniem i chętnie wspomina j a k o część składową świata s w e j młodości. Młodzi natomiast przeważnie n i e t y l k o zarzucili i c h p r a k t y k o w a n i e , ale czę­ stokroć nie wiedzą n a w e t o i s t n i e n i u p e w n y c h zwyczajów, o których dziadek czy babka, mieszkający p o d wspólnym dachem, wiele m i e l i b y jeszcze do powiedzenia. Często więc z obawy przed b r a k i e m zainte­ resowania, a n a w e t wyśmianiem, stare pokolenie n i e m a k o m u prze­ kazywać t r a d y c j i . U t r z y m y w a n i a się p o z y t y w n y c h nastawień do zwyczajów wśród starej generacji, a n e g a t y w n y c h wśród młodzieży n i e można uważać za jedyną tendencję. Zachodzą b o w i e m w y p a d k i , że młodzi (zarówno k o ­ b i e t y , j a k i mężczyźni), bardziej oczytani i światli, rozumieją potrzebę chronienia dawnej t r a d y c j i , traktując zwyczaje doroczne jako j e j część składową. Do istnienia t y c h zwyczajów ustosunkowują się zatem życzliwie, j a k k o l w i e k najczęściej osobiście ich nie uprawiają. W t r a k c i e badań idą n a rękę prowadzącemu w y w i a d , prosząc ludzi starszych, aby w y z b y l i się obaw i zechcieli opowiadać. Z d r u g i e j s t r o n y nie wszyscy starzy ludzie chcą n a te t e m a t y rozmawiać i nieraz — czy to z podejrzliwości, czy z o b a w y przed negatywną oceną tego, co za­ p e w n e niedawno jeszcze sami p r a k t y k o w a l i i do czego przywiązywali duże znaczenie — twierdzą, że to tylko tak dawniej gadali, że to gupota i t d . , a n i e k i e d y w ogóle negują istnienie zwyczajów, o których �Z BADAN NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 97 skądinąd wiadomo, że na pewno w omawianej w s i istniały. Jednakże i wśród t y c h o s t a t n i c h są tacy, którzy 'krytykują w sposób w y r o z u m o w a n y , a n i e wypływający z jakichś ubocznych pobudek osobistych. Trzeba także zaznaczyć, że stosunek starszych i młodszych p r z e d ­ s t a w i c i e l i społeczności w i e j s k i e j do zwyczajów różnicuje się w zależ­ ności o d tego, o j a k i e zwyczaje chodzi. Bardziej żywiołowo i z większą swobodą mówi się n p . o kolędnikach czy psotach urządzanych na środopośćie, ostrożniej zaś, z p e w n y m oporem, o stosowaniu z w y c z a j o w y c h p r a k t y k m a g i c z n y c h . D l a t y c h też m . i n . powodów p r o b l e m stwierdze­ nia zakresu f a k t y c z n e j ż y w o t n o ś c i zwyczajów jest bardzo t r u d n y . Trudność pogłębia się w związku z 'potrzebą przełamywania u pew n e j k a t e g o r i i rozmówców niechęci mówienia na t e m a t y związane ze zwyczajami, j a k i e bądź uważa się za sprawy nieważne, na które po p r o s t u szkoda czasu (to szczególnie dotyczy mężczyzn), bądź z j a ­ kichś względów kłopotliwe. Jednakże po uwzględnieniu wszystkiego, co było powiedziane w y ­ żej, stwierdzić należy, że c z y n n i k i e m w najbardziej zasadniczy sposób sprzyjającym z a c h o w y w a n i u się zwyczajów j e s t c i ą ż e n i e prze­ s z ł o ś c i , którego podstawy tkwią w mocno zakorzenionym k u l c i e przodków i autorytecie l u d z i starszych. Obecnie pozostałości tego sta­ n u rzeczy można obserwować na przykładzie najstarszego pokolenia, wychowanego jeszcze w t y m d u c h u . Przedstawiciele jego przyjmują na ogół b e z k r y t y c z n i e zasadę, że t o , co r o b i l i ojcovie, jest ze wszech m i a r godne uszanowania i naśladownictwa. Powagę a u t o r y t e t u d a w n y c h czasów podnosi f a k t , że o p i n i a 'najstarszego pokolenia dużo wyżej w a r ­ tościuje dawną etykietę, sposób wychowania, układ w z a j e m n y c h s t o ­ sunków pomiędzy poszczególnymi członkami r o d z i n y , f o r m y współ­ życia sąsiedzkiego i t p . Przechodząc z kolei o d czynników s u b i e k t y w n y c h do o b i e k t y w n y c h oraz i c h r o l i w procesach zmienności zwyczajów i wierzeń dorocznych, należy stwierdzić, co następuje. C z y n n i k i e m sprzyjającym u t r z y m y ­ w a n i u się t y c h zwyczajów jest bezpośrednio l u b pośrednio r e l i g i a jako sfera życia n a j m n i e j 'podatna n a zmiany i wpływy zewnętrzne. N a t o ­ m i a s t c z y n n i k i e m powodującym zanikanie zwyczajów jest n o w y s t y l ż y c i a , n a r z u c a n y przez zmieniającą się rzeczywistość społeczno-kulturową. Na o b e c n y m etapie wszechstronnego r o z w o j u społecznego i k u l t u ­ rowego w s i zanikanie t r a d y c y j n y c h zwyczajów r y s u j e się jako proces n i e o d w r a c a l n y i jest z j a w i s k i e m n a t u r a l n y m , a p o n o w n y i c h renesans mógłby być wywołany t y l k o w sposób sztuczny. Dzieje się t a k n p . z i n ­ spiracji szkoły, która czasami nawiązuje do p e w n y c h t r a d y c j i . I n n y m przykładem jest w p r o w a d z a n i e święta dożynek, zresztą w przeszłości 7 - Etnografia P o l s k a , t. I X �KRYSTYNA 98 KWASNIEWICZ t u t a j nie z n a n e g o . Rozwój techniczny i i n t e l e k t u a l n y w s i , częste k o n t a k t y z m i a s t e m bądź drogą bezpośrednią, bądź pośrednio poprzez młodzież wysyłaną do szkół l u b do p r a c y w mieście, ulepszenia k o m u ­ nikacyjne, poczta, e l e k t r y f i k a c j a , radiofonizacja- i t p . sprawiły, że w p o ­ równaniu z przeszłością dzisiejsze życie na w s i stało się ruehliwsze i b a r ­ dziej a t r a k c y j n e . Otworzyły się n o w e p e r s p e k t y w y , do t e j p o r y niedo­ stępne l u b nawet mieuświadamiane. Na szczególne podkreślenie zasłu­ gują w związku z t y m z m i a n y w umysłowości chłopskiej, wzrost k r y ­ t y c y z m u oraz dążność do wyrównywania dystansu między kulturą w s i i miasta (na t y m o d c i n k u wkraczają nowe zwyczaje, n p . towarzyskie). 32 T y m też tłumaczyć należy f a k t , że treści zwyczajów i towarzyszące i m ceremonie przestają spełniać swoją — nie najważniejszą co p r a w d a , n i e m n i e j jednak istotną — rolę w zaspokajaniu potrzeb k u l t u r a l n y c h wsi. Trzeba b o w i e m zdawać sobie sprawę z tego, że d a w n i e j święcenie r o z m a i t y c h uroczystości i (poddawanie się obowiązującym n o r m o m z w y ­ czajowym stanowiło pożądaną odmianę codzienności, wprowadzało spe­ cyficzny nastrój, a poniekąd zaspokajało też potrzebę doznań n a t u r y estetycznej. Ponadto w przypadkach p r a k t y k w y k o n y w a n y c h zbiorowo udział w n i c h umacniał świadomość przynależności do jakiegoś większe­ go wspólnego organizmu, podbudowując więź społeczną, w w y p a d k a c h zaś p r a k t y k magicznych dawał poczucie własnej ważności, przetranspo­ nowane poniekąd z o b i e k t u p r a k t y k i n a j e j wykonawcę. Zwyczaje wpływały też pobudzającą na wyobraźnię ludzką, tworząc wokół p o ­ szczególnych d n i czy okresów r o k u rozmaite podania i legendy, pełne strachów, duchów, demonów i czarownic, a stanowiące swoistą treść l i t e r a t u r y l u d o w e j . Słuchano j e j z w i e l k i m lękiem, lecz i z n i e m n i e j ­ szą ciekawością . 33 Zależnie o d okoliczności o z a n i k a n i u l u b p o w s t a w a n i u zwyczajów decydować też mogą względy n a t u r y gospodarczej. Za przykład mogą służyć f a k t y towarzyszące i s t n i e n i u , a następnie z l i k w i d o w a n i u w e w s i wspólnych p a s t w i s k w i e j s k i c h . I c h istnienie sprzyjało w y t w o r z e n i u się swoistych zwyczajów i zabaw pastuchów, k u l t y w o w a n y c h z r o k u na r o k . G d y na skutek komasacji gruntów pastwiska stały się własno­ ścią różnych gospodarzy, którzy p r z e m i e n i l i j e w g r u n t y u p r a w n e , a bydło z poszczególnych gospodarstw zaczęto wypasać i n d y w i d u a l n i e , zwyczaje te, pozbawione s w o j e j bazy, zanikły w s z y b k i m tempie. Podobnie można interpretować z a n i k popularnego niegdyś zwyczaju schodzenia się w k a r c z m i e w środę popielcową k o b i e t zamężnych celem 3 2 Por. uwagi 3 3 Por. rozdział nej" grafia w rozprawie Polska", t. w rozdz. „Rola K. 1: I I I , 2. magii i religii w D o b r o w o l s k i e g o , 1958. e. 33—35. utrzymywaniu Chłopska kultura się leultury tradycyj­ tradycyjna, „Etno­ �Z BADAŃ NAD ZWYCZAJAMI DOROCZNYMI 99 picia na kunopie . G d y w związku z r o z w o j e m włókienniczego p r z e ­ mysłu fabrycznego zaczęły napływać na wieś tanie materiały, z a r z u ­ cono uprawę l n u i k o n o p i j a k o nierentowną. O d t e j p o r y zaczął się też, j a k w y n i k a z w y p o w i e d z i rozmówców, zanik wzmiankowanego z w y ­ czaju. Proces t e n nie jest j e d n a k j e d n o k i e r u n k o w y , może b o w i e m r ó w ­ nież przyczynić się do powstawania n o w y c h zwyczajów. T a k n p . zało­ żenie w e w s i w 1926 r . ochotniczej straży pożarnej spowodowało, że r o k rocznie w d n i u św.' F l o r i a n a strażacy zakupują mszę, na którą udają się w pełnym u m u n d u r o w a n i u , po południu zaś o d b y w a się t r a ­ d y c y j n a już zabawa taneczna. Drugorzędna w t y m w y p a d k u jest s p r a ­ wa, że sposób święcenia dnia św. F l o r i a n a przez strażaków dzierążskich został przejęty z ośrodków, gdzie straże już dawniej istniały. 34 Przykłady powyższe pozwalają jeszcze r a z podkreślić postulat, że badając chronologię zwyczajów trzeba ustalić, co dla danego z w y c z a j u jest albo było podłożem. Bliższe b o w i e m przeanalizowanie tego podłoża wyjaśnić może p r o b l e m permanentności (oczywiście względnej), e w e n ­ t u a l n i e r e g r e s j i danego zwyczaju. W zależności od c h a r a k t e r u tegoż można mówić o 'podłożu gospodarczym, k u l t u r a l n y m , i d e o l o g i c z n y m itp. Obecnie zwłaszcza podłoże ideologiczne nabiera szczególnej w a g i w związku z dorastaniem na w s i młodego pokolenia. Obowiązek ukoń­ czenia szkoły podstawowej, nowe środki w y c h o w a w c z e ( f i l m y oświa­ towe, w y c i e c z k i do miast itp.), wpływ r a d i a , wzrost a m b i c j i rodziców, przejawiającej się zwiększoną troską o dziecko (korzystanie z o p i e k i lekarskiej, większa dbałość o ubiór i racjonalne wyżywienie itp.), które należy uznać za c z y n n i k i nadzwyczaj p o z y t y w n e z p u n k t u w i d z e n i a wszechstronnego r o z w o j u społeczno^kulturowego w s i — będą miały w odniesieniu do k u l t y w o w a n i a d a w n y c h zwyczajów, jakże często n a ­ i w n y c h i racjonalnie nieuzasadnionych, bardzo daleko posunięte k o n ­ sekwencje. 3 5 IV. U W A G I KOŃCOWE Podsumowując dotychczasowe rozważania, łączące się z p r o b l e m e m f u n k c j o n o w a n i a i zmienności zwyczajów i wierzeń dorocznych na p o d ­ stawie materiałów t e r e n o w y c h ze w s i Dzierążnia, stwierdzić należy co następuje: Najżywotniejsze są zwyczaje mające oparcie w k o n s e r w a t y w n y c h siłach w s i . Najszybciej zanikają te, które dotyczą dziedzin życia n a j ­ bardziej r u c h l i w y c h i d y n a m i c z n y c h . D l a znacznej części zwyczajów 3 4 Por. 3 5 W jeszcze opis okresie znana. w rozdz. I I , 3. prowadzenia badań terenowych telewizja nie była we wsi �юс K R Y S T Y N A K W A S N I E W I C Z •dorocznych takie podłoże k o n s e r w a t y w n e s t a n o w i kościół. Najpowszechniej w związku z t y m przestrzegane są zwyczaje łączące się bezpośred­ nio z u p r a w i a n i e m k u l t u religijnego, a więc wszelkiego r o d z a j u uroczy­ stości zbiorowe, procesje, p i e l g r z y m k i , odpusty, poświęcenia, nabożeń­ stwa i t p . Znaczną żywotność wykazują też zwyczaje łączące się po­ średnio z k u l t e m r e l i g i j n y m . Odnoszą się one do 'przedmiotów poświę­ conych w kościele, za pośrednictwem których dokonuje się następnie w określonym c e l u zabiegów magicznych. W dalszej kolejności w y ­ mienić należy zwyczaje w y t w o r z o n e w związku ze świętami i o k r e s a m i r o k u kościelnego, lecz związane z n i m i luźno. Zwyczaje te stanowią cel same w sobie i nie pociągają za sobą dalszych k o n s e k w e n c j i ( t r a ­ d y c y j n y sposób spędzania d n i świątecznych, t r a d y c y j n y sposób p r z y ­ strajania wnętrz przed poszczególnymi świętami itp.). Względną trwałość w badanej w s i wykazują zwyczaje okolicznościo­ w e o charakterze w i d o w i s k o w y m i żartobliwym, k o n t y n u o w a n e obecnie przede w s z y s t k i m przez dzieci w w i e k u s z k o l n y m (zmienność p r z e j a ­ w i a się tutaj w przesunięciu się w dół granicy w i e k u , jaką w p r z e ­ szłości objęci b y l i uczestnicy tego zwyczaju: k a w a l e r o w i e , nieraz mło­ dzi małżonkowie). Znaczną trwałość, a nawet tendencje r o z w o j o w e wykazują z w y ­ czaje łączące się z p o r a m i r o k u , o charakterze d w u - l u b w i e l o s t r o n ­ n y c h umów gospodarczych, dotyczące wspólnego w y k o n y w a n i a p e w ­ n y c h prac, j a k darcie pierza czy w y k o p k i ziemniaków. Najszybciej zaginęły doroczne zwyczaje wiążące się bezpośrednio z produkcją rolną jako związane z najbardziej dynamiczną dzisiaj stroną życia i działalności chłopa. Abstrahując o d stopnia żywotności p o d a n y c h ogólnie g r u p zwycza­ jów, poszczególnych z n i c h częstokroć przestrzega się l u b nie, w za­ leżności o d tego, czy jest a k t u a l n i e jakaś p i l n a praca do w y k o n a n i a , czy też m a się w o l r t y czas do dyspozycji oraz czy w stosownej c h w i l i pamięta się o d a n y m zwyczaju, czy n i e . W parze z t a k i m t r a k towan i e m zwyczajów dorocznych idzie zanik t r a d y c j i : k t o (określenie płci, w i e k u , pozycji społecznej), w j a k i e j porze i w j a k i c h okolicznościach, a często nawet w j a k i m celu p o w i n i e n p r a k t y c z n i e kontynuować d a n y zwyczaj. Wszystko to s t a n o w i zespół zagadnień, w stosunku do których n a ­ leży wysunąć p o s t u l a t i n t e n s y w n y c h badań t e r e n o w y c h . Jak najszyb­ szy okres realizacji t y c h badań w szerszej s k a l i przestrzennej jest sprawą pierwszej w a g i , gdyż r e k o n s t r u k c j a zwyczajów dorocznych dokonuje się przede w s z y s t k i m dzięki pamięci d a w n y c h t r a d y c j i , prze­ c h o w y w a n y c h przez wymierającą generację starej społeczności w i e j ­ skiej. �Z Krystyna BADAN NAD ZWYCZAJAMI 101 DOROCZNYMI Kwaśmdewicz AUS D E N FORSCHUNGEN IM ÜBER D I E L A N D L I C H E N JÁHRLICHEN B R A U C H E GEMEINWESEN Z u s a m m e n f a s s u n g Den Gegenstand vorwiegend keit aiuf jahrlicher das in das einer Ende des geleitelt, über Den ihre Definition die Verfasserin Brauche iin der kollektiv in sie als durch in von Jahr mit die sowohl d e r áusseren, námlich der verschiedene und angewandt Aspekten. Klassifikation In • Verbindung sich auf Grund erschopfen zu die Worte auf Gruppe bezug des eine In Kriteriiums c) entsprechende in der Arbeit sich Voraussicht besprochen: gesellschaftlicher gegebene Brauch Rang projiziert. Beispiele illustriert, geschopft wurden. die bei den in a) Analyse Dorfbewohner, denen a) magischen. der diese den das der deren b) wird Effekt Brauche und akut sowie anderen Formen von Magie parallel Teilung Dieses Praktiken, b) gliedern), Kriterien werden Geschlecht, Brauchen in ihre weitere der Lebensbereich, den ' Untersuchungen und mittelbaren angewandte Funkítóon, A n z a h l , die Formen durchgeführt. herbeifiihrenden Unter Verrichtung Diese eine -Stelle System Brauche, Erscheinungen die Religion und universalen erster ideologische ist, die worden verschiedenen an vollziehen. dass fühirt einer Arbeit Brauche, Praktiken vorbeugende Kriterium Alie Zusammeneine angewandt van verbunden erwartetein der Teilnehmer, aus über Feststellung, magische der das sie: zwischen: sukzessiv im behandelt, von sie i n Ihrer Reichhaltigkeit über Anfor- individuell Berüctosichtigung der an, die dass Kriteriums bilden, auf betreffenden s e i es Eine Brauche Denksystems der Unterscheidung (die der Religionskultes zu der bringt jahrlichen herrschende Tátigkeit Abhángigkeit fühirt des ganze zahlreichste umkehrbaren und die zwingt in Die Betrachtungen, hervorhebt, magischen kommen. Grund gestattet nicht Analyse Zeremonie, Brauchen rituellen unterscheidet eines eines jedoch eingehendere Typs damit Anforderungen in Tatsache Grund Versuchen Sitte, wiederholen, Teilungskriterien s e m konne, auf bezeichnen. vorzunehmen. konnen, die Rede Teilungsversuch den von der Sektor. zu Verhalten der Klassifikation Arten sie keine die werden Wáhrend formalen dem enthaltenen Situationen. Verlauf umfassan Formulierung Vorschlag. jahrlichen heisst w a r von diesem gehütete, deren den Inhalte der Tradition bestimmten mit der in über das Rahmen als solche Brauch, zweckmassig weiteren ideotogischen Abschnitt, Verfasserin mit im wie auf zu Jahr Verbindung gestattet die bezug Wiellka zuir Gegenstand sich Untersuchungen in die B r a u c h e diesen Deflnitionsenitwiurf stehen, deim Kultur eigenen Vorstellungen, auch dienen die Veranderlich- der Verfasserin Beitrag ein Versuch, Art, die Kazimierza chronologischen gesellschaftlichen über und dienten Kreis ausgehend, hange durch. im Begriffe Umwelt die sich imaginarer der bildet ihren bezeichnet derungen, einen Grundlage als allgemeiner Funkťionieren Die moge Literatur solcher gesellschaftllchen sind Als Dzierążnia Arbeit Ausgamgspunkt zur In Betrachtungen Wesen, Gegend). Wandlungen einigen als das beziehen. Dorfee landlichen Von oder balden über d e s 19. J h . u n d d a s 20. J h . D a s V o r h a b e n W'unsche Theorie Arbeit Braucher Gemeinweisen also der Probléme Alter auf den der werden landlichen durch Gebieten �KRYSTYNA 102 Der weitere Funktionieren um das und 3) zwar: den dass das und ihres Nachlassens in Weise suohungen die gegęnwartig Tatsache der den orientaren, zuirüekreiichen). A m hange stehen bunden mit Schuitz von Gesundheit, Im triebkraftigsten Prozess bedeutende Leben und die Fruchtbarkeit, des vo¡r objektiven Faktoren, veranderten warem oder wie der Am Schluss eine lehnung> u. tribt landlicher jahrliche bis der die in Unterdie varchristliche Brauche, Gegend von Brauche, in dagegen im die mit Zusammen- heutigen die die dgl. zum von Zeit ver­ u. von dgl. bedingt. hervor, der Erinneruńg des haben. haben mit dem sie den ihrer beide von Faktoren ¡psychische bestimmt eine intensive Voraussetzumg vor Uberlieferungen landlichen subjektiven fiir der sich Wandlungen lindiviiduelle Alter allem in vollzieht, Gemeinvesens durch Beziehungen, Geistesrichtung, und Postulat Brauche, alteren ungestiime gesellsohaftlichen Unter Formen indem friiheren Brauche, Gewahrleistung Brauchen Bildung, Geschlecht jahrlichen der Ziele Gewohnheiten, also durch magische eine Z u r Zeit ist dieser Prozess v o r allem friiheren die Verfasserin Gebiete Generation wurden. u. von zeigen Beibehaltung Entwicklung Individúen, dgl., Rekonstruktion an aussterbenden bewahrt Wirkung einzelnen Einstellung, suchung dass Brauchen, Bereichen des Prozess angeführten genetische landlichen u n d die sie begleltenden Lebensstandard anzufiihren: Merkmale naie Arbeit von Ungewitterfolgen, Wohlstand Nachlassens der Produktionssphare den dleser (obwohl werden, Bestándigkeit Gut W e l t k r i e g e eine k r i t i s c h e R o l l e gespielt. in der bedingenden Prozess Abhángigkeit der zahlreiche verschwinden Lebensweise den verhaltnismassig den von daes sind sie wobei in betont, Beibehaltung sind. Eine die und in Lebenskraft verbunden schnellsten den sich Handlung Tatsache s t a m d i g e verschiedenartig, Viele die ihrer von der das es grundsátzliche 2) die Erschelnumg, verbunden Kirchenfesten produktions-technischen ist gestaltet. grosster Religion Tatsache mit sich Brauche drei Probléme über Soweit Motiv, wird Abhángigkeit symptomaitische soindern die mit die betrachtet, Probléme Verfasserin bewegende ais unmittelbarer eine die auf Brauche. Nachdriicklich Brauche, einzelnen illustrieren irgendeiner Effekt. sich jahilicher Handlung Allgemein verláuft, der bezieht unterscheidet zur der gegęnwartig einheitlich Beispiele der das stehen. Charakter Zeiten handelt, 1) Funktionieren Nachlassens dem Betrachtungen Veránderlichkeit beabsichtigten' Lebensbereichen nicht der die Funktionieren Elemente selbst, Teil und KWAŚNIEWICZ emotiowerden. Unter-ausgeht, elner die v o n A n der i m " Gedachtnis � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e6bebde9365700af87c659404ce4266b.pdf 4892f2e939eec618e03bb76e1432b172 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2992 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1998 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2796 Title A name given to the resource O potrzebie poznania poprzez dotknięcie źródeł kultury tej ziemi / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1998 t.52 z.1, s.9-19 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wilgosiewicz, Beata Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text O potrzebie poznania poprzez dotknięcie źródeł kultury tej ziemi Działalność Fundacji „Muzyka Kresów" Beata Wilgosiewicz „Człowiek nie jest w stanie żyć po ludzku poza środowiskiem żywotnym, solidarnym i zadomowionym. Pierwotność nie jest przeto wyłączną właściwością społeczeństw uprzednich, a zwłaszcza utraconych, jest właściwo­ ścią wszelkich zasługujących na swą nazwę społeczeństw. Im bardziej rozczłonkowana i skomplikowana jest cy­ wilizacja - tym większa potrzeba lokalności i przejrzystości. Im bardziej rozproszone i urzeczowione więzy mię­ dzyludzkie, tym większe pragnienie związków skupionych i osobowych. Im bardziej upośredniona i okazjonalna komunikacja, tym większe łaknienie porozumienia intensywnego i bezpośredniego. Im bardziej rozbite i sprzecz­ ne wyobrażenia symboliczne, tym większy głód wyobrażeń spójnych i spajających. [...] Kultura jest nieustanną oscylacją pomiędzy tym, co pierwotne, a tym co wtórne. Pierwotne są bez wątpienia rodzina, pokrewieństwo i wspólnota, a wtórne - własność, władza, państwo. Pierwotne jest również doświadcze­ nie świętości, duchowości i całości, a wtórna fabrykacja, materializacja i racjonalizacja rzeczywistości. Różne, klasyczne już teorie trafnie wskazywały bieguny tej oscylacji: sacrum i profanum, societas i civitas, wspólnota i stowarzyszenie. W tej perspektywie antropologia kultury nie jest tylko wiedzą o tym, co uprzednie i utracone, jest również wiedzą o tym, co niezbywalne. Nie trzeba więc koniecznie uprawiać jej w lasach Majomby królestwa Loango. Można pytać samego siebie, czy chodzi się prosto, pytać zatem o właściwe relacje pomiędzy tym, co świę­ te i powszednie, plemienne i obywatelskie, społeczne i państwowe, duchowe i intelektualne." (podkreślenia B.W.) Andrzej Mencwel, Wstęp: wyobraźnia antropologiczna, W: Wiedza o kulturze. Część I. Antropologia kultury Spór o istnienie kultury ludowej Kultura ludowa - czym była, czym jest, czy w ogóle jest - te pojawiające się od lat pytania w ostatnim czasie przybrały na si­ le. Możmy obecnie śledzić dyskusję, która toczy się w różnych środowiskach, na łamach wielu czasopism. Przekonamy się o tym, biorąc do ręki ostatnio wydaną książkę pod znamiennym tytułem Czy zmierzch kultury ludowej?} Problem pojawia się już przy próbach ustalenia samej definicji kultury ludowej. Etnogra­ fowie, socjolodzy, antropolodzy, artyści, powołując się na defini­ cje wypracowane przez różne dziedziny nauki, z konsekwencją większą lub mniejszą, posługując się przyjętym terminem, umiejscawiają koniec tej kultury: jedni w XIX wieku, drudzy wraz z początkiem czy też końcem I I wojny światowej, jeszcze inni w czasach współczesnych i przyszłych. Nie jest moim za­ miarem porównywanie poszczególnych stanowisk, przedstawie­ nie poszczególnych definicji i wynikających z nich sposobów ro­ zumienia kultury ludowej. Poszczególne głosy i sądy, charakte­ rystyczne dla prowadzonego sporu, są dla mnie ważne jako punkty odniesienia, punkty zakreślające przestrzeń, w obrębie której porusza się Fundacja „Muzyka Kresów". Pierwszy, ważny dla mnie głos, to wypowiedź Rocha Sulimy. Wskazuje on na to, co pod pojęciem kultury ludowej kryje się w obecnym czasie. Pisze: „KULTURA LUDOWA UMARŁA. ŻYJE JEJ MIT, wzmacniany m.in. przez ekologizm, uchodzący dziś prawie za odmianę historiozofii. Kultura ta obecna jest w symbolach, przypomnieniach alu­ zjach, jest treścią naszej podświadomości, zobowiązaniem wo­ bec świata wartości. Ale obok tego kultura ludowa pozostaje wciąż emblematem kultury gorszej. Pielęgnuje zatem rolę kultu­ ry ofiarnej, nieagresywnej. Jest symboliczną ekspresją niezni­ szczalnej woli życia. Nieobce są jej zarazem nastroje fatalistyczne, poczucie finalizmu biegu świata. Witalizm tej kultury sąsia­ duje ze swoistą filozofią godnego umierania. Jest to tyleż kultu­ ra życia, co kultura śmierci, czyli ginięcia rozumianego jako zarodnia przyszłego życia. Korzystając z przysługującego humaniście prawa do przesa­ dy, mogę stwierdzić: nie ma już kultury ludowej, jest natomiast myślenie o kulturze ludowej, np. w literaturze odwołującej się do ludowego słowa. Jest marzenie o kulturze ludowej, jako utraco­ nej ludzkiej prakulturze. Jest wreszcie w Polsce coś, co można by nazwać PRZEKLEŃSTWEM kultury ludowej, dziwna niestosow­ ność mówienia o niej. Jest jej negacja albo apologia." (podkre­ ślenia B.W.) Kolejna wypowiedź - Piotra Sarzyńskiego, zgodna z wyżej prezentowanym sądem, głoszącym śmierć tej kultury, wskazuje na dodatkowy aspekt - współczesne ożywienie w wielu dziedzi­ nach kultury, przejawiające się w różnego typu przeróbkach, cy­ tatach i pastiszach w nawiązywaniu do kultury ludowej. Wszel­ kie te próby nie służą jednak „identyfikacji etnicznej czy budo­ waniu wspólnoty, ale są jedynymi spośród setek innych kulturo­ wych puzzli dobieranych swobodnie do tworzenia nowoczesnej kultury masowej". Według Sarzyńskiego nie można przywrócić tego, co nieuchronnie odeszło, a takie programy jak przywraca2 3 9 �nie „ginących zawodów" są jedynie kolejną próbą ożywiania tru­ pa. Tekst zaczyna się słowami, które można potraktować jako konkluzję całej wypowiedzi: „Kultura ludowa umarła. Odeszła bezpowrotnie w przeszłość tak, jak wcześniej kultura rycerska, sarmacka czy ziemiańska. Właściwe miejsce dla niej to dziś mu­ zeum etnograficzne, skansen, izba pamięci. Zaś termin folklor potrzebny jest tylko do rekonstrukcji historii, a nie opisu rzeczy­ wistości." Dla równowagi przytoczę dwa odmienne sądy. Pierwszy: spostrzeżenia Dyzmy Gałaja, kierują uwagę na dwie istotne ce­ chy, które są najważniejsze w kulturze chłopskiej, są jej ostoją. Pierwsza, to stosunek chłopów do ziemi jako miejsca pracy i ży­ cia, „jako jedynego i centralnego wśród wszystkich spraw i rze­ czy świata miejsca, w którym kolejne pokolenia żyły, żyją i bę­ dą żyły - pamięć po sobie zostawiając w opiniach sąsiadów i na parafialnym cmentarzu." Druga to silne poczucie wolności, ujawniające się pomimo niedyskutowalnego przymusu przyro­ dniczego czy klimatycznego, gdyż „w ramach tego przymusu jest wolność podejmowania prac każdego dnia czy też każdego miesiąca". Przy tym autor nie idealizuje i nie mitologizuje sto­ sunku chłopa do ziemi. Widzi różnice w poszczególnych grupach rolniczych, dokładnie opisuje zmiany, jakie zachodzą w dzisiej­ szych gospodarstwach, podając konkretne przykłady na to, iż ziemia stopniowo z przedmiotu kultu i najwyższej wartości staje się środkiem produkcji. Nad tym jest jednak to, co jest stałe i nie­ zmienne: „Inne niż dawniej są formy pracy, inne efekty, inne ce­ le i plany na przyszłość, ale gospodarstwo i rodzina nadal pozo­ stają sobą - nadal stanowią autonomiczną jedność gospodarczą, kulturową i moralną." Sam widzi niewielką możliwość obrony kultury ludowej w „zmaganiu się etosu ludowego z etosem ma­ sowym, etosu pracy z etosem konsumpcji". Jedyną szansą tej grupy społecznej w nowej, zmieniającej się rzeczywistości jest bycie partnerem „wobec innych grup zawodowych Polski i Eu­ ropy - w wykształceniu, dochodzie, wizerunku rodziny, stylu ży­ cia i aspiracji, obywatelskości i tworzeniu wartości kultury ogól­ nonarodowej, uniwersalnej". Drugą wypowiedzią, dostrzegającą szansę przetrwania kultu­ ry ludowej, jest głos Anny Tatarkiewicz. Zastanawia się ona nad możliwościami przetrwania tej kultury i podaje konkretne propo­ zycje. Pisze: „Mówiąc o sprawach wsi z reguły widzi się tylko dwie możliwości: albo restrukturyzacja na wzór euroamerykański, albo skansen. Nasi Europejczycy nie dopuszczają myśli 0 trzeciej możliwości, jaką byłby awans cywilizacyjny wsi w pa­ rze z częściowym bodaj zachowaniem tradycyjnych wartości, które nie od dziś próbuję ukazywać." (podkreślenie A.T.) Wartość dyskusji tkwi w samym stawianiu pytań, w rozmo­ wie, dotyczącej roli i miejsca kultury ludowej w świadomości 1 rzeczywistości obecnych czasów. Artykułowane jest to, o czym z trwogą myślał i przeciwko czemu kierował swoją działalność już w XIX wieku Oskar Kolberg. Sądy o przemijaniu kultury lu­ dowej, ogłaszanie jej śmierci, zmuszają do głębokiej refleksji nad jej rzeczywistym statusem. A wiara w przetrwanie tego świa­ ta tak naprawdę wskazuje na transformację zmierzającą w nie­ znanym kierunku, mówi o ostatnich iskrach, które jeszcze moż­ na uchwycić, czy też dzięki którym można zrozumieć tamten świat. Przyszłość jest niewiadomą, nie wiadomo bowiem, co owo ginięcie w zamian przyniesie, nie wiadomo co wyrośnie z tej „zaradni przyszłego życia". Nie oznacza to jednakże, że po­ trzeba pierwotności, o której pisze Andrzej Mencwel, tej która była fundamentem kultury ludowej, odchodzi na zawsze wraz z wartościami, które w niej tkwiły. Są to bowiem wartości, które Mencwel nazywa niezbywalnymi, i to niezbywalnymi dla każde­ go z nas, człowieka żyjącego pod koniec XX wieku. Poprzez prezentację działalności Fundacji „Muzyka Kre­ sów", chcę włączyć się w powyższą dyskusję, przedstawiając konkretny przykład współczesnych poszukiwań możliwości 4 5 6 7 8 9 10 10 funkcjonowania kultury ludowej czy też świadomości jej istnienia. Jest to próba uchwycenia owych migotliwych iskier, które mogą stać się życiodajnym niezbywalnym ogniem. Działalności Fundacji Fundacja „Muzyka Kresów" wraz z działającym przy niej Ośrodkiem Badań Muzykologicznych i Kulturowych Europy Środkowo-Wschodniej powstała w 1991 roku za sprawą dwóch osób - Jana Bernada i Moniki Mamińskiej. Fundacja swoją dzia­ łalnością włączyła się w nurt poszukiwań, które pytają o możli­ wości, cele i kierunki kontynuacji tradycji ludowej. Kształtując własny sposób patrzenia na tę kulturę, pytają o to, co w jej obrę­ bie jest jeszcze ważne i żywe dla współczesnego człowieka. Są to próby wypracowania nowych form rozmowy na temat trady­ cji, wsi, a co za tym idzie, są to próby innego pokazywania tego świata i jego rozumienia. W 1992 roku, w początkowym okresie istnienia „Muzyki Kresów", Jan Bernad tak określił program działalności Fundacji: „Nie chcemy być placówką naukową, choć staramy się, by przygotowywane przez nas sesje teoretycz­ ne były na wysokim poziomie. Nie chcemy być też agencją kon­ certową, sprowadzającą chóry i zespoły folklorystyczne. Chcemy powołać nową formą rozmowy o kulturach naszych narodów, fir­ mę, w której byłoby miejsce zarówno dla uczonych, twórców, jak i ludzi młodych, zainteresowanych kulturą, która powstała kilkaset lat temu na ziemiach zwanych w naszej tradycji Kresa­ mi. Formę tę chcemy tworzyć z podobnie myślącymi Białorusi­ nami, Litwinami, Ukraińcami." (podkreślenia B.W) Cel, jaki wyznaczyła sobie Fundacja, to wspieranie, prezen­ tacja, popularyzacja i badanie muzyki ludowej i sakralnej (ko­ ścielnej, cerkiewnej i synagogalnej) narodów i grup etnicznych środkowowschodniej części Europy, zamieszkujących te tereny, które w dużej części pokrywają się z obszarem Rzeczypospolitej Dwojga (czy wielu) Narodów. Słowo kresy w nazwie Fundacji jest tu rozumiane jako pojęcie historyczne.' Przy tym Bernad i Mamińska, tworząc Fundację, chcieli zerwać z taką wiedzą o naszych wschodnich sąsiadach, która nie opiera się na znajo­ mościach realiów, ale na mitach i wyobrażeniach, często zresztą negatywnych. Współtwórcami programów i biorącymi w nich udział, od początku istnienia Fundacji, są wybitni etnolodzy i etnomuzyko­ lodzy z krajów sąsiednich, bowiem: „rzetelność podejścia do te­ matu wymaga, byśmy o muzyce białoruskiej rozmawiali z twór­ cami i naukowcami Białorusi, o muzyce litewskiej z Litwinami itd. Co do szans kulturowych - myślę, że za wcześnie o nich mówić, bo nie wiemy jeszcze, co zostało żywe, a co obumarło w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat. Na tym etapie rekonstruk­ cji obrazu naszych kultur, na jakim się znajdujemy, trzeba mieć oczy i uszy otwarte i stwarzać fakty. Doprowadzać do wspólnych badań, formułować nowe podejście do kultury i historii tego ob­ szaru". Od 1991 roku, czyli od momentu powstania Fundacji, do dnia dzisiejszego odbyło się kilkanaście konferencji, które, jak zau­ waża Piotr Dahlig, stały się ważnym forum dla spotkań etnomuzykologicznych, ponadto już w drugim roku działalności Fun­ dacja wykroczyła poza ramy ściśle etnomuzykologiczne, posze­ rzając tematykę spotkań o sferę zagadnień odnoszących się do duchowości narodów Europy Środkowo-Wschodniej. Można wyróżnić trzy bloki tematyczne, w obrębie których skupiają się poszczególne tematy sympozjów. Pierwszy - Muzy­ ka Ludowa Europy Środkowo-Wschodniej , program ten o charakterze naukowo-badawczym, edukacyjnym i popularyza­ torskim ma na celu wszechstronną prezentację muzyki tradycyj­ nej i jej roli w kulturach archaicznych oraz we współczesnej kul­ turze. Przedstawiając aktualny stan badań nad muzyką tradycyj­ ną prowadzonych w różnych ośrodkach naukowych Europy 11 2 13 14 15 �Środkowo-Wschodniej, program ten ma również na celu integra­ cję środowisk naukowych i twórczych tej części Europy. Obok konferencji, koncertów, prezentacji muzyki tradycyjnej i war­ sztatów muzycznych, Fundacja prowadzi badania terenowe oraz archiwum, gromadzące materiały z konferencji, dokumentację filmową i fonograficzną ekspedycji naukowo-badawczych oraz rejestrację koncertów i organizowanych przez siebie różnych prezentacji muzycznych. W celu dopełnienia całości obrazu należy przeprowadzić we­ wnętrzny podział i wyróżnić te sympozja, które odbywają się let­ nią porą. Ich specyfika polega na połączeniu formuły konferen­ cji z koncertami, warsztatami, indywidualnymi spotkaniami. Aleksandra Domańska tak opisuje jedno z letnich sympozjów, w nadbużańskich Dołhobrodach: „Różne były intencje uczestni­ ków: jedni śpiewali, drudzy badali, trzeci słuchali. Chwilami spotkanie zamieniało się w rodzaj warsztatów muzycznych i wzajemnej wymiany doświadczeń, chwilami były to koncerty, kiedy indziej po prostu zabawa." Drugi blok tematyczny - Duchowość narodów Europy Środkowo-Wschodniej , pojawił się wraz z przeświadczeniem, iż nie można mówić o muzyce ludowej bez szerszego kontekstu kulturowego. Duchowość jest tu rozumiana „jako tworzący się na przestrzeni tysiącleci stosunek wobec rzeczy ostatecznych: Boga, narodzin, śmierci, miłości, choroby, cierpienia, czasu, przemijania [...] w postawie wobec spraw ostatecznych tkwi źródło duchowości człowieka, plemienia, grupy etnicznej, naro­ du. Pytania są te same, natomiast odpowiedzi w każdym przy­ padku są inne i ta inność stanowi o wartości i niepowtarzalności zarówno jednostki, jak i całych kultur." Sympozja te mają cha­ rakter interdyscyplinarny, udział w konferencjach biorą uczeni z różnych dziedzin nauki: filozofowie, teolodzy, religioznawcy, etnolodzy, muzykolodzy, historycy, historycy sztuki, teoretycy literatury oraz twórcy: poeci i malarze. Trzeci blok tematyczny, zatytułowany Kontynuacja trady­ cji, to również wieloletni, wielowątkowy i interdyscyplinarny program. Obok szeregu spotkań i konferencji, istotną częścią te­ go cyklu jest szeroko zakreślony blok edukacyjny w przedszko­ lach, który jest realizowany od września 1997 roku. W tym cyklu tematycznym mieści się również długofalowy program naukowo-badawczy Pieśni obrzędowe Podlasia - wzajemne wpływy oraz odrębności lokalne na pograniczu z białorusko-ukraińskim Polesiem prowadzony od stycznia 1995. Wysoki poziom naukowy konferencji jest wynikiem dbałości w doborze tematów, które ukazują wieloaspektowość omawia­ nych problemów. Równocześnie podczas tych sympozjów próbuje się odtworzyć taki obraz kultury ludowej, który umożli­ wia całościowe spojrzenie na człowieka i świat tradycyjnej wsi. Omawiając poszczególne dziedziny, dany rodzaj pieśni, dany aspekt duchowy, zwraca się uwagę na sieć powiązań, relacji i znaczeń, na ich określone miejsce w czasie i przestrzeni, które tworzyły spójny świat znaczeń. Bernad i Mamińska zwracają szczególną uwagę na to, by w przypadku sesji etnomuzykologicznych zapraszać takich nau­ kowców, którzy prowadzą badania w terenie i mogą zaprezento­ wać rzeczywiste fakty muzyczne, które jeszcze istnieją na wsi. Jest to poszukiwanie ludzi, którzy podobnie myślą o muzyce tra­ dycyjnej, dla których nie tylko istotne jest rejestrowanie dźwię­ ków, ale samo ich odtwarzanie, by poprzez ten dźwięk dotrzeć do świata przeszłego. Samo połączenie konferencji z warsztata­ mi, z możliwością praktycznego kontaktu z muzyką i pieśnią, z możliwością wykonywania prostych, tradycyjnych instrumen­ tów i nauką gry na nich, jest próbą połączenia wiedzy teoretycz­ nej i wiedzy zdobytej w trakcie badań z edukacją i szukaniem sposobu przekazywania tej wiedzy. Tego rodzaju próby umożli­ wiają z jednej strony bezpośredni kontakt naukowców, z drugiej strony następuje przekaz pomiędzy naukowcami a ludźmi szuka­ 16 17 18 19 20 jącymi praktycznych rozwiązań, zadającymi pytania: jak uczyć się ludowych pieśni, muzyki czy tańca, jak pracować z dziećmi. Nacisk położony zostaje na to, czemu dane spotkanie ma służyć. Konferencje organizowane przez „Muzykę Kresów" nie odby­ wają się bowiem dla samych konferencji, naukowcy w większo­ ści wiedzą o swoich dokonaniach (choć oczywiście nie można podważyć roli samego spotkania, wymiany wiedzy, stanowisk, doświadczeń), konferencje skierowane są w stronę tych, którzy mają potrzebę pogłębiania i poszerzania znajomości kultury lu­ dowej, po to by działać i czynić, i po to też, by przez umiejętne stawianie pytań otwierać kolejne drzwi zamknięte przez czas i niepamięć. Jak mówi Monika Mamińska, chodzi o czynne po­ znawanie kultury ludowej. Tadeusz Kornaś, próbując opisać, czym są sympozja organi­ zowane przez Fundację „Muzyka Kresów", mówi o konsekwent­ nej całości, ale otwartej na przeróżne nieprzewidziane okoliczno­ ści. Wpisując działalność Fundacji w krąg tego rodzaju przedsię­ wzięć, które znajdują swój rodowód w kulturze czynnej Grotow­ skiego, pisze: „Bernad z naciskiem mówi, że on i Mamińska są twórcami, a nie wyłącznie organizatorami [...] komponują kilku­ dniowe czy kilkutygodniowe spotkania. Ich praca polega na for­ mowaniu dzieła, w którym nie ma anonimowych uczestników, w którym każdy potrafi odnaleźć swoje miejsce, a zarazem struk­ tury otwartej". Najważniejsze, co jest zgodne z nakazem Gro­ towskiego, „aby żyć w sposób istotny, ryzykować całym sobą" , że twórcy „Muzyki Kresów" nieustannie dążą do realizacji wła­ snych marzeń. Samo powołanie Fundacji, jest tym - jak mówi Jan Bernad - co ma te marzenia chronić , co umożliwia realiza­ cję niemożliwego. 21 22 23 24 W głąb kultury ludowej W programie zatytułowanym Kontynuacja tradycji czytamy: „Powrót do tradycyjnej kultury jako jednolitego systemu jest już niemożliwy. Procesy cywilizacyjne, wojny, migracje, zwłaszcza XX w. sprawiły, że takiej tradycji już nie ma. Dziś odwołać się można do tego, co widzialne: sztuki, ludzkiej pamięci..." Zadaję sobie szereg pytań. Czym jest wyżej opisana działal­ ność Fundacji „Muzyka Kresów"? Czy można poszukiwać w obrębie świata, który już nie istnieje? Czy działalność ta pod­ lega diagnozie, jaką postawił sztuce ludowej Czesław Robotycki, mówiąc iż „przez ostatnie 50 lat jej promowania i ochrony skostniała w kanonie, który określili dla niej etnografowie, entu­ zjaści i instruktorzy. Zamknięta w ramy tradycji i normy nieod­ wracalnie osiadła w muzeach?' (podkreślenia B.W.) A jeśli tak jest - czy twórcy Fundacji nie przyjęli postawy archeologów lub twórców kolejnego skansenu? (Nie chcę tu bynajmniej podwa­ żać roli archeologów i roli muzeów czy skansenów. Walka jed­ nakże toczy się o żyjącą i wciąż życiodajną część ludzkiej kultu­ ry.) I czego poszukiwać? I co czynić z tym odnajdywanym, od­ krywanym w nie istniejącym systemie? Czy może rzeczywiście te poszukiwania zatrzymują się na poziomie myślenia i marze­ nia, wyobrażania sobie kultury ludowej, a więc poruszania się w obrębie mitu - tak jak o tym pisał Roch Sulima? Przyglądając się poszczególnym przedsięwzięciom „Muzyki Kresów", wsłuchując się w słowa wypowiadane przez Jana Bernada i Monikę Mamińska, próbuję odpowiedzieć na postawione wyżej pytania, by odszukać tę drogę, która prowadzi w głąb kul­ tury ludowej i daje możliwość spotkania z nią. Już na samym początku należy przyjąć założenie, że jest to spojrzenie człowie­ ka z zewnątrz, który wie (o czym była już mowa wcześniej), że harmonijna całość tradycji została utracona, że powrót jest świa­ domy i jak mówi Monika Mamińska, „jeśli świadomy, to już sty­ mulowany z zewnątrz". „W poszukiwaniu, które jest z jednej strony poszukiwaniem uniwersaliów, a z drugiej strony odmienności, jakoś częściej za25 26 27 11 �Poprzez muzykę I V Międzynarodowe Sympozjum „Muzyka Ludowa Europy Środko­ wo-Wschodniej". Rybaki n/Narwią, 1994. Tańce litewskie i huculskie (na s. 13) trzymuję się na wsi, na peryferiach, na obrzeżu... Tam najwięcej znajduję. Tam też spotykam ludzi, z którymi jest mi co jakiś' czas po drodze. A wieś to matecznik kultury tradycyjnej i oczywiście muzyki." Jednym z pierwszych, znaczących wyborów jakich Jan Bernad i Monika Mamińska dokonali był wybór przestrzeni, dziedziny, w obrębie której prowadzą poszukiwania owych uniwersaliów i odmienności. Oboje swoje spotkanie z wsią i ludź­ mi, którzy tam żyją, nazywają istotnym, „przeogromnym" do­ świadczeniem swojego życia. Wieloletnie wędrówki po tych ob­ szarach, wielogodzinne rozmowy, wspólne muzykowanie i śpiewnie stało się dla nich swoistego rodzaju wtajemniczeniem, które dokonywało się przez wiele dni o różnych porach dnia i ro­ ku. Wielokrotnie powtarzają, iż tego rodzaju doświadczenie nie mogło skierować ich na inną drogę, wzbudzić w nich innch py­ tań. Tak o czasie wspólnych gardzienickich, choć zapewne też i późniejszych kolędniczych wędrówek pisze Krzysztof Czyżew­ ski: „... dla niektórych z nas ta podróż (poprzez wyprawy i reko­ nesanse ku ludziom na wsi) już dawno przestała być podróżą po nowe środowisko dla teatru, po wiedzę krajoznawczą, czy histo­ ryczną, po atrakcyjny materiał, który później można by na różny sposób wykorzystać. Niepostrzeżenie godziny spędzone w izbach ze starcami przy wtórze ich pieśni, modlitwy, skargi i tęsknoty stawały się godzinami wtajemniczenia na takiej samej zasadzie, na jakiej kiedyś chcąc przyuczyć chłopaka do śpiewu w cerkiewnym chórze, stawiano go pomiędzy śpiewaków pod­ czas każdej liturgii, aż sam nie dosłyszał tonu, który odtąd zestrajał będzie jego duszę i przywoływał". Zetknięcie ze światem wsi nastąpiło poprzez patrzenie i słu­ chanie, a więc poprzez doświadczenie bezpośrednie. Jest to tego rodzaju sytuacja badacza (choć myślę, że w pierwszym okresie swojej działalności, a zwłaszcza przed założeniem Fundacji, Bernad i Mamińska nie określali swojego sposobu kontaktu ze wsią na zasadzie badacz i podmiot badany), czy też postawa oso­ by poznającej, przez Annę Wykę określona postawą „ucznia podmiotu badanego", czyli aktywnego świadka, uczestnika, dla którego relacje z wsią stają się sytuacją wymiany. Zastana rze­ czywistość ma znamiona wspólnego - bo ważnego dla obydwu stron - świata. Jest to pójście o jeden krok wprzód, czy też w głąb, w stosunku do podejścia, jakie prezentowało i prezentu­ je Stowarzyszenie Teatralne „Gardzienice" w swoich wiejskich penetracjach, w których Jan Bernad w latach 1977-1983 jako członek tej grupy teatralnej uczestniczył. Wybór wsi przestaje być sposobem postrzegania kultury ludowej, widzialnego i nie­ widzialnego tam świata jako materiału wykorzystywanego po­ tem przy budowaniu spektakli, czy do wzbogacania własnego re­ pertuaru muzycznego. Świat wsi jawi się już nie tylko jako pew­ na tajemnica, po którą można sięgnąć w dowolny sposób, by po­ tem o niej świadczyć. Ale taka tajemnica, w której tkwią prawdy - ukryta wiedza i mądrość wypracowana przez wieki, której to odkrywanie staje się wyzwaniem i zobowiązaniem w wymiarze praktycznym i metafizycznym. 28 29 30 31 12 „... muzyka w kulturze ludowej istniała jako dziedzina całko­ wicie nieautonomiczna, niosąc ze sobą znaczenia specyficzne i jedynie właściwe dla określonej sytuacji społecznej. Każda sce­ na muzycznego dramatu życia społeczności wioskowej otrzymy­ wała sens poprzez przyporządkowanie do sytuacji będącej zna­ kiem swego czasu. W tej jednoznaczności przyporządkowania ujawnił się sakralizujący walor muzyki. Pieśń ludowa była więc zarówno w warstwie treściowej, muzycznej oraz wykonawczej ściśle związana z pełnioną funkcją. Spójność sensu muzyki (uza­ leżnionego od sytuacji), jej struktury i sposobu wykonywania strzegła tradycja." Słowa Sławomiry Żerańskiej-Kominek, określające funkcje muzyki w kulturze ludowej, wskazują na jej wszechobecność, na jej sakralny charakter, na muzykę jako integralną część wielora­ kimi więzami połączoną z całym systemem kultury i życiem na wsi. Słowa te odnoszą się do czasów, kiedy śpiew był codzienno­ ścią - był zwierciadłem i odbiciem życia człowieka. Do takiej obecności muzyki w świecie starają się dotrzeć Jan Bernad i Mo­ nika Mamińska, czy też taką obecność próbują odtworzyć. Usy­ tuowanie muzyki w centrum swoich zainteresowań (co znalazło swój wyraz już w samej nazwie Fundacji), jest wskazaniem na kolejny znaczący wybór, jakiego dokonali. Oboje wielokrotnie powtarzają, że to właśnie poprzez muzykę odkryli wieś, że przez nią patrzą na kulturę ludową. Muzyka jest „takim oknem, w mia­ rę czystym, przez które mogę patrzeć na kulturę tej ziemi." Obok dużej liczby konferencji, które mają ukazywać różne aspekty muzyki tradycyjnej, obok indywidualnej pracy Jana Bernada i Moniki Mamińskiej - różnego typu ekspedycji prowadzo­ nych przez nich od lat, ważną częścią działalności Fundacji jest prezentacja muzyki tradycyjnej. Na konferencje, sympozja, festi­ wale przyjeżdżają zespoły z różnych stron Polski i Europy Środ­ ki owo-Wschodniej, które poprzez śpiew i muzykę pokazują owe „utracone" obszary. Są to przede wszystkim autentyczni wyko­ nawcy, którzy znają tradycyjny repertuar „od zawsze", bądź lu­ dzie, dla których zachowanie oryginalności linii melodycznej i wierności w odtwarzaniu jest podstawową wartością w prezen­ tacji tej muzyki. Tu, jak zauważył podczas jednego ze spotkań Aleksander Jackowski, poprzeczka w traktowaniu muzyki ludo­ wej postawiona jest wysoko, nie ma mowy o prezentacji tak modnego współcześnie „nobilitowanego" i „uszlachetnionego" folku - czyli różnego typu przeróbek, połączeń i przekształceń dokonywanych na muzyce ludowej. Tu prezentacja muzyki tra­ dycyjnej, pieśń jest tym, czym „wydobywanie na powierzchnię rubinów czy diamentów". Ponadto Bernad i Mamińska próbu­ ją stwarzać takie warunki dla koncertów czy prezentacji i tak je aranżować, by móc przekazać najbardziej autentyczną muzykę w odwołaniu do kontekstu, w jakim dawniej ona występowała. Stąd zrodził się pomysł osobnych prezentacji poszczególnych gatunków muzycznych i obrzędowych z odpowiednim komenta­ rzem - jak w przypadku prezentacji muzyki weselnej czy koły­ sanek. W tym miejscu powraca pytanie o cel organizowania tego ty­ pu festiwali, koncertów, prezentacji, jeśli w nich, choćby nawet najlepiej przygotowanych, nie przywróci się dawnych funkcji muzyki, zwłaszcza jeśli chodzi o muzykę obrzędową, czyli tę, która dla kultury ludowej była najważniejsza. W odpowiedzi przychodzą słowa Jana Bernada, podkreślające rolę tradycyjnej muzyki jako świadka czasów przeszłych, jako tę odziedziczoną po przodkach możliwość zachowania z nimi łączności i zrozu­ mienia ich świata, „... to jest świadectwo, jedno z najstarszych żywych świadectw tej ziemi. Różni się tym od eksponatów wy­ kopanych gdzieś w ziemi, które później leżą w muzeum (a w mu­ zeum, wiadomo, eksponatów dotykać nie wolno), że jest możli­ wość doświadczania bezpośredniego tego, co było bardzo daw32 33 34 �3S no." Nie jest to jednak prosta droga, poszukiwania mają indy­ widualny charakter, a osiągnięcie celu zależy od tego, który szu­ ka, od jego postawy. Pieśń może być wehikułem - jak mówi Mo­ nika Mamińska - który przenosi gdzieś dalej czy głębiej, doda­ jąc przy tym: „Ale jaki jest warunek? Jeśli chcesz poznać, jeśli nurtuje cię jakieś pytanie, to to, czy zostaniesz na poziomie od­ twórcy, zależy tylko od ciebie." Jednym z częstych gości „Muzyki Kresów" jest Jewgienij Jefremow, znany etnomuzykolog z Kijowa. Jego poglądy na obe­ cność i funkcję muzyki, zarówno w tradycyjnym świecie, jak i dzisiaj spotkają się z poglądami twórców Fundacji - „w obe­ cnej sytuacji na wsi, kiedy wnukom bliższa jest już tradycja miejska, przeważnie obca tej regionalnej, bardziej kosmopoli­ tyczna, idąca z Zachodu, między wnukiem i babcią powstaje ta­ ka odległość, że zarówno dawne zwyczaje, sposób myślenia, jak i oczywiście obrzędy i związane z nimi pieśni stają się zupełnie nieprzydatne w nowej sytuacji i umierają. [...] ...nie ma sposo­ bu na zatrzymanie tego procesu. To by było jak przedłużanie agonii umierającemu człowiekowi. Jednak bardzo smutno jest patrzeć, jak to ginie i zostaje jedynie w zapisach magnetofono­ wych, w książkach. Muzyka musi być słuchana, inaczej to jakby jej nie było. Dlatego założyłem zespół Drewo. [...] A mimo to nasza działalność jest sztuczna. Dawniej muzyka była elemen­ tem całego systemu, wpisywała się w naturalny kontekst wie­ rzeń, zabobonów, zwyczajów. My żyjemy już w innym świecie, jesteśmy innymi ludźmi, więc i pieśń nie będzie taka jak wte­ dy." (podkreślenia B.W.) W celu uzupełnienia, należy w tym miejscu przytoczyć słowa Jefremowa, wypowiedziane w trakcie innej z nim rozmowy: „sam proces emisji dźwięku, śpiewania wytwarza jakieś nieokreślone, wewnętrzne samopoczucie. Ma­ gia dźwięku, magia muzycznej komunikacji i poczucie polifonii, w jakiej uczestniczy twój głos, twój umysł - naprawdę wywiera ogromny wpływ na świadomość w momencie śpiewania. Nie wiem, na ile to można nazwać magią, którą odczuwali nasi przodkowie. Możliwe, że to coś innego." Po pierwsze muzyka nie jest tu postrzegana jedynie w wy­ miarze estetycznym. Pomimo świadomości zaniku funkcji, które pełniła pieśń i muzyka w kulturze ludowej, istnieje nadal przeko­ nanie, że warto podejmować trud poszukiwań w obrębie jej sa­ mej i w jej kontekstach, by przez to docierać do jej pierwotnych znaczeń. Poszukiwania te mają z jednej strony odkrywać taje­ mnice tkwiące w muzyce, z drugiej, są odkrywaniem oblicza sa­ mej kultury ludowej. Tu pojawiają się pytania już nie tylko o ro­ dzaj pieśni, muzyki, o jej strukturę rytmiczną i melodyczną, ale o manierę wykonawczą i techniki śpiewu, od których skutecz­ ność tych dźwięków zależała. Są to próby odtworzenia tych naj­ starszych sposobów śpiewania, które były wpisane w cały kom­ pleks magiczno-wierzeniowy i pełniły funkcje magiczne - „nie śpiewano ich dla przyjemności ani rozrywki, lecz jedynie w cza­ sie obrzędów. Z ich pomocą ludzie zwracali się ku duchom przodków, ku swoim bogom: słońcu, wodzie drzewom. Prosili o deszcz lub o pogodę. To nie mogło być zwyczajnie mówione, oni musieli się do bogów dokrzyczeć. Na dodatek śpiewali w otwartej przestrzeni, na łące w polu, pod lasem. Głos musiał polecieć daleko, za rzekę lub do sąsiedniej wsi. Dlatego śpiew ten był bardzo głośny, na pograniczu krzyku." Pojawiają się po­ nadto następne pytania, stawiane przez samych twórców „Muzy­ ki Kresów": „Jaki byłby dziś cel tego rodzaju śpiewania? W kul­ turze tradycyjnej nie każdy mógł śpiewać, więc kto dziś może w ten sposób śpiewać? Pieśni z jakiego regionu Polski ma śpie­ wać dziewczyna od pokoleń mieszkająca w mieście?" Jak mówi Jan Bernad, obok problemu - co w pieśni jest jeszcze ży­ we, jest to problem kontynuacji tradycji. Te zagadnienia, jak i sa­ me pytania są wyrazem, iż istnieje ciągła potrzeba odkrywania tajemnic dźwięku, tajemnicy sposobu porozumiewania się po­ przez muzykę i pieśń z sacrum. 36 37 38 Poprzez pytania Czesław Robotycki i Stanisław Węglarz, przedstawiając ce­ chy kryzysu epistemo-metodologicznego, jaki objął nauki huma­ nistyczne, przypominają nieraz uświadamianą prawdę, że nie ist­ nieje wiedza absolutnie obiektywna, pewna i prawdziwa. Wska­ zują równocześnie na nauki humanistyczne, których nie można zwolnić od sądów wartościujących i podkreślają znaczenie tych teorii i propozycji, które uwzględniają te fakty. Są to propozycje, w których „zawierają się częściej postulaty rozumienia świata niż jego pozytywnego wyjaśniania, więcej w nich pytań niż od­ powiedzi, albowiem nieustająca sytuacja pytajna wydaje się nie­ zbywalną cechą ludzkiego myślenia". Nie tylko sama wiedza żywi się wciąż nowymi i starymi py­ taniami, życie, ta nieustająca sytuacja pytajna, zmusza, by wciąż odkrywać stare i nowe znaczenia, które rodzą kolejne py­ tania. Ta niezbywalna cecha ludzkiego myślenia świadczy też 0 tym, iż człowiek nieustannie obcuje z niepoznawalnym. Jan Bernad odpowiedział kiedyś na poważnie zadane pytanie o dzia­ łalność Fundacji, krótkim stwierdzeniem - chodzimy po świecie 1 pytamy. I ta odpowiedź, wypowiedziana jakby z przymruże­ niem oka, bardzo trafnie określa ich status. Można odnieść wra­ żenie, iż ilość pytań, które już dotychczas pojawiły się w tym tekście oraz tych, które zapewne rodzą się przy jego czytaniu, zamazuje obraz działalności „Muzyki Kresów". Bernad i Ma­ mińska sami mówią, iż nie mają gotowych odpowiedzi i recept, mają natomiast mnóstwo pytań. Co jednak jest istotne - wy­ trwale od lat, zmagając się z tymi pytaniami, realizują własny konkretny program, który zdecydowanie odbiega od oficjalnego podejścia do kultury ludowej. Myślę, że to właśnie nieustanne stawianie pytań, o to „jak, a nie czym się zajmować" jest tym, co wyróżnia ich działalność jako inną spośród wielu propozycji zajmowania się kulturą ludową (do dookreślenia ich pozycji nie chcę używać nie do końca adekwatnego do opisu tego zjawiska słowa „alternatywna", wolę zostać przy słowie inna) i wyznacza wciąż dalszy kierunek tych poszukiwań. Ponadto ważne jest to, że pytania o kulturę ludową, o to, co jest w niej jeszcze żywe, traktują jako pytania osobiste, które nie są ważne dla kogoś, ale są istotne „dla mnie, dla mojego życia i moich dzieci". W takim też podejściu można odnaleźć źródło rozumienia, iż: „Kultura tradycyjna, jej rdzeń, to nie wystylizowane resztki z procesu, który zwykło się nazywać cywilizacyjnym, w postaci strojów ludowych czy ludowych tańców. Kultura tradycyjna to postawa i wynikające z niej pytania wobec rzeczy ostatecznych: naro­ dzin, śmierci, choroby, losu." 41 42 43 Poprzez szczeliny istnienia „Niebawem umrą ostatnie babki, które na własne oczy oglą­ dały świat duchów. Oglądały z wiarą i spokojem, oczywiście z lękiem też. Żywa, istniejąca nadprzyrodzona rzeczywistość odejdzie wraz z nimi. Wyjąwszy rzadkie, mistyczne doświadcze- 39 40 13 �nie wybranych, będziemy skazani na pełną wysiłku i trudu ufność w istnienie niewiadomego. Gładka, wypolerowana po­ wierzchnia codzienności usłużnie podsunie nam nasze własne, płaskie odbicie jako głębię. [... ] W ich osobach, w osobie mojej babki, można było znaleźć cos' na podobieństwo szczelin istnienia, przez które sączyło się in­ ne, niecodzienne światło. To był pierwszy krok w uznaniu niejed­ noznaczności świata, dowód, że coś tkwi poza tym, co dane." Nie wiem, czy szczeliny istnienia znikną wraz ze śmiercią starych babek, wiem, że już są coraz węższe, a światło wpada przez nie coraz węższą wiązką. Taką coraz węższą szczeliną jest świat kultury ludowej, świat poszczególnych osób, ale też i taki­ mi przesmykami są dźwięki i cała sfera rzeczy dotykalnych i nie­ dotykalnych, które przynależały bądź jeszcze przynależą do tego 44 świata. Dlaczego zajmować się tym światem? Monika Mamińska mówi, że etnografia, etnologia są dla niej ważne jako nauki o człowieku do któregoś momentu, punktu, i „nie tyle opisowo, co od środka znają człowieka" A poszukiwanie odpowiedzi na pytania, które są pytaniami uniwersalnymi, dotyczącymi każde­ go człowieka, niezależne od kultury, z jakiej się wywodzi, dla niej i dla Jana Bernada, znalazły swoją przestrzeń właśnie w kul­ turze ludowej. Tych odpowiedzi można poszukiwać w każdej in­ nej dziedzinie i nauce, dla nich tą szczeliną wpada s'wiatło. Czy jest ona niezbywalna dla świata ? „Po co wam to, Moniko i Janie? Monika: - To moje życie. Jan: - Kiedyś przyśniło mi się, że powinienem szukać pierwsze­ go dźwięku muzyki. Bardziej serio mówiąc, mam potrzebę po­ znania - poprzez dotknięcie - źródeł kultury tej ziemi." 4 3 46 PRZYPISY Czy zmierzch kultury ludowej? Wybór i opracowanie Stanisław Za­ Kultura tradycyjna a świat dziecka (styczeń '96), Muzyka ludowa Euro­ py Środkowo-Wschodniej - Muzyczny Folklor Dziecięcy (lipiec '96), Fe­ górski, Łomża 1997. Opublikowane tu referaty zostały wygłoszone na stiwal Muzyka Utracona - Kołysanki (listopad '96), Festiwal Muzyka ogólnopolskiej sesji popularnonaukowej pod tym samym tytułem, sesja ta Utracona - Pieśni leśne, pieśni polne (październik '97). była podsumowaniem dorobku Ogólnopolskiego Roku Glogerowskiego Pierwsze sympozjum, dotyczące tego tematu, odbyło się w czerw­ i kolejnej, V I I edycji konkursu o Nagrodę i Medal Zygmunta Glogera. cu 1997 roku. Roch Sulima, Kultura ludowa i polskie kompleksy. W: Czy zmierzch Wywiad z Moniką Mamińska, publikowany w niniejszym kultury ludowej?, op. cit. s. 115 numerze. Piotr Sarzyński, Żegnaj Konopielko. W: Czy zmierzch kultury ludo­ Tadeusz Kornaś, Paradoks kultury czynnej, „Teatr" 1997 nr 2, wej? s. 127 s. 20 Ibidem, s. 123 Słowa wypowiadane kilkakrotnie przez Jerzego Grotowskiego Dyzma Gałaj, Rola kultury w rozwoju wsi. W: Czy zmierzch kultu­ podczas spotkania w Teatrze Polskim we Wrocławiu w marcu 1997 roku ry ludowej?, s. 145-146 podaję za: Grzegorz Niziołek, Źródło czyste - źródła zatrute? „Didaska­ Ibidem, s. 147 lia" 1997, nr 18, s. 12 Ibidem, s. 148 Wywiad z Janem Bernadem, publikowany w niniejszym numerze. Bronisław Gołębiowski: Po zmierzchu i nocy - świt? W: Czy 25 Kontynuacja tradycji, broszura Fundacji. zmierzch kultury ludowej? s. 171 Czesław Robotycki, Etnograficzne déjà vu, „Konteksty" 1996, Dyzma Gałaj, op. cit., s. 155 Anna Tatarkiewicz, Miasto i wieś. W: Czy zmierzch kultury ludo­nr 1-2, s. 138-139 Monika Mamińska, wywiad, op. cit. wej?, s. 161; zob. też Anna Tatarkiewicz, Ku przemienionym kołodziejom, 1 2 0 2 21 3 2 2 4 2 3 5 6 7 8 2 4 9 2 6 10 2 7 „Sycyna" 1995, nr 6 Jan Bernad, Muzyka s. 48 11 12 28 Kresów, „Biuletyn Wschodni" 1992, nr 1, Według wypowiedzi Moniki Mamińskiej, Idzie pieśń pieśń przez wieś. Rozmowa z Moniką Mamińska prezesem Fundacji Muzyka Kre­ sów, i Janem Bernadem, dyrektorem Ośrodka Badań Muzykologicznych i Kulturowych Europy Środkowo-Wschodniej przy Fundacji Muzyka Kresów, „Nowa Res Publica" 1994, nr 6, s. 48 13 Idzie pieśń przez wieś. Rozmowa z Moniką Mamińska, prezesem Fundacji Muzyka Kresów, i Janem Bernadem, dyrektorem Ośrodka Ba­ dań Muzykologicznych i Kulturowych Europy Środkowo-Wschodniej przy Fundacji Muzyka Kresów, „Nowa Res Publica" 1994, nr 6, s. 49 Wywiady z Janem Bernadem i Moniką Mamińska, op. cit. Krzysztof Czyżewski, List z podróży, „Konteksty" 1991 3-4, s. 63 Zob. Anna Wyka, Badacz społeczny wobec doświadczenia, War­ szawa 1993 Sławomira Żerańska-Kominek, Muzyka w przemianach tradycji et­ 2 9 3 0 31 Ibidem, s. 48 Piotr Dahlig, Konferencja Fundacji Muzyka Kresów w Lublinie, nicznej Litwinów... W: Kultura muzyczna mniejszości narodowych w Pol­ „Muzyka" 1993, nr 3-4, s. 177 sce. Litwini, Białorusini, Ukraińcy, Warszawa 1990, s. 42 W ramach tego bloku odbyły się następujące sympozja: Muzyka lu­ Magdalena Stopa, Gdzie jest Nowogródek? „Rzeczpospolita" dowa Kresów (lipiec '91); Bożonarodzeniowe i noworoczne obrzędy na Kresach (styczeń '92), Muzyka ludowa Europy Środkowo-Wschodniej1992, - nr 168 Określenie użyte przez Aleksandra Jackowskiego podczas dysku­ Aspekt magiczny i kulturowy w systemie muzycznym obrzędów wiosen­ sji w trakcie Festiwalu Muzyka Utracona, który odbył się w Krakowie nych i letnich wschodniej Polski, Białorusi, Litwy i Ukrainy (lipiec '92); w listopadzie 1995 roku. Muzyka obrzędów rodzinnych Europy Środkowo-Wschodniej - Chrzty i pogrzeby (styczeń '93); Muzyka ludowa Europy Środkowo-Wschodniej 35 Muzyka archaiczna dzisiaj... Z Janem Bernadem rozmawia Tade­ usz Kornaś, „Echo Krakowa" 1995, nr 159 - Tradycyjny obrzęd weselny (lipiec '93); Instrumenty muzyczne w kultu­ Wywiad z Moniką Mamińska, op. cit. rze tradycyjnej Europy Środkowo-Wschodniej. Najstarsze formy muzyki 37 instrumentalnej (styczeń '94); Muzyka ludowa Europy Środkowo-Wscho­ Dokrzyczeć się do Bogów. Z Jewgienijem Jefremowem rozmawia Magdalena Stopa, „Rzeczpospolita" 1992, nr 188 dniej - Muzyka instrumentalna (lipiec '94). Jewgienij Jefremow za Tadeuszem Kornasiem, Weselna Muzyka Aleksandra Domańska, Ludowa, ale autentyczna... Muzyka Kre­ Kresów, „Dialog" 1993, nr 10, s. 179 sów, „Gazeta Wyborcza", lipiec 199 3 2 14 15 3 3 3 4 3 6 3 8 16 Pierwsze spotkanie tego cyklu nosiło nazwę całego bloku Ducho­ wość narodów Europy Środkowo-Wschodniej (kwiecień '92), następne Eros i Thanatos, cz. I , I I i I I I (kwiecień '93, 1994, 1995), kolejne - Kult 39 17 zmarłych (listopad '94, grudzień '95). Obecnie Fundacja przygotowuje - Dokrzyczeć się do Bogów, op. cit. Idzie pieśń przez wieś..., op. cit., s. 48 Czesław Robotycki, Stanisław Węglarz, Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury ludowej w nauce, „Polska Sztuka Ludowa" 1983, 40 41 kolejny cykl konferencji, zatytułowanych - Dobro i zło w kulturze trady­ 1-2, s. 7 cyjnej, nowoczesnej i ponowoczesnej. Raport z działalności 1991-1996, Fundacja Muzyka Kresów, 4 2 Jan Bernad, wywiad, op. cit. Kultura tradycyjna, druk ulotny Fundacji. Andrzej Stasiuk, Babka i duchy, „Tygodnik Powszechny". dek Badań Muzykologicznych i Kulturowych Europy SrodkowoWywiad z Moniką Mamińska. - Wschodniej, druk ulotny. Tadeusz Burzyński, Ku ojcowiźnie, Magazyn Tygodniowy „Gaze­ W jego ramach odbyły się już następujące spotkania: Festiwal M u ­ zyka Utracona - Archaiczne pieśni Bałtów i Słowian (październik '95), ta Robotnicza" 1996, nr 8 18 Ośro­ 43 4 4 4 5 19 14 4 6 nr �Chodzimy po świecie i pytamy Z Janem Bernadem rozmawia Beata Wilgosiewicz - W1983 roku znalazłeś się wśród osób, które odeszły od te­ atru „Gardzienice". Rozeszłiście się w różne strony. Jak to się stało, że dla Ciebie spotkanie z wsią zostało zwieńczone powo­ łaniem Fundacji „Muzyka Kresów" i działającego przy niej Ośrodka Badań Muzykologicznych i Kulturowych Europy Środkowo-Wschodniej, i dopytując dalej - co dla siebie odkry­ łeś w kulturze ludowej, co każe Ci już od sześciu lat penetrować jej przestrzenie? -Trzeba się cofnąć w czasie do 1977 roku, kiedy to pojawi­ łem się w Gardzienicach i zakładaliśmy tę grupę. Miałem wtedy 22 lata, a odchodząc stamtąd - 28. Tam, w „Gardzienicach", wte­ dy w 1977 roku, to był dziewiczy teren - ten rodzaj poszukiwań. Nikt tak po wsiach nie chodził, nikt w ten sposób nie penetrował kultury wiejskiej. Więc przede mną, przed nami, otworzyło się całe bogactwo, z jednej strony przyrody, natury, a z drugiej stro­ ny nie znany nam świat kultury tradycyjnej - dla nas, którzy tak naprawdę nie potrafili rozmawiać z ludźmi ze wsi. Przez te sześć lat mieszkałem we wsi Gardzienice, jeździłem na rekonesanse, zbierałem muzykę i przygotowywałem ją do spektakli, brałem udział w stażach, grałem w przedstawieniach. Na nic innego ab­ Kolędowanie na Łemkowszczyźnie, 1985 r. solutnie nie starczało czasu. Ten rodzaj pracy wykluczał jakie­ kolwiek inne życie i siłą rzeczy te sześć lat, przy całej swojej róż­ norodności, było czasem dosyć monotematycznym. kalendarza prawosławnego w tym dniu obchodzona jest Wigilia) z Kunkowej, maleńkiej wsi na Łemkowszczyźnie. Później Mał­ Obcując ze światem wsi, chociażby po to, by odaleźć się gosię i Krzysia absorbowała praca w Poznaniu, tak że nie mogli w jego codzienności, trzeba było go dla siebie odkryć i zrozu­ przyjeżdżać, a ja jeszcze przez następne dwa lata jeździłem tam mieć prawa, jakie nim rządzą. Przemierzając wsie, pokazując z Moniką Mamińską i Jolą Wróbel. przedstawienia, spotykając się z ludźmi na Zgromadzeniach wie­ czornych, słuchając ich muzyki, zostawialiśmy też wiele rzeczy Pracując jeszcze w „Gardzienicach" nad muzyką do spektaklu po drodze. Podejrzewałem, że jest tam jeszcze obecny inny świat Żywot protopopa Awwakuma, poszedłem śpiewać do cerkwi i do­ - niewidzialny, gęsty, pełen tajemnic i znaków, dotyczących te­ świadczenie tej muzyki to był szok - szok tak duży, że po odejściu go, co ludzkie, i tego, co w zaświatach, i że jest jakaś pamięć z „Gardzienic" przez kolejne trzy lata w każdą sobotę i niedzielę zbiorowa, która oczywiście nie zostanie odkryta przed pierw­ chodziłem tam śpiewać. To było dla mnie odkrycie całkiem nowe­ szym lepszym. Teatr zaś rządzi się swoimi potrzebami, prawami, go, innego świata, świata Wschodu, właśnie poprzez muzykę. Bar­ swoim rytmem. Do pewnych rzeczy, pewnych miejsc, pewnych dzo ważne było dla mnie odkrycie prawosławnej muzyki liturgicz­ ludzi nie można było wrócić, bo taki był rytm, taka była praca. nej. To było bardzo intensywne doświadczenie, śpiewałem na po­ Po odejściu z „Gardzienic" miałem więc czas, żeby samemu już grzebach, na chrzcinach i na ślubach, poznałem całą społeczność doświadczać, wracając też do tamtych miejsc. prawosławną w Lublinie. Myślę, że oni zapomnieli z czasem, że je­ stem „rymokatolikiem". W tym też okresie, między 1983 a 1985, Kiedy więc w 1983 roku odchodziłem, zdecydowanie wie­ poznałem w Lublinie nowych ludzi. Byli to studenci z filozofii, te­ działem, czego nie chcę, pytania dotyczyły jak, a nie czym się ologii i historii sztuki KUL, którzy zaczęli razem ze mną i z Moni­ zajmować. W tym samym czasie z „Gardzienic" odeszli między ką śpiewać w cerkwi, razem wyjeżdżaliśmy też na kolędowanie. innymi Krzysztof Czyżewski i Małgosia Sporek (w parę miesiąCały czas myślałem o wsi, o tamtych przestrzeniach, o pieśniach, cy później pobrali się), zamieszkali w Poznaniu, ja natomiast by­ wiedziałem, że sprawy trzeba posuwać jakoś naprzód, ale nie wie­ łem w Lublinie. Po pięciu latach wspólnej pracy, po tym niesa­ działem, czy sam czy z kimś, więc skoro pojawiali się ludzie, to mowitym doświadczeniu, dzień w dzień, noc w noc, przy takiej dlaczego nie z nimi. Ale jak to w życiu bywa, skończyli studia, roz­ pracy, przy której mało rzeczy może się ukryć, czy też mało rze­ jechali się i to się skończyło. Później pojawiła się druga grupa lu­ czy można ukryć, żal i ciężko było się rozstawać. W tym jest dzi, z którymi cyklicznie spotykaliśmy się wokół tego samego, to źródło idei kolędowania (to był rok 1984); chcieliśmy spotykać znaczy pieśni ludowych i liturgicznych pieśni cerkiewnych. Wtedy się chociaż raz w roku po to, żeby pobyć ze sobą, opowiedzieć, byli studentami wydziału malarstwa i grafiki w Poznaniu. Przez co się zdarzyło, patrzeć na siebie, i to wszystko przy czymś kon­ dwa lata spotykaliśmy się w Lublinie i w Poznaniu, a każdy rok kretnym, takim jak kolędowanie. Status kolędników jest jasny: wieńczył Plener na wsi, gdzie - jak mówiłem - żartem próbowali­ przychodzą, śpiewają pod drzwiami, dostają kielicha i idą dalej. śmy połączyć muzykę z malarstwem (notabene zrobiliśmy tam Równocześnie jest to wspólne doświadczenie. Udało się trzy ra­ spektakl). Szukając miejsca na drugi letni plener, wybraliśmy Kunzy wyjechać, trzy razy z rzędu wyruszaliśmy 6 stycznia (według 15 �kową, gdzie zamieszkaliśmy w dwóch pustych chałupach. Plener polegał na tym, że rano - przed i po śniadaniu - śpiewaliśmy i gra­ liśmy, a potem na cały dzień rozchodziliśmy się. Oni malowali, ry­ sowali, a wieczorem znów graliśmy i śpiewaliśmy. Nie szukaliśmy kontaktów z miejscowymi, chcąc spokojnie pracować, no ale jak to w życiu, miejscowi absolutnie nie przejmowali się moimi sygnała­ mi, że nie należy nam przeszkadzać. Wytrzymali chyba tylko pierwszych pięć dni, a potem przyszli z siatką wódki: Proszę pań­ stwa słyszymy jak wy gracie łemkowskie, my wam zaśpiewamy, jak to jest, bo tutaj trochę inaczej się śpiewa. No i zaczęli. Wzięli­ śmy instrumenty i w ten sposób do końca Pleneru, czyli przez ca­ ły miesiąc, odbywały się takie cowieczorne spotkania. Pieśni, me­ lodii zrobiliśmy wspólnie tak dużo, że miejscowi chłopcy zapropo­ nowali, żeby zorganizować we wsi zabawę, z pozwoleniem naczel­ nika milicji, z biletami i bufetem. Wieczorami śpiewaliśmy też czterogłosowe pieśni cerkiewne z Wieczerni, bardzo piękne (chłop­ cy siedzieli wtedy na ławce przed chałupą). Którejś niedzieli zapro­ siliśmy na obiad księdza prawosławnego, który tam dojeżdżał, i po obiedzie nic nie spodziewającemu się księdzu zaśpiewaliśmy jedną z pieśni. On po prostu zdębiał. Nie chciał uwierzyć, że nie jesteśmy młodzieżą prawosławną na obozie wakacyjnym. Zaproponował, by przygotować Wieczernię, całe ponaddwugodzinne nabożeństwo. Kiedy przyjechał w następnym tygodniu, ustaliliśmy dokładną ko­ lejność tego, co śpiewa chór. Zabawa miała być w starej, zaniedba­ nej, przez ostatnie kilkanaście lat nie używanej szkole. Wieś kupi­ ła farby, a my z chłopakami pomalowaliśmy podłogę, ściany, okna. I zakończenie pleneru wyglądało w ten sposób: w sobotę cała wieś poszła do cerkwi na Wieczernię, a później wszyscy zeszli do szko­ ły - czyli do dawnej karczmy, gdzie miało miejsce przecięcie wstę­ gi, wystrzelił szampan, a ksiądz powiedział o wartości pracy ludz­ kiej. Potem zagrała kapela i grała do rana. Wtedy zobaczyłem, jak naturalna jest potrzeba tego rodzaju spotkań, jak bardzo potrzebne jest takie święto, zrozumiałem, że ciągle w świadomości jest miej­ sce na zabawę i taniec - jako uwolnienie. To odkrycie było tak sil­ ne, że jesienią przyjechaliśmy znowu, później na sylwestra. Zauwa­ żyłem, że pewne elementy zabawy, między ósmą wieczorem a czwartą, piątą rano, energetyczne się powtarzają, o tej samej po­ rze podchodzi do nas miejscowy i mówi: No, teraz odpocznijcie, bo kobiety chcą sobie pośpiewać. O tych samych porach była ta sama liczba tańczących. Zobaczyłem, że zabawa ma swoją strukturę dra­ matyczną, która jest zakodowana w każdym z uczestników zabawy. Był to też rodzaj gotowego scenariusza i, że gdyby skondensować ten czas, można by myśleć o spektaklu. Moje myślenie szło wtedy w tym kierunku. Potem były kolejne spotkania i zabawy, ale po kil­ kunastu miesiącach okazało się, że ludzie ze wsi, szczególnie ci młodzi, w rozmowach stawiali taką alternatywę: No, teraz musisz się zdecydować - albo jesteś z nami, czyli chłopakami Łemkami, albo z resztą świata. Zaproponowali nam, byśmy kupili tam ziemię, a oni pomogą postawić dom, żebyśmy tam zamieszkali, stając się jednymi z nich. Wtedy zrozumiałem, że dochodząc do ich sacrum i profanum (cerkiew i karczma) dotarłem do „granicy tożsamości". Jak się domyślasz, nie doszło do zrealizowania tego spektaklu, ale to było dla mnie, w wielu aspektach, przeogromne doświadczenie. Między innymi wtedy zrodziły się zabawy, przyjeżdżali tam jako muzykanci Wacek i Mutka , a wcześniej na kolędowanie przyjeż­ dżał Wolfgang. Wkrótce potem druga grupa też się rozpadła. A ja któregoś dnia poczułem, że nie mogę już śpiewać, coś się wypali­ ło. Szczękościsk i milczenie przez dwa lata. Jednocześnie pojawia­ ły się pytania o twórczość i odtwórczość, w kontekście kultury tra­ dycyjnej. 1 2 W tym czasie miałem sen, ktoś w rozmowie spytał mnie, ja­ ki był pierwszy dźwięk, a ja miałem silne wrażenie, że ten dźwięk to jest dźwięk, który stwarzał wszechświat, dźwięk jako energia. I wtedy zacząłem myśleć o odpowiedzialności za wszy­ stkie te dźwięki, które powołuję. Nie wiedziałem jeszcze, że tu chodzi o śpiewy obrzędowe, czyli ten śpiew, który pośredniczy 16 w rytuale między uczestnikami a Kosmosem. Jesteśmy w okoli­ cach 1987 roku. Lata 1988-89, to był dla mnie horror, myślę zre­ sztą, że dla wszystkich. Wyjeżdżałem za granicę, zarabiałem pie­ niądze, wracałem tu i żyłem kolejne miesiące, z uporem osła, wierząc, że musi przyjść czas odpowiedzi na tych parę moich py­ tań, które są we mnie jak ziarna w glebie. No i jest rok 90, moż­ na się stowarzyszać. Czy ja w tamtych latach mogłem robić coś innego, nie wiem, trudno mi powiedzieć. Dziś wydaje mi się, że w tym, co mi się zdarzyło, jest pewna logika, i powołanie przeze mnie i Monikę Fundacji jest naturalną konsekwencją poprze­ dnich piętnastu lat. Nasze doświadczenie, całe lata osiemdziesią­ te, wszystkie wyjazdy na koncerty, festiwale z chórem cerkiew­ nym, kolędowanie i zabawy, to nasze doświadczenie jako osób prywatnych wypełniło się. Wiedziałem też, że jeśli chcę poznać pieśni ukraińskie, to nie od mniejszości ukraińskiej w Polsce, tylko trzeba pojechać na Ukrainę, no a jeśli będę chodził po Ukrainie z magnetofonem i nagrywał tam staruszki, to pierwszy posterunkowy wsadzi mnie do gazika i odstawi na granicę. Trze­ ba było zinstytucjonalizować doświadczenie, to znaczy stworzyć coś takiego, co by chroniło moje marzenia. Wtedy Krzyś pierw­ szy założył Fundację „Pogranicze" i to zafunkcjonowało; poja­ wiły się kolejne fundacje. Potem my założyliśmy naszą. - Dlaczego akurat muzyka ma dla Was tak szczególne zna­ czenie? - Po pierwsze ten rodzaj sztuki jest mi najbliższy, a fenomen muzyki, która spełniała w kulturach archaicznych o wiele doniośniejszą rolę niż dziś, jest dla mnie wyzwaniem w wymiarze praktycznym i metafizycznym. Odnoszę wrażenie, że - szcze­ gólnie jeśli chodzi o najstarsze formy obrzędowe - tkwi w tym jakiś rodzaj tajemnicy. Do dziś nie został stworzony klucz, który pozwoliłby otworzyć przynajmniej pierwsze drzwi do tej taje­ mnicy, za którymi na pewno będą następne. Kultura tradycyjna, mająca tysiące lat, była poprzez pokolenia pośrednikiem między człowiekiem a Bogiem, Kosmosem, absolutem. To dziś bardzo determinuje próby odczytania jej na nowo. Skupmy się teraz na tym, co mnie najbardziej interesuje, czy­ li na śpiewie. W planie praktyki pytanie jest następujące: czy śpiewając starą pieśń, mamy szansę na powołanie aktu twórcze­ go, aktu rozumianego jako połączenie z Bogiem. Jeśli już, to pra­ ca powinna odbywać się na dwóch poziomach. Pierwszy doty­ czyłby procesu twórczego, z jakim mamy do czynienia również w przypadku innych dziedzin sztuki: malarstwa, rzeźby, poezji (mam na myśli arcydzieła). Drugi plan jest bardziej skompliko­ wany, ponieważ mamy tutaj do czynienia z pieśnią, która po­ wstała wieki temu. W pracy trzeba byłoby więc skoncentrować się na tym, co wspólne, to znaczy na spotkaniu kodu kulturowe­ go osoby śpiewającej z tym, co zakodowane jest w pieśni. Kiedy kończy się odtwórczość (kopia), a pojawia się twór­ czość? Czy w tym przypadku można mówić o arcydziele, a może nie trzeba? Tylko jaką to miarą mierzyć? Od strony praktycznej pojawiają się pytania z zakresu techniki śpiewu; przy śpiewie obrzędowym techniki nie są przypadkowe, są równie ważne jak struktura rytmiczna czy melodyczna pieśni. Należy również pa­ miętać, że ta pieśń jest wyjęta z obrzędu, który trwał parę dni i no­ cy. Kultura tradycyjna jest tajemnicą, i jeśliby szukać klucza do tej tajemnicy, to przez pieśń, taniec, muzykę, czyli to, co w niej na­ macalne. Taka postawa nie traktuje kultury tradycyjnej jako obiek­ tu muzealnego, jako czegoś martwego. Odwrotnie, rzetelna praca nad techniką uruchamia wewnętrzny rozwój człowieka, to nie jest tylko sprawa krtani. Ten rodzaj pracy dotyczy drogi duchowej. Jak w każdym duchowym rozwoju, tu też są etapy; kiedy człowiek idzie pod górę: może iść dalej, może zrezygnować. To powoduje, że muzyka tradycyjna ma dla mnie szczególne znaczenie. - Jako klucz? - Na początku szukam klucza do pieśni, później pieśń staje się kluczem do mnie, a to, co udaje się powołać w czasie pracy, �że intencje były dobre, ale w latach sześćdziesiątych i siedemdzie­ staje się kluczem do otaczającej mnie rzeczywistości. Myślę, że siątych powstawała polska muzyka młodzieżowa; tymczasem nie mógłbym zajmować się innymi rzeczami, mógłbym robić teatr, poszukując nowych form prezentacji muzyki ludowej, utracono jej mógłbym grać folk i robić coś tam jeszcze. Ale jeśli dorosłem do adresata. W jednej audycji, w jednym koncercie estradowym, pre­ pewnych pytań (co traktuję jako dar) i mam za sobą dwudziesto­ zentowano pieśni, które mają kilkaset i więcej lat, z pieśniami cał­ letnie doświadczenie twórcze - może nie ze względu na to, co kiem nowymi, nie pokazując przy tym kontekstu i ich miejsca zrobiłem, ale ze względu na ludzi, jakich spotkałem - to jest to w cyklu rodzinnym czy kalendarzowym. Trzeba również pamiętać już moja droga. -W kwestii stawiania pytań, jaką widzisz różnicę pomiędzy 0 tym, że jest to okres masowej migracji młodych ludzi ze wsi do Waszymi sesjami a innymi konferencjami, podejmującymi miasta. Oni bardzo szybki chcieli przestać być „wsiowymi". Od początku naszej działalności postanowiliśmy prezentować muzykę podobną problematykę? według poszczególnych gatunków, po to, by można było zobaczyć - Dla nas sesje spełniają podwójną rolę. Jeśli chodzi o sesje każdy gatunek osobno, z komentarzem: kołysanki osobno, osobno etnomuzykologiczne, nieprzypadkowo były one poświęcone mu­ pieśni obrzędowe itp. Problem jest też natury socjotechnicznej; zyce obrzędowej, czyli najstarszym formom muzycznym. Po pytanie o formę - jak robić, by ludzi w tym cywilizacyjnym pędzie pierwsze, chcieliśmy zorientować się, jaki jest stan muzyki obrzę­ zatrzymać. Ja nie chcę ich za wszelką cenę zatrzymać, organizując dowej w tej części Europy. Akurat tak się szczęśliwie składa, że festiwal poświęcony kołysankom, ale jestem głęboko przekonany, przyjeżdżają do nas najlepsi etnomuzykolodzy, którzy prowadzą że brak kołysanek, a co za tym idzie - brak takiego aktu usypiania, badania w terenie. Mamy więc informacje z pierwszej ręki. Po ma ujemny wpływ na wychowanie pokoleń. drugie, szukamy aliantów, to znaczy ludzi, którzy podobnie my­ ślą o muzyce, kulturze tradycyjnej. Po trzecie, obok sesji teore­ W związku z pytaniami dotyczącymi praktyki odchodzimy tycznej jest miejsce na praktykę; mówiłem o tym wcześniej. Za­ od popularnego, powierzchownego spojrzenia na muzykę trady­ praszamy tych, którzy próbują podobnie pracować w Petersburgu, cyjną. Zdaję sobie sprawę z konsekwencji i nieefektowności ta­ Kijowie, Rydze, Wilnie, Mińsku. Myślę, że w tym właśnie tkwi kiej postawy, więcej, wydaje mi się, że taka postawa jest dziś wy­ różnica między naszymi sesjami a innymi konferencjami na ten soce elitarna. Wróćmy choćby do technik śpiewu. Wiele rozma­ temat. Natomiast sesje o duchowości... Temat ten pojawił się po wiałem o tym w Kijowie, Wilnie, St. Petersburgu. Wszędzie zga­ roku działalności Fundacji, kiedy doszliśmy do wniosku, że trud­ dzaliśmy się, że praca tjad techniką to sprawa wielu, naprawdę no mówić o muzyce ludowej bez szerszego kontekstu kulturowe­ wielu lat żmudnych poszukiwań. Ostatnio rozmawiałem o tym go, bez tego, co się równolegle działo w kulturze w tej części Eu­ z Rytisem . Potwierdza to, mówiąc, że rzeczywiście jest to obe­ ropy. Stąd temat: Duchowość narodów Europy Środkowo-Wscho­ cnie jeden z najważniejszych problemów w pracy nad pieśnią, dniej. Duchowość pojmowana jest tutaj jako zmaganie się czło­ przez dziesiątki lat w ogóle nie zauważany. Teraz organizuje wieka z paroma pytaniami, które były obecne w każdym okresie w Wilnie konferencję na ten temat i mam nadzieję, że wkrótce ludzkości, od neolitu aż do dziś. Po co człowiek tu jest, a jeżeli wszyscy spotkamy się w Polsce na wspólnie zorganizowanym jest, to jak ma być. Pytania są te same, odpowiedzi różne, i nas sympozjum. Powiedz m i , ile osób jest gotowych p o ś w i ę c i ć swój interesują odpowiedzi poszczególnych etnosów. Ponieważ ducho­ czas, swoją młodość, talent na tego rodzaju poszukiwania? wość to jest bardzo pojemne pojęcie, postanowiliśmy podchodzić Obumieranie kultur zaczyna się od tego, że zanika coś, co nie do tego z różnych stron, paroma kluczami, odwołując się do pod­ poddaje się opisowi. Melodię i rytm można upraszczając zapisać, stawowych elementów życia człowieka, które je konstytuują. natomiast indywidualnego sposobu śpiewania nie. Pod wpływem A więc: stosunek do Boga, narodzin, śmierci, drugiego człowie­ różnych czynników maniera śpiewu bardzo się zmieniła. Obrzę­ ka. Stąd tematy konferencji, które zorganizowaliśmy w ostatnich dów już nie ma, a ponieważ śpiew przestał pełnić swoją magicz­ latach; najpierw przez trzy lata Eros i Thanatos, następne dwa la­ ną funkcję, stracił swego adresata, stał się śpiewem popularnym. ta. Kult zmarłych, a teraz przymierzamy się do takiego kilkuletnie­ Kobiety w ten sam sposób śpiewają pieśni obrzędowe, jak lirycz­ go cyklu, który nazwaliśmy Dobro i zło w kulturze tradycyjnej, ne. Monika, będąc w Dobrywodzie, w Białostockiem, poprosiła, nowoczesnej i ponowoczesnej. Problematyka duchowości wynika by kobiety zaśpiewały pieśń wiosenne (wieśnianki), ale tak, jak z pytań, które my sami sobie stawiamy, które pojawiają się w na­ je dawniej śpiewano, a one na to - o nie, tak „dziko" to śpiewać szym życiu. Są one bardzo istotne. nie będziemy. Jeszcze dziesięć lat temu tak właśnie śpiewały i in­ - Tak, ale mógłbyś szukać tych pytań i odpowiedzi na nie ny śpiew był dla nich nie do pomyślenia. Dzisiaj już tak „dziko" nie będą. A przecież to, co było istotne, to właśnie to, jak te pie­ również w innych dziedzinach. śni były zaśpiewane. To było najcenniejsze. - Skoro tak potoczyło się moje życie i skoro zajmowałem się tym, czym się zajmowałem, to patrzę na świat przez to, a nie in­ - Czy można więc jeszcze dzisiaj uczyć się od ludzi tego spo­ ne okno. Reszta jest logiczną konsekwencją kolejnych wyborów. sobu śpiewania, czy pozostaje już - jak sam mówisz - tylko moż­ Na początku był temat związany tylko z muzyką ludową Europy liwość pracy laboratoryjnej? Środkowo-Wschodniej. Po roku pojawił się program poświęco­ - Jeśli weźmiesz zmatowiałą grudkę złota, najpierw musisz ją ny duchowości narodów Europy Środkowo-Wschodniej. Po oczyścić, a do tego potrzebna jest wiedza i technika. Ale technika czterech latach działalności Fundacji pojawił się problem konty­ potrzebna jest również po to, aby w następnej fazie wejść w ma­ nuacji tradycji: czy możliwe jest zatrzymanie procesu obumie­ terię kruszcu, rozpoznać ją i rozłożyć, a potem, by umieć złożyć rania kultury tradycyjnej? Proces ten jest z jednej strony natural­ 1 wyjść z niej. Podobnie z pieśnią. Dostajemy ją od osoby już star­ ny, a z drugiej nie. Naturalny w tym znaczeniu, że ludzie umie­ szej; nie może młoda dziewczyna kopiować starego głosu. To jest rają, ale nienaturalny, że nie ma tego komu przekazać. Zastana­ proces oczyszczania. I do tego potrzebna jest technika. Następna wialiśmy się nad tym i stąd idea programu edukacyjnego dla faza to praca nad strukturą rytmiczną i melodyczną pieśni. Tu przedszkoli. W pewnym momencie pojawił się temat wywołany trzeba wiedzieć, że struktura rytmiczna pieśni rytualnych jest po­ przez Tadeusza Kornasia Muzyka utracona, to on zaproponował, chodną struktury rytualnych tańców. Jest to etap pracy nad struk­ żeby zorganizować cykliczny festiwal w Krakowie. turą materii. Dalej pieśń trzeba osadzić w aparacie głosowym; - Co roku w całej Połsce odbywa się kilkadziesiąt festiwali, niezbędne jest przy tym poznanie dialektu. Ten rodzaj śpiewu jest śpiewem otwartym - śpiewem krzykiem. Występuje przy nim na których prezentowana jest muzyka ludowa, czym różni się ucisk na opony mózgowe i nie znając techniki, można zrobić so­ i czym jest Wasz festiwal? bie krzywdę przez niedotlenienie mózgu. Więc technika jest po - Sposób, w jaki prezentowano muzykę ludową przez ostatnie to, by na każdym etapie pracy zachować kontrolę . kilkadziesiąt lat, wyrządził jej wielką szkodę. Jestem przekonany, 3 7 8 4 5 6 9 17 �Środkowo-Wschodniej, śpiewające od kilkunastu lat, które Jeżeli pewna struktura rytmiczna i melodyczna zachowała próbują powrócić do tradycyjnego sposobu śpiewania. Ale te po­ się przez tysiące lat, nie poddając się żadnym wpływom, to szukiwania zatrzymały się na pewnym etapie, czegoś zabrakło; z jednej strony jest s'wiadectwem tamtego czasu, a z drugiej martwa sztanca. s'wiadczy o organicznym jej związku z tym, co dzisiaj jest Jest schyłek pewnej kultury. Jedna z teorii mówi, że umiera­ w człowieku i jego kulturze. Jeżeli dotrwało to do dzisiaj i ma jącą kulturę mogą uratować ludzie spoza tej kultury. Może ta tra­ tysiące lat, to między tamtym czasem a dzisiejszym musi istnieć dycyjna forma śpiewania tych pieśni umrze. Praca laboratoryjna ciągłos'ć. Ileż zmieniło się od średniowiecza w obyczaju, języ­ powinna więc wypracować umiejętność odwoływania się do te­ ku, a popatrz - zdawałoby się prosta, wręcz prymitywna melo­ go, co w tych pieśniach zostało jeszcze żywe, i co może odwoły­ dia, przetrwała. wać się do kodu kulturowego współczesnego człowieka. Te pie­ - Czy przetrwała? Przecież jeśli chodzi o Polską, to ten ro­ śni nie będą już spełniały - jak kiedyś - funkcji magicznej, ale dzaj śpiewu jest już nieobecny w życiu. może będą spełniały jakąś inną. Na pewno poszukiwania nie po­ - Ten rodzaj śpiewu można jeszcze spotkać w różnych czę­ winny iść w stronę grania pieśni obrzędowych z Podlasia z bęb­ ściach Polski, choć są to już wyspy. W Polsce jest oczywiście nami albo z komputerem, bo to jest tylko kolejna propozycja mu­ wiele archiwów muzycznych prowadzonych od lat. Ale w przy­ zyki rozrywkowej. Trzeba zamknąć się w laboratorium na parę padku kontynuowania tradycji trzeba szukać bezpośredniego lat. Tu pojawia się z kolei problem środków. kontaktu. Tak więc trzeba tych ludzi odnaleźć, zobaczyć. Do czę­ ści można dotrzeć tropem Kazimierza i innych festiwali. Do in­ - W takim razie, czy widzisz sens w pracy nad wiernym od­ nych, wyruszając samemu w drogę. Na Roztoczu mieszka Wła­ twarzaniem muzyki ludowej, w tym, co robi właśnie Drewo czy dysława Małek, ma głos niesamowity, nikt się nią nie intereso­ też inne zespoły? W Polsce właściwie brak takich zespołów, ale wał, aż dwa lata temu została odnaleziona i dostała pierwsze na przykład na Węgrzech jest ich dużo. miejsce w Kazimierzu. Takich ludzi i miejsc jest więcej. - Należy zadać pytanie, czy praca nad pieśnią, muzyką, tań­ - Pieśń i muzyka są istotnymi cząściami kultury ludowej, alecem zmusza mnie do pracy wewnętrznej, czy pomaga w moim równie ważne są postawy wobec życia i śmierci, wobec natury, duchowym rozwoju. Bo jeżeli jest tak, że ktoś jedzie na wieś, pracy, i pomimo szybkich przemian, jakie dokonują się na wsi, znajduje pieśń, uczy się jej melodii, tekstu i śpiewają dla siebie, ten rodzaj postawy można jeszcze zaobserwować szczególnie we przyjaciół, a potem może by mieć z tego chleb, to jestem niemal­ że pewien, że nie ma możliwości dotarcia do tej pieśni zbyt głę­ wschodniej Polsce. boko. Od strony muzycznej będzie na średnim poziomie wyko­ -To przeminie. Twoje pytanie jest takie, czy ludzie z miasta nawcy estradowego. Natomiast jeśli przyjmiesz, że praca nad tą mogą przejąć ten rodzaj stosunku do świata. Tak, ale jestem pe­ pieśnią, tym tańcem, który ma tysiąc lat, będzie szła w stronę po­ wien, że nie ma tu miejsca na wycieczki grupowe. Nie wyobra­ konywania wszystkich pojawiających się po drodze trudności, żam sobie, by III rok Katedry Kultury Polskiej z Warszawy po­ które masz z ciałem, umysłem, z udawaniem, z nieudawaniem, jechał do jakiejś wsi i tam kształtował sobie światopogląd. Nie. ze wszystkimi pokusami świata, to może istnieje szansa. Jeżeli To jest bardziej skomplikowane, to jest bardzo skomplikowane. człowiek się z tym nie zmierzy, to jego śpiew będzie na poziomie Najpierw muszą pojawić się w człowieku pytania, później bar­ średniej piosenki kabaretowej, i nic więcej. Natomiast z chwilą, dzo często jest to zbieg różnych okoliczności: lektury, spotkania kiedy podejmuje się ten wysiłek, to uruchamia się proces we­ z innymi ludźmi, podróże do miejsc. Dla wielu osób, które były wnętrzny. Napisałem kiedyś o tym tekst." na przykład w „Gardzienicach" na stażach lub w „Pograniczu", czy też pojechały do „Węgajt", to raczej przyjemność obcowa­ - Jednak kultura tradycyjna obok tego, że dotyczyła jedno­ nia z cyganerią niż prawda, przez duże P. Oczywiście na tych stki, dotyczyła określonej społeczności, określone wartości łą­ miejscach spoczywa wielka odpowiedzialność, one w pewien czyły łudzi i głęboki sens kułtury tradycyjnej tkwił w jej społecz­ sposób są pośrednikami między ludźmi ze wsi a ludźmi z mia­ nym wymiarze. sta. „Dom Tańca" w Warszawie, też pośredniczy, i czy chce te­ - Świat tych wartości został rozbity. Ten sens nie jest już go czy nie, daje świadectwo. Niestety nie zawsze jest to świa­ możliwy. A przeniesienie pewnych wzorców społecznych ze wsi dectwo kultury tradycyjnej, a raczej świadectwo większych lub do miasta jest nieporozumieniem. mniejszych zdolności artystycznych prowadzących. Tu bardzo - Ałe przecież to też chodzi o rełacje między ludźmi. łatwo dać fałszywe świadectwo duchowości wsi. Każdy przy­ - To masz w planie horyzontalnym, ty - ja, ale nie zapomi­ chodzi z innymi pytaniami i podejrzewam, że na sto osób, które naj, że na wsi funkcjonowała bardzo mocno pamięć zbiorowa, były w „Gardzienicach", „Węgajtach", „Domu Tańca", te czte­ Ludzie na wsi pamiętają, że ktoś przed pierwszą wojną zamordo­ ry, pięć gdzieś tam na własną rękę będzie szukać. Ludzie też do wał kogoś, albo że dziecko się tam w tym konkretnym miejscu nas przyjeżdżają, też przyglądają się i dopytują. To jest duża od­ utopiło, pamiętają, że jak gdzieś tam na weselu konie się zerwa­ powiedzialność. ły, to była zła wróżba, bo potem rzeczywiście ktoś zachorował. - Czyli nie widzisz możliwości odrodzenia kultury tradycyj­To wszystko się pamięta, to jest pamięć zbiorowa, która się na­ warstwia i jest fundamentalnym spoiwem. Natomiast dzisiaj na nej? osiedlu, gdzie możesz w każdej chwili zamienić mieszkanie - W trzech wybranych przedszkolach województwa biało­ i wyjechać, te rzeczy absolutnie nie istnieją. Na wsi młodzi lu- ; stockiego wprowadziliśmy program edukacyjny Ku tradycji. dzie z miasta tworzą komuny, jest tam marihuana i jakiś sposób Próbujemy stworzyć mechanizm, który pozwoliłby przekazywać zarobkowania, paciorki itd... I nawet jeśli oni wynajmują chału­ lokalną tradycję; dzieci poznają pieśni, tańce, haftują, tkają, ro­ pę na wsi, to to nie ma nic wspólnego ze wsią. Miejscowi raczej bią najprostsze instrumenty. Wykładowcami są lokalni twórcy im przeszkadzają, bo patrzą na nich. Mało tego, sam świat wiej­ ludowi, ponieważ uważamy, że są oni ciągle potencjalnymi nadawcami. Adresatem w tym programie jest dziecko. Jeśli cho­ ski jest już teraz rozbity. Spójrz na Białostocczyznę czy Suwal­ skie: młodzi powyjeżdżali, zostali starzy, samotni ludzie. Ta pod­ dzi o wieś, to jestem sceptykiem. Procesy cywilizacyjne z jednej stawowa zasada kultury tradycyjnej, że przekazywana jest na­ strony i odchodzenie starszego pokolenia z drugiej strony, spo­ stępnemu pokoleniu wiedza, ale też i pamięć tego, co było: przed wodować mogą, że jeżeli nawet ten program się sprawdzi, to nie pierwszą wojną światową, przed drugą, w XIX wieku, za cara wiem, czy zdążymy wprowadzić go w innych regionach Polski. i za rozbiorów, ten podstawowy mechanizm właściwy kulturze Natomiast myślę, że ludzie z miasta prędzej dostrzegą w tym tradycyjnej, jakim jest bezpośredni przekaz, nie funkcjonuje. To wartość, podejmą jakiś trud, wysiłek, ryzyko, ale to może odbyć jest już tylko czekanie na śmierć. się tylko w indywidualnym wymiarze. Są zespoły w Europie 1 18 �- Ale przecież są jeszcze miejsca, są ludzie, choćby Józef zuje go na anonimowość, tak samo jak informatora, i stąd bunt Murawski na Suwalszczyźnie, który pracuje i wierzy w moc przeciw uprzedmiotowieniu. Choć myślę, że jest to bunt jedno­ stek. W przypadku naszej pracy na pewno jest też coś z pracy et­ przetrwania. nografa; muszę wiedzieć, o co pytam. Natomiast zebrany przeze -To jest ten moment, kiedy w Kunkowej chłopcy zapropono­ mnie materiał jest na równi ze mną podmiotem. wali mi, żebym tam zamieszkał, żebyśmy mogli razem grać, ro­ bić zabawy, śpiewać w cerkwi. Ja wtedy w osiemdziesiątym - W takim razie czy mógłbyś umiejscowić swoją pracę? Kim szóstym roku zrozumiałem, na czym ma polegać istota obecno­ jesteś: animatorem, badaczem, twórcą, miłośnikiem? ści animatora kultury. Powinien on poznawać język, dialekt, - Teraz naprawdę nie wiem, może będę wiedział za dwadzie­ świętość i powszedniość, cerkiew i karczmę. Sytuacja była więc ścia lat. Czuję się szukającym. Trudno o jednoznaczny status, odwrócona, zapraszali mnie: nie animuj, tylko bądź częścią na­ trudno o status samej Fundacji. Fundacja z jednej strony robi to, szej kultury, naszego pejzażu. co ośrodki naukowe, z drugiej strony próbuje robić to, co labora­ toria, z trzeciej strony organizuje koncerty, czyli pełni rolę pew­ - Jestjeszcze praca etnografów, to jestjeszcze inna droga prze­ ciw zapomnieniu, ale tu pojawia się problem hermetyczności, nego za­ rodzaju impresariatu czy agencji koncertowej. Formuła Fundacji jest niedookreślona. Osobiście nie czuję potrzeby takie­ mknięcia tematu w pracach naukowych, archiwach, skansenach. go dookreślania. Kłopot pojawia się wówczas, kiedy staramy się - To nie wina etnografów, że nauka została ustawiona w ten o pieniędze na działalność. sposób. Naukowcy są pośrednikami między informatorem a całą tak zwaną wielką nauką. Jadą na wieś, zbierają materiał, opraco­ Mam parę pytań, na które chciałbym szukać odpowiedzi wują według pewnych stworzonych przez siebie lub innych me­ przez następne dwadzieścia lat, może więcej lat. To jest tak jak tod, wydają książki i ten materiał, opracowany przez nich, wcho­ z programem dla przedszkoli. Kiedy widzisz coś gasnącego, ga­ dzi do panteonu. Na pewno nikt nie korzysta z tego materiału, snącą świecę, i wydaje ci się, że wiesz, jak temu zaradzić, to im­ chcąc wybudować dom, a już na pewno nie traktuje go jako puls staje się tak silny, że musisz to zrobić, niezależnie od tego, wzorca na życie. Ale etnograf, antropolog, w pewnym momencie ile zajmie ci to czasu i jak się to dalej potoczy. Będziemy się tym połapał się, że w tej sytuacji jest „manipulowany", że nie jest zajmowali przez następne cztery, pięć lat. Jeśli uda się wypraco­ podmiotem, tylko przedmiotem. Tak jak informator. Nauka ska­ wać pewien model, pewną metodę, to innym będzie już łatwiej. PRZYPISY 1 Wacek i Mutka Sobaszkowie - twórcy Teatru Wiejskiego „Węgajty"; zaba­ wa jako forma spotkania ma istotne znaczenie w ich pracy teatralnej. Mowa tu o Wolfgangu Niklausie, twórcy i aktorze Teatru Wiejskie­ go „Węgajty". Sesje etnomuzykologiczne wchodzą w skład jednego z trzech głów­ nych programów realizowanych przez Fundację - Muzyka ludowa Euro­ py Środkowo-Wschodniej, w jego ramach odbyły się następujące sympo­ zja: Muzyka ludowa Kresów (lipiec '91); Bożonarodzeniowe i noworocz­ ne obrzędy na Kresach (styczeń ' 1992), Muzyka ludowa Europy Środko­ wo-Wschodniej - Aspekt magiczny i kulturowy w systemie muzycznym obrzędów wiosennych i letnich wschodniej Polski, Białorusi, Litwy i Ukrainy (lipiec '92); Muzyka obrzędów rodzinnych Europy Srodkowo•Wschodniej - Chrzty i pogrzeby (styczeń '93); Muzyka ludowa Europy Środkowo-Wschodniej - Tradycyjny obrzęd weselny (lipiec '93); Instru­ menty muzyczne w kulturze tradycyjnej Europy Środkowo-Wschodniej. Najstarsze formy muzyki instrumentalnej (styczeń '94); Muzyka ludowa Europy Środkowo-Wschodniej - Muzyka instrumentalna (lipiec '94). 2 3 4 „Kontynuacja tradycji" to nazwa trzeciego programu Fundacji. Od września 1997 roku, w ramach bloku „Kontynuacja tradycji", realizowany jest program edukacyjny w trzech wsiach województwa bia­ łostockiego, dzieci poznają kulturę tradycyjną poprzez bezpośredni kon­ takt z muzykami, pieśniarzami, twórcami ludowymi z danego regionu, przy czym każde przedszkole realizuje własny, indywidualny program. 5 6 W cyklu Muzyka utracona w październiku 1995 roku odbył się fe­ stiwal zatytułowany Archaiczne pieśni Bałtów i Słowian, w 1996 roku „Kołysanki", a w 1997 roku Pieśni leśne, pieśni polne. 7 Mowa tu o Rytisie Ambrazeviciusie, etnomuzykologu z Wilna. Na lato 1998 roku planowana jest międzynarodowa sesja poświęco­ na archaicznym sposobom śpiewu. Na ten temat Jan Bernad szerzej mówi w rozmowie z Tadeuszem Kornasiem, zob. „Drzewo pieśni" „Didaskalia" nr 18 (kwiecień 1997), s. 9. Fragment z tekstu Kontynuacja tradycji... napisanego przez Jana Bernada, do którego nawiązuje w czasie rozmowy: „To nieprawda, że kultura tradycyjna umarła. Uległa transformacji, posiada inne formy, in­ aczej się nazywa, nie umarła, bo pytania, które j ą tworzyły, pozostają te same i ciągle są aktualne. Formy, które ją tworzyły, cały zespół zacho­ wań obowiązujących w społecznościach tradycyjnych, dziś już nie istnie­ ją. Dziś każdy indywidualnie w czasie swojego życia odtwarza w sobie proces powstawania i umierania kultury tradycyjnej. Część z tego przej­ mują nasze dzieci, ale już nie sąsiad. Jej trwanie kończy się wraz z naszą śmiercią. Przyjrzeć się temu procesowi to przyjrzeć się sobie, to przyjrzeć się własnej, niepowtarzalnej indywidualności, pytaniom, lękom, naszemu rozumieniu dobra i zła, to przyjrzeć się czemuś, o czym mówiliśmy od lat w czasie przeszłym, a co istnieje już tylko w indywidualnym losie człowieka. Tym czymś jest właśnie kultura tradycyjna. Oprze się ona wszelkim indoktrynacjom, zmianom granic i systemów. Jest niezależna od religii, w jakiej się wychowaliśmy. W nas płynie strumień, nad którym tylko w części panujemy i tak naprawdę nie potrafimy tego do końca na­ zwać. Na takim rozumieniu kultury tradycyjnej, na takim rozumieniu czło­ wieka opieramy działalność naszej Fundacji i Ośrodka". 8 9 10 I I M i ę d z y n a r o d o w e Sympozjum „Muzyka ludowa Europy Środkowo-Wschodniej". Muzyka obrzędów kalendarzowych. Rybaki n/Narwią, 1992 r. Warsztaty instrumentalne, litewskie ragaj. Prowadzi A . Karaska 19 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ff0efbfd29d34d9e6380d179afe1c69d.pdf e08664f6a9d289f56e1cedbe91cd4ca0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:548 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:501 Title A name given to the resource Nekrologi / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.331-341 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Część N E K R O PROFESOR W rektora 1963 r. zmarł M a k s i m do s p r a w Instytutu Etnografii „Sowietskaja radziecka badacza M. G . d n i u 18 k w i e t n i a działu antropologii gicznej III nauki i redaktor jednego i etnograficznej, Grigoriewicz Akademii G L e w i n zastępca d y ­ Nauk ZSRR, Redakcyjnego „Kratkieh S o o b s z c z e n i i " . W z najwybitniejszych teoretyka O LEWIN w t y m I n s t y t u c i e , członek K o l e g i u m Etnografija" straciła L przedstawicieli i organizatora t e r e n o w e g o S y b e r i i i Północno-Wschodniej życia kierownik czasopisma zmarłym myśli naukowego, nauka antropolo­ zasłużonego Azji. M : G . L e w i n urodził się 29 g r u d n i a 1904 r. w Słonimiu n a Białorusi. D z i e ­ ciństwo Jego kształtowało się w a t m o s f e r z e życia r o d z i n y l e k a r s k i e j . P o u z y ­ s k a n i u d y p l o m u w z a k r e s i e antropologii n a W y d z i a l e Matematyczno-Przyrodnic z y m U n i w e r s y t e t u M o s k i e w s k i e g o M . G . L e w i n kontynuował s t u d i a a n t r o p o l o ­ giczne i e t n o g r a f i c z n e j a k o a s p i r a n t I n s t y t u t u A n t r o p o l o g i i w M o s k w i e , pracując p r z y t y m od 1927 r. w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m . W t y m c z a s i e M. G . L e w i n w c h o d z i również mocno do p r a c y t e r e n o w e j angażując się w p a r o l e t n i e b a d a n i a n a t e r e n i e S y b e r i i , łącząc w n i c h z a i n t e r e s o w a n i a a n t r o p o l o g i c z n e i etnograficzne. W 1930 r. i l a t a c h następnych M . G . L e w i n pracował z k o l e i w N o w o g a j e w s k i e j kult-bazie w rejonie Morza Ochockiego jako pracownik n a u k o w y delegowany przez Muzeum Etnograficzne i Komitet Siewiera przy Prezydium W C I K . P r a c a ta była misją b a r d z o odpowiedzialną i zaszczytną, wiązała się b o w i e m z p r z e ­ p r o w a d z a n i e m zadań p r a k t y c z n y c h p r z y r e a l i z a c j i z a s a d n i c z y c h celów p a ń s t w o ­ w y c h zmierzających do r e j o n i z a c j i n a r o d o w e j Z S R R i w y t y c z e n i a określonych g r a ­ n i c związkowych i a u t o n o m i c z n y c h r e p u b l i k , a u t o n o m i c z n y c h o b w o d ó w i okręgów n a r o d o w y c h . Toteż d l a p o s z e r z e n i a b a z y ' d o k u m e n t a l n e j d l a h i s t o r i i określonych g r u p narodowościowych M . G . L e w i n w t y m c z a s i e eksplorował także s t a n o w i s k a archeologiczne. W 1939 r. M . G . L e w i n podjął pracę w I n s t y t u c i e A n t r o p o l o g i i U n i w e r s y t e t u M o s k i e w s k i e g o . D o w y b u c h u I I w o j n y światowej działalność n a u k o w a M . G . L e ­ w i n a zostaje uwieńczona osiągnięciem tytułu i s t a n o w i s k a d o c e n t a p r z y K a t e d r z e A n t r o p o l o g i i n a W y d z i a l e B i o l o g i c z n y m oraz p o w i e r z e n i e m M u f u n k c j i S e k r e t a r z a Naukowego I n s t y t u t u Antropologii U . M. D o w y b u c h u w o j n y M. G . L e w i n z a ­ kończył także z a o c z n e s t u d i a w I I I n s t y t u c i e L e k a r s k i m . Działalność naukową w I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i A k a d e m i i N a u k Z S R R M . G . L e ­ win rozpoczął w 1943 r. W roku następnym powierzono Mu w tej najwyższej �NEKROLOGI 332 i s z e r o k o r o z b u d o w a n e j placówce b a d a w c z e j zastępcy d y r e k t o r a do s p r a w n a u k i . Niezależnie bezpośrednio dział w Jego i od ogólnych w działalności redakcją aktywnym spraw tej placówce wychodziły naukowych także pracownią naukowej członkiem dziejów M. G. Lewina „Kratkije Kolektywu kultury ludzkiej stanowisk*, Instytutu M. G . L e w i n Działu Antropologii. stanowiły Soobszczenija", Redakcyjnego prace był On czasopisma kierował Osobny roz­ wydawnicze. Pod także wieloletnim „Sowietskaja Etno- grafija". Szczególnie m o c n o ugruntowaną pozycję w n a u c e r a d z i e c k i e j , a także ś w i a ­ towej, zyskał M . G . L e w i n j e d n a k j a k o n i e z m o r d o w a n y b a d a c z t e r e n o w y głębokorozumiejący problematykę procesów o s a d n i c z y c h n a S y b e r i i i w P ó ł n o c n o - W s c h o d niej Azji. Kierunek i zakres zainteresowań naukowych skrystalizował się u M . G . L e w i n a s t o s u n k o w o dość wcześnie. J a k k o l w i e k właściwa p r o b l e m a t y k a a n t r o p o l o g i c z n a stanowiła w z a s a d z i e główny t r z o n J e g o zainteresowań n a u k o ­ w y c h , n i e m n i e j z a w s z e rozumiał ją n i e i n a c z e j , j a k w s z e r o k i m i pełnym połącze­ n i u z p r z e j a w a m i działalności człowieka u d o k u m e n t o w a n y m i zarówno w m a t e ­ riałach a r c h e o l o g i c z n y c h , j a k i e t n o g r a f i c z n y c h . K o j a r z e n i e w y n i k ó w b a d a w c z y c h z p o k r e w n y c h sfer myśli n a u k o w e j pozwoliło M . G . L e w i n o w i z dużym p o w o ­ d z e n i e m n a w y s u w a n i e n o w y c h , śmiałych wniosków zarówno d l a k o n k r e t n y c h zakresów t e m a t y c z n y c h , j a k i d l a metodologii postępowania b a d a w c z e g o . Toteż, w Jego d o r o b k u naukowym n a szczególne wyróżnienie zasługują gruntowne, oparte n a różnorodnej b a z i e materiałowej s t u d i a n a d początkami i rozwojem h o d o w l i r e n a i p s a zaprzęgowego. Duży ciężar g a t u n k o w y posiadają również p r ó b y podjęte p r z e z M . G . L e w i n a łącznie z N . N . C z e b o k s a r o w y m ' n a d k o m p l e k s o w y m w y k o r z y s t a n i e m w metodologii badań e t n o g e n e t y c z n y c h materiałów a n t r o p o l o g i c z ­ n y c h łącznie z materiałami udostępnionymi p r z e z i n n e d y s c y p l i n y n a u k o w e . D o n i c h należą p r z e d e w s z y s t k i m próby w y p r a c o w a n i a z a s a d k u l t u r o w o - h i s t o r y c z n e j k l a s y f i k a c j i ludów i u j a w n i e n i a prawidłowości z j a w i s k a p r z e w a g i p o k r y w a n i a się zasięgów typów a n t r o p o l o g i c z n y c h z zasięgami obszarów h i s t o r y c z n o - e t n o g r a f i c z n y c h aniżeli z zasięgami m o d e l i k u l t u r o w o - g o s p o d a r c z y c h c z y też z r o z p r z e s t r z e ­ n i e n i e m się g r u p językowych. Słuszność naukową t a k i e g o postępowania b a d a w c z e g o M . G . L e w i n w szczegól­ n i e k o r z y s t n y sposób czeskaja wyższa praca premią i m . N. Dla przedstawił antropológica po ukazaniu N. w i prooliemy się obronie pracy etnogeneza drukiem doktorskiej narodów (1958 r.) została w przestrzeni akumulacji trwałych eksploracje terenowe cząwszy kilkudziesięcioletniej wiedzy i odkryć n a terenie Efekty od Czukockim) prowadzone pracy 1957 do 1962 r. rozumiane grafii A k a d e m i i działalności o ludach Syberii i w wieloletniej logów, etnografów Wostoka. 1960 r. Po­ odznaczona Mikłucho-Makłaja. M. G. L e w i n a w w y c h źródeł stały się podstawową dziedziną p r a c y n a u k o w e j Na Etni- na temat: Dalniego M. G. Lewina (który „sibirowiedow" N a u k Z S R R przemawiają no­ badawczych. dążył On jak i do prze­ Azji. w prowadził s z e r z e j , łącznie z e f e k t a m i stale uwarstwionych, Północno-Wschodniej systematycznie i archeologów naukowej i kulturach celu wydobycia i zadań pracy kolejnym badania nawrocie na całego zespołu zrzeszonych w po­ Półwyspie antropo­ Instytucie E t n o ­ n a zewnątrz s z c z y t o w y m i osiągnięciami etnografii r a d z i e c k i e j . C o więcej, w i d z i a n e od tej s t r o n y stanowią one kontynuacjęnajlepszych tradycji naukowych -Wschodniej również Azji z W. i nawiązania dawniejszych badaczy G. Bogoraz-Tanem do f u n d a m e n t a l n e j ludów S y b e r i i i P ó ł n o c n o - i L . J . Szternbergiem schedy n a czele, j a k po M . K r a s z e n i n n i k o w i e i in- �NEKROLOGI 333 B y c h . N i e m n i e j obraz tej działalności n i e byłby k o m p l e t n y , gdybyśmy n i e u w z g l ę d ­ n i l i m o m e n t u h i s t o r y c z n e g o , w którym zarówno M . G . L e w i n o w i , j a k i i n n y m pracownikom naukowym Jego generacji w y p a d ł o realizować cele badawcze. W przeciwieństwie b o w i e m do b a d a c z y d a w n i e j s z y c h M . G . L e w i n i Jego g e n e ­ r a c j a n a u k o w a włączyli się w p r o c e s b a d a w c z y ludów S y b e r i i i P ó ł n o c n o - w s c h o d ­ n i e j A z j i w o k r e s i e , k i e d y l u d y te wchodziły w z a s a d n i c z y przełom w d o t y c h c z a ­ s o w y m s y s t e m i e b y t o w a n i a . B e z o b a w y popełnienia p r z e s a d y można powiedzieć, że pod n a p o r e m n o w e j rzeczywistości w y t w o r z o n e j w w y n i k u r e a l i z a c j i z d o b y c z y R e w o l u c j i Październikowej n i e m a l n a o c z a c h b a d a c z y załamywała się gwałtownie d a w n i e j s z a s t r u k t u r a c y w i l i z a c y j n a t y c h ludów, która p o m i m o p e w n y c h z m i a n b y ­ ła wciąż j e s z c z e b a r d z o poważnie przesiąknięta a r c h a i z m a m i . W polu b e z p o ­ średniej o b s e r w a c j i tego zespołu b a d a c z y dokonywał się d i a l e k t y c z n y proces ostrej w a l k i między t r a d y c y j n y m i f o r m a m i życia a n o w y m i e l e m e n t a m i k u l t u r y , t w o ­ rzącymi się w n o w y c h w a r u n k a c h b y t u . J a s n e j e s t , że w t y c h okolicznościach p r o c e s kształtowania się nowego człowieka i n o w e j k u l t u r y s o c j a l i s t y c z n e j wśród l u d ó w r a d z i e c k i e j Północy musiał być ujęty j a k o osobny z a k r e s t e m a t y c z n y i pod tą postacią wszedł do programów b a d a w c z y c h , równorzędnie do d a w n i e j s z y c h kierunków zainteresowań. Pisząc te słowa poświęcone pamięci M a k s i m a G r i g o r i e w i c z a L e w i n a w y p a d n i e dodać, że w r a z z Jego p r z e d w c z e s n y m zgonem odszedł z szeregów u c z o n y c h r a ­ d z i e c k i c h n i e t y l k o p r z e d s t a w i c i e l w i e l k i e j w i e d z y o przeszłości h i s t o r y c z n e j ludów i k u l t u r S y b e r i i i Pólnocno-Wschodniej A z j i , lecz także j e d e n ze ś w i a d k ó w -wielkiego przełomu i jego n a u k o w y dokumentalista. Najważniejsze Kraniołogiczeskij К woprosu dienija, t i p ulczej, o driewnosti ewolucii prace M . G. „Antropołogiczeskij i proischożdienii i porodoobrazowanija Lewina Ż u r n a ł " , n r 1: 1937. oleniewodstwa, domasznich [w:] Problemy żiwotnych, — L e n i n g r a d 1938 (wspólnie z А. I. Zołotariewym). Etnograficzeskije paralleli к nieoliticzeskim figurám ryb, t. 2: 1939. proischoż- t. 1, „Sow. Moskwa— Etnografija", A. P. B o g d a n o i u t ruśskaja autropoiogtja, „Sow. E t n o g r a f i j a " , 1946, n r 1. . P r o b l e m a pigmiejew w antropologii i etnografii, „Sow. E t n o g r a f i j a " , 1946, n r 2. O proischożdienii i tipach uprjażnogo sobakowodstwa, „Sow. E t n o g r a f i j a " , 1946, n r 4. T . N. Granowskij i russkaja antropołogija, „Kr. Soobszcz. Instituía E t n o g r a f i i " , t. 1: 1946. O dieformacii gołowy u turkmien (k woprosu „Sow. E t n o g r a f i a " , t. 6 — 7 : 1947. Dmitrij Nikołajewicz Anuczin (1843—1923), Trudy o turkmienskoj Instituía Etnografii Trudy Instituía dolikokiefalii), AN SSSR, t. 1: 1947. Antropołogiczeskije tipy Ochotskogo A N S S S R , now. sier., t. 2: 1948. Sowietskaja antropołogija za 30 let, pobierieżja, „Sow. Etnografija", 1947, n r Etnografii 4 (wspólnie z J . J . Rieginskim). К problemie istoriczeskogo wiernoj Azii, Antropołogiczeskij Kraniołogiczeskije sootnoszenija choziajstwienno-kulturnych tipow Sie- „Kr. Soobszcz. Instituía Eínografii", í. 2: 1947. tip jakutow, „Kr. Soobszcz. Instiíuía Eínografii", t. 3: 1947. tipy czukczej i eskimosow {W swjazi s woprosami etnologii �NEKROLOGI 334 Siewiero-Wostocznoj AN N. G. Czerny Problema szewski] oleniewodstwa woprosu o Sibiři i Azii), i Etnografii zasielenii Czełowieka rassielenije ibidem antropologii, „Sow. E t n o g r a f i j a " , Dalníego czełowieka Instituía E t n o g r a f i i , Driewnieje „Sow. E t n o g r a f i j a " , w sowietskoj 1949, n r 4. „Kr. Soobszcz. 1950, n r 1 ( w s p ó l ­ Sibiři, w i „Sow. Siewiernoj probliemie etnogienieza Etnografija", Azii Driewnieje czełowieczestwa (k (К 1950, n r 2. po 1950, n r dannym Rassielenije 3. antropologii Czełowieczestwa", n o w . sier., t. 16: 1951. (wspólnie z N. N. Czernyszewskij Wostoka „Sow. E t n o g r a f i j a " , driewniejszem pieriesielenija „Proischożdienije G. Antropologii t. 9: 1950. tipy Siewiernoj Trudy problemie, sapiens i ich proischożdienije, narodów N. Muzieja Wasilewicz). Antropołogiczeskije Driewnije i rasowoj Homo Etnografii", nie z G . M. К „Sborník o rasach proischożdienija Instituía Tipy Azii), S S S R " , t. 10: 1949. w Wostocznoj i Jugo-Wostocznoj Azii, Czeboksarowem). 125-letiju so dnia rożdienija), „Sow. Etnografija", 1953, n r 4. AntropoJogiczeskije raboty К antropologii Jużnoj К antropołogii Jużnoj Sibiři, Chozjajstwienno-kulturnyje grafija", Osnowy tipy antropołogii, Moskwa tipy Sibiři na V Mieżdunarodnom istokow i russkoj ska ja szewskogo, Sborník", jazyki, matierijał narody, [w:] obíasti, it. 20: 1954. „Sow. Eíno- Czeboksarowem). z J . J . Roginskim). [w:] Dokłady Antropologów „Oczerki Sibiři, iz po souňetsřcoj i Etnografów, Isíorii Etnoigrafii, í. dielegacii M o s k w a 1955. Eínografii, Folkłoristiki 30: 1956. tiematika w po istorii Etnograficzeskije í. w rabotach N. G. Czerny- mogilnika, „Anfropołogiczeskij 33: 1956. etnografii, Amierika, Australija, Czeboksarowem). etnogienieza narodów Dalniego Wostoka, 36: 1958. enciklopiedija, Velenie, obszczej „Sow. etnografii, í. 49. Etnografija", Aziatskaja 1960, n r 1. czasť SSSR, Moskwa O. Dołgich). antropołogii mietodoiogii í. obszczej sowietskaja Oczerki i N. i problemy mogilnik z В. Eínografii, z N. Eínografii, [w:] Wiercholenskogo Oczerki [w:] Bolszaja 1960 (wspólnie (K t. 20: 1954. Eeínografii", 1955 (wspólnie Insíiíuía antropołogija Insíiíuía Driewnieeskimosskij Oczerki Instituía i ich gieniezis, Insíiíuía 1957 (wspólnie Etniczeskaja Narody z N. N. antropołogiczeskaja 1, T r u d y Moskwa Etnografija, 1954, n r 1. Etnografii", ibidem. Antropołogiczeskij Trudy Etnografija", Instituía i istoriko-etnograficzeskije Kongriessie Trudy i „Sow. Soobszcz. antropołogii, Antropołogii", Etnograficze Rasy, „Kr. 1955, n r 4 (wspólnie Antropołogiczeskije U Bera, K . M. Sibiři, , , K r . Soobszcz, w Rossii, antropołogiczeskije izuczenija M o s k w a 1960. matierijały biespismiennych как istoriczeskij narodów), „Sow. istocznik Etnografija".. 1961, n r 1. O priedmietie i z a d a c z a c h etnogieografii, z S. I. B r u k i e m i W. „Sow. E t n o g r a f i j a " , 1963, n r 1 (wspólnie I. Kozłowem). Witold Dynowski �NEKROLOGI PROFESOR M. 335 J. HERSKOVITS W miesiącu m a j u dobiegła n a s s m u t n a wiadomość o śmierci jednego z n a j ­ w y b i t n i e j s z y c h etnografów amerykańskich M e l v i l l e ' a J . H e r s k o v i t s a . Twórczość tego uczonego wypełnia chlubną kartę h i s t o r i i e t n o g r a f i i amerykańskiej, a także i światowej. Charakterystyczną cechą jego działalności było p o c z u c i e społecznej wartości w y s i ł k ó w etnografa w d z i e d z i n i e p o z n a n i a z a s a d o r g a n i z a c j i życia s p o ­ łecznego o r a z n i e u s t a n n a dążność do p o z n a n i a l u d ó w i i c h k u l t u r w c e l u w z a ­ j e m n e g o zbliżenia. N a j l e p s z y m tego przykładem jest jego działalność n a p o l u badań n a d przeszłością ludności murzyńskiej zamieszkującej S t a n y Z j e d n o c z o n e . P r a c y tej oddał n a j l e p s z e s w o j e l a t a i w i e l e sił publikując l i c z n e r o z p r a w y i o r g a ­ nizując w i e l e i n s t y t u c j i mających n a c e l u p r o p a g o w a n i e i r o z w i j a n i e t y c h badań. Wspomniane założenia skłoniły, go również do badań n a d l u d a m i p i e r w o t n y m i zamieszkującymi różne k o n t y n e n t y , a to w celu z n a l e z i e n i a dróg ułatwiających i m s z y b k i a w a n s społeczny i k u l t u r a l n y . N i c więc d z i w n e g o , że był on t y m , który p r z y współpracy z i n n y m i n a u k o w c a m i dał p o d w a l i n y do nowego r o z u m i e n i a k w e s t i i p r z e n i k a n i a się k u l t u r i c y w i l i z a c j i , określonej odtąd m i a n e m a k u l t u r a c j i . Ogłoszone p r z e z H e r s k o v i t s a , L i n t o n a i R a d f i e l d a m e m o r a n d u m o a k u l t u r a c j i otworzyło w e t n o g r a f i i amerykańskiej i światowej n o w y okres, który przyniósł w i e l e c e n n y c h p r a c i studiów oraz z n a c z n i e przyczynił się do z m i a n y s t o s u n k u do t a k z w a n y c h ludów z a c o f a n y c h w r o z w o j u . R a z rzuconą myśl podjęły d z i e ­ siątki etnografów, którzy r o z s z e r z y l i p i e r w o t n e tezy H e r s k o v i t s a , tworząc z t y c h założeń p o d s t a w y do s p e c j a l n e j d z i e d z i n y antropologii społecznej, z w a n e j s t u d i a m i akulturacyjnymi. 1 B a r d z o podobną pozycję z a j m u j e H e r s k o v i t s również i w d z i e d z i n i e badań porównawczych n a d k u l t u r a m i reprezentującymi różny stopień zaawansowania w r o z w o j u . S t w o r z o n y p r z e z niego zespół pojęć n a z w a n y c h potocznie „relaty­ w i z m e m k u l t u r o w y m " w y p ł y w a z t y c h s a m y c h źródeł, co i pojęcie „akulturacji". Dążność d o ogarnięcia i s t o t y k u l t u r i n n y c h niż t a , jaką r e p r e z e n t u j e b a d a c z , d o ­ prowadziła tego uczonego do s t w i e r d z e n i a , że n i c n i e upoważnia n a s do w y r o k o ­ w a n i a , że d a n a k u l t u r a jest gorsza od i n n y c h l u b że j e s t d o w o d e m niższości l u d u ją reprezentującego. K u l t u r a jest przecież formą z a s p o k a j a n i a w s z e l k i e g o r o d z a j u potrzeb powstałą w konkretnych warunkach geograficznych, środowiskowych i h i s t o r y c z n y c h , w y p r a c o w a n ą p r z e z d a n y l u d n a p r z e s t r z e n i długich okresów, co uczyniło daną kulturę s p e c y f i c z n y m t w o r e m społecznym n i e odpowiadającym swą strukturą i n n y m społeczeństwom, które rozwinęły się n a o d m i e n n y m podłożu g e o g r a f i c z n y m i h i s t o r y c z n y m . Stąd właśnie w y p ł y w a względność w s z e l k i c h ocen k u l t u r y , które przyjęły swą klasyczną postać w pojęciach r e l a t y w i z m u k u l t u r o w e g o . T o h u m a n i t a r n e s t a n o w i s k o zajęte p r z e z amerykańskiego etnografa n i e p o z o ­ stało bez e c h a w e t n o g r a f i i światowej. T e s a m e e l e m e n t y r o z u m o w a n i a odnaleźć możemy w t e z a c h l a n s o w a n y c h p r z e z C l a u d e Lévi-Straussa, że t y l k o w y m i e n i m y n a t y m m i e j s c u jego ostatnią n i e z w y k l e interesującą i kontrowersyjną książkę L a pensée sauvage . N i e b r a k było również i głosów k r y t y c z n y c h , n p . ze s t r o n y u c z o n y c h r a d z i e c k i c h , którzy dążąc do m a k s y m a l n e g o o b i e k t y w i z o w a n i a oceny p r o ­ cesów h i s t o r y c z n y c h widzą w t e z a c h H e r s k o v i t s a n i e b e z p i e c z n e t e n d e n c j e do z a c i e 2 1 Study R. R e d f i e l d , of Acculturation, Paris Polskiej". 2 R. L i n t o n , M . J . H e r s k o v i t s , Memorandum on „American A n t r o p o l o g i s t s " , v o l . 38, 1936, s. 149—152. 1962. P o r . recenzję z tej książki zamieszczoną w tomie the 7 „Etnografii �NEKROLOGI 336 ranią różnic w z a k r e s i e postępu społecznego, co może w s w o j e j prowadzić do całkowitej negacji postępu j a k o takiego. konsekwencji do­ Nie ulega wątpliwości, że przyjmując niemożność p o r ó w n y w a n i a i o c e n i a n i a k u l t u r s k a z u j e m y się n a błądze­ n i e w ś r ó d różnorodności z j a w i s k k u l t u r o w y c h bez n a d z i e i n a u z y s k a n i e s y n t e t y c z ­ nego o b r a z u k u l t u r y ogólnoludzkiej, co w e d ł u g większości współczesnych fów j e s t j e d n y m z głównych zadań antropologii n i u . M i m o t y c h zastrzeżeń, których w i z m u kulturowego tach etnogra­ w s z e r o k i m tego słowa rozumie­ słuszności n i e sposób podważyć, tezy relaty­ n a p e w n o odegrały w a ż n ą rolę w międzynarodowych etnograficznych i znalazły swój oddźwięk w wielu pracach kontak­ etnograficznych p o p r z e z dążność d ° głębszego wniknięcia w istotę k u l t u r p o w s z e c h n i e nazywanych , .prymitywnymi". Odrębną życia dziedziną naukowego też p o p r z e z bądź działalności to p r z e z Melville'a montowanie współuczestniczenie Herskovitsa szeregu było wypraw i współprzewodniczenie wielu organizowanie badawczych, kongresom bądź nauko­ w y m i z j a z d o m . N i e u l e g a wątpliwości, że najwięcej c z a s u i m i e j s c a w s w e j poświęcił on k o n t y n e n t o w i , n a którym się urodził, wśród amerykanistów. N i c więc dziwnego, cji najreprezentatywniejszego Anthropologist". organu zajmując poczesne że p r z e z długie l a t a stał n a czele r e d a k ­ antropologów amerykańskich „American Niemałą też rolę odegrał w p a r y s k i m „Societě des A m e r i c a n i s t e s " . Jednakże żywe z a i n t e r e s o w a n i e elementem murzyńskim w S t a n a c h Zjednoczonych skierowało jego u w a g ę i n a i n n e k o n t y n e n t y , a szczególnie n a k o n t y n e n t r z y s t y , n a Afrykę. N i c więc dziwnego, wyprawie że już w macie­ o k r e s i e międzywojennym, dzięki do A f r y k i i długim s t u d i o m w z a k r e s i e l i t e r a t u r y a f r y k a n i s t y c z n e j , w y ­ chodzą spod jego pióra c e n n e p r a c e na temat epoki niewolniczej' w również n a t e m a t s p e c y f i k i k u l t u r afrykańskich. T a k więc w choć krótka p r a c a pt. Culture się jego p o d s t a w o w a , w pracy miejsce czasopiśmie , , A f r i c a " , w której podaje własną Areas Afryce, roku of Africa koncepcję zamieszczona podziału tego n e n t u n a s t r e f y k u l t u r o w e , oparte n a s p e c y f i c e e k o n o m i c z n e j jak 1933 u k a z u j e konty­ i tradycjach etnohi- s t o r y c z n y c h . O b o k tego. r o d z a j u s y n t e t y c z n y c h ujęć z n a j d u j e m y w jego p r a c a c h n a « temat Afryki wiele TJahomeju. W studiów dotyczących h i s t o r i i tego k o n t y n e n t u , niedługim więc s t o s u n k o w o amerykańskiej a szczególnie c z a s i e stał się on n a g r u n c i e etnografii j e d n y m z czołowych p r z e d s t a w i c i e l i a f r y k a n i s t y k i . Krzewieniu wiedzy o tej części świata i o r g a n i z o w a n i u badań n a d p r z e m i a n a ­ m i społecznymi zachodzącymi w A f r y c e poświęcił w i e l e c z a s u j a k o profesor North­ w e s t e r n U n i v e r s i t y i członek w i e l u k o m i s j i n a u k o w y c h . P o z a t y m był on k i e r o w ­ nikiem wypraw badawczych do Gujany Holenderskiej (1928—1929), H a i t i (1934), T r y n i d a d u (1939) w r e s z c i e B r a z y l i i (1941—1942). W y n i k i e m t y c h w y p r a w j e s t s z e r e g studiów i większych p r a c traktujących mieszkańców b a d a n y c h krajów. Na o specyfice pierwsze antropologicznej miejsce w tych i kulturowej studiach się p r a c e o e k o n o m i c e l u d ó w p r y m i t y w n y c h i f o r m a c h i c h o r g a n i z a c j i wysuwają społecznej. N i e b r a k również wśród t y c h p r a c szkiców h i s t o r y c z n y c h , a k u l t u r a c y j n y c h , f o l k l o ­ rystycznych, a nawet jedynie — j a k ludu możemy muzykologicznych. dobrze wyrazić rozumiał swoją a s p e k t y i zgłębimy p r o b l e m y Rozpiętość Herskovits opinię dopiero — że wtedy, tych o zainteresowań kulturze gdy poznamy jej historyczno-gospodarczego głęboka o r a z dzięki znajomości l i t e r a t u r y , umożliwiła m u s z e r s z e s p o j r z e n i e n a kultury ogólnoludzkiej Herskovitsa, i na napisanie śniejszych i n a j l e p s z y c h podręczników antropologii, tom zatytułowany Man and His Work's. zdobyta dzięki jej Jed­ badaniom rozwoju wiedza wszystkie uwarunkowania. nocześnie zagadnienie i wszechstronna dowodzi jakiegokolwiek jednego z własnym najwcze­ który ukazał się j a k o pokaźny �NEKROLOGI 337 N i e możemy się więc dziwić, że u c z o n e m u tej m i a r y nieobce były również z a ­ g a d n i e n i a m e t o d y i zadań n a u k i , jaką reprezentował. W i e l o k r o t n i e p u b l i k u j e on i wygłasza s w o j e z d a n i a n a t e m a t r o l i antropologa w e współczesnym społeczeństwie i l a n s u j e p r o g r a m y badań n a d a k t u a l n y m i p r z e m i a n a m i społecznymi w różnych środowiskach k u l t u r o w y c h . T e metodologiczne doświadczenia i przemyślenia s t a ­ wiają go w rzędzie n a j w y b i t n i e j s z y c h organizatorów życia n a u k o w e g o już n i e t y l k o , w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h , a l e w ogóle n a świecie. N a j l e p s z y m tego d o w o ­ d e m jest r o l a , jaką odegrał w p r z y g o t o w y w a n i u i k i e r o w a n i u k o l e j n y c h K o n g r e ­ sów N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i E t n o g r a f i c z n y c h w F i l a d e l f i i (1956) i Paryżu (1960). Śmierć zaskoczyła go w c z a s i e ożywionych p r a c p r z y g o t o w a w c z y c h do V I I K o n ­ g r e s u w M o s k w i e , gdzie miał również ważne z a d a n i a do spełnienia. T o właśnie działalności H e r s k o v i t s a zawdzięczamy między i n n y m i s t w o r z e n i e okoliczności ułatwiających p i e r w s z e s p o t k a n i e etnografów r a d z i e c k i c h z a n t r o p o l o g a m i ame­ rykańskimi i p r z e d s t a w i c i e l a m i etnologii z a c h o d n i e j . Ż e to p i e r w s z e s p o t k a n i e w F i l a d e l f i i było owocne, dowiódł już k o n g r e s p a r y s k i , w którym uczestniczyła l i c z n a e k i p a r a d z i e c k a o r a z p r z e d s t a w i c i e l e etnografii k r a j ó w d e m o k r a c j i l u d o ­ w e j . W y m i a n a zdań, j a k a t a m nastąpiła, t a k z a s a d n i c z o zmieniła sytuację ś w i a ­ tową, że u c z e s t n i c y k o n g r e s u n i e z a w a h a l i się oddać p r y m a t u organizacyjnego u c z o n y m r a d z i e c k i m decydując o t y m , że następny k o n g r e s odbędzie się w M o s k w i e . Podsumowując t y c h k i l k a krótkich u w a g o spuściźnie n a u k o w e j Melville'a J . H e r s k o v i t s a należy z całym u z n a n i e m ustosunkować się do dążeń, j a k i e oży­ w i a ł y jego działalność. Życie s w e poświęcił s z u k a n i u p r a w d y o w i e l u p r o b l e m a c h wiążących się z r o z w o j e m społeczeństw o różnym poziomie k u l t u r o w y m i t a k r o ­ z u m i a n e z a d a n i e antropologa wypełniał w miarę s w y c h sił r z e t e l n i e i z e n t u z j a z ­ m e m wzbogacając antropologię o s z e r e g ważnych spostrzeżeń i tez. Skłania n a s to do z a s t a n o w i e n i a się n a d w i e l o m a k w e s t i a m i i do p o n o w n e g o przemyślenia p e w ­ n y c h s p r a w . Pomocą w t y m posłużyć n a m może w przyszłości dokładniejsze s t u ­ d i u m n a t e m a t jego p o g l ą d ó w i założeń t e o r e t y c z n y c h , które czekają o p r a c o w a n i a również i w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e e t n o g r a f i c z n e j . Ważniejsze prace i artykuły M . J . Herskovitsa 1924 A Preliminary pologist", On Consideration of v o l . 26, s. 50—63. the Culture Areas of Africa, „American Anthro­ the Negro-White Population of New York City: The Use of the Variability of Family Strains as an Index of Heterogeneity or Homogeneity, [w:] Procee­ dings XXI International Congres of Americanicsts,, H a g u e , s. 5—12. 1925 The Negro's Americanism, s. 353—360. [w:] A l a i n Locke, The New Negro, New York, 1926 The Cattle Complex in East Africa, 361—380, 494—528, 633—654. 22 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I „American A t h r o p o l o g i s t " , v o l . 28, s. 230—272 �NEKROLOGI 338 1927 Acculturation and the American Negro, „Southw. P o l . a n d S o c . S e i . Q u a r t . " , v o l . 8, s. 211—225. 1928 The American Negro. A Study in R a c i a l C r o s s i n g , N e w York. 1929 Adjiboto. An African Game of the Bush-Negros of Dutch Guiana, „ M a n " , v o l . 20, s. 122—127. Social Selection and the Formation of Human Types, „Human Biology", v o l . 1, s. 250—262. 1930 Anthropometry The of the American Culture The Negro Areas of Africa, in the New logist", Negro (b.m.w.). „Africa", v o l . 3, s. 59—77. World: The Statement of a Problem, „American Athropo- v o l . 32, s. 145—156. 1931 Tales i n Pidgin E n g l i s h f r o m N i g e r i a , „Journal of A m e r i c a n F o l k - L o r e " , v o l . 44, s. 448—466. Physical Form of Mississippi Negroes, „American J o u r n a l of P h y s i c a l l o g y " , v o l . 16, s. 193—201. ( w r a z z V . К. C a m e r o n i H. Anthropo­ Smith). 1932 Some Aspeckts Wari in the New of Dahomean World, Ethnology, „Journal of „Africa", v o l . 5, s. 266—296. Royal Anthropological Institute", vol. 62 r s. 23—37. 1933 On the Provenience of New W o r l d N e g r o e s , „Social F o r c e s " , v o l . 12, s. 247—262. A Tootnote to the History of Negro Slaving, „Opportunity" v o l . 11, s. 178—181 ( w r a z z F . S . H e r s к o v i t s). Outline of Dahomean Religious Belief (b.m.w.) ( w r a z z F . S . Herskovits). 1934 Freudian Mechanisms in Primitive Negro C . G. Seligman, L o n d o n , s. 75—84. Rebel Destiny, among the Bush Negroes z F . S. H e r s к o v i t s). Psychology, of Dutch [w:] Essays Guiana, New presented York to (wraz �NEKROLOGI 339 1935 The Social History chology, What of the Worcester Has Africa Negro, [w:] Given America?, H a n d b o o k oí Social C. M u r c h i s o n , (Massachusetts), Psy­ s. 207—267. „The N e w R e p u b l i c " , v o l . 84, s. 92—94. 1936 Applied Anthropology and the American Anthropologists, „Science", v o l . 83, s. 215—222. The Significance of West Africa for Negro Research, „Journal of N e g r o History", v o l . 21, s. 15—30. Suriname Folklore b.m.w. ( w r a z z F . S. Herskovits). 1937 African Gods and Catolics Saints in New pologists", v o l . 39, s. 635—643. A World Note on „Woman Marriage" in Dahomey, a Haitian Valley, New York. The Significance of Anthropologist", Tales Negro „American Anthro­ , , A f r i c a " , vol. 10, s. 335—341. Life the Study of Acculturation v o l . 39, s. 259—264. in Pidgin English from s. 52—101 ( w r a z z F . S. Belief, for Anthropology, Ashanti, „Journal of A m e r i c a n Herskovits). in „American F o l k - L o r e " , v o l . 50, 1938 Acculturation. Dahomey, The The Study an Ancient Ancestry of the of West Culture African American Contact, Kingdom, Negro, New York. 2 vols., N e w York. ,,The A m e r i c a n S c h o l a r " , vol. 8, s. 84—94. 1940 The Economic Life of Primitive Peoples, New York. 1941 The Myth of the Negro Past, New York. 1942 Education and s. 737—749. Cultural Dynamics, „American J o u r n a l of S o c i o l o g y " , v o l . 48, „American S o c i o l o g i c a l Review", 1943 The Negro in Bahia, Brazil: v o l . 7, s. 394—402. The Southermost Outposts v o l . 45, s. 495—510. a Problem of New in Method, World Africanisms, „American Anthropologist", �NEKROLOGI 340 T h e Negroes of Brazil, „Yale R e v i e w " , v o l . 32, s. 263—279 ( w r a z z F . S . Hersko­ vits). 1944 Drums and D r u m m e r s in A f r o - B r a z i l i a n Cult Life, „Musical Q u a r t e r l y " , v o l . 30, s. 477—492. 1945 Backgrounds of African T h e Processes [R. L i n t o n Problem, Method s. 5—24. Trinidad vol. Art, Denver. of Cultural Change, ed.], C o l u m b i a — N e w and Theory Proverbs („Old 58, s. 195—207. [w:] The Science of Man Y o r k , s. 143—170. in Afroamerican Time Saying So"), Studies, „Journal in the World Crisis „Afroamérica", v o l . 1, of A m e r i c a n Folk-Lore", 1946 African Literature (Negro Folklore), Encyclopedy [w:] of Literature, v o l . 1, N e w Y o r k , s. 3 — 1 5 . Folklore after a Hundred Years: A Problem in Redefinition, „Journal of American F o l k l o r e " , v o l . 59, s. 89—100. 1947 Trinidad Village, New York (wraz z F . S. Herskovits). 1948 Man The and His Works Contribution pologists", The Science of A m e r i c a n of Cultural Anthropology, New York. S t u d i e s to A f r i c a n i s t R e s e a r c h , „American Anthro­ v o l . 50, s. 1—10. 1949 Música de Culto Afrobahiana, „Revista ( w r a z z R. A . W a t e r m a n ) . de E s t u d i o s M u s i c a l e s " , v o l . 1, s. 65—127 1951 The Present Status and Needs of Afroamerican Research, „Journal of N e g r o H i ­ s t o r y " , v o l . 36, s. 123—147. 1955 The Social Organisation tional de Americanistas, of t h e C o n d o m b l e , [w:] Annais Säo P a o l o , s. 505—532. XXXI Congress Interna­ �NEKROLOGI 341 1956 On Some Modes of Volkenkunde", Ethnographic vol. 112, s. Comparison, „Bijdragen tot de T a a l - , L a n d - , e n 129—148. 1958 Dahomean Narrative, Evanston ( w r a z z F . S. H e r s к o v i t s). Krzysztof Makidski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0936061e8626a34488ac3f5f94aa96f4.pdf 5909f7e0ebd42e1487c568ef445e7236 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:549 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:502 Title A name given to the resource Kronika / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.342-362 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R O TRZECIA N KONFERENCJA MIĘDZYNARODOWEGO KRAJÓW Konferencja ficznego w K KOMITETU CZASOPISMA Redakcyjnego demokracji A REDAKCYJNEGO ETNOGRAFICZNEGO DEMOKRACJI LUDOWYCH Komitetu krajów I „DEMOS" międzynarodowego ludowych „Demos" czasopisma odbyła 1 się d n i a c h 10—12 c z e r w c a 1963 r. j a k o t r z e c i a z k o l e i . Z 7 państw k ó w tego w y d a w n i c t w a ciela w w osobie reprezentowanych dyrektora Muzeum imieniu Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej Ludoznawczego z ramienia reprezentowali: Instytutu Badania A. w PAN współuczestni­ B. Gunda i Polskiego i J . Gajek, Akademii Etnografii i L. N. działów Terentiewa, W. etnograficznych Republik K. uchwały a podjętej uzupełnianej na pierwszym n a następnych ficzno-informacyjnym ruch naukowy nieniom w w zebraniu Instytutach w Niemieckiej stawicieli tejże Berlinie w objął s w y m z a k r e s e m w s z y s t k i e w y d a w n i c t w a jak w szczególności Republiki Demokratycznej, etnografii odpowiadał „Demos". W R e d a k c j i Międzynarodowej k u problematyce wyszła dawcą stał się I n s t y t u t N i e m i e c k i e j inicjatywa myśl 1957 г., w Brnie bibliogra- etnograficzne zarówno k u s z e r s z y m i t e r e n u K a u k a z u . N i e objął początkowo j e d y n i e w y d a w n i c t w nych Historycznych „Demos" j a k o c z a s o p i s m o o c h a r a k t e r z e skierowany Propp, Gruzji. czasopismo konstytuującym posiedzeniach krajach socjalizmu teoretycznym, W. przedstawiciele oraz dobór z a p r o s z o n y c h gości informacji, jakie zawiera w 1961 r. i obecnie w M o s k w i e , i gospodarzy Instytutu Etnografii Sokołowa, R a d z i e c k i c h , j a k również T e n skład K o m i t e t u R e d a k c y j n e g o zakresowi geograficznemu Mu­ Nauk, J . Mjartan, W. M . S z y r m u n s k i i i n n i . J a k o goście wzięli udział w p o s i e d z e n i u europejskich Rumunię dyrektor i J . Istvanovic. Z e strony j a k również i n n i r a d z i e c c y członkowie R e d a k c j i i p r a c o w n i c y Instytutów Polskę Towarzystwa zarówno d y r e k t o r I n s t y t u t u E t n o g r a f i i S . P. Tołstow, w Moskwie i Leningradzie: wszystkich przedstawi­ B . Bożikowa, M . P o p , Czechosłowację z e u m w B r n i e , L . K u n z , i p r z e d s t a w i c i e l Słowackiej wzięli udział w K o n f e r e n c j i Sofii Kutrzeba-Pojnarowa Folkloru — Węgierski I n s t y t u t E t n o g r a f i i — Moskwie było 6. Bułgaria przysłała Etnograficznego etnogra­ w etnografii i prac zagad­ Europy etnograficz­ jakkolwiek właśnie utworzenia c z a s o p i s m a , a jego Kultury Ludowej Niemieckiej z grona Akademii przed­ wy­ Nauk w B e r l i n i e . N a o b e c n y m p o s i e d z e n i u n i e m i e c c y u c z e s t n i c y R e d a k c j i Międzynarodo­ wej (w holda osobach dyrektora i przedstawiciela cobeita) mieckiej zapewnili I n s t y t u t u W. Steinitza, redaktora nowo utworzonej o c z y n n y m od tej p o r y Redakcji Narodowej, „Demosu" R. Wein- n i e m i e c k i e j R e d a k c j i N a r o d o w e j W. J a włączeniu się w a więc o objęciu informacją prace również i n i e ­ nie tylko działalności „Demos. V o l k s k u n d l i c h e I n f o r m a t i o n e n " , B e r l i n R. 1: 1960 z. 1—2; R . 2: 1961 z. 1—2; R . 3: 1962 z. 1—2; R . 4: 1963 z. 1—2. 1 �KRONIKA podstawowych i n s t y t u c j i (w t y m p r z e d e w s z y s t k i m berlińskiego I n s t y t u t u ) i w a ż ­ n i e j s z y c h wydarzeń w r u c h u n a u k o w y m , do regularnej informacji etnograficznych. wydawanych 343 l e c z i przystąpieniu, t a k j a k inne o w s z y s t k i c h , ukazujących Pominięcie we wcześniejszych się w zeszytach NRD „Demosu" n a t e r e n i e N R D w y w o ł a n e było u k a z y w a n i e m linie i w y d a w a n i e m go w języku n i e m i e c k i m ( j a k k o l w i e k s t a t u t u również i i n n e języki z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e ) , wydawnictw się „Demosu" w dopuszczone w podstawowym czasopiśmie Ber­ są w e d ł u g a więc w t y m s a m y m s c u i w tymże języku, w którym ukazują się przeglądy w y d a w n i c t w umieszczane kraje, wydawnictwach Instytutu, w „Deutsche miej­ niemieckich, Jahrbuch V o l k s k u n d e " . Stwarzało to jednakże p e w n ą dysproporcję pomiędzy z a k r e s e m macji różnych k r a j ó w Nie wszystkie i w für infor­ związku z t y m n i e było słuszne. reprezentowane w składzie redakcyjnym w t y m s a m y m c z a s i e włączyły się c z y n n i e w p r z y g o t o w a n i e instytucje i kraje materiałów do p u b l i ­ k a c j i w czasopiśmie. N i e równy także j e s t t e n w k ł a d jeśli c h o d z i o ilość tematów i i c h dobór. N i e j e d n o k r o t n i e np. zagadnienia nieniami kultury materialnej munię) b r a k cjalistycznej dostatecznej folklorystyczne dominują n a d ilości materiałów w s i , a zagadnienia dotyczących teorii k u l t u r y prac o współczesnej i zagadnienia kultury uwzględnione zostały w materiałach niektórych t y l k o k r a j ó w Charakterystyce zagad­ (np. w materiałach d o s t a r c z a n y c h p r z e z Z S R R i R u ­ materiałów dostarczonych redakcji so­ robotniczej (w t y m np. P o l s k i ) . roboczej „Demos" do 6 już w y d a n y c h i 1 znajdującego się w tej c h w i l i w d r u k u zeszytów c z a s o p i s m a p o ś w i ę ­ cone zostało zarówno wstępne przemówienie W. referat sprawozdawczy wił w formie liczbowo wkład zarówno r e c e n z j i , j a k n o t a t e k Czechosłowacja (której drugim obok R . W e i n h o l d a , z y j n y c h i 29 i n f o r m a c j i Bułgaria. P o l s k a 90 n o t a t e k ZSRR skromnym przedsta­ do wydaw­ urzędującym, recen- 8 artykulików jednak książkowe o charakterze o konferencjach szereg wspomnień itp. W podstawowych instytucji etnograficznych t y c h i n s t y t u c j i ) , następnie 7 notatek Dla przypomnienia zresztą Węgry dostarczył dorobkiem wydawnictwa) jest z liczbą 312 notatek dała redaktorem L. Kunz o c h a r a k t e r z e k r o n i k a r s k i m , po niej idą R u m u n i a , działalność najważniejszych wydawnictwa k r o n i k a r s k i c h wniosła przedstawiciel recenzyjnych i wzmianek (który wszystkim t a b l i c s t a t y s t y c z n y c h . W w y n i k u obliczeń okazało się, że największy nictwa i Steinitza, j a k przede R . W e i n h o l d a , który w y n i k i p r a c d o t y c h c z a s o w y c h biograficznych, d a l s z y m ciągu opracowań r o s y j s k i c h oraz NRD i w podstawowe końcu Albania decyzją Komitetu Rady w a r t o t u zaznaczyć, że p o l s k i K o m i t e t N a r o d o w y z ramienia sekretarzem wszystkim Redakcji, i Naukowej dr wydaw­ apelowała dorobek p r a c y i apeluje w s z y s t k i c h instytucji etnograficznych szych przeglądów etnografa. W Jej recenzyjnych nadal o współpracę było możliwie recenzje przede Narodowej. Dążeniem wszystkich ośrodków uzyskanie wszelkich szeregu więk­ dziedzin pracy poświęcone w s z y s t k i m s k i m b i b l i o g r a f i o m (A. Z a m b r z y c k a , D . D o b r o w o l s k a ) , przegląd ważniejszych kułów poświęconych pamięci zmarłych etnografów b r o w o l s k a ) oraz w s p o m n i e n i a napisane specjalnie tegoż Dobrowolski, zawdzięczamy Redakcji w ' Polsce, zbiorowe dr K a z i m i e r z staraniom polskiej dotyczących t e n sposób powstały to PAN 1957 r. przewodniczącym I n s t y t u t u został prof, Dobrowolska. dotychczasowy która tego I n s t y t u t u już w Dyrekcji Danuta ze recenzyjnych. n i c t w a ukonstytuował się w o p a r c i u o I n s t y t u t H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j i idzie omawiających polskich (J. Damrosz, pol­ arty­ D. D o ­ d l a „Demosu" ( J . K l i m a s z e w s k a o K . Moszyńskim, M . Gładysz o L . Węgrzynowiczu, J . D e k o w s k i o J . K r a j e w s k i e j ) , przegląd artykułów dotyczących h i s t o r i i etnografii gląd p r a c p o w o j e n n y c h poświęconych b u d o w n i c t w u polskiej (W. Bieńkowski), p r z e ­ wiejskiemu (B. Matuszewska), �KRONIKA 344 jak również dziedzin (D. ceramice sztuki ( E . Fryś), ponadto ludowej Dobrowolska), (O. teorii k u l t u r y obok sprawozdań z k o n f e r e n c j i szek) i t p . N i e t r z e b a szereg Mulkiewicz, (W. M. recenzji prac Przeździecka), Kwaśniewicz, z zakresu różnych kultury robotniczej E . Pietraszek, A. Dyoniziak) ( J . B u r s z t a , L . Hajówna, Z . J a s i e w i c z , E . P i e t r a ­ podkreślać, że w y k a z w i e l u d z i e d z i n , a wiadomości o r o z w o j u tematów n i e o b e j m u j e jeszcze naszej dyscypliny w l a t a c h bardzo powojennych są w s k u t e k tego m o c n o n i e k o m p l e t n e . Wypełnienie t y c h b r a k ó w j e s t możliwe p r z y czynniejszym W włączeniu się w pracę większej, j a k dotąd, l i c z b y p r a k t y c e właściwie n i e c h o d z i n a w e t recenzentów. o recenzje. Przeciwstawiono się i n a tej k o n f e r e n c j i , podobnie j a k n p . w B r n i e , j a k i e j k o l w i e k z m i a n i e c h a r a k t e r u p i s m a , które pozostaje, j a k głosi jego tytuł, wyłącznie „informacją" o p r o w a d z o n y c h c a c h . O c e n a p r a c t y c h w y r a ż a się j e d y n i e i c h w y b o r e m dawnictwie. istotne Omówienia problemy. macyjnego mają Znaczenie krajów naszego mówieniu d y r e k t o r być jak najbardziej tego r o d z a j u obozu zwięzłe, jedynego politycznego ujmujące wspólnego omówił w w swoim Kongresu Nauk Antropologicznych szczona została i n f o r m a c j a w na Kongresie sekcjach i sympozjach wydanych w Moskwie czących w redakcji. Radzieckich stanowiono (Litwa, Moskwie Dodatkowo pod roboczych. dorobek infor­ do d r u k u z e s z y t a c h „ D e - p o z y t y w n i e . Należy również dążyć do zakresu informacji Łotwa, Przygoto­ i o organizowanych dotąd i p r z y g o t o w a n y c h m o s u " należy ocenić j a k n a j b a r d z i e j żenia i u j e d n o l i c e n i a w się obecnie w d r u k u z. 1 n a 1963 r. z a m i e ­ J a k z g o d z i l i się w s z y s c y u c z e s t n i c y k o n f e r e n c j i , d o t y c h c z a s o w y zawarty prze­ zarazem do V I I M i ę ­ Etnologicznych o t e m a t a c h , j a k i e w myśl uchwały K o m i t e t u w a w c z e g o będą d y s k u t o w a n e t y m kątem w i d z e n i a i infor­ wstępnym I n s t y t u t u E t n o g r a f i i Z S R R , S . P . Tołstow, zwracając 1964 r. Już zresztą w znajdującym macyjny jednakże czasopisma u w a g ę n a rolę, jaką c z a s o p i s m o to odegrać może w p r z y g o t o w a n i a c h dzynarodowego pra­ dla przedstawienia w w y ­ wzmo­ dotyczących w s z y s t k i c h krajów u c z e s t n i ­ zgłosili również E s t o n i a , Białoruś, akces przedstawiciele Ukraina, Gruzja, Republik Mołdawia). Po­ dążyć do zwiększenia l i s t y prenumeratorów c z a s o p i s m a p r z e z s t a r a n i a o u m i e s z c z e n i e go w rzędzie c z a s o p i s m krajów demokracji, które mogą być z a ­ m a w i a n e b e z d e w i z o w o za pośrednictwem urzędów p o c z t o w y c h , j s k np. w Związku Radzieckim. Anna SPRAWOZDANIE Z BADAN W INDIACH Kutrzeba-Pojnarowa PÓŁNOCNO-WSCHODNICH W 1960 R O K U D O T Y C Z Ą C Y C H P R O B L E M U D A W N O S C I U P R A W Y W Zadaniem, jakie postawiłem sobie KUKURYDZY AZJI w niniejszych badaniach, było uzyskanie d a l s z y c h materiałów do toczącej się od w i e l u l a t p o l e m i k i co do dawności kukurydzy w Azji. W łudniowo-Wschodniej daje uprawy do A z j i kierowałem się t y m , iż rozstrzygnięcie o w e g o p r o b l e m u te mają potrójny a s p e k t . T a k więc z j e d n e j problematyce swoją związanej z historią ważność niezależnie m u . Z drugiej skusji zaś t e r e n u i o g r a n i c z e n i u z a g a d n i e n i a Po­ wy.- się być p r a w d o p o d o b n e w t y m właśnie rejonie. Należy p r z y t y m zaznaczyć, iż b a d a n i a wują wyborze kultur Azji s t r o n y służą one l o k a l n e j Południowo-Wschodniej od możliwości rozwiązania zasadniczego strony i c h dalszym celem jest dostarczenie n o w y c h na temat e w e n t u a l n y c h t r a n s p a c y f i c z n y c h kontaktów i zacho­ proble­ d a n y c h do d y ­ kulturowych między �KRONIKA Azją a Ameryką miejsce fuzji w zajmują, 345- dobie p r z e d k o l u m b i j s k i e j . W j a k wiadomo, poszukiwania różnych roślin uprawnych t ó w . W y p a d a też podkreślić, iż szczególnie 1 badań; j e j z n a n e bowiem i chwastów dotychczas formy d y s k u s j i tej zaś b a r d z o ośrodków d l a obu t y c h kukurydza nadaje uprawne tego r o d z a j u w w skrócie nawet wywołała XIX w. do gdyż kompleksowe, poważne problemu. wykrycia różnice pod opowiedział 1953) stanęli uwagę ników się w pochodzenia poglądach. I t a k jest się A n d e r s o n . w ze znacznie zdecydowała się szukać inni między w sobą poglądach, choszi 1 poł. (Crawfurd (Bonafous 1836). Południowo- (np. S a u e r 1952 pod t y m względem jednak ośrodka gdy już w z Azji badacze biorąc iż kukurydzy autorzy amerykańskiej owego wysunięte podkreślić, Południowej kukurydzy wyczekującym, badań z e ­ pory udomowienia Azji Niektórzy 2 i tej jednak niektórzy rodzima niezależnie od tej formy na stanowisku do wpierw zarówno Azję, j a k i Amerykę. Większość i geografów tylko których współdziałają zostały Należy ośrodka iż k u k u r y d z a nawet jakie o s t a t n i c h c z a s a c h z a możliwością p o c h o d z e n i a Carter w w y n i k ó w wyżej w s p o m n i a n y c h hipotezy, omawianego sugerowali, -Wschodniej i typu rozprzestrze­ pew­ najważniejsze sprawa 1820), e w e n t u a l n i e W się b a r d z o odległe od siebie d y s c y p l i n y h u m a n i s t y c z n e i p r z y r o d n i c z e . odniesieniu sama się do tego n i e mogą a s p e k t metodologiczny, P r z e d przejściem do p r z e d s t a w i e n i a stawię dy­ kontynen­ stanowią dobry przykład, j a k do rozwiązywania n y c h problemów k o n i e c z n e są b a d a n i a sobą n a w e t ważne i dróg wspólnych niać bez współdziałania człowieka. W r e s z c i e pozostaje poszukiwania udomowienia archeologów, w Ameryce, o bliższe bota­ różniąc określenie r e j o n u , w którym się on miał n a j p r a w d o p o d o b n i e j znajdować. T a k też s u g e r o w a n e b y ł y : niższe s t r e f y 1939, S a u e r 1943, H i b b e n wiłow Andów we Wschodnim 1950, Żukowskij 1953); w y ż y n a w e W s c h o d n i m 1931, M o r l e y wyraźnie Peru 1950); s a w a n n a 1946). przemawiać w (Mangelsdorf Kolumbii M e k s y k u i Zachodniej J a k dotychczas n a korzyść i Boliwii Północnej znaleziska Ameryki gdzie w ksyku n a pyłki kukurydzy d a t o w a n e n a V I I I t y s . p.n.e. , 3 ostatnich 4 w pokładach dobnie stadiał J o w a n glacjału W i s c o n s i n ) , go prawodopoćobieństwa dotyczące do Starego les contacts 1 pierwszego j e j formę Świata), to można Patrz: G d y chodzi uprawy les peuples Remarques de l'Asie Meksyku, lodowej (prawdopo­ wszelkie­ o najważniejsze kukurydzy j e uszeregować w T. M a r s z e w s k i , entre epoki do Azjii następujący hipotezy (lub w ogóle sposób : 5 sur l'état des recherches et de l'Amérique się latach stolicy M e ­ a więc reprezentujące według dziką. wprowadzenia z ostatniej a w samej (Wa- zdają n a t r a f i o n o , m . i n . w C a v e r n a s de C o x c a t l a n pod T e h u a c a n w Północnym n a szczątki k o l b k u k u r y d z y Reeves Guatemali paleobotaniczne Środkowej, i (Birket-Smith concernant précolombienne, „Folia O r i e n t a l i a " , t. 2: 1961, s. 177—204. 2 nica", 3 E. A n d e r s o n , 4 Valley is Zea Mays? R. S . M а с N e i s h, First -Botanical demy, What A Report of Progress, „Chronica Bota- t. 9: 1945, s. 88—90. Project, Robert's Annual Peabody Report of the Tehuacan Foundation for Archaeology, ArchaeologicalPhilips Aca­ M a s s a c h u s e t t s , 1961. E . S . В a r g h o o r n, M . K . W o l f e , of Mexico, ,,Botanical Museum К. H . С 1 i s b y, Fossil Leaflets"' (Harvard Maize University), from the t. 16:1954,. n r 9, s. 239. 5 Of P a t r z : Т. M a r s z e w s k i , Hypotheses and New The Age Ethnographical, O r i e n t a l i a " , t. 4: 1963, s. 243—295. of Maize Linguistic Cultivation in Asia and Historical (A Data), Revieu) „Folia �KRONIKA 346 Czas wprowa­ Przez dzenia Przed Którędy kogo Pacyfik Polinezyjczyków Kolum­ Autor Dokąd Azja Stonor-Ander- SE s o n 1949 bem Wietów Heine-Geldern 1958 Atlantyk Arabów i Morze A z j a W. i Filipiny J e f f r e y s 1955 Indie Laufer Śród­ Po Portugalczyków Kolumbie ziemne l u b Hiszpanów i (oraz Arabów por. Ocean 1907 Mangels­ dorf-Oliver Indyjski) 1951 Portugalczyków Humlům Indie 1942 i Azja S E M e r r i l l 1954 Atlantyk i Weatherwax Ocean 1954 Indyjski S t a n o w i s k o ostrożne — n i e precyzując a n i c z a s u i m i e j s c a w p r o w a d z e n i a k u ­ k u r y d z y , a n i też jaką drogą i p r z e z kogo to zostało d o k o n a n e — zajęli niektórzy i n n i badacze, j a k np. H u t t o n (1950) i H a t t (1951). Należy podkreślić, iż spośród w y m i e n i o n y c h wyżej autorów dwóch t y l k o — Laufer i Stonor —= prowadziło w związku z o m a w i a n y m t u p r o b l e m e m badania źródeł h i s t o r y c z n y c h l u b t e r e n o w e b a d a n i a e t n o g r a f i c z n e w s a m e j A z j i . P o z a n i m i jeszcze dwóch botaników, C o l l i n s i Kuleszów , dostarczyło cennych danych fitogeograficznych i t a k s o n o m i c z n y c h , także opierając się n a b a d a n i a c h tereno­ w y c h w tej części świata.' P o z o s t a l i z wyżej w s p o m n i a n y c h b a d a c z y — i to z a ­ równo e t n o g r a f o w i e i a r c h e o l o g o w i e , j a k b o t a n i c y i g e o g r a f o w i e — wypowiadali się w s p r a w i e dawności u p r a w y k u k u r y d z y w A z j i t y l k o n a p o d s t a w i e swojej e r u d y c j i i studiów porównawczych, a c z k o l w i e k część z n i c h prowadziła t a m i b a ­ d a n i a t e r e n o w e t y l k o z innego z a k r e s u . 6 7 8 9 B a d a n i a S t o n o r a , które stanowiły p u n k t wyjścia m o i c h poszukiwań, o b e j m o ­ w a ł y głównie góry N a g a w e W s c h o d n i m A s s a m i e i niektóre r e j o n y Północnego 6 B. L a u f e r , nationale des The of Maize Introduction into Américanistes, X V e s e s s i o n tenue Eastern ä Quebec Asia, en Congres Inter­ 1906, t. 1, Quebec 1907, s. 223—257. 7 C. R. S t o n o r , „Annais 8 G . N. C o l l i n s , Departament s Botanical A New Type „Bureau Waxy from Maize N. N. К u 1 e s z o w , Niekotoryje kładnoj botanikie, gienietikie i Maize Garden", of A g r i c u l t u r e , 1—30; t e n ż e , 9 E. A n d e r s o n , of t h e M i s s o u r i among of Indian Corn of t h e P l a n t Upper Burma, osobiennosti sielekcii", the Hill Peoples of Assam, t. 34: 1949, s. 355—404. from China, United States I n d u s t r y " , B u l l e t i n 161: 1909, Science kukuruzy 1952, s. 4 8 — 5 1 . Azii, „Trudy po p r i - t. 19: 1928 z. 2, s. 325—374. �KRONIKA A s s a m u , następnie zaś góry kowym Assamie, Nepalu i Zachodniej z literatury podczas bądź Garo gdy Birmy też z w Zachodnim dla innych badacz relacji 347 Assamie rejonów t e n zebrał osób i góry K h a s i a w Assamu dane oraz dla porównawcze pochodzących z t y c h też j a k o główny r e j o n m o i c h badań obrałem góry L u s z a i w Środ­ Bhutanu, zaczerpnięto terenów. Dlatego Południowo-Wschod­ n i m A s s a m i e i sąsiadujący z n i m i od północy r e j o n K a c z a r — d l a których S t o n o r nie posiadał żadnych d a n y c h l u b uzyskał j e z d r u g i e j ręki — ca, l i p c a i s i e r p n i a 1960 r. zdobyłem najważniejsze dalsze dane uzupełniające badania Stonora gdzie w ciągu c z e r w ­ materiały zebrałem w terenowe. czasie Ponadto krótkotrwających w y p a d ó w w niektóre o k o l i c e gór G a r o oraz gór K h a s i a i Dżaintia — w i maju; do T r i p u r y — w Należy lipcu, i rejonu Dardżiling w t u zaznaczyć, iż w e w s z y s t k i c h w y m i e n i o n y c h b a d a n i a c h c i s k n i e t y l k o n a z b i e r a n i e d a n y c h e t n o g r a f i c z n y c h sensu zykowych. W badań w niżej przedstawionym poszczególnych Assamu podaję informatorów, i c h przynależność rozpoznanych szczepową (wyłączając i kładłem n a ­ l e c z także i j ę ­ wyników najważniejsze tj. miejscowości, w których p r o w a d z o n e były w y w i a d y kukurydzy stricto, b a r d z o s u m a r y c z n y m ujęciu rejonach kwietniu l i s t o p a d z i e 1960 r. moich tylko dane, etnograficzne, ogólną ilość miejsce pochodzenia, ilość te, które zostały w p r o w a d z o n e w form nowszych c z a s a c h p r z e z administrację angielską i indyjską oraz p r z e z osadników n e p a l s k i c h ) w r a z z i c h n a z w a m i , opinie k r a j o w c ó w i wreszcie znaczenie k u k u r y d z y w od Badania w Ajdżalu) i prowadziłem górach L u s z a i ograniczyłem M e l t h u m , Ajdżal, L u n g d a i pur na pograniczu formatorów je (idąc płci do i c h części z południa n a północ) północnej w (na klas wieku północ miejscowościach: miejscowości miejscowościach t y c h uzyskałem dane i różnych uprawy obrzędach. i Kolasib; a na nizinie K a c z a r w Manipuru. W obojga co do i c h p o c h o d z e n i a i dawności gospodarce i w i pochodzących Lakhi- od 36 i n ­ z różnych części gór L u s z a i : południowej (okolice L u n g l e h ) , z a c h o d n i e j (grzbiet Dżampui), c e n t r a l n e j (okolice w Ajdżalu), w s c h o d n i e j B i r m i e , północnej (okolice (pogranicze Czamphai) Kaczaru) oraz i sąsiadujących z nią gór z Południowo-Zachodniego Czin Mani­ p u r u . Należy t u dodać, iż i n f o r m a t o r z y ci r e p r e z e n t o w a l i k i l k a bliżej l u b dalej spo­ k r e w n i o n y c h ze sobą szczepów (z t z w . g r u p y K u k i - C z i n ludów tybeto-birmańskich), a więc objętych wspólną nazwą L u s z a i : L u s z e i , R a l t e , R o j t e , K h i a n g t e , i P u n t e ; następnie H m a r , F a n a i i P o i . Ponieważ j e d n a k w z a j e m n a gór L u s z a i , d a l e k o posunięta, p e w n e różnice w Czongthu integracja tych opiniach i danych uzyskiwanych o d poszczególnych informatorów t y l k o częściowo mogą wynikać z i c h różnej p r z y ­ należności szczepowej. Biorąc pod u w a g ę w s z y s t k i e najważniejsze otrzymałem w nora 10 sumie informacje formy k u k u r y d z y d l a gór L u s z a i o 15 (w t y m 6 w z m i a n k o w a n y c h już p r z e z Część z n i c h (lub t y l k o i c h n a z w y ) , j a k n p . mimpui i puakzo, z n a n a j e s t n a całym n i e m a l obszarze t y c h gór; inne związane są r a c z e j z p e w n y m i r e j o n a m i , np. diak Sto­ ) , różniących się między sobą m. i n . wielkością z i a r n a i k o l b o r a z i c h b a r w ą . z okolicą L u n g l e h , buali z grzbietem Dżampui, a halka i darmani liam- z okolicą C z a m p h a i . Należy p r z y t y m dodać, iż n i e k i e d y te s a m e n a z w y wiązane są z różny­ mi formami k u k u r y d z y , prawdopodobnie w zależności od o k o l i c y . W e d ł u g roz­ p o w s z e c h n i o n e j w górach L u s z a i o p i n i i większość z w y m i e n i o n y c h o d m i a n , a więc: drobnioziarniste darmani i poi-waimim, 10 puakzo, czingzo, gruboziarniste mimpui, Stonor, halka, kanpuah ralte-waimim, (buali), wprowadzonych op. cit., s. 364. -lenliam; pośrednie paczuao-waimim, zostało od miraban, czhangphut-waimim, strony gór Czin. Przy �KRONIKA 348 czym i ralte-waimim mimpui wspomniane uważane są zgodnie za o d m i a n y uprawiane przez s z c z e p y j e s z c z e p r z e d i c h migracją z B i r m y do A s s a m u ; puakzo ważnie z a w p r o w a d z o n ą — phut-waimim prze­ później, po i c h o s i e d l e n i u się w t y m r e j o n i e , a całkiem niedawno. Kilka gatunków pochodzić czhang- ma z innych o k o l i c ; a więc z g r u b o z i a r n i s t y c h — l a k h e r - t u a i m i m z południa, t h a n k o l - t m i m i m z północy, а z f o r m pośrednich — miria-waimim wego zachodu; przy czym nazwy zostały one zapożyczone. N a t o m i a s t daje •— różne f o r m y , i tlanglau-waimim i c h wskazują nazwa zapewne z południo­ n a s z c z e p y , od których obejmuje wai-waimim przeważnie średniej wielkości, przejęte —• j a k się w y ­ z niższych rejonów, j a k T r i p u r y i K a c z a r u . Z k o l e i w L a k h i p u r — osadzie zamieszkałej głównie p r z e z Hmar — poinformowany zostałem o 7 odmianach: ( w języku L u s z a i — p u a k z o ) , mimtei, (także u p r a w i a n e j waimim-tlor również uważana Według nych przez Paite); i gruboziarnistej j e s t z a najstarszą najbardziej drobnoziarnistych jai-waimim r która i t u mimpui, odmianę. rozpowszechnionej t u szczepów k u k u r y d z a była mimpořc pośrednich mimeng, mimhnak; wersji tradycji u n i c h wcześniej historycznej uprawiana omawia­ niż ryż —• i n i e m a t y l k o zgodności co do tego, c z y została wzięta p o d u p r a w ę w c z a s i e i c h w ę ­ drówki p r z e z góry Czin (rejon S u a i ) , c z y też była i m już z n a n a w i c h d a w n i e j ­ s z y c h s i e d z i b a c h , a więc e w e n t u a l n i e w Północno-Wschodniej najintensywniejsza uprawa łudniowo-wschodnich występuje (Fanai) w niektórych i północno-wschodnich B i r m i e . Obecnie j e j południowych (Paite) (Lakher), po­ rejonach gór L u s z a i oraz w górach C z i n (Poi). Jeśli c h o d z i o j e j rolę w życiu r e l i g i j n y m , to zarówno w górach L u s z a i , j a k i w L a k h i p u r i n f o r m o w a n y (lub jak u Hmar roślin uprawnych, składane u Luszai, Pathienbie u Luszai, thlai-siem w dwóch Badania w byłem, iż ofiary z kukurydzy ze sporządzanego z n i e j c h l e b a ) , podobnie j a k z ryżu i i n n y c h są po zakończeniu u Hmar), u Hmar Tripura sąsiadujących natomiast — duszom przeprowadziłem w żniw czasie jedynemu specjalnych bóstwu (Pathian świąt (mimkut zmarłych. w centralnej i Mainoma, części tej prowincji, o ludności mieszanej do różnych g r u p ludów tybeto-birmańskich), a więc C z a k m a pochodzą­ c y c h z o k o l i c C z i t t a g o n g , M o k z gór A r a k a n o r a z T r i p u r i — o d d a w n a osiadłych (należącej ze sobą w s i a c h : M a n u w T r i p u r a . O d 7 p r z e d s t a w i c i e l i t y c h szczepów, zamieszkałych w e w s p o m n i a n y c h wsiach, uzyskałem rydzy: jednej nali-makja, i т bhoza-mokja makka-fu; wszyscy У), m. i n . informacje o uprawianych przez nich formach kuku­ d r o b n o z i a r n i s t e j i dwóch g r u b o z i a r n i s t y c h , z w a n y c h u C z a k m a u Tripuri informatorzy i u bini-mokja; mokám uasa, mokam Mok langi labang makka-fu, i okhani daga mokam. sutamakka-ju Poza p o t w i e r d z i l i , iż k u k u r y d z a (lub przyrządzone z niej tym pokar- podobnie j a k ryż i i n n e rośliny u p r a w n e , składane są w ofierze d u s z o m z m a r ­ łych, p o n a d t o zaś u C z a k m a i M o k — B u d d z i e , a u T r i p u r i — d u c h o m . W r e s z c i e od p r z y g o d n i e s p o t k a n y c h p r z e d s t a w i c i e l i t r z e c h szczepów p o d g r u p y K u k i uzyskałem również k i l k a i n f o r m a c j i albo t y l k o n a z w u p r a w i a n y c h p r z e z n i c h o d m i a n k u k u r y d z y , m . i n . więc n a z w y ogólne: d l a K u k i — minsai, dla H a ­ l á m — m o k a d a u , d l a D a r l a n g — minkir, o r a z d l a tego ostatniego s z c z e p u n a z w y g a t u n k ó w : endtat, seim-hmenkier, puakzoi i poiboi. B a d a n i a w górach K h a s i a przeprowadziłem n a i c h południowych p e r y f e r i a c h (na p o g r a n i c z u P a k i s t a n u W s c h o d n i e g o ) , w miejscowości Czerrrapundżi oraz w dwóch o k o l i c z n y c h w s i a c h , t z w . L o w e r C h e r r a i N o n g t h y m m a i p o d M a w s n i a i . R e j o n t e n , zamieszkały p r z e z należący do l u d u K h a s i a s z c z e p W a r , w y b r a ł e m s p e c j a l n i e d l a z e b r a n i a d a n y c h porównawczych i k o n t r o l n y c h , j a k i e też u z y s k a ­ łem t a m od 7 informatorów. W e d ł u g w y p o w i e d z i niektórych z n i c h p r z e z okolicę- �KRONIKA tę przebiega która z położonych "Nie granica dalej zanotowałem szechnioną w 'rieu; południowego zresztą h o d o w a n a hadem. zasięgu u p r a w y n a północ i głębiej w żadnej innej t a m również Charakterystyczna w a ł a , iż mogło to być dokonane była górach okolic nazwy kukurydzy przez lż wcześniejsza od n i e j była u p r a w a u War żadnej niepewność roli w w górach K h a s i a , skalę i o t r z y m y w a n a Mylliem i n a kukurydzę całych górach K h a s i a i poświadczoną uprawy odgrywa kukurydzy t a m jest n a b a r d z o małą do c z a s u w p r o w a d z e n i a nie 349 przez opinii wielu moich poża większość rozpow­ autorów nazwą informatorów do r e j o n u W a r ; część z n i c h Anglików; głównie Laitlyngkot. zgadzała co utrzymy­ się n a to, ryżu; w s z y s c y zaś bez wyjątku, iż k u k u r y d z a i c h obrzędach religijnych i pogrzebowych. Z k o l e i w górach Dżaintia, w miejscowości Dżowai dokonałem uzupełniają­ c y c h w y w i a d ó w e t n o g r a f i c z n y c h z 3 p r z e d s t a w i c i e l a m i , również należącego do K h a s i a , s z c z e p u P n a r ( S z y n t e n g ) . W e d ł u g i c h i n f o r m a c j i z a jedyną rodzimą k u k u ­ rydzę w t y m r e j o n i e u c h o d z i j e j d r o b n o z i a r n i s t y g a t u n e k z w a n y saru, gdy t y m c z a ­ s e m i n n e — z a zapożyczone z gór K h a s i a . N a j b a r d z i e j zaś i n t e n s y w n a uprawa k u k u r y d z y występować m a w o k o l i c y U m u m l o n g , M o d u m m a i , N a r t i a n g i Nongdżngi n a północ oraz S z a n g p u n g i R a l i a n g n a wschód od Dżowai. P o n a d t o w e d ł u g r e ­ l a c j i wyżej w s p o m n i a n y c h informatorów k u k u r y d z a w r a z z ryżem i o w o c a m i ofiarowywana j e s t w niektórych o k o l i c a c h bogini r o l n i c t w a z w a n e j P y r t h a t , w e ­ d ł u g i n f o r m a c j i zaś u z y s k a n e j pośrednio (przez prof. M . C . G o s w a m i z G a u h a t i U n i v e r s i t y ) także (np. w N a r t i a n g ) d u s z o m zmarłych (rytuał siang). B a d a n i a w górach G a r o przeprowadziłem w i c h części z a c h o d n i e j , w m i e j s c o ­ wości T u r a , gdzie i n f o r m a c j i udzieliło m i 5 G a r o , zamieszkałych bądź w tej o s a ­ dzie, bądź też w dwóch w s i a c h : D a r i c z i k g i r i położonej k i l k a kilometrów n a pół­ n o c o r a z D o p g i r i — n a zachód. Otrzymałem od n i c h m. i n . szereg d a n y c h o u p r a ­ w i a n y c h w t y m r e j o n i e 8 o d m i a n a c h k u k u r y d z y : d r o b n o z i a r n i s t y c h mikop sarang. mikop b a b r e t , m i k o p r i k c z r i ; pośrednich m i k o p m i m i t i m , m i k o p dżaha i g r u b o ­ z i a r n i s t y c h m i k o p badol, m i k o p b o l m a , m i k o p wasok. W e d ł u g i c h r e l a c j i odmianą najdawniej znaną p r z e z G a r o jest mikop sarangi W związku z t y m można t u dodać, iż od osiadłego w M a n u ( T r i p u r a ) G a r o , którego p r z o d k o w i e w y w ę d r o w a l i z r e j o n u T u r a , otrzymałem tę samą nazwę, obok n a z w y m i k o p mimadan — obu odnoszących się j e d n a k do o d m i a n g r u b o z i a r n i s t y c h . W e d ł u g i n f o r m a c j i Ojca •G. C o s t a z S z i l o n g u , z n a w c y k u l t u r y G a r o , ogólne n a z w y n a kukurydzę u p o s z c z e ­ gólnych szczepów są: u A b e n g (głównie n a północ i zachód od T u r a ) — m i k o p , Ti M a t a b e n g (grzbiet A r b e l a ) — m i b o l , u C z i s a k (na południe od K r i s z n a i i D u d n a i ) — merakhu. W e d ł u g t r a d y c j i h i s t o r y c z n e j G a r o ( z d a n i e m prof. M . C . G o s w a m i — i c h s z c z e p u M a t c z i ) u p r a w ę roślin, a m. i n . k u k u r y d z y , zawdzięczają s w o j e m u l e g e n ­ d a r n e m u władcy A b o n g Noga. ( Z d a n i e m C o s t a m u s i e l i j e d n a k przejąć tę roślinę z gór K h a s i a , bądź też wcześniej j e s z c z e w czasie s w o j e j w ę d r ó w k i dó gór G a r o ) . Jeśli c h o d z i o z n a c z e n i e k u k u r y d z y w obrzędach G a r o , to uzyskałem j e d y n i e i n ­ f o r m a c j e o składaniu j e j z i a r n a i przyrządzanego z niej t r u n k u w ofierze i c h g ł ó w n e m u bóstwu, Rabuga-Ranaga. D l a Północnego A s s a m u udało m i się uzyskać (w m a r c u 1960 r.) t y l k o parę drobnych i n f o r m a c j i od k i l k u agronomów N E F A A d m i n i s t r a t i o n w Szilongu, d o b r z e znających t e n t e r e n . T a k więc S h r o n S i n g h powiadomił m n i e , iż w g t r a ­ d y c j i M o n p a i A k a z K a m e n g oraz D a f l a z S u b a n s i r i m i e l i o n i otrzymać k u k u r y ­ d z ę z T y b e t u ; n a t o m i a s t R . K . M u k e r j wyraził p r z y p u s z c z e n i e , iż s z c z e p y Singfo, K h a m p t i , T a n g s a i N o k t e zamieszkujące T i r a p w p r o w a d z i ł y ją w ciągu s w o j e j anigracji z B i r m y . �KRONIKA 350 Badania w rejonie części n i e d a l e k o W Dardżiling przeprowadziłem miejscowości P a i j u n g wieś pod A l g o r a h , zamieszkujących tę o 5 uprawianych przez nich odmianach z y k u N e p a l i — murali) reri, w jego północno-wschodniej granic S i k k i m u i Bhutanu. oraz n a północ od K a l i m p o n g , sąsiednią wieś Sakiung, od 3 B h u t a n i otrzymałem informacje dasum k u k u r y d z y : drobnoziarnistej (w i g r u b o z i a r n i s t y c h Zeb Zeb (w języku N e p a l i — szepti), kabu, sebu — w s z y s t k i c h w p r o w a d z o n y c h ję­ ghą- w g n i c h z B h u t a n u , p r z y c z y m Zeb leb i d a s u m najwcześniej, k a b u później, а s e b u całkiem n i e d a w n o . W każdym r a z i e wg i c h r e l a c j i k u k u r y d z a , która j e s t i n t e n s y w n i e h o d o w a n a w B r u t a n i e (gdzie j e j b r z m i gedza), ogólna n a z w a Do dzisiaj też kaczany była też podstawową rośliną u p r a w n ą kukurydzy możność zobaczyć w P a j u n g ) na zachód od K a l i m p o n g , uprawianych dzącej za palliob — Dane przez oraz duszom kukurydzy: najdawniejszą, pośredniej abZam wprowadzoną rolnika Wschodnim. najpóźniej, Nepali, którego — Z — nie znana w kolei pośrednictwem skałem 19 n a z w również w Ilamie — polam-sukjo, kum-djom, kun-czung mamdit, i rejonów pochodziła gruboziarnistej wyżej z sundur, położonych. Ilamu w przez Nepalu jest od d a w n a od innych dwóch tego szczepu Ne­ (w języku uprawiana thjak-nop, w rejonie rolników Lepcza Tamsanga) uzy­ kun-czung numdit, sanar-ajit, j a - k o r, kun-czung przez przez L e p c z a kup, kun-czung pa-ajor, hjir, gol-pja, kun-czung kun-czung Himalajach. wspomnianych pja-tso, mik-tak, 1 2 kun-czung kun-czung poszczególnych f a z wyżej dum, kun-czung rozwojowych przez Laufera. rolników ra-kang. P o n a d t o wg, wszystkie m i e l i o n i otrzymać z k r a i n y N j e - m a j e l - l j a n g , W każdym razie . kun-czung j e j części, również w z m i a n k o w a n y c h legendy ' o p o w i e d z i a n e j 11 na-ajom^ kun-czung Z tego s a m e g o źródła otrzymałem też 16 n a z w oraz o 3 ucho­ — daZZej) i paZZiob (w języku kun-czung koZup-fja, kun-czung nok, kun-czung gdzieś w późniejszą, z przedstawiciela ogólna) purwjat, (nazwa kun-czung uprawiane informacje udzielonymi mi w Kalimpong rodzina Kalimpong, wykształconego kun-czung kukurydzy uzyskałem miałem Nassejgaoii, różnych o d m i a n k u k u r y d z y , o których w z m i a n k o w a ł już L a u f e r Są to: kun-czung kun-czung za (co miejscowości musiały zostać w p r o w a d z o n e z N e p a l u , t y m c z a s e m namdit — murali) Kalimpong. i c h przodków, Buddzie drobnoziarnistej rzekomo W g niego abZam (w języku N e p a l i p a l i — szepti) ofierze od p e w n e g o r o l n i k a L e p c z a odmianach za kun-czung w zmarłych. W te skonfrontowałem też z i n f o r m a c j a m i Nepali są niego tamtejszego (za składane według zgodnej opinii rośliny położonej wszystkich wyżej w y m i e n i o n y c h informatorów L e p c z a , również w przeszłości k u k u r y d z a była u n i c h ważną rośliną uprawną, do d z i s i a j zaś j e j z i a r n o w r a z z i a r n e m i n n y c h roślin r o w y w a n e j e s t i c h głównemu bóstwu S a k j a r u m Na k o n i e c od p e w n e g o r o l n i k a z A m d o w e W s c h o d n i m w Algorah, małem o r a z od p e w n e g o l a m y informacje, (której ogólna n a z w a wej oraz duszom części K h a m p a kukurydzy iż w Południowo-Wschodniego b r z m i t a m mamö-Zoto) u p r a w i a n a (Tszona i Tsakaloga). pewną legendę o małpach, które o t r z y m a w s z y od B u d d y wschód w rejonie Cetan na południowy 12 otrzy­ kukurydza południo­ uprawa zasięg; przytoczył on ziarno k u k u r y d z y od L h a s s y , gdzie miały obecnie j e j zanikła. Drugą dziedziną m o i c h badań było p o s z u k i w a n i e 1 1 Tybetu l a m y w y n i k a , że w t e j części T y b e t u musiała mieć ongiś większy hodować zamieszkałego jest głównie w Z wypowiedzi ją uprawa Tybecie, z L h a s s y , zamieszkałego w K a l i m p o n g , obrębie ofia­ zmarłych. Laufer, Nazwy op. cit., s. 242. te podaję w The Age of Maize. s t a r y c h źródeł p i s a n y c h , k t ó - �KRONIKA reby mogły rzucić jakieś światło n a dawność u p r a w y tu terenach Azji. Jedna zawarta walis, W toku jest w lutym w ahomskiej Fakial wersji nepalskiej około 1800 r. w kukurydzy na natrafiłem na omawianych. dwie wzmianki języku P a r b a t i j a przy czym potwierdzenie 1960 r. od dwóch znawców k r o n i c e h i s t o r y c z n e j Lik i przetłumaczonej i nie opublikowanej jest własnością znawcy (której literatury. Druga Kho Tai Phwa napisanej rękopis będący kopią Chaikhong wzmiankę, iż z a p a n o w a n i a króla (w l a t a c h 1617—1633) z i a r n o k u k u r y d z y w r a z przypadkowo Dżaga Dżijotir z pewnym w zaginionego Gohain), Nepalu znajduje oryginału z Bhatgaon fasoli nowej podany został lub ściśle, należałoby przypuszczać, iż nastąpiło to Natomiast w i Lik kronice (bogini Kho mądrości Khun-lai, Khon ludu uprawiać Tai Tai) fasolę, Phwa mowa poleciła sezam, ich jest gorczycę p r a w d o p o d o b n i e n a d jedną z g r u p l u d u T a i w w V I , w. n.e. , i książętom kukurydzę. Birmy. Trzeba z Nieba") wpisane t u zwrócić w później oryginale nawet interpolowane, mogło ludu („ryż zostało w p i e r w sporządzaniu j e j k o p i i , również występować już pomyłkowo opuszczone. Ale n i e o z n a c z a to j e s z c z e , iż w p i e r w o t n y m jeszcze przed j e j s p i s a n i e m , musiała być w źródłach mowa tekście t r a d y c j i o kukurydzy. Nie­ pisanych. Reasumując, p r z e d s t a w i o n e się z w y n i k a m i 1. k u k u r y d z a uchodzi w g dawniej 3. u u wielu przez szczepów Stonora Assamu i c h t r a d y c j i za roślinę z d a w i e n niż ryż (Luszai, jest ważną całego Lepcza, Garo, i wyżej w y n i k i badań uzupełniają i w z a s a d z i e osiągniętymi 2. u niektórych z t y c h Bhutani) nych phwa j e d n a k ustęp t e n zasługuje n a u w a g ę i może stanowić zachętę do d a l s z y c h poszukiwań dzają aczkolwiek i tylko przy kopiowaniu i w tym wypadku mniej khau j e s t w tekście między l i n i a m i , a więc i s t n i e j e duże p r a w d o p o ­ n a niej historycznej, w ę d r ó w k a tego u w a g ę , iż określenie k u k u r y d z y dobieństwo, iż zostało ono dodane do t e k s t u k r o n i k i p r z y albo Należy Ahomów, Junanie, tzw. Mao Szan, t j . w o k r e s i e , w którym zaczęła się w i e l k a 15 do strony o t y m , j a k to władcom, dodać, iż książęta c i , od których w e d ł u g t r a d y c j i pochodzić m i e l i władcy panowali przynie­ od Ilamu. Dżasingpha Hkun-lung prze­ rośliny może w y w o ł a ć głód, odesłane t a m skąd pochodziło. O ile założyć, że k i e r u n e k , z którego z i a r n o miało być Sikkimu zostało p r z y n i e s i o n e do d o l i n y K a t h m a n d u ze w s c h o d u , a następnie w sądnej o b a w i e , iż w p r o w a d z e n i e sione, została Wamśawalis Maila gatunkiem się języku a która m i udostępniona w G a u h a t i w k w i e t n i u 1960 r. T a k więc w k r o n i c e znajdujemy na ję­ j e j wiarygodności uzyskałem w literatury ahomskiej . omawianego tamtejszej Khon l 3 Wamśa- kroniki historycznej — i do tej p o r y n i e została w y k o r z y s t a n a w b a d a n i u 1 4 tu zagadnienia; w poszukiwań buddyjskiej skompilowanej zyk angielski tych Hmar, szeregu Czakma) wschodniej dawna (Lakher, główną szczepów odgrywa pozwalają stwierdzić, części zga­ iż: Himalajów p r z e z n i e uprawianą, często Bhutani); szczepów lub nawet i oraz rośliną (Luszai, Fanai, Poi, Paite, A k a , Monpa, uprawną; Fanai, Hmar, mniejszą l u b większą kukurydzy nie tylko Szynteng, rolę w Bhutani, obrzędach religij­ pogrzebowych; 4. d r o b n o z i a r n i s t e odmiany spotyka się na pograniczu Tłumaczenie wyżej w y m i e n i o n y c h w z m i a n e k n a język a n g i e l s k i w r a z z m e ­ rytoryczną analizą t e k s t u zamieściłem w The Age of Maize. 1 3 Tłumaczenie a n g i e l s k i e , w y d a n e p r z e z D. W r i g h ť a , C a m b r i d g e 1877. P. G o g o i , The Political Expansion of the Mao Shans, „The J o u r n a l t h e S i a m S o c i e t y " , t. 44: 1956 z. 2, s. 129. 14 15 of �KRONIKA -•352 A s s a m u i B i r m y , j a k sądził S t o n o r , l e c z również w e w s c h o d n i e j Himalajów, w S i k k i m i e i B h u t a n i e ; 1 6 części N i s k i c h 5. n a t e r e n i e A s s a m u n a południe od B r a h m a p u t r y w d y f u z j i poszczególnych o d m i a n k u k u r y d z y przeważały północny i z a c h o d n i k i e r u n e k , a n a północ od B r a h m a p u t r y — również z a c h o d n i i e w e n t u a l n i e południowy k i e r u n e k ; 6. t r a d y c j e co Ъус w p r o w a d z o n a , f e r i a c h ) i Dżaintia niowo-Wschodnim do dawności u p r a w y k u k u r y d z y o r a z k i e r u n k u , z którego miała w górach G a r o , K h a s i a (zwłaszcza n a i c h południowych p e r y ­ są b a r d z i e j n i e j a s n e i częściej s p r z e c z n e ze sobą niż w P o ł u d ­ Assamie. P o z e s t a w i e n i u z e b r a n y c h p r z e z siebie d a n y c h z d a n y m i u z y s k a n y m i p r z e z TStonora i A n d e r s o n a , uzupełniając j e j e s z c z e wiadomościami r o z p r o s z o n y m i w r e ­ l a c j a c h podróżniczych z A s s a m u , B h u t a n u , S i k k i m u , N e p a l u i T y b e t u o r a z w m o n o ­ g r a f i a c h poszczególnych szczepów zamieszkujących te t e r e n y i w słownikach i c h języków, przystąpiłem do d a l s z y c h badań porównawczych (częściowo jeszczñ w I n d i i w 1960 г., częściowo zaś w P o l s c e w l a t a c h 1961—1963). P r z e d e w s z y s t k i m więc, wykorzystując zarówno literaturę naukową, j a k i podróżniczą, uwzględniłem t e r e n y B i r m y , S y j a m u , L a o s u , W i e t n a m u i Południowych C h i n , w m n i e j s z y m zaś z a k r e s i e Azję Środkową i K a s z m i r o r a z Indonezję i F i l i p i n y . G d y j e d n a k dokonałem k o n f r o n t a c j i w s z y s t k i c h wyżej w y m i e n i o n y c h źródeł stało się d l a m n i e j a s n e , iż do rozwikłania p r o b l e m u dawności u p r a w y k u k u r y d z y w A z j i z a w a r t e "w n i c h dane są j e s z c z e niewystarczające. Uderzający j e s t zwłaszcza — podkreśla­ n y zresztą w i e l o k r o t n i e — b r a k d a n y c h p a l e o b o t a n i c z n y c h i a r c h e o l o g i c z n y c h . Następnie dane źródeł h i s t o r y c z n y c h dotyczą n i e w i e l u t y l k o z r o z p a t r y w a n y c h rejonów A z j i i są często n i e j a s n e l u b f r a g m e n t a r y c z n e . N a t o m i a s t d a n e e t n o g r a ­ ficzne, językowe i b o t a n i c z n e w a h a j ą się od i n f o r m a c j i szczegółowych do całkiem l a k o n i c z n y c h , p r z y c z y m występuje wyraźnie z n a c z n a d y s p r o p o r c j a pomiędzy ilością d a n y c h poszczególnych k a t e g o r i i bądź n a w e t i c h b r a k d l a p e w n y c h t e r e ­ nów. N i e m n i e j j e d n a k w s z y s t k i e te d a n e upoważniają, j a k się w y d a j e , do w y ­ ciągnięcia całego s z e r e g u wniosków, c z y n a w e t rozwiązania niektórych szczegó­ łowych problemów. P r z y r o z p a t r y w a n i u r o z p r z e s t r z e n i a n i a się p r y m i t y w n e j u p r a ­ w y k u k u r y d z y w A z j i Południowej i W s c h o d n i e j widać wyraźnie, co już p o d k r e ślał A n d e r s o n , iż w m n i e j l u b b a r d z i e j z w a r t y m bądź r o z e r w a n y m zasięgu o b e j m u j e ona przeważnie r e j o n y górskie — i to od H i m a l a j ó w po H a i n a n i F i l i ­ p i n y . Największe zaś z n a c z e n i e p o s i a d a w niektórych o k o l i c a c h : w s c h o d n i e j części N i s k i c h Himalajów, p o g r a n i c z a A s s a m u i B i r m y o r a z B i r m y i S y j a m u , a także Północnego L a o s u , Północnego W i e t n a m u i Południowych C h i n . Należy j e d n a k podkreślić, iż n a w e t przybliżone określenie dawności tej u p r a w y w większości wyżej w y m i e n i o n y c h rejonów j e s t m o i m z d a n i e m n a r a z i e nieosiągalne . T a k więc n i e j e s t to n p . możliwe w o p a r c i u o s a m e t y l k o d a n e etnograficzne. N i e ­ m n i e j j e d n a k a n a l i z a i k o n f r o n t a c j a t r a d y c j i h i s t o r y c z n y c h , mitów i l e g e n d p o ­ szczególnych ludów, a dotyczących u p r a w y roślin, s u g e r u j e n i e k i e d y , iż n a p e w n y c h t e r e n a c h k u k u r y d z a była wcześniej u p r a w i a n a niż ryż (np. Z a c h o d n i a B i r m a , B h u t a n ) o r a z że gdzieniegdzie n a w e t zanikła (niektóre o k o l i c e P o ł u d n i o ­ wo-Wschodniego Tybetu). Pierwszy pewny chronologiczny punkt zaczepienia i terminus ante quem w p r o w a d z e n i a u p r a w y k u k u r y d z y do Południowych C h i n d a j e d a t a 1577 (lub 1575), d l a której r e l a c j a M e n d o z y , a n a l i z o w a n a już p r z e z L a u 1 7 18 1 6 Stonor, Anderson, op. cit., s. 375. 1 7 Stonor, Anderson, op. cit., s. 390—395. 18 Szczegółowe rozważania na ten temat zamieściłem w The Age of Maize. » �KRONIKA 353 f e r a , poświadcza tę u p r a w ę d l a p r o w i n c j i F u k i e n . Z a terminus post quem d l a j e j w p r o w a d z e n i a do N e p a l u C e n t r a l n e g o można — j a k się w y d a j e — uważać p a n o w a n i e Dżaga Dżijotir M a l l a , a więc l a t a ok. 1617—1633. N a t o m i a s t z a p r z y ­ bliżony terminus post quem d l a j e j w p r o w a d z e n i a do Południowo-Wschodniego A s s a m u może być b r a n y pod u w a g ę , w o p a r c i u o rozwinięte t r a d y c j e L u s z a i i H m a r , przełom X V I I / X V I I I w . — o k r e s w ę d r ó w k i t y c h ludów z B i r m y do A s s a m u . W r e s z c i e p e w n e sugestie można wyciągnąć z d a n y c h językowych, a więc p r z e d e w s z y s t k i m z n a z w poszczególnych o d m i a n k u k u r y d z y , p r z y z a s t o s o w a n i u z o d p o w i e d n i m k r y t y c y z m e m , m e t o d y e t y m o l o g i c z n e j i geograficznej. M. i n . więc dają się uchwycić uderzające podobieństwa c z y n a w e t identyczności w n a z w a c h u różnych t a k odległych od siebie ludów, j a k np. K i r a n t i (Wschodni Nepal) i W i e t n a m c z y c y (Północny W i e t n a m ) c z y też K i r a n t i , Tybetańczycy i T s a K h m u (Północny L a o s ) , co uwzględniając historię m i g r a c j i w t e j części A z j i i ich kie­ r u n k i p r z e m a w i a r a c z e j z a dawnością o w y c h n a z w . W r e s z c i e biorąc p o d u w a g ę k i e r u n k i d y f u z j i u p r a w y k u k u r y d z y l u b j e j poszczególnych o d m i a n , a więc do gór A s s a m u i H i m a l a j ó w głównie ze w s c h o d u , a do C h i n n a j p r a w d o p o d o b n i e j z z a ­ c h o d u , w y d a j e się, iż n a j s t a r s z e g o c e n t r u m j e j u p r a w y w P o ł u d n i o w o - W s c h o d ­ niej A z j i należy szukać pomiędzy Zachodnią Birmą, Południowo-Wschodnim T y b e ­ t e m , J u n a n e m i W i e t n a m e m . P r z y c z y m w świetle w s z y s t k i c h wyżej w s p o m n i a ­ n y c h faktów, zwłaszcza zaś w o b e c s t w i e r d z e n i a s t o s u n k o w o w c z e s n e j uprawy k u k u r y d z y w e W s c h o d n i c h H i m a l a j a c h , w p r o w a d z e n i e j e j p r z e z Portugalczyków, Hiszpanów c z y A r a b ó w w y d a j e się być m n i e j p r a w d o p o d o b n e . N i e m n i e j j e d n a k t r u d n o j e s z c z e wskazać t y c h , którzy mogą być za to o d p o w i e d z i a l n i , i czas, w któ­ r y m to zostało d o k o n a n e , a c z k o l w i e k wyżej w y m i e n i o n a h i p o t e z a H e i n e - G e l d e r n ' a (lub j e j e w e n t u a l n e w a r i a n t y ) nabierają c e c h prawdopodobieństwa. Dopóki też n i e u z y s k a się d a n y c h p a l e o b o t a n i c z n y c h c z y też p e w n i e z i d e n t y f i k o w a n y c h źródeł i k o n o g r a f i c z n y c h , n i e można spodziewać się ostatecznego rozstrzygnięcia tego p r o b l e m u . N a r a z i e więc w o b e c i c h b r a k u , chcąc zbliżyć się do jego wyjaśnienia, pozostaje prowadzić n a większą skalę p o s z u k i w a n i a w d a w n y c h l i t e r a t u r a c h l u d ó w A z j i Południowej, W s c h o d n i e j i Środkowej o r a z gromadzić d a l s z e dane etnograficzne, językowe i b o t a n i c z n e (i to zarówno fitogeograficzne, j a k i t a k s o ­ nomiczne i cytogenetyczne) . 1 9 20 2 1 22 23 Tomasz 19 ч Laufer, Należy 2 0 op. cit, t u się Marszewski s. 230 i n. również liczyć z możliwością zwykłej konwergencji D l a A s s a m u p a t r z m. i n . Т. M a r s z e w s k i , Niektóre przeszłe fone­ tycznej. 2 1 sne przemiany misji w stosunkach Oddziału P A N w językowych K r a k o w i e " , styczeń—czerwiec 1961, K r a k ó w 1962. Laufer, 2 3 W t y m m i e j s c u składam podziękowanie D r P i o t r o w i c z z Z a k ł a d u dwóch form współcze­ op. cit., s. 330 i n. 22 Roślin U . J . w Krakowie za p r z e p r o w a d z e n i e drobnoziarnistej kukurydzy — (dystr. Dardżiling), d r u g i e j — o k a z y przywiozłem z t y c h miejscowości. 23 - i A s s a m u , „Sprawozdania z Posiedzeń K o ­ E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I w Cytologii wstępnych badań c y t o g e n e t y c z n y c h jednej L a k h i p u r (dystr. uprawianej Kaczar) w Nassejgaon (ob. wyż.), a których �KRONIKA 354 SEMINARIA NAUKOWE POŚWIĘCONE K R A J O M SŁABO GOSPODARCZO ROZWINIĘTYM W związku z rozszerzającymi się k o n t a k t a m i g o s p o d a r c z y m i i k u l t u r a l n y m i P o l s k i z k r a j a m i wyzwalającymi się spod j a r z m a k o l o n i a l i z m u zwiększyło się z n a c z n i e z a i n t e r e s o w a n i e społeczeństwa polskiego t y m i k r a j a m i . W ś r ó d l u d z i p o ­ święcających w i e l e c z a s u i p r a c y b a d a n i o m n a d t y m i z a g a d n i e n i a m i n i e b r a k i młodych naukowców. W c e l u p o p u l a r y z a c j i t y c h zagadnień wśród młodzieży studenckiej i absolwentów szkół wyższych, s t a r a n i e m W a r s z a w s k i e g o Klubu Młodych P r a c o w n i k ó w N a u k i działającego p r z y K o m i t e c i e W a r s z a w s k i m Z w i ą z k u Młodzieży S o c j a l i s t y c z n e j oraz Stowarzyszenia Kół N a u k o w y c h Uniwersytetu W a r s z a w s k i e g o , z o r g a n i z o w a n o d w a ogólnopolskie s e m i n a r i a n a u k o w e poświęcone t y m zagadnieniom. O b a o d b y l y się n a U n i w e r s y t e c i e W a r s z a w s k i m — jedno w g r u d n i u 1961 r o k u , d r u g i e w m a j u r o k u 1963. I c h z o r g a n i z o w a n i e było możliwe dzięki d a l e k o idącemu p o p a r c i u ze s t r o n y władz U n i w e r s y t e t u , a zwłaszcza dzięki p r z y c h y l n e j opiece R e k t o r a , prof, d r Stanisława T u r s k i e g o . N i e m a ł y też w k ł a d wniósł K o m i t e t C e n t r a l n y Z w i ą z k u Młodzieży S o c j a l i s t y c z n e j i R a d a Naczelna Z r z e s z e n i a Studentów P o l s k i c h . P i e r w s z e s e m i n a r i u m skupiło około 150 osób, w t y m 81 spoza W a r s z a w y . N a j l i c z n i e j r e p r e z e n t o w a n a była młodzież s t u d e n c k a , której p r z e d s t a w i c i e l e p r z y ­ b y l i z n i e m a l w s z y s t k i c h ośrodków u n i w e r s y t e c k i c h . Z a n i m j e d n a k przejdziemy do o m a w i a n i a wygłoszonych n a t y m s e m i n a r i u m referatów i w y k ł a d ó w , w a r t o słów k i l k a powiedzieć o ogólnych założeniach, które miały z a z a d a n i e skierować z a i n t e r e s o w a n i a uczestników n a określoną problematykę. O r g a n i z a t o r z y semina­ r i u m , wśród których n i e b r a k było ekonomistów, p r a w n i k ó w , etnografów, c z y socjologów, z d a w a l i sobie sprawę z tego, że s k o m p l i k o w a n a p r o b l e m a t y k a w s p ó ł ­ c z e s n y c h k r a j ó w z a c o f a n y c h może być naświetlona p r a w i d ł o w o j e d y n i e pod w a ­ r u n k i e m k o m p l e k s o w e g o ujęcia całości zagadnień związanych z p r z y c z y n a m i tego z a c o f a n i a . N i e o z n a c z a to, b y cały wysiłek s e k r e t a r i a t u n a u k o w e g o , w którego skład w c h o d z i l i : m g r R . P l u t a , m g r K . M a k u l s k i , M . K a y d y , S . T r y b u r s k i i w i e l u i n n y c h , ograniczał się j e d y n i e do p r z y g o t o w a n i a programu ujmującego b a r d z o ogólnie z a g a d n i e n i a k r a j ó w gospodarczo słabo rozwiniętych. Wręcz odwrotnie, w c e l u z a b e z p i e c z e n i a w y s o k i e g o p o z i o m u n a u k o w e g o , który mógł być osiągnięty p r z e d e w s z y s t k i m drogą z d o b y c i a k o m p e t e n t n y c h wykładowców, referentów i d y ­ skutantów, z a s a d n i c z e s t a r a n i a K o m i t e t u O r g a n i z a c y j n e g o skupiały się n a p o z y ­ s k a n i u udziału w s e m i n a r i u m w y b i t n y c h u c z o n y c h i działaczy stykających się w s w e j p r a c y z z a g a d n i e n i a m i będącymi o b i e k t e m zainteresowań uczestników s e m i n a r i u m . Dzięki p r z y c h y l n e m u s t a n o w i s k u , j a k i e zajęły w tej s p r a w i e M i n i ­ sterstwa: Spraw Zagranicznych, Handlu Zagranicznego, Szkolnictwa Wyższego o r a z K o m i t e t Współpracy G o s p o d a r c z e j i Naukowo-Technicznej z Zagranicą, w s e m i n a r i u m wzięli udział p r z e d s t a w i c i e l e t y c h resortów wzbogacając p r o g r a m przedsięwzięcia w y k ł a d a m i uzupełniającymi wiedzę uczestników o n o w e a s p e k t y , które u m o w n i e można b y nazwać a s p e k t a m i p r a k t y c z n e j działalności d o p r o w a ­ dzającej w efekcie do zacieśnienia w i ę z ó w współpracy z k r a j a m i g o s p o d a r c z o słabo rozwiniętymi. S e m i n a r i u m zostało o t w a r t e wyczerpującym w y k ł a d e m Zastępcy Przewodni­ czącego R a d y Państwa, e k o n o m i s t y o światowej sławie, prof, d r O s k a r a L a n g e . W o d c z y c i e s w y m mówca największą u w a g ę zwrócił n a z m i a n y w układzie sił e k o ­ n o m i c z n y c h współczesnego świata, j a k i e w y n i k ł y z p o j a w i e n i a się n o w y c h państw do n i e d a w n a stanowiących części w i e l k i c h imperiów k o l o n i a l n y c h . Zagadnieniom e k o n o m i c z n y m poświęcone były również w y k ł a d y prof. M . K a l e c k i e g o , doc. R . P a - �KRONIKA j e s t k i i i n . Odbyło się także szereg wicielami i central handlu Naukowo-Technicznej 355 spotkań uczestników s e m i n a r i u m z p r z e d s t a ­ zagranicznego z Zagranicą, i Komitetu Współpracy które naświetliły Ekonomicznej zagadnienia pomocy, jaką P o l s k a u d z i e l a k r a j o m -słabo rozwiniętym. A l e n i e t y l k o w y k ł a d y i s p o t k a n i a w y ­ pełniły program Główny omawianego nacisk seminarium. organizatorów położony n a z a i n t e r e s o w a n i e tej niniejszą imprezy popularyzacyjno-naukowej problematyką szej przyszłości z e t k n i e się z t y m i z a g a d n i e n i a m i został młodzieży, która w najbliż­ n a o d c i n k a c h własnej p r a c y . Z a najlepszą drogę u z n a n o ogłoszenie k o n k u r s u n a p r a c e s e m i n a r y j n e , który w cie przyniósłby n i e t y l k o p r a c e wzięcia, l e c z również m o c n i e j Ponieważ i materiały wypełniające całokształt tego związałby młodzież n a u k o w ą z t y m i chodziło o u z y s k a n i e j a k najrozleglejszego obejmującego program problematyki krajów, o wachlarza których efek­ przedsię­ zagadnieniami. prac mowa, i tematów, organizatorzy k o n k u r s u n i e u s t a l a l i jakichś ścisłych r a m , l e c z p o d a l i j e d y n i e sugestie co do z a ­ gadnień mogących omawiane być tematem zgłoszonych opracowań. Ze względu s e m i n a r i u m było p i e r w s z e z całej s e r i i , j a k i e p o s t a n o w i o n o co d w a l a t a , więc też w a r t o n a to, że organizować t u podać z a k r e s t e m a t y c z n y , który n a d a l a k t u a l n y i p r z y następnych s e m i n a r i a c h . P o d z i e l o n o pozostaje go n a 16 g e n e r a l n y c h zagad­ nień: 1. Z a s o b y naturalne jako pcteacjai rozwoju kra.iów słabo rozwiniętych. 2. R o z m i e s z c z e n i e sił wytwórczych. 3. M o i e l e ekonomiczne i programy rozwoju krajów słabo rozwiniętych: a) znajdujących się w w a r u n k a c h g o s p o d a r k i k a p i t a l i s t y c z n e j ; b) dokonujących przyśpieszenia swego r o z w o j u w r a m a c h g o s p o d a r k i s o c j a l i s t y c z n e j ; c) z n a c z e n i e s o c j a l i s t y c z n y c h stosunków p r o d u k c j i d l a przezwyciężenia z a c o f a n i a społecznoe k o n o m i c z n e g o k r a j ó w słabo rozwiniętych. 4. Źródła a k u m u l a c j i w k r a j a c h słabo rozwiniętych. 5. P o d s t a w o w e siły społeczne i i c h w p ł y w n a rozwój społeczno-ekonomiczny. 6. K o e g z y s t e n c j a i współzawodnictwo między k a p i t a l i s t y c z n y m s y s t e m e m i s o ­ cjalistycznym jako czynnik rozwoju 7. D e m o k r a c j a narodowa jako tych krajów. specyficzna forma państwa. 8. Suwerenność k r a j ó w wyzwalających się spod j a r z m a k o l o n i a l i z m u w świetle prawa międzynarodowego. 9. N e o k o l o n i a l i z m jako nowa forma 10. H i s t o r y c z n e u w a r u n k o w a n i e geneza ruchu p o l i t y k i państw k a p i t a l i s t y c z n y c h . aktualnej s y t u a c j i społeczno-ekonomicznej 11. Współczesne z m i a n y w k u l t u r z e krajów słabo rozwiniętych ( z m i a n y w turze m a t e r i a l n e j 12. R o l a znaczenia i i c h oddziaływanie rozwoju oświaty w i antagonizmy na kwestie kształtowaniu dla realizacji programów 13. R a s i z m rozwoju —• niepodległościowego. kul­ społeczne). się świadomości narodowej i jej rozwojowych. plemienne jako czynnik dezintegracji i hamulec k r a j ó w słabo rozwiniętych. 14. W p ł y w układu w w a r u n k a c h krajów 15. P r z e m i a n y stadium rozwoju psychicznego na kształtowanie się postaw społecznych słabo rozwiniętych- społeczne, partie k r a j ó w gospodarczo 16. P r ó b a d e f i n i c j i pojęcia kraju polityczne i wybitne jednostki w obecnym słabo rozwiniętych. słabo rozwiniętego w świetle współczesnego s t a n u n a u k społecznych. J a k w y n i k a z wyżej p r z e d s t a w i o n y c h punktów, z a g a d n i e n i e krajów słabo rozwiniętych potraktowano dość w s z e c h s t r o n n i e . N a gospodarczo podkreślenie zasługuje �KRONIKA 356 również f a k t , że nadesłane n a t e n k o n k u r s p r a c e poruszyły w i e l e z p r o p o n o w a n y c h tematów, dzięki c z e m u można było stwierdzić, że ową problematyką interesują się p r z e d s t a w i c i e l e w i e l u d y s c y p l i n i kierunków b a d a w c z y c h . Spośród 30 nadesła­ n y c h p r a c j u r y k o n k u r s u , n a którego czele stał wiceprzewodniczący R a d y E k o n o ­ m i c z n e j p r z y R a d z i e Ministrów, prof, d r Czesław B o b r o w s k i , wyróżniło 14. N i e od r z e c z y będzie wymienić tu n a g r o d z o n e p r a c e : Organizacja Narodów Zjednoczonych a likwidacja systemu kolonialnego ( J u s t y n S k r z y p e k ) , Kwestie prawne posiadania ziemi przez tubylców Afryki Północnej w świetle zmian pod wpływem kolonizacji francuskiej na tle zagadnień ekonomicznych i administracyjnych (Krzysztof M a k u l ­ s k i ) , Geneza ruchu niepodległościowego w Indii (Marek Malinowski), Wyzyskanie rezerw siły roboczej z rolnictwa w celu osiągnięcia rozwoju w krajach gospodar­ czo słabo rozwiniętych ( J e r z y R y n k o w s k i ) , Plan Colombo a problemy rozwojowe krajów południowo-wschodniej Azji (Bronisław S u l i m i e r s k i ) , Republika Somalijska. El Dżamulija es Somalija (Robert B i e l e c k i ) , Niepodległość Sudanu w świetle prawa międzynarodowego (Stefan Bilanów), Suwerenność krajów wyzwalających się z jarzma kolonialnego w świetle prawa międzynarodowego (Andrzej Kowalski), Miejsce sektora państwowego w procesie rozwoju gospodarki Indii (Andrzej K u pich), Demokracja narodowa na przykładzie Kuby ( A n d r z e j L i t w a k ) , Polityka za­ graniczna państw afrykańskich ( T a d e u s z Łętocha), Prasa Afryki ( R o m u a l d Śmiech), Wpływ środowiska geograficznego na rozwój kopalnictwa w Algerii (Małgorzata Wcisła), Możliwości eksportowo-importowe gospodarki afrykańskiej (Mieczysław Jachna). Większość t y c h p r a c została w skrócie z r e f e r o w a n a n a o m a w i a n y m s e m i n a r i u m i stała się o b i e k t e m interesującej d y s k u s j i . W n i n i e j s z y m s p r a w o z d a n i u omówimy pokrótce t y l k o te p r a c e , których t e m a t y k a najbliższa jest z a i n t e r e s o w a n i e m e t n o ­ grafa. D o t a k i c h tematów należy zaliczyć pracę K . M a k u l s k i e g o dotyczącą k w e s t i i p o s i a d a n i a z i e m i p r z e z tubylców A f r y k i Północnej. P o r u s z o n o w niej p r z e d e w s z y s t ­ k i m z a g a d n i e n i a społeczno-gospodarczo-prawne, l e c z mogły być one o d p o w i e d n i o p r z e d s t a w i o n e j e d y n i e pod w a r u n k i e m prawidłowego naświetlenia stosunków go­ s p o d a r c z y c h panujących n a t y c h t e r e n a c h w k o l e j n y c h o k r e s a c h h i s t o r y c z n y c h . T a k więc o m a w i a n a p r a c a musiała mieć c h a r a k t e r p r a c y h i s t o r y c z n e j , która wyjaśniała istniejący w t y m z a k r e s i e s t a n r z e c z y poprzez prześledzenie z m i a n n a t u r y p o l i t y c z ­ n e j , gospodarczej i społecznej, j a k i e zaszły w czasie p a n o w a n i a a r a b s k i e g o , a p o ­ t e m f r a n c u s k i e g o . W zakończeniu p r a c y autor zwrócił uwagę n a f a k t , że p r o b l e m ten w w y n i k u s z y b k i e j e m a n c y p a c j i państw M a g h r e b u pozostaje ciągle n i e r o z ­ wiązany, co u t r u d n i a s z y b k i rozwój r o l n i c t w a w t y c h państwach. Aspekty społeczne s i l n i e przebijały neza ruchu niepodległościowego stie zmian politycznych w Indii, n i e pozwoliły również w pracy Ge­ M. Malinowskiego lecz szczególne zwrócenie u w a g i n a k w e ­ autorowi na wyeksponowanie zagadnień p r z e m i a n w społeczeństwie h i n d u s k i m . R . Ś p i e c h omawiając m i e j s c e p r a c y w cało­ kształcie współczesnej k u l t u r y afrykańskiej poruszył w i e l e zagadnień wiążących się z p r z e m i a n a m i , które w tej k u l t u r z e zachodzą. Głównie c h o d z i t u o pewnych szans poglądów i stereotypów, na tak szybkie które rozpowszechnianie w dawniejszych stosunkach umasowienie nie B a r d z o c i e k a w y okazał się krótki referat Małgorzaty Wcisła, pt. Wpływ wiska geograficznego problemu na rozwój kopalnictwa nie posiadały, m u s i w kującej. w Algerii. tego n i e d a się uchwycić wyłącznie w e k o n o m i c z n y c h . F a k t e m jest, że rozwój Zjawisko z n a c z n y m stopniu miary się. N i e ulega kategoriach środo­ wątpliwości, ze geograficznych czy przemysłu n a t e r e n a c h , które d a w n i e j po zmienić strukturę ludności t a m z a m i e s z ­ to m a s w o j e k o n k r e t n e w y m i a r y również i n a S a h a r z e . Inwe- �KRONIKA 357 s t y c j e , j a k i e t a m zostały p o c z y n i o n e , przyniosły w wanie n a siłę roboczą, n a którą w efekcie zwiększone dużym p r o c e n c i e składa zapotrzebo­ się również t u b y l c z a , dotąd k o c z o w n i c z a l u b półkoczownicza. Możność s z y b k i e g o ludność zdobycia dość pokaźnych s u m pieniężnych umożliwiła t y m t u b y l c o m osiedlenie się i rozwój. T a k więc, g r u p y znajdujące się do tego c z a s u n a m a r g i n e s i e życia gospodarczego k r a j u stały się integralną częścią n o w e g o s y s t e m u gospodarczego w p ł y w a j ą c e g o w zasad­ n i c z y sposób n a z m i a n y w i c h k u l t u r z e . S a m referat, ze względu n a swój szczupły zakres, n i e mógł w sposób bardzo dokładnie naświetlić tej problematyki, lecz zasygnalizował zręczny dając i m p u l s do c i e k a w e j d y s k u s j i , a zdaje czynił się również do podjęcia ją się, że p r z y ­ dalszych prac nad t y m zagadnieniem. Z a i n t e r e s o w a n i a p r z e m i a n a m i społecznymi i k u l t u r a l n y m i b y n a j m n i e j n i e s t a ­ nowiły m a r g i n e s u s e m i n a r i u m , l e c z w sposób c i e k a w y i k o n s t r u k t y w n y dopełnia­ ły o b r a z u p r o b l e m a t y k i k r a j ó w gospodarczo słabo rozwiniętych wzbogacając go o naświetlenie z j a w i s k społecznych zachodzących w łonie n o w o powstałych o r g a ­ nizmów państwowych. Przykładem tego, że k w e s t i e społeczne i k u l t u r a l n e stały się p r z e d m i o t e m studiów młodych p r a c o w n i k ó w n a u k i , jest również drugie s e m i ­ n a r i u m , które odbyło się w m a j u 1963 r. Tym razem miejsce. Już problematyka pierwszy, fa Chałasińskiego, a w krajach Czarnej Afryki społeczno-kulturalna inauguracyjny poświęcony wykład problemom zasygnalizował, zajęła szczególnie wygłoszony inteligencji przez poczesne prof, dr i szkolnictwa że p r z e d m i o t e m dyskusji Józe­ wyższego seminarium staną się współczesne z a g a d n i e n i a r o z w o j u k u l t u r a l n e g o i społecznego krajów słabo rozwiniętych. S a m r e f e r e n t zwrócił szczególną u w a g ę n a to, że o k i e r u n k a c h tego rozwoju wszystkim nowa zadecyduje już n a własnych przede uniwersytetach j e d n a k , by zdobyć odpowiednią i w inteligencja tych krajów m u r a c h własnych kadrę naukowców, należy u p r z e d n i o dzież o d o b r y m wykształceniu średnim. Właśnie p r o b l e m o m spodarczo słabo rozwiniętych został poświęcony referat wychowana wyższych u c z e l n i . P o to zyskać mło­ oświaty w k r a j a c h g o ­ mgr T . Dowiata, który podkreślił, że j e j rozwój zależy od w i e l u czynników, a p r z e d e w s z y s t k i m od n a u ­ c z y c i e l i , n a których b r a k k r a j e te szczególnie narzekają. Z pomocą w t y m z a k r e s i e przychodzi UNESCO, zapotrzebowaniom. ale wysiłki te należałoby wydatnie wzmocnić, by sprostać Należy t u jednocześnie wspomnieć, że i P o l s k a m a swój skrom­ n y udział w tej ogólnoświatowej a k c j i , ponieważ w i e l u p o l s k i c h n a u c z y c i e l i i p r o ­ fesorów p r a c u j e na kontynencie Zagadnieniem społeczne bardziej afrykańskim. szczegółowym d z i e n n i k a „Ghanaian zajął się R . B i e l e c k i referując Times". Studium to, po p e w n y c h funkcje skrótach, znaj­ dzie się n a łamaph przyszłego t o m u „Etnografii P o l s k i e j " . P r a w d o p o d o b n i e w n a ­ stępnym tomie ukaże się również j e s z c z e j e d n a p r a c a p r z e d s t a w i o n a narium, a mianowicie p r a c a s t u d e n t a I I r. etnografii skim, Andrzeja Woźniaka, pt. Element meksykańskiej. Autor naszkicował w tubylczy na tym semi­ na Uniwersytecie a kształtowanie chronologicznym ujęciu Warszaw­ się narodowości proces zwiększania się udziału tubylców meksykańskich w rządzeniu k r a j e m i w f o r m o w a n i u ginalnej której k u l t u r y . W i e l e tez tego r e f e r a t u burzliwość i wszechstronność jego o r y - . zostało r o z s z e r z o n y c h w c z a s i e d y s k u s j i , pozwala mieć nadzieję, że p r o b l e m a t y k a ta nie z o s t a n i e s z y b k o z a p o m n i a n a p r z e z n a s z y c h młodych pracowników n a u k i . Do mgr w rzęau wystąpień J . Milewskiego natury n a temat: których podał on krótką naukowej n a temat informacyjnej Historyk należy przed charakterystykę opublikowanej h i s t o r i i tego k o n t y n e n t u . Dzięki o n w i e l e punktów w i d z e n i a r e p r e z e n t o w a n y c h zaliczyć problemami ciekawe przeszłości dotychczas wnikliwej analizie uwagi Afryki, literatury wyróżnił p r z e z p r z e d s t a w i c i e l i różnych szkół �358 KRONIKA h i s t o r y c z n y c h . Ścieranie się poglądów, d y s k u s j a i coraz m o c n i e j s z a p o z y c j a h i s t o r y ­ ków A f r y k i u r o d z o n y c h n a t y m k o n t y n e n c i e d o p r o w a d z i wkrótce do wyjaśnienia w i e l u s p o r n y c h j e s z c z e k w e s t i i i do p r a w i d ł o w e g o z r e k o n s t r u o w a n i a h i s t o r i i tej części świata. Rzeczą znamienną jest, że w d y s k u s j i tej c o r a z więcej mają do p o ­ w i e d z e n i a u c z e n i polscy. Ż e p r o c e s t e n m a p r z e d sobą wielką przyszłość, świadczy r e f e r a t p r z y g o t o w a n y p r z e z d w u młodych studentów wydziału h i s t o r y c z n e g o U n i ­ w e r s y t e t u W a r s z a w s k i e g o , R . Karpińskiego i M . T y m o w s k i e g o , n a t e m a t h a n d l u Z a c h o d n i e g o S u d a n u w X V I w. P r a c a t a otrzymała pierwszą nagrodę w k o n k u r s i e na prace seminaryjne. N a o m a w i a n y m s e m i n a r i u m w i e l e m i e j s c a poświęcono również z a g a d n i e n i o m e k o n o m i c z n y m , l e c z ze względu n a to, że interesują one p r z e d e w s z y s t k i m e k o n o ­ mistów, i c h przegląd z n a j d z i e n a p e w n o m i e j s c e w o d p o w i e d n i c h publikacjach e k o n o m i c z n y c h . N a zakończenie naszego etnograficznego przeglądu t e m a t y k i s e m i ­ n a r y j n e j należy wspomnieć o d w u o d c z y t a c h dotyczących zagadnień interesujących j a k n a j b a r d z i e j etnografów. P r z e d e w s z y s t k i m należy wymienić w y k ł a d doc. d r A n ­ d r z e j a Zajączkowskiego n a t e m a t systemów f i l o z o f i c z n y c h A f r y k i . P r e l e g e n t p o d ­ kreślił w t y m r e f e r a c i e , że s y s t e m y te w z a s a d n i c z y sposób różnią się od s y s t e ­ m ó w e u r o p e j s k i c h , dlatego, b y zrozumieć p e w n e założenia filozoficzne A f r y k a n ó w należy porzucić własne p r z e k o n a n i a i bez uprzedzeń śledzić drogę r o z u m o w a n i a afrykańskiego myśliciela. Ż e t e m a t t e n jest b a r d z o d y s k u s y j n y p r z e k o n a l i się u c z e s t n i c y s e m i n a r i u m słuchając w i e l u wystąpień, które bądź starały się rozwinąć tezy p r z e d s t a w i o n e p r z e z p r e l e g e n t a , bądź też polemizować z n i m i . M n i e j d y s k u s y j n y okazał się t e m a t p o r u s z o n y w o d c z y c i e m g r K r z y s z t o f a M a k u l s k i e g o . Zastanawiając się n a d m i e j s c e m t z w . l u d ó w p i e r w o t n y c h w świecie współczesnym prelegent starał się wykazać, że obecnie b r a k jest w a r u n k ó w , a b y l i c z n i e j s z e i z w a r t e społeczeństwa mogły trwać dalej n a n i s k i m s z c z e b l u r o z w o j u . Jeżeli t a k i e g r u p y j e s z c z e istnieją, to p r z e d n i m i r y s u j e się a l t e r n a t y w a — włączyć się w ogólny k i e r u n e k r o z w o j u i t y m s a m y m zatracić e l e m e n t y t r a d y c y j n e j k u l t u ­ r y bądź pod w p ł y w e m n a c i s k u czynników zewnętrznych u l e c rozczłonkowaniu i w y ­ n i s z c z e n i u . Cytując w i e l e przykładów r e f e r e n t wykazał, że obecnie w tej k a t e g o r i i ludów, które do n i e d a w n a w n a u c e określano różną ostrością pojęcia „niecywili­ z o w a n y c h " , j e d e n odłam modernizując się z d o b y w a własne m i e j s c e w e współcze­ s n y m układzie e t n i c z n y m i g o s p o d a r c z y m d r u g i zaś e g z y s t u j e bez p e r s p e k t y w r o z ­ woju. Reasumując powyższe u w a g i n a t e m a t obu seminariów t r z e b a podkreślić, że są one świetnym przykładem tego, że d y s k u s j e n a t e m a t k r a j ó w gospodarczo z a c o ­ f a n y c h i i c h k u l t u r y cieszą się wśród młodzieży s t u d e n c k i e j i absolwentów dużą popularnością i że a k c j a ta p o w i n n a być w przyszłości k o n t y n u o w a n a . Krzysztof NOWE CZASOPISMO Makulski „AFRYKA" W miesiącu c z e r w c u 1963 r. ukazał się p i e r w s z y n u m e r n o w e g o miesięcznika polskiego „ A f r y k a " . J e s t to w y n i k przekształcenia d o t y c h c z a s o w e g o miesięcznego b i u l e t y n u T o w a r z y s t w a Przyjaźni Polsko-Afrykańskiej w c z a s o p i s m o o s p e c j a l n y c h z a m i e r z e n i a c h . Już n a tytułowej stronie, obok w i e l k i e j m a p y p o l i t y c z n e j w s p ó ł ­ czesnej A f r y k i , widnieją z a s a d n i c z e sformułowania dotyczące z a k r e s u z a i n t e r e s o ­ w a ń c z a s o p i s m a . T a k więc oprócz problemów p o l i t y c z n y c h r e d a k t o r z y „ A f r y k i " zamierzają przedstawić s w y m c z y t e l n i k o m materiały z z a k r e s u gospodarki k r a j ó w �KRONIKA afrykańskich, j a k również o p r a c o w a n i a dotyczące zagadnień społecznych r a l n y c h . Zrozumiały c h y b a jest więc fakt, że c z a s o p i s m o to w z b u d z a teresowanie również i wśród 359 etnografów, i kultu­ szerokie z a i n ­ którym n i e są obce b a d a n i a afrykani- styczne. P i e r w s z y r z u t o k a n a z a m i e s z c z o n e w i n a u g u r a c y j n y m n u m e r z e artykuły i o p r a ­ c o w a n i a b i b l i o g r a f i c z n e p r z e k o n u j e c z y t e l n i k a , że s z e r o k i e z a k r o j e n i e r a m z a i n t e r e ­ sowań c z a s o p i s m a n i e jest b y n a j m n i e j j e d y n i e zapowiedzią, l e c z z n a j d u j e w y r a z w k o n k r e t n i e u r z e c z y w i s t n i a n y c h z a m i a r a c h . N a t u r a l n i e ze względu n a n i e z b y t wielką objętość n u m e r u n i e mogły t a m wejść większe artykuły c z y s t u d i a , w o b e c czego r e d a k c j a postanowiła publikować eseje krótkie, l e c z pełne treści, oraz c e n ­ n i e j s z e spostrzeżenia i materiały. Pójście po tej l i n i i z a b e z p i e c z a c z a s o p i s m u s z e ­ r o k i krąg czytelników, którzy z łatwością będą m o g l i korzystać z o p u b l i k o w a n y c h wiadomości, j a k również z a w s z e znajdą coś, co i c h osobiście z a i n t e r e s u j e . J e d ­ nakże spełnienie tego p o s t u l a t u postawiło p r z e d o r g a n i z a t o r a m i o m a w i a n e g o c z a s o ­ p i s m a p y t a n i e , c z y w t e n sposób n i e p o w s t a n i e s y t u a c j a , w której t r z e b a będzie zrezygnować z możliwości p u b l i k o w a n i a studiów sięgających głębiej w p r o b l e m a ­ tykę k o n t y n e n t u afrykańskiego. D y l e m a t t e n rozwiązano drogą p e w n e g o k o m p r o ­ m i s u polegającego n a t y m , że w p a r t i i anonsów i omówień k r y t y c z n y c h l i t e r a t u r y i p r z e d sięwiętych p r a c b a d a w c z y c h n a t e r e n i e A f r y k i , r e d a k t o r z y p i s m a z a p o w i e ­ d z i e l i , że b a r d z i e j k o m p e t e n t n e o p r a c o w a n i a poszczególnych zagadnień znaleźć można w s z y b k o zwiększającej się p r o d u k c j i n a u k o w e j p o l s k i c h afrykanistów l u b w dostępnych w n a s z y m k r a j u p r a c a c h afrykanistów z a g r a n i c z n y c h . Dzięki t a k i e m u układowi r z e c z y „ A f r y k a " m a w i e l k i e s z a n s e n a to, b y stać się c e n n y m i n f o r m a ­ t o r e m o współczesnej A f r y c e oraz o b a d a n i a c h n a d różnymi d z i e d z i n a m i j e j życia prowadzonymi przez przedstawicieli w i e l u dyscyplin. P i e r w s z y n u m e r o t w i e r a w y w i a d z p r e z e s e m T o w a r z y s t w a Przyjaźni P o l s k o Afrykańskiej, w i c e p r e m i e r e m E u g e n i u s z e m S z y r e m , zatytułowany Umacniajmy i pogłębiajmy więzi z Afryką. Z n a j d u j e m y t a m informację o działalności i c e l a c h tego T o w a r z y s t w a , j a k również u w a g i n a t e m a t p e r s p e k t y w r o z w o j u współpracy z k r a j a m i afrykańskimi. Z e względu n a c h a r a k t e r n a s z y c h d o t y c h c z a s o w y c h s t o ­ sunków z A f r y k ą większa część w y w i a d u w i c e p r e m i e r a S z y r a została poświęcona p r o b l e m o m e k o n o m i c z n y m i t e c h n i c z n y m . N i e o z n a c z a to b y n a j m n i e j , b y k i e r o w ­ n i c t w o T P P A n i e interesowało się r o z w o j e m stosunków k u l t u r a l n y c h c z y n a u k o ­ w y c h . Właśnie w tej d z i e d z i n i e w przyszłości p o l s c y etnografowie-afrykaniści będą m i e l i w i e l k i e z a d a n i e do spełnienia. N i e można b o w i e m d z i s i a j mówić o p o z n a n i u s p e c y f i k i k u l t u r afrykańskich bez u p r z e d n i c h studiów w z a k r e s i e etnografii tego kontynentu. T r o s k a o wszechstronność i n f o r m a c j i o różnych d z i e d z i n a c h życia g o s p o d a r ­ czego, społecznego i k u l t u r a l n e g o A f r y k i zrodziła pomysł powołania do życia ośrod­ k a i n f o r m a c j i i d o k u m e n t a c j i o A f r y c e . Z a d a n i e m tego ośrodka byłoby: 1) o r g a ­ n i z o w a n i e i p r o w a d z e n i e i n f o r m a c j i i d o k u m e n t a c j i o A f r y c e , 2) obsługa w s z y s t ­ k i c h z a i n t e r e s o w a n y c h problematyką afrykańską, resortów państwowych, i n s t y t u ­ c j i , zjednoczeń itp., i 3) pełnienie f u n k c j i p u b l i c z n e g o i usługowego ośrodka, m a j ą ­ cego obowiązek g r o m a d z e n i a i r o z p o w s z e c h n i a n i a materiałów o A f r y c e oraz u d z i e ­ l a n i a w t y m z a k r e s i e i n f o r m a c j i . Powołanie takiego ośrodka byłoby w a ż n y m k r o ­ k i e m n a drodze zbliżenia z Afryką. Należy oczekiwać j a k n a j r y c h l e j s z e g o spełnie­ n i a tego z a m i a r u . P o o m a w i a n y m w y w i a d z i e następuje dział i n f o r m a c j i p o l i t y c z n y c h . Z n a j d u j e ­ m y t a m zwięzłe wiadomości o ostatniej K o n f e r e n c j i Solidarności N a r o d ó w A z j i i A f r y k i , która w l u t y m br. obradowała w T a n g a n i c e , oraz c i e k a w y artykuł o k u - �KRONIKA 360 lisach rozgrywek dawno politycznych w Katandze. Autor opublikowanych S t a n y Zjednoczone pamiętnikach dowódcy tego artykułu oparł się n a n i e ­ wojsk ONZ, С. C . O'Briena. A f r y k i ? — oto tytuł następnego artykułu opartego n a w y ­ p o w i e d z i a c h p r e z y d e n t a T a n g a n i k i J . N y e r e r e , który sądzi, że n a t u r a l n y bieg r z e c z y doprowadzi w przyszłości do połączenia państw afrykańskich w e wspólnotę tyczną i gospodarczą, ponieważ jest to jego z d a n i e m najlepsza poli­ droga a w a n s u te­ go k o n t y n e n t u . N a zakończenie działu i n f o r m a c j i p o l i t y c z n y c h podano c h a r a k t e r y ­ stykę s y t u a c j i w A n g o l i , gdzie n a d a l trwają w a l k i o w y z w o l e n i e panowania portugalskich. W kolonialistów dziale gospodarczym, s c a , omówiono między tego k r a j u któremu r e d a k t o r z y c z a s o p i s m a poświęcili sporo i n n y m i trudności e k s p o r t o w e spod miej­ i konieczność i n d u s t r i a l i z a c j i A f r y k i , które były t e m a t e m o b r a d V K o n f e r e n c j i E Č A , j a k również p r o b l e m w o j u i n w e s t y c j i mających n a c e l u w y k o r z y s t a n i e zasobów „białego w ę g l a " w roz­ Afry­ ce. D o c i e k a w y c h zaliczyć t r z e b a również notatkę o s p e k u l a c j i i p r z e m y c i e n a tyrr. k o n t y n e n c i e . O b a te z j a w i s k a , t a k d l a młodych państw afrykańskich są schedą po o k r e s i e k o l o n i a l n y m , z którą walkę. oraz Całości działu o Kanale Na dopełniają rządy t y c h wiadomości o nigeryjskim planie zaciętą sześcioletnim zasługuje.dział poświęcony z a g a d n i e n i o m łecznym. W a r t o p r z y o k a z j i podkreślić, że z n a j d u j e m y cje własne m. i n . z G h a n y . J e j a u t o r e m sprawy niepożądane, prowadzą S u e s k i m po n a c j o n a l i z a c j i . szczególną u w a g ę e t n o g r a f a zmiany w państw t y m k r a j u . J a k wiadomo, w dwojaki omawia w sposób. W e d ł u g p r a w a Ghanie zwyczajo­ w e g o każdy mógł posiadać t y l e żon, n a i l e go było stać, z k o l e i w e d ł u g dawstwa w p r o w a d z o n e g o p r z e z A n g l i k ó w obowiązywała m o n o g a m i a . rozwoju n o w e g o państwa forma więc zmienić sytuację p r a w a wielożeństwa zwyczajowego, W ustawo­ warunkach jest n i e do u t r z y m a n i a . Pozostało które uniemożliwiało k o b i e c i e przysługującego j e j m i e j s c a w r o d z i n i e . Dziś k o b i e t a w spo­ koresponden­ jest W ł a d y s ł a w S z c z e r b i e , który z a k r e s i e i n s t y t u c j i małżeństwa w małżeństwa były r e g u l o w a n e w t y m dziale zajęcie G h a n i e dąży do c a ł k o w i ­ tej niezależności w tej d z i e d z i n i e i w i e l o k r o t n i e z y s k u j e sobie wielką rangę w łeczeństwie. P o z a t y m p r z e c i w wielożeństwu p r z e m a w i a spo­ również i s t a t y s t y k a w y ­ kazującą równą m n i e j więcej liczbę mężczyzn i kobiet w G h a n i e . W c e l u c a ł k o w i ­ tego u r e g u l o w a n i a tych spraw opracowano projekt nowego p r a w a małżeńskiego, według którego: „Każdy mężczyzna' m a p r a w o o f i c j a l n i e zarejestrować w stanu cywilnego jedną t y l k o małżonkę, p r z y czym — z punktu urzędzie widzenia nowej u s t a w y — j e s t rzeczą obojętną, c z y i i l e p o s i a d a on poza t y m żon zaślubionych n a podstawie leży t r a d y c y j n y c h reguł i ceremioniałów". Jednakże p r a w o d z i e d z i c z e n i a n a ­ jedynie i wyłącznie kompromisowemu do oficjalnej, rozwiązaniu zarejestrowanej k w e s t i i , które forytuje małżonki, u n o r m o w a n i e stosunków p r a w n y c h kiem życie społeczne; l e c z z m i a n y będą dezorganizującym w małżonki. jednak Dzięki pozycję t y m z a k r e s i e n i e będzie mogły być temu oficjalnej czynni­ przeprowa­ dzone p o k o j o w o i r a c j o n a l n i e . Do mu w c i e k a w y c h zaliczyć t r z e b a krótką notatkę R a j m u n d a Afryce wschodniej Wschodniej. Mimo tytułu części k o n t y n e n t u z n a j d u j e m y mat historii I s l a m u w zawężającego Ohly dotyczącą problematykę jedynie czytelnikowi całej A f r y c e . Próbując afrykanistycznych. orientację w niekiedy Właśnie tego r o d z a j u do t a m szereg c i e k a w y c h informacji n a t e ­ scharakteryzować rodzaj tego t y p u opracowań należałoby j e określić j a k o r o z s z e r z o n e hasła e n c y k l o p e d y c z n e jące Isla­ bardzo skomplikowanych ułatwia­ zagadnieniach s z k i c e są szczególnie p o t r z e b n e polskie­ mu czytelnikowi. W osobnym d z i a l e zostały z g r u p o w a n e artykuły omawiające problemy kultu- �KRONIKA raine kontynentu afrykańskiego. W 361 pierwszym numerze omawianego czasopisma najwięcej m i e j s c a poświęcono l i t e r a t u r z e afrykańskiej, która choć s t o s u n k o w o jesz­ cze dość młoda m a już z a sobą n i e l a d a osiągnięcia. O w o c i e k a w e o p r a c o w a n i e szło spod pióra Bronisława kańska z n a j d u j e Kamińskiego-Durochera. się, jego z d a n i e m , w p r z e d e d n i u z ogólnym r o z w o j e m Współczesna afry­ s w e g o r o z k w i t u , który wiąże się t y c h społeczeństw. M a o n a równocześnie w i e l k i e z a d a n i e spełnienia, z a d a n i e u t r w a l e n i a własnych t r a d y c j i h i s t o r y c z n y c h i l i t e r a c k i c h znanych i jedynie literatów wy­ literatura z przekazów afrykańskich ustnych. Niestety posługuje większość się językiem do dotąd dziś piszących poetów kolonizatorów, ponieważ wyższe s t u d i a ukończyli w m e t r o p o l i a c h . N i e o z n a c z a to j e d n a k , b y treść p r z e z n i c h prze­ kazywana ostatnio coraz t r a d y c y j n y c h , z których wiele była również częściej można zdradza tendencje obca. zauważyć do Zresztą nawet powracanie rozszerzania w wypadku do języków swego zasięgu i języka swych wpływów. Ostatnia, b a r d z o słuszna u w a g a Kamińskiego, d o t y c z y szczególnej wartości słowa wypowia­ danego w t y c h językach. D l a p r z e d s t a w i c i e l a e u r o p e j s k i e j d z e n i a c z y hasła mają p o s m a k sloganu stanowią wzruszenia przyczynę n i a . Pamiętajmy głębokiego w c h w i l i , g d y d l a afrykańskiego l u b początek b o w i e m , że wartość w i e l u skompromitowanych w Afryce nadal k u l t u r y niektóre s t w i e r ­ słów w entuzjastycznego Europie korzysta z olbrzymiego umyślnie koznawcę u k r y t e g o niejszych analizy kilku ( s u a h i l i , h a u s a , e w e i in.) a u t o r że mają one s z a n s e n a d a l s z y zastąpić języki rozkwit zachodnioeuropejskie szczególnych części k o n t y n e n t u omawia­ najpopular­ dochodzi i że z p o w o d z e n i e m stanowiące w odchodzi, p i s a n y p r z e z języ­ pod inicjałami R . O . N a p o d s t a w i e języków A f r y k i działa­ niekiedy kredytu. P o p a r c i e m tez dotyczących języków afrykańskich p r z e d s t a w i o n y c h nej notatce jest następny artykuł pt. B i u a n a Mkubwa odbiorcy dotychczas mogą do w n i o s k u , w „lingua przyszłości franca" po­ afrykańskiego. W k o l e j n y m d z i a l e c z a s o p i s m a , n a który składają się k o r e s p o n d e n c j e , z n a j d u ­ j e m y m. i n . opis uroczystości związanych z u z y s k a n i e m niepodległości p r z e z T a n ganinkę. C e r e m o n i e p r z e k a z a n i a władzy p r e z y d e n t o w i r e p u b l i k i są a m a l g a m a t e m zwyczajów t r a d y c y j n y c h i elementów p r z y n i e s i o n y c h p r z e z kolonizatorów. J e d ­ nakże przyszłość krzepnącego państwa w y r ó w n a tego r o d z a j u różnice tworząc n o ­ w ą , o r y g i n a l n i e afrykańską całość. Może w ł a ś c i w e będzie wspomnieć t u , że tego r o d z a j u k o r e s p o n d e n c j e są n i e z w y k l e c e n n y m materiałem d l a etnograf ó w - a f r y kanistów, którzy opierając swą wiedzę n a obcej l i t e r a t u r z e n a u k o w e j znajdą w n i c h s z e r e g przykładów do w y p r a c o w a n i a własnych poglądów n a t e m a t k u l t u r a f r y k a ń ­ skich. Następna k o r e s p o n d e n c j a , tru współczesnego pióra Z b i g n i e w a J a s k u l s k i e g o , o m a w i a n a Wybrzeżu Kości Słoniowej. Wyrasta problem on z j a k tea­ najbardziej t r a d y c y j n y c h źródeł, a l e swą treścią i wartościami społecznymi należy do d n i a d z i ­ siejszego spełniając ważną rolę w formowaniu nego d a w n y c h przesądów o b y w a t e l a korespondencji nowego, niezależnego i p o z b a w i o ­ Wybrzeża Kości Słoniowej. N a m a r g i n e s i e tej w a r t o zwrócić uwagę, że w naszej wiedzy o współczesnej Afryce najbardziej rzucającą się w oczy lukę stanowią b a d a n i a n a d kulturą masową. M o ż ­ na mieć nadzieję, że n o w o powstała jednak pracownia problemów kulturalnych A f r y k i k i e r o w a n a p r z e z prof, d r Józefa Chałasińskiego p o t r a f i w y r ó w n a ć te b r a k i . Sądzę również, że t e m u c e l o w i p o w i n n i część swojej p r a c y i c z a s u poświęcić rów­ nież i etnografowie. O b o k wyżej w y m i e n i o n y c h działów, które mają c y j n y , lecz również podają działy podające jedynie interpretację faktów, w przegląd charakter nie tylko informa­ „Afryce" znajdujemy również wydarzeń. Właśnie taką rolę pełni m. i n . dział �362 KRONIKA zatytułowany „ P o l s k a — A f r y k a " . U m i e s z c z o n o w n i m krótkie n o t a t k i o p o l s k i c h s p e c j a l i s t a c h w A f r y c e , d a n e o marokańskim p l a n i e g o s p o d a r c z y m i t d . B a r d z o pożyteczny jest również przegląd p r a s y afrykańskiej, z której w y b i e ­ r a n e są artykuły o szczególnie ważnej t e m a t y c e , np. z d z i e d z i n y e k o n o m i k i , p o l i ­ t y k i i k u l t u r y . T e n s a m c h a r a k t e r m a dział b i b l i o g r a f i i , w którym omówione są n a j c i e k a w s z e p o z y c j e dotyczące A f r y k i o p u b l i k o w a n e ostatnio n a s a m y m k o n t y ­ n e n c i e , j a k i p o z a n i m . P i e r w s z y przegląd poświęcony został książkom dającym podstawową wiedzę o najróżniejszych p r o b l e m a c h A f r y k i . Jego autor, którego n a ­ z w i s k a n i e z n a m y , największą u w a g ę zwrócił n a książki n a p i s a n e w języku a n g i e l ­ s k i m i r o s y j s k i m omijając n a r a z i e p o z y c j e f r a n c u s k i e c z y n i e m i e c k i e ( t y c h o s t a t ­ n i c h jest coraz więcej). M a m y nadzieję j e d n a k , że w przyszłych n u m e r a c h tego c z a s o p i s m a b r a k t e n z o s t a n i e w y r ó w n a n y . C e n n y m e l e m e n t e m dopełniającym p r z e ­ glądu jest b i b l i o g r a f i a p o l s k i c h p r a c o A r f y c e w y d a n y c h w 1962 i 1963 r. Z całą satysfakcją należy zasygnalizować, że n i e b r a k t a m i p o z y c j i e t n o g r a f i c z n y c h , do których należy zaliczyć p r z e d e w s z y s t k i m artykuł Z . S o k o l e w i c z w „Kulturze i Społeczeństwie" o r a z c i e k a w e źródło i k o n o g r a f i c z n e , a l b u m zdjęć K . N o w a k a i E . G l i s z e w s k i e j z l a t 1931—1937 zatytułowany P r z e z Czarny Ląd. Całość n u m e r u dopełnia calendarium najważniejszych wydarzeń afrykańskich oraz k r o n i k a T P P A , dzięki której można zorientować się w p r z e b i e g u w s z e l k i c h a k c j i mających n a c e l u popularyzację p r o b l e m a t y k i afrykańskiej wśród społeczeń­ s t w a polskiego. S a m o zresztą c z a s o p i s m o „ A f r y k a " jest j e d n y m z n a j l e p s z y c h środ­ k ó w do z r e a l i z o w a n i a tego c e l u . Biorąc pod u w a g ę z n a c z e n i e podjętego dzieła należałoby przeanalizować całość p i e r w s z e g o n u m e r u p o d kątem jego w k ł a d u w proces powiększania zasobów w i e czy o A f r y c e w n a j s z e r s z y c h kręgach czytelników p o l s k i c h . N i e u l e g a wątpliwości, że z a k r e s i n f o r m a c j i p o d a w a n y c h p r z e z „ A f r y k ę " c i e s z y swą wszechstronnością i aktualnością. Z 32 s t r o n p i e r w s z e g o n u m e r u d o w i a d u j e m y się w i e l e c i e k a w y c h r z e c z y , które umknęłyby a m a t o r o m - a f r y k a n i s t o m , n i e z a w s z e mającym łatwy d o ­ stęp do l i t e r a t u r y a f r y k a n i s t y c z n e j . N i e s t e t y w tego t y p u w y d a w n i c t w a c h t r u d n o u s t r z e c się od d r o b n y c h pomyłek c z y nieścisłości. O t o n a przykład w d w u a r t y ­ kułach dotyczących podobnej p r o b l e m a t y k i z n a j d u j e m y różną pisownię n a z w y tego s a m e g o języka n i e mówiąc o dość dużej różnicy w p o d a w a n y c h l i c z b a c h A f r y ­ kańczyków n i m posługujących się ( k w e s t i a jęz. s u a h i l i ) . W przyszłości t r z e b a b ę ­ dzie dołożyć w i e l e starań, b y ominąć podobne s y t u a c j e , ponieważ c z a s o p i s m o , które m a w s z e l k i e s z a n s e n a s t a n i e się vademécum a f r y k a n i s t y - a m a t o r a , n i e p o w i n n o być przyczyną jego niepokojów. Krzysztof Makulski � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/da3db26ecf29cd7152577f14ddf4c2eb.pdf 9438d92fb492e2f96dffa3afcbf967cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:550 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1964 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:503 Title A name given to the resource Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1964 t.8, s.363-408 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text R E C KULTURA W MIROWUJU tariewskiej, Spośród między E N INDIEJCEW, WKŁAD licznych wschodnią prac i refleksji naukowych z Nowym w Nauk ZSRR badawczych, zachodnią Moskwa globu stosunków dobie p o k o l u m b i j s k i e j E NASIELIENIJA pod r e d . A . W- J e f i m o w a AMIERIKI i I. A . Z o ł o - 1963, s. 327. traktujących póiKulą n a temat J KORIENNOGO K U L T U R U , praca zbiorowa wyd. Akademii Z o powiązaniach ziemskiego, kulturowych osadniczych zwłaszcza łączących n a osobną u w a g ę zasługują w kręgu Stary te, które Świat próbują skonstruować r a c h u n e k ustalający wkład r d z e n n e j ludności obu A m e r y k do ogólno­ ludzkiego dorobku cywilizacyjnego. Niezależnie b o w i e m od s p r a w w a g i z a s a d n i c z e j — wykorzystywania d l a najsłuszniejszych l e n i a się spod tego rachunku dążeń i nadziei u c i s k u całkowitego l u b częściowego reżimu k o l o n i a l n e g o wyzwo­ i budowa­ n i a w r a m a c h współczesnych przeobrażeń p o l i t y c z n y c h zrębów n o w o c z e s n y c h t u r n a r o d o w y c h , t a k a t e g o r i a p r a c poprzez o d p o w i e d n i e z e s t a w i e n i e faktów kul­ próbuje naświetlić amerykański proces h i s t o r y c z n y pełniej, kładąc n a c i s k n a d z i e d z i n y z n a ­ ne d o t y c h c z a s r a c z e j fragmentarycznie. b a r d z o różnorodnym zestawem kładu nych T a kategoria sięga do n a j s z e r s z y c h uogólnień myślowych dyscyplinach kulturowym, naukowych osiągniętym p r a c posługuje źródeł, l e c z także n i e m a l interesujących n a różnych etapach się wypracowanych człowiekiem rozwoju działania. Zależnie j e d n a k od tego, j a k i m e l e m e n t o m i w ny tylko i w jego różnych etapie wy­ poszczegól­ dorobkiem dziedzinach r a c h u n k u poświęca się g ł ó w ­ n i e uwagę, l u b od tego, j a k i c h a r a k t e r p o s i a d a s a m a p r a c a (np. r a c h u n e k t e n może być b a r d z i e j się n i e t y l k o n a każdym popularnonaukowy), r y g o r y s t y c z n y i ścisły, może też być przedstawio­ orientacyjnie. Spośród l i c z n y c h wartości wykształconych w kręgu r d z e n n y c h k u l t u r półkuli z a c h o d n i e j , które weszły w skład d o r o b k u ogólnoludzkiego dopiero po o d k r y c i u i s k o l o n i z o w a n i u A m e r y k i p r z e z Europejczyków, szczególne z a i n t e r e s o w a n i e w n a u ­ ce budziły od d a w n a umiejętności I n d i a n u p r a w i a n i a niektórych roślin j a d a l n y c h i przemysłowych n i e z n a n y c h w E u r o p i e , j a k również s t w o r z o n e p r z e z n i c h o d p o ­ w i e d n i e s y s t e m y gospodarki rolnej. Całkiem s a m o d z i e l n e wyhodowanie przez r d z e n n y c h mieszkańców A m e r y k i w i e l u o d m i a n k u k u r y d z y , ziemniaków, p o m i d o ­ rów, p i e p r z u , d y n i , kabaczków, fasoli, k a k a o , m a n i o k u , orzechów a r a c h i d o w y c h , bawełny, słoneczników i i n n y c h gatunków roślin j a d a l n y c h i przemysłowych d o ­ starczyły już w drugiej połowie ubiegłego s t u l e c i a p r z e d s t a w i c i e l o m myśli e w o l u c j o n i s t y c z n e j w c a l e m o c n y c h argumentów do p a r a l e l i z o w a n i a z j a w i s k rozwojo­ w y c h w k u l t u r z e l u d z k i e j . Z a s a d n i c z a znajomość u p r a w y roślin pożytecznych d l a e g z y s t e n c j i l u d z k i e j i w y n i k i gospodarcze osiągnięte w tej d z i e d z i n i e inspirowały również l i c z n y c h p r z e d s t a w i c i e l i późniejszego k i e r u n k u (tzw. historycznego) w n a u ­ k a c h e t n o l o g i c z n y c h do s w o i s t e j r e k o n s t r u k c j i dziejów k u l t u r y A m e r y k i p r z e d k o - �RECENZJE 364 l u m b i j s k i e j i do wyodrębnienia wyższych k u l t u r , które się t u rozwinęły, j a k o ośrodków d y s p o z y c j i i oddziaływania n a cały układ stosunków c y w i l i z a c y j n y c h półkuli.zachodniej. C o więcej, drogi r o z w o j o w e k o p i e n i a c k i c h k u l t u r I n d i a n z z a s o ­ bem o d p o w i e d n i c h składników k u l t u r o w y c h i i c h r o z m i e s z c z e n i e m p r z e s t r z e n n y m posłużyły także n a j w y b i t n i e j s z y m a m e r y k a n i s t o m n i e t y l k o do w y p r a c o w a n i a o k r e ­ ślonego postępowania b a d a w c z e g o w o d n i e s i e n i u do p r z e m i a n , którym podlegały r d z e n n e k u l t u r y A m e r y k i w o k r e s i e p r z e d k o l u m b i j s k i m , l e c z również i d l a s f o r m u ­ łowania r e p r e z e n t a t y w n y c h d l a n a u k i amerykańskiej uogólnień t e o r e t y c z n y c h . T e o ­ r i a areałów k u l t u r o w y c h F . B o a s a głosząca, iż poszczególne k u l t u r y składają się ze s w o i s t y c h ośrodków i przenikających siebie n a w z a j e m p e r y f e r i i zyskała s z c z e ­ gólnie mocną podbudowę w w y w o ł a n y c h źródłach e t n o g r a f i c z n y c h i r e k o n s t r u k c j i układów p r z e s t r z e n n y c h różnych typów i sposobów u p r a w i a n i a i w y k o r z y s t y w a n i a roślin w gospodarce ludów i narodów A m e r y k i przedkolumbijskiej. Również C. W i s s l e r i A . L . K r o e b e r w s t u d i a c h p r o w a d z o n y c h n a d p r o c e s a m i f o r m u ł o w a ­ n i a się k o n k r e t n y c h k u l t u r i g r u p e t n i c z n y c h w A m e r y c e , zarówno w o k r e s i e p r z e d k o l u m b i j s k i m , j a k i w c z a s a c h późniejszych, chętnie o r i e n t o w a l i się z j e d n e j s t r o n y n a r d z e n n i e amerykańskie w y s o k o rozwinięte k u l t u r y p r o d u k c y j n e z u d o ­ kumentowaną znajomością i r y g a c j i pól i nawożeniem oraz z dużym a s o r t y m e n t e m u p r a w roślin j a d a l n y c h i przemysłowych (np. u K e c z u a i C z i p c z a ) , z drugiej zaś n a s y s t e m y m i e s z a n e k o p i e n i a c k o - z b i e r a c k i e (np. u k a l i f o r n i j s k i c h K a c z i m i ) l u b zgoła n a g r u p y o gospodarce w y b i t n i e z b i e r a c k i e j . N i e m n i e j n a j b a r d z i e j ścisłe i k o n k r e t n e d a n e d l a o c e n y korzyści, które spłynęły n a ludzkość w związku z p r z e ­ jęciem od I n d i a n i c h umiejętności i doświadczenia w z a k r e s i e h o d o w l i w i e l u roś­ l i n j a d a l n y c h i przemysłowych, c z e r p i e m y p r z e d e w s z y s t k i m z badań i p r a c b o ­ taników, geobotaników i etnobotaników. Zwłaszcza w ostatnim dwudziestoleciu w sposób wiążący oświetlone zostały k w e s t i e początków i kierunków r o z w o j o w y c h w i e l u u p r a w , które dziś już rządzą gospodarką światową *. W kręgu zainteresowań r d z e n n y m i k u l t u r a m i A m e r y k i osobne m i e j s c e zajmują s t u d i a n a d bogatą indiańską toponimiką, sztuką i architekturą . W ogólnym b i l a n ­ sie dostarczają one w c a l e pokaźnego materiału n i e t y l k o do opracowań m o n o g r a ­ f i c z n y c h tego c z y innego z a k r e s u t e m a t y c z n e g o , l e c z również obok w y n i k ó w b a d a w ­ c z y c h w d z i e d z i n i e b o t a n i k i i e t n o b o t a n i k i z p o w o d z e n i e m są w y k o r z y s t y w a n e d a 2 Wiele 1 bardzo cennych kańskiego, ogłosił zmarły w prac, poświęconych 1951 r. P r e z e s sprawom Akademii łow. Spośród n i c h n a szczególne uwzględnienie zasługują tralnaja Amierika Nowogo Swieta, Wielikije wzaimootnoszienija pt. Akadiemik как oraz ostioumoj ziemliedielczeskije wydanie N. I. Wawiłow, n y c h wiadomości z p o g r a n i c z a g o, Kulturnyje rastienija Wozdieływajemyje sowa, g r a d 1930. G o s p o d a r c z e całym świecie kartofiela, omawia Moskwa cientr „Izbrannyje etnobotaniki zawiera Mieksiki, praca Gwatiemaly S . M. В u k a s o w a 2 Arte N. rozprawę, in Africa, I. Wawiłowa 1960. Dużo c e n ­ M. Żukowskie- i Kolumbii, i N. de México y de la America Istorija E. S z a r i n o j , poświęconą historii r o l i tej u p r a w y manioku w Afry­ S t a n f o r d 1959. Szczegółową bibliografię p r a c o s z t u c e M a j ó w p o d a j e S . T o s c a n o w precolombino Lenin­ ziemniaka w Ameryce i na ze szczególnym uwzględnieniem społecznej i gospodarczej ce opublikował W. J o n e s , Manioc Amieriki i ich pamięci p r a c a Р. Cíen- rastienij 1960, o r a z p r a c a S. M . В u к a - i kulturalne znaczenie uprawy 1938. Interesującą Wawii kulturnych T r u d y " , t. 2, M o s k w a i ich s o r o d i c z i , M o s k w a rastienija Mieksika dokołumbowoj poświęcone amery­ Z S R R , N. I . prace proischożdienija kultury specjalne pochodzenia Nauk Central, M e k s y k 1944. książce: �RECENZJE bardziej 365 s z e r o k i c h ujęć uogólniających. W j a k n a j b a r d z i e j zachęcający sposób w y ­ korzystał j e W. Z. F o s t e r w p r a c y n a d polityczną historią A m e r y k i , a zwłaszcza 3 H. Apteker przy w studiach obliczeniach 4 nad okresem korzyści i strat kolonizacji Nowego zapisanych h i s t o r i i narodów e u r o p e j s k i c h , j a k i w w Świata rozdziale dziejach rdzennej przez ludzkość, białych, na kartach ludności k o n t y n e n t u . •Refleksje n a u k o w e n a t e m a t w k ł a d u r d z e n n e j ludności obu A m e r y k do ogólno­ ludzkiego dorobku cywilizacyjnego spojrzenia poznawczego stanowią niewątpliwie poważne uzupełnienie n a amerykański proces h i s t o r y c z n y . C o więcej, p r z e z roz­ s z e r z e n i e i c h n a s t o s u n e k zależności j e d n y c h k u l t u r od i n n y c h i wyciągnięcie o d ­ powiednich wniosków uogólniających ruje bowiem drogę do o d e g r a n i a Toteż z dużym w poszerzonej go p r z e z zadowoleniem oprawie różne należy myślowej ogniwa zapewnia i m również z n a c z e n i e szersze, to­ większej r o l i w b u d o w a n i u przyjąć przedstawia kontaktów obszernych opracowane artykułów nowej pracy, która dorobek k u l t u r o w y I n d i a n i wiąże h i s t o r y c z n y c h z osiągnięciami ogólnoludzkimi. W w y d a n i u książkowym p r a c a nosi tytuł Kultura zestaw ogólnej t e o r i i k u l t u r y . opublikowanie omawiających indiejcew i pomyślana j e s t j a k o dość różnorodną są osiągnięcia w z a k r e s i e h o d o w l i tematykę . Osobno 5 roślin, z d o b y c z e a r c h i t e k t u r y , s z t u k i i m e d y c y n y , j a k i w p ł y w y k u l t u r y l u d ó w indiańskich n a współczesne języki Ame­ r y k i . W p o s t a c i o s o b n y c h artykułów ujęte są również rozważania n a temat m i e j s c a I n d i a n w społecznym i k u l t u r a l n y m życiu Stanów Z j e d n o c z o n y c h nej oraz udziału Eskimosów w o p a n o w a n i u A m e r y k i Północ­ A r k t y k i . N a dobrą sprawę każdy z t y c h artykułów p o w i n i e n być omówiony osobno. Z a t a k i m s t a n o w i s k i e m p r z e m a w i a ro argumentów w c a l e ważkich. K a ż d y b o w i e m n i e pomyślaną rozprawę, powstałą n a podkładzie s z e r o k o r o z b u d o w a n y c h specjalistycznych odpowiednich artykule, i a wykorzystujących dyscyplin naukowych. raczej pracy architekturze Majów (rozprawa przede w s z y s t k i m doświadczenie R . W. Kinżałow liczy bowiem z tzw. okresu spo­ z n i c h t r z e b a rozumieć j a k o s p e c j a l ­ studiów warsztatowe n a przykład w obszernym 125 stron), poświęconej klasycznego ( I I I — I X w.n.e.), sztuce wykorzystuje p r z e d e w s z y s t k i m b a r d z o s u m i e n n i e zestawioną literaturę p r z e d m i o t u . Toteż w jego wykładzie strona erudycyjna k u l t u r y I n d i a n do d o r o b k u wyraźnie góruje cywilizacyjnego nad refleksją na temat wktadu ludzkości. D o tej r e f l e k s j i R . W. Kin­ żałow nawiązuje właściwie dopiero w s a m y m końcu p r a c y . I n a c z e j n a t o m i a s t w y ­ padnie spojrzeć na rozprawy, interpretacji, korygowaniu, które powstały a nawet w s z y s t k i m artykuły A . I. D r o b i n s k i e g o , kiego. Myśl przewodnią tytuł: Indiejskije 4 W. H. artykułu A. J . D r o b i n s k i e g o elemienty w jazykách Oczerk Z. F o s t e r , Istorija Apteker, wyniku j a k również d w i e pracy n a źródłach, i c h rozprawy chyba i toponimikie W t y m s a m y m k i e r u n k u zorientowany 3 w w y w o ł y w a n i u n o w y c h . D o n i c h należą najlepiej Nowogo politiczeskoj istorii Amieriki, naroda. Zubric- oddaje s a m Swieta. jest również artykuł J . A . amierikanskogo przede J . A. Zubryckiego Moskwa Kolonialnaja 1953. era, Moskwa 1961. 5 L . A. F a j n b e r g , R. W. K i n ż a ł o w , ery); A. wogo Swieta; jazyka stran naroda jenije Wkład Isskustwo amierikanskich mujia, J . D r o b i n s k i j , Indiejskije J . A. Z u b r i c k i j , Andskogo Kieczua; Arktiki; L . A. nagorja; elemienty Wlijanije tenże, Fajnberg, „Apu Wkład — w mirowoje pierioda w jazyka L . A. Z o ł o t a r i e w s k a j a , i k u l t u r n o j żizni S. Sz. A. indiejcew klassiczeskogo jazykách kieczua Oliantaj" amierikanskich Miesto indiejcew ziemledielije, (III—IX w. naszijej i toponimikie na leksiku — pamiatnik eskimosow w No­ ispanskogo kultury w oswo- obszczestwiennoj �RECENZJE 366 Wlijanije jazyka Keczua na lieksiku ispanskogo jazyka stran andskogo nagorija Podstawę materiałową p r a c A . J . D r o b i n s k i e g o i J . A . Z u b r i c k i e g o stanowią s ł o w ­ n i c t w o indiańskie i o d p o w i e d n i e pożyczki w językach przybyszów e u r o p e j s k i c h . W A m e r y c e Północnej n a przykład do języków a n g i e l s k i e g o i f r a n c u s k i e g o n a j ­ większa ilość słów została zapożyczona od A l g o n k i n g (około 150). W i e l e słów z a p o ­ życzyli A n g l i c y i F r a n c u z i od Irokezów, którzy z a m i e s z k i w a l i w r e j o n i e W i e l k i c h J e z i o r i r z e k i Św. W a w r z y ń c a . W c a l e niemała ilość słów trafiła do języka a n g i e l ­ skiego i f r a n c u s k i e g o od p l e m i o n S i u , które zamieszkiwały stepy wewnętrzne, j a k również i od A t a b a s k ó w r o z p r o s z o n y c h n a o l b r z y m i e j p r z e s t r z e n i północnego z a ­ c h o d u do g r a n i c M e k s y k u . W A m e r y c e Łacińskiej n a t o m i a s t języki hiszpański i p o r t u g a l s k i zostały n i e m a l nasiąknięte słownictwem indiańskim. D o d a j m y , że do t y c h zespołów weszło także sporo afrykanizmów, co się zwłaszcza u j a w n i a w m o ­ w i e B r a z y l i jeżyków. 6 t W rozważaniach n a d z a k r e s e m i k i e r u n k a m i pożyczek językowych od I n d i a n A; J . D r o b i n s k i j i J . A . Z u b r i c k i j ujawniają w i e l e c i e k a w y c h d a n y c h zaczerpnię­ t y c h z różnych d z i e d z i n stosunków społecznych i k u l t u r o w y c h , powstałych i n a r o ­ słych w w y n i k u przekształcenia d a w n e g o o b l i c z a A m e r y k i p r z e z białych k o l o n i z a ­ torów. Między i n n y m i w świetle p r z y t o c z o n y c h materiałów r a z j e s z c z e p o t w i e r d z a się s w o i s t a r o l a t z w . „języków h a n d l o w y c h " w nawiązywaniu kontaktów międzyśrodowiskowych i i c h głębsze z n a c z e n i e w utrwalającej się więzi kulturowej. D a l e k o sięgają również u w a g i J . A . Z u b r i c k i e g o , w y p o w i e d z i a n e n a k a n w i e o d c z y ­ t y w a n i a z m i a n w obszarze językowym K e c z u a . D y n a m i k a r o z w o j o w a tego zespołu językowego p o z w a l a a u t o r o w i widzieć przyszłość l i t e r a c k i e g o języka hiszpańskiegow k r a j a c h a n d y j s k i c h , w ściślejszym powiązaniu z K e c z u a . C o więcej, jego z d a n i e m n a t y m podkładzie wyraźniej rysują się p e r s p e k t y w y dalszego zbliżenia pomiędzy językami niektórych k r e o l s k o - m e t y s k i c h narodowości, p r z e d e w s z y s t k i m E k w a d o r u , Peru i Boliwii. N a osobne podkreślenie zasługuje także sposób w y k o r z y s t y w a n i a p r z e z a u t o ­ r ó w l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u . P o s z e r z a on z n a c z n i e k l a s y c z n y m o d e l p o p r a w n e g o w a r s z t a t u p r a c y n a u k o w e j w k i e r u n k u gotowości wypełnienia zadań s p e c j a l n y c h . Piśmiennictwo b o w i e m w y k o r z y s t a n e w artykułach A . J . D r o b i n s k i e g o i J . A . Z u ­ b r i c k i e g o służy równie dobrze ścisłym s t u d i o m językoznawczym w z a k r e s i e l e k s y k i indiańskiej j a k i r e f l e k s j i n a t e m a t w k ł a d u r d z e n n e j ludności obu A m e r y k do ogólnoludzkiego d o r o b k u c y w i l i z a c y j n e g o . Również z a m i e s z c z o n e w książce artykuły L . A . F a j n b e r g a i J . A . Z o ł o t a r i e w skoj wymagają j e s z c z e innego s p o j r z e n i a . Artykuł L . A . F a j n b e r g a Wkład amierikanskich indiejcew w mirowoje ziemliedielije, w krótki i treściwy sposób b i l a n s u j korzyści, j a k i e osiągnęła g o s p o d a r k a światowa n a s k u t e k szerokiego u p o w s z e c h n i e ­ n i a w i e l u ziemiopłodów w y h o d o w a n y c h n a g r u n c i e amerykańskim w c z a s a c h p r z e d k o l u m b i j s k i c h . Z a r ó w n o obszerne wyciągi z l i t e r a t u r y , j a k i l i c z n e d a n e z a c z e r p ­ nięte ze studiów geografii roślin i h i s t o r i i gospodarczej świata dobrze przygotowują c z y t e l n i k a do zajęcia odpowiedniej postawy w o b e c całokształtu s p r a w , które próbują rozwiązać współczesne r u c h y społeczno-polityczne w A m e r y c e . I n n y zespół zagadnień p o r u s z a L . A . F a j n b e r g w d r u g i m a r t y k u l e pt. Wřcíaď amierikanskićh eskimosow w oswojenije Arktiki. A u t o r słusznie z w r a c a u w a g ę n a dysproporcję, j a k a z a c h o d z i pomiędzy s t a n e m l i c z e b n y m Eskimosów a napięciem u w a g i b a d a w c z e j i m poświęconej. I s t o t n i e , n i e w i e l k a s t o s u n k o w o g r u p a , licząca 6 P o d pojęciem krajów P e r u , Boliwię, E k w a d o r , „Andskogo n a g o r j a " północny o b s z a r autor rozumie przede C h i l e i Argentynę. wszystkimi �RECENZJE zaledwie około 50 000 l u d z i żyjących w 36? r o z p r o s z e n i u n a A l a s c e , w północnej K a ­ n a d z i e , G r e n l a n d i i i częściowo (przeszło 1 000 l u d z i ) n a w s c h o d z i e kockiego i na wyspach W r a n g l a , wzbudzała od d a w n a i budzi Półwyspu C z u - nadal niesłabnące z a i n t e r e s o w a n i e wśród l i c z n y c h b a d a c z y , reprezentujących w s z y s t k i e odłamy n a u k i 0 człowieku Eskimosi i jego działalności. zamieszkują największego zbliżenia podejmowanych Jest po o b y d w u lądów prób to całkiem stronach azjatyckiego formułowania zrozumiałe, Cieśniny jeśli Beringa, się zważy, a więc poglądów na proces Ameryki, czy też wokół obracająca się wokół p r o b l e m u k w e s t i i ułożenia ogniwo w r e ­ Toteż z a l u d n i e n i a kontynentów się stosunków k o w y c h i e t n i c z n y c h n a o b s z a r z e półkuli z a c h o d n i e j od zaludnienia dróg i kierunków m i g r a c j i l u d z k i c h z k o n t y n e n t u a z j a t y c k i e g o . każda k o n c e p c j a n a u k o w a że- miejscu i amerykańskiego, i że niezależnie nowych A m e r y k i , Cieśnina B e r i n g a stanowiła i s t a n o w i n a d a l n a j m o c n i e j s z e konstrukcji w antropologicznych, języ­ musi niejako z natury rzeczy nawiązywać do Eskimosów, widząc poprzez p r y z m a t i c h „miejsca n a z i e m i " u t r w a ­ lony kształt w c z e s n e j powszechnego wać h i s t o r i i k o n t y n e n t u . Zupełnie zainteresowania się do najcięższych jednak specjalnym E s k i m o s a m i j e s t to, że p o t r a f i l i warunków życia w powodem aktywnie Arktyce. Jeden z dostoso­ najwybitniejszych znawców A r k t y k i i j e j mieszkańców, F r i d t j o f N a n s e n , pisząc o E s k i m o s a c h z całą mocą podkreśla, że objęli oni w p o s i a d a n i e te obszary, którymi w s z y s c y w z g a r d z i l i . W jego ocenie E s k i m o s i powoli, ale stale doskonaląc się w ustawicznej walce ostatecznie z d o b y l i doświadczenie, j a k i e g o poza n i m i n i k t i n n y n i e osiągnął. M o d e l kultury Eskimosów uformowany niejednokrotnie analizowany zastanawiano 1 nad się zespołem Ostatnio nad cechami środków, również Kaj w ciężkich warunkach życia w Arktyce był w piśmiennictwie e t n o g r a f i c z n y m . N i e j e d n o k r o t n i e c h a r a k t e r y s t y c z n y m i działalności które dopomogły Birket-Smith do osiągnięcia systematyzując 7 Eskimosów, wysokich sposoby też jak wyników. przystosowywania się do w a r u n k ó w p r z y r o d n i c z y c h i poddając ocenie w y n i k i osiągnięć w tej k a t e ­ gorii działania ludzkiego wydziela Eskimosów w osobną grupę, podkreślając i c h wysoką zdolność do twórczej działalności w w a r u n k a c h s p e c j a l n y c h i b a r d z o t r u d ­ n y c h dla egzystencji. Również i L . A . F a j n b e r g b u d u j e swój artykuł n a przeświadczeniu, że k u l t u r a Eskimosów p r z e d s t a w i a występujących w r z a d k i przykład d o s t o s o w a n i a Arktyce. Na przykładach z E s k i m o s a m i powstałych w procesie o p a n o w y w a n i a korzyści, j a k i e w y n i e s i o n o obecnie. nia z nich w się człowieka do w a r u n k ó w zaczerpniętych z historii A r k t y k i autor przeszłości i co w kontaktów charakteryzuje t y m z a k r e s i e osiąga C h a r a k t e r artykułu, j a k zresztą całej książki ( p o p u l a r n o n a u k o w y ) , rzecz prosta autora od d r o b i a z g o w e j analizy materiałowej, j a k również z w a l a n a o p e r o w a n i e dużymi skrótami myślowymi. N i e osłabia to j e d n a k ności głównego rdzennej jącego dorobek spośród celu, obiektywnej ludów artykułów z wyższej amerykańskich zamieszczonych w płaszczyzny refleksji b o w i e m t y l k o do omówienia sunków kulturowych wyszedł spod stwiennoj oceny wyników ludności A m e r y k i , j a k i potrzeby w z k u sprawom różnych Kultura zespala­ ogólnoludzkimi. indiejcew o węższym Ostatni schodzi niejako- zakresie. Ogranicza Zjednoczonych Ameryki i nosi tytuł Miesto Sojedinionnych Sztatow Północnej. indiejcew Amieriki. Na omówienia złożonej s t r u k t u r y c y w i l i z a c y j n e j Stanów Z j e d n o c z o n y c h 7 odłamów powiązań i w p ł y w ó w k u l t u r y I n d i a n n a układ Stanach żizni osiągnięciami K a j B i r k e t - S m i t h, Primitive Man and His Ways, się sto­ Artykuł w tle po­ widzial­ u s t a l e n i a właściwego łącznika książce pióra I . A . Zołotariewskoj i kulturnoj działalności się zwal­ obszczekrótkiego Ameryki L o n d o n 1960. Pół- �368 RECENZJE nocnej autorka wego relacjonuje rejestrując „Jeżeli w przede przebieg procesu wszystkim przeszłości — stan wzajemnego rzeczy, pisze autorka — w oddziaływania który kulturo­ występuje współcześnie. okresie kolonizowania Ameryki, jak również w początkach i s t n i e n i a Stanów Z j e d n o c z o n y c h , w p ł y w y indiańskie kształ­ towały się w wszystkim płaszczyźnie w zakresie kontaktów wytwarzania bezpośrednich dóbr stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h utorowały sobie kultury pod amerykańskiej różną postacią za pośrednictwem imprez stości układ w z a j e m n y c h cjalny. Z jednej działywują na swej ocenie odnalezienie kich literatury, próbuje osiągane „własnej grup cech również rzeczywi­ charakter bardzo różnych różnego r o d z a j u obecnie kultury w spe­ g r u p indiańskich w Stanach państwowy Indian, I. A. n a której zmierzające napo­ i społeczny w Sta­ kierunki rozwoju rodzi­ Zołotariewskaja poddaje jedno­ wyniki. na Co spotkałyby w od- Zjedno­ przeszkody". oddziaływać t y m zakresie drogi", indiańskich rodzimych jak wytworzonej posiada kultury środki, z a których pomocą a p a r a t tradycyjnych form cześnie ku rozwojowej Zjednoczonych mych, sztuki, aktualnie kulturowych rodzimej przede narastania zaś źródło t y c h w p ł y w ó w — r o d z i m a k u l t u r a I n d i a n — drodze Analizując nach W n a d a l n a kulturę zgrupowań narodów panujących c z o n y c h , z drugiej tyka wpływy się miarę zgoła inną drogę. -Przenikają one do nauki, rozrywkowych. stosunków strony i uzewnętrzniały m a t e r i a l n y c h , to w kierunku więcej, autorka postuluje się wysiłki i dążenia wyraźniejszego wszyst­ wyodrębnienia kulturowych. Pozornie może się wydać, że a u t o r k a schodząc z wyższej płaszczyzny sprawom wyłącznie dotyczących o b s z a r u Stanów Zjednoczonych refleksji i koncentru­ jąc z a i n t e r e s o w a n i a n i e m a l całkowicie n a p r z e m i a n a c h współczesnych zyskała n i e ­ jako lepszą widzialność V/ postępowaniu się prosto. Dążąc tradycyjnej w do W zjawisk i rzeczywistości wielostronnego tym samym jednak oświetlenia większą sprawa powiązań nie I . A . Zołotariewskaja którym rzecz prosta wykorzystała przeważają obszerne amerykańskie łączących radzieckich. Zmierzają one konsekwetnie do Stanach i nauko­ wydawnicze. także p r a c e wydobycia elementy w piśmiennictwo pozycje m n i e j , w piśmiennictwie t y m osobne m i e j s c e zajmują łatwość przedstawia k u l t u r y I n d i a n z współczesnym n u r t e m życia k u l t u r a l n e g o Zjednoczonych we, zachodzących poznawczym. ustalenia czynników s p r a w c z y c h , które przerwały ciągłość rozwojową k u l t u r y I n d i a n , zniweczyły z bardziej odległą przeszłością i które n a d a l ciążą n a k i e r u n k a c h r o z w o j u kulturowych przetrwałych w zasadniczego k i e r u n k u spojrzenia W rozprawie różnych u g r u p o w a n i a c h I . A . Zołotariewskaja łalność artystyczną, uprawianą ugrupowania doborem działania t y k i społecznej p r o w a d z o n e j pytaniami indiańskich. N i e autorka obejmuje badawczymi materiał z e b r a n y jako zmieniając n i m nowe objęła głównie cele. dzia­ p r z e z autorkę każe myśleć n a d instrumentu na nowych przez Stany Zjednoczone w zasadach opartej na ten temat poli­ s t o s u n k u do I n d i a n , j a k poszukiwań „własnej d r o g i " , będącej wykładnią p r o g r a m u go s a m y c h I n d i a n . R e f l e k s j a więzy resztek zarówno p r z e z poszczególne j e d n o s t k i , j a k i różne indiańskie. B o g a t y środków i w wypadku poznawczego Nie­ amerykanislów społeczne­ r o d z i z k o l e i inną. Każe b o w i e m się zastanowić również n a d t y m , c z y działalność a r t y s t y c z n a tego r o d z a j u , j a k t k a c t w o , garncarstwo, dostatecznie rzeźba w wysoką uważać u p r a w i a n i e i całkowity w y r a z wane różnych t w o r z y w a c h , rangę w świadomości tej c z y i n n e j gałęzi s z t u k i l u d o w e j i c h dążeń n a r o d o w y c h , są przetrwałe f o r m y również rzeczą w ł a ś c i w ą polichromia, malarstwo wynaradawianych nawet itp., p o s i a d a Indian, lub amatorskiej jeżeli do tego c e l u żeby móc za pełny wykorzysty­ twórczości r o d z i m e j . C z y w związku z t y m nie byłoby zwrócić uwagę na pewne, określone podobieństwa z j a - �RECENZJE 369 w i s k i zagadnień społecznych, które występowały j e s z c z e kilkadziesiąt l a t t e m u w niektórych k r a j a c h e u r o p e j s k i c h , n p . w P o l s c e , i które n i e dadzą się r o z p a ­ trywać i n a c z e j , j a k t y l k o w płaszczyźnie układających się stosunków między wsią a m i a s t e m . Między i n n y m i n i e p o k o i także myśl, c z y „własna d r o g a " , która p o w i n n a doprowadzić do wyraźnego p o s t a w i e n i a s p r a w y odrębności k u l t u r o w e j I n d i a n , w s k u t e k tego, że zespoli w z j e d n o c z o n y m działaniu w s z y s t k i c h p r z e d s t a ­ w i c i e l i ludów indiańskich, w r e z u l t a c i e n i e s p o w o d u j e z a t a r c i a t a k b a r d z o c h a ­ r a k t e r y s t y c z n y c h d l a d a w n y c h k u l t u r amerykańskich różnic środowiskowych. Otóż a k t u a l n a rzeczywistość e t n o g r a f i c z n a w S t a n a c h Z j e d n o c z o n y c h d o s t a r c z a w i e l e b a r d z o różnorodnego materiału do studiów i dociekań n a u k o w y c h , co z k o l e i nastręcza dostateczną ilość p o w o d ó w do s t a w i a n i a pytań b a d a w c z y c h sięgających różnych d z i e d z i n życia społecznego. Toteż n i e małym s u k c e s e m a u t o r k i j e s t w y ­ dobycie ze współczesnych s k o m p l i k o w a n y c h przebiegów r o z w o j o w y c h o d p o w i e d n i e ­ go zespołu faktów i p r z e d s t a w i e n i e i c h w określonej o p r a w i e myślowej, n a w i ą ­ zującej do głównego t e m a t u książki. T r z e b a rozumieć, że zakończenie rozważań 0 u d z i a l e I n d i a n w ogólnoludzkim d o r o b k u c y w i l i z a c y j n y m o d p o w i e d n i m a k c e n ­ t e m , zaczerpniętym ze współczesnego układu stosunków k u l t u r o w y c h w S t a n a c h Zjednoczonych A m e r y k i Północnej, nie j e s t dziełem p r z y p a d k u . K o n s t r u k c j a b o w i e m książki każe sądzić, że w y r a s t a ona z z a s a d n i c z e g o k i e r u n k u z a i n t e r e s o ­ w a ń e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j dziś już p r o g r a m o w o uwzględniającego b a d a n i a a k t u a l ­ nej rzeczywistości e t n o g r a f i c z n e j j a k o o g n i w a p r o c e s u h i s t o r y c z n e g o . C o więcej, t r z e b a też podkreślić konsekwentność postępowania metodologicznego. O ile większość artykułów w książce Kultura indiejcew s t a r a się wykazać r o z m i a r y udziału k u l t u r y I n d i a n w f o r m o w a n i u się k u l t u r y światowej w dobie p o k o l u m b i j s k i e j , a więc p o p r z e z u w y p u k l e n i e elementów w z a j e m n e g o oddziaływania n a w i ą ­ z u j e także do myśli: co m i a n o w i c i e zaczęło łączyć kulturę ludzką od c h w i l i , k i e d y znikły białe p l a m y n a m a p a c h świata — artykuł I . A . Zołotariewskoj p r z y p o m i n a , co p o m i m o dokonujących się współcześnie p r z e m i a n wciąż n a d a l d z i e l i kulturę ludzką. Witold SOWIETSKAJA Omawianie E T N O G R A F 1 J A , 1961—1962. tych dwóch dotyczących p o d s t a w o w y c h roczników szy z n i c h 1 etnografii omawia „SE" zagadnień e t n o g r a f i i 1 metod. Wymienić tu t r z e b a p r z e d e zagadnienia Dynowski radzieckiej wypada rozpocząć od artykułów r a d z i e c k i e j , j e j a k t u a l n y c h zadań w s z y s t k i m d w a artykuły omawiające w związku z XXII Zjazdem tut RSFSR, n a U k r a i n i e , Białorusi, w Etnografii AN Pierw­ głównie osiągnięcia e t n o g r a f i i r a d z i e c k i e j po X X i X X I z j a z ­ d a c h P a r t i i , podkreślając szczególnie rozwój badań n a d współczesnością w bieżące KPZH. ZSRR Uzbekistanie, współpracował w Turkmenii, Gruzji przygotowywaniu planów radziecką itd. I n s t y ­ gospodar­ c z y c h , m. i n . p l a n u w y k o r z y s t a n i a r e z e r w r o b o c z y c h n a niektórych t e r e n a c h Z S R R i współpracował z różnymi i n s t y t u c j a m i państwowymi. K o l e j n y artykuł o m a w i a .Zjazdu KPZR . 2 Sowietskaja s. 3 — 8 . 1 2 KPSS, 24 - Autorzy z a d a n i a r a d z i e c k i e j etnografii w świetle uchwał tego artykułu etnografija nakanunie Osnownyje zadaczi sowietskoj „SE", 1961, n r 6, s. 3 — 8 . E t n o g r a f i a P o ' s k a , t. V I I I podkreślają, XXII etnografii Sjezda w że etnografia KPSS, swietie jest z „SE", rieszenij XXII jednej 1961, n r 4, XXII Sjezda �RECENZJE 370 strony ,,Nie nauką historyczną, ale równocześnie posiada duże m a żadnej t a k i e j d z i e d z i n y życia e k o n o m i c z n e g o , nego, w której p r a w i d ł o w o z o r g a n i z o w a n e w y k o r z y s t a n e w codziennej nien wykrywać badania walory dla praktyki, społecznego czy ideologicz­ etnograficzne n i e mogłyby p r a k t y c e b u d o w y k o m u n i z m u " (s. 4). „Etnograf dotychczasowe osiąg­ nięcia b u d o w y k o m u n i z m u i t y m s a m y m przyczyniać się do jego s z y b k i e g o rozwo­ ju" i narastające (s. 5). E t n o g r a f badać norm komunizmu, radziecki powinien kształtowanie jest b a d a n i e elementy się n o r m uogólnić być powi­ wykrywać komunistycznego przeżytki ustrojów minionych współżycia. W a ż n y m zadaniem z a c i e r a n i a się różnic n a r o d o w y c h n a bazie kształtowania się j e d n a k i c h i wzorów współżycia i rozpowszechniania się języka s p e c y f i c z n y c h w a r u n k ó w , w j a k i c h żyją poszczególne g r u p y nieść ważną pomoc w daniem jest w y k a z y w a n i e , etnografów zaspokajaniu potrzeb rosyjskiego. narodowe, Badanie może p r z y ­ t y c h narodów. D a l s z y m ważnym z a ­ iż t y l k o n i e k a p i t a l i s t y c z n a droga rozwoju może być k o r z y s t n a d l a młodych państw A z j i i A f r y k i . Wiąże się z t y m k o n i e c z ­ ność w a l k i z różnego r o d z a j u jącymi do n a u k i Bardzo mocno aktywnego ideologiami kolonialnymi i rasistowskimi, przenika­ zachodniej. podkreślona zaangażowania się została w wszystkich omawianym radzieckich artykule ośrodków konieczność etnograficznych do badań n a d współczesnością. K o n i e c z n e jest w związku z t y m s z y b k i e n a w i ą z a ­ nie współpracy z innymi dyscyplinami p o g r a n i c z n y c h , j a k etnogeografii, społecznymi Wśród tych d y s c y p l i n pogranicznych z w r a c a pogranicznej między Folklorystyka, etnografią a etnolingwistyka i uwagę brak ekonomią i j a k n p . paleoetnografia. i ekonomii do d r o b n y c h mienionej pliny miałoby się ludów w zamieszkujących nauce zachodniej, niach w bardzo interesującym n a d życiem i kulturą przegląd czesności. dotychczasowych Podkreśla, Związek R a d z i e c k i . Pominięcie że k o n c e p c j a badań i niżej narodów publikacji wy­ dyscy­ programowo w bu­ artykule. wyżej artykułach znajdu­ o etnograficznych ZSRR . 3 Autor bada­ daje bogaty poświęconych radzieckiej współ­ z władzami radzieckimi zaczęła etnografów się tuż po zwycięstwie r e w o l u c j i , l e c z w i e l e takiej M . H e r s k o v i t s a , 1955). P o ś r e d ­ a r t y k u l e Ł. P. P o t a p o w a że współpraca dla ogóle go n i e mają, społe­ cytowanych socjalistyczną socjologią. odnie­ n i e zaangażowanej w a znaczenie dla budowy omawianym myśli p r z e d s t a w i o n y c h itd. dyscypliny Ważne to jest szczególnie w Anthropology n i o z w r a c a n a to u w a g ę P o t a p o w w jemy dyscyplin badań n a p o g r a n i c z u znaczenie razi t y m bardziej, n o w e g o życia (por. Economic Rozwinięcie znikome albo też w kapitalne i komunistycznego. dyscypliny pogranicznej pojawiła dowaniu etnografią mają W y d a j e się, że zwłaszcza r o z w i j a n i e opisowej czeństwa s o c j a l i s t y c z n e g o sieniu rozwijanie odpowiedniej między paleoetnografia ważnych d l a p r a k t y k i badań n a d współczesnością etnografii oraz f o l k l o r y s t y k i , e t n o l i n g w i s t y k i , paleoetnografii najistotniejszych zjawisk gi r a d z i e c k i c h etnografów, j a k n a przykład proces kolektywizacji w uszło uwa­ latach t r z y ­ d z i e s t y c h . N a s i l e n i e badań n a d współczesnością d a t u j e się od k i l k u l a t , p r z y c z y m niektóre j e j p r o b l e m y klasy robotniczej. narodami Związku są n a d a l n i e d o s t a t e c z n i e b a d a n e , Obfite są b a d a n i a Radzieckiego, ale badania treść, „są n i e s t e t y często o p r a c o w a n e podkreśla, cjalna ekspedycja 1959 r. działa w tylko w ramach j a k m. i n . życie i k u l t u r a wsią te, choć c e n n e radziecką i małymi ze względu n a swą aspekcie opisowym" Instytutu Etnografii do badań n a d współczesnością, Ł. P. P o t a p o w , Etnograficzeskoje izuczenije narodów SSSR, „SE", 1962, n r 2, s. 3—19. 3 ta że od n a d współczesną złożona (s. 15). A u t o r AN z 18 s e k c j i , socjalisticzeskoj ZSRR spe­ z których kultury i by- �RECENZJE 3 bada współczesne życie narodu szczególny n a c i s k n a w y k r y w a n i e przeszkadzających w 371 rosyjskiego. zwyczajów, budowaniu W badaniach tych kładzie komunistycznego społeczeństwa. Omawiając s t u l a t y p r a k t y c z n e autor podkreśla z n a c z e n i e e k o n o m i i j a k o d y s c y p l i n y ważnej Z sesji d l a współpracy w b a d a n i a c h wymienioną naukowej, święconej muzeów wyżej która aktualnym się w zadaniom łączy się także Rydze w dniach radzieckiej ze 7—16 c z e r w c a etnografii, a w specjalnej 1962 г., p o ­ szczególności zadaniom 4 Główne problemy etnograficznych Omawiana 5 sprawozdanie etnograficznych . doświadczonych b a d a c z y : wa . W. publikacja badań n a d n a r o d a m i J . Krupianskaja, stanowi referat rozprawy. ZSRR Ł. P. P o t a p o w wygłoszony n y m w Paryżu w l e c i e 1960 г., a więc n a p i s a n y omawia badanych n a kongresie etnologicz- wcześniej niż w y m i e n i o n e rozwój społeczeństw l u b społeczności, ponieważ t y l k o w t e n sposób R a d z i e c k i m idą grup wyżej całościowego można dać pełny obraz i c h życia. B a d a n i a n a d współczesnymi p r o c e s a m i Związku zespół i Ł. N. T i e r i e n t i e - C h a r a k t e r y s t y c z n e jest, że a u t o r z y podkreślają konieczność ujmowania w po­ szczególnie n a d współczesnością. tematyką odbyła się sposobów myślenia i postępowania etnicznych, w 2) dwóch kierunkach: przeobrażenia 1) kształtowanie ekonomiki, kultury i przemian się i życia dalszy narodów ZSRR. W Związku nowe narody Radzieckim n y c h . Szczególnie c i e k a w e się różnorodnych niczych. skupiskami n a zajętych się aktualnie albo p r z e z procesy g r u p ludności Takimi zakładane tworzą albo s a m o d z i e l n i e , do większych pod uprawę są ziemiach przemysłowych Kazachstanu. i narodów Z w i ą z k u „jest s a m człowiek", kulturowe, jego umysłowość, n a w y k i dróg jego życia, n o w e g o t y p u r o d z i n y , t w o r z e n i e gorii zawodowych itd. Dotyczy to w klasy robotniczej. Prowadzone przez rakter konsekwentnie ujmowane od s w y c h równej mierze etnografów h i s t o r y c z n y c h przeglądów, początków poprzez rozwój plemien­ lub m. in. sowchozy p r o b l e m e m badań n a d przeobrażeniami p l e m i o n wych plemiennych grup związku z p r z e s i e d l a n i e m ośrodków narodowości grup się różnych e t n i c z n e toczą się w różnych ostatnio z dawnych stapianie i Centralnym Radzieckiego kształtowanie się n o ­ się różnych n o w y c h chłopstwa czym kate­ kołchozowego, co radzieckich badania przy rol­ miasta mają badane cha­ zjawiska i współoddziaływanie z są innymi zjawiskami. W omówionym artykule dań n a d współczesnością, w gdy zwraca uwagę t y m c z a s e m wygłoszony n a t y m s a m y m d a n i a c h etnografii mal zupełnie silne zaakcentowanie i życiem k l a s y zjeździe r e f e r a t S . P. Tołstowa problematykę zainteresowanie klasy o za­ robotniczej . 6 współczesnością znajduje wyraz w publikacjach z a m i e s z c z a n y c h w „SE". I t a k w 1961 r. n a 15 artykułów z a m i e s z c z o n y c h w „Materiały ba­ robotniczej, r a d z i e c k i e j stawiał tę problematykę n a d a l s z y m m i e j s c u , a n i e ­ pomijał Narastające szczególnie t y m badań n a d kulturą i s t u d i a z etnografii współczesnych, t j . o k r e s u i antropologii budowy socjalizmu ZSRR" aż 12 dotyczyło i komunizmu w ZSRR. dziale zagadnień Najwięcej, bo 9 artykułów, dotyczyło p r z y t y m -małych narodów Z S R R , zaś 3 artykuły chłop4 G. S. Masłowa, sowriemiennym nr T. W. Staniukowicz, etnografii i Sessija etnograf iczeskich poswiaszczennaja muziejew, „SE", 1962, 5, s. 139—143. 5 W. Osnoumyje nr zadaczam J. K r u p i a n s k a j a , problemy Ł. etnograficzeskogo P. Potapow, izuczenija 3, s. 3—18. 6 P o r . „Etnografia Polska", Ł. N. narodów t. 6: 1962, s. 415—416. T i e r i e n t i e w a, SSSR, „SE", 1961, �RECENZJE 372 s t w a r o s y j s k i e g o l u b białoruskiego. W 1962 r. jest t y c h artykułów trochę m n i e j , bo 10 n a łączną ilość 17. D w a z n i c h są poświęcone r o s y j s k i e m u chłopstwu kołcho­ zowemu, innych 6 małym n a r o d o m , artykułów W dotyczy obu r o c z n i k a c h metodologicznym, a 2 k u l t u r z e robotników także pośrednio „SE" znajdujemy (Litwa i Kazachstan). Parę współczesności. kilka prac poświęconych p r z y c z y m szczególne z a i n t e r e s o w a n i e zagadnieniom budzą t r z y z n i c h . Chro­ nologicznie p i e r w s z y jest r e f e r a t M . G . L e w i n a o d a n y c h e t n o g r a f i c z n y c h i a n t r o ­ pologicznych jako źródłach h i s t o r y c z n y c h . Źródła pisane 7 przez dane archeologiczne, etnograficzne, mogą być s t a w i e t y c h d a n y c h następstwa wydarzeń jest t r u d n e i m u s i być bardzo krytycznie. etnograficznymi Szczególnie zastępowane l i n g w i s t y c z n e i t d . , ale śledzenie n a p o d ­ skomplikowane jest przeprowadzane posługiwanie związanymi z kulturą materialną i duchową. A u t o r się danymi podkreśla, że e t n o g r a f o w i e r a d z i e c c y w y p r a c o w a l i teorię (concept — w g a n g i e l s k i e g o s t r e s z c z e n i a ) typów ekonomiczno-kulturowych, obejmujących specyficzne to jest stającym n a j e d n a k i m poziomie r o z w o j u dobnych warunkach etnograficzne dają uwarunkowanych i k u l t u r y , właściwych z tych typów mogą w i e k u , t a k względnego pleksowe ujęcia. wysuwane Propozycje istotne rozprawie problemy o książce Marcela metodologicznych niedostatki tej z ostatniej w zaś adresem M. i metod" Griaule'a, iż de etnografii . uogólnień określa choćby poruszyła J . P. A w i e r k i j e w a , amerykańskich chyba poprzednio etnologów on jako teorii i strony jako miejscami zbyt wości j a k o w prostej daleko, skoro autorka konglomerat etnografii, ocenie 9 całą linii wynik wpływów freudyzmu wyjść Podobną osobowości . traktuje prowadzi wywodzących musi Lewina. koncepcją uwagę na co do c z y s t y c h opisów, „cały o kulturze artykuł swej się są z a r z u t y a u t o r k i pod która poddała b a r d z o ostrej z zwraca nieuzasadnionych, etnografię w i szerszych metodologii, że d y s k u s y j n e nauka omówiony związane kom­ propozycje I. S z a r e w s k a j a poza r a m y t r a d y c y j n y c h d y s c y p l i n i t r a d y c y j n i e r o z u m i a n e j świadczy podobne Autorka 8 ogólnej się j e d n a k , (s. 48—49). E t n o g r a f i a wszystkim takie l'Ethnographie się u c z o n y c h - z j e d n e j do w y p r o w a d z a n i a poważnymi j e s t łączenie różnych bardzo p o r u s z a В. Methode francuskiej zakresie głównie z p s y c h o l o g i i . W y d a j e stosunkowo (1938) p r z e z K . D o b r o w o l s k i e g o . Griaule'a s k u t k a c h do o g r a n i c z a n i a drugiej przypominają metodologiczne problemach w w y n i k mogą dać p r z e d e w n a s z e j n a u c e wcześniej Bardzo być o b r a z t y l k o przybliżony, zagrożony Lewina pozo­ j a k i bezwzględnego. niedokładnościami, dlatego w b a d a n i a c h przeszłości potrzebne dyscyplin granicznych. Pozytywny modeli ludom społeczno-gospodarczego i żyjącym w p o ­ n a t u r a l n y c h . Niektóre dokładnie określane co do s w o j e g o Ponieważ d a n e historycznie postaci gospodarki i nauk wychodzi jak o tym problematykę niektóre Krytyka problematykę i reakcyjnej teorie ta idzie osobo­ postawy nie­ których u c z o n y c h . Wreszcie czych 7 wymienić studiach nad trzeba folklorem interesujący 1 0 M . G . L e w i n, Etnograficzeskije czeskij istocznik (k artykuł R . R . G e l g a r d t robotniczym . mietodołogii Autorka i antropołogiczeskije izuczenija istorii o rozpatruje porównaw­ porównawczo matieriały как i s t o r i - biespismiennych narodów), „SE", 1961, n r 1, s. 20—27. 8 В. I. S z a r e w s k a j a , mietodołogii 9 10 „Etnograficzeskij raietod" francuzskoj etnografii, J . P. A w i e г к i j e w a, Etnofrejdizm w SSzA, R. R. w sowriemionnoj Gelgardt, 1962. n r 5. s. 5—14. O srawnitielnom izuczenii Marsela Griola i woprosy „SE", 1962, n r 6, s. 43—54. „SE", 1962, n r 4, s. 3 — 1 5 . raboczego folkłora, „SE", �RECENZJE 373 t e m a t y różnych opowiadań i pieśni górniczych biorąc pod u w a g ę głównie m a t e ­ riały c z e s k i e , n i e m i e c k i e i r o s y j s k i e , á także a n g i e l s k i e i i n n e . Trochę n i e m i l e u d e r z a zupełne pominięcie materiałów p o l s k i c h , choćby w y d a n y c h w 1958 r. p r z e z J . Ligęzę. N a t y m m i e j s c u zasługuje j e s z c z e n a wzmiankę interesujący artykuł amerykańskiego a r c h e o l o g a J . A . F o r d a o n o w y c h m e t o d a c h ilościowych z w i ą z a ­ n y c h z ustalaniem chronologii b a d a n y c h zjawisk archeologicznych, wypracowa­ n y c h w n a u c e amerykańskiej . u W d z i a l e studiów dotyczących e t n o g r a f i i Z S R R k i l k a artykułów zasługuje n a szczególne wyróżnienie. Należy t u artykuł Ł. N. T i e r i e n t i e w e j o kształtowaniu się n o w y c h zwyczajów i obrzędów wśród chłopów kołchozowych Ł o t w y . N i e ­ z m i e r n i e c i e k a w i e p r z e d s t a w i a się t w o r z e n i e i r o z p o w s z e c h n i a n i e n o w y c h z w y c z a ­ j ó w zastępujących d a w n e obrzędy o c h a r a k t e r z e r e l i g i j n y m , j a k c h r z e s t , b i e r z m o ­ w a n i e . T e n o w e z w y c z a j e znajdują aprobatę ze s t r o n y władz t e r e n o w y c h i p a r t y j ­ n y c h i są podnoszone do r a n g i u z n a n y c h i n s t y t u c j i społecznych. Interesujące j e s t s t w i e r d z e n i e a u t o r k i , że w s t o s u n k o w o największym s t o p n i u zachowały się d a w n e , zróżnicowane r e g i o n a l n i e z w y c z a j e i obrzędy p o g r z e b o w e . I t u j e d n a k tworzą się i rozpowszechniają f o r m y n o w e , p o p i e r a n e , a n a w e t i n s p i r o w a n e p r z e z l o k a l n e władze. O b c h o d z i się n a przykład w zupełnie świecki sposób dzień umarłych w m i e j s c e d a w n y c h kościelnych z a d u s z e k . A u t o r k a n i e w n i k a n i e s t e t y głębiej w m e c h a n i z m p o w s t a w a n i a t y c h n o w y c h zwyczajów, w z a c h o w a n i a się l u d z i , a p o p r z e s t a j e n a w y l i c z e n i u i o p i s a n i u n o w y c h form. 1 2 N i e s p o t y k a n y r a c z e j w d o t y c h c z a s o w y c h p u b l i k a c j a c h r a d z i e c k i c h etnografów c h a r a k t e r m a p r a c a dwóch autorów: Ł. A . A n o c h i n a i M . N. S z m i e l e w a o niektó­ r y c h c e c h a c h n o w e g o o b l i c z a d u c h o w e g o współczesnego r a d z i e c k i e g o kołchoźni­ k a . C h o d z i t u o z m i a n y umysłowości, a w g r u n c i e r z e c z y osobowości r a d z i e c k i c h kołchoźników. G d y b y artykuł t e n miał b a r d z i e j s y n t e t y c z n y i t e o r e t y c z n y c h a ­ r a k t e r , należałby niewątpliwie do n a j c i e k a w s z y c h , j a k i e ukazały się w „SE". P o ­ dobnie j e d n a k , j a k s z e r e g i n n y c h artykułów, m a on c h a r a k t e r r a c z e j sprawozdawczo-opisowy. 13 P r o b l e m z a n i k u f o r m życia religijnego w Z S R R p o r u s z a w s y n t e t y c z n i e n a p i ­ s a n e j r o z p r a w i e I. A . K r y w i e l e w A u t o r wykorzystał w y n i k i d o t y c h c z a s o w y c h 2 0 - l e t n i c h badań p r o w a d z o n y c h w ś r ó d ludności r o s y j s k i e j , k r a j ó w nadbałtyckich, K a u k a z u , A z j i Środkowej, l u d ó w północnej i w s c h o d n i e j S y b e r i i i i n . W ś r ó d p r a c dotyczących obszarów położonych poza g r a n i c a m i Z S R R niektóre poruszają z a g a d n i e n i a mogące służyć za ważny materiał i n f o r m a c y j n y l u b p o ­ równawczy. Wymienić t u można s t u d i u m J . W. I w a n o w e j o p r a w i e z w y c z a j o w y m szczepów północnej A l b a n i i j a k o o źródle e t n o g r a f i c z n y m , a r a c z e j e t n o g r a f i c z n o -historycznym . 15 Czytelnika 1 1 J. A. chronologii, Ł. 1 2 w bytu 1 3 N. Koliczestwiennyj mietod Formirowanije Tierientiewa, oblika zainteresować obszerna polemika ustanowlenija między archieołogiczeskoj 1962, n r 1, s. 32—43. kołchoźników Łatwiji, nowych obyczajew i obriadou 1 „SE", 1961, n r 2, s. 24—36. M . N. S z m i e l e w a , sowriemiennogo I. A . K r y w i e l e w , rodów SSSR, 15 Ford, „SE", może Ł. A . A n o c h i n a , chowogo 1 4 polskiego kołchoźnika, Prieodolenije „Niekotoryje czerty nowogo du- „SE", 1962, n r 4, s. 23—33. religiozno-bytowych pierieżitkow u na­ „SE", 1961, n r 4, s. 3 0 ^ 1 4 . J . W. I w a n o w a , Obycznoje istocznik, „SE", 1961, n r 3, s. 53—63. prawo Siewiernoj Albanii как etnograficzeskij �RECENZJE 374 prof. J . C z e k a n o w s k i m wie tzw. dyskusja, czym jaka sama szkoły" została wypowiedź przeciętny w antropologii . omawiane ze zjazdów, wszystkich sesji zamieszczona na łamach J . Czekanowskiego roczniki „SE" ważniejszych naukowych pracom radzieckich itd. Po socjologów 17 . liczy to bodaj omawianego 14 s t r o n w spra­ najobszerniejsza czasopisma, druku, przy a więc t y l e , co placówkami przynoszą, prac zwykle, raz pierwszy aktualne ekspedycji przy sprawo­ naukowych, t y m poświęcono uwagę Instytutu Etnografii A N Z S R R z zagranicznymi naukowymi . 1 8 W d z i a l e „Krytyka i b i b l i o g r a f i a " z w r a c a omawiający AN jak badawczych, W a ż n y i interesujący j e s t też artykuł J . I . Ż u - r a w l e w a o kontaktach naukowych grafii Jest 16 artykuł. Obydwa zdania a czwórką r a d z i e c k i c h antropologów i etnografów „lwowskiej u w a g ę artykuł I . A . wypowiedzi zagranicznych uczonych o wydawnictwie ZSRR „Narody M i r a " . 1 9 Autorka Zołotariewskiej Instytutu Etno­ zestawiła b a r d z o s u m i e n n i e wszystkie c h y b a p u b l i k o w a n e do 1960 r. w y p o w i e d z i różnych u c z o n y c h r a d z i e c k i c h i o b c y c h (w t y m 4 Anglosasów, 1 S z w e d a , tycznego wykracza marginesie istniałych stawie oceny w rozprawka prac nauce różnorodnie M. 1 Węgra). Poza z a k r e s zwykłego artykułu S. Artanowskiego J . Herskovitsa amerykańskiej dobieranych o wartościowaniu omawia tendencji kryteriów. autor szersze do wartościowania Zagadnień polskich 2 0 Na zagadnienie za­ kultur na dotyka recenzja r o z p r a w y o o d b i c i u ukraińskiej twórczości l u d o w e j w f o l k l o r y s t y c e Na zakończenie wypada j e s z c z e podkreślić, że układ streszczenie w redakcyjnego czasopisma. 2 1 była n a d a l nym na pokrewne zmiennie artykule artykułów z tą samą, co d a w n i e j , pożyteczna t e n d e n c j a tematy. zamieszczone ukazywało J . W. 16 Czekanowski, wa, analiza К ocenkie w," Niekotoryje w rabotach jed­ nie­ punktualnością. „Iwowskoj Pietraszek szkoły" profiessorom tamże, s. 119—122; W. P. A l e k s i e j e w , T . A , N. N. C z e b o k s a r o rasowogo się „SE", 1962, n r 4, s. 106—119; G . F . D e b e c, P o powodu J. W. Czekanowskogo, jest głównej do s k u p i a n i a w Czasopismo Edward G. F. Debecem, i na­ pozostawał języku a n g i e l s k i m , częstokroć n a z b y t krótkie d l a p o z n a n i a treści artykułu. W i d o c z n a numerze P o każdym pod­ polskiej . działów, objętość kład „ S E " n i e uległy żadnym i s t o t n y m z m i a n o m ; t a k s a m o bez z m i a n skład k o m i t e t u kry­ kultur . zamieczanija J. W. Czekanowskogo po i jego otwieta Trofimo- powodu szkoły, mietodow tamże, s. 1 2 2 — —137. W. 17 Aktualnyje K. G a r d a n ó w , issledowanij, problemy sowietskich socjołogiczeskich „SE", 1961, n r 4, s. 180—186. W a r t o zaznaczyć, że j e d e n z w y b i t n y c h r a d z i e c k i c h etnografów i członek k o m i t e t u r e d a k c y j n e g o , „SE", Ł. N. T i e r i e n t i e w a , znajduje Socjologicznego. bieżnymi sierii Towarzystwa swiazi Instituta „Narody rielatiwizma", Mira", AN SSSR s zaru- Sowietskije i zarubieżnyje folkłorystyci, uczonyje ob etnogra- „SE", 1961, n r 4, s. 190—198. P r o b l e m a s r a u m i t i e l n o j cennosti kultur i tieorija „kul- „SE", 1961, n r 3, s. 110—116. В. К i r d а n, W. A . J u z w i e n к o, Ukraińska u polśkij Etnografii „SE", 1961, n r 4, s. 187—191. S. A r t a n o w s k i j , turnogo 2 1 stranami, I. A. Z o ł o t a r i e w s k a j a , ficzeskoj 20 Radzieckiego J . I . Z u r a w 1 e w, Naucznyje 18 1 9 się w k i e r o w n i c t w i e „SE", 1962, n r 6, s. 171—173. narodna poetyczna tioorczist* �RECENZJE Č E S K O S L O V E N S K A E T N O G R A F I E , „Československá E t n o g r a f i e " czętą w i wychodzić odegrał w rozwoju dagowany przez „CE" jako Nauk 9—ю-. od C . Zíbrta 1 nazwą . „Český 2 czeskiej olbrzymie z oddziałem w zostaje rozpo­ z „Českým L i d " , jak wiadomo, znaczenie, a pierwszy i L . N i e d e r l e g o ukazał się w Instytutu Etnografii Pradze i'96i—1962 . 1963 r. połączona będzie pod tą właśnie etnografii organ w R. z dziesiątym r o c z n i k i e m kończy swą 1953 r. działalność. Począwszy Lidem" demii wraz 375 Pradze w numer re­ 1891 r. i F o l k l o r y s t y k i Czechosłowackiej Brnie oraz Z a k ł a d u Etnografii Aka­ Słowackiej A k a d e m i i N a u k w Bratysławie powstała w w y n i k u r e o r g a n i z a c j i n a u k i i o t w a r c i a Czechosłowackiej Akademii Nauk Akademii (założonej Nauk. w Dziesiąta rocznica istnienia 1952 г.), a także w s p o m i a n e g o Czechosłowackiej c z a s o p i s m a , stała się okazją do k r y t y c z n e g o s p o j r z e n i a n a dotychczasową działalność i k i e r u n e k b a d a w ­ czy współczesnej doc. O . Nahodil, etnografii. w artykule Podjął się tego naczelny Rozmyślania nad redaktor osiągnięciami , czasopisma , 3 ujmując 4 zadania czechosłowackiej e t n o g r a f i i i f o l k l o r y s t y k i w sześciu p u n k t a c h : 1. wyjaśnianie retycznych podstaw etnografii n i n i z m u ; 2. o p r a c o w a n i e teo­ i folklorystyki w oparciu o zasady marksizmu i l e - syntetycznego obrazu k u l t u r y ludowej Czechów i S ł o w a ­ k ó w ; 3. przezwyciężanie k a p i t a l i s t y c z n y c h przeżytków w świadomości l u d u ; 4. b a ­ danie mniejszości narodowych zamieszkujących 5. występowanie p r z e c i w k o t e n d e n c j o m klorystyce; i 6. r o z s z e r z e n i e wystąpienie przeciwko „ C E " spełniając badań nad rasizmowi i terytorium odwetowym kulturą w zachodniej ludów gospodarczo i fol­ zacofanych kolonializmowi. rolę czołowego c z a s o p i s m a etnografii n a siebie obowiązki p r z e d s t a w i e n i a Czechosłowacji; etnografii aktualnego czechosłowackiej s t a n u tej n a u k i , j e j dróg wzięła rozwoju, m e t o d b a d a w c z y c h i głównych problemów współcześnie ją nurtujących. Tę rozpię­ tość tematyczną jednak ilustrują reprezentowane poniższe z e s t a w i e n i e w 1 w Artykuły wstępne aktualne wydzielone dziesięciu r o c z n i k a c h nierównomiernie R. 9: 1961 R . 10: 1962 wprowadzające osobny Zagadnienia teoretyczne (Teoretické problémy) 3 Etnografia (nie dział) 27 2 1 11 1 — 38 3 Czechosłowacji (Etnografie zobrazować artykułów w e w s z y s t k i c h „CE": Ilość ogólna 2 1 czasopisma, ilość d r u k o w a n y c h zagadnienia w do r o c z n i k a c h . S t a n t e n może Tematyka w R. wprowadzone uwzględniające działach występujących Lp. działy poszczególnych Československa) P o r . recenzję Z. S z r o m b a, Československá Etnografie R. 1—7: 5 1953—1959, 8: 1960, „Etnografia P o l s k a " t. 4: 1961, s. 360—366; t. 6: 1962, s. 418—422. 2 P o r . C E " , R . 10: 1962 n r 4, s. 428. „CE" k i e r o w a n a była p r z e z O t a k a r a N a h o d i l a p r z y współudziale R a d y R e ­ d a k c y j n e j w składzie:' E m a n u e l Baláš, L u d v í k B a r a n , K a r e l Fojtík, J a r o s l a v K r a ­ mařík, A n d r e j Melicherčik, O t a k a r P e r t o l d , Ján Podolák, Vilém Pražák, D r a h o ­ míra Stránská. 3 4 O. N a h o d i l , Zamyšlení nad výsledky, „CE", R . 10: 1962 n r 4, s. 325—329. �RECENZJE 376 Ilość ogólna Tematyka Lp. 4 Czeski 5 (Český a slovenský folklor) E t n o g r a f i a słowiańska (Slovanská etnografie) i słowacki 6 Etnografia 7 O b c a etnografia . (Cizokrajná etnografie) 8 O b c y folklor (Cizokrajný 9 Historia a folklor vědy) Dyskusje 12 Materiały (Materiály) Terminologia (Terminologie) (Diskuse) Zagadnienia metodyczne (Otázky m e t o d i k y ) Przegląd e t n o g r a f i c z n y c h granicznych R e c e n z j e ( K r i t i k a a bibliografie) Wiadomości ( Z p r á v y ) 3 1 1 9 — 1 16 1 3 4 4 2 8 3 — — 5 — — 7 — — przedstawione 4 14 9 36 powyżej p r z e z O . N a h o d i l a 54 z a d a n i a współcze­ czechosłowackiej p o s t a r a m się pod t y m właśnie kątem spojrzeć n a ostatnich przeciwstawianie roczników się t e n d e n c j o m O. Skalníková „ČE". Jednym odwetowym ukazując w wśród przesiedleńców p r z e k o n a n i a cji . P r z e c i w k o 5 rasizmowi w z wymienionych zachodniej groźbę s z k o d l i w e j c h o d n i o n i e m i e c k i c h instytutów, t z w . O s t f o r s c h u n g , na brak • (Kronika) Mając n a u w a d z e uwagę 3 5 17 temu 36 prace Kronika dwóch — za­ 16 treść — 1 19 36 prac (Přehledy národopisné v zahraničí) snej etnografii — 2 folklor) 11 18 2 nauki (Dějiny 15 1 13 SSSR) Badania terenowe (Terénní výzkumy) 14 R . 10: 1962 ZSRR 10 13 9: 1961 folklor i folklor (Etnografie R. do o ich krzywdzie i tymczasowej 6 było Poświęciła działalności l i c z n y c h z a - zmierzających n a u c e wystąpił J . W o l f . punktów etnografii. ugruntowania obecnej sytua­ T r z e b a też zwrócić uwagę opracowań t e o r e t y c z n y c h , gdyż t e n p o d s t a w o w y dział n a u k i reprezentuje t y l k o j e d e n artykuł K . H o r á l k a . 7 Dążąc w przyszłości do s t w o r z e n i a s y n t e t y c z n e g o o b r a z u więcej u w a g i choć b a r d z o 5 O. „ Č E " poświęcono etnografii k u l t u r y ludowej naj­ własnego k r a j u , p r z y c z y m t e m a t y k a różnorodna jednakże w większości dotyczyła k u l t u r y m a t e r i a l n e j . D o Skalníková, etnografie, 6 w Nebezpečí pronikání revanšismu do západoněmecké „ČE", R . 9: 1961 n r 3, s. 217—221. J. Wolf, Československá etnografie proti r a s i s m u , ,,ČE", R . 9: 1961 n r 2, s. 109—112. 7 K . H o r a l e к, К dnešnímu stavu a B a t a " , „ČE", R . 9: 1961 n r 1, s. 1—15. bádání' o staroegyptské pohádce „Anup �RECENZJE bardzo 377 c i e k a w y c h należy c y k l artykułów znanego badacza V . Pražáka, rozpoczęty w n u m e r z e 4 z 1960 г., a ciągnący się p r z e z cały r o c z n i k dziewiąty . P r a c a t a d o ­ 8 tycząca technologii Czesko-Morawskiej wyrobów jednym tylko ośrodku n a Wyżynie należy do n o w a t o r s k i c h w d z i e d z i n i e czechosłowackiego r z e m i o ­ sła l u d o w e g o . A u t o r nizacją garncarskich w zajął się w n i e j n i e t y l k o techniką w y r o b u , pracy, wynagrodzeniem (przytaczając ale również cennik n a wyroby orga­ z l a t 1800—1895) ' i z b y t e m towarów. N a podkreślenie'zasługuje również s t r o n a i l u s t r a c y j n a artykułu, jak mapa, rysunki, przekroje Budownictwo W omawianych było barwne). tematem się n i m J . K š i r , n a łamach S. Švecová , 9 i zajmujący się od w i e l u l a t t y m p r o b l e m e m „CE''. J . Vařska 10 a w d z i a l e „Dyskusji" polemizują n a t e m a t w i e l o b o c z n y c h 1 2 13 (niejednokrotnie często p o r u s z a n y m rocznikach zajmuje i C. Votrubec , L . Štěpánek i fotografie stosunkowo 1 1 stodół E . Baláš . Szczególnie 14 c i e k a w y jest artykuł J . Kśira poświęcony wyłącznie stodołom, i c h k o n s t r u k c j i , m a ­ teriałowi b u d o w l a n e m u Czechosłowaccy i typologii. etnografowie materiałów e t n o g r a f i c z n y c h na i zbiorach c o r a z wyraźniej widzą potrzebę konfrontowania ze źródłami h i s t o r y c z n y m i . J . K r a m a ř í k archiwalnych podał szczegółową z początku X I X w. n a t e r e n i e państwa narzędziom jego p o d d a n y c h 15 . W analizę rolnictwa t y n i e c k i e g o , poświęcając innych numerach opierając z końca wiele się XVIII miejsca „ C E " a u t o r przytoczył dalszy materiał z tego samego t e r e n u , dotyczący c e n m u r a r s k i c h i c i e s i e l s k i c h p r z y s t a w i a ­ niu budynków 1 6 oraz inwentarzy narzędzi spisanych po śmierci gospodarzy . 17 Materiał a r c h i w a l n y z z a k r e s u pożywienia przytoczył również V . B u r i a n w a r t y k u l e Ludowe pożywienie muzealnych na Słowacji . I9 8 na Vyškovsku został o p a r t y w połowie artykuł F . Šacha XIX w. Technologie hrnčířské výroby v podstawie rozwoju Po,za wyżej w y m i e n i o n y m i , s t o s u n k o w o V. P r a ž á k , Na 18 dotyczący zbiorów narzędzi o r a c k i c h l i c z n y m i artykułami Kunštátě, opar- „CE", R . 9: 1961 n r 1, s. 16—58; n r 2, s. 113—134; n r 4, s. 325—357. 9 J . K š í r , Lidové stavitelství na Hané, „CE", R . 9: 1961 n r 2, s. 135—176; n r 3, s. 222—256. 10 S. Š v e c o v á , L'udové stavitelstvo v obci Kostice, „CE", R . 9: 1961 n r 1, s. 59—75. 11 J . V a ř e k a, Větrné mlýny a jejich ochrana, 1 2 C . V o t r u b e c, Ke studiu zanikajících „CE", R . 10: 1962 n r 3, s. 3 0 7 — 312. slovenska, 1 3 nouzových kolonií na území Česko­ „CE", R. 10: 1962 n r 2, s. 109—126. L. Š t ě p á n e k , К problematice polygonálních stodol, „CE", R . 9 : 1961 n r 3, s. 297—300. 1 4 E. B a l á š , Vznik a vývoj polygonálních stodol, „CE", R. 9: 1961 n r 3, s. 301—309. J. K r a m a ř í k , Hospodářské nářadí poddaných na koncem osmnáctého století a počátkem století devatenáctého, n r 1, s. 27—44. 15 panství týneckám „CE", R . 10: 1932 J . K r a m a ř í k , Z e zednických a tesařských odhadů staveb na panství týneckém z dvacátých let minulého století, „CE", R . 10: 1962 n r 4, s. 388—389. 16 J . К r a m a ř í k, Z inventářů pozůstalostí Klatovsku, „CE", R . 9: 1961 n r 4, s. 413—414. 17 V . В u r i a n, Lidová strava „CE", R . 9: 1961 n r 2, s. 192—195. 18 na Vyškovsku poddaných v polovině F . Š a c h , K ' vývoji slovenského orebního nářadí z muzejních sbírek, „CE", R. 10: 1962 n r 3, s. 217—239. 19 týneckého panství devatenáctého na základě na století, materiálu �378 RECENZJE t y m i n a m a t e r i a l e h i s t o r y c z n y m wymienić można j e s z c z e d w a : V . F r o l c a n a t e m a t .stroju 2 0 i J . V . Schey.bala n a t e m a t l u d o w e g o d z i e n n i k a r s t w a . 2 1 K u l t u r a duchowa i społeczna, d o t y c h c z a s n a ogół n i e r e p r e z e n t o w a n a t y m razeni poruszona nowicie K. Fojtik omówił organizacją a J . Š ť a s t n ý — przesądy i z a b i e g i n i e uwzględniając w ,,CE", została w dwóch artykułach z t e r e n u Wołoszczyzny, a m i a ­ pasterstwo rodziny magiczne owiec 23 w drugiej połowie XVII w. , 2 2 związane z hodowlą bydła, szczegól­ . N a d r u g i m m i e j s c u pod względem zainteresowań w „ Č E " stała etnografia dotycząca w przede wszystkim ostatnich latach badania te afrykańskich, do których w O . Skalníková łamach „ Č E " . 2 i (Gwinea). O. Nahodil się istniejącego n a t e r e n i e Z j e d n o c z o n e j na teren drugiej (Egipt gospodarczo. nowo i Sudan), sprawozdania z nich państw czechosło­ F . K . Růžičky (Ghana) znajdujemy o organizowanej Republiki Arabskiej obca, Zwłaszcza powstałych z t y c h badań również egiptologicznej n a t e r e n N u b i i . Czteromiesięczny popyt celu opracowanie zacofanych rozszerzono Obszerne Dowiadujemy t u t u Egiptologicznego) ludów 1960 i 1961 r. w y j e c h a l i l i c z n i etnografowie w a c c y , j a k L . Holý (Sudan), i kultury (w na ramach Czechosłowackiego I n s t y ­ e k s p e d y c j i u c z o n y c h czechosłowackich O. Nahodila w E g i p c i e i S u d a n i e miał n a p l a n u e t n o g r a f i c z n y c h badań w r a m a c h p r z y g o t o w y w a n e j ekspe­ dycji. W „ Č E " z a m i e s z c z o n o też k i l k a artykułów n a t e m a t p l e m i o n indiańskich w P o ­ łudniowej Ameryce . 2 5 L . Pawłowicz Potapow pisał o badaniach prowadzonych w Z S R R n a d monografią Tuwińców, w których k u l t u r z e znaleźć można w i e l e mentów t u r k o - t a t a r s k i c h i Z 2 6 zakresu sztuki ludowej P i e r w s z y z nich zapoznaje i folkloru w w mitologii 27 . rumuńskiej umieszczono dwa wyroby podjął się p r z e d s t a w i e n i a oděv oparte artykuły. v Nově Lhotě związku na tradycyjnych R . V u l c a n e s c u w a r t y k u l e Elementy Natomiast V . F r o 1 e c, Lidový 2 0 Rumunii z działalnością t z w . U C E C O M , t j . c e n t r a l n e g o spółdzielni rzemieślniczych, wytwarzających rach sztuki ludowej ele­ mongolskich . trudnego problemu, na Horňácku wzo­ słowiańskie a mianowi- od 18. století, „ČE", R. 10: 1962 n r 4, s. 330—363. 21 ' S с h e y b a 1, Typy J . V. lidových zpravodajských tisků v devatenáctera století, „ČE", R . 10: 1962 n r 3, s. 265—280. K . F o j t í k, Společnost 22 XVII, století, 23 ' J . Š ť a s t n ý, Pověrečné na Valašsku, 2 4 a rodina na moravském představy a praktiky L. H o l ý , Etnografický výzkum v vodou Súdánské — důležitý 25 zílie, oblasti po Egyptě, poznámky 2 6 spojené s chovem dobytka republice, „ČE", R . 10: 1962 činitel, ekonomického rozwoje, postřehy „ČE", R . 9: 1961 n r 4, s. 393—412; O. S k a l n í k o v á , Etnogra­ z Guineje, Některé „ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 81—98. Č. L o u к o t к a, Indiánský kmen v pohoří Dourados ve státě Páraná, „ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 4 5 — 5 6 ; B . R o e 1 d, Indiánská povstání Jižní Ameriky, ské oblasti, polovině etnografické „ČE", R . 10: 1962 n r 2, s. 166—177; O. N a h o d i l , z cest v druhé „ČE", R . 9: 1961 n r 2, s. 195—208. n r 3, §. 255—264; t e n ż e , Zásobováni fické Valašsku „ČE", R . 10: lfli62 n r 1, s. 1—26. Bra­ v andské „ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 57—65; V . Š o l c , Keramika and­ „ČE", R . 9: 1961 n r 3, s. 257—279. L. P a v l o v i c Potapov, Historickoetnografické výzkumy v Tuvě, „ČE", R. 9: 1961 n r 3, s. 280—296. 2 7 J. Orel, •s. 249—254. Etnografické marginálie z Rumunska, „ČE", R . 10: 1962 n r 3, �RECENZJE cie w etnogenezy tworzeniu Rumunów się n a r o d u dyny artykuł z z a k r e s u praca czechosłowackich •czasopisma w z uwzględnieniem rumuńskiego nej pracy 31 W wych, w znaczenia i jego l i t e r a t u r y folkloru, umieszczony etnografów stałych działach Ethnographia w Zakarpackiej Ruthenorum elementu ludowej słowiańskiego . N i e był to j e ­ znalazła folklor" Ukrainy 2 9 odbicie i na „Obcy na podstawie współ­ łamach folklor" . 3 0 XIX-wiecz- znalazł się w czasopiśmie w dziale „Historia . „Kronice" d r u k o w a n o s p r a w o z d a n i a z a k t u a l n y c h wydarzeń międzynarodo­ j a k np. k o n g r e s Paryżu , amerykanistów Wiedniu uczonych lub 3 3 antropologów orientalistów czechosłowackich , w i etnografów Moskwie , w dalej 3 4 3 2 uroczystości 3 6 „ Č E " umieściła też obok o b s z e r n y c h r e c e n z j i i krótkich notek chodnich ostatnio w Czechosłowacji p u b l i k a c j i , Karpatach w XV—XVIII wieku Des elements R. V u l c a n e s c u , bibliograficznych, powstałe w 3 7 dawanych jubileuszowe nekrologi . 35 m. i n . dotyczących p r a c p o l s k i c h , artykuły d y s k u s y j n e 28 28 „ČE", zwłaszcza że ścisła z folklorystami „Czeski i słowacki Materiał z h i s t o r i i etnografii nauki" 379 wyniku wy­ j a k np. J . Macůrka, Wořosi w za­ . 3B slaves dans la mythologie roumaine, „CE", R . 10: 1962 n r 2, s. 178—197. 29 tanec v Nové Lhotě Kozinovská J. K r a m a ř í k , 31 a legenda dějin polky, Z „ČE", R . 10: 1962 n r 2, s. 127—165; o -Jidášovi, „CE", pohádky a pověsti a jejich „CE", R . 10: 1962 n r 4, R . 9: 1961 n r 4, s. 358—373. O b o k w s p o m n i a n e g o artykułu R . V u l c a n e s c u r e к, Laponské „CE", na Horňácku, tradice s. 364—368; V . V y c p á l e k , 3 0 Ostatkový W dziale t y m ukazały się następujące artykuły: Z . J e l í n k o v á , „konopice" ukazał się t u d r u g i : V . M a - zhodnocení pro všeobecnou folkloristiku, R . 9: 1961 n r 2, s. 177—191. ' J. Markov, К dějinám národopisu Zakarpatskej Ukrajiny, „ČE", R. 10: 1962 n r i , s. 66—80. 3 2 (Paříž, 33 O. S k a l n í k o v á , 30. VII.—6. VIII. VI. mezinárodní antropologický a etnografický kongres 1960), „ČE", R . 9 : 1961 n r 1, s. 84—88. Č. L o u k o t k a , XXXIV, mezinárodní kongres amerikanistů na Vídni, „ČE", R . 9: 1961 n r 1, s. 88—89. 3 4 skvě, 35 L. J . К r u š i n a-Č e m „ČE", ý, XXV, mezinárodni kongres oríentálistů v Mo­ R. 9: 1961 n r 1, s. 90—91. E. B a l á š , Cestimír s. 316—317; J . K r a m a ř í k , Loukotka Šedesát pětašedesátiletý, let dr. Jána „ČE", Mjartana, R. 9: 1961 n r 3, „ČE", R . 10: 1962 n r 4, s. 394—395. V . F r o l e c , Profesor Cvetan Todorov zemřel, „CE", R , 10: 1962 n r 3, s. 313—315; J . H o r á k , Zdeněk Nejedlý, „CE", R. 10: 1962 n r 4, s. 390—394. м D. K r a n d ž a l o v , Słownik starożytności słowiańskich, „ČE", R . 9: 1961 n r 2, s. 209—211; J . Š t i k a , Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, „ČE", R . 9: 1961 n r 4, s. 416—419; J . K r a m a ř í k , S . Nowakowski, Przeobrażenia społeczne wsi opolskiej, „ČE", R . 10: 1962 n r 1, s. 107—Í08; V . S c h e u f l e r , Irena Czarnecka, Polska sztuka ludowa, „ČE", R . 9: 1961 n r 4, s. 428; B . S z y d ł o w s k a - C e g l o w a , C o nowego wnosi słownik połabski do wiedzy o kulturze materialnej Drzewian polabskich, „ČE", R. 9: 1961 n r 1, s. 94—97. 3 7 D. K r a n d ž a l o v , J. Macúrek, Valaši v západních Karpatech v 15.—18. sto­ letí (K dějinám osídlení a hospodářsko-společenského vývoje jižního Těšínská, jiho­ západního Polska, severozápadního Slovenska a východní Moravy), „CE", R . 10: 1962 n r 4, s. 398—404. 3 8 �RECENZJE 380 Każdy n u m e r c z a s o p i s m a zamykały krótkie wiadomości dotyczące p r o w a d z o ­ n y c h badań e t n o g r a f i c z n y c h (10), k o n f e r e n c j i (5), w y s t a w i muzeów (6), p u b l i k a ­ c j i (52), z życia i działalności u c z o n y c h czechosłowackich (6) i i n n y c h (11). Z działu tego d o w i a d u j e m y się m. i n . o n o w e j e k s p o z y c j i m u z e u m w B r n i e , a p r z e d e w s z y s t k i m o e t n o g r a f i c z n y c h nowościach w y d a w n i c z y c h , j a k n p . o o p u b l i k o w a n y m p r z e z L . K u n z a j a k o s u p l e m e n t do I I r o c z n i k a „Zprávy Společnosti čs. n á r o d o pisců", wartościowym s p i s i e p r a c 32 roczników „Českiego L i d u " . 3 9 4 0 O s t a t n i n u m e r c z a s o p i s m a „Československá E t n o g r a f i e " R e d a k c j a zamknęła z a w i a d o m i e n i e m o z m i a n i e powstałej n a p o l u e t n o g r a f i c z n y c h w y d a w n i c t w — w s p o m n i a n e j już n a początku n i n i e j s z e j r e c e n z j i — dziękując w s z y s t k i m s w y m współpracownikom z a pomoc w r e d a g o w a n i u c z a s o p i s m a i życząc R e d a k c j i n o w e g o „Českiego L i d u " pomyślności w d a l s z e j p r a c y w y d a w n i c z e j . Zofia STUDIA Muzeum I w MATERIAŁY Lublinie, Studia i LUBELSKIE: Etnografia, t. 1, L u b l i n do Materiały dyskusji L u b e l s k i e ^ są niewątpliwie o regionalizmie, która wydawnictwem zatacza pracach wydawnictwa dotyczących należy przyjąć nazwisk którzy nawią­ Jednakże z a z n a c z a się szczegól­ się wyraźnie, j a k w y k a z a n o jako w do­ jednolity związku z t y m j a k o główną i istotną rację stworzenie możliwości druku dla prac bytu naukowych Lubelskiego. pt. Etnografowie P i e r w s z y rocznik otwiera zestawienie H . Zwolakiewicza gionaliści kręgi. ( J . C z e k a n o w s k i , A . F i s c h e r , R. R e i n f u s s ) region c z y o b s z a r k u l t u r o w y . W stanowiącym tej r e c e n z j i tak szerokie podkreślić należy, że r e g i o n a l n y c h a r a k t e r tego w y d a w n i c t w a n i e s i l n i e , ponieważ L u b e l s k i e n i e z a r y s o w u j e tychczasowych 1962, w y d . ss. 41 tabl. pewną formę n a u k o w e g o r e g i o n a l i z m u . N i e j e s t p r z e d m i o t e m zywać Szromba w badaniach i danych bądź ludowej kultury biograficznych urodzeniem, Oczywiście wprowadzenie gionaliści" musiało bądź Lubelszczyzny i bibliograficznych działalnością tak powszechnie pociągnąć za sobą byli (s. 7—75), etnografów l u b są płynność re­ 85 i związani niesprecyzowanego i obejmujące regionalistów, z Lubelskiem^ pojęcia kryteriów objęcia jak „re­ niektórych osób t y m z e s t a w i e n i e m . T y m n i e m n i e j jest ono interesujące i pożyteczne chociaż­ by j a k o „ocalenie od z a p o m n i e n i a " w i e l u przeszłych, a może i d z i s i e j s z y c h zasług. Ponadto praca A. Zwolakiewicza t y c h s p i s e m osób, spełnia Niewielka (s. zestawienie wynikło nie obejmuje zapewne dorobku bibliografii J . Optołowicza, pt. Budownictwo praca 77—105), z pewnością horyzontów przez rolę p e w n e g o r o d z a j u wiejskie całokształtu z tego, że b a d a n i a drukowanego w pow. problemów. objęły obję­ regionalnej. tylko To lubelskim ograniczenie niewielki obszar, że b a z a źródłowa była n i e w i e l k a i że n i e w y k o r z y s t a n o materiałów porównawczych np. w s k a l i województwa. który w większości dyskusyjne wydaje D l a t e g o za szczęśliwą należy uznać koncepcję wypadków się z b y t n i e poprzestaje rozbudowanie, na opisie. W t y m zakresie jak na rozmiary pracy, s y s t e m a t y c z n e g o , który p e w n e e l e m e n t y o p i s u n i e p o t r z e b n i e a t o m i z u j e . W z t y m t r u d n o było a u t o r o w i teriału w przyjętym zachować pełną konsekwencję schemacie a bliższy i c h opis z n a j d u j e m y oświetlenie). 3 9 4 0 To zbytnie (np. f u n k c j e podane R . 10: 1962 n r 4, s. 424—425. systematyczne jednak schematu związku w pomieszczeniu m a ­ są bardzo właściwie w p u n k c i e : R o z p l a n o w a n i e rozczłonkowanie R . 9: 1961 n r 3, s. 323. izby autora, opisu skrótowo, i z b y , sprzęty, spowodowało te¿ �381 RECENZJE niewątpliwie z a g u b i e n i e niektórych szczegółów, a zwłaszcza i c h współzależności (np. r o z p l a n o w a n i e w s i a u s y t u o w a n i e budynków). Podporządkowanie o p i s u z b y t rozbudowanemu s c h e m a t o w i skłoniło z k o l e i a u t o r a do w y p o w i a d a n i a niejako w f o r m i e d y s p o z y c j i n i e z a w s z e n a w e t rozwiniętych w pełne z d a n i a , co s p o w o ­ dowało, że s t y l n i e j e s t najłatwiejszy. C i e k a w i e n a t o m i a s t r y s u j e się w t y m a r t y k u l e z e s t a w i e n i e t a b e l a r y c z n e leżności wielkości d o m u m i e s z k a l n e g o od ilości p o s i a d a n e j z i e m i o r n e j . za­ W i e l e cennego i dobrze u d o k u m e n t o w a n e g o materiału p r z y n o s i p r a c a R.- R e i n fussa, pt. Sztuka ludowa na pograniczu Lubelszczyzny i Podlasia (s. 107^—147), stanowiąca r e z u l t a t p r a c t e r e n o w y c h k i e r o w a n y c h p r z e z a u t o r a S e k c j i B a d a n i a P l a s t y k i L u d o w e j P I S , p r z e p r o w a d z o n y c h w l a t a c h 1952—1954. P r a c a obejmuje rozdziały: Stosunki gospodarcze, Formy osadnicze, Architektura, Urządzenie wnę­ trza, Tkactwo, Drukowanie płócien, Stroje, Garncarstwo, Zdobnictwo żelaza, Zdobnictwo w drzewie, Zdobnictwo przedmiotów obrzędowych. Już z p r z y t o c z o ­ nego s p i s u treści widać, że p r z e d m i o t p r a c y p r z e d s t a w i o n y t a m został n a s z e r o k i m tle, dostarczając p r z e z to c i e k a w y c h materiałów także i z z a k r e s u n i e objętego tytułem pracy¿ są to dane stanowiące s z e r o k o pojętą charakterystykę środowiska k u l t u r o w e g o i gospodarczego. P r a c a R. R e i n f u s s a dostarczyła do d o t y c h c z a s o w e g o s t a n u badań d a l s z y c h d a n y c h świadczących o s i l n y c h nawiązaniach północnego L u b e l s k i e g o do P o d l a s i a , a t y m s a m y m potwierdzających zróżnicowanie k u l t u r o ­ we Lubelskiego. Część artykułową zamykają d w a k o m u n i k a t y : J . P e t e r a , Twórczość Musiatowicz, oraz K . M a r c z a k , Kleszcze — nieznane narzędzie rybackie. T o m uzupełnia bogaty i s t a r a n n i e d o b r a n y 41 t a b l i c r y s u n k o w y c h i f o t o g r a f i c z n y c h . materiał i l u s t r a c y j n y , Zofia DZIEJE Dzieje ZIEMI S Ł U P E C K I E J , praca zbiorowa, z i e m i słupeckiej zlecenie Powiatowej nonaukowym, ukazująca która zbiorowym objawem regionem. przez zespół pięciu chwili obecnej. wysiłkiem zainteresowania Inicjatywa Wydanie ta szeroko i tej naukowców powiązań podjęta przez Zespół znawczego autorów podjęte powiatu słupeckiego powiatu słupeckiego Rzeczpospolitej przez na popular­ i pozycji władz miejscowych inne książkowej, powiatowych, władze ludzi z powiatowe jest własnym mogłaby naukowego i popula­ opracowanie Zarysu wiedzy. pradziejów wiatu autorów pow. słupeckiego od czasów ciekawej dać w w y n i k u szereg p r a c p r z y d a t n y c h z p u n k t u w i d z e n i a ryzacji Staszczak Słupca — Poznań 1960, s. 289. głównie historię o s a d n i c t w a do cennym zostały obejmujący R a d y N a r o d o w e j w Słupcy j a k o p r a c a o c h a r a k t e r z e najdawniejszych powstała opracowane Janiny zamierzenia słupeckiego (Andrzej Ludowej wyniki (Jerzy badań (Andrzej Wędzki) d w u autorów, Z b i g n i e w a przedstawiają (Tadeusz oraz zrealizował przez Malinowski), Wędzki), Zarysu artykułu Młokosiewicz). turystyczno-krajo- Opisu Powiat Etnografia dziejów Słupcy słupecki w reprezentowana J a s i e w i c z a i Teresę Stasińską-Maccariello, n a d rzemiosłem i i budownictwem po­ Polskiej jest którzy ludowym К Z. J a s i e w i c z , Z etnograficznych badań nad rzemiosłem ludowym, Iw:] Dzieje ziemi słupeckiej, s. 147—183; T . Stasińską-Maccariello, Z etnograficzrych badań nad budownictwem ludowym, [w:] Dzieje ziemi słupec­ kiej, s. 185—229. 1 �RECENZJE 382 Wymienione która p o z w a l a wyżej słupeckiej. N i e s t e t y sprawom w odtworzeniu mało tworzą m i e j s c a poświęca się usprawiedliwia zwartą Słupcy Materiałów też i pozostałych do badań uwaga jego skupia w omawianej ten b r a k się długotrwałych przede wszystkim n a d wsią ogólnie dostarcza orientuje w przez nam w pewnym stopniu s y t u a c j i współczesnej Ten brak pracy łąkach autora wynika, że n a ziemi być z powodzeniem artykuły z zakresu unikanie problematyki etnografii z zakresu przedstawienie wyników pow. słupeckiego sposób zwalając n a z o r i e n t o w a n i e ściowe p o t r a k t o w a n i e lezienie bardziej większej peckiej ilości n a 53 329 h a w s i historyków-współautorów uzupełniony n i e tworzą kawe w zesta­ słupeckiej i pastwiskach. zainteresowania sprawami mógłby na artykuł wsi. Z w 1959 r. istniało 9178 g o s p o d a r s t w i n d y w i d u a l n y c h gospodarujących uprawnej, pracy trudnościami osad m i e j s k i c h . s t a t y s t y c z n e g o załączonego ziemi całość,, osadnictwa na ziemi złożonej p r o b l e m a t y k i w i e j s k i e j , która w y m a g a ł a b y Młokosiewicza, który wienia etnograficznymi, ciągłości i p r z e b i e g u historycznej a r c h i w a l n y c h . Stąd dziejach J. części poza się w stosunkowo wsi. Autor kwerend artykuły, 'na z o r i e n t o w a n i e przez zwartej całości s t r u k t u r y gospodarczej badań n a d rzemiosłem luźny łączy się problematyki wszechstronnego wiejskiej omawianej Niestety z resztą etnograficznych wsi. C i e ­ ludowym artykułami, j a k i e j pozostaje pozwoliłoby przy przez i społecznej nie czytelnikowi na opracowaniu dziejów n a to, iż dałyby po­ wieś. C a ł o ­ s p o j r z e n i a n a rzemiosło i b u d o w n i c t w o . należy żałować również i ze względu dwa pracy, i budownictwem z pozostałymi się w ogólnej s y t u a c j i , w artykułów etnografów. odna­ Braku ziemi ciekawy słu­ przyczy­ n e k do z a g a d n i e n i a w p ł y w u stosunków p o l i t y c z n y c h n a kształtowanie się k u l t u r y ludowej. bowiem Dzisiejszy pomiędzy zabór pruski pow. i rosyjski słupecki i w przez około obu t y c h 100 l a t p o d z i e l o n y częściach różnie był układało się życie w s i . Spośród kilku prac umieszczonych w tomie uwagę c j a l n i e d w a artykuły. J e d n y m z n i c h j e s t w s p o m n i a n y graficznych miosł badań nad rzemiosłem spośród ludowym, w s z y s t k i c h istniejących w a l s t w o , kołodziejstwo, b e d n a r s t w o , jaką d l a etnografa wykorzystanie krotnie go tworzą archiwaliów, skupiają którym autor o m a w i a na badanym spe­ etno­ terenie. Należą kilka rze­ do n i c h ko­ t r e p i a r s t w o oraz kuśnierstwo. B a z a źródłowa, przekazy które w etnografa już Z. J a s i e w i c z a Z tradycji wzbogacają ustnej, poszerzona materiał jest t a m przez etnograficzny i wielo­ weryfikują. N a p o d s t a w i e w s p o m n i a n y c h źródeł autor p r z e d s t a w i a historię r o z w o j u t y c h rzemiosł w p o w . słupeckim n i e ograniczając się t y l k o do omówienia z m i a n z a ­ chodzących w technologii. U s t a l a on również rolę, jaką o d g r y w a rzemiosło w ży­ c i u w s i , i to zarówno w i e j s k i e , j a k i małomiasteczkowe. S t w i e r d z a , iż p r o d u k c j a i c h n a s t a w i o n a j e s t głównie n a z a s p o k a j a n i e p o t r z e b ludności r o l n i c z e j oraz, że m u s i dostosować się do a k t u a l n e g o s t a n u k u l t u r y regionu. Z a s t a n a w i a się r ó w ­ nież n a d p r z y c z y n a m i , które powodują, iż w i e l e warsztatów w i e j s k i c h i m a ł o ­ m i a s t e c z k o w y c h j e s t w dużym s t o p n i u w a r s z t a t a m i z a c h o w a w c z y m i . Rozwiązania p o s z u k u j e p o p r z e z analizę e k o n o m i c z n y c h i p o z a e k o n o m i c z n y c h (przywiązanie do. t r a d y c j i ) czynników, które hamowały rozwój. Nie pomija również rzemiosła w i e j s k i e g o , mimo tówki, i stałego które powolnego z a n i k a n i a istnieje niekiedy z braku zagadnienia, interesuje n a ogół każdego badacza a m i a n o w i c i e i s t n i e n i a n a w s i wytwórczości d o m o w e j , oddalenia od niektórych w y r o b ó w warsztatu j e s z c z e wciąż rzemieślniczego, fabrycznych. na a skutek wg braku autora która go­ również, �RECENZJE O z n a c z e n i u rzemiosła czyć może ogół w fakt, iż małomiasteczkowego warsztaty kołodziejskie, m i a s t e c z k a c h , obsługując wiejskim zostało jest n a t o m i a s t wyparte Jak przez wynika z nie, ale z b y w a n o wiele kowalstwo, d l a w s i pow. słupeckiego kuśnierskie, okolicznych które m i m o wg w przez i wiejskich autora narzędzi, do wsi. Typowym tak zmian urządzeń na rzemiosłem nigdy autora n i e były materiału, wytwory produkowane lie: rzemieślników wyłącznie na zamówie­ j e n a j a r m a r k a c h i t a r g a c h , p r z y c z y m współczesne słupeckim, świad­ pracują walki konkurencyjnej z b y t u kurczą się n a s k u t e k k o n k u r e n c j i f a b r y k . nych trepiarskie miejskie. zebranego małomiasteczkowych 38X zresztą w jak warsztacie i technik i w T a ekspansja wyrobów innych regionach rzemieślniczym oraz wywołuje możliwości w poprzez skutkach fabrycz­ Polski, zanik prowadzi tradycyjnych zaginięcie niektórych rzemiosł. Artykuł rzemiosła wsi. Z. Zwraca przez tym samym badaczy Drugim dań Jasiewicza dostarcza małomiasteczkowego uwagę interesujących ciekawych producentem n a zagadnienie się rzemiosłem spostrzeżeń stosunkowo budynków zastanego T . Stasińską-Maccariello na mieszkalnych, gospodarczych w s i . Analizując rozplanowanie i i c h rozmieszczenie w mało szczegółowo wnętrza, obrębie dalej zagrody, początkowo do o p i s u zlikwidowane części należącej z m i a n y n a całym Skrupulatnie matyki związanej problemów, Dzieje które ziemi czenie w a r t o pracy: tradycyjne do R o s j i . budownictwa zabudowań konstrukcję zabudowań nie zapomina zestawiony należałoby słupeckiej m a przede Autorka omówić w w natomiast jakim współ­ przetrwało kierunku który wszystkim wyjaśnia powinno monografii BIERNACKA, Potakówka Warszawa całej popularyzacji być wydawniczą. cel, jaki wiedzy także stać się p u n k t e m wyjścia i wyczerpującej współdziałaniem, nie wyczerpuje związku 'z o p r a c o w y w a n y m szły opracowanie proble­ cały szereg tematem. Na przyświecał zakoń­ autorom o przeszłości Słupcy do d a l s z y c h szczegółowych w przyszłości pełnej kry­ Słupcy". Anna M. faktach gospodarczej zakończeniu w y s u w a są cenną i ciekawą pozycją fragment, studiów, których w y n i k i e m nad które n a ustalenie, w materiał e t n o g r a f i c z n y z budownictwem. i jej regionu. P o w i n n a tycznej o pewne zjawiska obszarze. zacytować „służyć budownictwo, To pozwala z ba­ material konstrukcję czesne. Otóż w zaborze p r u s k i m n a s k u t e k istniejącej niezłej s y t u a c j i w użytek jest sprawozdanie zestawia zaistniałych w h i s t o r i i pow. słupeckiego, które wyjaśniają zostało na rozpracowane wiejskim. ze źródeł h i s t o r y c z n y c h , a następnie p r z e c h o d z i współcześnie dotyczących wytwarzającym z k o l e i artykułem o t e m a t y c e e t n o g r a f i c z n e j nad budownictwem. uzyskany sporo będącego wieś powiatu 1962, L u d o w a Zambrzycka-Kunachowicz jasielskiego Spółdzielnia 1890—1960. Z Wydawnicza, badań, s. 230.. Potakówka jest pracą z p o g r a n i c z a etnografii i socjologii nawiązującą pod względem m e t o d o l o g i c z n y m do z n a n y c h p r a c K . Z a w i s t o w i c z - A d a m s k i e j (która n i n i e j s z y t o m opatrzyła przedmową) i k i e r o w a n e g o p r z e z nią ośrodka. R e c e n z o ­ w a n a p r a c a p r z e d s t a w i a analizę f o r m współdziałania j e d n e j k o n k r e t n e j w s i w u j ę ­ ciu ściśle c h r o n o l o g i c z n y m . A u t o r k a wyróżnia następujące o k r e s y : k o n i e c X I X w.„ przeobrażenia w l a t a c h 1900—1918, w o k r e s i e d w u d z i e s t o l e c i a (1918—1939), l a t a . �RECENZJE .384 okupacji wianej w niemieckiej pracy rodzinnej (1939—1945) o r a z stanowiły wyniki w s i , materiały Uniwersytetu w Łodzi, gospodarczych Polski Ludowej. własnych Podstawę badań autorki pochodzące z zespołowych ponadto P r a c a t a uwzględnia w przemian z wykorzystano dane rozwijających się badań K a t e d r y archiwalne zasadzie d w a elementy: i źródłową oma­ przeprowadzonych i Etnografii literaturę. 1) dokładną historię w s i , j e j oraz zanikających form organiza­ c y j n y c h , 2) i n a t y m tle szczegółową analizę t y c h dziejów ze względu n a kształ­ towanie nych. się i przeobrażenie n a t r a d y c y j n y m podłożu różnych f o r m Autorka kładzie bowiem wybranej za główny w s i procesu cel pracy postawiła współdziałania więzi prześledzenie gromadzkiego społecz­ na na rzecz przy­ wspólnego dobra. Problem Ze ten analizuje względu tradycyjnych form w końcu Na pomocy związku zespołowej chodzenie nikło wsi w okresie p u n k t wyjściowy z tych t r a d y c y j n y c h form z mechanizacją rolnictwa wzajemnej zaś t r a d y c y j n e znaczenie ze względu formy zwyczajowe wowej przy formy obsłudze pomocy występowały zabawowo-obrzędowe na pomiędzy inne mające możliwości niegdyś j e s z c z e do tradycyjnymi przejawami dokładnej i dochodzi dobra kosiarek sąsiedzkiej, niektórych rozrywkowe znaczenie form pomocy gromadzkiej ryzujących mienie stara Istniały zajmuje do współdziałania się r a c z e j ma­ j a k np. „tłuka", całkowicie. Za­ zespołowej, Podobnie w giną formie zaba­ zalicza występują­ form wspólnego dobra. współdziałania gromadzkiej Po autorka n a r z e c z wspólnego wsi tradycyjnych wsie z żywymi przede form tradycjami n i e było przykładów autorka współpra­ do czynników wszystkim fawo­ uświado­ wsi. rejestracją najważniejsze jakichś zachodzącej rzecz niedawna wszechstronną przedstawić zależności współcześnie (s. 228). N a t o m i a s t badanej formułowania formy młocarń pracy które istnieniu we których j e d n a k społecznych" mieszkańców jedynie unika bowiem w a na konkretnych się t y l k o sąsiedzkiej, w tę formę się słusznie sąsiedzkiej gromadzkiego analizie doszukiwać d l a celów społeczne Praca i współdziałania sąsiedzkiej. codziennej cy pomocy do p r z e k o n a n i a , że „źródeł współpracy pomocy i młodzieży. magiczne, do dziś. są n o w e niedawna. formami wszechstronnej n i e należy 70 l a t . omówienie przetrwało wprowadzane A u t o r k a starała się również zwrócić u w a g ę n a p r o b l e m cymi ostatnich stanowi „po w i l k u " , „szczepionkach" i „szczodrakach", zanikły także głównie badanej sąsiedzkiej, t y p o w y c h i p o w s z e c h n y c h d l a w s i p o l s k i e j i pomocy s z y n o w y c h . Niektóre w układ p r a c y ubiegłego w i e k u . W i e l e przykład w pracy autorka n a chronologiczny ich ogólnych zaobserwowanych uwarunkowania, prawidłowości, ze faktów natomiast względu ścisłe powiązanie z e b r a n e g o materiału z k o n k r e t n y m , n i e w i e l k i m o b s z a r e m na jednej wsi. W pracy najnowszej, tej znajdziemy j a k i socjologii wartościowych i p o t r z e b n y c h pewien towi niedosyt. A u t o r k a etnografa, pracę t r u d n o zapewne interesujące oraz w etnografii zakwalifikować n i e zostały Praca zarówno z zakresu tego t y p u należy poddane jak powiedziano etnograficzną bądź warszta­ n a wstępie, socjologiczną. Można niektóre o p i s a n e e l e m e n t y t r a d y c y j n e j szerszej bardzo p o l s k i e j , a l e właśnie dlatego b u d z i ona natomiast — jako historii do opierała się n a źródłach zarówno właściwych j a k i socjologa, żałować, że p r z y n a j m n i e j społecznej materiały etnografii. porównawczej a n a l i z i e , że opisanej społeczności wiejskiej w badanym autorka zakresie. Z więc kultury starała się sformułować k i l k u choćby b a r d z o s k r o m n y c h wniosków o c e c h a c h cyficznych samą nie spe­ drugiej �385 RECENZJE j e d n a k s t r o n y można się cieszyć, że a u t o r k a n i e z a l i c z a się do etnografów c y c h w pełni w s z y s t k i e z a g a d n i e n i a k u l t u r y społecznej socjologii. cedują­ N a k o n i e c w y p a d a podkreślić dobrą stronę ilustracyjną tej wartościowej Zofia KAJ Acre, B I R K E T - S M I T H , Primitive London Dawno już Man and His Ways, pracy. Staszczak Odhams Press L t d Long 1960. minęły czasy, w których ludzie wyobrażali j a k o schematyczną krzywą, wznoszącą się s t o p n i o w o w okazało się b a r d z i e j skomplikowane od u p r o s z c z o n y c h sobie rozwój kultur górę. Życie i t y m r a z e m spekulacji uczonych. Roz­ wój społeczeństw to n i e z l i c z o n a ilość wzlotów i upadków, zahamowań i regresów. Ilość zaś czynników w p ł y w a j ą c y c h n a k i e r u n e k tego r o z w o j u n a d kulturą ludzką są n i e z w y k l e s k o m p l i k o w a n e . zrozumienia przemian poszczególnych kultur s p r a w i a , że T y m niemniej starają się poznać ich mechanizm i w y k r y ć p r a w a , j a k i e n i m rządzą. T e n ogólny c e l przyświeca z a s a d n i c z o kim badaczom kultury, choć naturalnie reprezentują oni szereg badania u c z e n i dążąc do. wszyst­ różniących się między sobą kierunków b a d a w c z y c h . Duński etnolog K a j B i r k e t - S m i t h , światowej sławy b a d a c z społeczeństw p i e r ­ w o t n y c h , jest p r z e d s t a w i c i e l e m — j a k s a m s t w i e r d z a — k i e r u n k u h i s t o r y c z n e g o . Ogólnie r z e c z biorąc s t a r a się on znaleźć k l u c z do z r o z u m i e n i a rzeczywistości w k u l t u r z e p r y m i t y w n e j p o p r z e z — o ile możności — gruntowną analizę j e j r o z ­ w o j u h i s t o r y c z n e g o . W b a d a n i a c h s w o i c h s t o s u n k o w o duży n a c i s k kładzie t e n k i e ­ r u n e k n a ewolucję w y t w o r ó w k u l t u r y m a t e r i a l n e j . Dodać w y p a d n i e , że K a j B i r k e t - S m i t h j e s t w K o p e n h a s k i m M u z e u m N a r o ­ d o w y m g ł ó w n y m k u s t o s z e m działu etnograficznego, posiadającego bogate z b i o r y z regionów arktycznych, a także obszarów Pacyfiku. M. in. właśnie K a j B i r k e t - S m i t h napisał k l a s y c z n e dzieło o p i e r w o t n e j k u l t u r z e Eskimosów. P r a c a K a j B i r k e t - S m i t h a Fjoerne Folk, znana bardziej n a zachodzie pod s w y m a n g i e l s k i m tytułem Primitive Man and His Ways, jest studium etnolog i c z n y m poświęconym p r z e d e w s z y s t k i m w p ł y w o w i środowiska geograficznego n a kształtowanie się k u l t u r p i e r w o t n y c h . U c z o n y duński c z y n i rozróżnienie między c y w i l i z a c j a m i (które przełamały d y k t a t p r z y r o d y stwarzając l u d o m f o r m y b y t o ­ w a n i a mimo lub niekiedy i w b r e w przyrodzie) a kulturami pierwotnymi. T e powstały drogą p r z y s t o s o w a n i a się l u d ó w p r y m i t y w n y c h do a k t u a l n y c h w a r u n ­ k ó w środowiska p r z y r o d n i c z e g o . K a j B i r k e t - S m i t h i n t e r e s u j e się właśnie o w y m i s p o s o b a m i p r z y s t o s o w a n i a się oraz d o b r y m i i złymi s k u t k a m i a d a p t a c j i . O b s z e r n y m tłem t y c h rozważań jest omówienie sześciu przykładów t r a d y c y j n y c h k u l t u r prymitywnych. Będą t a m więc n a początku a u s t r a l i j s c y z b i e r a c z e i p i e r w o t n i łowcy, których p a l e o l i t y c z n a k u l t u r a n a s k u t e k i z o l a c j i odległego k o n t y n e n t u osiągnęła niezwykłą jednolitość i w y s o k i stopień s p e c j a l i z a c j i . Opierając się n a n a j n o w s z y c h b a d a n i a c h K a j B i r k e t - S m i t h w y k a z u j e , że w z a s a d z i e t u b y l c y a u s t r a l i j s c y p o t r a f i l i zdobyć środki do życia n i e t y l k o w ś r ó d żyznych łąk południowego w s c h o d u , l e c z również i n a jałowych p u s t y n i a c h w e wnętrzu k o n t y n e n t u a u s t r a l i j s k i e g o . T a j e d n a k specjalizacja i znakomita adaptacja k u l t u r y paleolitycznych łowców i zbieraczy A u s t r a l i i doprowadziła do j e j s k o s t n i e n i a . O n a to spowodowała, że między A u s t r a ­ lią a sąsiednią N o w ą G w i n e ą z j e j neolityczną u p r a w ą roślin i hodowlą istniała do o s t a t k a różnica epok. 25 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I �RECENZJE 386 Innego przykładu wych dostarczają cisku od w s c h o d u przystosowania Indianie się do aktualnych północnoamerykańskiej warunków środowisko­ p r e r i i . O t o pod w p ł y w e m białych osadników l i c z n e p l e m i o n a na­ indiańskie, prowadzące do­ t y c h c z a s żywot osiadłych p i e r w o t n y c h k o p i e n i a c z y , uchodzą n a zachód, n a rozległe, t r a w i a s t e p r e r i e , k r a j bizonów. U p r a w a tam niemożliwa, l e c z s p r o w a d z o n e roślin b e z s k o m p l i k o w a n y c h p r z e z Hiszpanów tubylcom innych form bytowania. z Europy i r y g a c j i jest. konie Z l u d ó w osiadłych, uprawiających dostarczają rośliny, stają się c i I n d i a n i e n a przeciąg 200 l a t k o c z o w n i c z y m i łowcami bizonów. Z m i e n i a radykalnie ich kultura materialna, społeczna i duchowa. Z punktu się widzenia t r a d y c y j n e j , przyjętej w e t n o g r a f i i h i e r a r c h i i pojęć „koczownicze łowiectwo — k o ­ czownicze pasterstwo wyraźnego cofnięcia Natomiast do bardzo ilustrację pierwotnego, Geneza jej t k w i w mosów, lecz w tundrze renów, renów osiadła i uprawa Indianie stopniowego przechodzenia wędrownego środowisku pasterstwa podobnym odwrócili północnych się puszczach. polowali, prerii są przykładem To od s u b a r k t y c z n e g o stanowi kultura do tego, j a k i e od i obserwacja ten l u d k u pierwotnemu zaczynało roślin", kultury. Lapończycy n a które pchnęła — się oceanu, zrodziło kulturę szukając właśnie ustawiczny hodowli zwierząt pasterstwu, jednak myślistwa Lapończyków. środków pościg za życia stadami u osiadłych dopiero w t e d y , Eski­ do sąsiadów gdy d z i k i c h braknąć. P o d o b n i e j a k n a północy Lapończycy, t a k w głębi S a h a r y T u a r e d z y r e p r e ­ zentują kulturę k o c z o w n i c z y c h p a s t e r z y . L e c z t a m m a m y p r a w d o p o d o b n i e do c z y ­ n i e n i a z cofnięciem się k u l t u r y niegdyś osiadłego i uprawiającego rośliny l u d u . Dowodziłyby tego ostatnie w y n i k i b a d a ń a r c h e o l o g i c z n y c h , a także a n a l i z a k u l t u r y T u a r e g ó w i j e j gospodarczej współzależności od osiadłych mieszkańców oa~. Z m i a n y k l i m a t u i r o z p o w s z e c h n i e n i e się w i e l b ł ą d a odegrały t a m zdaje się n i e ­ małą rolę. B a r d z i e j „normalną" ewolucję od puszczańskiego myślistwa do osiadłej roślin p r z e b y l i dawni Indianie Powhatan z Wirginii, o b s z a r y z lesistej północy. Kulturę i c h K a j B i r k e t - S m i t h r e k o n s t r u u j e wie dawnych przez białych przekazów, ponieważ osadników stosunkowo l u b całkowicie wcześnie zmieniona. uprawy którzy przywędrowali n a te została T e n odłam na podsta­ ona z n i s z c z o n a szczepów algon- kińskich w c z a s a c h swego r o z k w i t u upodobnił się b a r d z o wyraźnie do otaczających go ludów południowo-wschodnich krańców dzisiejszych Stanów Zjednoczonych, trudniących się u p r a w ą roślin. N i e w i e l e zachował on ze s w y c h t r a d y c j i i o b y c z a ­ j ó w myśliwych północnych p u s z c z . Jako ostatnich wreszcie przedstawia Z e l a n d i i , których k u l t u r a s t a n o w i później i rozwijający dzimy warunków regresu kultury z a r z u c i l i uprawę s t w a i późniejszy powrót do tej u p r a w y , osadnictwa uczony Maoryjczyków polinezyjskiego K a ż d y z rozdziałów na Nowej uzupełniony Polinezyjczyków, roślin na zwłaszcza rzecz którzy Całość napisano a estetyczne opracowanie u przybyszów stylem Kaj wpływem i rybołów­ końcowych f a l zdjęciami precyzyjnym, pozwala lecz oraz obszerną wartość p r a c y d l a przystępnym i przypuszczać, że intencją i a u t o r a było d o t a r c i e do s z e r s z y c h kręgów czytelników interesujących nieniami ewolucji Nowej Zelandii. został doskonałymi wydawnicze pod łowiectwa bibliografią p r z e d m i o t u , co n a t u r a l n i e zwiększa j e s z c z e b a r d z i e j czytelnika. z izolowany się p r z e z całe w i e k i s a m o i s t n i e , pośród p u s t k o w i o c e a n u . W i ­ tam i przejawy wyspiarskich duński s t a r s z y odłam k u l t u r p o l i n e z y j s k i c h , ciekawym, wydawcy się zagad­ kultury. B i r k e t - S m i t h nie omawia współczesnej sytuacji kultur pierwotnych i ich �RECENZJE 387 gwałtownych p r z e m i a n W zetknięciu się z nowoczesną cywilizacją. W u w a g a c h k o ń ­ cowych podsumowuje opisane przykłady różnorodnych f o r m kazując jego pułapki i n i e s p o d z i a n k i . Z w r a c a blematycznym probierzem „postępu" zdaniem naprawdę decyduje jest o rozwoju rozwoju kultury, w y ­ uwagę n a to, j a k s t o s u n k o w o osiadłość w kulturze k u l t u r umiejętność p r o d u k o w a n i a żek żywności i t y m s a m y m zdolność u w o l n i e n i a wszyst­ LLOYD CABOT BRIGGS, Tribes the of Sahara, Harvard Dzięgiel University Press. 38, Massachusetts-. O s t a t n i e d w a dziesięciolecia charakteryzują sowania kultur osiadłych c y w i l i z a c j i . Leszek Cambridge Jego nadwy­ człowieka od k i e r o w a n i a k i c h w y s i ł k ó w n a z d o b y c i e pożywienia. T o d e c y d u j e o r e w o l u c j i w r o z w o j u i powstawaniu pro­ pierwotnej. się o g r o m n y m wzrostem terenami dotychczas jeszcze niedostatecznie zbadanymi, n y m i i n i e włączonymi w t r y b y światowej gospodarki szarów, które zwłaszcza w o k r e s i e po I I w o j n i e nie surowcowej. zaintere­ eksploatowa­ Jednym z ob­ światowej przyciągają powszechną uwagę, zarówno ze w z g l ę d ó w e k o n o m i c z n y c h , j a k i p o l i t y c z n y c h , jest bez w ą t p i e ­ n i a S a h a r a . T a największa b u d o w y geologicznej, p u s t y n i a świata, o b a r d z o ludów, intrygowała od d a w n a wielkie europejskie, mocarstwa z b y t u , z drugiej Literatura i obserwacji urozmaiconym charakterze k r a j o b r a z u , zasobów m i n e r a l n y c h j a k i zamieszkałych n a niej kraje n i e t y l k o z nią sąsiadujące, l e c z szczególnie dążące z jednej do z n a l e z i e n i a n o w y c h , przedmiotu sięga obfitych czasów dostarczyły l a t a w p ł y w ó w strony do r o z s z e r z e n i a źródeł surowców. grecko-rzymskich. rynków Dalszych danych i inwazji arabskich. Europejskie piśmien­ n i c t w o dotyczące S a h a r y z a c z y n a się w z a s a d z i e w X I X w . Są to r a p o r t y ników, agentów h a n d l o w y c h , j a k też p i e r w s z e nak bardziej i dokładne b a d a n i a prowadzone wpływów są głównie biorą początek dopiero przez pomiędzy W i e l k ą Francuzów, Brytanią terytoria pustyni. F r a n c u s k i e badania podróż­ próby opracowań n a u k o w y c h . wynikiem a Francją Jed­ od p i e r w s z y c h l a t X X w . bowiem tej ostatniej podziału dostały strefy się z n a c z n e miały c h a r a k t e r p r a k t y c z n y . Dążyły bądź do lepszego p o z n a n i a ludności c e l e m pełniejszego j e j podporządkowania władzom m e ­ tropolii, bądź, i to p r z e d e wszystkim w o s t a t n i c h k i l k u n a s t u l a t a c h , do o d k r y c i a złóż m i n e r a l n y c h , które — j a k wykazały d o t y c h c z a s o w e p r a c e — występują obfi­ cie i już obecnie stają się przyczyną c o r a z s z y b s z y c h i głębszych z m i a n społecznog o s p o d a r c z y c h w związku z r o z w o j e m przemysłu górniczego i przetwórczego n a t e ­ renach nieliczne plemiona zamieszkałych Wspominam Saharą, p o m i m o i opowieści, przez koczownicze. o t y c h z n a n y c h skądinąd f a k t a c h , p o m i m o b o w i e m zainteresowania istniejącej l i t e r a t u r y , nagromadziło się w i e l e p r z e d z i w n y c h które nowe opracowania pologicznych, dawniej zacierają naukowe prawdziwy obraz Sahary i jej ludności. legend Istniejące dotyczą z z a s a d y j e d y n i e w y b r a n y c h zagadnień a n t r o ­ historycznych, geologicznych itp. O p r a c o w a ń bardziej ogólnych jest n i e w i e l e i każde z n i c h , jeśli oparte n a r z e t e l n y c h b a d a n i a c h , s t a n o w i c e n n y p r z y ­ czynek do p o z n a n i a Wydana tego o l b r z y m i e g o obszaru. w 1960 r. książka L . C . B r i g g s a Plemiona Sahary stanowi bez wątpie­ n i a o p r a c o w a n i e o dość s z e r o k i m c h a r a k t e r z e . B r i g g s jest doświadczonym b a d a c z e m , a u t o r e m i n n y c h p r a c dotyczących tego r e j o n u . O s t a t n i e jego dzieło jest w y n i k i e m kilkuletnich literatury badań terenowych francuskiej, zamieszkujących oraz kompilacji a n g i e l s k i e j , włoskiej faktów itd. Autor na podstawie daje szeroki istniejącej obraz cały t e r e n p u s t y n i b e z względu n a współczesne g r a n i c e ludów państwo- �RECENZJE 388 we. O p i s y poszczególnych p l e m i o n p o d b u d o w u j e obszerną charakterystykę w a r u n ­ k ó w n a t u r a l n y c h wliczając w to ukształtowanie t e r e n u , zasoby w o d n e , s u r o w c o w e , różnice k l i m a t y c z n e i t d . Żyjące p l e m i o n a t r a k t u j e w a s p e k c i e h i s t o r y c z n y m , s t a r a ­ jąc się przedstawić i c h oceny c h a r a k t e r y s t y c z n e j a k o w y n i k długotrwałych p r o ­ cesów d z i e j o w y c h . W rozważaniach s w y c h częściowo w y k o r z y s t u j e dostępny m a ­ teriał a r c h e o l o g i c z n y , p r z e p r o w a d z a krytyczną analizę źródeł p i s a n y c h , przekazów u s t n y c h i t d . B r i g g s o m a w i a w s w e j książce w s z y s t k i e g r u p y ludnościowe t e r e n u S a h a r y jeśli n i e całkiem d z i s i e j s z e j , to w każdym r a z i e s p r z e d k i l k u l a t , a więc l u d y osiadłe grupujące się w r o l n i c z y c h ośrodkach południa i w a r o w n y c h m i a s t a c h h a n d l o w y c h t y p u G h a r d a i a . Szczególnie w i e l e m i e j s c a poświęca p l e m i o n o m e k o ­ n o m i c z n i e ważniejszym l u b c i e k a w s z y m ze względu n a swą odrębność, np. p l e m i o ­ n o m H a r a t i n , D a u a d a , B e r b e r ó w Z e n a t a , Mozabitów i i n n y c h . Odrębny dział p r a c y s t a n o w i omówienie p l e m i o n myśliwsko-zbierackich i k o c z o w n i c z y c h . T y m o s t a t ­ n i m a u t o r poświęca w i e l e s t r o n s w e j książki, l u d y t e b o w i e m są najważniejszymi g r u p a m i p l e m i e n n y m i S a h a r y i one głównie kojarzą się z pojęciem t y p o w e j l u d ­ ności obszarów p u s t y n i . P l e m i o n a Tuaregów, T e d a , C h a a m b a , M a u r ó w o m a w i a n a p o d s t a w i e s t a r a n n i e w y b r a n y c h przykładów: T u a r e g ó w z H o g g a z u , T e d a z T i b e s t i itp. Z a k r y t e r i u m w y b o r u p r z y j m u j e f a k t większej i z o l a c j i od w p ł y w ó w o b c y c h t y c h właśnie g r u p ludności p l e m i o n . Książka daje możliwie pełny o b r a z zwyczajów, wierzeń, o r g a n i z a c j i p o l i t y c z ­ nych, religijnych, s t r u k t u r y socjalnej i ekonomicznej plemion Sahary. Obraz ten w z b o g a c a dość szczegółową charakterystykę c e c h f i z y c z n y c h poszczególnych p l e ­ m i o n . O p i s y strojów, próba u s t a l e n i a i c h p o c h o d z e n i a , opisy szałasów, namiotów, c h a t i m i a s t s a h a r y j s k i c h , opisy pokarmów, sposobów odżywiania, c h a r a k t e r y s t y k a n a j b a r d z i e j t y p o w y c h zwierząt d o m o w y c h , a n a l i z a n a j b a r d z i e j rozpowszechnio­ n y c h chorób uzupełniają dość szczegółowy w i z e r u n e k poszczególnych l u d ó w p u s t y n i i pozwalają prześledzić n a j r o z m a i t s z e a s p e k t y i c h życia. W w i e l u j e d n a k m i e j s c a c h n i e udało się a u t o r o w i uniknąć dość p o w i e r z c h o w n y c h i p o c h o p n y c h wniosków wyciągniętych n a p o d s t a w i e n i e z b y t przekonywających faktów. O d n o s i się to do s p r a w y p o c h o d z e n i a p l e m i o n , m n i e j zwłaszcza ważnych i n i e l i c z n y c h , wewnętrznej organizacji politycznej i s p e k u l a c j i n a temat p e r s p e k t y w rozwojowych. T a ostatnia s p r a w a , j e j p o t r a k t o w a n i e , w z b u d z a szczególnie w i e l e zastrzeżeń w o b e c f a k t u , iż książka p i s a n a była w o k r e s i e t r w a n i a w o j n y a l g i e r s k i e j i t y m s a m y m g e n e r a l i z u ­ jące t w i e r d z e n i a , że p l e m i o n a muzułmańskie zamieszkujące Saharę (w t y m o c z y ­ wiście algierską) n i e mają zupełnie p o c z u c i a przynależności n a r o d o w e j , l e c z t y l k o wyznaniową i klanową, w świetle w a l k z F r a n c u z a m i — j a k o z a b o r c a m i , n i e zaś i n n o w i e r c a m i — n i e b a r d z o się p o t w i e r d z a . P r a c a B r i g g s a m a j e d n a k nieocenioną wartość j a k o d o k u m e n t bezpowrotnie ginącego świata, który p o d n a p o r e m n o w o c z e s n e j c y w i l i z a c j i , dopiero w o s t a t n i c h l a t a c h w pełni wkraczającej n a t e r e n y S a h a r y , r o z p a d a się w g r u z y , burząc całą w i e l o w i e k o w ą tradycję i s t a r e układy społeczne. Wiktor K L A U S F E R D I N A N D , The Horizontal v o l . 5, K o b e n h a v n Windmills Andrzej Daszewski of W e s t e r n A f g h a n i s t o n , F o l k , 1963, s. 71—89, i l u s t r . 11, b i b l i o g r a f i a . P r a c a К. F e r d i n a n d a , duńskiego etnografa, j e s t w y n i k i e m jego g r u n t o w n y c h studiów n a d kulturą A f g a n i s t a n u i badań t e r e n o w y c h p r z e p r o w a d z a n y c h w t y m k r a j u podczas d w u w y p r a w n a u k o w o - b a d a w c z y c h , p i e r w s z e j w l a t a c h 1953—1955 �389 RECENZJE i powtórnej w r o k u 1960 (kwiecień—październik) f i n a n s o w a n y c h p r z e z władze d u ń ­ skie. A u t o r przeprowadzał b a d a n i a t e r e n o w e na granicy Persji i Afganistanu kując d a w n e g o t y p u wiatraków, m ł y n ó w o j e d n e j poszu­ osi napędowej i pracującej. T y p t e n o p i o n o w e j osi jest z n a n y z t a m t e j s z y c h terenów z czasów późnosassanidzkich, a potwierdzony we wczesnych źródłach pisarzy muzułmańskich. Perski geograf z X w., a l - T a b a r i (t 923), n o t u j e opowieść o tego t y p u młynach z I r a n u z a czasów k a l i f a O r n a r a (t 644). I n n i k r o n i k a r z e a r a b s c y z X w . wspominają w i a t r a k i o p i o ­ n o w e j osi j a k o j e d n o z c h a r a k t e r y s t y c z n y c h z j a w i s k występujących w S i s t a n i e w e wschodnim I r a n i e . N i e s t e t y , z tego c z a s u n i e m a dokładnego opisu k o n s t r u k c j i t a ­ kiego wiatraka. typu al-Dimashqi, Stary Ghorian, połowie Qal'a. (Badacz geograf przetrwał K. Ferdinand w miejscowości leżące w syryjski z przełomu konstrukcji młynów-wiatraków ten typ wiatraków i Afganistanu. w Dopiero dał opis drogi w i XIV w.n.e., do n a s z y c h czasów n a p o g r a n i c z u swych badaniach okolicach pomiędzy XIII z Sistanu. Heratu; Heratem terenowych Ghorian j e s t to małe a nadgraniczną Persji znalazł t a k i e młyny miasteczko miejscowością Islam spotykał też t a k i e w i a t r a k i w o k o l i c y F a r a h ) . W i a d o m o z l i t e r a t u r y o występowaniu t a k i c h młynów w o k o l i c y G h a z n i i K a b u l u w Afganistanie. W i a t r a k i te z b u d o w a n e są z cegły surówki i w y p a l a n e j , w postaci wieży tej od s t r o n y północnej z szerokim północnych z odchyleniami) dla wylotu powietrza. Otwory pionowym i wąskim otworem pionowym (dla c h w y t a n i a otworem po stronie otwar­ wiatrów przeciwnej te są wysokości skrzydeł w i a t r a c z n y c h . Często m ł y ­ n y w i a t r a k i stoją s z e r e g i e m , p r z y b u d o w a n e j e d e n do drugiego, i tworzą cały zespół przemysłowy. W e w n ę t r z n a k o n s t r u k c j a w i a t r a k a składa się z p i o n o w e j osi j a k o głównej czę­ ści składowej całego m e c h a n i z m u . Z osią tą u dołu połączony j e s t górny kamień młyński. W p a p r z y c y , a r a c z e j p o d nią, u m i e s z c z o n a j e s t p a n e w k a , w którą dzi górny k o n i e c w r z e c i o n a . Wrzeciono „takht-i-asia" (trzon, p o d s t a w a nosić d l a r e g u l o w a n i a się n a grubej wcho­ podstawie, zwanej młyna), którą za pomocą klinów można l e k k o p o d ­ grubości przemiału. Oś młyna p o s i a d a w górnej s w e j nych w wspiera ośmiu p i o n a c h , Długość poszczególnych p a r t i i po sześć r a m i o n p o z i o m y c h n a których p r z y m o c o w a n e ramion dochodzi są skrzydła-łopatki umieszczo­ z trzciny. do 2,5 m, wysokość skrzydeł-łopatek do 5,5 m. W zależności od siły w i a t r u są one s z e r s z e l u b węższe. Oś u t r z y m u j e w pio­ nie jest rodzaj kuny przymocowanej do p o p r z e c z n e j belki, w którą wpuszczony górny wierzchołek osi. N a łopatki i skrzydła siła w i a t r u n a p i e r a poziomo, a n i e — j a k w większości e u r o p e j s k i c h Poniżej części o t w a r t e j oś młyna, z n a j d u j e zmagazynowane rynienką się właściwe jest zsypuje w i a t r a k ó w — p i o n o w o (z dla wiatru, obok, w odchyleniami). pod sklepieniem, pomieszczenie glinianym przez które młynarskie. Zboże zbiorniku, się n a paprzycę. Górny kamień z którego do wąską przechodzi przemiału drewnianą młyński j e s t r u c h o m y . Wokoło górnego k a m i e n i a b i e g n i e g l i n i a n a o c h r o n a , a b y mąka n i e rozsypywała się wokoło. Z na jednego b o k u mąkę. Z w ochronie Przesiewanie afgańskimi jest p r z e r w a , mąki wiatrakami „młynki m o d l i t e w n e " wykonywane o pionowej wzmiankowane w poniżej której z n a j d u j e jest się zagłębienie ręcznie. osi wiążą się ściśle źródłach w centralnoazjatyckie I V w . n.e. Podoibne wiatraki używane są n a północnych wybrzeżach C h i n i w C h i n a c h południowych do szania pomp irygacyjnych. w Persji i Afganistanie. w końcu XIII Pierwowzorów Przypuszcza w., z a czasów tych wiatraków w się, że zapożyczono j e z terenów panowania mongolskiej poru­ Chinach szuka dynastii. się irańskich �RECENZJE 390 A u t o r n i e w y p o w i a d a się, c z y młyny-wiatraki e u r o p e j s k i e wiążą się z irański­ m i . S t w i e r d z a t y l k o , że e u r o p e j s k i e w i a t r a k i o poziomej życzenia ze W s c h o d u , odnośnie z okresu wojen do p i o n o w y c h , o s i są uważane z a z a p o ­ krzyżowych. N i e w y p o w i a d a p r y m i t y w n y c h wiatraków z Bornholmu swego z d a n i a i Słowenii, l e c z jest skłonny sądzić, że są one pozostałością europejską wcześniejszej fazy rozwo­ jowej. Krzysztof FERNAND Noire, 1960, s. 466 + 6 n l b . i Narastający w тара. ciągu o s t a t n i c h dziesięcioleci proces t w o r z e n i a się młodych n a ­ rodów afrykańskich z n a j d u j e Langenhove śledząc swój w y r a z w bogatej l i t e r a t u r z e naukowej. jeden narodów z aspektów A f r y k i , rozwój i c h świadomości n a r o d o w e j , zakresie zainteresowania les—Weissenbruch tworzenia się Czarnej k o n t y n u u j e s w o j e wcześniejsze w t y m (F. v a n Langenhove, L a nationalité albanaise, Bruxel­ 1914). iPraca Consciences obszernych Afrique V A N L A N G E N H O V E , C o n s c i e n c e s t r i b a l e s et n a t i o n a l e s e n Bruxelles Van Wolski studiów tribales et' nationales naukowej literatury źródłową stanowią k o l o n i a l n e r a p o r t y k a n i s t y c z n y c h , artykuły p r a s o w e . żań a u t o r a , o b e j m u j e kraje en Afrique Noire powistała w a f r y k a n i s t y c z n e j , obok rządowe, s p r a w o z d a n i a której wyniku jej z konferencji Z a k r e s t e r y t o r i a l n y , będący p r z e d m i o t e m środkowej rozwa­ p a r t i i k o n t y n e n t u afrykańskiego: G w i n e a , M a l i , Wybrzeże Kości Słoniowej, G h a n a , Togo, D a h o m e y , bazę afry- Senegal, Nigeria, Kame­ run, Gabon, K o n g o (dawne francuskie i belgijskie), R u a n d a - U r u n d i , K e n i a , Tan­ g a n i k a , N i a s a . Stopień o p r a c o w a n i a materiału dotyczącego poszczególnych n i e j e s t j e d n a k j e d n o l i t y . Najwięcej przykładów p r z y t a c z a a u t o r z terenów G h a n y , Nigerii, Konga i Kenii. Wynika to zarówno z bogatszych procesów i krajów konfliktów społecznych, j a k i e te k r a j e przeżywały, j a k i ściśle z powyższym związanej b o g a t ­ szej l i t e r a t u r y naukowej. T w o r z e n i e się świadomości n a r o d o w e j w A f r y c e ogólnoświatowego, który od końca X V I I XX j e s t d a l s z y m ciągiem p r o c e s u w. z A m e r y k i , poprzez Europę, w 2 poł. w. dosięgną! A z j i i A f r y k i . Rozważania podstawowych Wśród nad świadomością narodową rozpoczyna autor od definiowania pojęć: świadomość n a r o d o w a i świadomość p l e m i e n n a . czynników charakterystycznych wg językowa, r e l i g i j n a , ogólnokulturowa, dominują własnego t e r y t o r i u m i o p o z y c j a przeciwko autora dla narodu, j a k Wspólnota szczególnie d w a : przywiązanie wszelkiej obcej do dominacji politycznej. T e n o s t a t n i e l e m e n t odróżnia, z d a n i e m a u t o r a , świadomość narodową od w s z e l k i c h typów świadomości społecznej związanych z t e r y t o r i u m . Świadomość przynależ­ ności do określonego n a r o d u w y n i k a z rozróżnienia, j a k i e jego członkowie w a j ą między sobą a o b c y m i , co m a n i f e s t u j e się szczególnie w w y p a d k u odczu­ konfliktu. N a c z e l n y m e l e m e n t e m tworzącym świadomość narodową i będącym jego integralną częścią j e s t wspólny opór p r z e c i w k o obcej w całej Europie i Ameryce dominacji. Autor udowadnia, ruch narodowy kształtował że p r a w i e się pod z n a k i e m oporu. Specyfiką afrykańską j e s t to, że narastał on w s y t u a c j i k o l o n i a l n e j i był s k i e r o w a ­ n y p r z e c i w k o g r u p i e obcej Rzuca dokonano się w oczy fakt n i e t y l k o e t n i c z n i e , ale r a s o w o i k u l t u r o w o . omówienia pojęcia „świadomość b e z bliższego z a t r z y m y w a n i a się n a pojęciu narodowa", „naród" w ogóle którego oraz n a �RECENZJE 391 c z y n n i k a c h , które go kształtują. W przeciwieństwie do powyższego pojęcie „ ś w i a ­ domość p l e m i e n n a " zostało omówione łącznie z bliższą charakterystyką p l e m i e n i a i różnymi s p o s o b a m i jego d e f i n i o w a n i a p r z e z poszczególnych autorów. G e n e r a l n i e biorąc w z a k r e s g r u p p l e m i e n n y c h k w a l i f i k u j e autor w s z y s t k i e l u d y o m a w i a n e g o t e r y t o r i u m z o k r e s u s p r z e d n a s i l e n i a k o l o n i z a c j i e u r o p e j s k i e j , podkreślając zresztą n i e j e d n o l i t y stopień i c h r o z w o j u — począwszy od społeczeństw, o t r a d y c j a c h o r g a ­ n i z a c j i państwowej (np. B u g a n d a , R u a n d a - U r u n d i , D a h o m e y ) . F a k t y c z n i e b o w i e m biorąc rozkład wspólnoty p l e m i e n n e j w w i e l u z t y c h g r u p był już d a l e k o p o s u ­ nięty. C z y n n i k i e m , który z d a n i e m a u t o r a j e s t wspólny zarówno d l a g r u p o r o z ­ winiętej o r g a n i z a c j i społecznej, j a k i b a r d z i e j p r y m i t y w n y c h , a który s t a n o w i o i c h świadomości p l e m i e n n e j , jest ważność s y s t e m u pokrewieństwa. O d niego b o w i e m uzależniony j e s t cały układ społeczny, e k o n o m i c z n y , p o l i t y c z n y c z y r e l i g i j n y p l e ­ mienia. • W a ż n ą rolę w u m a c n i a n i u świadomości p l e m i e n n e j stanowią również w o j n y . W p ł y w a j ą one n a to, że p l e m i o n a podlegają nagłej f l u k t a c j i ; f l u k t a c j i podlega r ó w ­ nież świadomość przynależności do danego p l e m i e n i a . J e s t ona najczęściej a f i r m o w a n a odróżnieniem „ m y " od „oni": obcy, źli. Z k o l e i s z k i c u j e a u t o r z a r y s w c z e s n e j k o l o n i z a c j i muzułmańskiej, j e j r o l i k u l ­ t u r o - i państwowotwórczej w C z a r n e j A f r y c e . P o w c z e s n e j k o l o n i z a c j i muzułmań­ s k i e j następują p i e r w s z e k o n t a k t y h a n d l o w e z E u r o p e j c z y k a m i ( P o r t u g a l i a , H o l a n ­ dia, A n g l i a ) . Jednocześnie z n a r a s t a n i e m k o l o n i z a c j i e u r o p e j s k i e j n a w s c h o d n i m wybrzeżu ( M o z a m b i k , T a n g a n i k a ) d o m i n u j e h a n d e l muzułmański. Wczesne etapy kolonizacji i handel niewolnikami odegrały ogromną rolę w kształtowaniu się p r o f i l u e k o n o m i c z n e g o A f r y k i , miały p e w i e n w p ł y w n a rozkład struktury plemiennej ludności t u b y l c z e j , szczególnie g r u p bezpośrednio tych w system handlu. W nowych organizmów przed etapem znajdujemy nocnej wypadkach państwowych. reżymu k o l o n i a l n e g o stały się bodźcem Generalny wyglądał obraz układu następująco: — emiraty Haussa i Fulah, a w Afryce wschodniej spotykamy wciągnię­ do t w o r z e n i a politycznego n a d Zatoką silną konfederację p l e m i o n A s z a h t i , państwa D a h o m e y Nigerii naty. W wielu się Afryki Gwinejską i Y o r u b a , w pół­ c e n t r a l n y m S u d a n i e l i c z n e sułta­ dobrze z o r g a n i z o w a n e królestwa Ugandy: A n k o l e , T o r o , B o n y o r o i B u g a n d a , królestwa R u a n d a i U r u n d i . W K e n i i i T a n g a n i ­ ce b r a k bardziej z w a r t y c h o r g a n i z a c j i p o l i t y c z n y c h ; podobnie z l e p e k n i e w a n y c h ze sobą p l e m i o n stanowiło System kolonialny, który w sfedero- Kongo. końcu X I X w. objął całą t z w . Czarną Afrykę, w p r o w a d z i ł ludność tubylczą w s t a n zależności, w orbitę n o w e g o s y s t e m u a d m i n i ­ stracyjnego i ekonomicznego. K o n t a k t nowej tej ostatniej i odróżniał zawsze k u l t u r y z tubylczą podkreślił niższość d w a pojęcia: człowieka czarnego i białego. S y s t e m y rządów k o l o n i a l n y c h zarówno a s y m i l a c y j n y s t o s o w a n y przez F r a n c u ­ zów, j a k i „rządów pośrednich" przyjęty p r z e z A n g l i k ó w — doprowadziły do cał­ kowitego norm przewrotu dotychczasowego układu plemiennego: i s y s t e m u wartości, w r e s z c i e uniezależniania wego. P r o c e s t e n n a z y w a n y czynnikiem wzmagającym jest powszechnie detrybalizację upadku tradycyjnych się j e d n o s t k i od zespołu „detrybalizacją". O g r o m n i e było kształtowanie się rodo­ ważnym ośrodków miej­ s k i c h . A u t o r p o d a j e krótką charakterystykę t a k i c h m i a s t , j a k B r a z z a v i l l e , L e o p o l d ville i Elizabethville. Czynniki ekonomiczne powodują liczne sezonowe migracje do miast, gdzie tworzą się n o w e t y p y stosunków społecznych. O b o k kontaktów z ludźmi pochodzą­ c y m i z t y c h s a m y c h okręgów i trwałych kontaktów ze w s i a m i r o d z i n n y m i tworzą się n o w e g r u p y społeczne t y p u z a w o d o w e g o . Anomalią m i a s t afrykańskich jest to. �RECENZJE 392 że większość i c h t u b y l c z y c h mieszkańców z a m i e s z k u j e t u s e z o n o w o i n i e zakłada rodzin. Niemniej tworzy i przemysłowców W i miastach białymi się g r u p a nazywanych też ujawniają zarówno w ludzi przez mających duże autora głównymi czynnikami kontrasty między życia, j a k i s y s t e m i e i poniżenia conych aspiracje. najsilniejsza Narasta drobnych handlowców „evolués". się n a j s i l n i e j standardzie Świadomość nierówności wykształconych, autora niechęć determinującymi ludźmi czarnymi dyskryminacji. jest wśród i opozycja, tworzenie się ludzi które wykształ­ są zdaniem świadomości naro­ dowej. Pierwszą j a w n ą reakcją n a s y s t e m nierówności i d y s k r y m i n a c j i stały się już od końca X I X w. r u c h y r e l i g i j n e o aspekcie mesjanistycznym, takie j a k k i m b a n - gizm Mpadi i Kościół Czarnych-Simona w Kongo, religia Kitwala rozpowszech­ niająca się z R o d e z j i i N i a s y do K o n g a i b. F r a n c u s k i e j A f r y k i R ó w n i k o w e j i i n n e . Ruchy te s k i e r o w a n e rzucała pewne częściowo p r z e c i w k o zakazy dotyczące dogmatyce niektórych chrześcijańskiej, dawnych instytucji która n a ­ plemiennych i obrzędów, odegrały jednocześnie rolę unifikującą w i e l e p l e m i o n i stanowiły wyj­ ście poza ideologię własnego k l a n u l u b p l e m i e n i a . Wraz z rozwojem miast, rozwojem s y s t e m u oświaty w z r a s t a też r o l a i n t e l e k t u a ­ listów murzyńskich. Spodziewają się oni dzięki wykształceniu osiągnąć możliwości, którymi B i a l i zdobywają b o g a c t w o i władzę. W barierę d y s k r y m i n a c j i . W i e l u a dzięki s t u d i o m zacji w Europie europejskiej, prawa człowieka, równość i doszukiwać Europa żyła j e s z c z e w Wskazuje Peoples na Party kraju, Union postępowe hasła narodowa, oni interesować cywili­ demokracja, historią własnej języka jednocześnie do literackiego. wszystkim licznych Dążą Oddziaływanie po I I w o j n i e partii kiedy rozwoju elity światowej. narodowych, np. Convention 1949 r. p r z e z N k r u m a h a , Kenya założonej p r z e z Kenyattę i i n . Popularność n o w y c h z n a c z n i e zachwiała Uczestnictwo się jednak afrykańskiego, świetności, szczególnie z o k r e s u , n a Złotym Wybrzeżu w autorytet d y n i e w okręgach w i o s k o w y c h czenie. się grunt niezależność i zacofaniu. własnego się p r z e d e tworzenie założonej African National wódców to dawnej prymitywizmie obserwuje n a własny patriotyzm, niej t y m z a k r e s i e napotykają się przywódcami r u c h u i i n . Zaczynają się w własnego intelektualnej przenoszą j a k wolność, kultury kulturalnego z nich staje wodzów oddalonych przywódców t r a d y c y j n y c h , których przy­ władza je­ od dużych m i a s t zachowała d a w n e z n a ­ plemiennych obserwuje się szczególnie w ru­ c h a c h s e p a r a t y s t y c z n y c h . S e p a r a t y z m p l e m i e n n y t r a k t o w a n y był j a k o sposób u t r z y ­ mania dawnej Kolonialny miennymi władzy. podział a d m i n i s t r a c y j n y , miał duże z n a c z e n i e niezgodny unifikujące. z właściwymi t e r y t o r i a m i Różne, często u p r z e d n i o wrogie ple­ ple­ m i o n a , znalazły się w o b e c tego s a m e g o s y s t e m u władzy, d y s k r y m i n a c j i i w y z y s k u . Pojawia się p o c z u c i e świadomości n a r o d o w e j n y c h p r z e z władze k o l o n i a l n e . Najważniejszą lity system ekonomiczny spajający się różnych g r u p często w r o g i c h , w granicach politycznych wytyczo­ rolę w t y m z a k r e s i e o d g r y w a różne r e g i o n y i zmuszający j a k zdarzało się to w w y p a d k u do jedno­ unifikowania państwa Ruan­ da-Urundi. Unifikujące nie znaczenie mieszkańców kolonii miała świadomą uzasadnioną ekonomicznie n y c h krajów, n p . U n i a Afryki Afryki Centralnej: asymilacyjna obywatelami Rodezja, akcję Wschodniej: Niasa. polityka francuskimi. Wielka unifikującą Francji i Brytania przez tworzenie Uganda, Kenia, Tanganika, uczynie­ prowadziła unii oraz róż­ Unia �393' RECENZJE Zlepkiem różnych p l e m i o n jest N i g e r i a złożona z p i e r w o t n e j Nigerii i dwóch protektoratów. Polityka unifikacyjna wywołała gerii, w s z e r e g o p o z y c j i p l e m i o n , np. w Ugandzie, Ni­ Niasie. Najważniejsze znaczenie kolonializmowi. Wśród ruch w Mau-Mau unifikujące wystąpień Kenii, który miała szczególną objął jednak wspólna gwałtownością przede walka wszystkim plemiona z a d a n i e m było wytępić w s z y s t k i c h Europejczyków przeciwko charakteryzował Kikuyu. się Jego i zabrać zagarniętą p r z e z nich ziemię. Wystąpienia w U g a n d z i e konstytucjonalny charakter i Niasie miała miały swój a s p e k t w a l k i o ziemię. walka o niepodległość w Ghanie. m i e j s c e wspólnej w a l k i o niepodległość s z y b k o zajęły d a w n e s p o r y Bardziej W Nigerii międzyplemien- ne. Sprzeczność między w a l k ą o uniezależnienie się od władzy k o l o n i a l n e j a s i l n y ­ m i tendencjami s e p a r a t y z m u regionalnego najbardziej k r w a w o wystąpiła w b. K o n ­ go B e l g i j s k i m . Rozpadła się również U n i a państw wchodzących w skład b. F r a n c u s k i e j ki Zachodniej i F r a n c u s k i e j A f r y k i R ó w n i k o w e j . Spośród państw do n i e j cych najbardziej państwa w dojrzała p o l i t y c z n i e okazała się G w i n e a . P o z a Federacją M a l i i n n e postanowiły jednak polityce ekonomicznej Wnioski mości autora narodowej Afryce jest wspólnotę sytuacja kolonializmem narzucającej łecznego. Opór zachować handlową oraz koordynację i społecznej. są pokrótce następujące: specyfiką w ściśle u w a r u n k o w a n e rasowo, Afry­ należą­ model i oporem się j e j dominacji kultury i organizacji spo­ Zdaniem podlega fluktuacji i osiąga, podobnie j a k inne typy zależnie od okoliczności, już życia r n e s j a n i s t y c z n y c h , s w o j e n a s i l e n i e osiąga w w a l k a c h niepodległościowych. narodowa, zorganizowane było obcej ruchach świadomość bardziej grupy w autora formy Tworzenie przeciwko zupełnie o d m i e n n e j t e n , przybierający kształtowania się świado­ kolonialna. świadomości różne społecznej, stopnie nasilenia. W Czarnej Afryce r o z w ó j tej świadomości osiągnął swój p u n k t k u l m i n a c y j n y n a etapie różnych g r u p e t n i c z n y c h w wa konsolidacji konkretnej # realizacji żądań walce o niepodległość. niepodległościowych rozbiła Perspekty­ względną spoistość p l e m i o n zamieszkujących daną kolonię. Z a o b s e r w o w a ć można nawrót do separatyzmów międzyplemiennych zaostrzających dominowania państwie. W w n o w o powstałym związku z założeniami i w n i o s k a m i autora P r z e d e w s z y s t k i m r z u c a się w oczy o d s e p a r o w a n i e dawnych się w miarę r y w a l i z a c j i w nasuwają się p e w n e chęci refleksje. pojęcia „świadomość narodowa" od pojęcia „naród". W y d a j e się, j a k b y były to d w a odrębne z j a w i s k a , które moż­ na rozpatrywać tycznej, która niezależnie zdaniem od siebie. O p o z y c j a autora m a przede przeciwko wszystkim obcej narodową, konsolidowała w g r a n i c a c h a d m i n i s t r a c y j n y c h j e d n e j r a z bardzo zróżnicowane bardzo szybkie byłoby szczęśliwiej świadomością odradzanie bardziej się antagonizmów świadomość antykolonialną? m i e r z e przyczyniła kiem e t n i c z n i e . Że k o n s o l i d a c j a wspólnego Wydaje przekonywającym własnej autonomii, co określane Proces kształtowania się jest świadomości świadomości i dojrzewać będzie zależnie od r o z w o j u C z y więc o niepodległość w narodowej, przez autora narodowej w kulturalnego jako czego grup nie nazwać ogromnej wykładni­ e t n i c z n y c h do separatyzm Afryce nie­ świadczy u c i s k u i chęci jego z r z u c e n i a dążenie poszczególnych jest kolonii grupy międzyplemiennych. poli­ świadomość t a n i e była trwała, się, że w a l k a się do r o z b u d z e n i a dominacji determinować dopiero plemienny. rozwija się- i gospodarczego danego p a ń ­ s t w a afrykańskiego, od p r o c e s u t w o r z e n i a się ' w n i m n a r o d u l u b narodów. �RECENZJE 394 O b r a z t w o r z e n i a się świadomości a n t y k o l o n i a l n e j i n a r o d o w e j r y s u j e się w b o g a t y m w Czarnej Afryce materiale przytoczonym przez autora bardzo n i e . P e w n ą rezerwę o d c z u w a jasno i logicz­ się j e d y n i e do n i e z b y t wyraźnie s p r e c y z o w a n e j n i c j i pojęcia „świadomość n a r o d o w a " defi­ i wiązania j e j ze z j a w i s k a m i o s z e r s z y m z a ­ k r e s i e , niż w z a s a d z i e s t a n o w i świadomość n a r o d o w a . łeczne zachodzące n a t y m t e r y t o r i u m o m a w i a n e S z k o d a też, że p r o c e s y są w o d e r w a n i u od z j a w i s k spo­ gospo­ darczych. Nasuwa się chęć porównania ze sobą dwóch p r a c traktujących n i u się narodów w A f r y c e : I . I . P o t i e c h i n a Formirowanije jvżno-afrykanskich Bantu oraz wyżej r e c e n z o w a n e j . R z u c a się w oczy s k r a j n i e o d m i e n n e i w grupę etniczną oparciu obszcznosti („Trudy Instituía E t n o g r a f i i i m . M . M a k ł a j a " , t. 29: 1955) teoretycznych i odmienny bierze o kształtowa­ nacjonalnoj ustawienie sposób i c h r e a l i z a c j i . P o t i e c h i n z a podstawę zamieszkującą o stalinowską definicję pod względem narodu terytorialnym rozpatruje wszelkie założeń rozważań różne kolonie czynniki będące z a l u b p r z e c i w u t w o r z e n i u się n a r o d u bantuańskiego. G r o s jego rozważań dotyczy sytuacji potrak­ towane i przemian ekonomicznych, natomiast zostały m a r g i n e s o w o . V a n Langenhove zagadnienia świadomości natomiast koncentruje n i e n a z a g a d n i e n i a c h świadomości, a j e j rozwój wiąże p r z e d e stkami administracyjnymi Marginesowo danych potraktowane kolonii zostały a z kolei późniejszych zagadnienia wszystkim z niepodległych LUCY MAIR, Great Nowoczesna Badania Primitive Government, Penguin jedno­ państw. ekonomiczne. Joanna Middlesex, się w y ł ą c z ­ Books Maciejewska. 1962, Harmondsworth, Britain. etnografia terenowe nie uznaje współczesnych hipotezami o domniemanym pojęcia „pierwotnej anarchii ustrojowej". społeczeństw p r y m i t y w n y c h zachwiały dawnymi b r a k u w s z e l k i e j w ł a d z y i rządności, mającym cechować ustroje w i e l u p i e r w o t n y c h l u d ó w n a Z i e m i . T y m n i e m n i e j t r z e b a znać, że f o r m y rządów i sposoby sprawowania władzy oraz w y m i a r u jakoby przy­ sprawiedli­ wości wśród p r y m i t y w ó w n i e j e d n o k r o t n i e z n a c z n i e odbiegały od szablonów, z któ­ r y c h wzrastał e u r o p e j s k i podróżnik, k o l o n i z a t o r i b a d a c z . Również i w X I X - w i e c z nej Afryce biali zaawansowane zdobywcy kolonialni ze z d z i w i e n i e m spotykali znacznie nawet k u l t u r a l n i e społeczeństwa, które n i e posiadały a n i w ł a d c ó w i s c e n ­ t r a l i z o w a n y c h ośrodków władzy, a n i sądów, p o l i c j i , s y s t e m u p o d a t k o w e g o — słowem t y c h urządzeń, które w pojęciu E u r o p e j c z y k a składały się n a tradycyjną instytucję władzy. R z e c z zrozumiała iż pierwszą reakcją cudzoziemców było d o p a t r y w a n i e w istniejącym dania naukowe s t a n i e r z e c z y c h a o s u ustrojowego. wykazały, że n a w e t Późniejsze stosunkowo dokładne się ba­ pierwotnych ludów C z a r n e j A f r y k i istniały wyraźne k o n c e p c j e p r a w i rządów, które stopniowo rozwi­ jały się i zmieniały. M i m o b o w i e m wśród b a r d z o jednak podboju kolonialnego różne f o r m y tych pier­ w o t n y c h ustrojów istniały w d a l s z y m ciągu p r z e z całe dziesiątki l a t , a w i e l e z n i c h dotrwało w częściowo tylko zmienionej formie do n a s z y c h j e i badając tradycję u c z e n i m o g l i prześledzić stopniowo początkowo służącej r o d z i n o m i n i e w i e l k i m g r u p o m i narodom, a wreszcie wielonarodowym T y m właśnie różnym f o r m o m łi c z a r n y c h mieszkańców Afryki czasów. Obserwując kształtowanie się władzy, l o k a l n y m , następnie szczepom królestwom. sprawowania Wschodniej władzy i w y m i a r u poświęciła sprawiedliwości swą pracę P r i m i t i v e G o - �RECENZJE vernement a n g i e l s k a u c z o n a , L u c y M a i r . Autorkę zaliczyć można do kręgu uczniów Bronisława kultura Malinowskiego. społeczeństw obserwacje rozwój i 395 O d lat zajmuje murzyńskich życia wieśniaków i kształtowanie Ghanie. się Zainteresowania w w się b a d a n i e m dobie współczesnej. Ugandzie i Niasie, a w przemian, j a k i m Lucy ustrojów i i n s t y t u c j i społecznych naukowe L . Mair najlepiej zresztą Policies in Twentieth Anthropology i An a p r z e d e w s z y s t k i m Survey obserwacji rodzaju sposoby kontrowersje People of African d o w c z y n i t z w . antropologii stania African Marriage stosowanej etnograficznych in the i s p r z e c i w y . N i e analizując stosowanej Zasadniczo nych — o stronnicze Primitive jednak ustrojów Studies Century (1934), (1953). J a k o w y k ł a ­ wykorzy­ polityki kolonialnej. ich t u obszernie warto Tego stwierdzić, że to Government pomawiać autorkę — przedstawienie Government murzyńskich tytuły przedstawia szcze­ owej k o n c e p c j i u s z e r e g u ludów A f r y k i J e s t to t y m c i e k a w s z e , że n i e p o d o b n a pologii ilustrują k o l o n i a l n y c h budziły i budzą l i c z n e właśnie L u c y M a i r w końcowych p a r t i a c h Primitive rze i otwarcie niepowodzenia Nigerii a u t o r k a zajmowała się p r o b l e m e m wprzęgania n a u k i do potrzeb badała w in Africa, and Change do celów b r y t y j s k i e j ulega prowadziła ostatnich latach nowych i n n y c h p r a c ogłoszonych p r z e z nią d r u k i e m j a k : Native Applied Mair obrazu jest pracą i z zagadnieniami w ciemnych analizującą antropologii Wschodniej. zwolenniczkę antro­ barwach. formy tradycyj­ stosowanej niewiele m a wspólnego. We wstępie wanych przez Lucy siebie Mair omawia pokrótce ludów. Chodzi t u więc rozmieszczenie o szczepy geograficzne Nilotów, opisy­ Nilo-Chamitów i B a n t u , zamieszkujące S u d a n , Ugandę, Kenię i północną Tanganikę. Wstępny t e n opis uzupełnia m a p k a . A u t o r k a i przedstawia Pierwsza pierwotne środowisko część formy s z k i c u j e też t y p y k u l t u r y poszczególnych geograficzne, książki w zatytułowana u s t r o j u szczepowego, jakim Rząd szczepów żyją. bez państwa omawia najbardziej właściwe głównie zamieszkującym na tych o b s z a r a c h N i l o t o m i N i l o - H a m i t o m , trudniącym się po większej części p a s t e r s t w e m . W s z y s t k i e te s z c z e p y i l u d y są l i c z n i e j s z e od d r o b n y c h c z y i łowców, n i e mogących bardziej hord p i e r w o t n y c h z p r z y c z y n czysto gospodarczych związać zbiera­ się jakąś skomplikowaną formą ustrojową. C o więcej te p a s t e r s k o - r o l n i c z e l u d y n i e są n i e r a z w c a l e m n i e j l i c z n e od s w y c h sąsiadów, którzy od setek l a t żyli w s c e n ­ t r a l i z o w a n y c h królestwach rządzonych n a wzór średniowiecznej Azji. A jednak do o s t a t n i c h n i e m a l nych w całym tego słowa z n a c z e n i u . W y m i a r Szyluk, Dinka, Nuer rodowej". u Szyluków, p r z e d m i o t rytualne, u czy T u r k a n a W o : z o w i e mieli bardzo wielu niż czci E u r o p y c z y Małej one władz sprawiedliwości determinowało N i e posiadały zgromadzenia n i e wytworzyły „krwawej całego p l e m i e n i a , pełnił r a c z e j tej władzy rozjemczo-doradcze, pierwotnej „rozproszonej władzy sprężystej także która w można już i wodzostwa. początek W wystarczającym Druga się w ł a d c ó w oraz g r o m a d z o n e niezwykłe znajdzie zaobserwować kiełkujące zaczątki daje wiara w dziedziczność w j e d n y m ręku bogactwa. umiejętności zjednywania sobie sił I tu j e d ­ scentralizowanej l i c z n y c h przykładach p r z y t a c z a n y c h p r z e z L . M a i r tworzenia religijnego dający było rodowej. mechanizm s t o p n i u zapewniała ład społeczny w ówczesnym środowisku s z c z e p o w y m . nak funkcje istniejące złożone ze s t a r s z y z n y rządowej", zemsty N a w e t „boski k r ó l " R e t h Przedstawiając t e n s t a n r z e c z y a u t o r k a jednocześnie s t a r a się wyjaśnić działania central­ u t a k i c h szczepów ciągle p r a w o mizerne prerogatywy. ostentacyjnej rozkazywał. ludów czasów władzy widzimy, jak znajomości rytuału Bogacz, w dodatku posia­ nadprzyrodzonych, łatwo popleczników. część książki analizuje pierwotne królestwa Afryki Wschodniej, jak �396 RECENZJE Ganda, Ruanda omawianej sprawa i i n . N i e sposób t u przedstawić obcych władców ściowe, p r o b l e m tyczny autorkę Primitive przez i podział więzi władcy namiestników a n i części bogatej Government. społeczeństwa ze służącymi terenowych czarnego problematyki Każde z zagadnień, t a k i c h j a k n a k l a s y , społeczno-narodowo- m u „klientami", c h a r a k t e r króla, hierarchia biurokra­ urzędnicza, pozycja w o l n y c h wieśniaków i niewolników, władza sądownicza króla, jego r o l a j a k o wyższego kapłana i konflikty z prastarym systemem rodowym a u t o r k a a n a l i z u j e p o p r z e z p r y z m a t l i c z n y c h przykładów. łatwo popełniano omyłki, z b y t p o c h o p n i e tradycyjne — i powierzchownie oceniając afrykańskie,, J a k a j e d n a k r o l a przypadła w u d z i a l e p i e r w o t n y m u s t r o j o m p o l i t y c z n y m w dobie współczesnej? T e z a g a d n i e n i a części Primitive Government. Stwierdza porusza L . Mair w o n a wyraźnie, że b r y t y j s k i m torom, ogólnie r z e c z biorąc, zależało n a u t r z y m a n i u istniejących j o w y c h w t y c h k r a j a c h , n a t u r a l n i e po z a p e w n i e n i u w ł a d c ó w i wodzów, oraz z a p e w n i e n i u P o prostu dążono p r z e z ników szczepowych w stawał się pośrednikiem sobie dziesiątki „komisarzem władców Lojalny i naczel­ k a c y k c z y król d y s t r y k t u " a tubylczą tradycyjne i malownicze atrybuty dawnej bez j e j istotnej treści n a ogół. C o więcej, był on p r z e z urzędy k o l o n i a l n e dały ustro­ poszczególnych kontroli nad ich poczyna­ l a t do wciągnięcia system administracji kolonialnej. między białym koloniza­ systemów sobie lojalności całkowitej Afry­ ostatniej łecznością. W ł a d c y p o z o s t a w i a n o rany. to P r z y okazji widzimy, j a k i n s t y t u c j e społeczne. ki Wschodniej niami. naj­ wszystko spo­ władzy, popie­ Niemało j e d n a k kłopotów sprawiały l u d y , które — j a k w i e m y — n i e p o s i a ­ jakiejś tworzono scentralizowanej, pierwotnej s z t u c z n y c h „przedstawicieli" władzy. Tu szczepowych. mozolnie Stopniowo niejednokrotnie jednak, w ciągu dziesiątków l a t powstała sieć t u b y l c z y c h urzędników wywodzących się z d a w n y c h , tradycyjnych władców i wodzów. koncepcji polityki kolonialnej townie I oto n i e o c z e k i w a n i e okazało się, że ci d a w n i dosyć d l a twórców gwał­ zaczynają tracić a u t o r y t e t i popularność wśród l i c z n y c h u g r u p o w a ń społe­ czeństwa afrykańskiego. N a czoło ruchów społeczno-politycznych się przedstawiciele szybko awansującej, nowoczesnej zaczęli inteligencji wysuwać murzyńskiej, dający n i e d w u z n a c z n i e do z r o z u m i e n i a , że to oni pragną zająć k i e r o w n i c z e wiska tej władcy i w o d z o w i e po dawnych, tradycyjnych wodzach plemiennych. T y m ostatnim stano­ chętnie- z a r z u c a n o , n i e bez słuszności zresztą, ugodową postawę w o b e c białych. Częstokroć obok w a l k i o niepodległość i u w o l n i e n i e zawzięta w a l k a ruchów ujmie sobie się spod w ł a d z y Europejczyków toczy się t r a d y c y j n y c h w ł a d c ó w p l e m i e n n y c h z przywódcami murzyńskich. s t e r rządów. o to, k t o w Administracja szczepowych młodzieży. T r u d n o Chodzi przywódców, niepodległym brytyjska, wypracowując n i e dostrzegła nowoczesnych państwie w przyszłości koncepcję wzrastającej siły zjednania kształcącej się dziś odrobić tę omyłkę. C z y j e d n a k t r a d y c y j n i w o d z o w i e i „ w ł a d c y " u t r a c i l i swą popularność w społe­ czeństwie całkowicie? O t y m , że t a k n i e jest, p r z e k o n a n o powstałych państw afrykańskich, w cyjnych wodzów wywołało gwałtowne Świadczy to o s i l n y m przywiązaniu dwoma L. Mair ugrupowaniami — młodym, Książkę L . M a i r będą których u s u w a n i e się niepodległym protesty do d a w n y c h jeszcze się w nowo trady­ dawały mieszkańców. K o n f l i k t y między t y m i we znaki — zdaniem l i t e r a t u r y dotyczącej szczepów afrykańskim. wykaz n i l o c k i c h , n i l o - c h a m i c k i c h i B a n t u , a traktującej szeregu cień l u b i a n y c h i niezadowolenie tradycji. długo państwom uzupełnia i n d e k s o r a z i w o pokrewnych tematach. Leszek Dzięgiel �RECENZJE GUY •chine, MORÉCHAND, Principaux traits 397 du chamanisme Méo Blanc en Indo- B u l l e t i n de l'École F r a n c a i s e d'Extréme O r i e n t , t. 47, F a s e . 2, P a r i s — S a i g o n 1955, ss. 509—546. W e wstępie do artykułu j a k o p u n k t wyjścia s w o i c h rozważań a u t o r p o d a j e szczegółową definicję s z a m a n i z m u sensu stricto. Następnie, idąc z a poglądem M i r c e a E l i a d e ( L e chamanisme et les techniques archaiques de l'extase, P a r i s 1951), uważa go za z j a w i s k o związane p a r excellence z k u l t u r a m i S y b e r i i i A z j i Środko­ w e j , gdzie a c z k o l w i e k występuje w k i l k u w a r i a n t a c h , wszędzie w y k a z u j e tę samą w z a s a d z i e strukturę. N i e m n i e j j e d n a k z w r a c a on również u w a g ę , iż poszczególne e l e m e n t y s z a m a n i z m u s p o t y k a się w b a r d z o dużym zasięgu, obejmującym także Azję Południowo-Wschodnią, A m e r y k ę Północną i Południową, Oceanię i Afrykę, gdy t y m c z a s e m jego ślady o d k r y w a się w C h i n a c h i u l u d ó w i n d o e u r o p e j s k i c h . F a k t t e n p r z e m a w i a w e d ł u g a u t o r a z a dawnością s z a m a n i z m u i nie w y k l u c z a n a w e t , iż z jego pierwotną postacią związane już były d w a p o d s t a w o w e w i e r z e n i a , t j . o wielości d u s z człowieka, których u c i e c z k a p o w o d o w a ć m a chorobę i śmierć, o r a z o d u c h a c h , które w z a s a d z i e t y l k o d l a s z a m a n a mają być w i d z i a l n e . W r e s z c i e podkreśla on ważność w y k a z a n i a związków pomiędzy o m a w i a n y m t u k o m p l e k s e m k u l t u r o w y m a niektórymi, j a k n p . Meo, słabo z n a n y m i l u d a m i . najważniejsze elementy s z a m a n i z m u a z j a t y c k i e g o , t j . w i a r ę w i s t n i e n i e t r z e c h dusz u człowieka, W pierwszej przeobra­ żenie ciała części artykułu szamana przy Moréchand jego i n i c j a c j i , przedstawia jego zdolność podróżowania w światy (nieba i piekła) niedostępne d l a zwykłych l u d z i , w pogoni z a duszą chorego czło­ w i e k a , niebezpieczeństwa, j a k i e s p o t y k a p r z y t y m n a s w o j e j drodze, d u c h y , które m u pomagają w jego przedsięwzięciach, i magię muzyczną stosowaną d l a i c h p r z y ­ w o ł y w a n i a . Podkreśla on j e d n a k , iż w żadnej k u l t u r z e n i e d a się wykazać w s p ó ł występowania r a z e m w s z y s t k i c h t y c h Przechodząc do właściwości, elementów. jakie musi posiadać szaman, w t r a n s , z w r a c a on u w a g ę , iż n a w e t w najuboższych f o r m a c h u Białych Meo, m u s i on co n a j m n i e j część artykułu kończy s t w i e r d z e n i e , nizm w wykazywać iż a k t y w n y zdolność do „trzęsienia się". Tę sposób z a s a d n i c z y od t z w . opętania, a jego aspekt rozpatruje szamanizm Białych M e o wpadać c h a r a k t e r przeżycia różni g i c z n y o r a z r o l a w społeczeństwie od r e l i g i i sensu chand a b y móc szamanizmu, j a k np. stricto. W fizyczny i d r u g i e j części M o r é ­ n a tle porównawczym. M. in. opiera­ jąc się n a b o g a t y m m a t e r i a l e u z y s k a n y m z 37 seansów szamańskich, p r z y był obecny, w y k a z u j e , iż z t a k c h a r a k t e r y s t y c z n e g o szama­ psycholo­ których dla w i e l u ludów S y b e r i i lotu s z a m a n a k u n i e b u l u b zstępowania do piekła w s e a n s i e Meo (którego szczegółowy opis podaje) pozostały j e d y n i e krótkie f a z y zdające się czynić do tego a l u z j e . dróż" s z a m a n a k o j a r z o n a „Po­ jest u n i c h t y l k o z jazdą konną bez bliższego określenia j e j k i e r u n k u . Z d r u g i e j s t r o n y znając pojęcie „nieba", n i e mają o n i żadnego o d p o ­ wiednika „piekła". Reasumując Moréchand s u g e r u j e , dotyczące n i e b a on, iż funkcję iż s t a r e w i e r z e n i a szamańskie i piekła uległy u Białych M e o p o m i e s z a n i u . Następnie udowadnia axis mundi, którą w szamanizmie ludów Syberii posiada b r z o z a , u Białych M e o spełniają t r z y t y k i b a m b u s o w e . P o n a d t o w s k a z u j e raźnie występującą tylko szaman element u Białych Meo koncepcję m o r a l n y , występujący znajduje s z a m a n i z m u (fizycznego u Białych M e o z a l e d w i e związane u Białych M e o jakie przekształ­ szczegółowo z szamanizmem. ów szamanizmie n i e j a s n e i pośrednie wyszukując a n a l o g i e u różnych l u d ó w S y b e r i i opisuje s o r i a i sposoby wróżenia przejścia", z a p r a w d o p o d o b n e , iż m. i n . także u Ałtajców, może być w obcego p o c h o d z e n i a . D l a t y p o w e g o zaś m o t y w u c e n i a ciała s z a m a n a ) Wreszcie „niebezpiecznego „czystego s e r c a " może pokonać, i uważa często na w y ­ aluzje. akce­ �RECENZJE 398 W t r z e c i e j części Moréchand p r z e d s t a w i a szamanizmie spełniają pomocnicze duchy n a początku rolę, jaką w szamana, których one s a m e zaś mogą ulegać d e p e r s o n a l i z a c j i w jego f o r m a c h ilość azjatyckim może wzrastać, osłabionych bądź a k u l - t u r o w a n y c h . W e d ł u g Białych M e o duchów t y c h m a być t y l e samo, co szamanów, co jego z d a n i e m u w y d a t n i a monadologiczny c h a r a k t e r s a m y c h transów, a k o n t a k t y z d u c h a m i mogą nawiązywać l u d z i e o p e w n e j t y l k o r a n d z e społecznej o r a z m i e umysłowym i m o r a l n y m . P o n a d t o chociaż każda p r a w i e pozio­ — j a k pisze a u t o r — r o d z i n a Białych Meo p o s i a d a własnego s z a m a n a , istnieją poza n i m i w i e l c y s z a m a n i , szczególnie poważani ze względu n a s w o j e osobiste sposobów, j a k i e s z a m a n i Białych M e o stosują pomocników oraz d l a w p r o w a d z a n i a zuje n a dosyć b l i s k i e analogie swoich ludów opis duchów- się w t r a n s , p r z y c z y m i t u Moréchand u wielu Przechodząc do demonologii kreśla a u t o r zalety. Z k o l e i następuje d l a przywoływania wska­ Syberii. Białych M e o i j e j s t o s u n k u do s z a m a n i z m u szczególną rolę, jaką grają u n i c h (podobnie j a k w pod­ Chinach) duchy d o m o w e , których s i e d e m k a t e g o r i i o różnej l o k a l i z a c j i i f u n k c j i opiekować się m a rodziną i j e j d o b y t k i e m , oraz opisuje związane z n i m i przesądy i ceremonie. dalej zaś •— p i s z e on — od d o m u , t y m większe w e d ł u g n i c h niebezpieczeństwa czychać ze s t r o n y złych duchów, z których najgroźniejsze i jaskiń, powodujące różne choroby i wypadki Im moją są d u c h y lasów, źródeł śmiertelne. N a k o n i e c z a z n a c z a , iż B i a l i M e o czuwają też, a b y w czasie t r a n s u s z a m a n a n i e pojawiło się między n i m a ołtarzem żadne zwierzę, gdyż mogłoby się ono stać s i e d l i s k i e m złego d u c h a żącego do p r z e r w a n i a Na i początku c z w a r t e j większością uprawnym, łych Meo (pli) — zwierząt części Moréchand z w r a c a jedynie kukurydzy i m. i n . uwagę, iż poza ryżowi, swoim głównym posiada d l a drugiej jest n a j m n i e j pierwszych choruje, trzy (nu) dusze, — których grób,'a przejrzysta — przeznaczeniem dla trzeciej piekło; p r z y dla jednej (także z w a n e j nu), której c z y m ciało p o z b a w i o n e interwencji opisów tego r o d z a j u ducha, c z y p r z e s t r a c h e m , może w e d ł u g n i c h doko­ konieczny ceremonii dwu której u m i e r a . O i l e przywołania nać każdy, k t o z n a o d p o w i e d n i rytuał, o t y l e do przywołania nu, której się przypisują Bia­ są: pli, a z odejściem t r z e c i e j ucieczkę wiążą z nagłym w y p a d k i e m kilka ludźmi roślinom B i a l i M e o przypisują w sposób w y r a ź n y dusze. P r z y t y m według człowiek niebo, koncepcja dą­ więzi łączącej go z ciałem. wraz jest szaman. Moréchand z t e k s t a m i związanych oddalenie podaje z nimi też pieśni. W e d ł u g Białych M e o t y l k o p l i podlega t r a n s m i g r a c j i , która o d b y w a się z a l t e r n a cją płci i p r z e b i e g a zgodnie z w y r o k a m i c z t e r e c h duchów n i e b a , przechodząc z człowieka n a zwierzę, o i l e t e n p i e r w s z y ważania te kończy autor pisują z a c h o w y w a n i u wzmianką nawet szkodził z a życia społeczeństwu. o „ludzkich" r y s a c h , j a k i e Roz­ B i a l i Meo przy­ się pli i nu po śmierci człowieka, o r a z o p i s e m c e r e m o n i i m a ­ jących n a c e l u uniemożliwienie nu p o w r o t u n a ziemię. W nad piątej części Moréchand pogłębia n a t l e p o r ó w n a w c z y m psychologicznymi aspektami szamanizmu s u n k i e m do r e l i g i i , oraz w s k a z u j e , Białych swoje rozważania Meo, jego ewolucją iż społeczeństwo i c h daje i sto­ d o b r y przykład sza­ m a n i z m u ciążącego n a d całym życiem r e l i g i j n y m i redukującego w s z y s t k i e te jego przejawy, które n i e dotyczą i c h wierzeń o d u s z a c h . A u t o r B i a l i Meo są n a j d a l e j n a południe mieszkającymi podkreśla reprezentantami również, że azjatyckiego s z a ­ m a n i z m u oraz że n i e t a k d a w n o m u s i e l i się stykać z jego formą uprawianą w Środkowej, zważywszy iż z a l e d w i e w s w o i c h o b e c n y c h siedzib w W i e t n a m i e racji, jakiej t a m ulegli, I poł. X I X w . Białych M e o podlega Azji z Chin i L a o s i e , zachowując, m i m o p e w n e j jego p o d s t a w o w e w i e r z e n i a . również uwagę, iż s z a m a n i z m przywędrowali do akultu­ Niemniej jednak procesowi stopniowego zwraca on słab- �399 RECENZJE nięcia, który w t o k u i c h p r z e c h o d z e n i a z k o c z o w n i c z e g o t y l k o ulec Do n a osiadły t r y b życia może przyśpieszeniu. artykułu dołączona jest orientacyjna mapa Azji z zaznaczeniem rejonów występowania i n a z w l u d ó w uprawiających s z a m a n i z m oraz zasięgów jego różnych form zredukowanych; stawiającymi ponadto k i l k a związaną mańskie, p r z e d m i o t y rzami i ofiarami tablic z szamanizmem ze s c h e m a t y c z n y m i r y s u n k a m i przed­ biżuterię Białych Meo, i c h a k c e s o r i a służące do wróżenia oraz wnętrze d o m u sza­ z ołta­ s c e n y z rytuału szamań­ P r a c a Moréchanda w n o s i niewątpliwie o g r o m n i e c e n n y materiał, ważny zarówno skiego d l a duchów i w r e s z c i e j e d n a fotografia (i, jego plan) dokonywanego nad dzieckiem. d l a pogłębienia n a s z e j znajomości k u l t u r y Białych Meo, j a k i dlą badań n a w c z y c h , oraz szereg o r y g i n a l n y c h ewolucji largo i n t e r p r e t a c j i i diagnoz, zwłaszcza porów­ dotyczących s z a m a n i z m u , jego s t o s u n k u do i n n y c h p r z e j a w ó w życia religijnego oraz psychologii szamana. Rozpatrywanie poszczególnych sensu elemen­ tów s z a m a n i z m u Białych M e o n a a z j a t y c k i m tle porównawczym spełnia też w a ż ­ n y postulat metodologiczny. materiał porównawczy Południowo-Wschodniej W y d a j e się p r z y t y m , iż d a l s z a a n a l i z a z zakresu demonologii i Chin Południowych i obrzędowości mogłaby się uwzględniająca i n n y c h ludów okazać bardzo Azji inte­ resująca. Tomasz M. MEAD, Cultural Change and Technical Marszewski Development. P o w s z e c h n e w e współczesnym świecie, a zwłaszcza w k r a j a c h opóźnionych w r o z w o j u g o s p o d a r c z y m , dążenie do s z y b k i e j i n d u s t r a l i z a c j i p o w o d u j e z j a w i s k a określane często m i a n e m „przemysłowego n i e p o k o j u " . W p r o w a d z e n i e innowacji t e c h n o l o g i c z n e j , r o z b u d o w a przemysłu ciężkiego i m e c h a n i z a c j a r o l n i c t w a , będące g ł ó w n y m i k i e r u n k a m i i n d u s t r i a l i z a c j i , stanowią poważną groźbę d l a stabilności t r a d y c y j n e j o r g a n i z a c j i społecznej t y c h krajów. N i e j e d n o k r o t n i e z w r a c a n o u w a g ę n a n i e k o r z y s t n e s k u t k i uprzemysłowienia terenów r o l n i c z y c h . W s k a z u j e się w ó w ­ czas n a t a k i e z j a w i s k a , j a k d e z i n t e g r a c j a r o d z i n y , z a h a m o w a n i e p r o d u k c j i r o l n e j , gwałtowne zwiększenie ruchliwości społecznej (z c z y m wiąże się u c i e c z k a ludności ze w s i ) o r a z w z r o s t r o l i p r y w a t n e j własności j a k o k r y t e r i u m p o z y c j i społecznej, w r e s z c i e rosnąca ilość konfliktów z p r a w e m . J a k o k o n i e c z n y r e z u l t a t z a c h w i a n i a t r a d y c y j n e j s t r u k t u r y społeczeństw p i e r w o t n y c h w y m i e n i a się polaryzację ośrod­ ków dyspozycyjnych — rozszczepienie władzy politycznej, ekonomicznej, k u l t u r a l ­ n e j , r e l i g i j n e j i p r z e n i e s i e n i e j e j ze s z c z e b l a g r u p y n a s z c z e b e l ogólnonarodowy. W tej s y t u a c j i p r z e d s t a w i c i e l e n a u k społecznych w y s u w a j ą postulat ostroż­ nego k i e r o w a n i a p r o c e s e m z m i a n i n d u s t r i a l i z a c y j n y c h , a b y n i e powodowały one n i e p o t r z e b n y c h zaburzeń. Jednocześnie różne ośrodki p o l i t y c z n e akcentują s i l n i e konieczność f o r s o w n e g o uprzemysławiania mającego stanowić m. i n . g r u n t d l a r o z ­ wiązania t r u d n y c h problemów społecznych. N i e p o r o z u m i e n i e c z y świadoma rozbież­ ność programów? R a c z e j n i e p o r o z u m i e n i e wynikłe p r z e d e w s z y s t k i m z różnego rozłożenia akcentów u s p r a w i e d l i w i o n e g o po części p r o f e s j o n a l n y m ograniczeniem s p o j r z e n i a . E t n o g r a f o w i e i socjologowie godząc się z koniecznością m o d e r n i z a c j i społeczeństw p i e r w o t n y c h w y s u w a j ą jednakże różne obiekcje, od k w e s t i o n o w a n i a celowości p o d e j m o w a n y c h z m i a n począwszy, n a p r o p o z y c j a c h u s p r a w n i e n i a s k o ń ­ czywszy. �RECENZJE 400 Duża i c h część, zwłaszcza bezpośrednio zaangażowanych w życie społeczeństw p o d d a n y c h p r o c e s o w i p r z e m i a n , d e k l a r u j e swoją pomoc p o l i t y k o m . C i jednakże n i e z a w s z e są gotowi ją przyjąć. W k r a j a c h rozwijających zaabsorbowane strybucja są zagadnieniami środków f i n a n s o w y c h też f a k t , że często u władzy bezpośrednio czy lokowanie znajdują się się ośrodki w ł a d z y gospodarczymi, bardziej j a k właściwą dy­ priorytetów. N i e b e z z n a c z e n i a j e s t ludzie wyobcowani ze s w e g o środo­ w i s k a , wykształcerii z a granicą, a więc myślący k a t e g o r i a m i e u r o p e j s k i m i (szybkość, efektywność, wydajność), n i e rozumiejący niejednokrotnie problemów społecznych a k t u a l n y c h d l a t y c h , którymi rządzą. W tej s y t u a c j i oferta p o m o c y ze s t r o n y n a u k społecznych, żeby mogła być poważnie wzięta p o d uwagę, musiała znaleźć mece­ n a s a . J e d n y m z n i c h okazało się U N E S C O , które p r z e z swój międzynarodowy ośro­ dek badania tyczne społecznych wykorzystanie rezultatów pracy industrializacji stara naukowców. Pod się wpłynąć auspicjami UNESCO na prak­ ukazała m. i n . p r a c a M a r g a r e t M e a d stanowiąca z w i e l u w z g l ę d ó w interesującą się publikację. Osiągnęła już ona k i l k a w y d a ń \ Zagadnienie rozwoju a k t y w i z a c j i społeczeństw znajdujących się n a niższych s z c z e b l a c h technologicznego, włączenia i c h do p r o c e s u p r z e b u d o w y gospodarczej ujmo­ w a n e było w b a r d z o różny sposób z p u n k t u w i d z e n i a t e o r i i r o z w o j u . J e d n a z o p i n i i , obecnie nad niemal całkowicie wyeliminowana, związkiem p r o t e s t a n t y z m u w a ł a , że postęp j e s t związany z p e w n y m logii, odmawiając jącym o d m i e n n y w idąc z rozwojem śladem ekonomiki weberowskich rozważań kapitalistycznej, u t r z y m y ­ szczególnym t y p e m s t r u k t u r y c z y i d e o ­ t e n sposób p e r s p e k t y w rozwoju społeczeństwom reprezentu­ t y p k u l t u r y . Część amerykańskich p r z e d s t a w i c i e l i n a u k społecz­ n y c h , l i c z n y c h zwłaszcza w o k r e s i e p r z e d I I wojną światową, przyjmowała ahisto- r y c z n e s t a n o w i s k o zakładając podobieństwo z a s a d n i c z y c h c e c h o r g a n i z a c j i społecz­ nej miałyby w świecie c y w i l i z a c j i e u r o p e j s k i e j reprezentować rozwojem najprostszą instytucji, formę podatną tej zatem i ludów pierwotnych. organizacji, na T e ostatnie nieskomplikowaną zaadoptowanie form nadmiernym amerykańskich, miałoby stanowić drogę r o z w o j u . Zbliżony do powyższej k o n c e p c j i był w sensie kierunek ujęcia jest p r z e k o n a n i e , że z m i a n y w przystosowawcze i postępowe wodują badań nad czenie tutaj leży j e d n a k koordynacji akulturacją. Innym w symplicystycznegp s t r u k t u r z e gospodarczej zmiany w n i e w założeniu, a w obu procesów. O b e c n i e przykładem organizacji co pewnym automatycznie społecznej. niedopracowaniu Stanach Zjednoczonych po­ Uprosz­ metod koniecznej (a także częściowo p o z a n i m i ) z d o b y w a g r u n t t z w . t e o r i a m o d e r n i z a c j i również obciążona t r a d y c y j n y m dla środowisk amerykańskich balastem realizację p r z e z k r a j e zacofane lach reprezentowanych wypadku nizacji. nie głównie przez aktualne Próba t a jednakże, zwłaszcza j e s z c z e zadowalających mocarstwa. o n a rozwój różnych ujęć jeśli ekonomicznego, grupowej teoretycznych w y n i k a co o z n a c z a , że rozwój dezintegracji być j e d n a k połączonej spełniony j e d e n chodzi o sferę jako tzw. państwach-modeInteresująca struktury w tym moder­ społecznej, wyników. społeczeństwa, które b y ł y b y z o r g a n i z o w a n e tu Widzi w jest próba z n a l e z i e n i a mierników postępu z w a n y c h wskaźnikami dała Z ahistoryczności. wzorów w y p r a c o w a n y c h praktyczne wskazanie, że n i e istnieją w sposób s p r z e c z n y z z a d a n i e m t e n n i e m u s i pociągać z a sobą z utratą warunek — rozwoju kompletnej zasadniczych cech k u l t u r o w y c h . mianowicie oparcie rozwoju Musi na w y ­ b r a n y m e l e m e n c i e (lub k i l k u ) k u l t u r y , który spełniałby rolę bodźca z m i a n , a j e d ­ nocześnie służyłby utrzymaniu i wzmocnieniu M . M e a d , Cultural Patterns trwałości społeczeństwa. W swojej and T e c h n i c a l C h a n g e , N o w y J o r k 1961, s. 352. �RECENZJE 401 książce M e a d zgodnie z założeniami r e p r e z e n t o w a n e g o p r z e z nią k i e r u n k u p o s z u ­ k u j e owego decydującego e l e m e n t u wśród c e c h o s o b o w y c h p r z e d s t a w i c i e l i danej kultury. P r a c a m a n a c e l u p r z e p r o w a d z e n i e d o w o d u t w i e r d z e n i a , że k o n i e c z n e j e s t „ o d ­ n o s z e n i e każdego f r a g m e n t u p l a n o w a n e j z m i a n y do c e n t r a l n y c h wartości d a n e j k u l t u r y " . N i e z a s t o s o w a n i e się do tej n o r m y i s p o w o d o w a n i e w t e n sposób s y t u a c j i napięcia może prowadzić do zagrożenia z d r o w i a p s y c h i c z n e g o członków k u l t u r y . Problematyką z d r o w i a p s y c h i c z n e g o w amerykańskiej antropologii kulturalnej interesują się właściwie t y l k o p r z e d s t a w i c i e l e k i e r u n k u p e r s o n a l i s t y c z n o - k u l t u r o wego, z w a n e g o i n a c z e j e t n o p s y c h o l o g i c z n y m ( p e r s o n a l i t y a n d c u l t u r e a p p r o a c h ) . D o w o d z i tego zbiór p r a c o tej t e m a t y c e o p u b l i k o w a n y p r z e z M . K . O p i e r a . S a m a M e a d w l a t a c h 1956»—1957 piastowała s t a n o w i s k o p r e z y d e n t a Światowej F e d e r a c j i Z d r o w i a P s y c h i c z n e g o . Powyższy związek w y n i k a stąd, że spośród etnografów w y ­ łącznie p r z e d s t a w i c i e l e owego k i e r u n k u w c e n t r u m s w e g o z a i n t e r e s o w a n i a s t a ­ w i a j ą r e a k c j e p s y c h i c z n e członka społeczeństwa, a n i e s a m o społeczeństwo. Z a j ­ mują się o n i b a d a n i e m „podstawowej s t r u k t u r y osobowości" l u d ó w p i e r w o t n y c h ukształtowanej p r z e z w y c h o w a n i e w e d ł u g w z o r ó w obowiązujących w k o n k r e t n y c h w a r u n k a c h k u l t u r o w y c h . W tejże „podstawowej s t r u k t u r z e osobowości" mają być u k r y t e , w s p o m n i a n e wyżej, „centralne wartości k u l t u r y " . B a d a n i e osobowości s t a ­ n o w i d l a n i c h także metodę •analizy k u l t u r y . S p r o w a d z a się to do b a d a n i a s t o s u n ­ k u j e d n o s t k i do innego człowieka o r a z do g r u p y . D l a M e a d i j e j otoczenia s z c z e ­ gólnie c h a r a k t e r y s t y c z n e j e s t położenie a k c e n t u n a m e t o d y w y c h o w a n i a d z i e c i o d niemowlęctwa począwszy, które mają decydować o z a s a d n i c z y c h c e c h a c h osobo­ wości. D l a t e g o też w części w n i o s k o w e j , sugerującej obok środków z a p o b i e g a w ­ c z y c h także p o z y t y w n e k r o k i mające n i e dopuścić do zagrożenia z d r o w i a p s y c h i c z ­ nego, w y m i e n i a się p o s t u l a t k a r m i e n i a piersią i używania kołyski. W k o n s e k w e n c j i b o w i e m m a to zapewniać u m o c n i e n i e s t o s u n k u m a t k a - d z i e c k o i pośrednio w i ę z ó w r o d z i n n y c h , a także w y t w o r z y ć p o c z u c i e bezpieczeństwa. 2 Pod w p ł y w e m k o n c e p c j i p e r s o n a l i s t y c z n o - k u l t u r o w y c h pozostają wyraźnie a u t o r z y c h a r a k t e r y s t y k k u l t u r y pięciu ludów, które z a m i e s z c z o n e są w p i e r w s z e j części książki j a k o e g z e m p l i f i k a c j a t e z p r e z e n t o w a n y c h p r z e z M e a d . K a ż d e t a k i e s t u d i u m j e s t z o r i e n t o w a n e n a członka społeczności, jego o d c z u c i a , rolę i działanie. O r g a n i z a c j a g r u p y społecznej i n t e r e s u j e autorów w t y c h f r a g m e n t a c h , które kształ­ tują p o s t a w y j e d n o s t e k . Szukając porównań można b y powiedzieć, że stanowią one odwrotność opisów k u l t u r y jakiegoś l u d u za pośrednictwem a b s t r a k c y j n e j b i o g r a f i i jego przeciętnego p r z e d s t a w i c i e l a . W t y m o s t a t n i m w y p a d k u b i o g r a f o w a n y j e s t , u c z e s t n i k i e m życia społecznego w jego f o r m a l n y m i f u n k c j o n a l n y m a s p e k c i e . K i e ­ r u n e k p e r s o n a l i s t y c z n o - k u l t u r o w y c z y n i z i n d y w i d u u m p o d m i o t r e l a c j i o społecz­ n y m u w a r u n k o w a n i u jego c e c h o s o b o w y c h , t a k i c h j a k stopień p o c z u c i a b e z p i e ­ czeństwa, u l e g a n i e n a s t r o j o m n i e p o k o j u i f r u s t r a c j i , rozwój ego, p r e f e r e n c j e w s p ó ł ­ zawodniczące l u b współdziałające, p o s t a w a i n d y w i d u a l i s t y c z n a c z y k o n f o r m i s t y c z n a . W tej s y t u a c j i p o z a zasięgiem z a i n t e r e s o w a n i a z n a j d u j e się n i e t y l k o k u l t u r a m a t e r i a l n a , a l e n a w e t sposób z a p e w n i e n i a u t r z y m a n i a . W t y c h ustępach, w których j e s t m o w a o p r a c y , autorów i n t e r e s u j e j e d y n i e s t o s u n e k j e d n o s t k i do n i e j . W o p r a ­ c o w a n i u poświęconym B i r m i e p i s z e się: „ U p r a w a z i e m i stanowiła t e n f r a g m e n t życia, który przynosił z a d o w o l e n i e . Birmańczycy lubią być n a świeżym p o w i e t r z u , M . К. O p 1 e r (red.), N o w y J o r k 1959, s. 533. 2 26 - E t n o g r a f i a P o l s k a , t. V I I I Culture and Mental Health. Cross-Culture Studies, �RECENZJE 402 a praca na roli nie zabiera niepokoju" . wiele c z a s u oraz n i e p o w o d u j e s y t u a c j i napięcia c z y 3 Z d r o w i e m p s y c h i c z n y m , w o d n i e s i e n i u do p r o b l e m a t y k i p r z e m i a n społecznych spowodowanych rewolucją gospodarczą n a t e r e n a c h z a c o f a n y c h , n a z y w a M e a d sytuację j e d n o s t e k , które w w y n i k u t y c h p r z e m i a n n i e czują się z d e z o r i e n t o w a n e i posiadają konkretną, zaakceptowaną rolę społeczną w g r u p i e u z n a n e j z a własną. S t a n t a k i naruszyć może w i e l e z j a w i s k , j a k n p . o p a r t a n a w z o r a c h e u r o p e j s k i c h o r g a n i z a c j a p r a c y w zakładach przemysłowych zatrudniających p r z e d s t a w i c i e l i m i e j s c o w e g o społeczeństwa, ozy s z k o l n i c t w o wydające absolwentów n i e znajdują­ c y c h k o n k r e t n e g o z a p o t r z e b o w a n i a społecznego opartego o obowiązującą w d a n y m społeczeństwie skalę prestiżu. O i l e n i e d o p a s o w a n i e wynikłe z w a d l i w e j o r g a n i z a c j i p r a c y można s t o s u n k o w o łatwo zlikwidować chociażby p r z e z p o r z u c e n i a zajęcia, to d r u g i w y p a d e k często p r o w a d z i do kłopotliwego i dłużej trwającego napięcia. Z n a n e są p a r a d o k s a l n e s y t u a c j e r z e k o m e j n a d p r o d u k c j i i n t e l i g e n c j i w k r a j a c h r o z ­ wijających się. P o c h o d z i to stąd, że n p . a b s o l w e n c i szkół z a w o d o w y c h n i e p o d e j ­ mują w s k a z y w a n e j i m p r a c y w t r u d n y m t e r e n i e , a pozostają w mieście aspirując do p o s a d y urzędnika, która j e s z c z e z czasów k o l o n i a l n y c h p o s i a d a w o p i n i i s p o ­ łecznej wysoką pozycję społeczną. Dzięki t e m u w środowisku m i e j s k i m tworzą się g r u p y bezrobotnej inteligencji (terminem t y m obejmujemy w s y t u a c j i państw rozwijających się także absolwentów szkół niższego stopnia). J e s t rzeczą c h a r a k ­ terystyczną, że s y t u a c j a t a k a występuje p r z e d e w s z y s t k i m w k r a j a c h , które dały p r i o r y t e t r o z w o j o w i oświaty p r z e d przemysłem. W a r t o t u wspomnieć, że niektóre ośrodki n a z a c h o d z i e (zwłaszcza w e F r a n c j i ) lansują tezę o potrzebie t a k i e g o w ł a ­ śnie u s t a w i e n i a kolejności zadań k r a j ó w „trzeciego świata". P r z y c z y n y owego s t a n o w i s k a , p o l i t y c z n e w s w o i m c h a r a k t e r z e , znajdują się poza z a k r e s e m n i n i e j ­ s z y c h rozważań. Z g o d n i e ze s w y m i założeniami t e o r e t y c z n y m i M e a d w i d z i z a b e z p i e c z e n i e z d r o ­ w i a p s y c h i c z n e g o n a t e r e n a c h objętych p r z e m i a n i a m i t e c h n i c z n y m i w p s y c h i c z n y m „wzmocnieniu jednostek, które muszą funkcjonować w z m i e n i o n e j s y t u a c j i oraz w rozwinięciu m e t o d w y c h o w a n i a t a k i c h dzieci, którym p r z e m i a n y społeczne n i e przynoszą d e z o r i e n t a c j i " . 4 P o m i m o ograniczoności b e h a w i o r y s t y c z n e j k o n c e p c j i k u l t u r y p e r s o n a l i s t y c z n o k u l t u r o w e podejście do zagadnień związanych ze z m i a n a m i m o d e r n i z a c y j n y m i m a s w o j e o g r a n i c z o n e u s p r a w i e d l i w i e n i e . Eksponując jednostkę i j e j r e a k c j e p s y c h i c z ­ ne z w r a c a się u w a g ę n a f a k t , że w w i e l u w y p a d k a c h właśnie j e d n o s t k i przenoszą owe z m i a n y n a g r u n t r o d z i m e g o społeczeństwa. Łatwość p o r z u c e n i a k o n f o r m i c z n e j p o s t a w y w s t o s u n k u do przyjętego u p r z e d n i o s y s t e m u wartości d e c y d u j e o t y m , k t o p i e r w s z y p r z y s t o s u j e się do n o w y c h w a r u n k ó w i będzie i c h p r o p a g a t o r e m . I o d ­ w r o t n i e , k t o kierując się k o n s e r w a t y z m e m z a t r a c i się w obronie tradycyjnego układu stosunków u l e g n i e s z e r o k o r o z u m i a n y m „zaburzeniom p s y c h i c z n y m " . O c z y ­ wiście o d a l s z y c h l o s a c h o w y c h p r z e m i a n z a d e c y d u j e obok i m p e t u , z j a k i m i są d o ­ k o n y w a n e , także s t o s u n e k większości członków g r u p y i możliwość pogodzenia n o ­ w y c h elementów z z a s a d a m i d o t y c h c z a s o w e j o r g a n i z a c j i społecznej. W t y m w y ­ p a d k u d e c y z j a j e d n o s t e k — niezależnie od i c h p r o p o r c j i ilościowej w s t o s u n k u do całości g r u p y — n i e o d g r y w a większej r o l i . J e d n o s t k i b o w i e m n i e kształtują o b r a z u k u l t u r y ; t y l k o o d w r o t n a s y t u a c j a jest p r a w d z i w a . Zresztą powyższe r o z u m o w a n i e n i e m a c h a r a k t e r u o b r o n y założeń k i e r u n k u , m. i n . dlatego, że „jednostka" (w p o - 3 Mead, op. cit., s. 51. 4 Mead, op. cit., s. 15. �RECENZJE 403 jęciu jego p r z e d s t a w i c i e l i ) j e s t abstrakcyjną personifikacją c e c h p s y c h i c z n y c h u z n a ­ n y c h za właściwe większości l u b w s z y s t k i m członkom g r u p y . N i e z o s t a w i a więc to m i e j s c a n a zróżnicowanie p o s t a w i n d y w i d u a l n y c h z wyjątkiem wątpliwej tezy, że osobniki niedopasowane do społeczeństwa, a więc reprezentujące d e w i a c j e p s y ­ c h i c z n e i znajdujące się dzięki t e m u n a m a r g i n e s i e g r u p o w y m , łatwiej akceptują zmiany. Należy podkreślić — n i e z a w s z e rający im prawo przeciwstawiania d l a etnografów oczywisty — się w p r o w a d z a n i u postulat odbie­ d r a s t y c z n y c h często zmian w społeczeństwie p i e r w o t n y m , o ile są one k o n i e c z n e d l a r o z w o j u zgodnego z k r y ­ t e r i a m i postępu. E t n o g r a f m a jednakże obowiązek proponować modyfikację i środków wprowadzania podjętych wśród małżeństwa T i v (Nigeria) drogą A dministracja ich w wymiany angielska życie. W kroków kobiet książce zmierzających przez motywowała relacjonuje te do się s z e r o k o zastąpienia instytucję małżeństwa posunięcia normami decyzji skutki instytucji drogą kupna. humanitaryzmu i sprawiedliwości r o z u m i a n e j w k a t e g o r i a c h e u r o p e j s k i c h , jednakże okazały się one radykalną i konieczną próbą o b a l e n i a i przygotowania w życiu go do d a l s z e j grupowym, podaży siły roboczej pomnienie ponieważ Spowodowały one początkowo dezintegrowały rodzinę i zaburzenia likwidując równowagę minimalizowały ekonomiczną funkcję tej dużej r o d z i n y . P r z y ­ powyższych ubolewających zamkniętego c h a r a k t e r u społeczeństwa T i v ewolucji. wydarzeń niejednokrotnie n a łamach książki odbija opinie etnografów nad niehumanitarnymi konsekwencjami podobnych kroków. W ogólności z m i a n y , o j a k i c h m o w a , mogą zachodzić s p o n t a n i c z n i e o r a z drogą rozporządzeń a d m i n i s t r a c y j n y c h . W obu w y p a d k a c h mogą one dotyczyć z a s a d o r g a n i z a c j i społeczeństwa (te jednakże — w sposób bezpośredni — występują głównie dzięki i n t e r w e n c j i władzy w y k o n a w c z e j w państwie) l u b s y s t e m u wartości. R z a d k o j e d n a k i n n o w a c j e o r g a n i z a c y j n e i przesunięcia w s k a l i wartości występują niezależnie od siebie. Z a przykład może t u służyć s y t u a c j a w społeczeństwie, w którym s z e r s z a g r u p a (np. w i e l k a rodzina) j e s t k o l e k t y w n y m właścicielem z i e ­ m i . E k s p a n s j a r y n k u zewnętrznego t w o r z y nową wartość — pieniądz i jego i n d y ­ w i d u a l n e p o s i a d a n i e . W miarę tego, j a k s t a j e się on m i e r n i k i e m prestiżu i w ł a ­ dzy, u p a d a k o l e k t y w n a własność i a t o m i z u j e w i e l k a r o d z i n a . A d m i n i s t r a c y j n i e w y m u s z o n e n a r z u c a n i e n o w y c h wartości z a c h o d z i j e d n a k r z a d z i e j i jest c h y b a p r z e d e w s z y s t k i m w y n i k i e m z m i a n s t r u k t u r a l n y c h . Z j a w i s k o to m a c h a r a k t e r w y ­ m u s z o n y p r z e d e w s z y s t k i m w t e d y , gdy połączone jest z usunięciem i n n e j u z n a n e j wartości. Wracając do przykładu z ziemią należy pamiętać, że społeczeństwa p i e r w o t n e (i n i e t y l k o one) często b a r d z i e j niż e k o n o m i c z n y cenią j e j w a l o r e m o ­ c j o n a l n y , związany z w i e r z e n i a m i r e l i g i j n y m i . Przesunięcie kolejności akcentów s p r a w i a poważne trudności i s t a n o w i przeszkodę n a drodze do włączenia tego t y p u r o l n i c t w a w gospodarkę ogólnonarodową. W t y m kontekście umieścić można s p o ­ strzeżenie M e a d , że łatwiej j e s t spowodować r o z s z e r z e n i e t r a d y c y j n e j p r o d u k c j i rolnej p o n a d p o t r z e b y własne niż stymulować w z b o g a c e n i e a s o r t y m e n t u u p r a w o rośliny przemysłowe przedstawiające wartość wyłącznie d l a r y n k u zewnętrznego. Kontynuując uwagi n a temat form uznać z a p r a w d z i w ą tezę, iż w w y p a d k u zależnych częściej w y b i e r a z zakazem. Chodzi modernizacyjnych rozwijających wydaje się drogę z a k a z u niż n a k a z u l u b n a k a z u o to, że a d m i n i s t r a c y j n e decyzje zmierzające jakichś c e c h uważa się z a m n i e j s z k o d l i w e społecznie i b a r d z i e j stawiając rozwiązań wprowadzenie się, że nowych wemu systemowi) lub zaakceptowania można się państw p o l i t y c z n i e n i e ­ organizacyjnych połączonego do usunięcia efektywne, (obcych pozo­ dotychczaso­ n o w y c h wartości s a m o r z u t n e m u , chociaż r e - �RECENZJE 404 gulowanemu działaniu następujące i istniejących przykłady. Podjęte wzbronienie produkcji tego już w a r u n k ó w w 1963 r. w rodzaju społecznych. Tezę tę Indiach ograniczenia wyrobów ilustrują obrotu j u b i l e r s k i c h , który złotem powszechnie w k r a j u był przyjęty z a s y m b o l s t a t u s u różnych s z c z e b l i , s t a n o w i w y m u s z o n e nięcie składowej z tradycyjnego produktywizacja układu wartości. C e l e m środków f i n a n s o w y c h tezauryzowanych tej d e c y z j i była dotychczas w usu­ m. in. t e n sposób n a w e t p r z e z ubogie w a r s t w y ludności. M i e j s c e biżuterii j a k o s y m b o l u s t a t u s u zająć może z c z a s e m n p . p o z y c j a z a w o d o w a w uprzemysławiającym się państwie. Z k o l e i z a przykład n a administracyjną likwidację o g n i w a organizacji nej służyć może z tego samego t e r e n u d e c y z j a o n i e u z n a w a n i u podziału społecz­ kastowego. Oczywiście, j a k w każdym i n n y m w y p a d k u , pełna j e j r e a l i z a c j a j e s t kwestią c z a s u wskutek oporu czynników konserwatywnych. I l u s t r a c j i f a k t u , że k o r z y s t n i e j s z e r e z u l t a t y niż n a r z u c a n i e o b c y c h rozwiązań o r g a n i z a c y j n y c h d a j e w y k o r z y s t a n i e sił tkwiących w społeczeństwie, d o s t a r c z a p r z y ­ kładowe porównanie sposobów w p r o w a d z e n i a i d e i spółdzielczości do r o l n i c t w a G r e c j i o r a z I n d i i . W p i e r w s z y m k r a j u (zgodnie z relacją M e a d ) p o m i m o i s t n i e n i a t r a d y c y j n y c h f o r m spółdzielczych rozpoczęto adoptować p o d p r z y m u s e m wzory zapożyczone z z a g r a n i c y , co w y w o ł a ł o opór chłopów i dyskredytację a k c j i . I n d i a wykorzystując p o m o c o b c y c h ekspertów, s t a r a się apelować do m i e j s c o w y c h k o n ­ c e p c j i współdziałania. N o w o c z e s n a o r g a n i z a c j a spółdzielczości m u s i się różnić od t r a d y c y j n e g o współdziałania definiowanego j a k o dążenie do osiągnięcia tego samego c e l u (a więc nierównoważnego ze współpracą i b a r d z i e j zbliżonego do pojęcia p o ­ m o c y ) . T y m się tłumaczy konieczność z a c h o w a n i a ostrożności p r z y r e a l i z a c j i p r o ­ gramu. C u l t u r a l P a t t e r n s and Technical Whole nowi Cultures oraz Cross-Cultural Change w pierwszej Studies of Aspects praktycznie wybór patologicznych politycznych w części (Studies swojej of Technical skutków niewłaściwych o d n i e s i e n i u do społeczeństw podległych decyzji i c h władzy. to w s p o m n i a n y m i przykładami T i v i G r e c j i c z y też nierozważnym angielskiego typu szkolnictwa w rach wychowawczych B i r m i e , całkowicie odmiennego od s y s t e m u oświaty m i e j s c o w e j . W 0 łatwiejszym p r z e b i e g u Change) występuje zdziwienia. np. w warunków jeśli w rachubę wypadku Zresztą sama Nauru). autorka stworzonych w swoich wchodzi Taki wysoki stopień mowa związ­ łatwiej interwencję charakter pracy zastrzega wzo­ książce j e s t także przez się wprowadzeniem procesu modernizacji P a l a u na Melanezji (warto w się do n o w y c h wnętrznego, n a w e t ośrodków Ilustruje k u z t y m stwierdzić interesujący f a k t , że l u d y O c e a n i i s t o s u n k o w o stosowują of sta­ przy­ świata ze­ i n d u s t r i a l i z a c j i , co Mead n i e może się n a wstępie, że książka budzić nie jest 1 n i e może być podręcznikiem postępowania d l a administratorów i ekspertów t e c h ­ n i c z n y c h . Biorąc p o d u w a g ę wzajemną zależność elementów k u l t u r y , żaden k a t a ­ log r e c e p t n i e jest do pomyślenia d l a w s z y s t k i c h s y t u a c j i społecznych. Stąd matystycznie ukierunkowani p r a k t y c y , n i e posiadający etnograficznego prag- przygoto­ w a n i a , n i e będą najczęściej w s t a n i e powodować się troską o b e z k o n f l i k t o w e pasowanie przez wprowadzanych siebie zmian do tradycyjnej struktury r e s o w a n e g o społeczeństwa. N i e z n a c z y to oczywiście, że s a m p r o c e s modernizacji społeczeństwa m u s i przebiegać żywiołowo, j a k k a p i t a l i z a c j a g o s p o d a r k i v/ X I X w . c z y w p r o w a d z a n i e do­ zainte­ europejskiej e k o n o m i k i towarowo-pieniężnej w większości krajów k o l o n i a l n y c h . W y d a j e się, że j e s z c z e p r z e z długi czas l i k w i d a c j a tej żywiołowości będzie musiała polegać głównie n a z a r a d c z y c h środkach wtórnych do pomniejszenia to przede zmierzających n i e b e z p i e c z n y c h skutków z m i a n m o d e r n i z a c y j n y c h " . O d b y w a wszystkim z a pośrednictwem inicjowanych przez państwo się świadczeń �RECENZJE i służby społecznej. W ł a ś c i w y graficzne i socjologiczne wybór badania 405 odpowiednich środków mogą ułatwić procesu industrializacji i urbanizacji. etno­ Natomiast i n i c j a t o r o m t y c h procesów p r z e d przystąpieniem do r e a l i z a c j i p l a n ó w z m i a n g o s p o ­ darczo-społecznych n a u k i społeczne mogą dostarczyć obecnie j e d y n i e przestróg i z a ­ leceń w r o d z a j u t y c h , które z a w i e r a w swojej ret Mead. przez Nie trzeba autorkę dodawać, zalecenia końcowej że niezależnie te przedstawiają części p u b l i k a c j a od drogi dużą Marga­ metodologicznej wartość. Zwracają obranej one bowiem u w a g ę praktyków n a konieczność s z a n o w a n i a k u l t u r m i e j s c o w y c h i nakazują towanie najdrobniejszych silnie zakorzenione skliwie jej przejawów nie jako nonsensowne z j a w i s k a , których l i k w i d a c j a w y m a g a opracowanego programu. zastrzeżenia — dowodzi, że Praca Mead — etnografia może być obyczaje, oprócz t a k t u także pomijając nauką wszelkie wobec stosowaną, trak­ ale jako w tro­ niej dobrym z n a c z e n i u tego t e r m i n u . Sławoj REINHARD Ostsee, Badania miec Na PEESCH, [w:] Deutsches Kulturströmungen Jahrbuch z dziedziny in den jür Volkskunde, geografii kulturowej czoło p r o b l e m a t y k i Küstenzonen we wschodniej którzy w XII—XIII südlichen w. części d o l n y c h idące z z a c h o d u badań z tej d z i e d z i n y w y s u w a n o osadników, der B . 8: 1962 T e i l I . wskazywały dotychczas n a kontakty kulturowe niemieckich Szynkiewicz zagadnienie przybywali Nie­ n a wschód. pochodzenia na tereny położone n a wschód od Ł a b y . Największy w k ł a d b a d a c z y do tej p r o b l e m a t y k i t r a f i l i oni j e d n a k szczególnych wnieśli językoznawcy; n i e p o ­ dokładnie określić geograficznego p o c h o d z e n i a osadników w p o ­ regionach. Bardziej dokładne b a d a n i a według a u t o r a przeprowadzić Dotychczasowe badania z zakresu problematyki geografii kulturowej mogą etnografowie. językoznawców i etnografów zajmujących się tą pro­ blematyką ograniczały się wyłącznie do zagadnień k u l t u r y r o l n i c z e j i r o l n i c z o - r z e mieślniczej. Wyniki rolniczych W tych strefie morskich badań terenów n i e mogą być uogólniane, odnoszą się b o w i e m ściśle do śródlądowych. samego wybrzeża, zwłaszcza w kontakty kulturowe były innego miastach portowych rodzaju i innego i wsiach pochodzenia. czą o t y m choćby materiały f o l k l o r y s t y c z n e : p o d a n i a , przysłowia i u t a r t e występujące w M e k l e m b u r g i i , in a z e b r a n e p r z e z R y s z a r d a Wossidło (Reise, nad­ Świad­ zwroty, Quartier, Gottesnaam). Żywy tylko folklor przy decyduje Danii, Na runki miejscowościach wpływów Wybrzeża kulturowych, on o t y m , iż s t r e f a Wybrzeża p o s i a d a Dotychczas autora w w określaniu zasługuje na uwagę badaczy, nie l e c z także własną a n i s t r u k t u r a , a n i h i s t o r i a tej k u l t u r y ze względu n i e były wyjaśnione. strefie Wybrzeża należy liczyć się z możliwością w p ł y w ó w południowej Skandynawii przykładzie sprzętu prądów nie i czasowo kulturowych punkty południowo-zachodnich strefy śledziowych południowej była sprawcą się do r o z p o w s z e c h n i a n i a tych autor Bałtyku, centralne, z których w p ł y w y docznić grupę ludzką, która i przyczyniła oraz do p o ł o w ó w ludową. Według kulturowych wybrzeży Bałtyku. s t a r a się śledzić zlokalizować te rozchodziły procesów, która całego s z e r e g u n a to, że odrębną kulturę wytworów się, o r a z je kie­ przestrzen­ uwi­ wywoływała kulturowych. �406 RECENZJE W y b ó r rybołówstwa śledziowego według R . P e e s c h a n i e jest przypadkowy, połowy śledzi b o w i e m zajmują p i e r w s z e m i e j s c e pomiędzy w s z y s t k i m i r o d z a j a m i bałtyckich p o ł o w ó w przybrzeżnych od w c z e s n e g o średniowiecza aż po dzień d z i ­ s i e j s z y (s. 6). Podobnie j a k marynarzom, a dawniej j e s t możliwość w y m i a n y kupcom zamorskim, tak i rybakom dana doświadczeń z mieszkańcami i n n y c h wybrzeży. Odległości pomiędzy wybrzeżami D a n i i , S k a n i i , P o m o r z a są t a k n i e w i e l k i e , że k o n t a k t y m o ­ żliwe są n a w e t p r z y użyciu n a j p r o s t s z y c h środków l o k o m o c j i . C z y s t o geograficzny p u n k t widzenia przy badaniu w p ł y w ó w k u l t u r o w y c h nie powinien, według autora, przesłaniać ważności kontaktów h a n d l o w y c h , p o l i t y c z n o - t e r y t o r i a l n y c h c z y kościel­ nych. Handel rejonie w prowadzony głównie p r z e z W i k i n g ó w , występował Bałtyku od czasów w c z e s n o h i s t o r y c z n y c h , a w okresie Hanzy. Nie bez w p ł y w u n a kulturę strefy tycznej Rugii, Pomorza czątków W reformacji) oraz (Vorpomern) fakt dolnych duńskiego w przynależności i Wismaru południowym przybrzeżnej miec pozostawał f a k t przynależności R u g i i do b i s k u p s t w a (od 1169 r. aż do czasów w pełni r o z k w i t u znalazł do S z w e c j i się Nie­ Roeskilde terytorialno-poli- (od 1640 r. do p o ­ X I X w.). strefie południowego Bałtyku śledziowych: pływaki Simm-Flottreep przymocowane tego t y p u występują i występują obecnie Hanken-Flottreep. bezpośrednio do górnej 2 t y p y s i e c i do p o ł o w ó w Pierwszy linki typ sieci obramowującej posiada sieć. zarówno n a wybrzeżach m o r s k i c h , j a k i n a w o d a c h Sieci śródlą­ d o w y c h północnej E u r o p y . D r u g i t y p s i e c i ( H a n k e n - F l o t t r e e p ) , z p ł y w a k a m i u m i e s z ­ czonymi w określonej wyłącznie na odległości obszarach od górnej środkowej linki części obramowującej południowego sieć, Bałtyku. występuje Z załączonej p r z e z a u t o r a m a p k i w y n i k a , że zasięg s i e c i t y p u p i e r w s z e g o ( S i m m - F l o t t r e e p ) j a k g d y b y p r z e r w a n y t e r e n e m występowania s i e c i t y p u drugiego Pierwszy t y p sieci występuje nocnego wybrzeża b o w i e m wzdłuż z a c h o d n i c h wybrzeży Szlezwig-Holsztynu i Meklenburgii, a Szwecji, następnie i w Szwecji. Drugi t y p sieci posiada, w przeciwieństwie t e r e n występowania. Sieć H a n k e n - F l o t t r e e p tem w Oresund, Gotlandia, Zatoką öland, Bornholm, Teren mi w występowania wybrzeżu Darss, Rugii, na Pomorzu, drugiego typu sieci pierwszego typu, nad Wielkim Beł- Szwecji Półwyspie (Hanken-Flottreep) c e n t r a średniowiecznego rybołówstwa na wyspach: Helskim, nad obejmuje śledziowego i h a n d l u występuje o istnieniu w y m i a n y drugi i Pomorzem ków w y m i a n y typ sieci; a więc kulturowej pomiędzy pomiędzy południową terenami, dwa śledzia­ o k r e s i e H a n z y : południową Skanię i Rugię. P r z y t o c z o n a p r z e z a u t o r a świadczyć nazw i środkowym na Finlandii Pucką. najważniejsze ma n a południowym do spotykamy pół­ dopiero M i e r z e i Świeżej, Wybrzeżu S a m b i i , Łotwy, E s t o n i i i Z a t o k i B o t n i c k i e j : w zwarty jest (Hanken-Flottreep). na mapa których Skandynawią, Rugią ( V o r p o m m e r n ) . A b y znaleźć odpowiedź n a p y t a n i e dotyczące k i e r u n ­ kulturowej zachodzącej n a t y m t e r e n i e , a u t o r p r z e p r o w a d z a analizę używanych n a określenie d r u g i e g o t y p u sieci. Sieć t a p o s i a d a cały szereg n a z w dających się j e d n a k w y p r o w a d z i ć z c z t e r e c h zasadniczych: nazwa garn, mans, netten, sköte. m a n z e n , m a n s c h e n ) występują przytoczonych z języków: s k a n d y n a w s k i e g o , stwierdzeniem, słowiańskich. (manser, rozpatruje niemieckiego że n a z w a mans nazw mansor, równocześnie w południowej brzeżu n i e m i e c k i m i p o l s k i m . A u t o r kluduje Z m a n s e n i jej w s z y s t k i e modyfikacje jedynie mansjor, jedna mansen, Skandynawii, na w y ­ możliwość p o c h o d z e n i a tej nazwy i słowiańskiego. Rozważania s w e k o n ­ (kaszubska manca) pochodzi z języków �RECENZJE W d a l s z y c h częściach s w e j scami postojowymi dochodzi w dla lodzi obrębie pracy autor zajmuje określonego terytorium dziny, w k o n k r e t n y m p r z y p a d k u analizy i terenowe nazw autor używanych się kotwicą kamienną i m i e j ­ rybackich. Wychodzi r o w y c h , to z reguły p r z e j m o w a n y historyczne 407 bowiem z założenia, że o i l e geograficznego do kontaktów j e s t cały zespół pojęć i z j a w i s k z d z i e d z i n y rybołówstwa. W kultu­ z danej dzie­ o p a r c i u o materiały u s t a l a typologię k o t w i c , a następnie p r z e c h o d z i dla określania tych kotwic. Stwierdza następnie, do że w d i a l e k t a c h duńskich, n a z a c h o d n i c h wybrzeżach s z w e d z k i c h i w S k a n i i k o t w i c a k a m i e n n a ogólnie n a z y w a n a morskie (krab morski) Niemczech jest k r a b b e . żyjące w itd. Autor uważa, Nazywana strefie że jest j e s t więc t a k , j a k zwierzątko przybrzeżnej mało Bałtyku: w prawdopodobne, Danii, aby we Szwecji, wszystkich t y c h k r a j a c h r y b a c y niezależnie od siebie z a s t o s o w a l i taką samą nazwę d l a k o t w i ­ c y przypominającej określany zewnętrznie k r a b a przeniesione zostały morskiego. z jednego świadectwa (Belege) są najliczniejsze w że k o t w i c a i nazwa ją określająca przykład wpływu Dalsze płytkich niowej. kas rozważania wybrzeżach Ścieżki wtedy, kulturowego gdy autora te ułatwiają dotyczące w dotyczą kamiennych rybakom kierunku wyrazu do autor przyjmuje, Jest występujących łodzi i Szwecji to Noszą na połud­ i wysiadanie brzegu. kous autor Istniejące na teren Rugii. ścieżek, do U z n a m , kaus, nią dalsze. dlatego Szlezwigu samego podsumowuje to południowym. Uznam, wsiadanie dojechać na wyspie tego coraz z Północy idącego łodziami n a R u g i i , kaaschen żania na Skandynawii, przybyły morskich Rugii, wyspy n i e mogą N a z w a ta, j a k i przedmiot terenu z nich one nazwy: n a terenie S k a n i i . Rozwa­ stwierdzeniem, że w y r a z kas pochodzi z D a n i i , skąd został p r z e n i e s i o n y n a t e r e n S z l e z w i g u i dalej do południo­ wej S z w e c j i , n a Rugię Omówione według wyżej autora południowego omawianym w okresie o Bałtyku. von charakterze poznać się Na Dragor, mechanizm Skanii: wybrzeżu Sundu były (Malmö), Skare, Trelleborg, i z n a c z e n i e posiadały gdzie łowiono uprawianym do część uprawiających Byli tego to przeważnie dotychczas problemu. rolnicy małych Sundu. i parobcy majstrzy og fisker, i Falster i i gdzie po­ Born- z Sundu: koncentrował rzemieślnicy, o rybakach stosunkowo w w Skanör śledziowych (Leipzig i swej jesienią bardzo pracy, Zelandii, uprawiali Skanii brali którzy rybołów­ niewiele. ciekawych że S k a n i i pochodziła z południowej rybołówstwie połowów dostarcza w g autora wykazuje śledziowe c i s a m i , którzy w Hven wybrzeżu źródłowe: Hanserecess 1876), n a t o m i a s t Stoklund Oprócz rolników miasteczek, intensywnych wiedzieliśmy rybołówstwo z innych mniejszych wysp, brzeży terenach S t o k l u n d a , Bonde materiałów na położone u wyjścia śledzi Hansen, śledziowych związku z t y m miejscowości na (Halle Erik handlowe. o l i c z n e materiały osób na śledzi Landskrona, Falsterbo; ilości handlu Dopiero praca В j a m a i miejscowości największe oparciu Vrkundenbuch Paul połowów to miejscowości Skanör sposoby 1370), Hansisches i Tomfohrde, odtworzyć w tam kulturowej połowów Abbekas, Ystad, Kaseberge, i F a l s t e r b o wyrosły n a w i e l k i e osiedle stwie świadczą przybrzeżnego wymiany terenami najintensywniejszych się głównie h a n z e a t y c k i h a n d e l śledziami. W Zasięg kulturowych rybołówstwa szczegółowo Lundfoerg, tereny Ellenbogen i Falsterbo, możemy zapożyczeń dawnego bliżej zajmuje Blumcke, dokładnie h o l m . Największe Skanör Aby autor Hanzy: średniowieczu. łudniowej Hiddensee. wzajemnych Hanzy. zlokalizowali w jednolitym terenie, Badacze Barseback, i wyspę przykłady Lalland, połowy udział okresowo znaczna z Danii. Falster u wy­ mieszkańcy porzucali swą �408 R E C E N Z J E pracę i podążali n a t e r e n S k a n i i , a b y uczestniczyć w i n t r a t n y c h połowach śledziowych. P o w s t a w a ł y t u n a w e t małe wspólnoty p o ł o w o w e (Fanggemein­ schaften) zakładane p r z e z duńskich rolników, którzy p r z y w o z i l i ze sobą sprzęt p o ł o w o w y i łodzie. Oprócz Duńczyków n a t e r e n a c h S k a n i i s p o t y k a m y również r y b a k ó w n i e m i e c k i c h . D o w z a j e m n y c h kontaktów pomiędzy r y b a k a m i dochodziło w obrębie o b o z o w i s k ( L a g e r ) znajdujących się w pobliżu b r z e g u morskiego w M o e n i A l i u s (dane z r o k u 1491). B l i s k i e c o d z i e n n e k o n t a k t y pomiędzy r y b a ­ k a m i duńskimi, s z w e d z k i m i i n i e m i e c k i m i umożliwiały w z a j e m n e podpatrywanie t e c h n i k połowu o r a z wymianę doświadczeń p r z y w y k o n y w a n i u sprzętu. R . P e e s c h t w i e r d z i , że Duńczycy i S z w e d z i b y l i stroną dającą w t y c h k o n t a k t a c h , ponieważ m i e l i z a sobą 150-letnie doświadczenie. Początek rybołówstwa n a obszarze S k a n i i w y p a d a w przybliżeniu n a r o k 1200, n a t o m i a s t r y b a c y n i e m i e c c y p r z y b y l i n a t e t e r e n y dopiero w połowie X I V s t u l e c i a . N i e m c y n i e b y l i n o w i c j u s z a m i w d z i e ­ d z i n i e rybołówstwa śledziowego, ponieważ u p r a w i a l i j e n a północnym wybrzeżu R u g i i , rybołówstwo r u g i j s k i e miało j e d n a k krótszą tradycję aniżeli r y b o ł ó w s t w o w S k a n i i . Współudział N i e m c ó w w połowach S k a n i i był zadziwiająco krótki, pod k o n i e c b o w i e m X I V w . N i e m c y wycofują się z S u n d u zostawiając połowy Duńczykom. Znaczną rolę w w y m i a n i e k u l t u r o w e j strefy południowego Bałtyku odegrały także małe sezonowe o s i e d l a r y b a c k i e Fitten, zakładane p r z e z m i a s t a h a n z e a t y c k i e . W y r a z Fitte występujący często w d o k u m e n t a c h h a n z e a t y c k i c h j e s t p o c h o ­ dzenia nordyjskiego i oznacza sezonowe osiedle o charakterze handlowym. O d 1290 r. w y r a z t e n występuje także w d o k u m e n t a c h z terenów R u g i i . W p r z y ­ w i l e j a c h n a d a w a n y c h m i a s t o m h a n z e a t y c k i m p r z e z Książąt P o m o r s k i c h , F i t t e o z n a c z a również osiedle h a n d l o w e . O s i e d l a tego t y p u występowały n a R u g i i w m i e j s c u d z i s i e j s z e j w s i Wittów, w miejscowości Göhren, n a półwyspie M n i ­ chów, n a w y s p i e H i d d e n s e e o r a z w pobliżu A h r e n s k o o p . P o d o b n i e j a k n a t e r e n i e S k a n i i , t a k i w r u g i j s k i c h Fitten rybołówstwo śledziowe miało c h a r a k t e r s e z o ­ n o w y . U p r a w i a j ą c y połowy r e k r u t o w a l i się głównie z ludności r o l n i c z e j z p o ­ b l i s k i c h w s i , a być może z l u d z i przybywających z m i a s t w własnych łodziach i z w ł a s n y m sprzętem. O d połowy X I V w . do początków w i e k u X V n i e m i e c c y r y b a c y odwiedzają łowiska S k a n i i (Skanör, F a l s t e r b o ) , gdzie uczą się t e c h n i k połowu od Duńczyków i S z w e d ó w . Z d o b y t e umiejętności z z a k r e s u rybołówstwa w p r o w a d z a j ą następnie w o s i e d l a c h t y p u Fitten n a własnych t e r e n a c h : R u g i i , H i d d e n s e e i D a r s s . Omówione wyżej o s i e d l a h a n d l o w e , zarówno duże j a k i drobne, r o z r z u c o n e w s t r e f i e południowego Bałtyku określają o b s z a r , n a którym, w e d ł u g autora, wykształciła się s p e c y f i c z n a i j e d n o l i t a w ogólnych z a r y s a c h t e c h n i k a p o ł o w ó w śledziowych. U p a d e k z n a c z e n i a gospodarczego osad h a n d l o w y c h Fitten z po­ czątkiem X V I w . p r z e r y w a wielostronną wymianę kulturową pomiędzy S k a n ­ dynawią a t e r e n e m d o l n y c h N i e m i e c . P o d a n e wyżej o b s z e r n e omówienie p r a c y R . P e e s c h a i l u s t r u j e metodę p r a c y a u t o r a p r z y rozwiązywaniu zagadnień w p ł y w ó w kulturowych w określonym regionie g e o g r a f i c z n y m . P r a c a jest t y l k o d r o b n y m p r z y c z y n k i e m do z r o z u m i e ­ n i a s k o m p l i k o w a n e g o ' p r o c e s u kontaktów k u l t u r o w y c h , który w r e j o n i e Bałtyku w y m a g a d a l s z y c h i n t e n s y w n y c h badań ze s t r o n y etnografów różnych k r a j ó w bałtyckich. Jadwiga Kucharska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b9b290831f0d1050267d629f5b608413.pdf c4ef7c4eff1800fed08823ed11d31d14 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2419 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2245 Title A name given to the resource Czterech widzów / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.7-9 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barba, Eugenio Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Czterech widzów Eugenio Barba Maturalne granice Natura teatru jest efemeryczna. Jakie można wyciągnąć konsekwencje z tego prawdziwego, chociaż banalnego stwier­ dzenia? Można poddać się tej efemeryczności. Można też, odwrot­ nie przeciwstawić się transcendentalnej naturze teatru. Ta opozycja odkrywa istotę teatru, stanowi próbę poszerzenia granic teatru, odrzucając jego z dawna ustaloną rolę w kul­ turze. A zatem: kwestionować teatr - tworząc go. Trzeba zdawać sobie sprawę z tego, jak to czynić w procesie pracy, która musi być, poza wszystkim innym,,.dobrze wykonana". 'Znaczenie rewolty można ukazać, nie nazywając jej tak, po prostu przy pomocy profesjonalnych technik i działań. „Efemeryczny" znaczy „trwający tylko jeden dzień". Ale także „zmieniający się z dnia na dzień". Pierwsze znaczenie ewokuje obraz śmierci; drugie zaś wiecznie zmieniający się nurt wody, charakteryzujący bycie-w-życiu. Przedstawienie jest efemeryczne, a nie teatr. Teatr bowiem budowany jest z tradycji, konwencji, instytucji, zwyczajów, z tego wszystkiego, co wytrzymało próbę czasu. Znaczenie tej próby czasu jest tak duże, że nieraz hamuje pojawienie się życia i zastępuje je rutyną. Rutyna jest jeszcze jedną z naturalnych granic teatru. Jednak walka z efemeryczną naturą teatru nie może być sprowadzana do ochrony tradycji. Nie polega też na wysiłkach, by zakonserwować kształt przedstawień. Zarówno film - „elektryczne cienie", jak go nazwali Chińczycy, ani „elektroniczne cienie" nie zagrażają teatrowi. Ale stwarzają groźną pokusę. Film bowiem i elektronika urzeczywistniają to. co było nie do pomyślenia aż do tego wieku: możność zachowania, w istocie bez zmian, przedstawienia. W ten sposób zaciemniają świadomość tego, iż istota teatralnego przedstawienia opiera się czasowi nie przez zamrożenie w zapi­ sie, ale przez proces transformacji. Ostateczną granicą tej transformacji jest indywidualna pamięć poszczególnych wi­ dzów. Ta nasza część, k t ó r a żyje na wygnaniu Co to znaczy pracować, mając na uwadze widzów a nie publiczność? Publiczność warunkuje sukces lub porażkę, możemy to ująć w wymiarze szerokości. Natomiast widzowie, w swym indywidualnym przeżyciu determinują wymiar głębi - ich odbiór przedstawienia ma korzenie w pamięci in­ dywidualnej. Jest to ta część naszej egzystencji, która żyje na wygnaniu, której ani my sami nie chcemy zaakceptować, ani też inni (inni w nas); której stanowczo nie doceniamy. Niektóre przedstawienia zaczynają drążyć w tym racjonalnie, moralnie czy emocjonalnie istniejącym obszarze wygnania, mimo tego, iż widz ich nie przyjmuje. Często dlatego, że ich nie rozumie, bądź nie wie jak się do nich ustosunkować. Pozostaje jednak w dialogu z pamięcią, którą owe przedstawienia zasiały w jego duszy. Mówię o tym niejako reżyser, ale na podstawie swych doświadczeń widza. Konieczność rozróżnienia pomiędzy publicznością a widza­ mi wynika ze zrozumienia nieuniknionego faktu: nawet gdyby kilka czy wiele reakcji mogło być takich samych, powszech­ nych (reakcji „publiczności"), prawdziwa wspólnota percepcji jest niemożliwa. Można mówić o bliskości postaw, ale wynika­ jących z różnych pozycji. To zróżnicowanie jest nie tylko źródłem trudności, ale może też stanowić drogocenne źródło teatralnej energii. Zamiast próbować konstruować przed­ stawienie jako organizm przemawiający do wszystkich wi­ dzów tym samym głosem, można je tak pomyśleć, by się komponowało z wielu głosów mówiących razem, bez potrzeby tego, by każdy głos mówił do wszystkich widzów. Przez kilkanaście lat przedstawienia Odin Teatret zawierały fragmenty (czasami całe sekwencje) kierowane do tych, okreś­ li. 1. Mister Peanut v. Anabasis. Peru 1978 �lonych widzów, którzy - czuliśmy to - są nam bliscy i do których się bezpośrednio odwoływaliśmy. Nie oznacza to, że sekwencje te czy fragmenty mogą nie docierać do innych widzów. Mamy do czynienia z tworzeniem splotu wydarzeń, które są spójne na poziomie preekspresyjnym, precyzyjne w rytmie dramatycznym i „węzłach" obrazów, mogących wpłynąć na wzrost uwagi każdego widza. Działanie czy sekwencje „żywe" i nienudne dla większości widzów, choć niezrozumiałe w swej intencji, muszą zawierać jasną i zasad­ niczą wartość przynajmniej dla jednego widza. Słowo „widz" nie odnosi się tylko do tych, którzy zgroma­ dzili się na przedstawieniu. Aktorzy i reżyser są poniekąd także widzami: są oni czynni w tworzeniu przedstawienia, jednakże nie są panami jego znaczeń. Powoływałem się na przypadek ekstremalny. Mamy rozleg­ łą gamę możliwości pomiędzy tym przypadkiem, a jego biegunem przeciwnym, gdzie wszystko musi być równie zro­ zumiałe dla maksymalnej liczby ludzi. Kiedy się staje na pozycji badacza tej rozległej skali, przekroczyć trzeba bariery języka, podziałów społecznych i kulturowych; poziomów wykształcenia, i to nie dlatego, że przedstawienie jest uniwer­ salne i stwierdza coś, co mogą przyjąć wszyscy, ale dlatego, że w pewnych chwilach przemawia do każdego, w innych nato­ miast przemawia różnie do każdego z osobna. Przedstawienie ..tańczy" nie tylko na poziomie energetycznym, ale także semantycznym. To tańczą jego z n a c z e n i a , czasami otwar­ cie, innym razem sekretnie i w ukryciu, otwarte na wolne skojarzenia nielicznych widzów, podczas gdy dla innych jest to dwuznaczne i nierozpoznawalne. Prawdziwa trudność nie zawiera się w zagwarantowaniu obecności wielorakich głosów, ale w ochronie organicznej integralności przedstawienia. Musimy dysponować techniką, chroniącą przed fragmentaryzacją lub degradacją przedsta­ wienia do roli przekazu zakodowanego, obojętnego i mart­ wego dla widzów nie posiadających klucza. Umożliwienie widzowi rozszyfrowania opowiadanej historii nie znaczy jeszcze, iż jest on zdolny do odkrycia „prawdziwego znaczenia", stwarza jednak warunki pozwalające na zadanie pytań o to znaczenie. Mamy tu do czynienia z odkrywaniem „węzłów" historii, tych punktów, w których zawierają się skrajności. Są widzowie, dla których teatr jest niezbędny, właśnie dlatego, że przedstawia im nie rozwiązania, ale „węzły". Spektakl jest początkiem dłuższego doświadczenia. Jest uką­ szeniem skorpiona, które powoduje, że się tańczy. Taniec nie ustaje, kiedy opuszcza się teatr. Estetyczna wartość i kulturowa oryginalność przedstawienia czynią żądło ostrym. Ale jego drogocenna trucizna pochodzi z innego miejsca. nie intelektualnej zróżnicować publiczność. Podobnie lojal. ność w stosunku do aktorów nie oznacza dbałości o ich sukc zainteresowania krytyków, jednomyślność środowiska ralnego. Reżyser nie jest ..opiekunem". Wielu uważa go za ek: ta-koordynatora. Inni traktują go jako rzeczywistego autor; przedstawienia. Dla mnie, jest to raczej osoba znająca drobniejsze realia teatru, eksperymentująca nad sposoba zmiany oczywistych połączeń pomiędzy działaniem i jeg znaczeniem, akcją i reakcją, przyczyną i skutkiem, międ aktorem i widzem. Moją pracę kojarzę z Rabelais'owsk obrazem umierającego z głodu psa, który upiera się. żeby gr kość w nadziei przegryzienia jej i odkrycia wewnątrz, w j wnętrzu „istoty bycia psem" - „une substantifique mouelle"' Ta „istota bycia psem" zakłada głód, upór i technikę. Porozmawiajmy o technice. Można powiedzieć: „reż jest pierwszym widzem". Albo „jego zadaniem jest sterowa uwagą widza poprzez działania aktorskie". Lecz o jakim wid mówimy? Technika istnieje tylko wtedy, kiedy reżyser pracować nad de-komponowaniem możliwych zachov widza w podstawowych sytuacjach. Bez wstępnej de-kompozycji nie można podążać w znaczonym kierunku. Nie ma elementów, które by mogły i siebie wzajemnie oddziaływać. Nie jest się w stanie postępów metodą prób i błędów: żadna kompozycja nie jest mozliv Jest to oczywiste, kiedy dochodzi do pytania o pracę „tworzywem" przedstawienia. Proces prowadzący do osti cznej jedności - w którym nie można już rozróżnić pomięd rozmaitymi poziomami i oddzielnymi fragmentami - zacz się właściwie od dekompozycji poszczególnych element (scen, sekwencji, minisekwencji) i od różnicowania pozion (działań aktora, wzajemnych relacji, działań fizycznych i j sowych, czasu i przestrzeni spektaklu, montażu wizualnej i głosowego). Nie mniej oczywistą wydaje się koniecz solidnego podejścia do spraw relacji między teatrem a wid zapewniając wielkość głosów, które mogą do niego prz wiać. Kiedy reżyser zapewnia, że jest „pierwszym widzem" pr stawienia, nie powinien utożsamiać się, w swej prywat! tożsamości, z tym obrazem („pierwszego widza"), lecz tri tować go w pracy jako pomocne narzędzie. Inaczej narażaj na niebezpieczeństwo arbitralnych rozstrzygnięć. Bywa, | świadom tego ryzyka, wybiera reżyser drugą skrajność. Ko: struuje intelektualnie domniemany model widza, oparte obrazie publiczności, którą lubi lub której się najbard Technika reżysera jako widza Ciągle „robię teatr", ponieważ mogę zwracać się do widzów szukających konfrontacji z czymś, co zostawia widoczny ślad w tej ich części, która żyje na wygnaniu. Te słowa są tylko i wyłącznie słowami, jeśli nie zostają skonkretyzowane w precyzyjnych wskazówkach dla prak­ tyków teatru. Podczas pracy nad przedstawieniem musi być moment, w którym reżyser przechodzi na drugą stronę i staje się przedstawicielem widza. Musi być wobec niego tak samo lojalny, jak i wobec aktorów. Lojalność wobec aktorów polega w zasadzie na stworzeniu warunków pozwalających im wy­ kreować postać w przedstawieniu bez całkowitego poddania się żądaniom widzów. Lojalność zaś wobec widza polega na tym, że nie traktuje się go protekcjonalnie, jako jednego z wielu, jako „część publiczności", ale konstruuje przed­ stawienie tak, jak gdyby było ono zrobione t y l k o d l a n i e g o , żeby szepnęło mu coś osobiście. Dla reżysera lojalność wobec widzów nie oznacza troski o ich zainteresowanie, podniecanie, zabawianie czy rozrusza­ nie. Oznacza stosowanie właściwych technik, by w płaszczyź- 8 к w II. 2, 3. Fragmenty z wystawianej ponad 350 razy „Księgi Fot. Tony d'Urso �p obawia. Taki zabieg nie pozwala mu dostrzec w widzu konkretnego partnera, którego mógłby poważnie traktować. Technika, w której reżyser utożsamia się z widzem polega na alienacji i utożsamieniu. Wyobcowuje się bowiem nie tylko w stosunku do publiczności, ale i do siebie samego. Kiedy jednak następuje utożsamienie różnorodnych i konkretnych doświadczeń widza z tym, co mu w swej różnorodności i konkretności daje przedstawienie, dochodzi do sytuacji bycia-w-życiu. Jest to technika indywidualna, chociaż jej zasady mogą być przekazywane i podzielane przez innych. Niezbędne jest by przyjąć za punkt wyjścia reakcje co najmniej trzech widzów i zdawać sobie sprawę z tego, jak może wyglądać reakcja czwartego. Tych czterech „podstawowych widzów" to: - dziecko, postrzegające działania dosłownie; - widz, który sądzi, że nie rozumie, ale wciąga się w „taniec", wbrew sobie; - alter ego reżysera; - widz czwarty, przenikający sens przedstawienia tak. jakby nie należało ono do świata efemerycznego i fikcyjnego. W każdej chwili przedstawienie musi mieć sens w oczach każdego z tych czterech widzów. Na tym właśnie polega technika reżyserska w tym podstawowym zakresie pracy, by wiedzieć jak utożsamić się najpierw z pierwszym, a później i kolejnymi widzami, by umieć przewidzieć ich reakcje, wyobrażać sobie śmiech czwartego widza. Zadaniem reżysera jest też takie zharmonizowanie tych czterech widzów, by to, co jednym wywołuje reakcję, nie blokowało kinestatycznych czy umysłowych reakcji pozostałych. W ten sposób reżyser ustala skalę, w ramach której przed­ stawienie może zapuszczać korzenie w pamięci rozmaitych 'dzów. Każdy konkretny widz może być pomyślany jako osobowość, w której cechy czterech podstawowych widzów *ymieszane są w różnych proporcjach. ••Dziecko postrzegające działania dosłownie" nie może być "wiedzione przez metafory, aluzje, wyobrażenia symboliczne, cytaty, abstrakcje, sugestywne teksty. Obserwuje to. co jest Prezentowane, a nie to. co jest reprezentowane. Jeśli Hamlet być albo nie być, „dosłowne dziecko" widzi samotnego ^ ? ' którv mówi długo, nie czvniac przy tvm niczego mteresującego. Drugi widz nie myśli o zrozumieniu sensu przedstawienia. akt ° k ' y°brazić. że nie zna on języka, którym mówią SDr ^' ' ' Р . ] fabuły. A jednak i on zdaje sobie Piec ^ ^ ° ' P J --dobrze wykonana", szczegóły z ied - ' ' ° P - jak w dziele mistrza-rzemieślnika mieri ' У kultur, w których nie istniało rozróżnienie ' sztuką a rzemiosłem. Przede wszystkim pozwala sobie •^УС się na preekspresyjny poziom przedstawienia, aktor­ w w z zn Zemy S fZ e w а П Z n z Г 0 7 z C o t w e t e e 0 2 П а e r с п е r a c a a c o w a e s t n e ski taniec energii, rytm, który kształtuje przestrzeń i czas akcji. Poddaje się przedstawieniu kinestetycznie. Jest pobudzony, ponieważ przedstawienie spowodowało, że „tańczy" w swoim krześle. Widz. będący „alter ego reżysera", jest szczegółowo poin­ formowany o zawartości przedstawienia, tekście i wydarze­ niach, do których się odnosi, wyborach dramaturgicznych, historiach życia postaci. Przedstawienie jest dla niego ob­ szarem, na którym śledzi bliską i odległą przeszłość, ożywia nowe konteksty i niespodziewane wzajemne zależności. Jego sposób widzenia penetruje tę żywą archeologię, przechodząc od warstw zewnętrznych do najgłębszych. Musi być w stanie rozpoznać każdy fragment, każdy szczegół, każdą mikroakcję, w ograniczonej sumie własnej wiedzy, nasyconej informacją, lecz obdarzonej nową energią, pobudzającą niezwykłe skoja­ rzenia umysłowe. Wszystko to, co dzieje się tu i teraz na scenie, musi wywołać rezonans, który jest natychmiast przekształcany w dźwięk po raz pierwszy usłyszany. Tylko w taki sposób trzeci widz może ustosunkować się do tego. co niesie przedstawienie, przechodząc od rozpoznania do wiedzy, od informacji o doświadczeniu do doświadczenia tegoż doświadczenia. Musi być zdolny każdego wieczoru do świeżej percepcji przedstawienia, bez uczucia nudy, jakby wędrował w obszarze „rozszerzonego umysłu", który za każdym razem wyłania na powierzchnię nowe pytania i który go konfrontuje z zagadką, która go niepokoi. Tacy widzowie nie są czystą abstrakcją, lecz personifikac­ jami, które reżyser musi obdarzyć konkretnymi twarzami i nazwiskami. Nawet jeśli nie są oni rzeczywistymi postaciami, reżyser musi mieć zdolność utożsamienia się z nimi. Są to personae (maski. role), które przybiera on w swej psychice, aby wyjść poza swą tożsamość i swoje indywidualne, prywatne refleksje widza. Reżyser koncentruje się najpierw na jednym, później na innym z tych naszych „podstawowych widzów", splata i do­ straja ich reakcje w taki sam sposób, w jaki splatał i stroił działania aktorów. Czwarty widz jest prawie niemy (...). Widzi to. czego żaden widz nie może naprawdę zobaczyć: haft wyszyty na koszuli postaci, niekonieczny, ponieważ skryty pod marynarką, lecz wyhaftowany z tą samą troską, co haft wykonany po to, by go wszyscy widzieli, ale ważny dla aktora i reżysera. Widzi, co aktor czyni ze swoją lewą ręką. kiedy prawą pokazuje publicz­ ności. Dostrzega „dobrze wykonaną" pracę nawet wtedy, gdy jest skrywana i rozpoznaje, kiedy aktor wykonuje ją powodo­ wany koniecznością przeniknięcia poza obszar oczekiwań jakiegokolwiek widza. Czwarty widz jest współpracownikiem, pomagającym nam zanegować teatr przez „robienie go". Tłumaczenie z angielskiej wersji programu Tcilaboi, Odin Teatret (1989) � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c4e8be37b15a13ec3af80014abe85dc5.pdf fa76cd04599aecb13df66c4b59d96a18 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:557 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:508 Title A name given to the resource Brogi jako element zagrody chłopskiej w Polsce (na podstawie badań etnograficznych w 1955 roku) / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.103-121 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kwaśniewski, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text K R Z Y S Z T O F KWAŚNIEWSKI BROGI JAKO ELEMENT na podstawie Z A G R O D Y CHŁOPSKIEJ W POLSCE badań etnograficznych w_ 1955 roku Spiczaste dachy, zawieszane między czterema słupami, stanowią c h a r a k t e r y s t y c z n y element k r a j o b r a z u wiejskiego w i e l u okolic P o l s k i . T o p r y m i t y w n e , t r a d y c y j n e urządzenie, służące przede w s z y s t k i m do p r z e c h o w y w a n i a zboża, słomy, siana, jest t a k tanie i p r a k t y c z n e , że n i e t y l k o nie zanika, ale u t r z y m u j e się i rozpowszechnia do dziś — zwłaszcza w pierwszych stadiach zagospodarowywania się, n p . na Z i e ­ m i a c h Zachodnich, l u b w małych, półrolniczych gospodarstwach. Jeżeli chodzi o 'przechowywanie niewymłóconego zboża, Polska sta­ n o w i w Europie obszar przejściowy. Wyróżniają się t u strefy o d p o w i a ­ dające różnicom k l i m a t y c z n y m : północna, w której zebrane z pola zbo­ że w y m a g a dodatkowego dosuszania w ogrzewanej s t o d o l e , środkowa, obejmująca w zasadzie całą Polskę, gdzie głównym b u d y n k i e m do prze­ c h o w y w a n i a zboża jest stodoła nieogrzewana, a wreszcie strefa połu­ dniowa, w której specjalne b u d y n k i do p r z e c h o w y w a n i a niewymłócone­ go zboża p r a w i e że n i e występują. Jest jednak rzeczą interesującą, że УТ strefie południowej nie m a brogów, które ze względu n a słabsze za­ bezpieczenie o d w p ł y w ó w atmosferycznych (brak ścian) mogłyby zajmować właśnie zasięg bardziej południowy niż stodoły. T e r e n e m występowania 'brogów w Europie jest obecnie Rosja, Białoruś, U k r a i n a i Polska; poza t y m i k r a j a m i spotyka się j e jeszcze w północnej R u m u n i i (okręg Baiamare, zwłaszcza r e j o n Viseu de Sus) oraz bardzo sporadycz­ nie na terenach n i e m i e c k i c h aż po Holandię ; na północy b r o g i z n a r ^ 1 2 P o r . E . L a i d, Ü b e r 1 t. 17—18: P o r . K . R h a m m , Etnographische 2 tumskunde, n í k o v á , ska w d e n Ursprung t . 2, B r a u n s c h w e i g Národopisná Etnografie", 1958 r. dowy, der nordośteuropiiischen Riege, „Polk-liv", 1 9 5 3 — 1 9 5 4 , 's. 1 7 — 3 3 . w nr 2: Baenerdal nieruchomy. musea w 1959, s . pod Beitrdge zur germanisch-slavischen 1 9 0 5 — 1 9 1 0 , c z . 1, s . 3 5 4 , u w . přírodě v Holandsku 203, r y c i n a Amersfoortem a v Belgii, przedstawiająca w Holandii; Alter- 1; p o r . t e ż bróg foróg ma O. S k a l ­ „Českosloven­ wybudowany dach dwuspa­ �KRZYSZTOF 104 KWAŚNIEWSKI są również na L i t w i e , Łotwie i w Estonii, a na południu występują czasami w Słowacji, Słowenii i zachodniej C h o r w a c j i (jako zjawisko nowe) oraz w północnych W ę g r z e c h . W t y m stanie rzeczy etnograficzny opis i typologia brogów w P o l ­ sce mogą rzucić pewne światło na genezę niektórych elementów zagro­ d y chłopskiej w Polsce. To właśnie jest celem tego opracowania. 3 Rys. 1. B r ó g zaopatrzony o dachu w czterospadowym, platformę napalową. piramidalnym, Łęki ruchomym, Strzyżewskie, pow. Krosno F o t . K . Kwaśniewski 3 K. M o s z y ń s k i , Kultura ludowa Słowian, t. 1, Kraków 1929, s. 2 3 2 . �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 105 K . Moszyński uważa b r o g i za element pochodzenia zachodniego, który przeniknął na wschód d w o m a szlakami, poprzez Litwą i Łotwę w k i e r u n k u L e n i n g r a d u i poprzez Małopolskę na zachodnią Ukrainę . Tezą tę p r z y j m u j e także B . Schier, uważając przejęcie brogów za pierwszy k r o k w k i e r u n k u przejęcia zachodnio germańskiej „Scheunenw i r t s c h a f t " , a za urządzenie rodzime dla Słowian uważając t y l k o otwartą przestrzeń do młócenia — gumno . A r g u m e n t a m i tego t w i e r ­ dzenia są przeważnie w n i o s k i z e t y m o l o g i i nazwy bróg, które zostaną jeszcze omówione poniżej w związku z p r z e d s t a w i e n i e m polskich z n a ­ czeń t e j nazwy i pochodnych. Jeżeli chodzi o dawność urządzenia, t o n a j d a w n i e j s z y m p r z e k a z e m źródłowym jest w z m i a n k a z Lex bajuvariorum z 1 połowy V I I I w . przytoczona przez B . Schiera . Archeologia p r z y j m u j e występowanie brogów już w k u l t u r z e p r a p o l s k i e j , a p o ­ twierdzenie występowania brogów z n a j d u j e m y w r y c i n i e Biblii Welislawa z X I I I w . , w występowaniu h e r b u Bróg już na pieczęci z 1343 г., a p o t e m w zapiskach sądowych o d 1401 r . p o d nazwą Bróg albo L e szczyc , wreszcie zaś w e w z m i a n k a c h u w i e l u autorów X V I — X V I I I w . w Polsce . Dokładniejszej analizy stosunków brogów do i n n y c h urzą­ dzeń zagrody chłopskiej nie przeprowadzono na większych obszarach. T y l k o d l a terenów Podola J . Gajek zwrócił uwagę na typologiczne p o ­ wiązanie b r o g u , zwanego t a m oborih, z ogrodzeniem dla bydła p o d gołym niebem, z w a n y m obora , oraz na f a k t słabego rozpowszechnie­ nia brogów w południowej części Podola, na terenie rozpowszechnienia kosznic . Opracowanie to oparte zostało wyłącznie na w y n i k a c h badań t e r e ­ n o w y c h , przeprowadzonych w 1955 r . w 336 wsiach do celów Polskiego atlasu etnograficznego, na podstawie jednolitego k w e s t i o n a r i u s z a . Konsekwencje oparcia się n a t a k i m zasobie źródeł są następujące: 1) dane o występowaniu l u b o t r a d y c j a c h występowania omawianego zjawiska stanowią przybliżenie reprezentacyjne; 2) uwzględnione zo4 c e 7 8 9 10 n 12 13 14 4 M o s z y ń s k i , 5 B. europa, riusz l. c. Hauslandschaften S c h i e r , Reichenberg 6 S с h i e r, op. 7 S c h i e r , op. 8 J . K o s t r z e w s k i , 9 L. N i e d e r l e , 1 0 Z. G l o g e r , 1 1 S. B. 1 2 J . G a j e k , und im ostlichen Mittel- c i t . , s. 387. cit., s. 386. Kultura Život L i n d e , Słownik Zarys 1 3 G a j e k , 1 4 A. N a s z , nr 3, W r o c ł a w prapolska, starych Encyklopedia op. Kulturbewegungen 1932, s. 385. Poznań Slovanu, staropolska, języka etnograficzny 1949. t . 1, P r a h a t. polskiego, zachodniej 1, t. 1911, s. 806. Warszawa 1, W a r s z a w a części Podola, 1958, s. 208. 1951, s. 172. L u - b L i n 1947, s. 13. cit., s. 62. Sterty, stogi. 1955, s. Brogi, 31—35. [w:] Polski atlas etnograficzny. Kwestiona­ �KRZYSZTOF 106 KWAŚNIEWSKI stały t y l k o dane dotyczące g o s p o d a r s t w c h ł o p s k i c h , a więc .mapy n i e dają o b r a z u występowania brogów s p o t y k a n y c h często p r z y •domkach kolejarzy, dróżników, leśników i i n . , którzy n i e prowadzą samodzielnych gospodarstw r o l n y c h i najczęściej nie posiadają wła­ snych zabudowań, a którzy — j a k w y n i k a z obserwacji — częściej i n a większych obszarach używają brogów niż chłopi; 3) m a p y przedsta­ wiają t y l k o stan z 1955 г., a więc nie uwzględniają d a n y c h o występo­ w a n i u brogów z opisów w źródłach pisanych i l i t e r a t u r z e , pozwalają- 1 — ale we wsiach budowano stwierdzono skich; 3 — we badanych tarn brogi, wsiach wsie, w nie stwierdzono a nawet badanych których po w razie występowania potrzeby występowanie stwierdzono 1945 r. p r z e z brogów buduje brogów w się chwili gospodarstwach występowanie .brogów osadników w je obecnie; badań, 2 — chłop­ wybudowanych �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 107 cych na t w i e r d z e n i e , że 'brogi były znane niegdyś w całej Polsce. Dane 0 d a w n y m stanie rzeczy pochodzą t y l k o ze s t w i e r d z o n y c h w terenie tradycji ustnych. A u t o r zdaje sobie sprawę, że p r z y t a k i m p o t r a k t o w a n i u opracowania szereg r e l i k t o w y c h l u b efemerycznych faktów i t r a d y c j i uszło u w a g i , zwłaszcza wobec dość dużego r o z r z u t u 'przebadanych w s i . D o w y m i e ­ n i o n y c h powyżej trudności w pełnym ujęciu t e m a t u metodą k a r t o g r a ficzno-porównawczą dodać trzeba także i to, że w niektórych wsiach brogi. n i e są urządzeniami stałymi. Łatwość, a zarazem nietrwałość 'eh k o n s t r u k c j i powoduje, że nieraz bywają one budowane t y l k o w związ­ k u z większym 'urodzajem zbóż l u b t r a w , a po p a r u latach niszczeją l u b są rozbierane. W zależności o d potrzeb zmieniają się też czasem f u n k c j e urządzenia i niektóre elementy jego f o r m y . Jednakże w P o l ­ sce, na t l e powszechnego urządzenia do p r z e c h o w y w a n i a zboża, siana 1 słomy, j a k i m jest stodoła, oraz w zestawieniu z niektórymi d a n y m i o i n n y c h p r y m i t y w n y c h sposobach p r z e c h o w y w a n i a t y c h zbiorów, j a k s t e r t y i stogi — wyznaczone, zgeneralizowane zasięgi mogą stanowić Ryc. 2. patrzony Bróg w o dachu pomost z dwuspadowym, desek. nieruchomym, Dzierzążnia, pow. zao­ Tomaszów Lubelski R y s . K . Kwaśniewski �KRZYSZTOF 108 KWAŚNIEWSKI przesłanki do u c h w y c e n i a niektórych kierunków i tendencji r o z w o j o ­ w y c h w o m a w i a n y m zakresie. Przez bróg r o z u m i e się najczęściej dach zawieszony między czterema słupami t a k , że można go przesunąć w górę i w dół zależnie o d p o t r z e ­ b y pomieszczenia w n i m większej l u b mniejszej ilości z b i o r ó w . Jest to jednak — j a k w y n i k a z zestawionych poniżej d a n y c h — t y l k o z a ­ s a d n i c z a forma i funkcja brogu. Od b r o g u należy odróżnić nie .przykryte dachem, ułożone na czas dłuższy, okrągłe l u b prostokątne k u p y zboża albo słomy, zwane p r z e ­ ważnie s t e r t a m i , oraz okrągłe, często wysmukłe k u p y siana, zwane sto­ gami (terminologia ta nie jest w gwarach p o l s k i c h jedyna, ale p r z e ­ ważająca, p r z y czym o nazwie decyduje n i e kształt, ale zawartość s t e r t l u b stogów). Z w a r t y Obszar występowania brogów albo t r a d y c j i o i c h występo­ w a n i u w gospodarstwach chłopskich — to Polska wschodnia i środko­ w a , z wyjątkiem zachodniej części Podkarpacia (mapa li). Na żywot­ ność urządzenia wskazują dość liczne jego przeniesienia w r a z z falą osadniczą po 1945 r . n a Ziemie Zachodnie (na 336 w s i przebadanych występowanie l u b t r a d y c j e o występowaniu brogów stwierdzono w 163 wsiach, w t y m w 10 wsiach zwyczaj i c h b u d o w a n i a przynieśli osadnicy na Ziemie Zachodnie). Nazwa bróg i p o k r e w n e występują głównie u Słowian Zachodnich (czeskie brah, łużyckie brožnja, które oznacza zresztą stodołę pod wspólnym dachem z domem, podczas g d y dach n i e r u c h o m y na słupach to kolnja ) . Nawiązując do tego f a k t u wywodzono nazwę bróg od n i e ­ mieckiego Berg , a następnie od gockiego bairgan i staro-górno-niemieckiego bergan . Na poparcie przytaczano wielkoruską nazwę selom, co wydaje się zapożyczeniem o d germańskiego helm, staronordyckiego hjelm, gockiego hilms i staropruskiego Umis . Pogląd o niemieokiej pożyczce nazwy bróg przyjmował K . Moszyński . Polska etymologia stoi na s t a n o w i s k u prapokrewieństwa gockiego bairgan i pochodnych z prasłowiańskim *bergti, stąd *borg . Stąd też i ukraińska nazwa 15 1 6 17 18 19 20 21 1 5 P o r . też " A. 1 7 S с h i e r, I e S с h i e r , op. cit. 1 9 A. borgs 1927 s. opis C e r n y , op. W.,Ba d u r a , łużycka, c i t . , s. Vedeskaps 385 och Husów, „Wisła", (wg t. 3 : „Lud", t. 8 : 1902, s. 275. 1889, s. 3 3 8 — 3 6 9 . Bernekera). Germanisch-slavische hehnwortkunde, Vitterhets-Samhalles Handlinger", „GoteS. IV, t. 3 1 : 4, s . 2 7 3 . 2 0 M o s z y 2 1 F. S ł a w s k a , 44. pracy S t e n d e r - P e t eг s e n , kuningiije nr w Zagroda ń s к i , op. ctt., s. 232. Słownik etymologiczny języka polskiego, t. 1, K r a k ó w 1952. �1 — bróg, którym z brodło, BROGI JAKO obróg, oboroh oznaczają słomę, siano, przechowuje nieruchomym się dachem, żerdzi wbitej w ze ściankami 4 — ze zbożem l u b słomą; środek ELEMENT znana stogu ZAGRODY reuhorny zboże; lub bez; 2 — lub sterty; 5 — dach we 109 n a czteerch słupach, bróg, 3 — jest tylko n a z w a określanie n a z w ą b r ó g CHŁOPSKIEJ bróg, brożyna pod brodło oznaczają szopę brodło oznaczają stertę n a -określenie wsiach badanych pionowej stwierdzono kopca n a ziemniaki oborih, nie mająca oczywiście etymologicznie nic wspólnego z oborą . Na korzyść tej interpretacji przemawia występowanie szeregu innych desygnatów nazwy bróg . 22 23 2 2 Wbrew twierdzeniom gii n a z w y obora z hodowlą w 2 3 Np. Polsce bróg Gajka (por. p r z y p . por. K . K w a ś n i e w s k i , jako w końcu XIX zbiorowisko i w kilku XX 12); z e s t a w i e n i e Elementy w., kłosów „Lud", zagrody danych chłopskiej o etymolo­ związane t. 4 7 : 1 9 6 2 , s . 4 4 6 , p r z y p . 2 2 . (O. K o l b e r g . L u d . Mazowsze, t. 3. �по KRZYSZTOF Rys. 3. Sterta między o -czterema nią KWAŚNIEWSKI palikami drążkami. 1 sterta Małroiwiista, wzmocniona pow. kilkoma opartymi, Augustó.w R y s . K . Kwaśniewski N a z w y bróg, brodło, oboroh określają — j a k stwierdzono — n a przeważającej części obszaru r u c h o m y daszek na słupach (por. m a p a 2 i r y c . 1). W r o z r z u c o n y m zasięgu spotyka się jednak określanie t y m i n a z w a m i daszków ( n i e r u c h o m y c h , a więc r o d z a j u szop bez ścian (ryc. 2). W z w a r t y m śląskim i częściowo małopolskim zasięgu s t w i e r d z o ­ no określenie nazwą bróg s t e r t y zboża l u b słomy (to samo zjawisko stwierdzono i w dwóch wsiach na Podlasiu). Jest rzeczą interesującą, że na Śląsku zanikło urządzenie, a utrzymała się (na określenie innego desygnatu) nazwa; n i e jest jednak wykluczone, że podobnie j a k w w i e l u i n n y c h archaizmach g w a r y śląskiej nazwa ta zachowała t a m p i e r w o t n e , ogólniejsze znaczenie p r z e c h o w y w a n i a zgromadzonych zbiorów, zwła­ szcza że określa ona t a m również i kopiec n a z i e m n i a k i . O d m i e n n a jest sytuacja na P o m o r z u , gdzie spotyka się jeszcze t r a d y c j e o brogach, ale n i e stwierdzono (występowania n a z w y bróg w m i e j s c o w y c h g w a r a c h . 2 4 Kraków brodło 2 4 1 8 8 7 , ,s. 8 9 ) , j a k o ( S ł a w s k i , Por. K. op. N i t s c h , dół n a cit, Mały z i e m n i a k i (por. niżej). P o r . też znaczenie s. 43). atlas gwar polskich, Wrocław—Kraków 1959. nazwy �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 111 Może to świadczyć o t y m , że w Polsce północno-zachodniej z m i a n y za­ chodziły w t r a d y c y j n e j k u l t u r z e w s i raczej w o l n o ' i od dawna, g d y tymczasem w Polsce południowo-zachodniej przyczyną z a n i k u brogów mógł być s z y b k i rozwój gospodarczy l u b zarządzenia a d m i n i s t r a c y j n e . W t y m miejscu n i e o d rzeczy będzie zwrócić uwagę na pewne f o r m y być może pośrednie, występujące w zasięgach p e r y f e r y c z n y c h w sto­ s u n k u do zwartego zasięgu występowania brogów. Są t o : 1) s t e r t y ze zbożem ustawione między czterema p a l a m i , ale n i e n a k r y t e dachem — głównie n a Śląsku i na Kaszubach; 2) s t e r t y zboża l u b słomy zabezpie­ czane przez oparcie o nie k i l k u drągów, występujące szczególnie w p a ­ śmie o d K r a k o w s k i e g o , wzdłuż górnej W a r t y i k u T o r u n i o w i (ryc. 3i). 1 — stwierdzono w stwierdzono badanych wsiach przechowywanie w przechowywanie brogach siana w niewymiócanego brogach; zboża 2 — �KRZYSZTOF 112 KWAŚNIEWSKI Z a r y s o w u j e się też związek między brogami a niektórymi k o n s t r u k ­ c j a m i p a l o w y m i , wzmacniającymi s t e r t y : w n i e w i e l k i m zasięgu w i e l ­ k o p o l s k i m stwierdzono, że ipal w b i j a n y dla umocnienia w środek s t e r t y ze zbożem (ryc. 4) określany jest nazwą brożyna, a więc nazwą o k r e ­ ślającą najczęściej słup b r o g u \ W t y m m i e j s c u trzeba zaznaczyć, że p o w i n o w a c t w o t a k i c h urzą­ dzeń, j a k brogi, s t e r t y i stogi, wyraża się nie t y l k o w f u n k c j i , a czasem {jak wyżej zaznaczono) i n a z w i e g w a r o w e j , ale również w w i e l u d r o b ­ n y c h szczegółach f o r m y . A b y nie rozbudowywać zbytnio s t r o n y k a r t o g r a ­ ficznej, nie przedstawiono t u osobnych mapek z tego zakresu, ale n a j ­ ważniejsze z wyznaczonych zasięgów różnych f o r m stert i stogów zo­ staną poniżej wyszczególnione w tekście, w zestawieniu z o d p o w i e d n i m i z j a w i s k a m i dotyczącymi brogów. Zasadnicze f u n k c j e brogów w gospodarstwach chłopskich przedsta­ w i a mapa 3. W y n i k a z n i e j , że większa koncentracja zwyczaju prze­ c h o w y w a n i a z b o ż a w brogach zarysowuje się w zachodniej części zasięgu, g d y tymczasem w e wschodniej Polsce (z wyjątkiem Rzeszowskiegoi) w brogach przechowuje się głównie siano. Podobne, może jeszcze 2 Rys. 4. Stóg przykryty isiana kilkoma umacniany związanymi, dzony. 2 5 N i t s c h , op. cit. Łączyn, wbitym w zwisającymi pow. środek palikiem, drążkami; Ostrołęka Rys. K. ogro­ Kwaśniewski �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 113 wyraźniejsze zasięgi posiada zwyczaj wzmacniania s t e r t zboża l u b słomy w b i t y m i w środek p a l a m i : występuje o n w większych z g r u p o ­ waniach w pasie o d K a r p a t Zachodnich, poprzez Śląsk i zachodnią Wielkopolskę k u p o g r a n i c z u mazowiecko-pomorskiemu. Na obszarze położonym dalej na zachód umacnianie stert i stogów p i o n o w y m i p a l a m i jest z j a w i s k i e m r z a d k i m , a na wschód — występuje z w a r t y obszar, na 1 — stwierdzano powanie w występowanie badanych wsiach piwniczek brogów pomieszczenie d l a zwierząt l u b szopa; 3 — zboże 4 — lub siano stwierdzono, leżącym układa na się układa że się ziemi (jeżeli je ściółce na na zboże l u b w ze Etnografia P o l s k a , t. I X platformie, brogu brogami; na 5 — pewnej jest zboże, brogów wystę­ wykorzystane wysokości stwierdzono ogrodzeń w o k ó ł stwierdzono że p r z e c h o w y w a n e się n a pomoście z przechowywane słomy); 2 — ścianki, stwierdzano, siano układa budowania 8 - pod posiadających desek to w jako brogu nad ziemią; lub drągów, prawie występowanie zawsze izwyozaju �KRZYSZTOF 114 KWAŚNIEWSKI Brogi Pod brogami występują ogradzane płotem 10 13 pomosty — 23 platformy napalowe — 7 24 — 2 3 13 45 5 1 2 3 8 piwnice — — — 4 2 3 8 szopy — — — — 2 5 9 chlewy — — — — — 9 28 wisko dzono zja­ wsi, w rych stwier­ ilość któ­ Łączna chlewy szopy występują piwnice napalowe brogami platformy pomosty Pod płotem Brogi ogradzane którym p a l e m w b i t y m w środek stogu umacnia się najczęściej t y l k o stogi z s i a n e m (ryc. 4). Bardzo zróżnicowany obraz k a r t o g r a f i c z n y przedstawiają sposoby zabezpieczenia dolnej części b r o g u (mapa 4). F o r m y t e rzucają n i e k i e d y światło i na dodatkowe f u n k c j e tego urządzenia. N a północnym w s c h o ­ dzie Polaki w dość z w a r t y m zasięgu występuje zwyczaj zaopatrywania niektórych brogów ściankami. Powstałe w t e n sposób pomieszczenie b y w a w y k o r z y s t y w a n e przeważnie jako stajenka d l a zwierząt, czasem też j a k o szopa na narzędzia i drobne sprzęty (ryc. 5). W południowej części Kieleckiego, pomiędzy Wisłą a Pilicą, występuje n i e w i e l k i e zgrupowanie w s i , w których stwierdzono zwyczaj b u d o w a n i a p i w n i c pod b r o g a m i . P r a w i e cały zasięg występowania brogów o b e j m u j e też rozrzucony zasięg zwyczaju k o n s t r u o w a n i a podłóg l u b podkładów z żerdzi i desek p o d b r o g i (ryc. 2i). Jest rzeczą interesującą, że j e d y n e większe zgrupowanie t a k i c h podłóg k o n s t r u o w a n y c h p o d s t e r t a m i występuje w zasięgu śląsko-krakowsikim oraz między Przemyślem a źródłami Wieprza, a więc t a m , gdzie b r o g i obecnie w gospodarstwach chłopskich nie występują l u b już zanikają. Podobnie rozrzucone są t r a ­ dycje i . r e l i k t y p l a t f o r m n a p a l o w y c h ( r y c . 1), n a których składa się w brogach zboże l u b siano. (Pod s t e r t a m i p l a t f o r m y takie stwierdzono t y l k o w dwóch wsiach n a Śląsku). Nasilenie współwystępowania z j a ­ w i s k pokazanych na mapie 4 przedstawia następująca tablica: �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 115 (Ostatnia r u b r y k a n i e jest sumą poprzednich, lecz przynosi t y l k o stwierdzenie, w i l u wsiach spośród 336 w s i stałej sieci Polskiego atlasu etnograficznego stwierdzono dane zjawisko. Tablica 'uwzględnia t y l k o współwystępowanie dwóch cech, a więc te wsie, w których stwierdzono więcej niż d w i e w y m i e n i o n e cechy, musiały występować w zestawieniu k i l k a razy i dlatego suma c y f r w p i s a n y c h w r u b r y k a c h jest czasem większa o d ogólnej ilości w s i , w których dane zjawisko występuje). Z m a p y 4 w y n i k a także, że zasięg, zwyczaju ogradzania brogów pło- Ryc. część a 5. Bróg brogu całość o dachu stanowi jest czterospadowym, rodzaj ogrodzona. ruchomym; szopy zaopatrzonej Wola Solecka, pow. Fot. K. dolna ściankami, Lipsko Kwaśniewski �KRZYSZTOF 116 KWAŚNIEWSKI t a m i (ryc. 2) jest dość rozrzucony . O w i e l e k o n s e k w e n t n i e j r y s u j e się zasięg zwyczaju ogradzania stert; t w o r z y o n z w a r t e z g r u p o w a n i e na pograniczu zasięgu występowania brogów, zajmując pasmo o d źródeł W a r t y , poprzez obszar między Pilicą a Bzurą, aż p o okolice Płocka i t e ­ r e n y między Wkrą i Narwią. Opisy z badań t e r e n o w y c h i wiadomości zebrane ze wspomnień informatorów o kształcie 'dachów brogów zestawia mapa 5. Zarówno t r a d y c j a ustna, j a k i wyznaczone .zasięgi wydają się wskazywać, że formą najstarszą były dachy okrągłe, stożkowe (ryc. 6), zaś dopiero z t e j f o r m y wykształciły się daszki czterospadowe p i r a m i d a l n e , a ostat­ nio także daszki dwuspadowe . T a k a p r z y n a j m n i e j chronologia względ­ na o m a w i a n y c h f o r m została stwierdzona na obszarach występowania wiadomości o dachach okrągłych w brogach. Najczęściej spotykaną formą jest obecnie w Polsce bróg z daszkiem czterospadowym p i r a m i ­ d a l n y m , a najnowszą — bróg z daszkiem d w u s p a d o w y m . Ta ostatnia f o r m a występuje głównie na terenach dużej żywotności zwyczaju sta­ w i a n i a brogów w gospodarstwach chłopskich; jest Ona też często jedyną formą spotykaną na 'krańcach zasięgu występowania brogów. Także i w związku z tą mapą w a r t o przytoczyć porównawczo wiadomość, że cały wschód P o l s k i o d N a r w i po Przemyśl o b e j m u j e duże zgrupowanie w s i , w których stwierdzono występowanie z w y c z a j u n a k r y w a n i a stert zboża l u b słomy k i l k o m a związanymi w szczycie, zwisającymi drągami. 26 27 Na podstawie wyróżnionych cech brogów i s t e r t zarysowuje się w Polsce regionalizacja przedstawiona na mapie 6. Obszary zaznaczone n a m a p i e c y f r a m i 1, 2 i 3 wykazują duże p o ­ dobieństwo w t y m zakresie. I c h rozgraniczenie jest właściwie spowodo­ w a n e t y l k o t y m , że obszar 2 w y k a z u j e o wiele mniejsze nasycenie t y m i cechami, a n a w e t i c h zanik. Obszary 1, 2 i 3 to obszary charakteryzujące się częstym występo­ w a n i e m brogów, n a z w y bróg n a i c h określenie, p r z e w a g i używania brogów do p r z e c h o w y w a n i a niewymłóconego zboża, przewagi wystę­ powania zwyczaju zabezpieczania spodu brogów p r z y n a j m n i e j p o m o ­ s t e m z desek i żerdzi, a często n a w e t platformą napalową oraz przewagą obecnego l u b dawnego występowania w s z y s t k i c h f o r m dachów w b r o ­ gach (a więc okrągłych, czterospadowych i dwuspadowych). Jest to równocześnie obszar, n a którym stwierdzono, że drągiem w b i t y m w środek umacnia się p r a w i e wyłącznie stogi z sianem (a nie s t e r t y 2 6 Por. też R. F. К a i n d i , Pasterstwo i wierzenia u Hucułów, „Lud", t. 2: 1896, s. 209. 2 7 ski. Podobnie widzi ewolucję Lwów—Warszawa—Kraków formy dachu 1 9 2 6 , <s. 25). w brogach A. F i s c h e r (Lud pol­ �BROGI 1 — nych; stwierdzono 2 — stwierdzono JAKO ELEMENT występowanie stwierdzono brogów występowanie występowanie lub ZAGRODY o okrągłych, dachach brogów tradycje CHŁOPSKIEJ o o 117 czterospadowych, dachach występowaniu piramidal­ dwuspadowych; brogów o 3 — dachach stożkowatych ze zbożem l u b słomą) oraz obszar występowania zwyczaju n a k r y w a n i a stert zboża l u b słomy k i l k o m a związanymi, luźno zwisającymi drągami. Obszar 1 wyróżnia się poza t y m zasięgiem występowania chlewów p o d b r o g a m i . Jest o n też obszarem, na którym stwierdzono dość częste występowanie (podobnie j a k n a obszarze 3) t r a d y c j i ogrągłych dachów w brogach i (podobnie j a k na obszarze 4) z w y c z a j u ogradzania brogów. Dość wyraźnie odcina się n a t y m t l e obszar 4, charakteryzujący się przede w s z y s t k i m z w a r t y m zasięgiem nazw bróg, brodło jako określę- �KRZYSZTOF 118 Ryc. 6. B r ó g o dachu mie). KWAŚNIEWSKI stożkowatym Sujkowa, pow. (na kwadratowej ra­ Nisko Rys. K. KwaśniewsKt nia oznaczającego stertę ze zbożem l u b słomą (a nie bróg). Występują t a m również j a k b y szczątkowe zasięgi: nazwy bróg, jako określenie kopca na z i e m n i a k i , zwyczaju budowania p i w n i c pOd brogami, a także zgrupowanie w s i , w których stwierdzono zwyczaj stawiania stert n i e n a k r y t y c h , ale między czterema p a l a m i . Obszar 5 s t a n o w i teren, gdzie b r a k w s z e l k i c h starych t r a d y c j i o występowaniu brogów, natomiast w c h w i l i obecnej występują t a m w dość dużym n a s i l e n i u brogi wprowadzone przez osadników p r z y b y ­ łych na tę ziemię po I I w o j n i e światowej. Obszar 6 to teren, n a którym występują jeszcze różne stare tradycje związane z brogami, ale są one już słabe i rozproszone. Na podstawie powyższych stwierdzeń da się wysunąć k i l k a tez o genezie, r o l i i e w o l u c j i brogów w p o l s k i c h gospodarstwach chłopskich: �BROGI JAKO ELEMENT ZAGRODY CHŁOPSKIEJ 119 1. Stare, rozproszone t r a d y c j e o brogach i i c h d a w n y c h odmianach w północno-zachodniej Polsce świadczą, że niegdyś urządzenie t o było t a m powszechnie znane, a być może wprowadzone jeszcze, z a n i m dotarło ono dalej n a wschód P o l s k i . 2. Wschodnia Polska, choć nasycona w i e l o m a t r a d y c y j n y m i elemen­ t a m i k u l t u r o w y m i związanymi z b r o g a m i i stanowiąca t e r e n powszech­ nego u t r z y m y w a n i a się i c h w gospodarstwach chłopskich, może być uważana za t e r e n stosunkowo późnego w p r o w a d z e n i a brogów. P r z e m a ­ w i a za t y m t r a d y c j a budowania brogów o dachach okrągłych, a więc zbliżonych do p o k r y c i a starannie ułożonych stert, a także funkcja b r o ­ gu, ograniczona raczej do przechowywania zboża, n a w e t w połączeniu z pomieszczeniami d l a bydła, g d y tymczasem siano jest t a m składane �KRZYSZTOF 120 KWAŚNIEWSKI w stogi, które układa się staranniej i t r w a l e j niż w i n n y c h dzielnicach Polski. 3. K r a k o w s k i e i Śląsk stanowią obszar tradycji najstarszych. Stwierdzone t a m zasięgi starych znaczeń nazwy bróg wydają się p o d ­ budowywać j e j słowiańską etymologię od gromadzenia, przechowy­ w a n i a czegoś w ogóle. Podobne w n i o s k i może nasuwać występujący t a m m i e j s c a m i zwyczaj łączenia b r o g u z piwnicą. Jeżeli więc nawet przyjąć przytoczoną powyżej tezę K . Moszyńskie­ go o zachodnim pochodzeniu brogów, to wiele danych wskazuje na to, że w Polsce uległy one p r z y s w o j e n i u i m o d y f i k a c j i w nawiązaniu do r o d z i m e j nazwy oraz do f o r m jakichś d a w n y c h , okrągłych częściowo z i e m i a n k o w y c h zasobników n a p l o n y , do których nawiązują być może i stodoły poligonalne. Szybkie i powszechne przyjęcie nieogrzewanej, ale starannie, n a wzór d o m u mieszkalnego budowanej, szerokofrontowej stodoły stanowiło w y r a z dużej t r o s k i o p l o n y . W y r a z e m t e j t r o s k i było zapewne również upowszechnienie się brogów, ale nie jako urządzenia podstawowego, lecz jako k o n s t r u k c j i pomocniczej, używanej z koniecz­ ności zamiast stawianych z tradycyjną pieczołowitością stert. Najnowszą tendencją jest szybki w ogóle zanik w s z e l k i c h f o r m przechowywania niewymłóconego zboża, zwłaszcza w większych go­ spodarstwach — a to wobec mechanizacji prac omłotowych. Coraz też rzadziej można spotkać b r o g i u samodzielnych gospodarczo chłopów. Krzysztof Kwaśniewski F E I M E auf A L S Grund E L E M E N T D E S ethnographischer B A U E R N H O F E S Untersuchungen IN im P O L E N Jahre 1955 Z u s a m m e n f a s s u n g Der Ariikel stützt Untersuchungen, die Ethnographischen durchgefiihrt in Europa umrissen. auf Landkarten Tradition ihres Designate Kartę ob 3 sie Grund Formen, der Ergebnisse In Formats Auftretens zeigt mundartlichen Plattformen, gleichfalls die Polens ethnographischer des Einleitung wird Quellen und und dargestellt. Kartę 1. Das Auf Bezeichnungen Schutz des Schuppen, Anfertigung das Auftreten Feime Auftreten Kartę bróg, Getreides unteren Stelle) Polnischen nach A. von ethnographischen der Funktionen einer Zwecke Fragebogens der Funktionen wichtigsten Keller, ansehnlicher fiitr des ungedraschenen zum zur Ergebnisse Verwendung geschichtlicher kleineren Formen die der Bezeichnungen Aufbewahrung verschiedenen Geriiste, unter sind. veranschaulicht zur auf Gesamtgebiet Atlasses worden auf sich im 2 in brodło der stellt wurden und die wichtigsten zusammengestellt. — Heues Feimenteiles statistischen die Feime oder Literatur Polen der Feime sind Nasz Feimen Kartę vor allem, dienen. Die (Einfriedigungen, 4 dar, Zusammenstellung dereń der �BROGI Anzahl v o n Dórfern mitauftreten. Gebiete, denen mengestellten der zu der der auf nach Feime Grund Zweiten des alten Abarten im nordwestlichen einst kann, in dem Krakauer Land auftreten, die „bróg" wir uns zu eigen die sowie die an und namentlich (Sammeln, These von die ware unterlag Formen vielleicht K. iauch und 2) der mit Feime dennoch zu einer irgendwelcher, die auf zeugen, ütber daraiuf in wo die Gebiet 4 ist Gebiet 6 um es die runder, erdener mehreren erfolgte; áltesten der diese das wenn Feime These Bezeichnung Erntespeicher ankniipfen. 3) Bezeichnung Selbsit, Herkunft dass werden Traditionen der heimische ihre Einrichtung von stehen, westliche werden: und angesehen Etymologie an teils eine Merk­ Ausbreitung diese spat htozuweisen, Scheunen zeigen von Feime obwohl Anknüpfung polygonalen 3 festgestellt dass Verbindung die Karte durch im die als ein Gebiet slawischen und eine sich kann bezug Gebiet, 2 einer aus ist. Ostpolen, Aufbewahiren) Moszyński es einigen Probe das Das stellt verhaltnismassig ein der 5 gering war, mit Anzahl unterscheiden. in dass bilden 1, zusam- Gewohnheiten die Gebiete geringaran davon befriedigt Schlesien machen, Modifikationen an Einführung bergti von war; Gebiete Die hauptsáchlich Materials Polens uns wie Gebiet sehr der geben, dar, wahrend, Traditionen bekannt diesem die das schon Telle zu sich einander Welkriege verstreuten allgemein auf von Anzahl gestatten oder zusammengetragenen die Traditionen girosseren oder traditionellen Gebiet die auftreten Bezeichnung Gegenüberstellung angedeuteten durchdrungen, dass dort Karte 'unter veranschaulicht. nach Heuschober Merkmale, deren ihrer erorterten Erscheinung dem handelt, in 5 121 Merkmale Feime Karte Bauern oděr einer Traditionen der auf Feime dem CHŁOPSKIEJ die betreffenden sind dieser Auftreten gegebenen Feime Auf 1) im altesten alte auf gemeinsamer Intensivitát malen der Stroh- Polens ist. D i e Reihe von in denen ZAGRODY Dachformen polnischen Getreide-, ersehen ELEMENT auftreten, von Regionalisieruing eine sie Merkmale Merkmalen 6 dienten, Verschiedene in enrichteten JAKO wurde. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0834a1e039680593d84c4ae9c4039ea9.pdf 79c342816a1aeea737c1249cb92e24e2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:323 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1968 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:285 Title A name given to the resource Spis treści / LUD 1967 t.51 cz.2 Description An account of the resource LUD 1967 t.51 cz.2,s.356-358 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text u L ORGAN ORGANE D POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUDOZNA WCZEGO DE LA SOCIETE POLONAISE ZAŁOŻONY D'ETHNOLOGIE W ROKU 1895' PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OGÓLNEGO ZBIORU T()M LI ZA ROK 196'7 CZ. II WYDANO Z ZASIŁKU POLSKIEJ AKADEMII NAUK PL WROCLAW POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE W R O C Ł A W 196" �LUD TOM LI cZĘŚĆ II �L u D ORC;AN POLSKIEGO TOWARZYSTWA LUD OZN AWCZEGO ()RGi\NI~ DE LA SOCIf:TI~ POLONAISE ZAł,OŻONY D'ETHNOLOGIE W ROKU 1895 PRZEZ ANTONIEGO KALINĘ OG()LNEGO ZBIOHU TOM LI ZA ROK 1967 Cz. II p o J. S K I E T O W A R Z Y S T W O W R O C ł, A W ], U D O Z N A W C Z E 1968 �KOMITET REDAKCYJNY K. ZAWISTOWICZ-ADAMSKA, J. BURSZTA, M. J. GAJEK, W. ANTONIEWICZ A. L. GODLEWSKI ZNAMIEROWSKA-PRVFFEROWA I / ,~. t ~ I REDAKTOR JÓZEF GAJEK POLSKIE TOWARZYSTWO REDAKCJA, LUDOZNAWCZE WROCŁAW, - WROCŁAW NANKERA 1968 4 Nakład 1200 egz. Ark. wyd. 21,75, druk. 22. Papier ilustr. kI. III. 70 g, 70;<100. Oddano do składania 19 XII W66 r. Druk ukończono w kwietniu 1968 r. Cena zł 40. z.am. 1010/67 D - 12 WROCŁAWSKA DRUKARNIA NAUKOWA, WROCł,AW, UL. LELEWELA 2a �SPIS TREŚCI CZ. II. ---==- I. Rozprawy Sh'. Ksawery P i w o c k i, Sztuka ludowa w nauce o sztuce Juliusz W i s ł o c k i, Problematyka badań nad współczesnym prawem zwyczajowym polskich środowisk wiejskich i ze wsi ~ pochodnych . Roderyk L a n g e, Historia badań nad tańcem ludowym w Polsce . Tadeusz W rób l e w s k i, Zarys historii badań nad duchową kuliurą ludową w Polsce Wacław O l s z e w i c z, Życie i prace Zygmunta Glogera , Antoni K u c z y ń s k i, Wkład Polaków w badania nad ludami Syberii i ich kulturą Jerzy S t a r n a IV s k i, Pięćdziesiąt trzy listy Jana Karłowicza do Hieronima Łopacińskiego 1888-1903 Józef B u r s z t a, Region i regionalne monografie etnograficzne . II. R e c e n z j e StęśLicka) Kur Neopublikovannyje statji, i dniewniki. Irkuck in njegov evropski (JuLian Krzyżanowski) okvir. Ljubljana (Rade ryk 599 615 1963 619 i życie spoleczne . wsi. 6')1 Warszawa 1964 Jasiewicz) 624 Maria C a b a l s k a, Zagadnienie obrządku ciałopalnego. Wiadomości Archeologiczne 1964 (Zygmunt Klodnicki) . Z. N o ż y ń s k a, Tańce w Polsce na tle przeobrażeń społecznych (okres od pradziejów do połuwy XVI w,). Poznań 1963 (Roderyk Lange) . A. G u m i e n i uk, Narodne choreograficzne mistectvo Ukrainy. 1963 Izwestija 585 1956 MakuLski) bajki jugosłowiańskiej G o ł C; b i o w s k i, Kultura (Zbigniew 503 618 stehvanje \'T krainie B. pisma KuczyiLski) e t, Ziljske (Krzysztof 453· 485 616 I. D. Ć e r s kij, (!lntoni 391 415 sprawozdania Pierre Teilhard de C II a r d i n, Człowiek, struktura i kierunki ewolucji grupy zoologicznej ludzkiej. Pax 1962 (Wanda StęśLicka) Man. A Monthly Record of Anthropological Science,. Umdon Hl63 (Wanda Nike 359 Lange) na Etncgrafskija 626 628 . 630 Institut i Muzej. Sofij a 1963 (KoLe Si.miczijew) 632 �358 Str. Łatyszskije narodnyje aniekdoty. Riga 1963 (Kazimierz Pietkiewicz). P. W. L i n t u r, Narodnyje ballady Zakarpatija i ich zapadnoslavjanskije svjazi. Kijev 1963 (Hemyka Romańska) . V. W. S o k o l o v <l, O pewnych prawidłowościach w rozwoju pieśni historycznych w folklorze ludów słowiańskich. Sofia 1963 (Hemyka Romańska) (Konrad Crete. London 1962 (Zofia Gansiniec) Methods of Fire-Making. Upsala 638 1954 Wypych) 646 Dietrich T r e i d e, Die Organisierung des indianischen Lachsfangs im westlichen Nordamerika. Berlin 1965 (Konrad Wypych) . Basil D a v i d s o n, Stara Afryka na nowo odkryta. Warszawa 1961 (Krystyna 635 637 R. W. H u t c h i n s o n, Prehistoric Sture L a g e r c r a n t z, African Ein 634 Swierczyńska) Jahrzehnt volkskundliche 647 649 Forschung in Mecklenburg (Siegfried Neu- mann) 649 III. Muzea Edward P a s s e n d o r f e r, O Muzeum lubińskiego IV. Tatrzańskim im. dra Tytusa Cha659 . K r'O n i k a Ze wspomnień o Tadeuszu Lehr-Spławińskim (StanisŁaw Bqk) . Międzynarodow,a Unia Nauk Antr-opologicznych i Etnol;ogic.znych Z. K. 665 673 V. Va r i a Indeks t. LI, cz. I i II CO. G.) Spis rycin Contens of part II . 675 686 687 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9df140d7f5dac790426fac5865e59f27.pdf cd5c906914addfa6064d697f90491ef0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2414 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1992 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2242 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1992 t.46 z.3-4, s.222-224 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SUMMARY OF ARTICLES Zbigniew B e n e d y k t o w i c z EDITORIAL - THE ANTHROPOLO­ GY OF FILM AND PHOTOGRAPHY T h i s successive issue of "Polish F o l k A r t . Contexts" is devoted to film and photography and primarily deals with the anthropology of contemporary culture. T h e collected texts discuss the problem of film and photography as a record and document of contemporary culture as well as the participation of the creative element in scientific ethnographic undertakings. Alongside theoretical essays by Barthes, Calvino's reflections about the myth in contemporary culture a>d literature and an excellent study by J . Clifford about the creative aspect of the ethnographic works by B r o n i s ł a w Malinowski, the reader will find analyses of particular symbolic and mythical structures in present-day mass culture. T h e issue contains an examination of registered culture encountered in the contemporary cinema moulded in an atmosphere of a postmodernistic play with cultural texts. T h e source materials - reminiscen­ ces, fragments of biographical diaries and photodiaries, series of artistic photography and an autobiography of a provincial photographer - oscillate around the participation of the subjective, creative and symbolic element in documentary records which, either in the form of a film or a photograph could become the object of analyses, conducted from the viewpoint of the anthropology o f culture. A l e k s a n d e r J a c k i e w i c z MY LIFE IN THE CINEMA Profesor Aleksander Jackiewicz (died in 1988) describes his life and first interests in literature, the cinema and theatre. H e indicates the merging of particular interests and their transformation. I n his work, professor Jac­ kiewicz tried to combine literary and film critique and in this manner arrived at the anthropology of film, which he subsequently pursued. T e r e s a R u t k o w s k a T H EW A N D E R I N G S O F F E L L I N I W e are dealing here with an attempt at viewing Fellini's works through a prism of a Baroque tradition, particularly dear to that artist. T h e author argues that the narrative structure of his films, ways of construing time and space, symbolics as well as the visual imagery and specific philosophy have their source in the culture of the Baroque. This complex of references favours the discovery of an astonishing coherence of those works, beginning with / Vitelloni, up to the most recent films. W e encounter a special realization of the Baroque comprehension of life and deeds as a form of wandering both on the level of contents and formal operations. M a ł g o r z a t a B a r a n o w s k a THE MASS-PRODUCED POSTCARD AND THE PHOTOGRAPHY O F EMOTIONS T h e mass-scale phenomenon of the postcard during the period of its greatest expansion (up to the 1920s) is incomparable. A t the beginning of the century billions of illustrated postcards circulated all around Europe, creating their own universe of popular imagery, a world of ready-made feelings as well as photographic reports, a sui generis newsreel. T h e mass-producend „ p u b l i c " postcard became, in the course of time, changed by its buyer, so that from a duplicated object it turned into a unique one. Its mass nature and designs at times provoked a production of private postcards, issued in one or several copies. T h e universe of the postcard has collapsed, and despite their enormous production, the number of cards will not substitute for the symbolic meaning which they had at the beginning of the century. Apparently, only private postcards salvage the very concept of the postcard from its best period. D a r i u s z C z a j a SYMBOL AND FILM. METHODOLOGICAL COM­ MENTS Increasingly often the film is the object of analyses and interpretations within the framework of a current known as „ t h e anthropology of contem­ poraneity" which has been developing in Polish ethnology for the past few years. Scholars dealing with culture have stressed such features of the cinema as: an inclination towards neomythologization (J. L o t m a n ) or the camouflage of mythical structures and the employment of symbols ( M . Eliade), and suggest that the conceptual apparatus used by ethnologists in their studies on mythical thought and symbolic imagery could be exploited for an interp­ retation of the film „text". T h e symbol as a metacategory of interpretation appears to be particularly useful. T h e author examines the opinions expoun­ ded by D o n Fredericksen (a lecturer at Cornell University) which are unique in filmological reflection and which deal with the possibility of applying the category of the symbol in investigations into the cinema. H e stresses primarily the importance and purposefulness of the division of methodological orien­ tations, proposed by the American scholar, into „ s e m i o t i c " and „ s y m b o l i c " . Finally, he also indicates the resemblance and complimentary nature of the interpretation of the symbol as seen by Jung (to which Fredercksen refers) vis a vis the achievements of the hermeneutics of culture (Eliade, Ricoeur, Avierintsev). W o j c i e c h M i c h e r a THE ALCHEMICAL IMAGERY OF WERNER HERZOG. A SYMBOLIC EXEGESIS O F „HEART O F GLASS" The author of this article employs the hermetic tradition of alchemy as a key to his proposed interpretation of Werner Herzog's Heart of Glass (Herz aus G l a s ) . H e presents the fundamental concepts and the very idea of the alchemical process, and distinguishes two aspects: practical — operatio, and intellectual — tractatus. Contrary to commonly held opinions, alchemy was not merely concerned with the produciotn of gold. Its process of transfor­ mation was a symbolic materialization of the spiritual change of the apprentice while alchemical gold (aurum nostrum) and the philosophical stone (lapis philosophorum) were symbols of the goal and crowning of the goal and crowning of that transformation. The author discerns the „ a l c h e m i c a l nature" of the film both in its practical 222 dimension — operatio (e.g. the cast performs under hypnosis) and symbolic dimension. T h e ruby glass, which is the aim of the quest in the plot, closely resembles the philosophical stone and its mystical meaning. Alchemical beliefs as well as certain motifs of ancient mythology and the legend about the G r a a l enable us to better comprehend the symbolic sense of the activity pursued by the heroes. Heart of Glass is a depiction of a never ending transformation summarized in the visions of Hias, the shepherd-prophet (in particular the first vision of a descending and ascending world, and the last one of four persons sailing in a „ b o a t which is much too small" to the end of the world). T h e article ends with comments which try to determine the possibility of applying the accepted line of interpretation in a discussion on Herzog's other films. D a r i u s z C z a j a VENICE AND DEATH. SYMBOLIC CONTEXTS Venice holds a special place in the mythical geography of E u r o p e . T h i s is a distinct region, typical for its characteristic „ s u p r a v a l u e " . Only Venice, among the many myth-producing European towns, has generated such a universal resonnance in literature. Interest in Paris, St. Petersburg, D u b l i n or Vienna remained within the range of local, national tradition, but the image of Venice has found its expression in almost the whole of E u r o p e a n literature. T h e Venitian myth develops around several tangible motifs, one of the most frequent and most spectacularly present in numerous testimonies being the motif of death. Starting with T . Mann's Death in Venice, the author pursues the connection between Venice and death in other texts (poetry, the belles lettres, travel books). H e draws attention to the recurrence of a number of motifs associated with the symbolics of Thanatos. H e also demonstrates the process of the imtroduction of semiotics into urban space (water, streets, palaces, and gondolas which bring to mind death and its attributes). By capturing elements of the symbols of death (darkness, blackness, subterraneity, silence and oblivion), the author proves the affiliation between the image of Venice and the archaic and folklore vision of the other world. Finally, he accents the connection between the analysed stereotype images and cliches on the one hand, and archetypical contents on the other hand. M o n i k a S z n a j d e r m a n „OLD GRINGO": T H EMOTIF O F D O N QUIXOTE IN FILM AND LITERATURE T h e author analyses the pesence of the mythological motif of D o n Quixote in other literary works, and in partiular in C a r l o s Fuentes' book Old Gringo and the film by L u i s Puenzo under the same title. Don Quixote by Cervantes is described here as a „travel book", accompanying many literary and meta­ phorical journeys, and its hero is a patron of „ o t h e r " , „ s t r a n g e " heroes who, m a d in the eyes of the world, wander in search of truth and death. One o f them was Ambrose Bierce, an authentic American author and journalist, whose hypothetical, mythologized history has been reconstructed by Fuentes and Puenzo. I n Bierce's life story (both its literary and film version), one can detect meanings which connect him with his distant past, the foolish knight fram L a M a n c h a . T h e strongest bond between the two is the attitude and philosophy of a jester, together with the whole symbolic burden of that concept. W i e s ł a w J u s z c z a k T H EW O R K O F A R T A N D T H E „LIMIT O F SENSE" This is an analysie of Babette 's Feast by Gabriel Axel, based on a novel by K a r e n Blixen. T h e simple but unusual tale is made real i.a. by its precise historical setting. T h e author interprets the film as a story about a work of art and the revelation of grace. H e concentrates his attention on the mystery of sacrifice, selected from among the numerous references preceivable in the film, and describes the feast which crowns it as a „ p o t l a t c h " since the nature of the french dinner given by Babette is that of a religious cult. I n its course the work of art and the sacrifice merge together. ,,The supreme message of Babette's Feast is probably contained in the discovery and growing awareness of the fact that a work of art, both as a concentration and emancipation of a certain force and energy which it would be most suitable to describe as the force of truth, takes hold of us, envelopes us and compels us to participate in it". W h e n General Loewenhielm mentions grace (the grace of comprehending events from one's life during the feast) and Babette confesses that if she was able to offer the whole of herself then she was capable of providing others with perfect happiness, they are both speaking about the same: the experience of infinite and limitless fulfillment. A true work of art is a sacrifice and a communion — an act of merging. D a r i u s z C z a j a T H E E T E R N A L M O M E N T . O N „BABETTE'S FEAST" T h e author concentrates his attention predominantly on an interpretation of the symbolic dimension of the feast mentioned in the title of the film. H e notices an underlying image of the L a s t Supper. Subsequently, he performs a closer analysis of two motifs: the idea of the sacrifice and the dialectics of the moment and eternity. H e also compares certain scenes from the film with fragments of two books by Virginia W o o l f ("Mrs. Dalloway" and " T o the Lighthouse"). Finally, the author demonstrates the way in which the vision of the feast merges with the archetype of Paradise. Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z " M A R Y A N D M A R T H A " (ON "BA­ BETTE'S FEAST) The author concentrates his analysis on the motif which refers to the Evangelical parable about M a r t h a and M a r y and which, in his opinion, is the most significant both for the construction of K a r e n Blixen's novel and for the film. H e examines the mode in which this tale is transformed and repeated, confronting two life patterns: vita activa and vita passiva (Protestantism versus Catholicism), a puritanically ascetic life and the lay life and condition of the artist. �M a r t a L e ś n i a k o w s k a ON THE SIN O F GLUTTONY AND CUL­ T U R A L C O N F L I C T . R E M A R K S P R O V O K E D B Y „BABETTE'S F E ­ AST" F r o m first century A . D . culinary art was contained in the clasical definition of art as ars/techne. It also became the fundamental element of Western civilization (life style) and a symbol of a definite existential thesis. T h e story presented in Babette 's Feast situates it in the realm of the socio-ethnological orbis interior-orbis exterior thesis and a cultural confrontation initiated by the „ a l i e n " . T h i s fact makes it possible to view the film as an illustration of a polemic between a dual concept of European civilization and the two ethical attitudes within the framework of European Christianity (Protoestantism and Catholicism), as well as a K a n t i a n controversy between middle class and court culture (the enclased culture of Protestant burghers contra the open Catholic culture). T h e narrative leads from conflict to acceptance, a process with a distinct ecumenical overtone. T h e heroes of Babette's Feast retain their own traditional spheres of „ a lesser homeland", and in this context the film can be regarded as a contribution to the political discussion concerning the unifica­ tion of Europe. J a n u s z G a z d a A N ARTIST WHO CONTRIVES ONLY THE TRUTH A great artist is a person who knows a lot by the very nature of things and not a person who uses knowledge gained from others. A great artist never imitates anyone but seeks his own paths and remains original not because he pursues originality but because he remains himself. Serge Parajanov, the author of The Shadows of Our Forgotten Ancestors and The Colour of Pomegranates, one of the greatest personalities of world cinema, was such an artist. H e was born an Armenian in Georgia (Tbilisi) and his fate was determined by living in a country known as the Soviet U n i o n although he never made any Soviet films but became part of the culture of either the Ukraine or the Caucasus (Armenia, Georigia, Azerbaijan). T h e author of this study analyses the motifs of Parajanov's work a n d poetics, reflecting on the essence of the greatness of an artist whose every film is a journey into the infinite domain of strange and little-known cultures. T h e intention of such journeys was to enter into the complicated world of symbols, rituals, beliefs and myths, and to discover that what is most important for understanding basic universal truths. B y displaying the beauty of man-made objects, the artist wished to „ s h o w man his scale, his spiritual maximum". Dostoevsky claimed that „ b e a u t y will save the world". Parajanov decided above all, to salvage beauty in a state which had intentionally condemned it to annihilation. S ł a w o m i r S i k o r a PHOTOGRAPHY — M E M O R Y — IMAGINA­ TION The connection between memory and photography appears to be obvious and has been even expressed in the phrase: „mirror with a memory". I f one could describe photography as external memory, then it would contain a similar dilemma as Plato's concept of writing. I n discourse, Ricoeur maintains, we deal with the dialectics of an event and meaning. Writing retains meaning at the price of the event. By way of contrast, photography retains the event and leaves meaning uncertain, to say the least. T h e essence of photography, according to Barthes, is hidden in the simple and banal expression: „ t h a t has been" associated with the extreme metonymical and ametaphorical nature of photographs. T h e author of the article refers to the categories of studium and punctum, distinguished by Barthes, and claims that the punctum element possesses a double reference (similar in this respect to the language of poetry). I n this element the essence of photography ( „ t h a t has been") can be transcended, opening up strictly metonymical photography toward metaphorical and symbolic meanings. T h e element of the imagination is indispensable for such a transcendence. A n important example which indicates the possibility of transcendence is the experience described by Barthes (Camera Lucida) who discovered the truth about his dead mother in her photograph. R y s z a r d C i a r k a FILM AND THE T R U E IMAGE O F THINGS The intention of the author is to answer an apparently simple but cleverly posed question concerning the role of the image in film as a carrier of the sense or idea of the work. This prime element of cinematic art functions, after all, in a context of objective reality (everyday life) and created reality, in this manner transcending beyond the sphere of that what it means in itself. This „ s u r p l u s " of reality and meanings contained in the image, which endow the given work with its sense, cannot be reduced to a single scene nor to the logic of montage and, the author contends, could be deciphered in accordance with the poetic formula of „ r e r u m simulacra". Just as a suitably selected word which due to the very act of selection ceases to be only a word, and can produce a true image of things, so the film image, involved in two realities and its own technical nature, creates a new reality which we can no longer reduce and which we must learn to decipher and comprehend. A n n a S o b o l e w s k a THE CONSTRUCTION O F EXISTENCE In his video films (based on H i g h Definition technique) Zbigniew R y b c z y ń ­ ski constantly experiments with the film material, the categories of time and space. T h e axis of his works is often a symbolic or allegorical depiction of the "path of life", leading from childhood up to old age and death. T h e author of the article emphasizes the symbolic and "artificial" nature of the created time and space in which all definitions pertain exclusively to the sphere of culture (Orchestra). R y b c z y ń s k i makes free use of the symbols of our culture, which become elements of a game whose purpose is cinematic „ e p i s t e m o l o g y " : the disclosure of the universal rules of our existence. T h e director cherishes the Renaissance model of the artist-artisan, a master of the imagination and technology ( L . da Vnci). H i s own favourite strategy is the technology of disillusion, parody and irony. T h e author proposes a semiotic analysis of Rybczynski's films since the intention of the artist is a search for significant oppositions governing both our time and space, as well as the unconscious activity of the human mind. Rybczynski's works are composed of an incessant translation from one symbolic system into another. Orchestra is not merely the visualization of music. T h e director proposes only symbolic action in several sign systems simultaneously. T h e theory and praxis of the translation, concealed in the film, are compared by the author of the article with the C a b b a l a . T h e key to Rybczynski's vision of culture could be the concept of a game. A . Sobolewska connects it with the idea of the divine game contained in H i n d u philosophy, and with the vision of thedivine paradoxical synthesis of calmness and motion. Violetta Kutlubasis-Krajewska, Piotr Krajewski MIXED TAPES, OR VIDEO-ART A T T H E WROCŁAW FESTIVAL T h e text introduces the Polish reader to basic information concerning the origin and development of video-art. It also comprises a presentation of the largest Polish festival devoted to this form of art - the Sound Basis Visual A r t Festival ( W R O ) which takes place in Wroclaw. L u d w i k S t o m m a T H E A N T H R O P O L O G Y O F C U L T U R E , HIS­ T O R Y A N D WINNIE THE POOH T h e article discusses the possibility of applying the anthropology of culture in research into contemporary culture. T h e main theme is the appearance of the category of childhood in E u r o p e a n culture and the transformation of the minature adult who becomes a child, together with all the attributes: his own toys, clothes, habits, speech and literature. (The fairytales by the Brothers G r i m m and even those by Andersen are permeated with truth; Disney was the first to create a children's world as such). One of the prominent postulates of the text is the necessity of taking into account, in ethnological investigations, the category of history (even in such synchronical methods as structuralism) since, the author maintains, too often the fact that culture is to a considerable extent decreed, is simply forgotten. W i e s ł a w S z p i l k a TO S E E T H E WORLD: E T H N O G R A P H Y VIS A VIS F I L M A N D MASS C U L T U R E T h e article aims at presenting the specificity of an ethnographic description of mass culture whose distinctness is achieved by a confrontation with other ways of presenting the phenomenon in question. F r o m the viewpoint of ethnography, such descriptions fall victim to three illusions listed by P. Ricoeur: the creator, the recipient and the source. Three popular and still oft-encountered opinions in the literature on the subject appear to be the outcome of those illusions. T h e conception proposed by M . M c L u h a n , for instance, is an example of the illusion of the source: civilizational changes are supposed to explain mass culture. Illusions of the recipient correspond to J . Ortega у Gasset's visions of mass man, mass culture being the realization of the latter's desires. Finally, one could regard J . H . Schiller's Helmsmen of the Consciousness as an illusion of the creator. F o r this author, as well as for all those who wrote about the socialist variant of mass culture, the belief that the creator imposes meaning upon the recipients constitutes a basic premise for the theory of manipulation. Mass culture is perceived as the tool of domination and the subjugation of certain groups by others. A t the basis of all these illusions there lies a causal-effective way of thinking which, instead of speaking about the phenomenon itself, is consented with that which procedes it or which is its aftermath. T h e point of departure for ethnographic description is the phenomenon on which it concentrates itself and in which it seeks meanings. It, therefore, presumes that the phenomenon has an objective existence. T h e ethnographer treats phenomena of mass culture as texts: starting from their external common denominators — the mass recipient — he makes his way to internal textual unity. A n example of W . Szpilka's opinions on the subject of mass culture could be his publication entitled B A T M A N — A T A L E O F C R E A T I O N . I n it, he proposes a structural analysis of. T . Burton's film and concentrates his attention on the mythical dimension of the story and its two prime heroes — Batman and Joker. H e dissects the film into three parts, making it possible to view it as a classic example of rites des passages and a story about a new creation of the world. T h e permanence of the proposed models enables the author to formulate a conclusion about the sacral nature of mass culture in which, similarly to traditional cultures, a greater emphasis is placed on the recurrence and permanence of patterns than on innovation. The text is followed by fragments of a discussion which was held at a seminar organized in the Institute of A r t . Special attention should be drawn to the opinion voiced b y T . R u t k o w s k a who suggested a totally different interpretation and, by referring to the theory of U . E c o , indicated that Batman could be considered a classical postmodernistic work, together with its concept of a double code. M o n i k a S z n a j d e r m a n WHAT DOES THAT MASK CONCEAL? IN CONNECTION WITH T H E MOTIF O F T H E JOKER: A F E W R E ­ MARKS CONCERNING „BATMAN" T h e author analyses Joker — the antagonist of Batman — by discussing consecutive strata of the myth concealed under his mask. She begins with the motif of the murderous jester and the evil clown, well enrooted in literature and the cinema, and goes on to reflect on the image of the carnival producend by Joker, which becomes a symbolic regression of the world into a state of chaos, followed by a new creation. T h e last motif is the Promethean myth whose distant traces can be detected in Joker's fate. T e r e s a R u t k o w s k a POSTMODERNISM AND FILM The article situates film in the context of reflections on postmodernism. Baudrillard, Jameson and above all E c o devote much attention to mass culture, including the cinema, ascribing to it an essential role in shaping the postmodernistic landscape. Such features of postmodernistic art as the abolishing of the borderline between high and low art, a fascination with kitsch, commercials, and exploited literary and film cliches, and the devalua­ tion of creative individuality, have their source indubitably in mass culture; morever, the distinction between a product of mass culture and a postmoder­ nistic work often generates controversies. Jameson and E c o are inclined to perceive the difference in an intertextuality typical for postmodernistic texts. 223 �Jameson draws attention to the pastiche as the dominating creative strategy of the current, while for E c o the greatest importance belongs to the double code, that is, the coexistence within the same text of two levels — one addressed to the spohisticated audience and one which is attractive for the less educated viewer. F i l m s by D a v i d L y n c h , Peter Greenaway a n d Woody Allen are regarded as typically postmodernistic. I n Poland, where postmodernism is distinctly imitative, mention can be made of Swansong by Robert Gliński and Deja vu Juliusz Machulski. E w a K l e k o t "MATADOR", O R A SPANISH POSTMODERNISTIC TALE Beginning from a formal trick which consists of showing many possible types of reality, up to a reply which the plot gives to questions posed by itself, Matador by Pedro Almodovar appears to be the product of relativism, typical for postmodernism. A t the same time, it is an attempted declaration concerning the fundamental (and thus nonrelative?) experiences of existence, such as love and death. I n order to conciliate those two premises, the film seeks refuge in the poetics of myth, the epos and the fairytale, displayed in Spanish decorations. T h e idea of the film is not based on a drama of attitudes, conflict of manners and morals or a psychological analysis of the dramatis personae, although all these elements do occur in it. Its heroes participate in cosmic (figuratively but also literally) phenomena and thanks to the director they change into the heroes of a myth, who exist beyond good and evil. C z e s ł a w R o b o t y c k i VAMPIRES. F R O M F O L K BELIEFS T O FILM PHANTOMS T h e article begins with a description of events which took place in Cracow and Katowice in the years 1985, 1972 and 1964 when circulating rumours mentioned a vampire who killed women. T h e author poses a question concerning the reason for the topicality of an apparently distant cultural matrix in popular culture and image of the world. I n order to understand the phenomenon and to discover an answer to the above formulated query, he proposes to examine the various cultural contexts which in the past contained the category of the vampire. H e thus discusses West European medieval beliefs, Slav and R o m a n i a n folk beliefs, Polish Romantic literature, the European Gothic novel, the vampire novel, beginning with B r a m Stoker, and, finally, film adaptations of the vampire motif and Dracula. I n conclusion, the author maintains that in Polish culture the permanence of the vampire matrix should be connected with Romantic literature and folk beliefs, considering the slight acquaintanceship with foreign literature, limited reception of foreign films and the small frequency of the theme in the Polish cinema. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i TO EXPERIENCE FICTION The author discusses a certain specific, intermediate and fictitious space, which, nonetheless, affects reality. It could be described as „serious fiction" since although we frequently know that we are dealing with fiction, in inspires „ s e r i o u s " emotions. T h e author recalls his visits to film locations and the earnest, moving and humourous confrontations between film and reality. T h e reminiscences end with a story about the decorations which were supposed to resemble the market place of the small Jewish town of Drohobycz, and which were made for W . Has's The Hourglass Sanatorium, based on the prose of Bruno Schulz. A n n a B e a t a В o h d z ie w iс z PHOTODIARY, OR A SONG ABOUT THE END OF THE WORLD The author is a qualified ethnologist and photographer. T h e idea of a Pholodiary appeared as an illumination in 1981, the year of the great Polish holiday of Solidarity. T h e author, however, embarked upon her work a year later, already during the martial law period. T h e photodiary is coposed of over 3 000 photographs and concerns political, social and private lives. T h e works, always with a title, are accompanied by a commentary, a joke or a counter­ point, which introduce an element of play between the image and words. T h e published text could be regarded as the author's credo. Bohdziewicz believes in an expressive image and strong word. A photograph which is connected with the past or the future, but never with the present, always contains a feature which, citing M . K u n d e r a , she calls „ C l e m e n t i s ' cap" (a detail which takes on special importance). Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z " F L E E T I N G PICTURES" - A N IN­ TERVIEW WITH PIOTR S K R Z Y N E C K I T h i s is a conversation with Piotr Skrzynecki, the leader of the famous Cracow "Piwnica pod Baranami" cabaret who is at the moment preparing his second film. I n it he presents the story of a small square situated close to the Wawel Hill (the residence of Polish monarchs) which has become a special, unique center of unofficial artistic life for more than twenty years, at a time when Polish culutre was subjected to a state monopoly, censorship etc. and when the "Piwnica pod Baranami" was part of the avantgarde of the Polish underground. T h e film about the N a G r o b l a c h Square is a record of picturesque, colorful and surrealistic events in the history of the square; in the filmmaker's memory they have merged with his lifestory and the history of the unusual cabaret whose co-author he remains up to this very day. Skrzynecki's film is conceived as a story of the twenty years in his life whose message is addressed to his eccentric Jewish grandmother, a resident of Paris, who died in the Mauthausen death camp. T h e interview is supplemented by a sketch which explains the scenario and the texts of two songs composed for the film, which open a n d close the narrative. Małgorzata Niezabitowska FREE MAN The article deals with an exceptional phenomenon in the Silesian village of Bojszowa. This is the site of a film studio belonging to J ó z e f K ł y k , director, producer, designer and author. K ł y k hoped to graduate from a film school but his parents chose another profession. He, therefore, devotes all his leisure time 224 to his passion with which he has also infected the residents o f the village (who act in the films). T h e first films were made with the cheapest possible amateur camera, later replaced by slightly better equipment. K l y k ' s favourite genre are westerns. By combining Silesia and America, he has created the figure of Józef Z ł o t k o , an emigrant from the middle of the nineteenth century. T h e first films were no longer than twenty minutes but the most recent ones are full length productions with a complicated plot. K ł y k consciously refers to various models which he then creatively transforms. His works contain only commen­ tary (the author claims that westerns cannot have Polish dialogues). T h e number of films producend in the course of 25 years totals 68, including 7 full length pictures. J ó z e f S z y m ń c z y k l A M A P H O T O G R A P H E R ( A n Interview Noted by A n n a E n g e l k i n g ) „I am a photographer" is a registered conversation held with J ó z e f S z y m a ń c z y k , in which he presents his lifestory. S z y m a ń c z y k comes from K o s o w o Poleskie which is now part of Byelorussia. Prior to the first world war, when he ran a photographic studio, K o s o w o was situated in a terrain of great national and cultural differentiation and the coexistence of Byelorussian, Jewish and Polish communities. J ó z e f S z y m a ń c z y k , who comes from a poor family, is a self-taught photographer, enthusiastic and full of curiosity, who became an observer and registrator of the reality of Polesie. W e owe to him a unique collection of about 70 photographs which he made in the 1930s in several willages of the region, and which would not have come into being, had he been only an artisan. „I am a photographer. T h i s is both good and bad", he declared. Polesie, after all, witnessed changing authorities, political systems, states and frontiers. It became obvious that the task of the photographer which is to register everything which he sees, could be very dangerous. T h e story of J ó z e f S z y m a ń c z y k tells how the fate of a humble photographer from a small studio in a county town became intertwined with History. This would not have been the case had the hero of our tale not been a photographer by vocation; someone who not only observes and makes images permanent but also creates. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i CREATION AND DOCUMENT. FILMS BY A N D R Z E J RÓŻYCKI Andrzej R ó ż y c k i , director and photographer, from the very outset connec­ ted with the Ł ó d ź avantgarde ("Zero-61") claims that "photography has already transcended the scale of human eyesight a long time ago". H e uses the camera for the realization of philosophical and poetic undertakings. I n his film works R ó ż y c k i deals with ethnographic issues. H e is of the opinion, however, that one cannot restrict oneself to a pure document which is incapable of transmitting the truth. E v e n while registering man-made works, he tries to show a wider context: religious, spiritual, social and psychological, and cepture the meaning of depicted reality. T h e author of the article discusses Rozycki's more important ethnographic films. A n n a B e a t a B o h d z i e w i c z WARSAW SHRINES O l d Warsaw courtyards have preserved shrines which, although quite old, are still well taken care of— renovated, painted and redecorated. Several types of huts, figures of Christ and the Holy Virgin can be distinguished. It is interesting to note that the standard figures often display different, in­ dividualised facial features. F R O M T H E F O L I O O F M A R I U S Z A. W I E C Z O R K O W S K I T h e author is an ethnologist by profession and a photographer whose art seeks in the sphere of metaphysics the symbol and new cognitive possibilities of man. H i s texts deal, predominantly, with the ontology of photography. I n the G A L L E Y O F U N I N T E N T I O N A L P H O T O G R A P H S ( A n Attempted Eidetic Capturing of the Essence of Photography) he tries to prove upon the basis of an analysis of involuntarily made photographs (which he distinguishes from mechanical registration) that photography is always intentional and deter­ mined by subjectivity. T h e B L A C K B E L T discusses the connection between photographic image and photographed reality. Here the pretext is an attempt at rediscovering photographs-self portraits made wearing a sweater which one day was turned into a floor rag. A similar problem is examined in W H I T E S I G N . R E S P O N S E draws attention to the symbolic dimensions of photog­ raphy. R y s z a r d C i a r k a T O SEE, F E E L A N D THINK — A N INTERVIEW WITH J A C E K OLĘDZKI Jacek Olędzki is one of the very few Polish ethnologists who for years have devoted themselves to photography and ethnological films. H i s works (over 20) deal, above all, with rituals (Poland, Africa, Mongolia). Both films and photographs are always accompanied by analytical articles. Olędzki was able to reach the very essence of phenomena in an extremely synthetic fashion, sometimes attempting a rather bold comparison, for example, between the humanism of sheep sacrifice in Mongolia and the sacrifice of Christ in a sequence showing a Catholic priest performing the mea culpa gesture (Agnus Dei 1984). One of Oledzki's mottoes is to teach to see, and moderation in excess — a striving towards the capturing of form and mood from visual reality. K r z y s z t o f K u b i a k COLETTE'S „R E G A R D S " — COMMENTS B Y A PARTICIPANT FROM T H E EAST Tire article contains reflections by a participant of the „ R e g a r d s sue les societes europeennes" film seminar held for many years now (1983—1992) by Colette Piault in various countries. T h e unique nature of these seminars consists of the possibility to see a large number of films with a simultaneous opportunity to discuss with the authors their cinematic and anthropological strategies. This is also an occasion for presenting 'works-in-progress' — films which are still incomplete. T h a n k s to constructive criticism attendants of the seminar perfected their workshop. T h e last part of the article is composed of the author's cmments about several anthropological films as yet not screened in Poland. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e4c4cba523803c4572c12280833da40.pdf 7293250325915c86cb842bd5f22695d1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2417 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1993 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2243 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1993 t.47 z.2, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KONTEKSTY 1993 r o k X L V I I nr2(221) i n d e k s 369403 c e n a 2 0 0 0 0 z ł HANNA BALTYN TAMASABURO BANDO EUGENIO BARBA ADAM BARTOSZ ZBIGNIEW BENEDYKTOWICZ JAN BERDYSZAK ANDRZEJ BIEŃKOWSKI JANUSZ BYSZEWSKI WANDA DRABIK MARCIN GIŻYCKI ALEKSANDER JACKOWSKI MARCIN JARNUSZKIEWICZ LESZEK KOLANKIEWICZ JAN OKOŃ ZBIGNIEW RASZEWSKI ANDRZEJ WAJDA JOANNA WALASZEK HALINA WAŁASZEWSKA KRYSTYNA ZACHWATOWICZ �SPIS T R E Ś C I Zbigniew Raszewski Z Raptularza ( T w ó r c z o ś ć a wirtuozeria. W o l n o ś ć i samowo­ la inscenizatora) 3 Eugenio Barba Czterech 7 M a r c i n Jarnuszkiewicz O teatrze i w o k ó ł teatru (rozmowa prowadzona Aleksandra Jackowskiego) widzów przez 10 Joanna Walaszek .Dwie „ N a s t a z j e " Andrzeja Wajdy 13 Andrzej Wajda, Krystyna Zachwatowicz, Tamasaburo Bando Nastazja 19 Jan Berdyszak Teatr - ó,,Teatr"? M a r c i n Giżycki Janusz Byszewski Leszek Kolankiewicz Performance art dzisiaj: perspektywa a m e r y k a ń s k a . . 29 Obok edukacji i sztuki 35 Raport z Holstebro (Przygotowany w Katedrze K u l t u r y Polskiej przez s t u d e n t ó w ) 44 Halina W a ł a s z e w s k a Raport z w a r s z t a t ó w teatralnych Leszka M ą d z i k a (w Łucz­ nicy) 48 Zaproszenie na koncert 52 M u z y k a n c i (rozmowa prowadzona przez Aleksandra Jac­ kowskiego) 56 Andrzej Bieńkowski Muzykanci radomscy 65 Andrzej Bieńkowski Problemy dokumentacji wideo 67 Jan O k o ń Wielkanocne misterium nieszporne 69 Wanda D r a b i k Przeżycie o b r z ę d u 72 A d a m Bartosz Tarnowski koncert życzeń, czyli niedzielny spacer po m o i m mieście 76 Marginalia 77 A n n a Kutrzeba-Pojnarowa 78 Hanna Baltyn Filipowna Tamasaburo Bando 21 Muzykanci Andrzej Bieńkowski Aleksander Jackowski Odeszli Zbigniew Benedyktowicz N o t y o autorach 79 Summary o f Articles 80 N a o k ł a d c e : fragment plakatu do przedstawienia Wędrowne Mądzika Sceny Plastycznej K U L Leszka N a s t r o n i e t y t u ł o w e j : Znaki i ślady, animacja w Centrum Sztuki Współczesnej w War­ szawie. Fot. Janusz Byszewski Redakcja dziękuje Departamentowi Działalności Kulturalnej Ministerstwa Kultury i Sztuki za p o m o c w w y d a n i u n u m e r u ��I CONTENTS Zbigniew Raszewski F r o m a Notebook 3 Eugenio Barba Four 7 M a r c i n Jarnuszkiewicz A b o u t the Theatre and in Conection w i t h the Theatre (Interview held by Aleksander Jackowski 10 Joanna Walaszek The T w o „ N a s t a s y a s " o f Andrzej Wajda 13 Andrzej Wajda, Krystyna Zachwatowicz, Tamasaburo Bando On 19 Jan Berdyszak Theatre - M a r c i n Giżycki Janusz Byszewski Leszek Kolankiewicz Performance A r t Today: the American Perspective . . Alongside Education and A r t A Report from Holstebro by Students o f the Chair o f Polish Culture Halina Walaszewska Hanna Baltyn Spectators „Nastasya" ,,Theatre"? 21 29 35 44 Report from Ł u c z n i c a . The Workshops o f the Plastic Theatre o f Leszek M ą d z i k 48 A n Invitation to a Concert 52 Musicians Andrzej Bieńkowski Musicians (Interview held by Aleksander Jackowski) Andrzej Bieńkowski The Musicians o f Radom Region 65 Andrzej Bieńkowski Problem o f Video Documentation 67 Jan O k o ń The Vespers Easter Mystery Play 69 Wanda D r a b i k The Experiencing o f a R i t u a l 72 A d a m Bartosz T a r n ó w Concert o f Wishes or Sunday W a l k A r o u n d my Town . . 56 76 Aleksander Jackowski Marginal Zbigniew Benedyktowicz Anna notes Kutrzeba-Pojnarowa Summary o f Articles 77 78 80 Redagują: Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski, Sławomir Sikora (sekretarz redakcji) Doradzają i współpracują: llilWJerzy Bartmiński. E w a Fryś-Pietraszkowa, Antoni K r o h , Jacek Królak, Jacek Olędzki, Czesław Robotycki, Roch Sul: Danuta Benedyktowicz, E w a Korulska, A n n a Kunczyńska-Iracka, Ludwik Stomma B o ż e n a Dudko, Zofia Bisiak Tłumaczenia: Aleksandra Rodzińska Projekt okładki i strony tytułowej: Jacek Królak Redaktor techniczny: Krzysztof Nalewajko Adres redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. D ł u g a 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 31-32-71/4 wew. 243 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2fc76b9895cec27db2e07b8e79a1ce5c.pdf 4c4f7c519191da916261205e9cf4a417 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2029 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Subject The topic of the resource Ajnowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1883 Title A name given to the resource Projekt zarządzania Ajnami z wyspy Sachalin, z krótkimi komentarzami do poszczególnych punktów / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.95-106 Creator An entity primarily responsible for making the resource Piłsudski, Bronisław Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 II. PRZED lOO-LECIEM PTL BRONISŁA W PIŁSUDSKI PROJEKT ZASAD ZARZĄDZANIA AJNAMI Z WYSpy SACHALlN, Z KRÓTKIMI KOMENTARZAMI DO POSZCZEGÓLNYCH PUNKTÓW 1. Każde osiedle posiada sołtysa obieralnego, zaś poszczególne gminy również obieralnych wójta i dwóch pomocników. (Pożądane jest, by osiedla Ajnów były bardziej liczebne, niż obecnie. Byłoby rzeczą konieczną, jeżeli to możliwe, bez przymusu, wprost przeciwnie, przy wszelakim poparciu i zachęcie, zgrupować kilka osiedli mniejszych w jedno, tak by warunki naturalne zezwoliły na rozwój łowiectwa morskiego, hodowli zwierząt i ogrodnictwa. Gdyby brzegi wyspy zasiedlano kolonistami o profesji rybackiej, dobrze by było przydzielać im działki nie zajęte uprzednio przez tubylców pozwalając, by ci ostatni sami zezwalali przesiedleńcom na instalowanie się w tym samym miejscu. Co zaś tyczy nadrzędnej jednostki administracyjnej, jaką jest gmina, to proponuję następujący podział terytorialny ziemi zajętej przez Ajnów: dwie na brzegu zachodnim, z granicami nieco bardziej na północ od osady Notosin, na przykład koło przylądka Cikai, i dwie na brzegu wschodnim: od południa na osadzie Hunup kończąc i na północ od niego (razem 4). Do tej gminy należałoby zaliczyć wszystkich Oroków i Gilaków zamieszkujących okolice osiedla Tichmieniewskiego w pobliżu zatoki Tierpienija (Cierpliwości). W takiej sytuacji każde z plemion wybierałoby po jednym przedstawicielu, przy czym każdy z nich kolejno pełniłby funkcję wójta, zaś pozostali dwaj - jego pomocników (zastępców). 2. Wszyscy wójtowie oraz ich pomocnicy, zjeżdżając się w jednym miejscu, w określonych terminach, stanowią samorząd tubylczy. 3. Samorząd tubylczy działa przy specjalnym naczelniku tubylczym (posiadającym prawa podobne jak naczelnik chłopski). (Sądząc, że w najbliższym czasie zesłania na Sachalin zostaną wstrzymane, uważam, że również tutaj, podobnie jak to się stało na sąsiednich tenmach, winny być wyłączone obowiązki ogólnej policji od służby ziemskiej, że zostaną utworzone stanowiska isprawników (naczelników policji powiatowej), pl'zystawów (naczelników policji) oraz naczelników chłopskich. W takich przypadkach mianowanie specjalnych tubylczych naczelników na tych terenach, zasiedlonych całkowicie przez ludnd{~ tu- �96 bylczą, byłoby rzeczą niezwykle pożądaną. Wyznaczenie zaś tylko jednego urzędnika odpowiedzialnego za sprawy tubylców na Sachalinie, ze względu na wielkość obszaru i trudności komunikacyjne, byłoby rzeczą bezskuteczną. Z korzyścią dla sprawy można pozostawić pod opieką tubylczych zwierzchników owe niewielkie osiedla rosyjskie rozrzucone pomiędzy terenami zajętymi przez ludność tubylczą. Południe wyspy na przykład mogłoby być podzielone na dwa obszary tubylcze: wybrzeże zachodnie oraz wschodnie. Uważam za konieczne włączenie do tytułu sprawowanego urzędu określenie "tubylczy", by osoba urząd ów sprawująca orientowała się jak i z jakim środowiskiem będzie mieć do czynienia przede wszystkim oraz, by powstrzymać tych, którzy z pogardą i wstrętem traktują przedstawicieli ras niższych, są nietolerancyj ni wobec innowierców. Za obowiązkowe należałoby uważać znajomość lub wyuczenie się języka tubylców przez osoby stanowiska takowe zajmujące. Jest to niezbędny warunek, by strony rozumiały się wzajemnie; bez owego porozumienia, wzajemnego zaufania, nie do pomyślenia byłoby skuteczne kierowanie, gospodarowanie i polepszanie bytu owego tak oryginalnego środowiska, jakie stanowią ludy pierwotne, gdzie każde plemię reprezentuje specyfikę, z którą należy się liczyć. Najpraktyczniej byłoby powoływać na funkcję naczelnika ds. tubylców ludzi szczególnie interesujących się nimi z racji swoich zainteresowań naukowych i zwracać się z prośbą o zaopiniowanie ich kandydatur do antropologicznych i etnograficznych sekcji towarzystw naukowych. Pożałowania godny problem wymierania plemion piervvotnych znalazł się, być może, w nowej fazie; prócz konstatacji faktu stopniowego zaniku tych plemion mogą pojawić się nowe doświadczenia z dziedziny systematycznej walki ze zjawiskiem planowego krzewienia wśród tych ludzi wyższej kultury. Co się zaś tyczy Ajnów, to w niektórych miejscach na wyspie Hokkaido prawie wyłącznie zajmują się oni rolnictwem i hodowlą zwierząt i właśnie na owych terenach Ajnowie, jak to sami stwierdzają, nie tylko nie wymierają, lecz powiększają swą populację. Oczywiście, nie wystarcza jedynie rozporządzać ludźmi, którzy będą z zamiłowaniem, a nie wyłącznie formalnie spełniać swe obowiązki. Potrzebne są środki materialne, potrzebna jest pomoc ze strony państwa; godziwa zapłata za produktywną pracę, a nie nędzna jałmużna w nieszczęśliwych wypadkach czy w latach głodu). 4. Wszyscy wójtowie i sołtysi pełnią swe funkcje bezpłatnie. Są wybierani na podstawie określonego prawa wyborczego na okres trzech lat. 5. Zatwierdzenie wybranych wójtów i sołtysów leży w gestii naczelnika do spraw tubylców. 6. Wójtowie posiadają opłacanych kancelistów, rekrutujących się, w miarę możliwości, spośród tubylców. (Wymóg posiadania własnych pisarzy do prowadzenia niezbyt skomplikowanej kancelarii wójtowskiej stwarza okazję do praktycznego stosowania znajomości pisma, ponieważ dążenie do opanowania tej umiejętności daje się wśród Ajnów zauważyć). �97 7. Aczkolwiek obowiązki wójtowskie są określone w zasadzie jako funkcja społeczna, to jednak jeżeli tak postanowi gmina, mogą one być opłacane, przy czym wysokość poborów i sposób uzyskiwania funduszy na nie określa sama gmina. Ona też wyznacza wysokość pensji dla kancelisty. 8. Wszyscy wójtowie są bezpośrednio podporządkowani naczelnikowi do spraw różnoplemieńców. Wójtowie i sołtysi posiadają określone pieczęcie, którymi sygnują wychodzące od nich pisma. 9. Oto obowiązki wójtów i sołtysów: l) Ogłaszanie i wykonywanie wszystkich rozporządzeń władz zwierzchnich; 2) przedsięwzięcie odpowiednich środków zapobiegawczych przeciwko epidemiom, pomorowi bydła, pożarom lasów; 3) dostarczanie informacji o wypadkach; 4) rejestracja zgonów i narodzin ludności; 5) kontrola przestrzegania higieny sanitarnej podczas zbiorowych połowów; 6) egzekwowanie powinności; 7) zarządzanie społecznymi rezerwami magazynowymi i sumami pieniężnymi; 8) dostarczanie informacji o stanie materialnym i potrzebach ludności; 9) piecza nad rozwojem ogrodnictwa, hodowli zwierząt, rolnictwa i rybołówstwa; 10) współdziałanie z władzami sądowymi, personelem lekarskim, urzędnikami policji, przechodzącymi wojskami i nauczycielami. 10. Samorząd tubylców, będąc zgromadzeniem społecznym, zajmuje się następującymi sprawami: l) Wyznaczaniem i rozdziałem powinności ziemskich oraz, o ile to będzie niezbędne, również i państwowych; 2) prowadzi ewidencję społecznego majątku i pieniędzy; 3) troszczy się o byt materialny plemienia; 4) sporządza podania do instancji nadrzędnych odnośnie korzyści i potrzeb; 5) rozpatruje spory i takie sprawy, które wyłączone z zakresu ogólnego kodeksu karnego i cywilnego, są rozstrzygane na podstawie prawa zwyczajowego. 11. Wszyscy Ajnowie są zwolnieni od służby wojskowej. (Kontynuacja tej ulgi dla Ajnów jest ważna ze względu na fakt, że obowiązek ten stanowi okrutny straszak, powstrzymujący wielu z nich, o czym miałem możność się przekonać osobiście, od posyłania dzieci do szkoły. W przeszłości Ajnowie byli niezwykle wojowniczym plemieniem i prowadzili krwawe wojny z Japończykami oraz pomiędzy sobą. Jednak pięć pokoleń wstecz przerazili się następstw walk bratobójczych, grożących całkowitym wyludnieniem i zdecydowali, że wszystkie spory rozstrzygać będą pokojowymi rokowaniami i grzywnami nakładanymi na winnych. Pozbawienie kogokolwiek życia było uważane za naj cięższy grzech i jak wspomniałem wyżej, było odkupywane dopiero okrutnym wyrokiem śmierci. Pogłoski o okropieństwach krwawej współczesnej wojny spotęgowały jedynie przerażenie wobec ewentualności odbycia służby 7 Lud t. LXXIV �98 wojskowej. W ubiegłym roku brak wypraw na połów ryb, tak znaczneg0 dla budżetu Ajnów dopływu pieniędzy i olbrzymia drożyzna przedmiotów użytku domowego, u schyłku zimy spowodowały nędzę. Ale n~e było jednomyślnej zgody by zwrócić się do administracji o pomoc. Wielu nalegało, by nędzę tę znosić cierpliwie, ponieważ za okazaną pomoc administracja zażąda zgłoszenia się do oddziałów, by życiem zapłacić za par;~ pudów żywności). 12. Powinności spłacane w naturze mogą być wyznaczane jedynie przez samych Ajnów dla swych własnych potrzeb społecznych. (Powinności takie zwykle jest bardzo trudno regulować: spadają na ludność nierównomiernie i wzbudzają zazwyczaj całą masę słusznych na ogół narzekań, stąd też daje się zauważyć powszechne dążenie, by obowiązek ten, na przykład dostarczenia podwody, towarzyszenia w podróży, zamienić na opłatę pieniężną). 13. Ajnowie płacą podatki wymierzone przez władze nadrzędne. (Aczkolwiek dotąd tubylcza ludność Sachalin u była zwolniona od płacenia jasaku i w ogóle podatków, to uważam jednak, że bogactwa naturalne wyspy zezwalają na to, by obciążyć jej mieszkańców pewnymi ciężarami ogólnopaństwowymi. Płacenie prostych podatków, niezbyt uciążliwych, oczywiście będzie miało na względzie również cel wychowawczy. Swiadomość tubylca, polegająca na uznaniu faktu, że on również wnosi swój wkład na potrzeby państwa, zapewniającego jego ludowi bezpieczeństwo i dobrobyt, może w niewielkim stopniu, ale zawsze w sensie dodatnim, sprzyjać umacnianiu związków tubylców z państwem, więzi która w chwili obecnej nie jest zbyt mocna. Nie należy się jednak ograniczać jedynie do wdrażania tubylczej ludności do spełniania określonych obowiązków. Jest rzeczą niezbędną stworzenie takich warunków, by mogła ona korzystać z pewnych dóbr kulturalnych, takich, jak na przykład szkoły, opieka zdrowotna, tani kredyt. Poszerzenie praw i obowiązkćw przyczyni się niewątpliwie do wyrobienia prawie nie istniejącej dot,!d postawy obywatelskiej. Podatki najlepiej byłoby ściągać z działalności produkcyjnej przynoszącej dochód na przykład z łowiectwa morskiego. Często zdarzało mi się słyszeć od niektórych przedstawicieli plemienia, że chętnie zgodziliby się na potrącenie podatku od dochodu ze sprzedaży morskich produktów na fundusz szkolny). 14. Ajnowie mają uczestniczyć we wzajemnym ubezpieczaniu budowli mieszkalnych od pożaru, póżniej zaś, w miarę rozwoju rolnictwa i hodowli zwierząt, w ubezpieczaniu bydła od pomoru i zasiewów od !1ieurodzaju. (Wszelkie opłaty należy nakładać stopniowo, by nie było sprzeciwu; jednakże sama idea wzajemnej pomocy bynajmniej nie leży poza zasięgiem pojmowania przedstawicieli niższej kulL:ry, toteż nie tłumić jej. lecz rozwijać by należało. W pierwszym okresie wydawania zapomóg, po nieszczęśliwych wypadkach, w przeważającej mierze winno podjąć się �99 państwo, czyli nastąpiłaby kontynuacja już ustanowionych zwyczajów. Należy jedynie zadbać, by okazywanie pomocy było obowiązkowe i nie zależało od widzimisię urzędnika. Pożary w osiedlach ajnoskich, ze wzglc;du na powszechne wypalanie lasu na ogromnych obszarach, zdarzają się dość często. Ale pomocy materialnej pogorzelcy nie otrzymywali zaw~;ze, chociaż zwracali siE~o nią do administracji. Taki stan rzeczy wywabje li tubylców zdumienie połączone z przeświadczeniem, że władze nadrzędne pieniądze dla nich przeznaczyły, lecz władza miejscowa bn dusze te zatrzymała). 15. W każdej gminie jest przynajmniej jeden społeczny sklep, w którym znajdują się produkty pierwszej potrzeby takie, jak mąka, ryż, ryby. Zamiast składek żywnościowych gmina może uchwalić daninę pienię~:ną i utworzyć fundusze społeczne, które następnie mogą być wypłacane jako pożyczki zwrotne i bezzwrotne dla potrzebujących. Przechowywanie produktów i zawiadywanie żywnością lub środkami pieniężnymi leży w gestii wójtów i ich zastępców, zaś kontrolę sprawuje naczelnik tubylców. (Kolejność wydawania zapomóg oraz zbierania danin winna być ustalona przez władze w porozumieniu z ludnością, Być może na początku taki rodzaj wzajemnej pomocy musiałby istnieć w zarodku, lecz zastąpienie dobroczynności przychodzącej z zewnątrz przez organizowaną wśród społeczeństwa samopomoc należy uznać za sprawę najważniejszą. Beztroskę właściwą ludności tubylczej nal,eży zastąpić zdolnością przewidywania, bez tej bowiem cechy życie w nowych warunkach stanie się znacznie trudniejsze, kiedy to w związku z powiększeniem się liczby ludności walka o byt znacznie się zaostrzy). 16. Każde osiedle Ajnów posiada dokładnie określony przydział ziemi. lecz rodziny mają prawo przesiedlać się do innych wiosek po uprzednim uzyskaniu zgody mieszkańców tych ostatnich, zaś kilka rodzin łącznie ma prawo przenosić się, po uzyskaniu zezwolenia odpowiednich władz, na wolne dotąd działki. (Dotychczas Ajowie korzystali ze swobody w przenosz€niu się z miejsca na miejsce bez specjalnych trudności. Częstokroć po szeregu zachorowań, wzmożonej śmiertelności w jakimś osiedlu część jego mieszkańców, czasami wszyscy, przenosili się do innej wioski, którą ominął gniew bogów. Po kilku zaś latach, gdy bogowie zapomną o winie, kara zostaje darowana, Ajnowie znów podążają ku ojczystym stronom. Porzucić całkiem miejsce spoczynku przodków obserwujących z zaświatów życie swych potomków jest uważane przez Ajnów za zbrodnię. Nawet wspomnianych przenosin dokonuje się do osiedli, gdzie mieszkają krewni w linii męskiej lub żeńskiej. Ostatecznie porzucane są tylko te wioski, których mieszkańców dotknęło najstraszniejsze dla Ajnów wydarzenie - śmierć hldzi na morzu. Zresztą nawet i wtedy opuszcza się wioskę jedynie w przypadku, gdy jest ona niewielka. W przeciwnym razie niszczy się jedynie domy tych, ;·;tórzy zatonęli. Ostatnio w miejscach wspólnych wy;)raw �100 łowieckich pojawIają się nowe osiedla: Komosiroro, Cirauhnai, Notosan, kilka w miejscowości Ussoro. Osobiście uważam, że nie ma potrzeby, przynajmniej obecnie, ograniczać swobody Ajnów w przemieszczaniu się z miejsca na miejsce, lecz jeżeli brzegi wyspy będą obrastać w przesiedleńsów rybackich, należałoby uprzednio przygotować do tego Ajnów: 1) zapl'Oponovi<'(;,by utworzyli bardziej liczebne osiedla w miejscach, które uznają Z3 najcdpowiedniejsze i przydzielić im tam działki; 2) udzielić im prawa przeniesienia się na nowe tereny, nie zajęte dotąd przez przesiedleńców, uprzedzając jednocześnie, że jeżeli w danym miejscu nie powstanie osada ajnoska (przynajmniej o 5-6 chatach), to pierwszeństwo przydziału zostanie udzielone przesiedleńcom. Stopniowy rozwój ogrodnictwa i rolnictwa, do których należy zachęcać Ajnów, budowa chatek rosyjskich i domków, takich jak w osiedlach Ai, Rure, czynią w wielu wypadkach Ajnów mniej chętnych do przenosin. O licznych niewygodach i trudnościach wynikających z faktu, że Ajnowie dotąd nie posiadają określonych wymierzonych działek ziemi wspominałem już wyżej). 17. Dopóki będzie istnieć łowienie soboli przy pomocy wnyków rozstawionych w górnym biegu rzek i strumieni, konieczne byłoby okazanie pomocy Ajnom i w ogóle tubylcom poprzez przyznanie im tych strumieni, które każda rodzina otrzymała w spadku po przodkach. (W chwili obecnej polowanie na sobole jest utrzymane w stanie przyznającym wszelkie przywileje myśliwym rosyjskim. Nie istnieje kontrola przestrzegania zakazu poławiania przy pomocy wnyków, zresztą jest to nierealne. Tubylcy zaś, którzy zwracają się do władz a zezwolenie na odłów soboli na rzeczkach, uważanych za własność rodową, otrzymują odpowiedź odmowną. Dlatego rosyjscy myśliwi nie uznają praw różnoplemieńców do rzeczek, wyprawiają się gdzie chcą, a ponieważ idą w góry i tam oczyszczają strumienie z gałęzi i chrustu, to zwykle wyprzedzają tubylca, który idzie na polowanie dopiero, kiedy w górach spadnie pierwszy śnieg. Jakież bywa jego rozczarowanie, gdy pojawiając się nad swym strumieniem zastaje tam gospodarujących białych myśliwych. Takie spotkanie sam na sam w tajdze nie zawsze bywa przyjemne. Myśliwi-przesiedleńcy to przeważnie ludzie zuchwali, mający wiele wspólnego z poszukiwaczami złota. Tubylcy nie czyszczą strumieni, zastawiają znacznie mniej wnyków, dlatego każdy z nich łowi trzykroć mniej soboli, niż przeciętny myśliwy rosyjski. Ci ostatni często wyprawiają się na łów wiosną po raz drugi. Tubylcy są głęboko oburzeni owym rabunkowym stosunkiem do bogactw leśnych. Wiosna jest przecież porą przychodzenia na świat młodych. Od pewnych myśliwych słyszałem, że wiosną we wnyki trafiają przeważnie samice. W ostatnich latach myśliwi-przesiedleńcy (w okręgu korsakowskim) pocz·ęli się dodatkowo powoływać na autorytet "papierów urzędowych". Uzyskują zwykle od admistratora lub inspektora rolnego nic nie znaczące zezwolenie na polowanie z bronią i psem, byle była na nim pieczątka i znaczek skarbowy, następnie, pokazując ten papier niepiśmiennemu tubylcowi, zapewniają go, że otrzymali prawo do odłowu na tym właśnie strumieniu, gdzie przedtem łowił tubylec. W ten sposób tubylec, który potrafi cenić b02actwa na- �101 turalne i dbać o nie aby zachować je dla potomnych, musi ustąpić przed wulgarnym drapieżcą, czasowo tylko luźno związanym z wyspą i post<;pującym wedle znanego przysłowia "apres nous Ie deluge". Rozporządzenie o odlowie soboli przy pomocy wnyków nie pozostaje wyłącznie na papierze. Zmuszając administrację do braku rea)n::ji na prośby tubylców, dotyczące konieczności uregulowania sprawy strumieni, wywołuje się w umyśle tych ostatnich, nawykłych do szanowania prawa, przypuszczenie o istnieniu praw nie nadających się do przestrzegania, a kłamstwie i bezczelności jako najprzydatniejszych sposobach osiągania dobrobytu. Jeżeli już trzeba walczyć z samowolą łowców zwierząt futerkowych nawet na tak rzadko zaludnionym terenie jak Sachalin, to lepiej przeprowadzać to przy pomocy innych, bardziej realnych środków. NToże skuteczniejsze by było pobieranie, przy wydawaniu zaświadczeń o p:Jsiadaniu prawa łowienia przy pomocy wnyków, specjalnego - co rok wyższego - podatku, zależnie od aktualnej ceny soboli i czasu łowienia (lata lub jesieni). 18. W koczowiskach tubylczych nie należy otwierać sklepów z alkoholem, powinno być zakazane używanie spirytusu jako środka płatniczego. W celu walki z alkoholizmem wśród tubylców powołane zostają towarzystwa trzeźwości podlegające opiece podobnych towarzystw centralnych lub specjalnej organizacji opieki nad tubylcami, tworzonymi w celu walki z przedwczesną umieralnością. (Być może w niedalekiej przyszłości na Sachalinie wódka będzie sprzedawana w wolnym handlu. W takim wypadku pożądane by było, aby sklepy sprzedające napoje alkoholowe nie mieściły się w wioskach tubylczych lub też w ich pobliżu. Niejednokrotnie słyszałem od tubylców, że kiedy nie ma wódki, to nie mają na nią ochoty, dopiero gdy w pobliżu pojawia się ten napój, momentalnie odczuwają niepowstrzymane pragnienie. Do walki z wyzyskiem tubylców przez wieLl handlarzy zajmujących się skupem skórek zwierząt futerkowych lub ryby, którzy albo płacą spirytusem, albo chcą przy jego pomocy pozyskać względy tubylców (Japończycy robią to przy pomocy sake), należałoby włączyć również czlonków towarzystw trzeźwości. Poprzestanie na istniejącym obecnie pozornym nadzorze strażników i inspektorów znaczyłoby rezygnację z dążenia do zmiany istniejącej sytuacji. Utworzenie towarzystw trzeźwości, w każdym razie wśród społeczności ajnoskiej, jest zupełnie moż.liwe. Obecnie istnieją również Ajnowie niepijący, n;eliczni co prawda. Są również inni, którzy bardzo się krępuj=l wobec ludzi nie pochwalających pijailstwa. Spotkałem również i takich młodych Ajnów, którzy, dowiedziav\iszy się, że lekarze mogą zasugerować \vstręt do alkoholu, zapragnęli poddać się hipnozie, by odciąć się od pociąg'.! do wódki i owych szkód przez nią powodowanych. Członkowie towarzystwa trzeźwości winni mieć pierwszeństwo w otrzymywaniu zasiłków; pożądane byłyby premie i upominki w nagrodę za wytrwałość w trzeźwości, wręczane przez opiekunów owych towarzystw. Dochód ze sprzedaży skonfiskowanego spirytusu i kar pieniężnych za awantury i ukazywanie się publicznie po pijanemu można by przezna~zyć �102 na cele społeczne i kulturalne: na zakup instrumentów muzycznych, latarni magicznych, obrazów itp. Kadry towarzystw trzeźwości wzbogaciłyby się o absolwentów szkół, wychowanych w duchu walki z pijaństwem, posiadających rozwinięte zamiłowanie do korzystania z rozrywek kulturalnych na wyższym poziomie. Członkom wspomnianych towarzystw należałoby umożliwić odbywanie kształcących podróży chociażby do pobliskich miast syberyjskich. Ajnowie z dawnych jeszcze czasów zachowali pasję do dalekich podróży. Obecnie również jest wielu chętnych do zwiedzania miast rosyjskich, lecz niepożądane byłyby podróże bez opieki instytucji oświatowych czy osób zaangażowanych w podniesienie kulturalnego poziomu tubylców. Odbywający wycieczki pod opieką drobnych przemysłowców lub zatrudnionych na łowif:kach Japończyków, po zwiedzeniu Hakodate, powracają bogatsi o znajomość obyczajów panujących w domach publicznych, wykazują szczególne zamiłowanie do hulanek oraz beztroski stosunek do powierzonych sobie pieniędzy współplemieńców. Oczywiście miasta rosyjskie posiadają nie mniej pokus i kusicieli. A jednak wycieczki na kontynent syberyjski byłyby niezwykle korzystne pod. względem podniesienia poziomu kulturalnego i pogłębienia więzi ducllowej rdzennych mieszkańców z Rosjanami). 19. Wszystkie kary, nakładane na tubylców z tytułu nieprzestrzeganie przez nich praw i rozporządzeń, mają być przeznaczone na uzupełnienie specjalnego funduszu tubylczego, z którego czerpie się na zapomogi i pożyczki właśnie dla ludności miejscowej. (Srodek taki jest słuszny ze względu na fakt, że ludzie ci są na takim stopniu rozwoju, że żądania ustępstw mających na celu korzyść pa11stwa czy dobro ogólne nie są dla nich w pełni zrozumiałe). 20. Dla uzupełnienia funduszu tubylczego korzysta si(~ z dochodów państwowej sprzedaży prochu, ołowiu, mąki, ryżu, soli, broni itp. Sprzedaż tych towarów pierwszej potrzeby realizuje się przez osoby urzędowe w kilku wygodnych punktach. W normalnych czasach nalicza się marżę w wysokości 10°/0<. Połowa tego dochodu zasila lundusz tubylców, pozostała zaś idzie do skarbu państwa oraz na koszta administracyjne. W wypadku głodu ceny się obniża, otwiera się sprzedaż na kredyt, dla biednych wydaje bezpłatnie. (Przestrzeganie artykułów 208-216 Ustawy o tubylcach ma dla Sachalinu duże znaczenie, ponieważ niewystarczająca produkcja chleba na miejscu, przerwanie komunikacji z lądem na dłuższy czas, może wywolać w wypadku wolnego handlu wzrost cen, szczególnie wobec grożącej nędzy. Byłoby rzeczą słuszną, by z funduszu sachalii1skiego, który przez wiele lat u.zyskiwał znaczne wpływy ponadnormatywne (art. 210 Ustawy ...) ze sprzedaży mąki, soli, prochu, ołowiu, przeznaczono znaczną sumq na założenie podwalin kapitału tubylczego). �103 21. Z kapitału tego mogą być wydawane pożyczki i zasiłki dla poparcia rozwoju hodowli bydła, ogrodnictwa, rolnictwa, łowiectwa morskiego, rękodzielnictwa i oświaty, jak również coroczne nagrody za aktywność i starania w tym kierunku. (Przepisy zarządzania opracowane oddzielnie). wydawania kwot tego kapitału wmny zostGlĆ 22. W pasmie wyspy zajmowanej przez Ajnów istnieją dwa rejony służby medycznej wraz z niewielkimi szpitalikami dla tubylców. (W chwili obecnej również nie odmawia si(~ udzielenia tym ludziom pomocy lekarskiej. W wielu sytuacjach ustosunkowują się oni do niej z ograniczonym, najczęściej powierzchownym zaufaniem. Sytuacja obecna 'N zakresie opieki zdrowotnej dla tubylców pozostawia jednak wiele do życzenia. Lekarze badają chorych tubylców pobieżnie i przypadkowo, będąc w podróży służbowej przeważnie z okazji jakiejś sprawy sądowej. :Nie widzą efektów okazywania im pomocy ze względu na antysanitarne warunki życia tych ludzi; nie znają specyfiki ich bytu, cech fizycznych plemienia, widząc pacjenta po raz pierwszy nie rozumieją się wzajemnie, n:e mają możliwości poznania przyczyn i charakteru zachorowaIi.; przeważnie nie są w stanie obserwować przebiegu choroby i funkcjonowania zaleconych środków, nie wiedzą nic o wynikach leczenia. Dlatego liczba zarejestrowanych leków zaordynowanych tubylcom nie daje pełnego obrazu udzielonej pomocy lekarskiej. Zazwyczaj doktorzy żądają przewiezienia chorego do szpitala znajdującego się w odległości stu lub więcej wiorst. Choremu, wymagającemu troskliwej i serdecznej opieki proponuje się wyjazd do miejsca, gdzie będzie daleko od swoich, mało tego, w środowisku które nim gardzi, ponieważ uważa za istotę brudną i niższą od siebie. Na szpital decydują się jedynie wyjątki, bar-o dziej odważni, prawie wyłącznie mężczyźni. Wśród Ajnów krąży pogłoska o tym, jak to z lecznicy w Korsakowie kobiety aj noski e wywo,żono na kontynent. Rzecz w tym, że jedna z kobiet, która na początku lat 90, leczyła się w lazarecie, znalazła się następnie we Władywostoku ze swym konkubinem-zesłańcem, pochodzenia chłopskiego. Krewnym, którzy poszukiwali jej w owym lazarecie powiedziano, że kobieta Ul<larła, Fakty podobne czynią pobyt w okręgowym szpitalu rzeczą dla i-\jnów straszną. Niezbędni sq specjalni tubylczy lekarze z grona osób interesujących :'li,:; antropologią, którzy będą zachęceni nie zaletami pracy na odległych krailcach, nie zamiłowaniami myśliwskimi, lecz ciekawością naukową· Potrzebne Sel również niewielkie, zaopatrzone w niezbędne środki lecznice, rołożcn? w o:=iedlach t 1bylczycb, w miarę możliwości z obsługą dla tych bói. Kiedy nawiążemy bezpośrednie, bliskie stosunki, pojawi się wzaj2mne zro:'J;mienie i szczere z~lufanie. Znacznie większe zaufanie do japo:~skjE:.i lnedycyny Ajnowie żywią nie z powodu stawi,ania wyżej niż n::>s"::a ja:.Jo!1.skiejkultury, lecz przcde wszystkim ze względu na prostotę i dmtr,:pność japoi;skich lekarzy. Na wyspie Hokkaido widziałem w wioskach o.,jr'.oskichpunkty medyczne m~sjon:1Tzynngielskieh, kiero\'.'ane CZ::l1 �104 sem przez kobiety, obserwowałem popularność tych ostatnich oraz wpływ, jaki posiadają. Takie niewielkie szpitaliki są nie tylko rozsadnikami nawyków higienicznych i współczesnych pojęć o rzeczach pożytecznych czy szkodliwych dla ludzkiego zdrowia, lecz również obok szkół, są one świetnymi pomocnikami w szerzeniu wśród Ajnów religii chrześcijańskiej. Do pomocy lekarzom należałoby wyznaczyć grupę felczerek i akuszerek, które mogłyby wpłynąć na najbardziej konserwatywny pod tym względem element tubylczy - na kobiety). 23. W każdej gminie winna istnieć najmniej jedna szkoła elementarna nauczająca również podstaw praktycznego rzemiosła (ciesielstwa, stolarstwa, kowalstwa, itp.), ogrodnictwa, rolnictwa oraz wiedzy niezbędnej do uprawiania rybołówstwa. (Środki na zaopatrzenie i utrzymanie tych szkół winno dać państwo; sami tubylcy są jeszcze zbyt ubodzy, by pokrywać wydatki na utrzymanie budynków szkolnych, zakup pomocy naukowych, opłacanie nauczycieli. Szkoły stanowić będą mocny ośrodek szybszego scalenia ludności tubylczej z Rosjanami. Trzeba tylko pozostawić świecki charakter szkół i skierować pracę w nich na kierunki praktyczne. Chodzi o to, by dzieci nie wyobcowywały się ze środowiska rodzinnego, czego niekiedy obawiają się dorośli Ajnowie i wprost przeciwnie, starać się zaopatrzyć tę młodzież w taką wiedzę, która by dawała im przewagę w zajęciach, którymi zajmują się ich rodzice. Co się zaś tyczy nauki czytania i pisania, to konieczne jest oddzielenie dzieci tubylczych od rosyjskich. Wymaga tego zróżnicowanie umysłowe, i być może, różnice w szybkości przyswajania materiału, nieznajomość języka rosyjskiego, z czego wynika potrzeba zastosowania innych środków i metod nauczania. Szkolenie w zakresie rzemiosła byłoby możliwe wspólnie z dziećmi przesiedleńców rosyjskich, ale koniecznie w miejscu zamieszkania dzieci tubylczych, aby szkoła była dla nich widoczna i by mogli ją uznać za własną). 24. Nauczanie szkolne ma być obowiązkowe dla dzieci płci obojga. (W zasadzie należałoby postawić żądanie obowiązkowego nauczania dzieci w określonym wieku. Wtedy rozwój kulturalny plemienia następowałby szybciej i bardziej miarowo, nie zaznaczałaby się mogąca powstać różnica między piśmiennymi i analfabetami. Lecz jeśli w początkowym okresie nie będzie można osiągnąć wystarczającej liczby szkół dla przyjęcia wszystkich dzieci w wieku szkolnym, to obowiązkowe nauczanie może być wprowadzone dopiero w okresie późniejszym. Umil:jętność czytania i pisania większość Ajnów uważa za wielką zaletę i nie będą się oni sprzeciwiać edukacji chłopców, jeśli się ogłosi, że po UkOl'lczeniu szkoły nie nastąpi powołanie do wojska. Przeciwko nauczaniu (dziewcząt - W. Ł.) występować będzie wielu. Z owymi przesądami, wymagającymi, by kobiety pozostały gorszą połoVJą rodzaju ludz~jego, wcdczyć trzeba będzie na różne sposoby i stopniowo: zach(;tą i karą. Przyciągnąć dziewczęta do szkół może również zatrudnienie w nich na~iczycielek. Nie należy przypominać, że szkoły dla tubylców, przynajmniej w po- �105 czątkowym okresie, winny posiadać nauczycieli ideowych, wybijających się ponad przeciętność. Szkoły, szpitaliki, towarzystwo trzeźwości, podźwigną zacofane duchowo plemiona i stworzą trwałe podwaliny dla różnych przedsięwzięć o charakterze ekonomicznym, mające na celu jego dobrobyt). 25. Wszystkie sprawy sądowe, karne i cywilne, które na podstawie przepisów prawnych są rozpatrywane wedle obyczajów różnoplemiennych, pozostawione są do ustnej decyzji administracji tubylczej. Naczelnik ds. tubylców zbiera co roku informacje o sprawach rozpatrzonych przez Ajnów i stara się wpłynąć moralnie na zmianę takich decyzji, w których z naszego punktu widzenia doszło do strzywdzenia strony słabszej przez silniejszą. (Podobne krzywdy zdarzają się przeważnie w odniesieniu do kobiet. W takich okolicznościach określona przez obyczaj sytuacja kobiety zawsze jest mniej korzystna aniżeli położenie mężczyzny. Małżeństwa zawierane pod przymusem jeszcze istnieją jako przeżytki, lecz ustępują miejsca nowej formie małżeństw zawieranych dobrowolnie. Pod tym względem na korzyść kobiety ajnoskiej przemawiają stosunki, jakie wytworzyły się na Sachalinie: a mianowicie znaczna przewaga liczebna ludności męskiej nad żeńską, pojawienie się rasy białej, której stosunek do kobiet jest znacznie sprawiedliwszy aniżeli Mongołów. Byłoby rzeczą pożądaną, by zapisywano wszystkie sprawy rozstrzygane przez tubylców w celu poczynienia obserwacji nad stopniową zmianą obyczajów, których wpływ będzie stopniowo słabnąć, a to po to, by uchwycić moment, w którym możliwe będzie zastosowanie wobec tubylców przepisów prawnych wspólnych dla wszystkich obywateli Imperium Rosyjskiego). 26. Tubylcy skazani na karę aresztu lub więzienia odbywają tę karę w oddzielnych pomieszczeniach, osobno od innych więźniów, w specjalnie określonych warunkach po to, by uwięzienie nie wywarło na nich swych zgubnych skutków. (pozbawienie wolności, więzienie, to dla tubylca pojęcie zupełnie nowe i niewątpliwie przerażające. Uciążliwość podobnej kary jest tu w porównaniu z przedstawicielem rasy o wyższej kulturze znacznie spotęgowana przez pełne udręki i niejasności oczekiwanie na nieznaną przyszłość. Człowiek taki, który nie zna pojęcia kary i ograniczel1 w swobodnym poruszaniu się, nawykły od dziecka do wolności i przestrzeni, zacznie tęsknić zamknięty w czterech ścianach posępnego więzienia. Jak ciężko będzie przeżywać brak możliwości porozumiewania się w języku ojczystym, \V otoczeniu nowym, które albo nie zna jego języka zupełnie, lub rozumie go z trudem. Tryb życia tubylców stwarza przyzwyczajenia do obracania się w kręgu krewniaków lub znajomych. I'Tawet w warunkach sprzyjających towarzystwo obcych wywołuje w nim cht~Ćodc:jścia do swej rodziny. Przygnębiający nastrój, niemożnoM~ zaspokojenia potrzeby ruchu na świeżym powietrzu, jadło, do którego nie przywykł wszystko to bardzo szybko zrujnuje organizm h:Lylca �106 w więzieniu. Na WY3pie Hokkaido Ajnowie odsiadywali wyroki więzienia i jak dowiedziałem się z ich oświadczeń, składanych na me ręce już po wyjściu na wolność, po upływie lat kilku, ci nieszczęśnicy szybko umierali lub tracili rozsądek. Na Sachalinie zdarzyły się przypadki zasądzenia Ajnów na karę więzienia. Ajn Ciukaranki otrzymał 7 dni aresztu za zabójstwo przesiedleńca, który zgwałcił i następnie zamordował jego żonę. Widziałem tego Ajna, jak wybierał się do Korsakowska, by odsiedzieć karę. Był w takim nastroju, jak gdyby oczekiwały go tam tortury i niechybna śmierć. Na szczęście administracja potraktowała go wyrozumiale, zamknęła go w oddzielnym pomieszczeniu, nie dopuszczając doń innych przestępców. Jednakże byłoby pożądane, by podobne traktowanie nie zależało od uznania poszczególnych funkcjonariuszy, lecz było obowiązkowe dzięki literze prawa. Sześciu Ajnów zostało skazanych na dwa lata więzienia za zabójstwo 9 włóczęgów, których konwojowli i którzy próbowali ucieczki. Co się stanie z tymi Ajnami, jeśli wyrok Sądu Okręgowego zostanie zatwierdzony przez instancję nadrzędną, dokąd sprawa trafiła ze względu na odwołanie oskarżonych. Jeżeli nawet zostaną zesłani na Sybir dla odbycia kary, to czy nie spotka ich tam zemsta innych przestępców? D\va lata spędzone za więziennym murem, bliższa znajomość ze światem przestępczym, jakie piętno zostawi na ich światopoglądzie, jeżeli owe dwa lata przetrwają). 27. Kontrakty i umowy zawierane nie z poszczególnymi osobamilecz z całą społecznością, lub jej przedstawicielami, winny być zatwierdzane przez naczelnika ds. tubylców. (Zorganizowanie ochrony prawnej interesów tubylczych jest niezbędne ze względu na ich niski poziom rozwojowy, brak umiejętności by dokładnie wyłożyć swoje żądania, których zapis jest powierzany zwykle przedstawiecielowi drugiej, ubijającej z nim interes, strony. Miałem okazję widzieć warunki umów rybaków ze społecznością ajnoską. Zawsze było w nich mniej korzystnych dla Ajnów punktów, niż posiadała strona druga. Niepiśmienność tubylców może stwarzać okazję do różnych nadużyć przy sporządzaniu dokumentów, czemu zapobiec można by było przez ustanowienie pewnego rodzaju kurateli nad umowami handlowymi owych społeczności. Pożyteczną byłaby również kontrola rozliczeń finansowych po zrealizowaniu zatw'ierdzonej umowy. Trzeba pomóc Ajnom w uniknięciu nadużyć dokonywanych przez osobników korzystających z ciemnoty tubylców. Rzeczą rÓ'Nnie ważną będzie wychowanie tych ostatnich w duchu uczciwości w kontaktach handlowych. Doświadczając na sobie od stuleci okrutnego wyzysku od Olczów i japońskich właścicieli przedsiębiorstw rybackich, tonąc u nich po uszy w długach (Ajnowie mają zwyczaj zaciągać długi i zwlekać z ich zwrotem), wielu z nich przejawia niezwykłą zręczność w unikaniu ostatecznego finansowego rozliczenia. Znajomość obyczajów i niesłowność. Z tymi wszystkimi ujemnymi wpływami trzeba walczyć długo i sysytema tycznie). �107 28. Gubernator sprawuje ogólny nadzór nad administracją tubylczą. Podlegają mu naczelnicy ds. tubylców, on ponosi odpowiedzialność za pomyślną sytuację materialną tubylców. Podczas objazdów wyspy gubernator wizytuje instytucje tubylcze i przyjmuje delegacje tubylców, jeżeli ci ostatni zechcą osobiście przedłożyć mu swe prośby i potrzeby. 12. kwietnia 1905 roku Tłumaczyła Janina Sidorska • Władysław Łatyszew Okręgowe Muzeum Krajoznawcze J użno-Sachalińsk Rosja KOMENTARZ DO "PROJEKTU ZASAD ZARZĄDZANIA SACHALIN ...". AJNAMI Z WYSpy Rękopis Projektu znajduje się w Centralnym Archiwum Państwowym RSFRR Dalekiego Wschodu w Tomsku, w zbiorach kancelarii gubernatora obwodu sachalińskiego, nr 2031 ,,0 opracowaniu ustawy dotyczącej tubylców". Jakże więc trafił rękopis uczonego do materiałów administracyjnych kancelarii gubernatora Sachalinu? Otóż w 1899 roku Ministerstwo Spraw Wewnętrznych poczęło czynić zabiegi w celu realizacji "Rozkazów Najjaśniejszego Pana z dnia 13 maja 1896 roku i 8 lipca 1898 roku", dotyczących ponownego przejrzenia wszystkich praw mających do tubylców zastosowanie". Stare prawa zostały uznane za beznadziejnie przestarzałe, zresztą nie wszędzie, w tym i na Sachalinie, były one stosowane. W 1900 roku Nadamurski (Priamurskij) generał gubernator otrzymał rozporządzenie polecenia miejscowym urzędom by przystąpiły do przygotowania wstępnego projektu ustawo tubylcach (różnoplemieńcach). Wkrótce podobne rozporządzenie otrzymał również gubernator Sachalinu, który z kolei rozesłał analogiczne pisma do naczelników okręgów. Do roku 1901, w którym władze petersburskie zażądały sprawozdań z wykonania poleceń, nic jeszcze nie zrobiono, wobec czego nastąpiło surowe zalecenie, by prace przyspieszyć. Na początku 1902 roku naczelnicy okręgów nadesłali do sachalińskiego gubernatora wojskowego M. L Łapunowa niezbyt pomyślne sprawozdania, że nie ma kto zbierać, a tym bardziej uogólniać zasad nowego projektu, ponieważ w okręgach brak specjalistów wystarczająco przygotowanych do podobnej pracy. Naczelnik okręgu tymowskiego podawał, że w kalendarzach sachalińskich zostały opublikowane �108 na ten temat prace Sternberga i Piłsudskiego, i że według niego, problem został w nich naświetlony prawidłowo. Kierownik muzeum sachalińskiego również nie mógł w niczym pomóc, zasłaniając się brakiem kompetencji. Tymczasem z Petersburga i Chabarowska nadchodziły monity domagające się odpowiedzi. Będąc we wrześniu 1903 roku w podróży na południu wyspy Łapunow dowiaduje się o przyjeździe Piłsudskiego, spotyka się z nim i prosi, by ten wykonał pracę, której nie podołali jego urzędnicy. Piłsudski zgadza się na wykonanie tej pracy w nadziei, że dzięki temu wpłynie w ja!-:iś sposób na ulżenie doli Ajnów. Gubernator wydaje rozkazy, by uczoner.l'J udzielono pomocy, zezwala na korzystanie z rządowej, konnej lokomocji tam gdzie istnieją trakty pocztowe. I kiedy B. Piłsudski przedłożył próbny projekt zorganizowania pierwszej szkoły dla dzieci ajnoskich, gubernator poparł go od razu i nawet wyasygnował 150 rubli na pomoce szkolne, nie chciał zmarnować jedynej okazji wystąpienia wobec Petersburga. Uczony znakomicie wykonał powierzone mu zadanie. Zebrał dokładne dane statystyczne dotyczące Ajnów, przeprowadził analizę porównawczcl z danymi spisu powszechnego z 1897 roku, opracował projekt składający się z 28 punktów wraz ze szczegółowym komentarzem do nich. Do materiałów B. Piłsudski załączył dwa sprawozdania o organizowaniu szkół dla ludności miejscowej. Przestudiowanie "Projektu" uzupełni wiele znanych już faktów o różnych dziedzinach życia i kultury Ajnów. Dokument ten wymaga jeszcze dokładnego przeanalizowania i zinterpretowania. Zostal opracowany przez człowieka, dla którego sytuacja tego ludu nie była obojętna; uczony był głęboko zatroskany jego losem. Z tekstu dokumentu wyziera serdeczny niepokój i ból człowieka, nie brak w nim również idealizmu tak charakterystycznego dla "narodników", oraz dążenia do poprawy sytuacji drogą reform. Cała działalność B. Piłsudskiego, skierowana na polepszenie sytuacji małych liczebnie ludów, wywoływała głęboki szacunek wśród współczesnych uczonych oraz postępowej inteligencji. Ajnowie ufali mu bezgranicznie, słusznie widząc w nim swego obroilcę. Dowiódl tego po wielekroć angażując się w rozwikłanie wielu trudnych dla nich spraw. Publiko\Va~lY b dokument potwierdza to raz jeszcze. Tekst "Projektu" przytoczono bez skrótów. Publikowany on jest po raz pierwszy w języku polskim, dzięki staraniom podjętym przed laty przez Pana Antoniego Kuczyńskiego, biografa Bronisława Piłsudskiego. * Tłumaczyła Uwaga: Publikowane wersje tłumaczeń przygotowała Monika Janina SidOTS;~(l Leonowicz �109 Bronislaw Piłsudski A DRAFT OF RULES FOR THE ESTABLISHMENT OF AUTHORITY OVER THE SAKHALIN AINU. WITH SHORT EXPLANATIONS ON PARTICNLAR POINTS (Summary) B. Piłsudski (1866-1918) discusses proposals concerning administrative division and formation of regions inhabited by native population. The division is proposed so that traditional occupations could be more easily practised. Furthermore, it should help govern and assist local population, territorial and communal administration (self-government) through the formulation of the scope, rights, obligations, and duties of village administrators or chief officers of villages. The author's rroposals are also meant to promote the development of self-governments and to stimulate native population to participate in the formation of civilizational values and in their use. He proposes solutions to the protection of the natural environment, economy, education, sanitary awareness, economics and jurisdiction. B. Piłsudski favours the formation of conditions which prevent alcoholism that accounts for numerous deaths among the native population. He is also for conditions that help shape conscious civic attitudes among the native population. Władysław Łatyszew A COMMENTARY TO THE "A DRAFT OF RULES FOR THE ESTABLISHMENT A COMMENTARY TO THE OF AUTHORITY OVER THE SAKHALIN AINU. WITH SHORT Ex,pLANATIONS ON PARTICULARE POINTS" (Summary) The article discusses the origin of the "Project on the governing of the; Ainu people from the island of Sakhalin ..." prepared by Bronisław Piłsudski. The idea to write the project was born at the end of the 19th century at the Russian Ministry of Interior Affairs following the tsar's order to make effective the legislation on the native inhabitants of the eastern territories of the Russian empire. The local administration could not manage the task. Thus, the governor of Sakhalin approached Bronisław Piłsudski. The latter, interested especially in the peoples inhabiting the territories in question, accepted the proposal and prepared the "Project on the governing of the Ainu people from the island of Sakhalin .•". � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/1d81f530b57910380cfd69bc19485e21.pdf 08a694ab7f883f5343e767114a42bca9 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2026 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Subject The topic of the resource Wielkopolska - folklor ludowy Wielkopolska - historia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1880 Title A name given to the resource Powstanie 1848 roku w folklorze mieszkańców Wielkopolski / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.55-70 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łysiak, Wojciech Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 WOJCIECH ŁYSIAK Imtytut Etnologii UAM, Poznań POWSTANIE 1848 ROKU W FOLKLORZE MIESZKAŃCOW WIELKOPOLSKI Ujawniające się coraz wyraźniej tendencje współczesnej etnologii wskazują na próby szerokiego objęcia sposobów funkcjonowania kultury typu ludowego oraz mechanizmy funkcjonowania dziedzictwa tej kultury. Spośród wielu jej elementów wybrałem przykład nietypowy. Dotyczy mianowicie myślenia o przeszłości i jej wyobrażenia w społeczeństwach wiejskich i małomiasteczkowych. Poniższe rozważania sprowadzę do epizodu w dziejach Wielkopolski - zrywu powstańczego 1848 roku, utrwalonego i zinterpretowanego w szeroko rozumianym folklorze, bowiem folklor uznaję za najważniejszy nośnik treści historycznych doś\'liadczonych przez lokalną społeczność. Oczywiście w folklorze funkcjonowały równocześnie treści "historyczne" nie mające żadnego związku 7. procesem dziejowym, aczkolwiek uznawane były przez grupę za prawdziwe, wszakże cała tradycja historyczna grupy wykazywała tendencję do odczytywania jej w kategoriach faktu. Powstanie wielkopolskie 1848 roku zdaniem obserwatora i uczestnika niepodległościowego zrywu, Jędrzeja Moraczewskiego, "daje wskazówkę jaka myśl spoczywa w całym narodzie, jak się rozwija masa ludu, jak na jej rozwijaniu się można budować nadzieję" I. Natomiast wydarzenia te zinterpretowane folklorem pozwalają z jednej strony na głęboki wgląd w sferę powikłanych stosunków sytuujących się na płaszczyźnie antagonizmów narodowych, w sferę myślenia o państwowości polskiej, z drugiej zaś strony w sferę myślenia wielkopolskich Niemców o tym zrywie, o potrzebie zachowania dotychczasowego stanu rzeczy. Jednak wgląd ów odnosić się może jedynie do kwestii świadomościowych obu nacji. Wojny, powstania, wielkie ruchy narodowe zinterpretowane folklorem, mają przede wszystkim wymiar realny. Manifestują się w nich prywatne sprawy bohaterów, indywidualne losy jednostek narażonych na skutki działań zbrojnych 2. Wyobrażenie ich nosi charakter irracjon~lny J J. Moraczewski, Wypadki poznańskie z roku 1848 opisane przez ..., Poznań 1850, s. III. iI por. Z. Lempicki, Studia z teorii Literatury, Warszawa 1966, s. 95; J. Hajduk- �56 jednocześnie, pozwalający na zinterpretowanie doświadczonej rzeczywistości oraz jej przewidywanie. W kulturze typu ludowego bardzo często da się obserwować informacje, w których swoista interpretcja wyprzedzała bieg wypadków. Pojawiały się bowiem symptomy pozwalające przewidzieć najazd szwedzki, wejście do Wielkopolski wojsk francuskich, czy też wojnę niemiecko-francuską. Jednak na ogół opowiadano o nich w trakcie lub częściej po zakończeniu działań wojennych. Twierdzono, że "ilekroć Gnieznu zagraża jakieJ niebezpieczeństwo, tylekroć niektórzy ludzie widzą znaki w powietrzu lub na drodze. [...] Wielu widziało na niebie krwawy miecz, rózgę i łailCuchy przed rewolucją 1848 rolm" 3. Przeszłość folklorem pisana sprowadzała się zwykle do realizacji treści lokalnych. Jan Stanisław Bystroń podkreślał, iż w "pamięci ludu zachowały się zdarzenia, które były sensacją całej okolicy" 4. Właśnie najbliższa okolica była tym elementem przestrzeni poznanej i przyswojonej, w której ogniskowały się wszelkie wydarzenia. A jeśliby dodać do tego, że także czas ma wymiar lokalny, okaże się, że "dzianie się" w wiecznym trwaniu, i tylko na lokalnej scenie, pozwalało grupie bezpośrednio uczestniczyć w przeszłości. To otoczenie w pierwszym rzędzie było podstawowym "magazynem" treści historycznych. Ono bowiem materialnymi śladami przywołując refleksję nad czasami minionymi, nie tylko o nich zaświadczało, ale było ich kontynuacją. Tym samym legitymizujące przeszłość trwałe obiekty łączyły lokalną społeczność miejscem wspólnego początku i losów. Także pamięć powstania wielkopolskiego 1848 roku reanimowały różne elementy wpisane w krajobraz. Mogła to być samotna mogiła, cmentarz, "Bożamęka", kamienny obelisk i szereg innych obiektów. Przypominało zatem otoczenie o licznych bitwach i potyczkach stoczonych przez powstańców z wojskami pruskimi. W folklorystycznych realizacjach znamy je z wielu miejscowości. Losy powstańców i powstania przedstawione są w nich zazwyczaj tragicznie. Twierdzono, iż w bitwie pod Trzemesznem zupełnie rozbito polski regiment jazdy, a ostatnim, który w niej zginął był trębacz 5. Według innego przekazu powstaócy ponieśli klęskę w potyczce pod Książem, gdzie ocalał podobno jedynie polski generał 6. W IvInichowie koło Gniezna po przegranej potyczce, -Nijakowska, Nie wszystko bajka. Polskie ludowe podanie historyczne, Warsz::wa 1983, s. 27. 3 O. Knoop, Sagen und Erz<ihlungen aus der Provinz Posen, Pozna!'l 1893, s. 1213, :nr VI.3, Vorzeichen in Gnesen. 4 J. S. Bystroń, Historia w pieśni ludu polskiego, Kraków 1925, s. 9. 6 O. Knoop, Sagen und Erziihlunge;t ..., s. 58, nr XX.ID, Der Polnische Trompeter. s. Tamże, s. 68, nr XX.Il, Der polnische FeldheTr. �57 powstańcy pochowani zostali w zbiorowej mogile na pagórku, "a po, kilku latach na tym wzniesieniu ustawiono figurę św. Józefa z dziecięciem Jezus" 7. Według podania potyczka miała mieć miejsce w Sędzinach koło Buku, podczas której po\vstańcy schronili się w kaplicy 8. Także w Kościelnym Podlesiu koło Mieściska, jak chce tego lokalna tradycja, powstańcy ponieśli klęskę w potyczce z Prusakami 9. Z podobną informacją spotykamy się w zapisie z Sokoława 10. Podania historyczne niewiele mówiły a zwycięstwach powstaJ'1ców. Informację tego typu zawiera przekaz z Krzyżownik koło Poznania 11, zaś pokonane 30 kwietnia 1848 roku pod Miłosławiem wojska pruskie uciekły do Pierzchna koło Środy, gdzie "w obawie pogoni zabarykadowały się w podwórzu zastawiając wszelkie przystępy, czem tylko mogły: brony, pługi, wozy, koryta i drabki ze stajen, a nawet blągi ze stodół służyły za zasieki" 12. Lakoniczne informacje sygnalizowane w podaniach historycznych nie zawierają opisu sytuacji walki, czy też okoliczności im towarzyszących. Niekiedy tylko spotykamy się w nich z konkretnymi postaciami. Jedną z nich był major Kazimierz Duszycki walczący w szeregach powstańczych. "Pewnej nocy jego oddział został pobity i musiał uciekać. Na moście w Obornikach dogonili go nieprzyjaciele i zastrzelili. Ciało wrzucili do rzeki. Wezbrane wody Warty zabrały je do Bąblina, gdzie zostały wyłowione i pochowane w tamtejszym parku" 13. W Ludomach koło Obornik twierdzono, że poważną rolę w powstaniu odegrał znany okrutnik, Ignacy Lipski zwany tu powszechnie LipiJ'1skim14. Natomiast w Szamotułach opowiadano, iż poważną rolę w powstaniu odegrał tamtejszy Tamże, s. 70-71, nr XXI.4, Der weisse Frau zu Mnichowo. Tamże, s. 141-142, nr XLV.6, Der Spuk zu Sendzin. g Tenże, Sagen der Provinz Posen, Berlin 1913, s. 43-44, nr 63, Wiedererscheinende Koschiniere. 10 Tenże, Sagen und Erzahlungen ..., s. 68, nr XX.12, Das Grab bei Sokołowo. 11 Tamże, s. 68-69, nr XX.13, Die spukenden Solda ten bei Krzyżownild. 12 Wielkopolskie nazwy polne zebrane zbiorowemi siłami, Poznań 1901, s. 91. 18 O. Knoop, Sagen der Provinz Posen, s. 151, nr 228, Der ObeLisk im Parke zu Bomblin; tenże, Beitrage zur Volkskunde der Provinz Posen, "Rogasener Familienblatt", 4 grudnia 1904, r. VIII, nr 5, s. 18, Der Obelisk im Parke zu Bom7 8 blin. 14 Der Graf von Ludom, "Hogasener Familienblatt", 14 stycznia 1905, r. IX, nr l, s. 3; O. Knoop, Posener Schlosssagen, "Aus dem Posene'T Lande", 1910, r. V. nr 8, s. 391-392, Der grausame Graf von Ludom Dombrówka; tenże, Sagen der Provinz Posen, s. 24-25, nr 41, Das schwarze Kreuz. Udział Ignacego Lipskiego w tymże powstaniu potwierdza Stefan Kieniewicz, Społeczeństwo polskie w powstaniu 1848 roku, Warszawa 1960, s. 1!lO. Nie traktuję tu jednak przekazu folklorystycznego, czy też wiedzy tradycyjnej w kategoriach źródła historycznego. Jest to bowiem temat na zupełnie inne opracowanie. �58 stolarz, Antoni Śramkiewicz 1:;. Powstańcze losy zwykłych ludzi z pewnością były przedmiotem niezliczonych opowieści o czym przekonuje np. wspomnienie o Kasprze Klupsiu z Kosowa zawarte w pamiętniku Tomasza Skorupki 16. Historyczno-toponomastyczne podanie z Połajewa wpisane w rzeczywistość dziejową powstania interpretuje okoliczności nadania nazwy pobliskiemu stawowi "Pobudzisko". W przekazie, niewątpliwie niemieckiego żródła, czytamy między innymi, "gdy w polskim powstaniu 1848 roku wzięło udział kilku mieszkańców Połajewa, posłano tam jeźdźców, którzy mieli zaprowadzić porządek. Ponieważ niezadowoleni łatwo zostali pokonani przez Prusaków, mieszkańcy wsi uciekli w pobliże stawu, który zewsząd otoczony był lasem. Tam położyli się na trawie i zasnęli. Gdy Prusacy rankiem ruszyli z powrotem, przybył do stawu bardzo szanowany w tej miejscowości Żyd, który z powodu swojej starości nazywany był »wiecznym Żydem«, obudził śpiących i zaprowadził ich do domu. Na cześć tego człowieka potem staw otrzymał tę nazwę" 17. W realia wydarzeń 1848 roku wpisane zostały też ludzkie zachowania wywołane stanem niepewności, bądź zagrożenia. W Kurowie koło Grodziska Wielkopolskiego opowiadano o szlachcicu tamtej:3zym, który podczas tegoż powstania ukrył wszystkie swoje kosztowności pod Bożąmęką lR. O skarbie ukrytym w podobnych okolicznościach opowiadano w Wyszanowie koło Kępna 19. Wspomnieć tu w końcu należy, iż tradycja miejscowa, z powstaniem 1848 roku łączyła zniszczenie tzw. "słupa alarmowego" ustawionego na Górze Młyńskiej pod Wronkami, który ongiś informować miał mieszczan wroneckich o zbliżających się wojskach francuskich 20. W folklorze, obok przekazów wyrażających treści historyczne sięgające głębokiej przeszłości, funkcjonowały równocześnie opo\viadania o teraźniejszości pozostające jakby w zgodności ze swoistym kręgiem bieżącej dokumentacji. Reagował bowieIll folklor na wszystkie niemal wydarze- "i s. Powstaiicy szamotulscy z XIX wiekll, "Z Grodu Halszki", 1931, r. II, nr 3, la. T. Skorupka, Kto przy Obl'ze, temu dobrze (Wspomnienia rolnika wielkopol1862-1935), Warszawa 1980, wyd. III, s. 115. 11 O. Knoop, Sagen aus del' Umgegend Rogasen, "Rogasener Familienblatt", 27 lipca 1913, r. XII, nr 9, s. 34, Pobudziski. 18 Tenże, Volkssagen aus der Provinz Posen, "Rogasener Familienblatt", 25 stycznia H)03, r. VII, nr 1, s. 3, Der Schatz bei Griitz; tenże, Posener GeLd und Schatzsagen, Leszno 1908, s. 13, nr 46, Der Schatz bei Griiz. 19 J. Janiszewski, Powia.t Kępiński z mapkq na podstaw/,c różnych .źródd opraCOteca ... , Kępno 1928, s.60. i!1l O. Knoop, Volkssagen und Erziihlungen aus del' Provinz Posen, "Zeitschrift der Historischen Gesellschaft fUr die Provinz Posen", 1886, r. II, nr 1, s. 27, Die Liirmstange. lU skiego �59 nia przynoszone przez zmiemaJącą się codzienność. Dokonywała się tu bO','liem ciągła wymienność treści. "Folklor -- pisał Józef Burszta - nie jest czymś niezmiennym, raz na zawsze uformowanym. Trwałe okazują Sil; jego gatunki i formy, treści zaś są często wymienne, powstają w syt'Jacjach szczególnych. Takie były na przykład podania historyczne. W nich utrwaliły się ważne postacie historyczne, jakieś niesamowite wydarzenia lokalne, zwłaszcza wojny" 21. W przekazach tej grupy społeczność lokalna nie tylko potwierdzała swoje estetyczne ideały, ale również za pomocą e:;;tetycznej krytyki negowała te zjawiska zastanej rzeczywistości, które nie były zgodne z jej wyobrażeniami o prawdzie, dobrze, pięknie, wzniosłości i tragizmie 22. W folklorze bowiem eksponowane było wszystko to co szczególnie poruszało grupę, co nie pozwalało jej pozostać w milczeniu wobec przeżywanych zdarzeń. Dynamiczny charakter tradycji, w tym tradycji historycznej, sprawiał, iż ta podlegała i podlega ciągłemu rozwojowi, zachowując jednak ciągłość w czasie. Grupa mogła oczywiście rewidować pogląd na swoje początki historyczne oraz dostosowywać się do nowych okoliczności i nowych problemów. Stąd też w obrębie tradycji było miejsce zarówno na różnorodność, jak i na elementy nowości, wprowadzane w miarę jak coraz to nowe pokolen ia spoglądały na swoją teraźniejszość i przyszłość w świetle przeszłości 23. Wspomnienia jednak przeobrażały przeszłość do tego stopnia, że każdy w niej "uczestniczący" człowiek, stawał się zarazem twórcą swojej pl'zeszłości. Odnajdywał w niej sploty zdarzeii, osób, podobieństwa ich zachowań. Swoją historię w każdym wypadku wyjaśniał na podstawie przeszłości podporządkowanej czasom teraźniejszym. Wyobrażenie obcego czy też moralność musiał pojmować w kategoriach odpowiedzialności zarówno wobec Boga, jak i bliźniego. W interpretacji przeszlości jednostka posługiwała się różnorodnymi modelami, jednakże dominująca tu tradycja ograniczała zakres dopuszczalnych modeli i kładła nacisk na te przeżycia, które uważał za najistotniejsze. Tutaj chciałbym zwrócić uwagę na kilka opowieści wspomnieniowych niemieckiego i polskiego źródła, w których głqboko ukryty został obrazowy model obcej nacji. W tym wypadku informatorzy posługiwali się zazwyczaj prostym językiem wyrażającym niepokoje podstawowe. Zacznijmy od relacji Niemców i ich interpretacji omawianego powstani.a. Wydarzenia spod Rogozna charakteryzowano w następujący sposób: "Było to w marcu 1848 roku. Polska insurekcja weszła w swoje najwyższe stadium. Wszędzie w polskich wsiach, szczególnie w siedliskach pols',iej bogatej ~zlachty tworzyły się już grupy zapalonych powstańców, ~l J. Eurs;:t«. ChlOpJkie źródła ~! W. E. G Lsi,:\';, EstCtiJdl ~3 I. G. Barbl:l'. ,"'f'it;;. modele, 'Warszawa 1985, s. 114. Leningrad 1967, s. 30l. kuU1tr1l, joiklora, paradygmaty, Kraków 1984, s. 194. �60 którzy w połowie marca pokazywali się również w pobliż~l mi;:':ta z groźną postawą. Podczas, gdy wśród tutejszej ludności polskiej nacjonalistyczny fanatyzm potajemnie, ale tym intensywniej się żarzył i tyl!:o czekano na wsparcie z zewnątrz by uderzyć, to po niemieckiej stronie też nie próżnowano. Spośród niemieckiego mieszczaństwa db ochrony miasta przed napadem ludzi z kosami utworzono dobrze uzbrojoną obronę, która wystawiła swoje stanowiska, przy najbardziej zagrożonych punktach miasta. Ponieważ NiemcoI"!1w tajemnicy zostało zdradzone, że z Siernik planowany był napad kosynierów, most jeziorny przy ko:!;· ciele katolickim, szczególnie nocą był pilnowany i tam zawsze stały naJbardziej godne zaufania oddziały mieszczańskie. Była ciemna deszczowa noc. Właśnie wybiła północ i odbywające straż posterunki wsłuchiwały się z największą uwagą. Wtedy trzykrotnie zabrzmiał niesamowity krzyk nocnego puszczyka. Tak, to było to. Z ciągle rosnącą grozą trzymający straż mieszczanin zobaczył zbliżające się od strony katolickiego cmentarza jasno palące się światło. Na posterunku trzymało go jeszcze poczucie obowiązku, ale światło podchodziło coraz bliżej, a jego oko wyraźnie rozpoznawało powiewające szaty odziane) w biel postaci kroczącej powoli ku niemu. Wtedy opanowuje go groza, szybko obraca się do ucieczki i pełen strachu i zdenerwowania dochodzi do kolegów, którzy właśnie mieli go zmienić. Nie chcą mu wierzyi:, a ponieważ obowiązek warty musi być wykonany, to dwóch mężczyzn idzie z tej mieszczańskiej straży, by na moście jeziornym trzymać straż. Również oni przychodzą drżąc, gdyż zobaczyli tę samą postać stojącą bez ruchu na moście. Dwóch innych odchodzi. Wtedy zegar na wieży ogłasza godzinę pierwszą i widzą jak postać na moście zawraca, światło gaśnie, wszędzie jest cicho i ciemno, tylko jeszcze raz rozbrzmiewa przerażające wołanie puszczyka. Następnego dnia rano mężczyznom nie chciano wierzyć iN to opowiadanie, lecz nabijano się z powodu obawy przed duchem. Jednak om trwali przy swoim i za żadną cenę nie chcieli kolejny raz stanąć na tym posterunku. »JesteEcie ciury, tchórzliwe niańki« mówi się na odprawie »przed światłem uciekacie!« »Tak, ale wyra:;;nie widzieliśmy białą postać z trupią czaszką« »Trzeba stać na warcie« powiedział na to mistrz R, dowódca komendy straży, »gdyż w tym z pewnością jest jakiś podstc;p polskich kosynierów. Jeżeli wy nie chcecie przyjąć warty, to ja pójdę,· I tak się stało. Znowu była ciemna noc. Z uderzeniem jedenastej godziny, do\\'6dc:a posterunku w towarzystwie tylko swojego wielkiego psa z lampą i nabitym pistoletem rozpoczął wartę. Towarzyszy odprawił mówiąc: )··zupiorem to sam sobie poradzę, ale gdy usłyszycie mój strzał, to wiedzc:C', że potrzebuję waszej pomocy«. �61 ~"linęło dobre pół godziny. Mistrz R. stał na swoim posterunku, mocny owczarek leżał u jego stóp, gdy nagle znowu rozbrzmiało groźne wołanie puszczyka. Mocniej ujął swoją lampkę i nadsłuchując rozglądał się· Wtedy znowu usłyszał skarżące się zawołanie i jeszcze raz, a równocześnie wybiła godzina dwunasta. Wtem, co to jest, czyżby koledzy mieli rację. Mistrz R. widzi najpierw wahającą się, niepewnie, a potem stającą się coraz jaśniejszą białą postać, która bezgłośnie podąża ku niemu. Bliżej i bliżej podchodzi i już może rozpoznać trupie rysy jej oblicza. Cofnął się trochę, jego pies z groźnym mruczeniem koło niego. Postać zatrzymuje się na środku mostu jakby się wahała. To dodaje mistrzowi przytomności, wysoko podnosi swoją lancę, szybki skok i ze słowami jedź do piekła wykonuje uderzenie w postać. Wtedy rozbrzmiewa krzyk bólu. Wydaje go duch i biała postać wije się jęcząc na ziemi. »Jezus, Maria« rozbrzmiewa po polsku »zawołaj swego psa. Ty przecież mnie tak mocno przykłułeś«. Światło zgasło, wszędzie głęboka ciemność. Wtedy równocześnie rozbrzmiało uderzenie pierwszej godziny. Strzał pana R. w powietrze przywołał kolegów. W świetle przyniesionej latarni zobaczyli leżącego na ziemi domniemanego upiora i psa, który zgrzytając zębami pilnował jego każdego ruchu. Ostra lanca przebiła jedną stopę i przygwodździła ją na dobre do drewnianego mostu, tak że z trudem można było uwolnić biednego upiora. Po usunięciu szat i trupiej maski ukazało się brodate oblicze starego znanego, polskiego szewca, który zrozpaczony usiłował wyrwać się z mocnego uchwytu mistrza R. »Acha śmiał się - tak to nie będzie, choź ty tylko ze mną. Takiego ptaszka to musimy jeszcze dalej pokazać« i triumfalnie jeniec został wprowadzony do miasta. Z jego wypowiedzi wynikało, że posterunek na moście przez straszenie miał być onieśmielony i że na następną noc przez Polaków planowany był napad. Gdy biedny "upiór" został opatrzony przez lekarza, pozwolono mu odejść. Wartownicy radzi byli z tego, że upiór został zdemaskowany, a nieszczęście oddalone. Jednak podczas wesołych zebrań w następnych tygodniach jeszcze często opowiadano sobie o kuszeniu na moście jeziornym" 24. W innej relacji o przebiegu powstania w okolicy Rogoźna i w samych Obornikach czytamy między innymi: "Gdy w okolicy zaczęli zbierać się Polacy, ojciec posłał nas do Piły, gdzie mieliśmy być bezpieczni, ponieważ samo miasto i okolica zupełnie były niemieckie. W tym czasie kosynierzy w swoich wyprawach dotarli także do Rogoźna. Wezwane do pomocy wojsko jeszcze nie nadeszło. Ludność miasta była zupełnie !4 O. Knoop, Kleine Beitrćige zur Rogasener Geschichte, "Rogasener Familienblatt", 28 kwietnia 1901, r. V, nr 4, s. 13-15, Der Spuk aUf der Seebrii.cke. �62 bezbronna i ówczesny burmistrz Zemerek, wprawdzie katolik, ale jedna!, sprzyjający rządowi, został zmuszony przez trzy dni gościć w mie:Ó2:c Polaków i dać im wszystko czego żądali. Gdy zbliżyło siG wojsko, pospiesznie opuścili miasto. Gdy przybyła Pomorskn Landwera, była bardzo zła, że ptaszki już wyfrunęły. Przybyli tak jak stali pozostawiając 8\\'Oj;" prace polowe i teraz chętnie by z powstańcami stoczyli bitwę i dali lm nauczkę. Wyprowadzeni w pole przez tych, którzy nie znali się na rzeczy, w gniewie wywlekli burmistrza na Nowy Rynek, gdzie wlaśnie znajdował się wielki stos zarekwirowanej słomy, rzucili go na nią i źle się z nim obchodzili tłukąc go kolbami, tak że wkrótce po tym umarł. Oczywiście nikt nie spieszył się, by objąć urząd. Obywatele potem przyszli do mojego ojca i prosili, ażeby wysłuchał biednych mieszczan i przyjął urząd. W końcu nasz ojciec zrobił to w swoim patriotycznym odruchu, ale jego życie było w wielkim niebezpieczeilstwic. Gdy Polacy po odEjściu wojska, drugi raz, w większej jeszcze gromadz:e weszli do Rogo,~na, a nasz ojciec nie chciał nosić polskiej kokardy, wówczas stary Derpa szybko zabrał go do swego domu i przez trzy dni tam ukrywał, poniEważ obawiał się ataku Polaków na życie naszego ojca. W Rogożnie nie było większych zajść, które mogłyby mieć wpływ na bieg wydarze11. Natomiast w Obornikach, głównym mieście powiaLI, doszło do poważnych zaburzeń. Starosta ze strażnikiem musiał uciekać. Kasa powiatowa została splądrowana, a powołana przez Polakóvl Rada Powiatowa zbierała się wówczas w domu Lanowskiego. Przywódca tych. niepokojów wszedł na wysokie schody donIU i zawołał: »Już nie ma żadnego króla pruskiego i żadnego pruskiego rządu! Niech żyje Polska! •• Wtedy nasz stary wujek z Bukowca, Jan, który zebrał z sobą około 300 niemieckich chłopów z tej i sąsiednich wsi, wszedł na drugą stronę schodów i zawołał głośno: »Panowie, wszyscy, którzy należycie do pruskiego króla, przyjdźcie do mnie!« Chłopi wyciągnGli spod swoich ubraó ukrytq dotąd broń. Powstało wielkie zamieszanie i Polacy tym nieoczekiwanym wydarzeniem poirytowani, zmuszeni zostali do ucieczki. Chorągwie zostały zdarte i regiment pruski w powiecie znowu został zabezpieczony. Nie pozostawało nic innego, by ten odważny czyn sołtysa z Bukowca zgłosić wyższym władzom i wynagrodzić przyznaniem orderu czerwonego orła. Gdy temu patriocie zostało przyznane to odznaczenie przez deputowanego powiatowego, urządził na własny koszt wielkie święto, na które zaprosił wszystkich biorących wówczas udział w akcji" 25. Natomiast informator z wspomnianego wyżej Bukowca w taki oto sposób przedstawił wydarzenia: "W roku 1848 Polacy uzbrojeni w strzel25 blatt", Tenże, Beitrii.ge 30 paźdz.iernika ZUT 1900, Geschichte der StarH Rogasen, .,Rogasener r. IV, nr 8, s. 31-32, Aus dem Jahre 1848. Familien- �63 by, kosy i noże zebrali się, by napaść~ na Prusy. Wtedy to jakaś gf'.ipa przybyła do Bukowca i dokonała rozmaitych okropnych czynów. W koóCli wzięli również dzwony z kościoła ev,/angelickiego, załadowali je na wóz i odjechali. Jednak nie zajechali daleko, poniewa:~ na bagnistej drodze między Bukowcem a Ryczywolem zapadł się nagle wóz, dzv,Tony i konie. Polacy uciekli, gdyż w głębi usłyszeni nagle grzmiące głosy i gdy się obejrzeli zobaczyli za sobą pruskich żołnierzy, którzy zabili wielu z: tych m&ruderów. Jeden dzwon potem znaleziono i wisi teraz w katolickim kościele w Ryczywole" 21;. W relacjach Polaków obraz powstania t:1alowany jest nieco inaczej, mniej tu zapamiętania, złości i nienawiści, wszak cele i nastawienie powstańców było inne. Otto Knoop o wydarzeniach tych w okolicach Rogoźna zapisał: "stary polski robotnik opovviedział mi co następuje: W czasach kosynierów mieszkałem w Grudnej. Kiedy wielka kupa kosynieróvl zebrała się w r·.Iokrzu, z kilkoma mężczyznami uzbrojonymi vv widły i I~osy udaliśmy się do nich. Spotkaliśmy się z nimi w Garbatce, gdzie dostaliśmy się od strony majątku. Cala wieś została zupełnie splądrowana. Potem poszliśmy na Gościejewo, gdzie zrobiliśmy to samo. Następnie ruszyliśmy do lasu pod Owieczkami, tam rozbiliśmy obóz na noc. Otrzymaliśmy furę słomy i beczkę brantweinu. Tam przyszedł do nas grający na rogu, o nazwisku Uliczny. Następnego dnia udaliśmy się do Wełny. My Grudnianie poszliśmy potem znów do naszej roboty, ale reszta tej grupy pozostała przez kilka tygodni w Wełnie na wsi, tam wzniosła budy, plądrowała w okolicy i zabijała różne bydło. Podczas zabawy zastrzelili jednego ze swoich, który nie chciał ich słuchać. Kazał go pochować właściciel Wełny. Urządzili również ćwiczenia w strzelaniu do dębu w parku. Ślady tego widać jeszcze dzisiaj, a później ruszyli dalej" 27. udziale Józefa Ciążyńskiego z Gostynia w powstaniu 1848 roku opowiadał jego syn, Józef między innymi: "Ojciec mój [...] do wojska pruskiego wstąpił jako 19-1etni młodzieniec i to do 7 pułku grenadieróv" stacjonującego wówczas w Rawiczu, to jest w roku 1846. W 1848 z powodu powstania został wraz z innymi, już jako podoficer odkomenderowany do Śremu. Pewnej nocy - stojąc na straży przy moście na Warcie - wraz z 12 ludźmi opuścił posterunek i udał się z tymi do obozu powstańców pod Książem. Tam wyznaczono mu placówkę na cmentarzu. Na zajmowanym stanowisku trzymali się tak długo jak im ° 23 Tenże, Sagen und Erzii.hlungen ...• s. 252, nr LIX.IO, Die GLocken '-,on GTams- dorf· 't7 Tenże. BeitTii(J;> ZtlT VOLkskunde cler Provinz Posen. ,.Rogasener bj;~t:". 3 lipca 1904. r. VIII, nr 2. s. 7-8. Aus der Zeit Koschiniere. FamUien- �64 przyniesiona ze sobą amumcJa starczyła. Nosił mundur podoficera pruskiego przez cały czas kampanii" 28. Tomasz Skorupka zaś w swoim niezwykłym pamiętniku tak scharakteryzował powstanie i udział w nim Kaspra Klupsia. "Kiedy wiosną roku 1848 wybuchła ruchawka przeciw Prusakom, wsadził kosę na sztorc, podążył do obozu powstańców pod Książem i bił się, aż został wzięty w niewolę. I został osadzony za karę w twierdzy w Toruniu" 29, a dodaje przy tym Skorupka, że "podczas samej kosinierki żołnierze pruscy często pojawiali się w zagrodach powstańców, poszukując broni w każdym nieledwie snopku ułożonym w sąsiekach stodoły" 30. Drobne sprawy małych ludzi, jak już wspominałem, przede wszystkim eksponowały się w folklorze. To ich losy były przecież w nieskończoność powtarzane w sprzyjających narracji warunkach. Wielokrotność powtórzeń zamazywała pierwotny obraz, na relację nakładały się inne opowiadania, a ich ewentualna wypadkowa w dalszym ciągu ulegała przetworzeniom. Przekaz folklorystyczny, w trakcie swego żywota, niosąc treści wyrastające z tradycji przechodzi zmiany, które się w nim odkładają i utwierdzają 31. W podaniach historycznych, czy też w opowieściach wspomnieniowych realizujących treści historyczne, daje się obserwować konkretne schematy budowy narracji o wydarzeniach mniej czy bardziej typowych. Toteż wszelkie zmagania z najeźdźcą wyglądały w folklorze podobnie, podobne też były losy bohaterów tych opowiadań. Dlatego uznać je wypada za utwory artystyczne, wyrażające na ogół nie samą historyczną rzeczywistość, lecz ludowe do niej odniesienie 32, będące zarazem sądem grupy na dany temat, który musiał być przez nią przyjęty skoro w niej funkcjonował. Treści historyczne, jak widać, wpisały się przede wszystkim w prozę ludową. Wielkopolska bowiem należała do tych regionów, w których nie wykształciła się pieśń historyczna, aczkolwiek znana tu była pieśń o bitwie powstańców 1848 roku pod Wrześnią zaczynająca się od słów: r...] "Prostą drogą z Sokołowa Jest pod Wrześnią wieś, Tam biliśmy razem wroga Za tę polską cześć" 83. 28 W. Stachowski, Rok 1848 w Gostyniu i w okoLicy, "Kronika Gostyńska", października 1931, r. III, nr 5, s. 98-99. 29 F. Skorupka, Kto przy Obrze..., s. 115. 80 Tamże, s. 115. Sl K. W. Czistow, Folklor i istorija, w: tegoż, Narodnyje tradicyi i folklor, Leningrad 1985, s. 182. 82 Tenże, Folklor i etnografij a, w: Folklor i etnografija, Leningrad 1970, s. 8. ss W. Trąpczyński, Nad Wartą i Notecią. Krótki opis Ziemi Wielkopolskiej, Zachodnio i Wschodniopruskiej, Warszawa 1911, s. 61. �65 Znalazły też wyraz w folklorze następstwa omawianego powstania. Podobnie jak w wielu innych wypadkach opowiadano o prześladowaniach powstańców po wygaśnięciu działań zbrojnych, czy też w ich trakcie. I tutaj na plan pierwszy wysuwają się losy zwykłych ludzi. Oto bowiem o wspomnianym wyżej powstańcu z Kosowa, Tomasz Skorupka zanotował, iż "zachowała się poufna wiadomość w domu, że Kasper Klupś i jego towarzysz, Filip Gogół odsiadujący karę w Toruniu, uciekli pewnej burzliwej nocy, przełażąc przez siekańce na murze, ślizgając się krwawymi dłońmi po cegłach i kamieniach i przedostając się na tratwy stojące na Wi:ile. Choć przewoźnik padł podczas przeprawy, umknęli w lasy i powrócili do Kosowa. Przez kilka miesięcy ukrywali się po oborach i strychach za dnia, po nocy zaś wyjeżdżali z robotą w pole. W kOJ1cUzgłosili się do władz gostYJ1skichi odsiedzieli resztę kary" 34. Także wspomnianego wyżej Antoniego Śramkiewicza z Szamotuł losy popowstańcze znalazły wyraz w folklorze. Oto "po stłumieniu powstania, Śramkiewicz, jako ruchliwy działacz znalazł się w bardzo trudnym położeniu. Kiedy ścigany przez zbirów niemieckich musiał uciekać, skrył się w parku gałgowskim na drzewie. Niemcy chodzili i szukali, lecz go nie znaleźli. Z wdzięczności później poprosił dziedzica o to drzewo i z niego zrobił krzyż" 35, który ongiś stał w Szamotułach niedaleko wylotu ulicy Poznańskiej. Legitymizowane otoczeniem ludowe wyobrażenie przeszłości odwoływało się i uzupełniane było obszarem wierzeń, wyobrażel1 demonicznych i magii. Posiłkowanie się w narracji o przeszłości elementami irracjonalnymi służyło interpretacji relacjonowanych wydarzeń historycznych 36. Pozwalało przybliżyć historyczne realia. Dwa światy - wierzeń i rzeczywistości obiektywnej (rozbijane najczęściej w opracowaniach ludoznawczych) stanowiły niepodzielną jedność. Jedność ta sprawiała, iż na przebieg procesu myślenia o przeszłości w masach patrzeć należy kompleksowo. Demonologia, magia, doroczne zwyczaje były stałymi komponentami tego myślenia, co oczywiście można uznać za przejaw myślenia ahistorycznego, ale tylko z pozycji zawodowego historyka. Wszak w świadomości grupy stosunek do przeszłości i samej historii nie musiał polegać na znajomości prawdziwych faktów. Ludowa wizja przeszłości jako samouzupełniająca się wiedza grupowa zakłada, iż historią jest wszystko to co odnosi się do przeszłości, zatem na gruncie folkloru jesteśmy w stanie stwierdzić co grupa aktualnie uważała za swoją przeszłość, nie zaś tego jaka ta przeszłość była. Jest zatem ludowa wizja przeszłości F. Skorupka, Kto przy Obrze ..., s. 115. Powstańcy Szamotulscy ..., s. 18. u J. Hajduk-Nijakowska, Nie wszystko bajka ..., s. 20-21. li-! 35 5 Lud t. LXXIV �66 raczej informacją o zasadach myślenia na temat społeczeństwa i otaczającego świata, o wrażliwości na czas, o granicach temporalnej wyobraźni, nie zaś o tym co się w otoczeniu grupy rzeczywiście działo. Rzeczywistość jest przecież dana człO\viekowi w postaci ostatecznie ukształtowanej, dane mu są wszystki2 realia i wszystkie możliwości, tak że nie jest on w stanie wnieść do świata czego.ś prawdziwie nowego, aczkolwiek może ją dowolnie przetwarzać. Funkcje intelektualne, przy pomocy których dokonuje się uj;::c:e i przetworzenie w naszym umyśle rzeczywistości i"1istorycznej, bard?o często podporządkowane są czynnikom irracjonalnym takim jak dogmat:,,', przesądy, wierzenia, uczucia i pragnienia :37. W ln~lturze typu ludowego zdecydowanie dominuje silnie zakorzeniona struktna myślenia magic;~nego, toteż "wypadki ubarwia się i przedstavJia je w pełniejszym ś\vietle, normalnie wplata się tu jakieś elementy ponadnaturalne, aby opisywanym zdarzeniom dodać poezji i prozy" - pisał Jan Stanisław BystroIl3S• To stałe posiłkowanie się motywami irracjonalnymi spowodowane jest zwykle brakiem danych z opisywanej rzeczywistości, a im ich mniej, tym więcej dopowiedzeń, tym więcej miejsca na treści fantastyczne uzupełniające relację określonych wydarzeń historycznych. W końcu pamięć grupy o zdarzeniach rzeczywiście kiedyś istniejqcych przekształca się w mit, który "pozbawia te wydarzenia ich indywidualnych cech i pozostawia tylko to, co odpowiada przyjętemu w micie wzorowi" 39. Myślenie kategoriami mitu było stałą strukturą myślenia społeczności chłopskiej. Chłop chciał i potrafił, był wyczulony na wyczuwanie współzależności zjawisk, na ujmowanie człowieka w jego związku ze światem, a nawet z kosmosem. Tu też prawdopodobnie należy szukać źródeł myślenia mitycznego tak charakterystycznego dla chłopskiej kultury, ujmującego człowieka w związku z tym całym otaczaj'icym światem i zakładającego, że los człowieka zależny jest nie tylko od jego woli i działania. Jednak w przypadku przekazów o powstaniu wielkopolskim 1848 roku przetworzenie rzeczywistości nic posunęło się tak daleko. Uznaję tu, że posiłkowanie się w interpretacji rzeczywistości historycznej sferą świata irracjonalnego jest charakterystyczną cechą ludowej wizji przeszłości. Spójrzmy zatem jak w przypadku treści o wspomnianym powstaniu przeszłości ożywała wskutek kontaktu człowieka z obszarem tzw. rzeczywistości wierzeniowej. Oto w miejscu potyczki koło Krzyżownik, tamtejsza społeczność sły17 18 19 Z. Łempicki, Studia z teorii literatury, s. 94-95. J. S. Bystroń, Historia ..., s. 8. A. Guriewicz, Kategorie kultury średniowiecznej, Warszawa 1976, s. 100. �67 szała w lesie "o północy często komendy i bębnienie" 40. Polegli pod Kościelnym Podlesiem powstańcy "po śmierci ukazywali się ponownie. Kiedyś zobaczył ich pewien chłop wracający późną nocą z Mieściska. Chciał ich zabrać na swój wóz, ale gdy tylko powiedział słowo, oni zniknęli, a konie zaczęły tak pędzić, że ledwo mógł je utrzymać. Innym razem jakiś człowiek z Kościelnego Podlesia szedł tą drogą. Było to w środku nocy. Nagle zobaczył wielu mężczyzn uzbrojonych w widły, kosy i inne narzędzia. Szli w tym samym co on kierunku, ale po przeciwnej stronie drogi. Wierząc, że są to prawdziwi mężczyźni przemówił do nich, ale w tym momencie zniknęli" 41. Trębacz, który zginął pod Trzemesznem pochowany został na "polskim cmentarzu, ale jeszcze dzisiaj co roku ukazuje się w dniu swojej śmierci. Chwilę trąbi i potem znika" 4~ twierdziła lokalna społeczność. Także zabity przez Prusaków major KClzimierz Duszycki, a pochowany w parku w Bąblinie, nie znalazł spokoju w grobie. "W niektóre burzliwe noce ludzie podobno widzieli go tam wędrującego. Miał się także pokazywać w pałacu, zawsze gdy majątek zmieniał właściciela" 43. Niekiedy wspomnienia kontaktu z poległymi powstańcami przybierały formę zbliżoną do tematu "śpiącego wojska", wszak podania historyczne najchętniej odwołują się do konkretnych wydarzeń dziejowych wpisanych w tzw. "pamięć zbiorową". Dla Polaków, jak twierdził Lutz Mackensen stała się śpiąca armia "symbolem powstań, do których dążyli, stała się niezmordowanie używanym miechem kowalskim nabrzmiewających niepokojów" H. Przecież to właśnie w okresie zagrożenia bytu grupy, w okresie dramatycznych sytuacji wojennych, czy też tak charakterystycznych dla ówczesnej Wielkopolski akcji wynarodowiania, odwoływanie się do różnych, aczkolwiek "swoich" elementów folkloru wzmagało w grupie tendencje konsolidacyjne, pozwalało jej łatwiej znosić represje pruskiej administracji. Wzmagała się w takich sytuacjach jawność funkcji przekazów folklorystycznych, ponieważ pojawiała się tendencja do projekcji całokształtu życia kulturalnego w obszar obiegu przekazów. W Sokołowie o grobie kosynierów opowiadano, że przy nim było "niesamowicie. Pewnego wieczoru przechodził tam jakiś rolnik. Nagle poczuł jak odbiera mu mowę i został zatrzymany przez mężczyznę, który wyszedł z grobu, ale rolnik bardzo się wysilił i zaśpiewał pobożną piosenkę i mężczyzna zniknął. Do tego samego rolnika przyszło kiedyś dwóch mężczyzn i powiedziało, że musi przynieść pieniądze dla wszystkich, któ•• O. Knoop, Sagen und Erziihlungen ..., s. 68-69. ł1 Tenże, Sagen der Provinz Posen, s. 43-44. 41 Tenże, Sagen und Erziihlungen ..., s. 68. u Tenże, Beitriige Zltr Volkskunde der Provinz Posen, s. 18. ł4 L. MackenseJl, Sagen der Deutschen im Wartheland, Poznań Hl43, s. v. �6B rzy zginęli w powstaniu. Były to dwa duchy z tego grobu. Ażeby dać mu to wyraźnie do zrozumienia, dwoma palcami wycisnęli znak na jego czole i ten znak musiał nosić aż zbierze dostateczną ilość pieniędzy i ofiaruje w kościele dla umarłych" 45. Niezwykle interesująca jest informacja spod Książa, gdzie w bitwie, jak wspominałem, ocalał tylko polski generał. "Pozostali zabici zostali wrzuceni w dwa groby, ich generał jednak, ponieważ nie został ułaskawiony przez króla, uciekł do podziemnej jamy, w której mieszka także po swojej śmierci" 46. Przeżywanie wartości uznawanych przez grupę za swoją historię odbywało się w wymiarach sakralnych, bowiem na tej między innymi drodze mogła grupa uczestniczyć w obcowaniu z czasem minionym, z wielkimi i małymi wydarzeniami historii lokalnej. Aron Guriewicz twierdzi, że "życie człowieka w tradycyjnym społeczeństwie polega na systematycznym powtarzaniu czynów kiedyś już dokonanych przez kogoś innego. W tych warunkach nieuniknione jest wytworzenie się szablonu, wzorca postępowania przypisywanego pierwszym ludziom, bóstwom, bohaterowi kulturowemu" 47. Uogólnienie to znajduje zastosowanie w myśleniu o przeszołści społeczeństw skazanych na ustny obieg informacji. Ludowe pojmowanie dziejów zawsze lokowane było w schematach nie tylko folklorystycznych, ale przede wszystkim w schematach podsuwających gotowy obraz minionego czasu bez względu na stopień uczestnictwa w nim grupy. Przeszłość zmityzowana, przetworzona i wpisana w stereotypy była właściwa grupom nieznającym pisma lub tym, które sztukę tę poznały w stopniu minimalnym. Przetworzoną, zmityzowaną przeszłość określały emocje. Była bowiem bliska, bezpośrednia i nie potrzebująca racjonalnych uzasadnień. Tradycja historyczna grupy nadawała sens elementom przeszłości w sobie tylko właściwy sposób, właściwymi sobie środkami artystycznego przetworzenia, układając je w logiczny dla grupy schemat. Wszystko to· nadawało sens działaniom i trwałość wartościom. Tworzyła się tą drogą skumulowana wizja przeszłości, gdzie to co istniało, istnieje w wartościach mimo przemijania zdarzeń 4B. 46 46 ł7 48 O. Knoop, Sagen und Erzii.hlungen ..., s. 68. Tamże, s. 68. A. Guriewicz, Kategorie ..., s. 99. L. Kołakowski, Obecność mitu, Paryż 1971, s. 128-130. �69 Wojciech Łysiak THE INSURRECTION OF 1848 IN THE FOLKLORE OF THE INHABITANTS OF WIELKOPOLSKA «Summary) The insurrection of 1848, although short, turbulent and defeated, made part of the folklore of the inhabitants of Wielkopolska and became the subject of many memoirs. Its story was told by those who took part in: it as well as by, inhabitants of places in which battles were fought. Subject to a continuous process of transformation, the memory of the insurrection for independence changed into a myth which partly obscured the real dimension of reality. There is nothing exceptional about this as such a process occurs when the entire historical context is substantiated. Stories about the Wielkopolska insurrection of 1848, found in Polish and German sources, although pertaining to reality experienced by the narrator, did not free themselves from the magical interpretation of the subject of narration. IVl:\gic or thinking in its categories is constantly present in stories about the past. Problems close to the local population were mentioned in these s~ories as they remained in the focus of interest. Hence, local legends retained the memory of major Kazimierz Duszycki of Bąblin, count Ignacy Lipski of Ludomy, Józef Ciążyński of Gostyń and others. These stories introduces us to the dramatic atmosphere of the insurrection, recall battles and skirmishes and, first of all are subjective evaluation of the events, evaluation with which the group identified themselves. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/cc8e0575791ab29d2138b7024c32208f.pdf eca66c141cc33c7828e7b88632efd11d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2033 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Subject The topic of the resource kultura ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1887 Title A name given to the resource Poglądy i dyskusje / LUD 1991 t.74 Description An account of the resource LUD 1991 t.74, s.176-218 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 74, 1991 III. POGLĄDY I DYSKUSJE Od redaktora. Formułowanie poglądów w istotnych i aktualnych sprawach, wymiana opinii, polemika, to niezwykle ważne elementy życia naukowego. Przez wiele ostatnich lat były one nieobecne, nie tylkozresztą wśród etnologów - profesjonalistów i ludzi zainteresowanych etnologią ale również w innych środowiskach naukowych w kraju, lub też przenoszono je do wąskich, zamkniętych kręgów. Przyczyny polityczne, które powodowały, że zaniechanie ich traktowano przez wiele lat jako zabezpieczenie własnego, jednostkowego bezpieczeństwa lub formę samoobrony całego środowiska, już zanikły. Pozostał nawyk nie wypowiadania się na temat zagadnień istotnych i aktualnych oraz niechęć przed podejmowaniem dyskusji, które powodują z kolei dalszą nieobecność krytyki naukowej a także brak umiejętności prowadzenia polemiki. Stworzenie warunków wymiany i ścierania się poglądów to ważne zadanie czasopisma naukowego. "Lud", w trakcie swojej wieloletniej historii, zadanie to spełnił w ograni.czonym tylko zakresie. Rzecz to interesująca i godna zastanowienia. Zapewne wpłynął na to charakter pisma - organu towarzystwa naukowego, stawiającego sobie za cel raczej integrację środowiska ludzi zainteresowanych zagadnieniami etnologicznymi. Inną przyczyną mógł być długi cykl produkcyjny i nieregularność ukazywania się. Dział "Polemika" pojawia się co prawda już w trzecim tomie pisma z roku 1897 a później w latach dwudziestych i ostatnio w roku 1965. Stosunkowo niedawno, bo w roku 1984, wyróżniono, w jednym tylko tomie, dział "Materiały i dyskusje". Polemiki jednakże były wywoływane na ogół sporami na tematy szczegółowe, inicjowanymi często nie przez etnologów. Zabrakło zachęty ze strony pisma do wypowiadania poglądów w formie innej niż artykuły i recenzje i podejmowania dyskusji, ktĆ)re uznano by za ważne. Powołując dział "Poglądy i dyskusje", z silnym postanowieniem utrzymania go na stałe, pragniemy wyostrzyć uwagę w sprawach związanych z naszą dyscypliną i naszym środowiskiem i przyspieszyć wymianę poglądów. Liczymy na zainteresowanie tym działem i prosimy o udział w jego tworzeniu. Oczekujemy wypowiedzi raczej krótkich, nie przekraczających czterech stron maszynopisu. Jednym ze sposobów ujawniania poglądów jest ankieta. Z dobrym skutkiem ankietę wykorzystała Redakcja "Polskiej Sztuki Ludowej" rozsyłając w roku 1980 pytania w sprawach podstawowych: co to jest etnografia, jakie miejsce zajmuje w etnografii problematyka badań nad kulturą artystyczną ludu, jaka jest przyszłość etnografii? Ankieta wzbudziła duże zainteresowanie a opublikowane w rokn 1981 odpO\vi.edzi pozostaną cennym świadectwem ówczesnego myślenia. Postanowiliśmy powtórzyć procedurę i w roku 1989 rozesłaliśmy ankietę z pytaniami na �176 temat "kultury ludowej". Uznaliśmy, że właśnie ten termin odgrywał i nadal odgrywa ważną rolę w polskiej etnologii. Ankieta zawierała trzy pytania: 1. Jak rozumiesz pojęcie "kultura ludowa"; 2. Jak oceniasz rozumienie i zastosowanie tego terminu w etnografii, etnologii, folklorystyce, antropologii kulturowej i społecznej innych krajów; 3. Jakie widzisz możliwości utrzymania i stosowania pojęcia "kultura ludowa" w przyszłym rozwoju etnografii/etnologii? Odpowiedzi uzyskaliśmy niewiele. Przyczyną tego może być niewiara w możliwość zadowalającej konceptualizacji tego pojęcia i zdefiniowania terminu, obarczonego tak wieloma zaszłościami i obciążeniami. Vlszystkie wypowiedzi wskazują jednak na żywotność terminu, który zapewne będzie przedmiotem wielu dalszych studiów. Z myślą o owych dalszych rozważaniach publikujemy materiał uzyskany w wyniku ankiety. Zabierających głos przepraszam za tak długie przetrzymywanie ich odpowiedzi spowodowane trudnościami w terminO'.vym wydawaniu "Ludu". Zapraszam do zabierania głosu na łamach nowo utworzonego działu "Poglądy i dyskusje". Zbigniew Jasiewicz * A. DYSKUSJA BARBARA WOKÓŁ POJĘCIA "KULTURA LUDOWA". ODPOWIEDZI NA ANKIETĘ BAZIELICH KULTURA LUDOWA Wszyscy zdajemy sobie sprawę, że pojęcie kultury ludowej na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci ulega przewartościowaniu zarówno pod względem treści jak i zakresu. Wzbogaciło się i poszerzyło pojęcie samej kultury i jej definicje, jak też rozumienie ludu już nie tylko w kontekście warstwy chłopskiej i zamieszkiwanego przez nią obszaru wsi. Grupuje on bowiem obecnie ludzi żyjących tu z rolnictwa, czy innego typu gospodarki, na przykład hodowlanej, ale także chłopów-robotników i robotników, a nawet ludzi z wyższym wykształceniem - inteligentów, szukających na wsi możliwości egzystencji z racjonalnie prowadzonej gospodarki lub traktujących wieś jako miejsce zamieszkania. Tym sposobem znacznie szybciej niż w okresie gospodarki pańszczyźnianej i pouwłaszczeniowej przenikają tutaj, wraz z ogólnodostępnymi środkami masowego przekazu (radio, prasa, książka, tv), wszelkie nowości, innowacje, możliwości udoskonaleń technicznych oraz wiadomości wpływające na rozwój świadomości i światopoglądu. Dokonuje się śmielsza i szybsza ocena krytyczna dotychczasowego i starego porządku panują- �177 cego na wsi, jaki istniał w wielu rejonach kraju jeszcze w pierwszych latach po drugiej wojnie światowej. Stąd w tym pierwszym okresie otwartości na zmiany i nowoczesność negatywny stosunek do tradycji danego ludu (w tradycyjnym rozumieniu) zachwiał także pojęciami przyjętymi w nauce i skłonił do nowego spojrzenia i oceny dokonujących się przemian oraz podjęcia próby nowych interpretacji i definicji. W tym kontekście pojmowanie takich określeń jak sztuka ludowa, strój ludowy zdają się anachroniczne, bo życie maluje ich obraz w zupełnie innym świetle, niż do tej pory. Dlatego słuszne, przynajmniej na razie, wydaje się rozgraniczenie w tych pojęciach przeszłości od teraźniejszości, czyli posługiwanie się na przykład terminami "tradycyjna" i "współczesna" kultura, sztuka, strój, muzyka, budownictwo itp. ludowe, przez co zespół treści związanych z pojęciem lud w kontekście określonego czasu będzie bardziej czytelny. Wiąże się z tym jednak jeszcze jedno, bardzo istotne zagadnienie, a mianowicie pojęcie tradycji i jej miejsce oraz rola i stosunek "ludu" do jej wartości i znaczenia w życiu. W przypadku absolutnej jej negacji, wszelkie novum będzie miało charakter zjawiska, czy fenomenu, które dopiero w perspektywie czasu zasłużyły sobie na odpowiednią ocenę. Dopóki więc funkcjonuje przekaz jako dziedzictwo pokoleń, przetrwałe w mniejszym bądź większym stopniu, ale się uzewnętrzniające i wyodrębniające jakąś grupę czy region, można mówić o kulturze ludowej, stroju, sztuce, tańcu i o ich autentyzmie, w przeciwieństwie do takich zjawisk jak folkloryzm, styl ludowy itp. Pragnę tutaj dodać, że kulturę ludową pojmuję nie jako minioną przeszłość, ale łącznie z tradycją ciągle żywą i zmieniającą się, to znaczy, wzbogacaną o nowe treści i formy, stosownie do istniejących warunków i potrzeb życiowych. Należy przy tym rozgraniczyć to, co rozumie się przez pojęcie "kultura ludowa" od tego czym ona jest w istocie, o czym zasygnalizowano częściowo w toku powyższego wywodu. Myślę też, że w tym świetle utrzymanie i stosowanie pojęcia "kultura ludowa" i jej pochodnych zarówno w odniesieniu do naszego kraju, jak też krajów europejskich i innych ma rację bytu w nauce na przyszłość. SIedząc literaturę etnograficzną dotyczącą kultury ludowej krajów europejskich, zwłaszcza w zakresie sztuki i strojów ludowych, odnoszę wrażenie, że rozumienie i zastosowanie tych terminów uzależnione jest od zjawisk opisanych poprzednio. Wiele zależy od tego, w jakim stopniu tradycyjna kultura funkcjonuje w danym kraju i jaką odgrywa rolę w życiu społecznym. W Jugosławii, gdzie na przykład w Macedonii, Czarnogórze, Bośni-Hercegowinie, Serbii, Chorwacji, pomimo rozwijającego się przemysłu i turystyki na europejską skalę, przeciętny mieszkaniec wsi niewiele się wychyla poza dotychczasowe normy zachowań, obyczaje i formy pracy, główna uwaga badaczy koncentruje się wokół 12 Lud t. LXXIV �178 kultury tradycyjnej. W związku z tym zarówno samo pojęcie kultury, jak i ludu, nie budzą tylu wątpliwości i dyskusji, co na przykład w naszym kraju. Natomiast w Słowenii, gdzie stare formy życia (lecz nie we wszystkich dziedzinach) częściowo się przeżywają, więcej uwagi poświęca się badaniom kultury duchowej i społecznej oraz zjawisk z pogranicza zainteresowań etnografii i socjologii, przy czym pojęcie lud rozumie się tutaj w kontekście współczesnych przemian społecznych (oprócz chłopów-robotników jest tutaj duży procent gastarbeiterów). W krajach skandynawskich, zwłaszcza w Norwegii, pomimo wysokiej stopy życiowej, oddalone od siebie farmy i osady żyją często w głęboko zakorzenionej rodzinnej tradycji i pojęcie "lud", nie tylko w odniesieniu do mieszkańców prowincji, funkcjonuje tutaj nadal, do czego przyznają się nawet mieszkańcy miast, akcentując to brzmieniem języka, elementami w wystroju wnętrza mieszkalnego, uprawianym rękodziełem, strojami noszonymi podczas uroczystości państwowych, grupowych czy rodzinnych. Lud ma tutaj wymiar w rozumieniu tradycyjnym i współczesnym. Innym przykładem jeszcze mogą być Austriacy i Niemcy. Patrząc na nich przez pryzmat stroju, pomimo wysokiej technizacji produkcji rolnej i całego życia w obrębie gospodarstwa wiejskiego, widać daleko- i głębokosiężne macki kultury chłopskiej, tradycji, regionalnej odrębności itp. Wprawdzie wynika to z wielu specyficznych przyczyn, niemniej jednak kultura ludowa, jako Volkskunde, Volkskunst, Volkstracht itd. żyje i funkcjonuje. * MICHAL BUCHOWSKI KULTURA LUDOWA - MIT CZY RZECZYWISTOSC? W swej krótkiej wypowiedzi chciałbym jedynie zwrócić uwagę na pewien nie do kOlka uświadamiany aspekt dotyczący statusu pojęcia "kultura ludowa". Za wyrażanym przeze mnie poglądem przemawiają zarówno argumenty natury historycznej, jak również niektóre ustalenia z dziedziny szer(\ko pojmowanej filozofii poznania naukowego. Moja odpowiedż na ankietę odnosi się pośrednio - jak będzie można się przekonać - do jej pytań: pierwszego i trzeciego. Termin "kultura ludowa" uchodzi w powszechnej opinii za jeden z podstawowych elementów wyznaczających przedmiot badań etnografii, w szczególności tego jej nurtu, który utożsamiać można z niemieckir) Volkskunde, a więc dysLypliny zajmującej się ..., ano właśnie: kulturą ludową społeczeństw nowożytnoeuropejskich (cywilizowanych). Ow przed- �179 miot badań decyduje w znacznej mierze o osobliwości naszej dyscypliny. Nietrudno zauważyć, że określając przedmiot owych zainteresowań pozostajemy więźniami wypracowanego i dopracowywanego przez samą tę dyscyplinę pojęcia. Pojęcie to nie stanowiło wszakże nigdy jednolicie zdefiniowanej i rozumianej całości. Przyglądając się jego historii dojść można do wniosku, iż mówić tu raczej trzeba, parafrazując tytuł jednego z artykułów Jacka Goody'ego na temat obrzędów, o luźno zdefiniowanych przemyśleniach na luźno określony temat. Stosunkowo najbardziej klarowną sytuację mieli badacze, których dziś uznajemy za pionierów etnografii. Oni sami bowiem, swoimi pracami poniekąd, wyznaczali przedmiot swych zainteresowal1, a tym samym "definiowali" pojęcie kultury ludowej. Prostym jej kryterium było miejsce i środowisko jej funkcjonowania, nieelitarna proweniencja jej nosicieli. To co ludovv'e było przede wszystkim tym, co wiejskie i chłopskie. Z ukutym w warunkach romantyzmu i pozytywizmu oraz we właściwy dla ubiegłego wieku sposób pojęciem, będącym jednocześnie wyznacznikiem przedmiotowym, dryfuje etnografia przez kilkanaście już dziesięcioleci. Rzecz jasna lata te nie oznaczały, bo oznaczać nie mogły, całkowitej stagnacji pojęcia. Pierwsze dekady naszego stulecia charakteryzują wszak podejmowane z różnych stanowisk teoretycznych próby dookreślenia pojęcia kultury ludowej oraz jej cech charakterystycznych (por. chociażby prace Bystronia, Poniatowskiego, Moszyńskiego, Fischera, Czarnowskiego). Niemniej, w warstwie deskrypcyjnej, nieodmiennie sięgano do elementów kultury przynależnych z tych punktów widzenia do środowiska wiejskiego, zwłaszcza kultury chłopskiej, jako pewnej instancji odwoławczej dla proponowanych wizji "kultury ludowej". W miarę upływu czasu podkreślano również palący problem dostrzeganych gołym okiem przekształceń kontekstu społeczno-ekonomicznego, który pojmowaną w klasyczny jeszcze sposób kulturę wytwarzał. Stąd pojawiające się apele o rejestrację ginącego świata. Dalszy rozwój doprowadził w konsekwencji do sytuacji, kiedy to etnografowie ratowali jakby swój obszar zainteresowań poprzez zabieg porównywania zmieniającej się "rzeczywistości". Efektem tego typu podejścia były(są) wszelkie studia nad procesami przeobrażeń, zmian, przekształceń, przemian itp. W swej uproszczonej postaci jest to zresztą podejście bardzo wygodne w stosowaniu - wystarczy bowiem zestawienie dwóch obrazów, tradycyjnego i współczesnego (uzyskiwanego w wyniku własnych obserwacji), by odszukać różnice między nimi a następnie próbować zinterpretować ich zaistnienie. Lecz nie jest to, rzecz pros b, ostatni etap rozwoju studiów etnograficznych nad tzw. kulturą ludową. Następnej ich fazy upatrywać można w pracach autoróv\' kwestionu jących adeklvatność wyohrażeń na temat �180 treści wiązanych z tą kategorią. Badacze tej generacji wykazują między innymi, że samo w sobie pojęcie jest wytworem pewnej iluzji budowanej ze zdarzeń i zjawisk pochodzących w gruncie rzeczy z różnych regionów, kontekstów społecznych a nawet i epok. Co więcej, błędne jest wyobrażanie sobie tradycyjnej kultury ludowej jako pewnego utrwalonego w klatce filmowej nieruchomego obrazu. "Zdjęcie" takie przedstawia sobą bowiem jedynie postulowaną przez badaczy martwą "rzeczywistość", która podlega przecież nieustającej ewolucji. Obowiązujące do czasów nam współczesnych pojęcie kultury ludowej to - zdaniem tych badaczy - pewien mit, Który należy zdpmaskowaf:. Do wysunif,'tych przez nich obiekcji w stosunku do stanowisk zastanych dodać by można, że uzyskiwane w ramach tych ostatnich obrazy kultury, to nie tylko swego rodzaju collage wynikły z pomieszania terytorialno-czasowego, ale również imputacji kategorii badawczych podzielanych przez etnografów kulturze badanej. W swych poszukiwaniach etnografowie ci skierowują się ku odnajdywaniu mechanizmów funkcjonowania kultury typu ludowego, w szczególności myślenia typu ludowego. Zreinterpretowane przez nich pojęcie kultury ludowej służy jako pewien punkt odniesienia dla analizy zjawisk występujących w kontekstach, które przedtem żadną miarą nie mieściły się w parametrach ludowości. Zakres przedmiotowy etnografii poszerzony zostaje tym samym na kulturę masową, ruchy społeczne i kontestatorskie, manifestacje, strajki itd. Aktualizacja problematyki stanowi zapewne jedno z wyjść ze ślepej uliczki, w jakiej znalazła się dyskutowana dyscyplina sterowana klasycznym jeszcze paradygmatem badawczym oraz pojęciem "ludowości". Ostatnie z omówionych podejść do problematyki kultury ludowej przyczyniło się zarazem pośrednio do podważenia panujących wciąż jeszcze pozytywistycznych w swym duchu przekonań, że istnieje prosta relacja łącząca nasze pojęcia z wydarzeniami lub przedmiotami w świecie zewnętrznym, iż wcale nie musi to być relacja odzwierciedlania. Już sama sugestia, iż dotychczasowe przedstawienie kultury ludowej nie jest wcale adekwatne, skłaniać może do tego typu konkluzji. Spróbujmy zatem poniżej w pełni wykorzystać tę przesłankę po to, by móc wszystkim piszącym na temat "kultury ludowej" uświadomić status wyrażanych przez nich sądów. Otóż ten krótki zarys ewolucji sposobów traktowania naszego pojęcia pokazuje wyraźnie, że wiązane z nim treści zmieniają się historycznie, a nie są żadną raz na zawsze ustanowioną konstelacją cech bądź zjawisk. Nie można więc mówić, na przykład, o kategoriach tradycyjnej kultury ludowej, która miałaby swoje jednoznaczne i na trwałe zidentyfikowane odniesienie przedmiotowe. Innymi słowy, jest to dla nas jedynie pewna kategoria badawcza, z której pomocą usiłujemy dokonać �131 konceptualizacji świata takiego, jaki postrzegamy (jaki on nam się jawi). Wiązane z tą kategorią wartości ulegają przekształceniu wraz ze zmiar:ą naszych zapatrywań badawczych. Zmi.any w rozumieniu tego heurystycznego narzędzia analitycznego i konceptualnego zarazem to jakby rez'lltat ciągłej konfrontacji formujących się nowych prób ujęcia przedmiotu badań (wycinka "rzeczywistości") z wyobrażeniami zastanymi, to jakby efekt dialogu bądź uzgadniania sensów, by użyć tego hermeneutycznego i postmodernistycznego wyrażenia, między naszymi "obserwacjami" i wyobrażeniami a przedmiotem naszych badarl. W skład tego przedmiotu wchodzą także uprzednie teorie i obrazy "kultury (ludowej)". Nie możemy tym samym uznać pojęcia owej kultury za korespondującego wprost ze zbiorem "nagich faktów" mających składać się w swej surnie na osobliwą jakość społeczno-kulturowej "rzeczywistości", ale o naszych wyobrażeniach na temat treści wiązanych z pojęciem określanym mianem "kultury ludowej". W ten sposób, odpowiadając na pytanie o rozumienie pojęcia "kultury ludowej" powiedzieć można, że każdorazowo będzie to rozumienie właściwe odpowiedniej formacji intelektualno-teoretycznej, kształtującej się w ten swoiście "dialektyczny" sposób i zawsze w nawiązaniu do pojęć zastanych. Odpowiadając na pytanie a możliwość utrzymania tego pojęcia w przyszłości zaznaczę tylko, że będzie ono możliwe wówczas, gdy w następnej fazie swego rozwoju etnografia uzna to pojęcie za niezbędne dla konceptualizacji przedmiotu badań; zapewne jednak będzie to już rozumienie "ludowości" ("kultury ludowej") odmienne od współczesnych, przetransformowane odpowiednio do potrzeb teoretycznych swych czasów. Na koniec wreszcie odpowiedzieć można na pytanie postawione w tytule tej wypowiedzi. "Kultura ludowa" nie jest ani mitem, ani rzeczywistością. Mitem jest tylko wyobrażanie sobie, iż nasze pojęcie jest odzwierciedleniem rzeczywistości, podczas gdy jest ono abstrakcyjnym sposobem porządkowania postrzeganego przez nas świata. Rzeczywistością jest właśnie jedynie to, iż pojęcie "kultura ludowa" stanowi sposób konceptualizacji postrzeganej przez nas "rzeczywistości". * JAN GRAD KULTURA LUDOWA -- KULTURA CHŁOPSKA - KULTURA WSI Umieszczone w tytule niniejszych rozważań pojęcia w takim właśnie zestawieniu wyrażać mają problem przedmiotu badań współczesnej etnografii. Zastanawiając się nad sposobami ich użycia w praktyce badaw- �182 czej naszej dyscypliny chciałbym dojść do sformułowania wniosków, co do aktualnych zainteresowań poznawczych nauki etnograficznej, a w szczególności określić "możliwości utrzymania i stosowania pojęcia "kultura ludowa" w przyszłym rozwoju etnografii (etnologii)". Zauważyć już w tym miejscu należy, że sposób rozumienia kultury ludowej rozstrzyga już właściwie tę ostatnią kwestię. Wielce interesujące i instruktywne byłoby prześledzenie obecnych zasto::-owań pojęcia "kultura ludowa" na terenie etnologii w innych krajach i dokonanie analizy porównawczej. Nie podejmuję jednak tego zadania z braku dostatecznej wiedzy w tym zakresie. Opracowanie tego zagadnienia pozostawiam badaczom posiadającym odpowiednie rozeznanie w tym względzie. Przejdźmy zatem do rozpatrzenia rzeczonego pojęcia na gruncie etnografii polskiej. "Kultura ludowa" jest podstawowym pojęciem etnografii określającym jej ustalony historycznie przedmiot badań. Sposób rozumienia obu członów tego złożonego terminu wyznacza zarówno zakres zjawisk społecznych włączanych do sfery kultury, jak i typy (typ) zbiorowości ludzkich, w których ramach zjawiska te poddaje się penetracji poznawczej. Tocząca się od wielu lat dyskusja nad nim koncentrowała się wokół problemu, czy stosować go należy do pewnej historycznej już rzeczywistości kulturowej społeczności obejmowanych mianem "ludu" czy też można go traktować jako nazwę ponadczasowo określającą system kulturowy zrelatywizowany do odnośnych zbiorowości analogicznie jak terminy "kultura narodowa", "kultura polska", "kultura robotnicza". W tym przypadku istotne jest tylko to, że jest to zawsze określenie kultury tych właśnie a nie innych społeczności. Jakościowe zmiany zachodzące w jej obrębie, nawet takie, które całkowicie ją przeobrażają nie mogą być powodem zmiany terminu ją oznaczającego. Co najwyżej można tu używać różnych wyrażeń charakteryzujących dane stadium rozwojowe rzeczonego systemu kulturowego. Taki sens właśnie ma funkcjonujący w etnografii zwrot "tradycyjna kultura ludowa". Badacze kwestionujący zasadność stosowania terminu "kultura ludowa" do badanej postaci kultury zbiorowości wiejskich rezerwują go wyłącznie do tego tradycyjnego, "zamkniętego" stadium kultury ludowej. Chcieliby aby była to nazwa tylko pewnego t y P u k u l t u r y, wyraźnie się wyodrębniającego, posiadającego inne cechy. Argumentują, że radykalna zmiana tych cech prowadzi do ukonstytuowania się o d m i e n n e g o typu kultury, o innych "parametrach" chociaż będącego w pewnym zakresie kontynuacją kultury zastanej (poprzedzającego ją stanu kultury). Chociaż zbiorowy podmiot obu typów kultur pozostaje ten sam, "współczesna kultura ludowa" różni się zdecydowanie od "tradycyjnej kultury ludowej". Wynika stąd konieczność znalezienia dlań oddzielnego określenia i odpowied- �183 niego jego zdefiniowania. Nie proponuje się tu modyfikacji funkcjonującej definicji kultury ludowej, tak aby odnosiła się ona do nowej, aktualnej rzeczywistości kulturowej wsi polskiej. Myślę, że słusznie, ponieważ z terminem "kultura ludowa" łączą się utrwalone w świadomości potocznej i praktyce badawczej etnografii intuicje znaczeniowe i skojarzenia, które należy respektować, aby nie wprowadzać niepożądanego zamieszania pojęciowego i niepotrzebnych nieporozumień utrudniających efektywną działalność poznawczą. Nie ulega jednak wątpliwości, że szereg kryjących się za dotychczasową definicją kultury ludowej założeń teoriokulturowych i rozstrzygnięć merytorycznych należałoby poddać daleko idącej rewizji. Argumentem na rzecz powyższego stanowiska jest ta okoliczność, że sam termin "lud" wychodzi już z powszechnego użycia i uważany jest za przestarzały, anachroniczny i "zużyty" poprzez jego ideologiczno-propagandowe i sloganowe wykorzystywanie. Jest to zresztą pojęcie potoczne i jako takie niedookreślone. Zbiorowości obejmowane mianem "ludu" to zarówno ogół mieszkańców danego terytorium (lud polski), społeczności lokalne (grupy etnograficzne) i plemienne (ludy łowieckie, ludy Afryki) oraz różne grupy ludności wchodzące w skład tzw. warstw niższych, inaczej "upośledzonych". Te ostatnie od czasów feudalnych tworzyli chłopi i mieszczaństwo. Wszelako spośród ludności miejskiej bierze się pod uwagę jedynie jej część najuboższą, zwaną niegdyś plebsem (miejskim), a reprezentowaną głównie przez zbiorowość drobnych wytwórców (rzemieślnicy) i najemnych pracowników. Praktycznie jednak etnografia koncentrowała swoje badania na kulturze chłopskiej, uzupełniając je fragmentarycznymi analizami kultury społeczności miasteczek mających jednak rolniczy charakter, oraz pewnych zjawisk rozgrywających się w sferze kultury robotniczej. Za swój zasadniczy przedmiot badań uważa się wszelako kulturę klasy chłopskiej. Kultura chłopska pozostaje do dziś niezmiennym przedmiotem bada!l etnografii. Określa ona specyfikę badawczą tej dyscypliny. Kultura ludowa - sądzę - jest to historycznie konieczne stadium rozwojowe kultury chłopskiej, zdeterminowane przez obiektywne warunki opartej na rolnictwie gospodarki naturalnej. Zależność od przyrody, od zjawisk w niej występujących, znajduje swoje odzwierciedlenie w światopoglądowych i magicznych wyobrażeniach dotyczących związków człowieka z przyrodą. Magiczne przekonania uzupełnione zostają przekazami religijnymi, współwystępując z nimi, bądź ulegając kontaminacji. Ludowy światopogląd ma więc charakter niejednorodny, magiczno-religijny. Wiąże on chłopskie czynności realizujące wartości praktyczne (techniczno-użytkowe) z określonymi wartościami światopoglądowymi nadając nadprzyrodzony, "mistyczny" sens chłopskiej dzia- �184 łalności gospodarczej (chłopskiej pracy). Innymi słowy waloryzuje ją światopoglądowo. Nie miejsce tu na szczegółowsze rozpatrywanie ludowego światopoglądu (kultury ludowej). Jest to notabene zadanie do zrealizowania przez etnografię, która nagromadziła wiele materiału empirycznego z tego zakresu, wykorzystując go jedynie do objawowej, powierzchownej charakterystyki kultury ludowej. Myślę tu o tego rodzaju analizach jakich dokonali w pewnej mierze L. Stomma, J. i R. Tomiccy, H. i W. BUl'sztowie. Wracając do kwestii rozumienia kultury ludowej podkreślić chciałbym, iż opowiadam się za stanowiskiem, uznającym kulturę ludow<l za "twór historyczny". Zdefiniowałbym ją następująco: Kultura ludowa to rustykalny system kulturowy (typ kultury) oparty na naturalnej gospodarce rolniczej i określony merytorycznie przez synkretyczny światopogląd magiczno-religijny, zorganizowany wokół przekonania o jedności świata przyrody i człowieka. "Zmierzch" ("rozpad") tej kultury polega w sferze światopoglądowej na, jak to nazywa M. Weber - "odczarowaniu" świata determinowanym przez zmieniające się obiektywne warunki społeczno-ekonomiczne. Jest to proces stopniowy, jeszcze trwający. Elementy tej pierwotnej wizji świata egzystują we współczesnym chłopskim światopoglądzie współistniejąc ze świeckimi przekazami wyznaczając wspólnie widzenie rzeczywistości. Siłą rzeczy cechuje je d'.lża niespójność. Ten właśnie współcześnie funkcjonujący społecznie (nie zaś deklarowany) światopogląd chłopów, szerzej chłopska świadomość społeczna, powinna być aktualnie głównym terenem eksploracji etnologicznej. Ona stanowi istotę kultury tej klasy społecznej, źródło respektowanych w niej norm i reguł kulturowych, ujawniających się w zachowaniach mieszkańców wsi. Tak ukierunkowane badania wymagają rzecz jasna innej perspektywy teoriokulturowej, odmiennego aparatu pojęciowego niż ten wypracowany przez tradycyjną etnografię. Ale jest to "koszt" modernizacji, jeśli nie chce być tylko dyscypliną muzealną, nauką o zabytkach, wytworach kultury ludowej. Jej unowocześnienie wymaga zmiany "współczynnika teoretyczno-metodologicznego". Konieczność tę uświadomić sobie łatwo, jeśli zważyć, że zmiany w rolniczej praktyce "materialnej" wykluczyły w znacznym zakresie z obszaru zainteresowań badawczych etnografii wytwory chłopskiej kultury techniczno-użytkowej, która stała się "nietradycyjna". Badania etnograficzne musiały się ograniczyć do sfery kultury symbolicznej (plastyka, literatura ludowa, muzyka, język, obyczaj, światopogląd). Jeśli wziąć pod uwagę fakty, że badania folkloru, tj. literatury ludowej, muzyki ludowej, tatlca, a także dialektów, gwar wymagają specjalnego rodzaju kompetencji (literaturoznawczych, muzykologicznych, choreograficznych, językoznawczych (dia- �185 lektologicznych) i że prowadzą je nie tyle etnografowie, co przedstawiciele innych dyscyplin humanistycznych, to dla tradycyjnie wykształconych adeptów nauki etnograficznej pozostaje obyczaj i światopogląd. Są to dwie sfery kultury odpowiedzialne za styl życia każdej grupy społecznej, a współczesną kulturę chłopską tak właśnie się ujmuje (por. "Słownik Etnologiczny"). Adekwatne wyjaśnianie ukształtowania się takiego a nie innego stylu życia (i wyjaśnianie zjawisk obyczajowych) wymaga uwzględnienia dwojakiego rodzaju czynników: (1) obiektywnych, tkwiących w sposobie produkcji i (2) światopoglądowych, których analiza potrzebuje innych pojęć, niż używane dotychczas w prostym opisie chłopskiego sposobu gospodarowania i wierzeń ludowych. Do odmiennego aparatu pojęciowego muszą także sięgać badacze zaj:mujący siG uczestnictwem w kulturze "wyższej" (narodówej, uniwersalnej) mieszkańców wsi. Jest to także ważny dla współczesnej etnografii obszar badań. Na tej płaszczyźnie spotyka się etnografia z socjologią kultury i socjologią wsi. Notabene sferę partycypacji w kulturze ludności wiejskiej najczęściej opatruje się terminem "kultura wsi", jakby dla odróżnienia autentycznej kultury chłopskiej regulującej "życie społeczne" chłopów od ich aktywności kulturalnej polegającej na udziale w zinstytucjonalizowanej praktyce upowszechniania kultury (uczestnictwa w kulutrze). Ujmując kulturę chłopską jako klasową odmianę kultury narodowej, składającą się z elementów ogólnonarodowych i specyficznych dla klasy chłopskiej, empirycznego określenia wymaga udział w niej elementów ogólnonarodowych, co nie było przedmiotem systematycznych analiz. Zajmowano się raczej relacjami "kultura ludowa - kultura narodowa". Jest to także istotna problematyka badawcza. Równocześnie można tropić wątki ludowe, chłopskie, (ludowe, chłopskie "wzory myślenia i czucia") w kulturach innych grup społecznych, ich asymilację i przetworzenie (np. u plebsu miejskiego i klasy robotniczej wywodzących się w pierwszym pokoleniu w całości z mieszkańców wsi). Podsumowując: w polu zainteresowań etnografii współczesnej winna się znaleźć: (1) kultura ludowa rozumiana jako historyczne (tradycyjne) stadium rozwojowe kultury chłopskiej, (2) współczesna kultura chłopska rozumiana ideacyjnie jako zespół faktycznie respektowanych norm i reguł kulturowych, a więc identyfikowana ze świadomością społeczną klasy chłopskiej biorącą udział w regulowaniu całokształtu jej praktyki społecznej, (3) uczestnictwo w kulturze ludności wiejskiej (nie tylko chłopów-rolników, ale i innych kategorii społeczno-zawodowych), ponadto (4) elementy ogólnonarodowe w kulturze chłopskiej (od kultury ludowej począwszy) i (5) tradycje ludowe (chłopskie) w kulturze innych zbio1'o-· wości społecznych. * �186 ALEKSANDER JACKOWSKI KULTURA LUDOWA - SZTUKA LUDOWA Stanisław Vincenz pisał: "Folk-lore, Volkskultur, civilisation, traditionelle, kultura wsi, oto częściowo przypadkowe, częściowo dowolne nazwy, które raczej wskazują nam okres, w którym powstały, niż istotę samej rzeczy. Cóż mówią one właściwie? Kierują nas ku treściom kulturalnym, które same w sobie trwają od wielu tysiącleci, ale pod wpływem podbojów, wszelkiej komunikacji, oświaty racjonalistycznej i szeroko stosowanej nauki wegetują zaledwie, zepchnięte do tzw. najniższych warstw społecznych, nie znających pisma i tradycji pisemnej [...]". Vincenz ma rację wskazując na związek między nazywającym a tym, co nazwane. Pojęcie kultury ludowej definiowane jest bowiem "z zewnątrz", z pozycji obserwatora. Jego wrażliwość i krąg widzenia wpływa na to, co dostrzega i czyni przedmiotem obserwacji, co opisuje, na co zwraca uwagę, czego zaś nie jest w stanie zauważyć. Historia pojęcia "kultura ludowa", to przede wszystkim historia tych, którzy patrzyli i nazywali. Nie mogło być inaczej. Warunkiem opisu odrębności jakiejś grupy jest uświadomienie sobie tej odrębności, a więc dystans. Z dystansu kultury alfabetycznej postrzegano ludową, analfabetyczną. Uogólniano jej cechy, zakres nadawany pojęciu, które - z kolei - zdefiniowane i wartościowane ideologicznie, zaczęło wpływać na postawę badającego, sterować jego zainteresowaniem. Relacje między nazywającym a nazywanym mogą stanowić interesujący przedmiot zainteresowań etnologa, jednak kiedy opisujemy wieś i jej kulturę, ważne jest, by stosować kategorie opisu w miarę możności adekwatne wobec rzeczywistości, a więc by termin uogólniający nie był zbyt ogólny. Mamy bowiem do czynienia z dwiema płaszczyznami odniesienia. Jedną jest wyabstrahowanie pewnych cech dystynktywnych, które mogą, ale nie muszą występować w określonym czasie, na określonej przestrzeni i w określonych społecznościach, drugą opis konkretnych społeczności i ich kultur. W pierwszym przypadku możemy mówić (jak to czyni Ludwik Stomma) o kulturach typu ludowego, w drugim konkretnie, np. o kulturze wsi polskich w XIX wieku czy o kulturze wsi wielkopolskich początku XX wieku. Kulturę typu ludowego możemy dostrzec zarówno na wsi, jak też badając społeczności miast i miasteczek, osady robotnicze, środowiska rybaków kaszubskich, górników, cyrkowców itp. Pojęcie to może się natomiast okazać malo, lub zupełnie nieprzydatne w badaniu i opisie konkretnych (przestrzennie i czasowo) regionów i wsi. �187 Cóż więc zrobić z określeniem kultura ludowa? Pojęcie raz stworzone, może istnieć niezależnie od tego, czy jest adekwatne, czy nie, wobec rzeczywistości. Funkcjonuje w sferze intuicji na oznaczenie tego, co się powszechnie przez nie rozumie. Nieprzydatne w nauce, występuje w publicystyce. Dziś zapewne nie wymyślilibyśmy ani "kultury ludowej", ani "sztuki ludowej", skoro jednak terminy te są w obiegu potocznym należy dążyć do tego, by były w nim stosowane względnie jednoznacznie. Popularne w dziennikarstwie, wplątywane we frazeologię publicystyki (i polityki) kulturalnej - w etnografii więcej zaciemniają niż rozjaśniają, generalizując tam, gdzie należy konkretyzować. Wprowadzają do opisu to, co Florian Znaniecki nazywał "współczynnikiem humanistycznym", a co się wiąże z ideologicznymi konotacjami tego pojęcia. Kultury ludowej "jako takiej", poza czasem i przestrzenią nie ma, a posługiwanie się w praktyce naukowej tym terminem sprzyja stereotypizacji i mityzacji badanej społeczności. W publicystyce odwołując się do terminu kultura ludowa komunikujemy w istocie to tylko, że chodzi o kulturę odmienną od etalitarnej czy masowej, społeczności, która ma (miała) świadomość swej odrębności i tożsamości poświadczoną wspólnotą tradycji i form ekspresji. I tylko tyle. Nie określamy przy tym ani pierwszego ani drugiego członu terminu kultura ludowa, pozostawiając to intuicji czytelnika, odwołując się do potocznej "wiedzy" o tym, co się w danym czasie i środowisku za taką kulturę uważa. Kierujemy więc uwagę ku treściom, o których pisał w przytoczonym cytacie Vincenz. Słuszne wydaje się, idąc śladem Ludwika Stommy, zwrócenie uwagi na zespół szczególnych sytuacji, które sprzyjają (a nawet powodują) kształtowanie się kultury typu ludowego i posługiwanie się w pracach naukowych tym właśnie terminem. Kulturę typu ludowego rodziła przede wszystkim: izolacja przestrzenna, świadomościowa i kulturowa. Wpływała ona na kształtowanie się więzi lokalnych, na poczucie tożsamości (np. wsi, parafii), a tym samym odrębności od innych grup, zarówno w przekroju "poziomym" (sąsiadów, innych grup etnicznych, narodowościowych, religijnych), jak i "pionowym" (ziemiaństwo, mieszczaństwo, inteligencja itp.). Kulturę taką cechuje przede wszystkim autocentryzm, nastawienie na istniejące w grupie wzorce zachowań, form ekspresji; wysokie wartościowanie tradycji (lokalnej, rodzinnej) pojmowanej jako wzorzec postępowania. Na światopogląd grupy wywiera wpływ charakter religijności "obrazowo-konkretnej", a także symbolika zakodowana w obrzędach, zwyczajach i pieśniach. Analfabetyzm, a co za tym idzie pamięciowy przekaz kanonu wiedzy i żywej tradycji, a także przekaz umiejętności z pokolenia w pokole- �188 nie - prowadzą do formowania się podobnego obrazu świata, wierzeń, zachowań, zwyczajów, obrzędów, upodobań estetycznych, hierarchii ocen, stosunku do czasu, pracy, pieniądza itd. Nastawienie na ciągłość treści kulturowych i poczucie, iż decydującą rolę we wszystkich poczynaniach odgrywa własna społeczność, wiąże się ze szczególną rolą ludzi starszych, lokalnych autorytetów. Brak przekazu pisemnego zwir;kszał ich rolę w społeczności. Byli nauczycielami i strażnikami tradycji, pielęgnując treści, których wyrazem jest zwłaszcza folklor, we wszystkich jego formach. W kulturach typu ludowego folklor jest pamięcią 5[;0łeczności przekazywaną z pokolenia w pokolenie, dopelnioną, przekształcaną ale tożsamą w swych zasadniczych ramach. Organizuje zachO\vania społeczności, podporządkowane kalendarzowi obrzędowemu i rodzinnemu. Własna społeczność stanowi "centrum", ona kształtuje oceny, w tj'"ffi i estetyczne. Filtruje i asymiluje wpływy z zewnątrz. Wszystko to sprzyja postawom zachowawczym, ograniczając inwencję jednostek, które są bardziej podporządkowane swojej społeczności, niż to ma miejsce w kulturze alfabetycznej. W społecznościach chłopskich wpływ na światopogląd i formy ekspresji wywiera charakter pracy na roli sprzyjając zachowaniom i wierzeniom zmierzającym do powodzenia w gospodarce, wpływając na stosunek do czasu, pracy, pieniądza; sprzyjający posiadaniu wielu umiejętności, niezbędnych w gospodarce samowystarczalnej. Sumując: kultura różnych społeczności, nawet tylko chłopskich, wyklucza stosowanie jednolitego terminu, określającego jej cechy. Z\'.'łaszcza, gdy weźmiemy pod uwagę różne okresy historyczne. Inny będzie więc obraz kultury wsi krańców południowo-wschodnich Polski w końcu XIX wieku, inny zaś wsi wielkopolskiej czy Sląska Cieszyl'ls!'iego. Wspólne mogą być elementy, właściwe typowi kultury ludowej, ale warto mieć na uwadze, że jest to konstrukt wynikający z uogólnienia, pomocy w opisie badanej rzeczywistości, ale zawsze wymagający konkretyzacji, weryfikacji. Konstrukt zbudowany na opisie kultury wsi,. przede wszystkim dawnej Kongresówki, i to do I wojny świato'Nej. Sztuka ludowa to termin wprowadzony "z zewnątrz", z pozycji badaczy i miłośników ludu, na oznaczenie tych dziedzin i form, które uznali oni za ludowe i artystyczne. To zaś uznanie zależało od stopnia rozpoznania kultury chłopskiej w różnych regionach; od przemian, które zachodziły w tych kulturach; a wreszcie - od świadomości badających, od jch poglądów na lud, sztukę. Historia "sztuki ludowej", gdyby chcieć ją napisać, musiałaby w znacznym stopniu być historią poznania i rozumienia zjawisk, dostrzeganych w kulturaach chłopskich typu ludowego, historią złudzeń i mitów. Nie będzie więc wykrętem, gdy pytani "co to jest sztuka ludowa" - odpowiemy: Te dziedziny i formy, które w da- �189 nym czasie ogół badaczy i miłośników sztuki ludowej do tej sztuki zalicza. Oczywiście mowa tu tylko o ogólnym consensusie: poglądy badaczy różniły się bowiem i różnią, w zależności od ich zainteresowań i kompetencji. Etnologa interesować może na przykład kontekst kulturowy, etnografa funkcje sztuki ludowej i jej recepcje w macierzystym środowisku, historyka sztuki - zasięg form, ich geneza, walor artystyczny. To, co zainteresuje etnografa, historyk sztuki może pominąć i odwrotnie. Dodajmy, że ten sam termin s z t u k a będzie miał inny sens znaczeniowy w kontekście kultury chłopskiej, inny - w reprezentacyjnej. Wiążąc pojęcie sztuki z muzeami, galeriami, dziełem Wyspiańskiego, Nachta, Hasiora, Fijałkowskiego, Abakanowicz - nie nazwiemy "sztuką" bukietów z bibuły, wycinanek, tkanin odzieżowych, okuć i zawiasów nawet zdobionych ornamentem. Nie powiemy "twórca" czy "artysta" o kimś, kto maluje kwiatki na ścianach domu, haftuje, plecie ze słomy naczynia zasobowe, czy kapelusze. Ale w opisie kultur chłopskich takie określenia pojawiają się nagminnie. Sztuka może oznaczać zarówno kategorię przedmiotów jak i efekt wartościowania, gdy mówimy, że coś jest, a coś nie jest sztuką. Te same podtarzańskie obrazy na szkle, dyskryminowane w osiemdziesiątych latach ubiegłego stulecia, po doświadczeniach awangardy artystycznej początku wieku, stają się cenioną, poszukiwaną dziedziną sztuki ludowej. Rzeźba w kamieniu, zwłaszcza nagrobna, nie była przez lata dostrzegana w kategorii sztuki, i to ludowej, zbyt mało bowiem różniła się od rzeźby oficjalnej, akademickiej, prowincjonalnej. Z kolei pomijano malowidła strzelnic, karuzel, wyroby jarmarczne, dewocjonalia - ponieważ nie odpowiadały przyjętym wówczas kryteriom artystycznym. Wprowadzenie pojęcia stylu do sztuki ludowej w trzydziestych latach przez Piwockiego zgodne było z intuicją wielu obserwatorów kultury chłopskiej, wyodrębniało bowiem formy doskonałe artystycznie, a przy tym odrębne od tych, które występowały w kulturze mieszczańskiej, w sztuce reprezentacyjnej. Sztuka ludowa stawała się w ten sposób partnerem "wielkiej" sztuki, dopełniając ją wartościami, które dawały się dostrzec i ocenić właśnie z pozycji tej sztuki. Z pojęciem stylu wiązała się świadomość dystansu, wyróżniającego sztukę ludową od nie-ludowej. Kierowało to uwagę badających na analizę dzieł, ornamentu, zasięg form itp. Takie widzenie sztuki ludowej w kategoriach formy, odrębności cech regionalnych, znalazło dodatkowe uzasadnienie w okresie dezintegracji dawnej kultury chłopskiej i wyizolowania się z niej tzw. współczesnej sztuki ludowej. Powodowało to zawężenie pola zainteresowań kulturą wsi, a co za tym idzie, wątpliwą przydatność określenia "sztuka ludowa" w badaniach nad kultura za- �190 równo dawnej wsi, jak i współczesnej. Użyteczność pojęcia jest więc: w badaniach naukowych ograniczona. Popularne w publicystyce, w literaturze etnograficznej może występować jedynie jako hasło, znak w1:kazujący na tematykę, którą podejmuje piszący. Ale nawet wówczas pożądane jest, aby konkretyzując to pojęcie miano na uwadze cechy, charakterystyczne dla wytworów kultur chłopskich typu ludowego, jak: - bezpośredni związek z kulturą regionu, w obrębie którego dany wytwór powstał, bądź został adaptowany; - funkcjonowanie w ramach kultury środowiska, w którym wytwór zaspokajał zarówno potrzeby estetyczne jak też inne: kultowe, prestiżowe, wyróżniające grupę, podkreślające więź z przeszłością, pobożność, pracowitość, walory twórców bądź posiadaczy; - zgodność z upodobaniami estetycznymi środowiska (tam gdzie może ono wybierać); - powszechność występowania form, przesądzająca o ich typowości; - zgodność z tradycją lokalną, przekazywaną w drodze praktyki, z pokolenia w pokolenie, co sprzyjało istnieniu ciągłości podstawowych schematów, przekształcanych w licznych wariantach; Na związek z konkretną społecznością wskazuje posługiwanie się określeniami, które odwołują się do specyfiki form, charakterystycznych dla regionu: sztuka ludowa kurpiowska, łowicka, kaszubska, góralska itd. W odróżnieniu od sztuki ludowej społeczności chłopskich, o silnym jeszcze poczuciu własnej tożsamości i odrębności kulturowej, tak zwanaw s pół c z e s n a s z t u k a l u d o w a jest zjawiskiem jakościowo różnym, podobnie jak różny jest folkloryzm od folkloru. Wyznacznikiem jej jest styl. Ma ona bowiem być rozpoznawalna jako rodzima, polska. Podtrzymywanie przy życiu tej sztuki wynika zarówno z faktu istnienia znacznej liczby tzw. twórców, znających jeszcze z bezpośredniego przekazu dawne formy i sposoby wytwarzania, jak też i z opieki nad nią, sprawowaną przez różne instytucje. Jednym z argumentów po wojnie na rzecz tej opieki było traktowanie jej w kontekście ideologicznym, początkowo w procesie legitymizacji władzy, później jako formę aktywności kulturalnej opartej o tradycję. Obecnie tzw. współczesna sztuka ludowa funkcjonuje przede wszystkim w sferze turystyki, jako pamiątka z Kraju. Określeniem współczesna sztuka ludowa obejmuje się: - wyroby o cechach ludowych, spotykane w sklepach "Cepelii", na konkursach i wystawach, tworzone zgodnie z tradycyjnymi schematami (np. hafty, pisanki), - wyroby "ludowo-podobne", o charakterze pamiątkarskim, wytwarzane przez chałupników, w zakładach "Cepelii", przez amatorów, - rzeźby i obrazy pochodzące z ośrodków, których styl został uznanv -.-, ludowy, akceptowane przez etnografów, wyróżniane. znajdujące �191 podtrzymanie w pracach innych twórców w danym regionie (np. rzeź,ba ośrodków paszyńskiego, łukowskiego, konińskiego, obrazy na szkle z Podhala). Charakteryzując współczesną sztukę ludową należy zwrócić uwagę na to, iż jest ona podtrzymywana przy życiu bodźcami z zewnątrz. Bez nich przestałaby raczej istnieć. Sztuka ta tworzona jest na marginesie kultury wsi, często nie aprobowana przez środowisko, nie odpowiada bowiem jego upodobaniom estetycznym. Tworzona jest dla odbiorcy nieznanego, z miast, kolekcjonerów i turystów z zagranicy. Nawet gdy jest wytwarzana przez ludzi ze wsi, zgodnie z miejscowymi tradycjami, z tych samych, bądź podobnych materiałów, bywa kontrolowana przez "nadzór etnograficzny", który stoi "na straży" czystości form, pomaga w adaptacjach dawnych form (ornamentów) do nowych zastosowań. Wciąż jeszcze znaczną rolę w wytwarzaniu tej sztuki odgrywają ludzie pamiętający tę sztukę z lat dzieciństwa, przejmujący tradycje jej wytwarzania od starszych pokoleń. Wciąż jeszcze istnieją dziedziny, w których tradycja jest bezpośrednia i silna (np. tkactwo, tkaniny dwuosnowowe). Pojęcie współczesnej sztuki ludowej ma niewielkie znaczenie w opisie kultury obecnie istniejącej wsi. Wydziela z rzeczywistego obrazu tej kultury tylko wycinek, zazwyczaj nie będący już dla tego obrazu charakterystyczny. * ZBIGNIEW JASIEWICZ KULTURA LUDOWA A LUDOWOŚĆ KULTURY W moich pracach rzadko posługiwałem się terminami "kultura ludowa" i "ludowość". Do stosowania tych terminów nie zachęcała mnie problematyka uprawianych przeze mnie badań. Były to bowiem studia nad dziejami wybranych dziedzin kultury wsi albo nad współczesnością, ujmowaną w kategoriach procesu przeobrażeń kulturowych, zarówno w Polsce jak i w Azji Środkowej. W badaniach tych bardziej przydatne były takie terminy jak "kultura wsi", "kultura etniczna" i "kultura tradycyjna". Przed użytkowaniem terminów "kultura ludowa" i "ludowość" powstrzymywała mnie także ich wieloznaczność, a ponadto stosowane przy ich pomocy wartościowanie. Związany młodością z małym miastem w Wielkopolsce, terenem z tradycjami raczej funkcjonalnych niż stanowych podziałów społecznych, odczuwałem fizyczną wręcz niemożność posługiwania się łatwymi wyróżnieniami społecznymi i kulturowymi. Zna- �192 czenie terminów "lud", "ludowość" i "kultura ludowa" zmieniało się jednak nie tylko w odbiorze społecznym ale także w nauce. Dyskusje poszerzające i precyzujące zakres znaczeniowy pojęcia "kultura ludowa" mogą umożliwić jego stosowanie również w badaniach społeczności współczesnych. W etnologii polskiej rozumienie terminów "kultura ludowa" i "ludowość" sytuuje się dzisiaj wzdłuż dwóch krzyżujących się osi. Pierwsza z nich, nazwijmy ją osią "epistemologiczną", wskazuje na sposób badania rzeczywistości. Na jednym z jej biegunów znajduje się przedstawienie kultury ludowej i ludowości jako zjawiska rzeczywistości, przez badacza jedynie rejestrowanego i interpretowanego, na drugim natomiast ich wyobrażenie jako abstrakcji, niekiedy w postaci modelu. Druga oś, "ontologiczna", informuje z kolei o przyjętym obrazie świata kultury i wyznaczonym w nim miejscu dla kultury ludowej i ludowości. Tutaj na jednym biegunie mamy koncepcję kultury ludowej i ludowości jako kategorii socjologicznej, związanej z nie elitarnymi warstwami społecznymi, głównie chłopstwem, oraz kategorii historycznej jako formacji ukształtowanej w okresie feudalizmu, rozkwitłej w XIX wieku po zniesieniu pańszczyzny i zanikającej na początku XX wieku w związku z impaktern kultury społeczeństwa industrialnego. Na drugim biegunie tejże osi znalazło się wyobrażenie kultury ludowej, a raczej ludowości, jako zjawiska interspołecznego, właściwego różnym klasom i warstwom, i ahistorycznego, nie związanego z czasem. Tak rozumiana ludowość nie jest kulturą lub subkulturą pewnej grupy ludzi, nie jest subkulturą, ani też kulturą określonego czasu a aspektem kultury, zawsze w niej obecnym. Pragnę podkreślić znaczenie rozróżnienia między "kulturą ludową" a "ludowością w kulturze" ujawniającego się w porządku ontologicznym ale ingerującego również w sferę poznania. "Kultura ludowa" to pewien system związany z określonymi warunkami społecznymi i historycznymi, pewna całość. Myśląc w ten sposób nie musimy być nieświadomi segmentarności, cząstkowości, otwartości, "miękkości" kultury ludowej, rozumianej najczęściej jako kultura chłopska, występującej w ramach wielowarstwowego społeczeństwa, obok i razem z innymi kulturami i subkulturami. Skłonni jednakże jesteśmy przyjąć, że odrębność warunków bytowania (tu nasz ekonomizm), nieprzenikalność barier społecznych (socjologizm), charakter "ludu" (tu psychologizm), tworzą system kulturowy zintegrowany, "twardy", mający siłę nie tylko utrzymywania swej odrębności ale i przekształcania elementów wdzierających się z zewnątrz, a także przekazywania treści na zewnątrz. W systemie kultury ludowej wszystko staje się ludowe, bez względu na to czy to będzie strój żołnierza, kształt monstrancji czy subtelna idea. Uzasadnienia dla takiego wyobrażenia kultury ludowej jako systemu najchętniej poszukujemy w �193 XIX wieku, po zniesieniu pańszczyzny. Wówczas to nadanie podmiotowości chłopom (ekonomicznej, prawnej, politycznej) i rozwój stosunków kapitalistycznych umożliwiły im wyrażanie uznanych przez nich wartości. Czyżby zatem tak budowany model "kultury ludowej" miał odpowiadać krótkiemu tylko okresowi, na granicy ustrojów? Co z okresem poprzednim, ustrojem folwarczno-pańszczyźnianym, który powodował, że chłop nie decydował nie tylko o sprawach gospodarczych lub przynależności religijnej ale również o założeniu przez siebie rodziny? Czy ustrój ten umożliwiał utrzymanie kultury ludowej jako systemu. A może tak rozumiana kultura, jeśli chcemy ją widzieć jako kulturę długiego czasu, przetrwała na terenach, do których nie dotarł, nie umocnił się ustrój folwarczno-pańszczyźniany, takich jak choćby Kurpie i Podhale bronione warunkami środowiska geograficznego i społecznego i rozproszone po Polsce wsie czynszowe, stanowiące enklawy innych stosunków społeczno-ekonomicznych? W modelu kultury ludowej jako systemu musimy uwzględnić jej zmienność, przekształcanie się w zależności od zmieniających się warunków. Model ten, ważny dla etnologii, wymaga nowego przemyślenia i zintegrowania wiedzy o chłopach, tej historycznej, ekonomicznej, socjologicznej i antropologicznej. W myśleniu o "ludowości w kulturze" przyjmujemy inną perspektywę. Umieszczamy bowiem elementy, treści, przejawy i aspekty "ludowe" i "ludowości" poza systemem kultury ludowej. Ten sposób myślenia kieruje uwagę nie na to, co jest całością, w której wszystko lub prawie wszystko jest lub staje się "ludowe", a na to co jest "ludowością", co jest częścią, cechą w systemie, który nie jest ludowy. W modelu "ludowości w kulturze", który musi uwzględniać kontekst "ludowości", jesteśmy jednocześnie zobowiązani wyróżnić dwa jej rodzaje. Z jednej strony są to elementy i przejawy genetycznie powiązane z kulturą ludową jako systemem, które z niego wyszły i oddzieliły się w przestrzeni społecznej lub w czasie, z drugiej takie, które takich genetycznych związków nie mają. W pierwszym przypadku mówimy o elementach ludowych, śledzimy ich genezę i sposób docierania do środowisk nieludowych, analizujemy ich przekształcenia i miejsce również we współczesnym społeczeństwie. W drugim stwierdzamy występowanie treści "ludowopodobnych" lub "typu ludowego" i mniej interesuje nas ich rodowód i perypetie historyczne a bardziej to, w jaki sposób wyróżniają się i różnicują kulturę. Wyżej napisałem o dwóch osiach, zgodnie z którymi uporządkować można poglądy na kulturę ludową i ludowość w kulturze. Napisałem tak dlatego, że w każdej w zasadzie wypowiedzi na temat tych pojęć odkryć można informacje zarówno o sposobie ich badania jak i przyjętym dla nich miejscu w obrazie kultury. Są to osie krzyżujące się a nie równo13 Luci t. LXXIV �194 ległe z tego z kolei powodu, że poglądy wzdłuż nich rozmieszczone nie muszą sobie towarzyszyć w porządku określonym przez linie równoległe. Układ par poglądów na kulturę ludową i ludowość jako odbicie rzeczywistości i system kulturowy z jednej strony, a jako model i aspekt kultury z drugiej, choć zapewne najbardziej prawdopodobny, nie jest jednak jedynie spotykanym. Pojawiła się możliwość łączenia stanowisk z różnych miejsc na osiach a również, w związku z wieloznacznością terminu, prezentowania przez jednego badacza poglądów z obu biegunów osi jednocześnie. W myśleniu o kulturze ludowej pozostaję pod silnym wpływem sposobów badania przyjmowanych przez J. Bursztę. W jego pracach właśnie znakomicie śledzić można nie tyle zresztą zmianę poglądów na kulturę ludową i ludowość co poszerzanie rozumienia pojęcia, włącznie z akceptacją dla nowych znaczeń terminu. Potrafił zarówno przedstawiać kulturę ludową i ludowość jako rzeczywistość bezpośrednią, przeżywaną w sposób indywidualny przez badacza, umiał bowiem żyć w jej galicyjskiej przede wszystkim odmianie, a jednocześnie wyróżniać dystynktywne jej cechy i tworzyć modele. Zajmował się nią głównie jako zjawiskiem związanym z chłopstwem, historycznym, przy czym granice dla tradycyjnych społeczności wiejskich wyznaczał na okres I wojny światowej, ale zarazem śledził jej trwanie reliktowe i przekształcenie w folkloryzm i gotów był przyjąć koncepcję folkloryczności, traktowanej jako bliska ludowości, jako uniwersalnego aspektu kultury. Myśl o pozasocjologicznym i pozahistorycznym wymiarze kultury ludowej i ludowości jako o specyficznych treściach i szczególnej formie przekazu pojawiła się już zresztą dawniej. Pierwszym, który ją w Polsce wyraźnie sformułował, był chyba J. S. Bystroń. Rozważania nad ludowością lub myśleniem "ludowym", jako aspektem obecnym także w kulturze społeczeństw nowoczesnych, wzbudzają moje zainteresowanie jako próba przerzucenia pomostu między dawnym a obecnYm przedmiotem badań etnologicznych. Od dawna bowiem nie godziłem się z ograniczeniem pola badawczego naszej dyscypliny do "tradycyjnej" kultury ludowej. Od dawna także zauważałem linię rozwoju historycznego etnologii wskaz'-.ljącą na stopniowe przechodzenie od badania obcych, poprzez badanie kultury chłopskiej - "swoich obcych", do studiów nad kulturą własnego społeczeństwa i kulturą ludzkości i przekształcania się etnologii z nauki o kulturach szczególnego tyP;] w naukę także o uniwersalnych aspektach i przejawach kultury. Tak pomyślaną ludowość kultury wyróżnić można przez v/skazanie na specyficzny sposób istnienia: spontaniczność, nieoficjalnc'';E:, tradycyjność, przekaz raczej bezpośredni, zaspokajanie okazjonalnych potrzeb współżycia i komunikacji, również w okresach napięć i nagłych prze- �195 mian społecznych. Nie jest to już kultura części społecznej ale sytuacji i nastroju. Współistnieje z kulturą masową, jak również z innymi typami kultury, ale równocześnie tworzy dla nich alternatywę i mechanizm przejścia w inną jakość kulturową. W żaden sposób nie stanowi jednakże jakiegokolwiek systemu kulturowego zamykającego człowieka ale mnożliwia wyjście poza ramy tego, który nas obowiązuje. Szczególnie wówczas, kiedy jesteśmy nim zmęczeni lub dostrzegamy niedostatki norm stanowiących ten system. Coś z tego wyrażają popularne powiedzenia Raz na ludowo - i - Ale folklor - kiedy wydaje się nam, że porzuciliśmy ustalony sposób myślenia i postępowanie lub obserwujemy kogoś, kto zachowuje się w sposób nieoczekiwany dla środowiska. Potoczne rozumienie "ludowości" i "folkloru" oczywiście zakłóca nasze usiłowania nadania terminom pożądanego przez nas znaczenia. Pojawia się bowiem również wartościowanie o kierunku przez nas nie zamierzonym. Tak użyte określenia, szczególnie wówczas, kiedy stosujemy je dla opisu sytuacji, w których nie uczestniczymy a tylko obserwujemy, mogą oznaczać również prostactwo, niedostosowanie, prymitywizm. Zobowiązani jesteśmy jednakże kontynuować próby wypracowania takiego pojęcia ludowości, które może stanowić narzędzie typologizacji uniwersalnych przejawów kultury. Piszę o kontynuacji dlatego, że pojawiły się już interesujące poszukiwania w tym zakresie dość licznej już grupy polskich etnologów i folklorystów, które godne są uwagi. Przegląd sposobów rozumienia terminu "kultura ludowa" w skali szerszej niż polska mógłby być interesujący i ważny. Nie mamy jednak, jak dotąd, takiego przeglądu. Wiadomo skądinąd, że podobnie jak w Polsce, również gdzie indziej zniechęca etnologów i antropologów do jego stosowania przede wszystkim wieloznaczność terminu a także, jak to miało miejsce głównie w Niemczech, związek z nacjonalizmem, przekształconym w ludobójstwo. Użycie terminu "kultura ludowa", tak łatwe w ustach etnologa polskiego, zawsze wywołuje w kontaktach z etnologami z innych krajów pytanie o przyjmowane jego znaczenie. Z róż·nych powodów, w Wielkiej Brytanii np. w związku z przekonaniem o wczesnym zaniku kultury chłopskiej, a nawet z powątpiewaniem, czy taka kultura w postaci kontynentalno-euroazjatyckiej kiedykohviek miała tam miejsce, chętnie sięga się po terminy zastępcze. Jednym z nich jest "kultura popularna", który jako opozycję nie ma już "kultury pańskiej", lub "kultury warstw wyższych" a pozbawioną już tak vlyraźr'ych odniesień do władzy i posiadania "kulturą elitarną" lub "kulturą oficjalną". "Kultura ludowa" zachowuje jednak swoją żywotność jako kć'.tegoria analityczna w nauce wielu krajów europejskich służąc albo '.vskazywaniu różnic w kulturze współczesnej (tu choćby dwukrotnie wydawana przez H. Bausingera Volkskaltur in der techni:;chen WeU) lub �196 też wyjaśnieniu procesu kształtowania się i funkcjonowania kultury narodowej (por. np. studia zawarte w t. XIX, z. 1, "Ethnologia Europea" z roku 1989 i wcześniejsze prace J. Burszty). Nadal także pomaga w różnicowaniu kultury współczesnej na dwa przeciwstawne sobie poziomy lub wyodrębnione segmenty, o czym mówi np. użyta przez E. Gellnera opozycja "folk world" i "world of the scholars". Znamienne jest jednak, że obecnie rzadziej mówi się o kulturze ludowej jako o systemie ("folk world", "folk life", "folk culture"), natomiast częściej o elemencie, nurcie, przejawie w ramach zróżnicowanej całości "folkways", "narodnoje tworczestwo", "tradition populaire" , "folk religion", "folk medicine" "narodna ja tiechnika", "folk art", "folk music", "folk tales" etc.). Czy terminy "kultura ludowa" i "ludowość" będą nadal stosowane? Pierwszy z nich jest nadal ważny w etnologii czy antropologii historycznej, w której pozwala na wydzielenie całości kulturowych, opartych na dawnych podziałach społecznych. W badaniach, w mniejszym stopniu nawiązujących do ujęć antropologicznych, bywa jednak zastępowany przez inne terminy, bądź to bardziej społecznie konkretne (kultura chłopska, kultura plebejska), bądź też środowiskowe (kultura wiejska). Drugi natomiast może znaleźć zastosowanie w kwestionowaniu jednorodności naszej współczesnej kultury i innym niż dotąd jej różnicowaniu. Musimy być jednak świadomi, że "ludowość" i jej przymiotnikowe formy, użyte dla określenia pewnych cech, przejawów czy aspektów kultury współczesnej mają konkurencję w innych terminach. Niekiedy łatwiej jest powiedzieć, że coś ma charakter lub należy do typu "magicznego", "mitycznego", "tradycyjnego" czy nawet "prymitywnego", w antropologicznym sensie tych określeń, niż "ludowego". Pojawia się pytanie o to, czy potrafimy opracować nową, logiczną i atrakcyjną koncepcję "ludowości" i a to, czy przywiązanie do tradycji zobowiązuje nas do obrony terminu za wszelką cenę. * JACEK KOLBUSZEWSKI KULTURA LUDOWA Kto wie, czy najtrudniejsze nie jest nia dotyczące tzw. spraw oczywistych ... polskiej i literatur zachodniosłowiańskich rej związki literatury wysokiego obiegu nie bardzo ważne), a także różnorakimi się na różnych pograniczach literatury udzielanie odpowiedzi na pytaZajmując się historią literatury (najczę5ciej słowackiej, w któz folklorem stanowią zagadniezjawiskami, nieraz sytuującymi (ergo tzw. literatury pięknej), �197 takimi więc, jak wierszowane epitafia, gazetowe horoskopy, ludowe wierszowane listy bądź twórczość tak dziś zwanych poetów ludowych (czasem oficjalnie zarejestrowanych w Stowarzyszeniu Twórców Ludowych), a siłą rzeczy próbując w związku z nimi czy to badać, czy choćby tylko charakteryzować związane (na różne sposoby) z nimi szersze teksty kultury, nieraz przybierające postać fenomenów przestrzennych, takich jak cmentarz bądź (nawet) jakiś region (np. Tatry, Podhale, Zaolzie), s i ł ą r z e c z y, nawet gdybym tego chciał uniknąć (prawda, bywało i tak, że w związku z trudnościami terminologicznymi istotnie \lnikać czasem chciałem), musiałem nieraz operować zarówno pojęciem "kultury ludowej", jak implikowanymi przez nie pojęciami "literatury ludowej", "ludowej religijności" etc. etc. I prawdą jest, że niemal zawsze operowanie tymi pojęciami sprawiało jakieś kłopoty, wiązało się z przezwyciężaniem, czasem dziwnych, trudności - a sądzę, że los taki jest udziałem niemal każdego badacza literatury, który, dobrowolnie czy poniewolnie, niezwykle często musi odbywać wycieczki na szlaki, po jakich chadzają inne - prawie zawsze bliskie sercu historyka literatury nauki, takie jak etnografia i etnologia, folklorystyka, antropologia kulturowa. Bywa zresztą i tak, że historyk literatury poniewolnie m u s i przyjmować na siebie rolę nie tyle może etnografa i etnologa, co folklorysty, bardzo bowiem często zjawiska badanej przez niego literatury artystycznej tak głęboko i mocno zakorzenione są w folklorze bądź tym, co zwykło się określać mianem kultury ludowej, że bez pojęcia i wyjaśnienia sposobu ich istnienia w pierwotnym, macierzystym kontekście, niemożliwe jest rozwiązanie własnych problemów literackich. Wówczas to mocniej dają a sobie znać problemy i trudności terminologiczne, świadomość zaś, że są one także udziałem owych "innych" dyscyplin naukowych, właśnie etnografia, etnologia etc., ani trudności, wobec których staje wówczas badacz literatury, ani też jego zakłopotania nie umniejszaja. Bywa zresztą i tak, że badacz literatury musi - niejako - "brać odpowiedzialność" za sposób definiowania pewnych pojęć, np. w wypadku pojęcia (współczesna) "literatura ludowa". Tu zaś z doświadczeń własnych przypominam sobie te długie i trudne medytacje, gdy w 1983 roku wydawałem, tj. opracowywałem, przygotowywałem do druku i opatrywałem posłowiem - na zlecenie STL - zbiorek wierszy Tadeusza Sieraja z Bielawy, którego ostatecznie określiłem mianem "niefolklorystycznego poety ludowego", mając pełną świadomość, że Sieraj wprawdzie pochodzi ze wsi, ale w gruncie rzeczy przez większość życia był - w sensie źródeł utrzymania - robotnikiem, tym zaś, co sprawia, że trzeba go uważać za "poetę ludowego" (Tadeusz Staich nie przypadkiem od tego określenia wolał inne: poeta chłopski), jest specyficzny, właśnie chłopski, jego związek emocjonalny z z i e m i ą. W tG\kim rozumieniu �198 rzeczy kategoria "ludowości" nie ma już wiele wspólnego z jej tradycyjnym pojmowaniem jako pewnej pochodnej "wiejskości". Dzisiaj już nie ma poetów ludowych (znów: Staich by rzekł: chłopskich) - analfabetów, nie znaczy to jednak, że nie ma zjawiska, dla którego nazwaniem najlepszym jest określenie "poezja ludowa". Fakt, że ktoś te wiersze pisze, nieraz na maszynie, dziwić nie może, jak w gruncie rzeczy dziwić też nie może fakt, że takim poetą - wiejskim, chłopskim, a w takim sensie ludowym, jest np. absolwent technikum rolniczego. Ujmując rzecz trochę żartobliwie, rzec by można, że jedną z siedmiu plag egipskich współczesej humanistyki jest ogromny rozrost metodologii i wiąże się z nią w nieunikniony sposób, absorbująca i nieraz męcząca, konieczność metodologicznej autokontroli. To ona zmusza do czujności i ostrożności w operowaniu różnymi pojęciami, ona też trochę paradoksalnie - zmusza badaczy różnych zjawisk do wprowadzania "definicji operacyjnych", wskazujących na przyjęty w danej pracy i do potrzeb zbadania danego, konkretnego zjawiska, sposób rozumienia pewnych terminów i pojęć, w tym także tych wielkich pojęć zbiorowych, takich właśnie, jak "kultura ludowa" i jego pochodne (np. "literatura ludowa"). Z drugiej jednocześnie strony coraz częściej w licznych, coraz liczniejszych, a wcale nie pozbawionych prawdziwie istotnych wartości, pracach (i to z różnych dziedzin wiedzy, obserwuję to nie tylko w literaturoznawstwie, także w folklorystyce, najczęściej jednak w najszerzej pojmowanej antropologii kulturowej) mamy do czynienia ze swoistą ucieczką od owej presji metodologii. Rzekłbym, że jest to ucieczka w dyskursywne rozumienie terminów i pojęć, czasem bardzo tradycyjne, czasem polegające na jakby udawaniu, że owych problemów i trudności po prostu nie ma. Przypomina to trochę myślenie typu: "Koń, jaki jest, każdy widzi", nie sądzę jednak, by musiało to zaraz być przedmiotem kpin, gdy rezultatem pracy jest rzetelne opisanie jakiegoś zjawiska. Mógłbym tu wymienić wiele takich właśnie prac, nie uczynię tego jednak świadomie, po prostu, by kogoś nie urazić, by nie zostać zrozumianym opacznie. Faktem atoli jest, że ta, wyżej scharakteryzowana sytuacja, powoduje ogromne skomplikowanie. Z jednej bowiem strony mamy do czynienia z sukcesywnym wzrostem liczby definicji podstawowych pojęć (ile jest definicji pojęcia "kultura"?), z drugiej z jakimś racjonalnie irracjonalnym pomijaniem owych definicji, co siłą rzeczy jednak ogromnie komplikuje ogólny stan wiedzy o pewnych zjawiskach ... Nauki humanistyczne to mają do siebie, że częściej niż w innych działach nauki wyniki badań realizowanych kiedyś - kiedyś, przy zastosowaniu zupełnie innej niż dzisiejsza metodologii i zupełnie innego aparatu pojęciowego, zachowują aktualność i trwałą wartość. Tradycja �199 własnej dyscypliny bywa dla humanisty niejednokrotnie obligacją (prawda, bywa i balastem), fakt ten zaś w sporym zakresie dotyczy właśnie aparatu pojęciowego. Historyk literatury czy folklorysta musi się zatem bardzo poważnie liczyć ze sposobem pojmowania pojęcia "kultura ludowa" np. przez Henryka Biegeleisena, co oczywiście znów nie znaczy, że ma się bezkrytycznie godzić na dawne definicje i dawne sposoby stosowania różnych pojęć. Zarazem jednak widząc dzisiaj różne zjawiska kultury ostrzej, godzić się chyba trzeba z tym, że stworzenie jednoznacznie ostrych definicji pewnych pojęć zbiorowych jest już prawie niemożliwe, zwłaszcza wobec faktu, że w polu naszego widzenia pojawiają się liczne fenomeny sytuujące się na pograniczach np. ("tradycyjnie rozumianej") kultury ludowej, masowej i popularnej. Jakże zatem rozumiem dzisiaj pojęcie "kultura ludowa", jak widzę jego rozumienie i zastosowanie w nauce współczesnej i jakie widzę możliwości jego zastosowania w przyszłym rozwoju nauki (ale nie powiem: etnografii i etnologii, powiem natomiast: w badaniach nad literaturą i w folklorystyce)? Zacznę od korlca, od kwestii trzeciej. Sądzę oto, iż utrzymanie i zastosowanie pojęcia "kultura ludowa" jest tu tyleż celowe i pożądane, ile konieczne, po prostu dlatego, że nic na to nie wskazuje, by w obrębie interesujących mnie nauk miał się dokonać taki monstrualny przewrót metodologiczny, który by uwolnił je od konieczności zajmowania się zjawiskami w zakres tego pojęcia wchodzącymi. Utrzymanie i stosowanie tego terminu, przy całej zmienności jego znaczenia, o czym za chwilę, jest celowe także i ze względu na konieczność utrzymania tradycji, to znaczy harmonijnej, płynnej linii rozwoju owych dyscyplin nauki. Operując przykładem pewnie trochę przesadnym powiem, że gdybyśmy chcieli z tego pojęcia ("kultura ludowa" - "literatura ludowa") zrezygnować, przypominać by to musiało sytuację chęci zrezygnowania w nauce o literaturze np. z pojęcia "literatura romantyczna" albo "romantyzm" (obserwując współczesne literaturoznawstwo słowackie widzę, do jakich absurdów doprowadziło ono sposób widzenia literatury przełomu XIX i XX wieku oraz początków XX wieku tylko przez niechęć do wprowadzenia w ramy zjawiska "modernizmu" kategorii "dekadentyzmu"). Jeśli się jakiegoś bytu nie nazywa, to wcale nie znaczy, że on nie istnieje, że nie istniał, że jego obecność nie determinowała kształtu myślenia w przeszłości. Sądzę wreszcie, iż rozważna świadomość, iż badając pewne zjawiska dotykamy spraw, które mogą ontologicznie sytuować się na wspomnianych pograniczach kultury masowej, popularnej i "ludowej", powinna naukę i badacza uchronić przed rażącymi błędami i zmyleniem szlaku na drodze do poznania prawdy o człowieku i kulturze. Wydaje mi się nadto (tu już rzecz dotyczy ściślej �200 drugiego pytania), iż tak we współczesnej nauce o literaturze, jak we współczesnej folklorystyce rozumienie interesujących nas pojęć wyzwolone zostało z jakiejś dogmatycznej ortodoksyjności, że rozumie się je elastycznie, czego miarą i dowodem jest na przykład profil tematyczny czasopisma "Literatura Ludowa", na którego łamach sam miałem przyjemność ogłaszania drukiem prac dotyczących wierszowanych nagrobków (przecież nie tylko "wiejskich", bo w większości "miejskich", ba faktycznie drobnomieszczańskich) czy gazetowych horoskopów. Sądzę zatem, że rozsądną i zdrową tendencją współczesną jest elastyczne poszerzanie pojemności terminów "kultura ludowa" i "literatura ludowa", co - powiem wprost - piszącemu te słowa po prostu odpowiada. Idzie tu o ten kierunek poszerzania i zmiany zakresu, który wiąże się z modyfikacjami, historycznymi przemianami kultury w XIX i XX (choć nie tylko, procesy wcześniejsze także w jakiejś mierze wchodzą tu w rachubę) wieku, o ten zatem kierunek przemian, który sprawił, że obok tradycyjnego pojęcia folkloru wiejskiego pojawiła się w badaniach kategoria folkloru miejskiego czy folklorów różnych grup zawodowych. Rzecz w tym, iż szeregu wchodzących tu w rachubę zjawisk nie da się zdefiniować i określić w ramach takich pojęć, jak "kultura popularna" czy "kultura masowa", faktycznie będąca często antytezą "kultury ludowej". Wreszcie pytanie pierwsze, chyba najważniejsze. Prawdą jest, że piszący te słowa chętnie by się wykręcił od udzielania na nie odpowiedzi, tak, jak faktycznie nie dał jawnej deklaracji metodologicznej w książce "Wiersze z cmentarza" (notabene wydanej przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze). Definiując pojęcie "kultura ludowa" trzeba by się zdeklarować co do sposobu rozumienia pojęcia "kultura". Ryzykując tylko formalnie, bo nie merytorycznie, żartobliwe ujęcie sprawy powiem zatem, iż za Selmą Lagerloff rozumiejąc kulturę jako to coś, co zostało po tym, co było, pojęcie "kultury ludowej" rozumiem jako historycznie zmienne i o nieostrych granicach, w zgodzie ze zmiennością tego rozległego kompleksu zjawisk, który stanowi o kulturalnej aktywności i kulturotwórczych zdolnościach różnorakich, a więc nie tylko wiejskich, społeczności. Mając tu na myśli - by użyć słów Antoniny Kłoskowskiej "symboliczną kulturę realizacyjną dominujących mas społeczeństwa" myślę wszelako, iż jednym z podstawowych wyróżników (siłą rzeczy wraz z przemianami społecznymi również wydatnie się zmieniającej) kultury ludowej jest to, że podlegając oddziaływaniu infrastruktury instytucjonalnej, nie jest ona jednak wytworem tej infrastruktury w przeciwieństwie do "sterowanej" kultury masowej czy kultury popularnej. Sądzę, iż "kultura ludowa" do własnych potrzeb adaptuje pewne zjawiska w infrastrukturze, wykorzystuje je, wyposaża w znaczenia �201 i wartości (casus kościół, jarmark, wesele, izba, szałas pasterski ale nie: wydawnictwo, dom kultury etc.). Godząc się zatem, iż tzw. folkloryzm jest jednym z godnych uwagi zjawisk w kulturze współczesnej, sądzę, że w klasyfikacjach właściwym dla jego przejawów miejscem są obszary kultury masowej czy popularnej, nie zaś - ludowej. Niemodne to dzisiaj w nauce słowo, przecież jednak go użyję, twierdząc, iż w moim najlepszym przekonaniu istotnym wyróżnikiem kultury ludowej (teraz już b e z cudzysłowu) jest jej autentyczna spontaniczność. Wymyka się ona zatem statutom i regulacjom instytucjonalnym, ideologicznym programom. Dlatego wbrew krytycznym opiniom wybitnych autorytetów (na przykład prof. Kłoskowska) skłonny jestem doceniać rolę indywidualizmu i autonomii kultury ludowej jako czynników ustawiających ją opozycyjnie wobec konformizmu i standaryzacji kultury masowej. Nie oznacza to oczywiście niedoceniania na przykład roli integracyjnej kultury masowej - znaczy tylko tyle, że integracyjna funkcja kultury ludowej skuteczność swą zawdzięcza temu przede wszystkim, że nigdy przez nikogo nie była dekretowana, gdy folkloryzm w kulturze masowej i popularnej z identycznej funkcji wywiązuje się kiepsko tylko dlatego, że jest zjawiskiem niejako po patronacku programowanym. W ten zaś sposób kultura ludowa w codziennym życiu kultury jest najbliższą sąsiadką tak kultury masowej, jak popularnej, wchodzi z nią w nieuniknione filiacje, konwergencje i związki, nieraz tak ścisłe, że przeprowadzenie między nimi linii podziału bywa arcytrudne jeśli nie wręcz niemożliwe. Jestem zatem przekonany, że kultura ludowa ani całkowicie dziś nie zanikła, ani też jej zakres wcale się nie skurczył, sądzę natomiast, że wraz z procesem przemian cywilizacyjnych, politycznych, ekonomicznych, społecznych etc., uległa ona istotnym przesunięciom i dzisiaj szukać jej trzeba nie w tradycyjnych społecznościach wiejskich (bo dzisiaj takich już prawie nie ma), ale na części tego samego obszaru społecznego, na którym rządzi kultura masowa wespół z kulturą popularną, z tym tylko, że kultura masowa i popularna niejako z zewnątrz, instytucjonalnie na ów obszar wchodzą, gdy kultura ludowa na nim powstaje - właśnie spontanicznie. Idzie mi zatem o te fakty i zjawiska, z jakimi badacz współczesności spotka się na odpuście, na cmentarzu, w czasie strajku, na politycznej manifestacji (tak - ale manifestacji dzisiejszej), w życiu różnych środowisk. I na takiej zasadzie prześlicznym przejawem współczesnej kultury ludowej jest dla mnie tzw. chusta rezerwisty i żałuję bardzo, że już nie zrealizuję jednego ze swoich dawnych marzeń i nie napiszę pracy o takiej chuście chłopaka idącego do cywila i śpiewającego "z kamieniem w ręku, z dzieckiem na ręku", troszkę pijanego - wódką i wolnością, a na ramionach z dumą noszącego ową chustę, na której współtowarzysze służby położyli swe autografy �202 i wymalowane są naj różniejsze symbole i znaki (nie napiszę tej pracy po prostu dlatego, że już ktoś inny pod kierunkiem prof. Rocha Sulimy taką pracę napisał!) ... * KRYSTYNA PIĄTKOWSKA KULTURA LUDOWA - KULTURA TYPU LUDOWEGO 1. Sądzę, że jeśli dziś kieruje się uwagę na "obrachunki definicyjne", tak istotne dla współczesnej praktyki etnograficznej, należy wypowiadać się z punktu widzenia przyjętego przez badacza paradygmatu etnologii. Postawię od razu pytanie: "kultura ludowa" czy "kultura typu ludowego"? Niektórzy etnografowie (ja także) używają obecnie określenia "kultura typu ludowego" jako oczywistego, adekwatnego do przyjętej przez nich koncepcji etnologii. Inni traktują "kulturę ludową" i "kulturę typu ludowego" jako synonimy, lub też zastrzegają sobie wymienność tych pojęć z powodów wyłącznie stylistycznych, podkreślając, iż każdorazowo chodzi o typ kultury i praktyki społecznej, w którym dominuje określony rodzaj waloryzacji światopoglądowej. Można postawić pytanie o sens takich uzasadnień, a także o przyczyny polaryzowania się opinii na ten temat - od pełnej akceptacji do negacji, wspartej twierdzeniem, że to "problem pozorny", że "wyważa się otwarte drzwi" itp. Jednakże opinie często arbitralnie odrzucające potrzebę jakichkolwiek modyfikacji terminologicznych - jednocześnie także sygnalizują występowanie problemu i jego wagę. Sam problem, jak się wydaje, ma istotne znaczenie dla współczesnej i zajmującej się współczesnością etnologii. Podstawowe są dwie sprawy: 1) zagadnienie ontologii (realności istnienia) "kultury ludowej" i swoistej epistemologii (stosunku modeli teoretycznych tworzonych w etnologii do rzeczywistości), które wiąże się z określoną refleksją filozoficzno-metodologiczną; 2) postulat "kultury typu ludowego" zamiast "kultury ludowej", zmieniający w efekcie optykę badania kultury wsi. Powyższe problemy łączą się w swoistą całość i w pewien sposób z siebie wynikają. Być może drugi z nich stanowi także konsekwencję konieczności zdefiniowania i dookreślenia na nowo pojęcia .•kultura lu- �203 dowa". W ujmowaniu tej kwestii zauwazyc można trzy główne tendencje: 1) przypisywanie kulturze ludowej tylko statusu historycznego, 2) wymienne stosowanie z terminami pokrewnymi w rodzaju: tradycyjna kultura chłopska, kultura wsi współczesnej, itp., 3) ujmowanie kultury ludowej jako zespołu zjawisk niekoniecznie związanych z realiami wiejskimi (tzw. ludowy kształt człowieka, kultura plebejska, nieoficjalna, kultura typu ludowego, itp.). Na usprawiedliwienie faktu pewnych różnic w rozumieniu tego pojęcia można powiedzieć, iż termin "kultura ludowa", wprowadzony do europejskiej myśli społecznej i naukowej w XIX wieku - od początku charakteryzował się wieloznacznością. Obciążony romantycznymi konotacjami "lud", był rozumiany jako naród, a zarazem jako synonim chłopstwa. Etiologia pojęć "sztuka ludowa", "twórczość ludowa" itp. - wywodzi się z określe11: "literatura ludowa", "idea ludowa", czy "słowo ludowe". Sam sposób, czyli figura myślenia o ludowości - jak twierdzi R. Sulima, bywa synkretyczna, wartościująca, stanowi wyraźne dziedzictwo romantyzmu. Dopóki kulturę ludową traktowano jako domenę ideologii społecznej, politycznej i artystycznej, nie powodowało to jakichś wewnętrznych perturbacji. Jednakże sytuacja zmieniła się, gdy uznano pojęcie "kultura ludowa" za podstawowe dla etnograficznej refleksji naukowej. Pojawił się bowiem problem, na początku raczej nie uświadamiany, potem bagatelizowany, a może tak trudny, że celowo nie podejmowany, a mianowicie: co stanowi przedmiot badań - czy ontologiczny aspekt zjawiska nazywanego kulturą ludową, czy jego model teoretyczny - czy mówi się o radykalnym konkrecie czy o radykalnej konstrukcji. Jeśli uwzględni się istotną rolę mechanizmu mityzacyjnego w refleksji etnograficznej - na plan pierwszy wybija się druga koncepcja. Skutkiem przenikania mechanizmów mitycznych do myśli naukowej jest m.in. integracja indywidualnego światopoglądu badacza z tezami o przedmiocie badań, interpretowanie faktów w imię określonych wartości i tworzenie hipostaz przy odwołaniu się do racjonalności nauki. A zatem można powiedzieć, że "kultura ludowa" czy "tradycyjna kultura ludowa" - to badawczy konstrukt teoretyczny, ukształtowany także pod wpływem wspomnianego mechanizmu mityzacyjnego. Kategorii tej nadaje się charakterystykę historyczną (w sensie ukonkretnienia czasowego, przestrzennego i społecznego) i przedmiotową. W konkretnych pracach etnograficznych "wypełnia się ją treścią" danych faktów etnograficznych. Wydaje się jednak, iż język radykalnego konkretyzmu nie pozwala na sformułowanie wielu podstawowych kwestii etnologicznych. Pojęcia w nim eksplikowane mają sens partykularny, ograniczony, często nie- �204 ostry. Z drugiej strony - prymat założeń metodologicznych w postępowaniu badawczym nasuwa rozwiązania modelowe; tzw. teoretyczny obraz świata nie ma bezpośrednich odniesień do konkretnej rzeczY'Nistości empirycznej - badacz odnosi się do niej poprzez zabiegi idealizacyjne. Można zatem wysnuć supozycję, iż etnolog akceptujący tezę o niemożliwej przekładalności "realnie istniejących" zjawisk kultury na jakikolwiek język opisu naukowego, musi przyjąć jako jedynie poprawne określenie - "kultura typu ludowego". Już samo pojęcie "typu" - sugeruje pewną k o n s t r u k c j ę myślową, a więc mającą charakter modelowy, służącą systematyzacji i naukowemu opisowi danej dziedziny rzeczywistości. Ale ta rzeczywista, potocznie odbierana rzeczywistość - jest zawsze w jakiś sposób \'.1 tym odbiorze zmityzowana, przepuszczona przez filtr określonej metody lub antymetody naukowej (czyli opowiedziana w pewnym języku teoretycznym), a więc stanowi jedynie "teoretyczną, naukową rzeczywistość", czyli radykalny konstrukt. Oczywiście w zależności od przyjętych założeń badawczych, twon~one konstrukcje nigdy nie będą prezentowały takiego samego stopnia "uteoretycznienia" konkretu. Zdaniem R. Sulimy postulat "kultury typu ludowego", a nie "kultury ludowej" zmienia zasadniczo optykę badania kultury wsi. Ujl11'..ljąC to zagadnienie szerzej można powiedzieć, że postulaty "typów kultur" wpisują się w swoisty kontekst współczesnej nauki, przełamującej dotychczasowe paradygmaty metodologiczne. "Typ kultury" ukazuje zatem jakby inny jej wymiar - wymiar głębokich znaczeń i tożsamości kultury przekraczającej temporalność i "historyczne uwarunkowania". W świetle takiego podejścia w innej perspektywie jawią się zasadnicze problemy etnologii - "kontakt kulturowy", "dialog", czy "zderzenie kultur". Podstawowe kryterium "typu ludowego" stanowi - podług Stommy - "izolacja świadomościowa" czyli "świadomość mityczna". Uogólniając zagadnienie można powiedzieć, iż kryterium dla sformułowania poszczególnych typów kultur będzie system waloryzacji światopoglądowej. Korespondują z tym stwierdzeniem także ustalenia poczynione przez M. Buchowskiego i W. Bursztę - odnoszące się do tzw. kultury pierwotnej, określonej przez badaczy mianem "kultury typu magicznego". W tym przypadku magia traktowana jest jako specyficzny sposób myślenia i działania, typ praktyki społecznej, jako kompleksowy układ cech tworzących całościową strukturę kultury. Przeto mówiąc: "kultura typu magicznego" - autorzy dokonują typologicznego zabiegu jej wyodrębnienia. I co również ważne - konstatują: ..Przyj- �205 mujemy też, że struktura owych cech daje się opisać w terminach teoretyczno-naukowych". W moim mniemaniu ta deklaracja jest zarazem manifestacją stanowiska radykalnej konstrukcji. 2. Analiza terminu "kultura ludowa" (czy pojęć adekwatnych) w etnologii innych krajów przekraczałaby ramy wypowiedzi w ankiecie. Spróbuję na ten problem spojrzeć wąsko, tylko w tym zakresie, w jakim wykorzystuję go we własnej pracy badawczej. Kryterium "typu kultury", które wykorzystał m.in. L. Stomma, proponowali wcześniej badacze radzieccy - np. J. Lotman, A. Piatigorski, B. Uspieński - traktujący kulturę jako zbiór tekstów, a ściślej jako mechanizm wytwarzający zbiór tekstów, będących z kolei realizacją kultury. Taka typologia ustanawia relacje i sensy jakościowe inne od tych, jakie kształtują się przy tradycyjnej dychotomii kultur - np. kultury ludowej i kultury oficjalnej. Podstawową dychotomią sformułowaną przez Piatigorskiego i ł..• otmana była "kultura typu zamkniętego" i "kultura typu niezamkniętego". Pierwsza z nich "rozumie samą siebie jako kontynuację tradycji od takiego momentu (...), w którym istniała pełnia prawdy, (...) natomiast historię rozumie jako historię stopniowego zatracania owej - niegdyś znajdującej się u źródeł kultury - pełni". Druga natomiast "rozumie samą siebie jako powstałą od zera, z niczego, i stopniowo gromadzącą elementy prawdy, a z kolei osiągnięcie pełni tej prawdy sytuuje tylko w przyszłości". To spojrzenie determinuje poprawność (właściwość) wszystkich ponadkonkretnych kryteriów typologii kultur. Zbędne staje się określanie i dookreślanie terminu "kultura typu" przez kryteria czasowe, przestrzenne, społeczne czy przedmiotowe - konstytuują się one wokół "typu", modelu czy struktury świata (stąd np. tak istotny staje się dyskurs mitologiczny w kulturze). Zakładają one pewną stałą "topologię" (jeśli można użyć takiego zwrotu metaforycznego) kategorii kulturowych. Określa to sposób rekonstrukcji tych kategorii. Taka formuła interpretacyjna uświadamia jednocześnie, iż stosowanie w analizach etnologicznych kodu kulturowego właściwego badaczowi, czyli inaczej przykładanie "miar" jednego typu kultury do innego typu, może spowodować powstanie "aberracyjnego" wizerunku struktury badanej kultury przez przemieszczanie nie-tekstów kulturowych w klasę tekstów i odwrotnie. Sądzę, że znakomitą egzemplifikację tej sytuacji stanowi kategoria tzw . ..sztuki ludowej" w "tradycyjnej kulturze ludowej". Wynika z tego, iż zarysowana przez Stommę propozycja posługiwania się "centralnymi determiantami", które nazywa za P. Lazarsfeldem formułami matkami, jak i wcześniejsza koncepcja A. Guriewicza - ka- �206 tegorii konstytuujących kulturę - umożliwiają w najszers/'cj mierze immanentne badanie kultury, pozwalające odkryć jej wewnętrzną, własną strukturę, w najmniejszym stopniu zakłóconą ocenami badacza. 3. Określenie "kultura ludowa" zapewne będzie się często pojawiać w pracach etnologicznych, zarówno w sensie opisowym, jak i typologicznym. Trudno wyrokować, czy w ogóle jest możliwe wyeliminowanie go ze słownika pojęć naszej dyscypliny. Symptomatyczne, iż często korzystają z niego zwolennicy pojęcia "typu kultury" czyniąc to z powodów wymogów stylistycznych (Buchowski, Burszta) lub "siłą inercji" (Stomma). Ponieważ puryzm terminologiczny jest raczej obcy polskiej etnologii - przeto przewiduję "długie trwanie" terminu "kultura ludowa", mimo wszelkich metodologicznych zastrzeżeń. Pewny jest również coraz szerszy zakres funkcjonowania "kultury typu ludowego", bowiem każdy etap nauki wytwarza nowe znaczenia, które stanowią podstawę do kolejnych interpretacji. * WOJCIECH SADOWSKI TWORCA LUDOWY - TWORCA NIEPROFESJONALNY Przedmiotem niniejszej wypowiedzi jest zasygnalizowanie trudności pojęciowych, jakie kryją się za sformułowaniami "twórca ludowy" i "twórca nieprofesjonalny". Wszelkie wyjaśnienia tych pojęć są bowiem mało zrozumiałe, mimo powszechnego ich stosowania i pozornie wyraźnego rozróżniania. Mozolne i mało użyteczne są też wyjaśnienia dotyczące stosunku między zjawiskami, jakie tają się za tymi pojęciami. Sytuacja jest więc osobliwa, nasuwająca szereg wątpliwości. Są to problemy zrodzone w czasie kontaktów z plastykami nie posiadającymi wykształcenia artystycznego. Przeobrażenia, jakie zachodzą w społeczeństwie polskim w ostatnich latach można określić jako przeobrażenia zacierające ostrość rozróżnień tak bardzo do niedawna oczywistych. Przeobrażenia te można określić jako zmiany społeczno-ekonomiczne, które pociągnęły za sobą przemiany w kulturze, szczególnie wiejskiej. Upowszechnienie się powyższych pojęć stosunkowo niedawno ma l~iewątpliwie swój związek z umasowieniem kultury, z możliwością powszechnego i aktywnego w niej uczestnictwa. Nazwy "twórca ludowy" lub "nieprofesjonalny" stały się nazwami zbiorowymi dla pewnych grup ludzi szczególnie aktywnie uczestniczących w życiu kultm·alnym. Eeprezentują oni określony kompleks kultury, swoiste sacrum VI odnie- �207 sieniu do otoczenia. Na tym podłożu ukształtowały się pojęcia, które wprowadzają pewien ład myślowy budząc jednocześnie szereg wątpliwości. Sprawiają one wiele kłopotu, a to dzięki możliwości różnorodnej ich interpretacji i rozmaitym możliwościom wartościowania. Ustawicznie powstają bowiem pytania: Co jest sztuką ludową? Co robić, aby kolekcjonując wytwory z tej dziedziny, nie popełnić błędu? Jak postępować z ludźmi mieniącymi się twórcami ludowymi? Kim oni naprawdę są? Jak postąpić, żeby się później nie wstydzić, ale i niczego co jest autentyczne nie uronić? Jak pogodzić "szyfrowane" wypowiedzi teoretyków z praktyką? Te i szereg innych pytań w codziennej pracy etnografa zatrudnionego w muzeum jest niezmiernie ważkich i trudnych. Są to pyania zagadnienia, rozwiązywane po prostu intuicyjnie, w oparciu o rozważania autorów licznych publikacji, które poza dywagacjami niczego nie wyjaśniają, niczego w sposób praktyczny nie rozwiązują. Proszę tego stwierdzenia nie traktować jako mądrzenia się, jako krytyki. Nikogo i niczego nie chcę krytykować. Chcę tylko powiedzieć, że brak jasnego pojęcia sztuki ludowej, współczesnego wyraźnego określenia twórcy ludowego, w poważny sposób utrudnia pracę etnografa - muzealnika przymuszonego z racji funkcji do gromadzenia wytworów z tej dziedziny. W sposób wyraźny odczuwa on brak teoretycznych i praktycznych rozstrzygnięć, brak w pełni kompetentnych i uzasadnionych rozwiązań. W charakterystyce twórców i twórczości ludowej, przynajmniej w odniesieniu do Gorzowskiego, tkwi wiele wad. Jest ona niedoskonala, bo taką aktualnie być musi. Różne można mieć spojrzenia i różne ambicje, ale zasygnalizowany problem pozostanie przypuszczalnie długo jeszcze nie rozwiązany. Bezustannie powstaje pytanie, kogo zaliczyć do grona twórców ludowych. Czy wyłącznie osobę mieszkającą na wsi i utrzymującą się z pracy w samowystarczalnym gospodarstwie chłopskim? Czy też osobę mieszkającą na wsi, a pracującą w mieście? Czy można uznać za twórcę ludowego osobę zamieszkałą i pracującą w mieście, lecz pochodzącą ze wsi, uprawiającą tematykę wiejską i posiadającą "mentalność" chłopską? A może jest nim plastyk-amator dostarczający swoistych wytworów ze względów merkantylnych? Posiadając tego typu wątpliwości trudno dać właściwą odpowiedź. Trudno też mieć jednoznacznie ukształtowany obraz. Niemożliwe jest precyzyjne odróżnianie twórczości ludowej od twórczości nieprofesjonalnej. Obie bowiem cechują się swoistą nieporadnością i naiwnością. Nie rozwiązują tego zagadnienia rozważania dotyczące stylu ludowego, a zwłaszcza takich jego cech jak linia, modelunek, płaszczyzna lub ornamentyka, ponieważ twórcy mieszkający w mieście po- �'208 stępują w tej sprawie podobnie jak osiadli we wsi. Jedni i drudzy od strony formalnej rozumieją go niemal identycznie. Wszystko to stwarza dokuczliwą sytuację trudności - czy niemożności - wyboru między istniejącymi określeniami. Z jednej strony na każdego z etnografów muzealników wywiera swą presję chęć gromadzenia wytworów sztuki ludowej, z drugiej zaś strony odruch samoobrony przed błędami, przed zbytnią idealizacją. Dopowiedzieć tu należy, że realia terenu rozciągającego się nad Odrą i Wartą różnią się bardzo od pozostałego terytorium kraju. Osiadła tu po 1945 roku ludność przyniosła ze sobą własną kulturę, własne wyobrażenie o sztuce. Istniały one najpierw równolegle i niezależnie, a później współistniały, wywierając wzajemnie wpływ na siebie. Refleksja nad tymi problemami zachęciła mnie do poszukiwania odpowiedzi wśród samych twórców zamieszkałych w Gorzowskiem oraz wśród ludności zamieszkującej wsie w gminie Słubice oraz w gminie Bogdaniec. Nie były to badania prowadzone z kwestionariuszem w ręku, lecz zwyczajne rozrr.owy prowadzone jak gdyby na marginesie pozyskiwania obiektów etnograficznych na rzecz Muzeum Okręgowego w Gorzowie. Generalnie moi rozmówcy wychodzili z założenia, że autentyczny gospodarz dba przede wszystkim o produkcję rolną, o wyniki ekonomiczne, a dopiero w następnej kolejności interesuje się pozostałymi sprawami. Ich zdaniem praca, ciężka prac, jest sztuką oraz aktem religijnym jednocześnie. Ludzi umiejących malować, rzeźbić lub pisać wiersze uważa się jednak za przypisanych Bogu, Zll obdarzonych przez Boga nadzwyczajnymi przywilejami. Twórczość ma największą oczywiście wartość gdy pełni. funkcję religijną. Jednocześnie sporo osób wytworom plastyki, literatury lub muzyki przypisywało drugorzędne znaczenie w codziennym życiu ludzkim. Niewielka liczba moich rozmówców, głównie twórcy, była jednak zdania, iż człowiek, aby mógł należycie żyć, powinien korzystać także z wytworów artystów i uczonych. Powinien słuchać księży, czytać gazety i oglądać telewizję. Ogólnie mówiąc potrzebne jest wszystko to, co jest niezbędne do sprawnego funkcjonowania człowieka, wszystko to sprzyja jego wszechstronnemu rozwojowi. Są to potrzeby poniekąd zakodowane w ludzkiej naturze. Są one równe prawom przyrody. Zwolennicy takiego poglądu uważają, że odsunięcie od siebie potrzeb wyższego rzędu wywołuje w nich niepokój, rodzaj pustki, wręcz uniemożliwia im funkcjonowanie w otaczającej ich społeczności. Twórcy niezależnie od takiego twierdzenia wychodzą z założenia, że przejawem zainteresowania się otoczenia ich osobą lub pracą są nagany lub pochwały, preferencje w życiu towarzyskim, sugestie dotyczące tematyki prac, opory przed ich nabywaniem, konflikty związane z ich osobą, �209 stronnicze interpretacje itd. Swiadomi są swoich wpływów estetycznych na najbliższe środowisko ludzkie i ochronę otoczenia przed degradacją. Pragną przy tym, aby rezultatem ich twórczości zainteresowała się szersza społeczność. Często chcą zysku materialnego oraz wygodnego warsztatu pracy. Skwapliwie w końcu wykorzystują kontakty "zawodowe" i społeczne, jakie im dają domy kultury szczebla wojewódzkiego lub gminnego, choć niemal wszyscy mniej lub bardziej jasno uświadamiają sobie, że przyczyniają się one do zmanierowania ich ambicji i stylu. Udają się tam, aby nauczyć się spraw formalnych gubiąc zarazem swą indywidualność. Zarówno wśród mieszkańców wsi jak wśród plastyków bez wykształcenia artystycznego przeważa opinia, że wyłączne zajmowanie się rzeźbą lub malarstwem jest przejawem próżniactwa. Nierzadko można spotkać ludzi wsi twierdzących, że "dobry artysta przyzwoicie pracuje na chleb, a w chwili wolnej zajmuje się swoim zamiłowaniem". Nie widzą oni także różnicy pomiędzy amatorami a twórcami zawodowymi. Uważają, że zadaniem twórcy nie powinno być wymyślanie lecz pokazywanie rzeczywistości. Ceni się realizm, a więc wierność w oddawaniu, niejako kopiowaniu tego co nas otacza, w odrysowywaniu przyrody. Dobry twórca naśladuje otaczającą go naturę, ale przeżywa ją w sobie, poprawia sercem. Jest to rodzaj odtwarzania, tyle że świata poprawionego we własnym wnętrzu. Pożądany jest tradycjonalizm twórczy, a ignorowana jest oryginalność polegająca na imaginacji. Rzeczywistość można upiększać, "cukierkować", lecz nigdy przeinaczać, wykonując "jakieś tam buły" lub "bohomazy". Twierdzi się, iż prawdziwy twórca ma być wrażliwy na przyrodę oraz na otoczenie fizyczne i społeczne, które kształtuje człowieka. Kryteria zależą nie od obiektywnego wyrazu artystycznego, od estetyki lub piękna a od stopnia zbliżenia do naturYI do J;zeczywistości. W ten sposób tradycjonalizm nadal zwycięż;:l, Niemniej nawet tradycyjni twórcy są niżęj stawiani w hięrarchii społecznej niż chłopi lub robotnicy. Rzeźbienie ani malowanie nie zapewnia, egzystencji, a pochłania czas. Wyżej więc może być ceniony tak zwany twórca ludowy niż "miastowy". Większym uznaniem, niż artysta plastyk może cieszyć się anonimowy wytwórca kolorowych ozdób gipsowych lub plastykowych ze względu na znaczniejszy stopień zbliżenia do stawianych przez mieszkańców wsi wymogów. Wiadomo też, że często właśnie ci ludzie zaspokajają wymagania estetyczne tak zwanych "wsiowych". W nich upatrują wieśniacy, głównie starsi wiekiem, możliwość zaspokojenia potrzeb plastycznych, a nawet kulturalnych. Zauważa się, przynajmniej w Gorzowskiem, iż wyroby tego typu stają się po prostu symbolem wszystkich innych potrzeb kulturalnych mieszkańców wsi notabene coraz mocniej zurbanizowanej; wsi dyktującej stereotypowe 14 Lud t. LXXIV �210 warunki uzyskania społecznej akceptacji. Nowe treści materialno-tEchniczne oceniane są przeto od strony funkcji, a nie od strony formalno-plastycznej. Gust współczesnego wieśniaka nie jest tak jak dawni0J kształtowany przez szlachetne materiały w postaci drewna lub gliny, a przez plastyk i gips. Zmiana ta powoduje również przesunięcia w hierarchii wartości. Wyżej są cenione wytwory "artystyczne" kupione w sklepie miejskim niż wytworzone we własnym zakresie albo przez twórcę wiejskiego. Oczywiście opinie te wypowiadają nabywcy, a nie twórcy. Dodać tu należy, że w pojęciu chłopów pod słowem artysta kryje się wyłącznie malarz lub rzeźbiarz. Prozaik lub poeta, hafciarka czy kowal traktowani są inaczej. Ludzie pióra są wysoko cenieni, a ich twórczość, bez względu na mistrzostwo, jest w większości przypadków traktowana jako prawdziwa, jako literatura faktu. Twórczość hafciarki lub kowala nie jest zaliczana do prac artystycznych, lecz typowo rzemieślniczych. Wymaga ona bowiem nie kunsztu, nie serca czy szczególnej umiejętności, lecz zwyczajnej pracy. Symbolem każdej działalności rzemieślniczej jest zarobek. Fachowiec, jak się nieraz określa we wsi rzemieślnika, nie wykonuje pracy dla własnej przyjemności, a artysta zaspokaja własne zamiary, pracuje zgodnie z zamiłowaniem, nie ulegając determinizmowi życiowemu. Naturalnie sami twórcy amatorzy traktują swoje wytwory wyłącznie komercjalnie, lub jako środek do zdobycia uznania, a być może i sławy. Twórcy zamieszkali na wsi 19ną więc do środowiska miejskiego, a zamieszkali w mieście orientują się w swej twórczości na wieś. Obie grupy skwapliwie podpatrują "Cepelię", choć znajdującymi się w jej sklepach wyrobami pogardzają dowodząc, że są mało udane, zarzucaji!C im cechę wytwórczości, a nie walor artystycznego wykonawstwa. ~ie przeszkadza to jednak chęci dostania się na sklepowe lady krytykowanej firmy w celu samourzeczywistnienia. Warunki życia twórców, praca zarobkowa, jaką wykonują na codzień, nie zezwala im na stałe admirowanie piękna, na uprawianie rzeczywistej twórczości artystycznej. To, co w tym zakresie robią, można określić jako obronę interesów, jako ucieczkę przed monotonią życia. Z drugiej strony, bez względu na otoczenie społeczne, uważani są za ludzi skrzywionych, nieprzystosowanych do życia, a mimo to chętnie widzianych. a czasem i naśladowanych. Chętnie, choć z pozorną negacją, przechowuje się ich prace, szczególnie w środowisku lokalnej inteligencji. Twierdzi ona, że w pracach tych można zauważyć przewagę myśli nad materią· Z tego powodu można im przypisać kulturotwórczą rolę mimo braku wyraźnego określenia ich pozycji twórczej i społecznej. Można w konsekwencji formułować dylemat czy jest to grupa twórcza wraz z wszystkimi jej zaletami i obciążeniami, czy też rodzaj hobby bez wif;kszyeh �211 możliwości kulturotwórczych. ~'rożna przy okazji postawić pyt~nje o wkład tych ludzi w rozwój szeroko pojmowanej kultury. Z obserwacji wynika, że twórcy zamieszkali w Gorzowskiem t\vorzą zbiorowość dynamiczną, w której dokonują się przemiany kulturowe, powstające na surowym gruncie wymieszanej tradycji. Reprezentują wiele regionów, odmienny folklor, różne właściwości społeczne. Są to jednak ludzie odporni na zjawiska niesprzyjające. Zróżnicowanie to może dać w przyszłości interesujący efekt w formie wyłonienia się swoistego stylu, bogatego ilościowo i jakościowo. Fakt istnienia na interesującym nas terenie twórców, i to obojętne czy ludO\'I)'ch czy t.zw. nieprofesjonalnych, integruje ten region z innymi dzielnicami Polski za pomocą folkloru. Znaczenie tej zbiorowości tym bardziej się uwydatni, gdy weźmiemy pod uwagę, że rozwinęła się ona po kilkuletnim pO\vojennym okresie uśpienia obserwowanego wśród przesiedleńców z Wileńskiego, Poleskiego, Wołyńskiego, Stanisławowskiego, Tarnopolskiego, Lwowskiego i t.zw. "centralaków". Miłośnik znajdzie w ich pracach szereg s\\'oilitych form i treści. Podczas prezentacji ich wyrobów w Muzeum przeciętny widz odnajdował w nich łączność z kulturą dawnych terenóv.' jak też cechy wynikające z nowego zasiedlenia. Rozwojem plastyki, powiedzmy amatorskiej (mam tu na myśli zarówno ludową jak i nieprofesjonalną), zaskoczeni też byli mieszkallcy Frankfurtu n/Odrą w czasie zwiedzania wystawy poświęconej twórczości ludowej województwa gorzowskiego. Miała ona miejsce w czerwcu i lipcu 1980 roku. Pokazano wówczas 42 rzeźby, 14 obrazów olejnych i 25 pisanek. Różne są zatem uczucia związane ze zbiorowością plastyków amatorów, mimo iż każdy z nich spełnia warunld autentycznego folkloru. Sądz~, że nie da się w tym przypadku rozdzielić twórców ludowych i nieprofesjonalnych tak jak trudno jest odłączyć uczucie przyjemności od piękna. Uważam, iż działania takie byłyby sztuką pozoru. Dla mieszkalka wsi ładna jest dana rzecz wówczas, gdy spełnia pożądaną przez niego funkcję praktyczną bez względu na osobę i miejsce gdzie ona zamieszkuje, ładne dla niego jest to, co oddziałuje na uczucie. Pozytywne jest to, co się podoba. Podoba się zaś to, co jest prawdziwe. Sami twórcy, zarówno ci ludowi jak i nieprofesjonalni, między sobą nie dokonują podziałów kierując się wyróżnikiem "ludowy" lub "amator". Rozróżniają się wzajemnie i dzielą jedynie na dobrych i złych, na takich, którzy mają coś osobistego do powiedzenia i na "pustych wewnętrznie". Od tego kryterium zależy pozycja każdego z nich. Kierują się więc naturalnymi uwarunkowaniami, a nie kryteriami formalnymi. Liczy się efekt pracy twórczej. Zrywają oni z tradycyjnymi pojęciami dotyczącymi ich zbiorowości jako obciążonymi implikacjami różnego rodzaju. Przedstawione wyżej uwagi dotyczące plastyki amatorskiej w wOJe- �212 wództwie gorzowskim mają na celu pobudzenie fachowej dyskusji,jaka powinna toczyć się wśród tych, którzy zajmują się nią z różnych powodów. Dotychczasowe ustalenia teoretyczne nie odpowiadają bowiem swoją treścią aktualnym zjawiskom zachodzącym zarówno w środowisku wiejskim jak i miejskim. Twórczość bowiem winna być tworzywem teorii, a nie znajdować się na usługach teorii powstałej lub wydumanej za biurkiem. W tym celu obok analizy obiektów zgromadzonych w muzeach należy badać opinie zarówno twórców jak i odbiorców. Analiza obiektów oraz wyniki sondażu społecznego pozwolą opracować konkretne wnioski praktyczne oczyszczone z różnych dotychczasowych naleciałości. Podjęcie próby skategoryzowania tych pojęć wydaje się być niezmiernie cenne i pożyteczne. * KAZIMIERA WOLDS KULTURA LUDOWA A ETNOLOGIA Przedmiotem zainteresowania etnografii jest "kultura ludowa". Termin ten, używany od początku pojawienia się tej dyscypliny, nie budził zastrzeżeń do czasu kiedy w miarę jasne było samo pojęcie "lud". Pojęcie to obecnie odnosi się raczej do przeszłości, bo cóż ono dziś znaczy? Badając i opisując kulturę ludową etnografia czyniła to głównie w odniesieniu do kultury wsi, która niegdyś była w dużej mierze kulturą chłopską. Także i pojęcie "lud" utożsamiano najczęściej z chłopstwem najliczniejszą warstwą społeczną tradycyjnej wsi. Kultura współczesnej wsi nie jest przecież jedną, wielką, chłopską kulturą, a składa się z wielu kultur: mikrokultur czy kultur środowiskowych będących pochodną zjawisk zaniku i unifikacji tej właśnie niegdyś dużej tradycyjnej kultury ludowej. Podobną strukturę mają środowiska miejskie, składające się również z wielu kultur środowiskowych w tym także i tych, które zawierają fragmenty lub wątki będące efektem wcześniejszego rozpadu tradycyjnej kultury ludowej. Etnografia jako nauka dotychczas badała i opisywała właśnie tę kulturę, która dziś jest czymś statycznym i dotyczy zamkniętych społeczności lokalnych istniejących w przeszłości. Dziś kultura ta jest często punktem odniesienia dla opisu współczesnych wytworów i zjawisk istniejących zarówno na wsi jak i w mieście. �213 Współczesna etnografia jako nauka, niestety, nie jest w stanie badać w pełni współczesnej różnicującej się rzeczywistości kulturowej gdyż, jak dotychczas, nie wypracowała właściwych metod badawczych. Dotyczy to między innymi tak zróżnicowanej rzeczywistości z jaką mamy do czynienia na ziemiach zachodnich. Przysparza to wielu trudności samej nauce jak i praktyce etnograficznej. Wprawdzie etnografia bada przyczyny zanikania lub trwania tradycyjnych elementów kultury we współczesności, ale w niewielkim stopniu zwraca uwagę na powstawanie nowych wytworów i zjawisk i ich funkcjonowanie w tejże współczesności. Podejmując badawczo również problem mechanizmów zmiany kulturowej, etnografia spotyka się z socjologią chociaż ta, badane przez siebie zagadnienia starała się, przynajmniej do niedawna, ujmować w skali makro gdy tymczasem etnografia - w skali mikro. Współczesną "kulturę ludową" pojmuję raczej jako wielość kultur środowiskowych czy mikrokultur powstałych w wyniku rozpadu tradycyjnej kultury ludowej będącej najstarszyrn nurtem naszej kultury narodowej. Zasięg tych mikrokultur czy kultur środowiskowych, obecnie, pokrywa się bądź to z grupą rodzin tego samego pochodzenia regionalnego, bądź też z mniejszą lub większą rodziną, grupą zawodową, grupą wieku czy grupą zamieszkującą jakiś określony teren, dzielnicę. Zasięg ten jest więc różny, zależnie od wytworu bądź zjawiska kultury powstałego z elementu lub jego fragmentu tradycyjnej kultury ludowej, zaistniałego we współczesności i funkcjonującego w potocznym rozumieniu jako "przeżytek". Etnografia, dla mnie, byłaby więc nauką nie tyle o kulturze ludowej ile o kulturach zrodzonych w wyniku rozpadu tradycyjnej kultury ludowej, chociaż nadal, powinna badać i opisywać również i tę kultur(;. Byłaby to nauka, która zajmowałaby się nie tylko genezą i historią kultury ludowej ale badałaby również proces dostosowywania się tradycyjnych wytworów i zjawisk kultury do współczesności i tworzenia się nowych kultur. Na ten proces można także spojrzeć z nieco innego punktu widzenia; z punktu widzenia człowieka jako twórcy kultury, i wówczas, byłaby to nauka o kulturowych efektach adaptacji człowieka do zmieniających się warunków życia. W pierwszym przypadku byłabym skłonna poprzeć niektórych badaczy próbujących określić taką dyscyplinę mianem kulturologii, w drugim - naukę tak postrzegającą kulturę i jej rozwój - nazwać etnologią· • �214 B. PERYPETIE FOLKLORYSTYKI W ramach nInIejSzego tekstu chciałbym podzielić się kilkoma generalnymi spostrzeżeniami, jakie nasunęła mi lektura niewątpliwie interesującej i niosącej wiele treści ogólnoteoretycznych pracy Piotra Kowalskiego pt. Współczesny folklor i folklorystyka. Podtytuł książki brzmi: a przedmiocie poznania w dzisiejszych badaniach folklorystycznych, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1990, ss. 148. Nie bez powodu, jak sądzę, pojawiają się tutaj określenia "współczesny" oraz "dzisiejszy". Ano właśnie Autor książki ambitnie zaheśla jej cele, choć jednocześnie podkreśla, iż jego propozycje mają "charakter polemiczno-postulatywny", a ich "lakoniczność wynika ze stann badań: ewolucja pokrewnych nauk oraz poszerzający się wciąż obszar oglądów dokonywanych przez folklorystykę współczesną, zmuszają do zasadniczych i głębokich przekształcel1 całego modelu, paradygmatu tej gałęzi humanistyki" (s. 124). Już na wstępie rozważań znajdujemy diagnozę dość szczególnej sytuacji, w jaką uwikłane były badania folklorystyczne - byłoby to "zakłócenie relacji między zmieniającym się historycznie i społecznie przedmiotem badania i osobliwym konserwatyzmem w konstruowaniu przedmiotu poznania" (s. 8). A zatem folklorystyka musiała znaleźć się w sytuacji kryzysowej. Zadajmy sobie jednak pytanie, czy ów kryzys postrzegać należy w sposób proponowany przez Piotra Kowalskiego? Rzecznicy "sytuacji kryzysowych" w nauce wymieniają wiele ich powodów, z których chyba najczęściej powtarzającymi się są takie oto: (1) światopoglądowe uprawianie wiedzy, (2) brak dostatecznej ogólności i mocy prewidystycznej formułowanych teorii naukowych, (3) wyczerpaIlie się możliwości logicznych przekształceil wewnątrz danego systemu (paradygmatu) wiedzy oraz (4) "nieprzystawanie" danego systemu pojęciowo-teoretycznego do zmienionej rzeczywistości badanej (to, co i\Tax Weber nazywał brakiem relacji zwrotnej pomiędzy rzeczywistością samą a jej unaocznieniem i zrozumieniem). Folklorystyka należy z pewnością do tych gałęzi wiedzy, które "trapi" ciągłe uwikłanie w kontekst pozapoznawczy i pozamerytoryczny. Wystarczy w tym względzie prześledzić dzieje samego pojęcia "folkloru", niejednokrotnie nadawano mu z góry pozytywny walor aksjologiczny, wykorzystywano w celach edukacyjnych, nie zawsze rozsądn~e pomyślanych. Autor omawianej pracy zakłada, że warunkiem umożliwiającym dokonanie wstępnych uporządkowań jest wyodrębnienie p l' Z e d m i o t u b a d a n i a i p r z e d m i o t u P o z n a n i a folklorystyki. Ten pierwszy to "określony fragment rzeczywistości życia codziennego", drugi zaś �215 oznacza "pewnego rodzaju konstrukt" związany z działaniem samego uczonego. Osobiście uważam, co postaram się dalej uzasadnić, że rozdzielenie obu powyższych aspektów nie jest możliwe; wręcz przeciwnie - teoria kultury i teoria poznania są ze sobą ściśle związane i wzajerr.nie się warunkują. Wspomniany już przeze mnie Weber powiadał, że "...w naukach o ludzkiej kulturze tworzenie pojęć zależy od sposobu posta\vienia problemów, zaś te ostatnie zmieniają się wraz z treścią kultury". Przy takim ujęciu siła dyscyplin humanistycznych w tym właśnie się objawia, że nieustanne przemiany stanów kultury dostarczają im stałych bodźców ku temu, aby zachowały one wieczną młodość w sensie teoretycznej prężności. W swej książce Wymiary antropologicznego poznania kultury staratem się zaprezentować pewien sposób uprawiania antropologii, który równie dobrze "przystaje" do realiów, w których poruszają się folkloryści mający ambicje orzekania o współczesnej kulturze. Nauka w takim ujęciu stanowi dziedzinę kultury zarówno autonomiczną, jak i współzależną od dziedzin pozostałych, żeby wymienić wyłącznie kwestię "nauka a język". Folklorystykę można potraktować jako system sądów tworzących społeczną świadomość metodologiczną praktyki naukowej zwanej folklorystycznymi badaniami nad zdefiniowanym odpowiednio fragmentem kultury. Wysuwane przez folklorystę (obojętne: "klasycznego" czy "postfilologicznego") sądy dotyczące dziedziny jego zainteresowań, są sądami zrelatywizowanymi społeczno-historycznie. Jeśli zatem załoŻy:l1Y,że poznanie jest określonym zbiorem sądów "produkowanych" w ramach praktyki naukowej w sposób kulturowo uregulowany, wówczas refleksję nad tym poznaniem powinniśmy rozpocząć konsekwentnie od przyjęcia ustaleń a charakterze ogólnym, należącym do zakresu teorii kultury. Tym samym założyć można, że odpowiednio scharakteryzowana teoretycznie kultura (lub jej fragment) oddziaływuje na poznawcze ideały wiedzy i współtworzy charakteryzujące poszczególne gałęzie hufl:anistyki "punkty widzenia" na samą kulturę, a także na naukę "mierl.ącą się" z kulturowymi stanami rzeczy. Wartości kulturowe ukonstytuowane pozanaukowo oddziałują na to, co konstruuje się jako teoretyczny obraz świata rekonstruow·anego z kolei przez praktykę badawczą· A zatem, akt wyboru kryteriów regulujących ideały poznawcze - tutaj - "starej" i "nowej" folklorystyki, ma zawsze charakter wyborów aksjologicznych, jest to niezbywalnie aksjologia naszej kultury i tylko jej. Relatywizacja pojęcia absolutnej racjonalności nauki komplikuje, rzecz jasna, oczywistość powyższych założeń. Teoria poznania zakładająca koncepcję kultury jako rzeczywistości ideacyjnej, twórczo i regularnie wpływającej na przyjmowane ideały \-'liedzy i sposoby ich osią- �216 gania, o tyle nie podpada pod pojęcie tradycyjnej epistemologii, iż zajmuje się między innymi badaniami nad dziejami nauki, w szczególności zaś nad dziejami naukowej refleksji nad kulturą. Tym samym może ona dostarczyć np. folklorystyce wielu dyrektyw umożliwiających poszerzenie "stanu posiadania" tej dyscypliny. Nie będzie już wówczas chodziło o - jak to nazwaliśmy swego czasu z Krzysztofem Piątkowskim - antropologizację humanistyki (antropologizację więc badań folklorystycznych), ale budowę spójnego programu badań nad kulturą widzianą poprzez "filtr" specyficznie dyscyplinarnie folklorystycznego oglądu kultury symbolicznej. To z kolei wymaga uwzględnienia faktu, że respektowane przez badaczy folkloru dyrektywy i osiągane rezultaty nie są prostą konsekwencją oddziaływania ogólnej kultury, ale zawsze w takich momentach zaznacza się interweniująca rola ustaleń epistemologicznych. Jawią się tedy dwa poziomy myślenia dotyczące możliwości pogodzenia ze sobą przekonania o kulturowym uwikłaniu nauki z przekonaniem o możliwości epistemologicznego wartościowania jej praktyki badawczej. Na poziomie pierwszym zobowiązani jesteśmy do respektowania odpowiednich norm i dyrektyw metodologicznych (epistemologicznych), na poziomie drugim uprawnieni jesteśmy do ich kwestionowania. Wpływowy nurt postmodernistycznej refleksji nad współczesną kulturą szczególnie mocno podkreśla fakt naszego uwikłania w nakładające się na siebie kolejno interpretacje stanów kultury. Sądzę, że jest to problematyka zalecająca się właśnie folklorystom, operującym prz.ecież nade wszystko na różnie definiowanych t e k s t a c h. Poszukiwania całkowicie oryginalnych przejawów folklorystycznego uczestnictwa w kulturze napotyka na pułapki, o których z wielkim znawstwem pisze Piotr Kowalski. Sposób tworzenia różnych interpretacji "podawanych" jako "autentyczne" stany kultury - to pasjonujący temat dla badacza. Folklorystykę od samego zarania jej dziejów charakteryzowało jednak, krępujące jej teoretyczny rozwój, poszukiwanie autentycznych i oryginalnych artefaktów kulturowych, które dodatkowo klasyfikowano pod względem estetyczno-artystycznym. Analizy folklorystyczne wikłają się w zasadniczą ambiwalencję, próbują bowiem pogodzić ze sobą spojrzenie na dany obiekt zarówno jako akt indywidualnej kreacji, jak i element szerszego kontekstu wchodzącej w grę kultury, gdzie w szczególności sens wytworu nie ma nic wspólnego ze sferą estetyki. W sposób oczywisty metody rodem z filologii skuteczne są tylko do momentu, gdy dany stan rzeczy analizowany jest w abstrakcji od owego kulturowego tła, w oderwaniu od kontekstu go warunkującego. Kiedy prag:1ie się jakoś ten kontekst wyinterpretować, sięga się "poza" folklorystykę filologiczną, między innymi do antropologii. �217 Lektura pracy Piotra Kowalskiego jest pouczająca także z tego punktu widzenia. Otóż widać wyrażnie, że folklorystyka pozostaje nadal dyscypliną o nieco hybrydalnym statusie: z jednej strony dopracowała się właściwego sobie aparatu badawczego, z drugiej zaś ciągle "spogląda" ona łakomie ku innym dyscyplinom humanistycznym, poszukując u nich modeli i paradygmatów o walorze dającym się uogólnić na jej potrzeby teoretyczno-metodologiczne. Folkloryści ciągle potrzebują zewnętrznych uprawomocnień własnych zabiegów. Niestety, efekt bywa właśnie hybrydą myślową; tworzy się niespójna melange koncepcji psychologicznych, socjologicznych, filologiczno-językoznawczych (zwłaszcza semiotyka) i antropologicznych. Na sytuację folklorystyki współczesnej spojrzeć można także podobnie, jak na sytuację humanistyki dzisiejszej jako takiej. W wielu opracowaniach powtarza się zdanie, iż c a ł a humanistyka przesiąknięta jest ideą tzw. kryzysu koncepcji przedstawiania. To bardzo rozległy temat, na którego podjęcie nie możemy sobie tutaj pozwolić. Tym bardziej jednak należy się cieszyć, że folklorystyka polska włącza się pracą Kowalskiego do dyskusji nad swą przyszłością. O tę przyszłość można byćmimo wszystkich problemów - spokojnym, o czym świadczą prace naszego autora z Parterowym Olimpem na czele. A fakt, iż nadal niejasna jest tożsamość samej folklorystyki? "Kłopoty z tożsamością" mają, może nawet w większym stopniu, także antropologowie dzisiejsi, którzy odrzucają większość ze swej tradycji teoretycznej. Nad "końcem filozofii" debatują Rorty, Lyotard, Serres i Derrida. Współczesna wiedza humanistyczna staje się coraz bardziej antymodelowa i antysystemowa, jest na równi wyjaśnianiem, jak kulturową partycypacją. Współczesność domaga się swoich b a d a c z y w s pół c z e s n O ś c i. I tu taj wielka rola folklorystyki o kształcie postulowanym przez Piotra Kowalskiego, choć osobiście, jako antropolog pozwoliłem sobie spojrzeć na pewne sprawy inaczej. Wojciech BUT5zta � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3e2bbb72c62a6478f02da2f79189dfa6.pdf 6683d0df1dcbe5522f44494ee7d19cf6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4553 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1963 Subject The topic of the resource haft ludowy sztuka ludowa - badania haft śląski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4232 Title A name given to the resource Znaczenie techniki wykonania w badaniach nad haftem ludowym/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1963 t.17 z.2, s.81-96 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bazielich, Barbara Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text II. 1. Maska koszula góralska na oszewce — „godek". Wykończenie „niemiec­ kimi ząbkami". Jaworzynka, pow. Cie­ szyn. 11. 2. Kobiecy kabotek góralski, nowszy. Istebna, pow. Cieszyn. II. 3. Chustka „rożkowa" wyszyta dwustron­ nym ściegiem krzyżykowym. Istebna. Barbara Bozie l i c h Z N A C Z E N I E W B A D A N I A C H W Y K O N A N I A T E C H N I K I N A D H A F T E M L U D O W Y M (Na przykładzie śląskich haftów krzyżykowych) W literaturze etnograficznej dotyczącej haftów ludowych spotykamy dwa kierunki zainteresowań — techniką (ściegami) i ornamentyką. Niestety omówie­ nia technik hafciarskich uwzględniają jedynie naj­ częściej spotykane sposoby wykonania, a prace po­ święcone ornamentyce tylko pobieżnie zajmują się techniką wykonania, ograniczając się do podania ogólnej nazwy, z której nie wynika, o jaki ścieg kon­ kretnie c h o d z i M o ż e to sugerować czytającemu, że 1 Dla przykładu z opracowań polskich warto wy­ mienić: A. T. Dobrowolscy, Strój, haft i koronka •w woj. śląskiem, Kraków 1936, s. 10; Haft i zdobienie siroju ludowego, Warszawa 1955, s. 39—72, oraz prace w serii Atlasu Polskich Strojów Ludowych, chodzi o techniki znane z podręczników popularnych. A tak przecież nie jest, charakter ornamentu zależny jest od rodzaju zastosowanej techniki, której nie wy­ czerpuje ogólne określenie w rodzaju np. „ścieg krzy­ żykowy", wiemy bowiem, że ściegów tego typu jest wcale pokaźna ilość. Tak więc w wypadku wspomnianego „ściegu krzy­ żykowego" nasuwa się konieczność przeprowadzenia dokładnej analizy technicznej wszystkich ściegów tego typu (krzyżykowego) oraz wydzielenie istotnych jego odmian, czyli przeprowadzenie systematyki opar­ tej na analizie sposobu wykonania. Jak postaram się uzasadnić w dalszej części artykułu, dopiero opis i systematyka pozwolą podjąć próbę ustalenia pewnej 81 �fil li a 11. 4. Niewłaściwe sposoby wykonania ściegu krzyżykiem warkoczykowym: a) — wg: A. T. Dobrowolscy „Strój, haft i koronka w woj. śląskiem", s. 10; b) — wg: J. Dziewanowska i J. Turska „Hafty i koronki", s. 50; c) — wg Z. Czasznicka i J. Nowak „Zasadnicze ściegi hafciar­ skie, powszechnie używane w hafcie lu­ dowym" w: „Haft i zdobienie stroju ludowego", s. 51. b / II. 5. Kolejne manipulacje iglą przy ściegu krzyżykowym warkoczykowym: I a—f — prawa i lewa strona wy­ szycia; II a — warkoczyk wykonany luźno; II b — warkoczyk ścieśniony; II c — normalny wygląd warkoczyka. II. 6. Kolejne manipulacje iglą przy ściegu krzyżykowym dwustronnym wykonywane na prawej stronie haftu. 11. 7. Fragm. starszego haftu krzyży­ kiem warkoczykowym. Istebna, pow. Cieszyn. 11. 8. Haft nowszego typu krzyżykiem warkoczykowym. Istebna. �(względnej) chronologii i ewolucji haftów krzyżyko­ wych, rzucając światło na zagadnienia ornamentyki, ośrodków twórczych, kierunków, wpływów i zależ­ ności. Przeglądając hafty krzyżykowe z różnych terenów Polski można zauważyć, że są one wykonane niejed­ nakowo, tzn. że powstały przy zastosowaniu różnych ściegów. Krzyżyki bywają większe lub mniejsze, w i ­ doczne z jednej bądź z obu stron tkaniny, nakładane rzadko lub gę to, mają też rozmaicie skrzyżowane nitki. Ornament bywa wyszyty bądź bezpośrednio (nicią), bądź wydobyty z tkaniny przez wyszycie tła. Są ściegi spotykane powszechnie, na terenie róż­ nych regionów kraju, oraz charakterystyczne jedynie dla określonego obszaru. Największa rozmaitość ście­ gów występuje na Śląsku i to zdecydowało, że poru­ szone wyżej zagadnienia najwygodniej będzie omówić właśnie na przykładzie materiału ze Śląska. Koszule męskie i kabotki kobiece górali śląskich (il. 1 — 2) oraz inne części stroju — „szite są krziżiczkami", tzn. wyszywane ściegiem krzyżykowym. Dziś znany i praktykowany jest właściwie tylko jeden sposób jego wykonania, rysujący ornament po jed­ nej stronie zahaftowywanej tkaniny. Jednak mniej więcej do czasów pierwszej wojny światowej w pow­ szechnym użyciu był także krzyżyk dwustronny („krziżiczki podwójne"), pozwalający na uzyskanie identycznego ornamentu po obydwu stronach ma­ teriału. Stosowano go tylko do wyszywania chustek „rożkowych" (il. 3) i „spuszczowych". Obecnie jednak żadna z hafciarek Istebnej, Koniakowa i Jaworzynki, tj. trzech wsi, gdzie występuje jeszcze haft krzyżyko­ wy, ani też żadna ze starszych kobiet umiejących wyszywać nie potrafi już tego ściegu wykonać. Tu­ tejsze hafciarki niejednokrotnie próbowały dociec — 2 A. T. Dobrowolscy, op. cit., s. 7, 10; L. Malicki, Strój górali śląskich, Atlas Pol. Strojów Lud., 1956, s. 61, 72; Z. Czasznicka i J. Nowak, Zasadnicze ściegi hafciarskie w: Haft i zdobienie stroju ludowego, cyt. wyd., s. 50. A.T. Dobrowolscy, op. cit. Jifina Kralova, Pleny a obładni płachty ve 3 4 II. 9. Lewa strona haftu krzyżykiem, warkoczykowym ze starym sposobem wykończenia nitek. Istebna, pow. Cie­ szyn. II. 10. Lewa strona haftu krzyży­ kiem warkoczykowym z nowszym spo­ sobem wykończenia nitek. Istebna. przez rozpruwanie starych haftów i dokładne ich oglądanie — w jaki sposób je sporządzono, żadnej z nich jednak się to nie udało, dlatego też poprze­ stają wyłącznie na krzyżyku jednostronnym. Wraz z zanikiem krzyżyka dwustronnego zniknął też typ chust wyszywanych tą techniką. Ocalały jedynie u starszych kobiet lub w zbiorach muzealnych. Fakt, że umiejętność posługiwania się ściegiem krzyżyka dwustronnego zanika, przyczynił się za­ pewne do tego, że tacy autorzy, jak Dobrowolscy, Malicki, Czasznicka i Nowak , pisząc o zdobnictwie stroju górali śląskich, przy omawianiu techniki haftu ściegu tego w ogóle nie uwzględnili. Wprawdzie Do­ browolscy wspominają, że szatki „spuszczowe" i „narożkowe" zdobione były „haftowanym obustronnie znaczkiem krzyżykowym na czterech rogach chusty" , z tego jednakże nie wynika wcale czy krzyżyk ów był wykonywany od razu na dwie strony, czy — jak ktoś może przypuszczać — wykonywano go niemal iden­ tycznie zarówno po jednej jak i drugiej stronie. Brak tradycyjnych przekazów technicznych oraz niepełna dokumentacja w dotychczasowych publi­ kacjach nastręczają poważne trudności przy rozszyfro­ wywaniu sposobów, jakimi wykonywano dwustronny ścieg krzyżykowy. Dlatego to uciec się trzeba w tym wypadku do opracowań naszych sąsiadów Czechów i Słowaków, którzy mają bogatsze materiały na ten temat , oraz do dokładnej analizy technicznej haftów występujących na chustach „rożkowych" i „spuszczo­ wych". Wykazują one, że stosowany w Beskidzie Śląskim ś c i e g k r z y ż y k o w y dwustronny, czyli, jak tutaj mówią, „podwójny", składa się obok krzyżyka właściwego z innych dodatkowych ścież­ ków , biegnących prostopadle do jego podstawy (il. 6). Po wyszyciu jednego rzędu prowadzono igłę do na2 3 4 5 Slezku vyśite oboustrannym kriżkem, „Radostna Że­ rne", 1961, nr 4, s. 104—106. Przez „ścieżek" rozumie się dwukrotne wkłucie igły w tkaninę, t j . w jej punkt wejścia i wyjścia. Ścieg natomiast może się składać z kilku ścieżków i wówczas tworzy ścieg złożony, bądź z jednego ścieżku, tworząc ścieg prosty. 5 �II. 11. „Obójek" wyszyty „kurzą stopką" pełną. Istebna, pow. Cie­ szyn. II. 12. Brzeg rękawa ko­ szuli m. z wwszym haftem 'krzy­ żykiem warkoczykowym. Konia­ ków, pow. Cieszyn. II. 13. Kolej­ ne manipulacje igłą przy wyko­ nywaniu ściegu „godek". II. 14. Haft krzyżykiem warkoczyko­ wym. Wisła (?), pow. Cieszyn. d e 'f 13 i stępnego (powyżej), w którym wykonywano ścieg w odwrotnym kierunku, ale już nie z prawej do lewej, jak to czyniono poprzednio, tylko z lewej ku prawej. Wierzchni zatem skos skrzyżowania nici bieg­ nie na przemian co drugi rządek, pochylając się to w prawo, to w lewo. Na zasadzie odliczania nitek tkaniny oparty jest haft krzyżykiem j e d n o s t r o n ­ n y m , czyli ścieg powszechnie jeszcze dziś używany tutaj do zdobienia bielizny. Chociaż w podręcznikach 14 hafciarskich jest on wyróżniany specjalną nazwą „ścieg krzyżowany śląski" i tym samym uważany jako jeden ze ściegów typu krzyżykowego, i chociaż w literaturze etnograficznej zajmującej się haftami ludowymi, zwłaszcza śląskimi, spotkać można uwagi na jego temat, to jednak jak dotąd nie został on należycie opisany i opracowany, a prawie wszystkie opisy interpretują go pobieżnie i niedokładnie lub nawet błędnie. Dla Dobrowolskich, podobnie jak i dla większości autorów, najważniejsze stały się dociekania związane z ornamentem haftów, ich budową, kompozycją, ge­ nezą, historią etc; kwestia zaś techniki zeszła na plan dalszy, prawie nieistotny. Stąd też ich wypo­ wiedź na ten temat ogranicza się zaledwie do paru krótkich zdań, które, niestety, nie orientują dosta­ tecznie w całości zagadnienia. Powiadają oni bo­ wiem, że „krzyżyk bywa robiony «na dwie lub trzy nitki» t j . składa się z dwóch lub trzech ściegów. Hafty starsze są z reguły robione «na trzy nitki», tworząc charakterystyczną plecionkę z linii skośnych, bo wszystkie łączenia pionowe pozostają po stronie spodniej. Gęste kładzenie ściegów obok siebie spra­ wia, że tło haftu jest n i e w i d o c z n e " W twierdzeniu tym nastąpiło po prostu pomieszanie pojęć, wynikłe zapewne z braku praktycznej znajomości omawianego ściegu. Jak bowiem wiadomo, fakt, że krzyżyk ro­ biony jest „na dwie lub trzy nitki", nie znaczy wcale, że „składa się on z dwóch lub trzech ściegów". Ilość ściegów czy ściślej mówiąc ścieżków jest przy spo­ rządzaniu tego krzyżyka zawsze jednakowa, a zmia­ nie może ulec tylko ilość nitek tkaniny, które się 8 A. T. Dobrowolscy, op. cit, s. 10. �odlicza podczas wyszywania. Dlatego też uwaga, że „hafty starsze są z reguły robione «na trzy nitki»" od­ nosi się nie do ilości ścieżków składających się na całość ściegu, jak tego chcą autorzy, ale do nitek tkaniny, na której haft powstaje. Inna sprawa, że cytowane twierdzenie niesłuszne jest również mery­ torycznie. Na tejże samej stronie Dobrowolscy podają rów­ nież rysunek przedstawiający „schemat ściegu na trzy nitki" rozluźniony, z oznaczeniem pionowym i kropko­ wanymi liniami ścieżków spodnich, oraz „prawdziwy wygląd ściegu (po zgęszczeniu nici przedstaw onych na rysunku pierwszym)" (il. 4a) . Analizując szczegóło­ wo obydwa sąsiadujące rysunki dostrzega się jednak, że zbyt luźno rozstawione nitki na rysunku lewym, mimo prawidłowego podwójnego skrzyżowania, nie dadzą nigdy obrazu przedstawionego na rysunku pra­ wym. Aby uzyskać takie właśnie zacieśnienie i wza­ jemne przenikanie się ściegów, należało na pierwszym, schematycznym rysunku poszczególne ścieżki wypro­ wadzić z tych samych punktów, wówczas nakładały­ by się one na siebie i odpowiadałyby rysunkowi dru­ giemu (prawemu), a zarazem i stanowi faktycznemu. się na dwie nitki, t j . dwa ściegi. Ściegi są bardzo gęsto obok siebie ułożone" . 8 Również nieściśle przedstawiają się informacje po­ dane przez Czasznicką i Nowak oraz w podręczniku Dziewanowskiej i Turskiej. Co prawda w pierwszej publikacji nieco szerzej omawia się sam sposób wy­ konania, jednak rysunki (również dwa), powtórzone zapewne za Dobrowolskimi, są nieścisłe. Jeden, sche­ matyczny, podaje błędne manipulacje igłą, tak że praktycznie nie można z niego w ogóle skorzystać (il. 4c) . 9 : 7 Opierając się na wypowiedziach Dobrowolskich, tę same błędy powtarza Malicki, dodając własną interpretację. Pisze on, że „w haftach starszych krzy­ żyki są wykonane na trzy nitki czyi' trzy ściegi, co daje plecionkę złożoną z linii skośnych, nowsze robi 7 Jw. L. Malicki, op. cit., s. 73. Z. Czasznicką i J. Nowak, op. cit., s. 50 i 51. Autorki stwierdzają, że krzyżyk używany w Beski­ dzie Śląskim jest „zupełnie innym rodzajem krzyży­ ka" niż ten o krzyżujących się nitkach pod kątem prostym, jaki podały w poprzednim opisie krzyżyka zwykłego. Tutaj „ściegi krzyżują się nie raz, a dwa razy, a w efekcie końcowym nie widać skrzyżowań, lecz tylko ukośne ściegi zachodzące na siebie. Krzy­ 8 9 W podręczniku Dziewanowskiej i Turskiej nieścisłe są zarówno rysunki powtarzające błąd Dobrowolskich (nitki następnego skrzyżowania nie wychodzą z tych samych punktów — i l . 4b), jak też i błędny jest opis samej manipulacji. Twierdzenie, że „w ściegu krzy­ żowanym śląskim miejsca zetknięcia się ściegów są położone pionowo nad sobą", jest zupełnie niezrozu­ miałe, a zdanie mówiące, iż „po lewej stronie roboty powstaje szereg podwójnych słupków" błędnie tłu­ maczy to pierwsze. Owe „słupki" bowiem są wyni­ kiem pionowego wbijania igły w równo powtarzają­ cych się na przemian odstępach, a nie tego, że „miej­ sca zetknięcia się ściegów są położone pionowo nad sobą". Dalej autorki podają, iż „ramiona każdego krzyżyka są różnej długości. Zależnie od wzoru dłuż­ sze może być ramię prawe lub lewe" . Również i ta informacja jest nieścisła, gdyż krzyżyki wykonuje się 10 żyk zbudowany jest na prostokącie i nie jest syme­ tryczny, bo ukos prawy jest dłuższy od lewego (ukos prawy może być na czterech nitkach tkaniny, a lewy na dwu nitkach, albo ukos prawy na sześciu, lewy na trzech nitkach tkaniny). Po lewej stronie roboty powstają niezmienne dwa ściegi pionowe obok sie­ bie, w punktach zetknięcia się krzyżyków po stro­ nie prawej. Krzyżyki te wykonuje się od ręki lewej ku prawej lub od prawej ku lewej". J. Dziewanowska i J. Turska, Hafty i koronki, 1959, s. 49. 10 85 �II. 16. Haft krzyżykiem zwyklym-prostym. Ogrodzona, pow. Cieszyn. II. 17. Kolejne ściegu krzyżykowym zwykłym-prostym. Prawa i lewa strona haftu. zawsze w jednym kierunku, to znaczy od strony pra­ wej ku lewej, przy czym dłuższe jest właśnie ramię lewe. Sprawdzić to można nie tylko na licznych przy­ kładach oryginalnych haftów starszych i współczes­ nych, ale również obserwując pracę miejscowych hafciarek, tudzież na podstawie przeprowadzanych z nimi wywiadów. Jednostronny ścieg krzyżykowy używany w Beski­ dzie Śląskim do haftowania składa się normalnie z dwóch ścieżków. Każdą robotę zaczyna się zawsze z prawego brzegu tkaniny, wbijając igłę od spodu i przeciągając ją wierzchem. Następnie, odliczywszy równą ilość nitek tkaniny na wysokość i szerokość, wbija się igłę pionowo idąc po skosie w lewym kie­ runku. Z kolei w tym samym, pionowym kierunku i na tę samą wysokość wkłuwa się igłę przeciągając skos z powrotem w prawą stronę tak, aby koniec igły wyszedł w punkcie zaczęcia roboty. Dzięki temu po­ wstaje pierwszy krzyżyk po zewnętrznej stronie tka­ niny, a po lewej — dwie równoległe, pionowe kreseczki. Kolejny ścieżek wykonuje się tak jak pierwszy, tzn. posuwając się w robocie w lewym kierunku; od powstałego krzyżyka odlicza się znów tę samą ilość nitek tkaniny i igłę wbija się pionowo. W ten sposób pierwsze (spodnie) ramię krzyżyka wydłuża się dwu­ krotnie, gdyż przechodzi na szerokość tkaniny krzy­ żyka pierwszego i drugiego. Następny ścieżek, czyli skos wierzchni, jest powrotem w prawym kierunku, tzn. igłę wbija się znowu pionowo w dwa lewe końce pierwszego krzyżyka. Dalsze ścieżki składające się na pełny krzyżyk wykonuje się tak samo posuwając się stale w lewym kierunku roboty. W ten sposób po­ wstaje pierwszy rząd krzyżyków, który po lewej stro­ nie ma wygląd równoległych, pionowych, podwójnych ścieżków (ił. 5). Jak więc z powyższego opisu wynika, igłę wbija się zawsze pionowo, przy czym lewy ścieżek jest dwu11 Informacji udzieliła w 1961 r. hafciarka z Ja­ worzynki (pow. Cieszyn). Informacji udzieliły w 1956 r. hafciarki: Maria Małyjurek, lat 65, Jadwiga Fizek, lat ok. 40, i Teresa Sikora, lat ok. 60, z Istebnej — Andziołówki, oraz 12 86 manipulacje iglą przy krotnie dłuższy od praw-ego. Ważną także rzeczą jest stałe, jednakowe odliczanie nitek tkaniny, wtedy krzyżyki są równe i przenikają się na wzajem, two­ rząc nieprzerwany, jednolity i gęsty ciąg, jak gdyby warkoczyk. Stąd najwłaściwszą nazwą dla niego (używaną także przez naszych południowych sąsia­ dów) jest ś c i e g w a r k o c z y k ó w y. Zasadniczo krzyżyk wykonany jest w pionowym prostokącie, gdyż odliczając nitki w tkaninie „bierze się trzy na igłę" , tzn. trzy nitki na wysokość i dwie na szerokość. W ten bowiem sposób haftuje się normalnie wszystkie współczesne „lemce" i „obójki". Starsze już dziś, blisko siedemdziesięcioletnie informatorki powiadają, że jeszcze w czasach ich młodości „pierwej brano dwie na igłę, dwie pod igłę", czyli „wysiwano po dwie niteczki, a teraz po trzy i cztery nitki" . Tę różnicę można łatwo zaobserwować na oryginalnych przykładach. Krzyżyki haftów starszych są znacznie drobniejsze i gęściej wykonane tworząc zbitą, prawie jednolitą powierzchnię, w której pojedyncze krzyżyki są nieczytelne; podobne są one raczej do gęstej ple­ cionki (il. 7). Natomiast hafty nowsze mają krzyżyki większe i nie tak ściśle ze sobą związane, zwłaszcza gdy są wykonane na trzy lub cztery nitki (il. 8). u 12 Doprowadziwszy do końca pierwszy rząd krzyży­ ków, hafciarka urywa nitkę i następny rządek zaczy­ na znów od prawej strony roboty posuwając się ku lewej, bez żadnych odstępów, ściśle nad rządkiem pierwszym. Skutkiem takiego postępowania kierunek nachylenia krzyżyków w każdym rzędzie jest jedna­ kowy i równy. Przestrzegają tego ściśle wszystkie hafciarki, dzięki czemu nie spotyka się tutaj w ogóle innego, niż ten, sposobu wykonania. Gdyby krzyżyki robiono od strony prawej ku lewej, a potem z powro­ tem, wówczas, jak tłumaczą hafciarki, byłyby nie­ równe i nierówno by się układały, a także światło załamywałoby się na nich z dwu różnych stron . ls w 1961 r. Zuzanna Wolna, lat 77, z Istebnej, Janina Bura, lat 42, i Teresa Czepczor, lat 69, z Jaworzynki. Informacji udzieliły w 1961 r.: Ewa Ligocka, lat 63, Jadwiga Jałowiczor, lat ok. 60, i jej córka Maria, lat ok. 35, z Jaworzynki. 13 �To jednokierunkowe szycie przez równomierne powtarzanie ściegów przy pionowo wbijanej igle i równych, jeden nad drugim rządkach powoduje, iż po lewej stronie tkaniny powstają proste, równo­ ległe i ciągłe pionowe linie, składające się z podwój­ nych ścieżków. Ponadto widoczne są tutaj końce nitek z węzełkami sprawiające wrażenie frędzelków, które pozostały przy zaczynaniu i kończeniu każdego rządku nową nitką (il. 9). Obecnie hafciarki, aczkolwiek po­ stępują w ten sam sposób wyszywając jeden rządek za drugim, to jednak nitek nie kończą węzełkiem — pozostawiając je luźne lub też oplatają jedną o drugą, tak że zakończeń nie widać (il. 10). Każdy haft, bez względu na jego przeznaczenie („znak" „lemiec", etc.) zaczyna się robić zawsze od dolnego, prawego brzegu tkaniny, posuwając się po­ ziomo w lewą jej stronę. Wszystkie rzędy następne powtarza się tak samo, ściśle jeden nad drugim, sto­ sownie do wykonywanego wzoru, przy czym pierwszy rząd wyszywa się cały, a dopiero w drugim rozlicza się krzyżyki odpowiednio do ornamentu. W następ­ nych rzędach już się nie liczy, „tylko podle wzoru się robi" przesuwając określoną ilość krzyżyków to w lewo, to w prawo Być może, w podobny sposób posługiwano się krzyżykiem dwustronnym, tzn. wy­ szywając pojedynczymi, prostymi rządkami, z tą jed­ nak różnicą, że na końcu rządków nitek nie urywa­ no, tylko prowadzono je w dalszym ciągu do rządku następnego, który wypadał powyżej. Skutkiem tego na żadnej stronie nie widać końców nitek. Otrzymy­ wano w ten sposób dwa różne kierunki nachylenia krzyżyków, które zmieniały się na przemian co drugi rządek. Przeglądając „obójki" i „lemce" tak kabotków jak i koszul męskich nietrudno zauważyć, że występujące na nich hafty mają dolny pasek (pierwszy rządek) albo całkiem prosty, składający się ze ściśle do sie­ bie przylegających krzyżyków, albo przerywany, tzn. zbudowany z krzyżyków pojedynczych, czyli z tzw. „godka" (il. 1), bądź „kurzej stopki". W takim wy­ padku jednak, po przerobieniu jednego lub dwu rzędów pojedynczych krzyżyków, wykonywano z kolei jeden prosty rządek, a dopiero w następnym rozli­ czano nitki na „wzór". Obydwa te sposoby zapocząt­ kowywania haftów znane są tak ze starszych, jak i z nowszych przykładów, przy czym drugi i trzeci z nich jest charakterystyczny dla wszystkich koszul męskich. „G o d e k" (pojedyncze krzyżyki) wykonuje się w sposób nieco odmienny niż dotychczas opisane, a powszechnie stosowane w Beskidzie Śląskim. Dyk­ tuje to konieczność samego układu krzyżyków, które biegną nie w poziomym ani pionowym rzędzie obok siebie, lecz po skosie jeden ponad drugim. Skos taki składa się z trzech krzyżyków, z których każdy bierze początek w tym miejscu, gdzie skończył się poprzed­ ni. I tak igłę wbija się najpierw przeciągając ją od spodu tkaniny na wierzch, po czym, odliczywszy określoną ilość nitek tkaniny, przeważnie dwie, prze14 Informacji udzieliła w 1956 r. Ewa Urbaczka, lat ok. 50, z Jaworzynki. II. 18. Hajt krzyżykiem zwykłym-prostym „jakli" kobiecej. Wójtowa Wieś, pow. na brzegu Gliwice. wieka się igłę w skos lewy i wbija pionowo z góry na dół. W ten sposób powstaje półkrzyżyk, który 7. kolei pokrywa nić skosu przeciwnego, przewleczoną igłą wbitą poziomo w górne końce powstającego krzy­ żyka. Początek drugiego krzyżyka „godka" wypada w punkcie wyjścia igły, czyli w górnym wierzchołku lewego skosu poprzedniego krzyżyka. Podobnie po­ wstaje i krzyżyk trzeci, czyli ostatni, t j . górny, po czym w asymetrycznym kierunku w dół, odwróciwszy płótno w poziomie „do góry nogami", wykonuje się pozostałe dwa krzyżyki, jeden za drugim, tworząc przeciwny skos całej linii łamanej, a wyhaftowanej pojedynczymi krzyżykami (il. 13). „ K u r z o s t o p k ę " (czyli tzw. „krziżiczki" rów­ noramienne) zaczyna się robić od środkowego rzędu motywu krzyżyka. Odliczając odpowiednią ilość nitek tkaniny, hafciarka posuwa się jednym rzędem stale w lewo. Gdy dojdzie do brzegu płótna, odwraca je „do góry nogami" i wracając igłą z powrotem wyko­ nuje górny rząd, czyli górne ramię powstającego mo­ tywu. Po dojściu do początkowego brzegu tkaniny, znów ją odwraca i wykonuje ostatni rządek — dol­ ny. W ten sposób można wykonać „kurzo stopkę" pełną (il . 11), lub „pustą" w środku, jak to widać czasami na „obójkach" koszul męskich. Dolna, a właściwie początkowa krawędź omawia­ nych tutaj haftów, jeśli bywa prosta, bez tzw. „god­ ka", ma najczęściej jakieś wykończenie, które haftuje się po sporządzeniu całego haftu. Mogą to być albo pojedyncze „ząbeczki", t j . półkrzyżyki, albo „ząbeczki podwójne", zwane też „niemieckimi ząbkami", 87 �albo jeszcze inne. „Ząbeczki" wykonuje się w ten sposób, że igłę, po odliczeniu w tkaninie dwóch nitek jej szerokości, przewleka się na skos, a potem prosto i na skos. „Niemieckie ząbki" wyglądają jak „godek", tzn. mają kształt podwójnej, symetrycznej linii ła­ manej. Najpierw robi się cały rząd „ząbeczków" po­ jedynczych, a potem płótno odwraca się „do góry nogami" i w podobny sposób, pod pierwszym rzędem, wykonuje się drugi rząd „ząbeczków" z tą różnicą, że na każdym załamaniu linii dodatkowo jeszcze haftuje się krzyżyczek, czyli „taki oko", jak fachowo określają hafciarki. Tego typu wykończenie jest po prostu kombinacją półkrzyżyków i krzyżyków poje­ dynczych, które w nieco innym, gwiaździstym ukła­ dzie mogą tworzyć znów odmienny rodzaj wykoń­ czenia. Nierzadkie jest dzierganie zastosowane w jednym lub dwu rzędach, czyli tzw. „sztempowani", albo obrąbek igiełkowy, czy szydełkowy, tworzący „kobył­ k i " pojedyncze, bądź potrójne. Zdarza się też, że brzegi haftów na kabotkach są „w leńcuszki", tzn. obszyte jednym rządkiem ściegu łańcuszkowego. Omawiane przykłady wykończania i zaczynania haftów dotyczą nowszych, dwudziestowiecznych wy­ szyć na „obójkach" i „lemcach". Nieznane są nato­ miast podobne okazy z czasów wcześniejszych. Na­ leży jeszcze dodać, że niektórych sposobów (np. „ko­ byłek") używa się tylko do „lemców", innych zaś zarówno do „lemców" jak i do „obójków". 15 rządków (il. 12) . Informatorzy powtarzają niezmien­ nie, że „pierwej wyszycia taki wąziutkie były", przy czym ilustrują tę szerokość odpowiednim rozstawie­ niem palców, i dodają zaraz, że „bogocz jeny mioł szyrsze i to były paradne". Podobnie było i z kabotkami kobiecymi, na których „taki jedny wąziutki kurzy stopeczki wyszywali". Jeśli zaś któraś z dziew­ cząt próbowała wyhaftować coś więcej, wzbudzało to ogólne zgorszenie, a „stare baby i bić nawet chcia­ ły" powtarzając: „dziewczę, cóż ty taki wyszywasz, Pon Bóg cie skarze za tako pychę" . Obecnie „mło­ dzi kawalerzy chcą szeroki zoniedrzi i lemieczki", np. na 34 paski, a nawet więcej, starsi mężczyźni nato­ miast węższe, np, na 25 pasków. Analiza statystyczna wszystkich znanych, datowa­ nych haftów wykazuje, że do czasów drugiej wojny światowej ilość rządków nie przekraczała 27 pasków. I tak, na eksponatach pochodzących z ubiegłego wie­ ku oraz z okresu do pierwszej wojny światowej, jak również na wszystkich „pytlach" ilość „posków" waha się od 9 do 18. W latach dwudziestych i tuż przed drugą wojną światową obok haftów węższych występują także szersze — na 20, 21 do 27 rzędów. Wreszcie w latach powojennych występuje cały ich wachlarz, przy czym dominują hafty szerokie na trzydzieści parę pasków (np. na 32, 35, 37), aż do 50 włącznie. 16 17 W zestawieniu tym nie uwzględniono haftów po­ jedynczymi, jednostronnymi krzyżykami „godkiem" i „kurzo stopko", ani też krzyżykami dwustronnymi. Hafty wyszyte ściegiem warkoczykowym składają Pierwsze z nich, stosowane na „obójkach" koszul się w zasadzie z różnej ilości rządków krzyżyków, męskich lub jako zapoczątkowanie niektórych „lem­ czyli „posków". Może ich być kilka, kilkanaście lub ców" bądź „obójków", wykonane są, jak już poprzed­ kilkadziesiąt. Tradycja mówi, że stare hafty na „lem­ cach" były wąskie — na 7, 9 czy 11 rządków (il. 7), nio zaznaczono, nieco odmiennie, drugie natomiast, nowsze natomiast są znacznie szersze i wahają się ze względu na samą budowę ornamentu, składają się z różnej ilości „posków", lecz tak ze sobą zestawiow granicach od trzydziestu paru do pięćdziesięciu 15 Informacji udzieliły w 1956 r. hafciarki: Ja­ dwiga Fizek, lat ok. 40, Teresa Sikora, lat ok. 60, i Maria Małyjurek, lat ok. 65 z Istebnej-Andziołówki; w 1961 r. Janina Bura lat 42 i Teresa Czepczor, lat 69 z Jaworzynki (pow. Cieszyn) oraz na podstawie materiałów muzealnych. 88 18 Na podstawie wywiadów przeprowadzonych w 1961 r. ze wspomnianymi informatorkami i hafciarkami, szczególnie Teresą Czepczor, lat 69, Ewą Ligocką, lat 63 i Jadwigą Jałowiczor, lat 60 z Ja­ worzynki (pow. Cieszyn). „Pytel" — nazwa gwarowa, którą oznacza się miejscowe, haftowane krzyżykami wzorniki. 17 �II. 19. Haft ściegiem zakopiańskim na „kamzoli". Piekary śląskie. 11. 20. Sposób wykonania ściegu „zakopiańskiego". II. 21. Haft krzyżykiem zwyklym-prostym na rękawie knootka. Dobrzeń Wielki, pow. Opole. nych, iż tworzą niemal jednolity, nie rozerwany ciąg. Tylko znajomość tego ściegu, wprawne oko lub do­ kładna analiza ornamentu pozwalają na właściwe roz­ poznanie techniki. Zasięg techniki krzyżyka dwustronnego i warkoczykowego, znanych z Beskidu Śląskiego, ogranicza się współcześnie do trzech wspomnianych już po­ przednio wsi — Istebnej, Jaworzynki i Koniakowa. W tradycji ustnej jednak, a także w zbiorach muzeal­ nych (Muzeum Cieszyńskiego, Górnośląskiego w By­ tomiu i Etnograficznego w Krakowie) znaleźć można potwierdzenie faktu występowania haftów krzyżyko­ wych również na innych jeszcze terenach beskidz­ kich i podbeskidzkich. Fragmentaryczne wzmianki na ten temat spotyka się także, rozsiane tu i ówdzie, w literaturze uwzględniającej problematykę śląską. Longin Malicki np. pisze, że technika ta znana jest także i w Brennej . Informacji tej jednak nie po­ twierdza żadnym materiałem rzeczowym; nie udało mu się zapewne znaleźć odpowiednich przykładów w terenie, ani też w zbiorach muzealnych, które po­ chodziłyby ze wspomnianej miejscowości. Taki brak 18 18 L. Malicki, op. cit, s. 76. Jw., s. 5, 10 i następne. Archiwum etnograficzne Muzeum Górnośląskie­ go w Bytomiu. 19 20 II. 22. Haft na mankiecie kabotka wy­ konany różnymi ściegami, a także krzyżykiem zwyklym-prostym. Pow. Opole. przypisać należy zupełnemu zamarciu w tych stro­ nach stroju regionalnego , które nastąpiło pod ko­ niec pierwszej wojny światowej i tuż po niej. Żywsza jest pamięć haftu warkoczykowego, którego prak­ tyczną umiejętność udało się stwierdzić wśród star­ szych mieszkańców Brennej, Brennej-Leśnicy, a na­ wet sąsiednich Górek Wielkich. Spotyka się ten haft także i na ilustracjach strojów . Wiadomo, że wyszy­ wano nim „lemieczki" do kabotków i „znaki" przy koszulach męskich . W zbiorach Muzeum Górno­ śląskiego w Bytomiu znajduje się kabotek z Wisły, uszyty z białego płótna bawełnianego produkcji fa­ brycznej, który z przodu i na kołnierzu ma haft biały, zaś na mankietach rękawów, czyli na „lemieczkach", haft wykonany czerwoną bawełną, ściegiem warkoczykowym (il. 14). Krzyżyki tutaj są drobne, gęste, przy czym każdy z nich zamknięty jest w pionowym prostokącie ograniczonym dwiema nitkami wątku i trzema nitkami osnowy tkaniny, lub odwrotnie, za­ leżnie od układu motywów zdobniczych. W przeci­ wieństwie do istebniańskich, ten haft wiślański nie jest zbudowany z pojedynczych, poziomych „posków", 19 20 21 21 Informacji udzieliły w 1956 r.: Janina Moskała, lat ok. 70, i jej córka Maria Farfecka, lat 46, Ewa Gryń, lat 74, z Brennej, Zuzanna Choleksa, lat 65, z Brennej-Leśnicy, Franciszek Żerdka, lat ok. 90, z Górek Wielkich (pow. Cieszyn). �v II. 23. Tył czepka z haftem obramowanym ściegiem krzyżowym zwykłym-prostym. Dobrzeń Wielki, pow. Opole. II. 24. Kolejne mani­ pulacje igłą przy ściegu krzyżykowym zioyklym kwadratowym: a—d — strona prawa wyszycia, e — strona lewa wyszycia. czyli rządków, lecz poszczególne ściegi kładzione są tak, że tworzą od razu bezpośrednio wyszywany motyw . W Muzeum Cieszyńskim znajduje się sześć bliżej nie oznaczonych „lemieczków", które wyhafto­ wane są w podobny sposób . Niektóre z nich tak pod względem ornamentu, jak i kompozycji są bar­ dzo zbliżone do siebie, co w sumie skłania do wnios­ ku, iż pochodzić mogą z tej samej miejscowości, tzn. z Wisły. Również w Muzeum Etnograficznym w Kra­ kowie znajduje się kabotek , który, oprócz dziurko­ wanego i płaskiego haftu białego na rękawach i przyramkach, ma koło szyi wąską oszewkę z lnianego płótna fabrycznego, ozdobioną ściegiem warkoczykowym (o rozpiętości dwu nitek osnowy i wątku tka­ niny) i „godkiem", a nadto drobniutkim półkrzyżykiem, który w Goleszowie zwą „skręcatki" lub „śliw­ k i " , a Dobrowolscy określają jako „zaokrętka" (il. 15) . Półkrzyżyk ten, czyli bardzo gęsto kła­ dziony ścieg koło ściegu, uważany jest za haft star­ szego typu, rzadko kiedy już poświadczany nawet tra­ dycją ustną. Jego przykłady, znane prawie wyłącz­ nie z okazów muzealnych (cieszyńskich, bytomskich, gliwickich i krakowskich), pochodzą z takich wsi pod­ górskich, jak Ustroń, Nierodzim, Goleszów, Gumna i inne . Pojawiając się w zestawieniu ze ściegiem 22 23 24 25 26 27 22 Eksponat Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu Et. 1081. Rozmiary haftowanego „lemieczka" — szer. 5,8 cm, dł. 24,5 cm. Eksponaty Muzeum Cieszyńskiego E/333, E/1799, E/1124, E/1121, E/1101, E/259. Eksponat 10409/MEK. Informacji udzieliły w 1959 r.: Anna Lipowczan, lat 73, i jej córka Emilia, lat 37, z Goleszowa (pow. Cieszyn). A. T. Dobrowolscy, op. c i i , s. 11. Znajomość ściegu krzyżykowego potwierdzają nadto wypowiedzi informatorki Anny Urbik, lat 75, z Kiczyc i nauczycielki Nawrotkówny, lat ok. 70, 23 24 25 28 27 90 warkoczykowym, tym samym rozszerzają jego pier­ wotny zasięg. Przeprowadzone na terenie całego Śląska badania ankietowe i wywiady z informatorami i hafciarkam i na temat strojów i haftów ludowych wykazały, że tutejszemu ludowi nie jest i nie była obca prak­ tyczna znajomość techniki krzyżykowej. Fakt ten potwierdzają niezbicie omówione poprzednio materia­ ły ze Śląska Cieszyńskiego oraz inne, które udało się pozyskać poza jego granicami, np. w Bojszowach No­ wych, Goczałkowicach, Studzionce (pow. Pszczyna) i Podlesiu (pow. Tychy) . Te ostatnie zresztą wy­ raźne oparcie znajdują w opracowaniu Dobrowol­ skich oraz Stanisława Bronicza, który podaje, że w stroju pszczyńskim noszonym w połowie X I X w. występował nieznany już dziś w tych stronach haft krzyżykowy o motywach geometrycznych . Nie jest zatem wykluczone, że mógł to być właśnie ścieg warkoczykowy docierający tutaj na północ ze Śląska Cieszyńskiego, a obejmujący pogranicze pszczyńskie i samo Pszczyńskie. Z drugiej strony jednak istnieje prawdopodobieństwo używania przez miejscową lud­ ność dwu rodzajów ściegu krzyżykowego, t j . warkoczykowego i krzyżykowego zwykłego-prostego, bardzo popularnego na przełomie X I X i X X w . wśród nie2 8 29 30 31 z Pierścca (pow. Cieszyn), zebrane w czasie badań terenowych w 1956 r. Archiwum Etnograficzne Muzeum Górnoślą­ skiego w Bytomiu. Wypowiedzi ankietowe: Gertrudy Ciepy, ur. 1896, Agnieszki Waliczek, ur. 1903, z Bojszów Nowych, Marii Piesór, lat 74, z Goczałkowic, Anieli Bazgiel, lat 42, ze Studzionki (pow. Pszczyna) i informatorek z Podlesia (pow. Tychy). A. T. Dobrowolscy, op. cit., s. 46, 57—58; St. Bronicz, Strój pszczyński, Atlas Polskich Strojów Ludowych, 1954, s. 58 i 47 oraz mapa na s. 17. 28 29 30 �mieckich kolonistów np. w Hołdunowie (pow. Pszczy­ na) i Szywaldzie (pow. Gliwice) , który to ścieg zyskiwał coraz więcej zwolenników i poza tymi wsiami. Wśród eksponatów Muzeum Etnograficznego w Krakowie pochodzących ze Śląska Cieszyńskiego znaj­ duje się jedyny tego rodzaju przykład kabotka ze wsi Ogrodzona (pow. Cieszyn), który — poza haftem bia­ łym, zdobiącym prawą połę przodu i przyramki, oraz poza haftem kolorowym wokół szyi, wykonanym ście­ giem płaskim — ma wyszyte „lemce" przy rękawach właśnie wspomnianym krzyżykiem zwykłym-prostym (ił. 16) . Niestety brak jest bliższych danych co do okoliczności i czasu jego powstania. Można jednak przypuszczać, że pochodzi on z lat międzywojennych, na co wskazuje dobry stan zachowania, sama techni­ ka i sposób wyszycia. Ś c i e g k r z y ż y k o w y z w y k ł y - p r o s t y jest zatem jeszcze jedną znaną i używaną odmianą tech­ niczną. Wykonuje się go przez wbijanie igły pionowo stale w tym samym poziomie, odliczając niezmiennie Jednakową ilość nitek tkaniny oraz tworząc jednokie­ runkowe skośne półkrzyżyki. Potem powracając tym samym rzędem w przeciwnym kierunku robi się skos drugi, również pionowymi i niezmiennymi wkłuciami igły. Trzeba pamiętać przy tym, że igłę wkłuwa się zawsze w miejscach, gdzie mają wypaść prawe lub lewe końce krzyżyka. Dzięki takim manipulacjom — nitki przekreślają się tylko raz pośrodku, a po spod­ niej stronie tkaniny powstają proste, pionowe, pod­ wójne ścieżki, równoległe do siebie. Gdy krzyżyki powtarza się w kilku rzędach nad sobą, wówczas lewa strona roboty wygląda niemal identycznie jak przy krzyżykach warkoczykowych, tzn. w postaci piono­ wych, równoległych linii składających się z krótkich, podwójnych ścieżków (il. 17). 32 33 Na podstawie badań terenowych i dokumentacji muzealnej okazuje się, że ścieg krzyżykowy zwykłyprosty występuje tylko w nielicznych haftach, i to przeważnie z tych rejonów, gdzie brak jakiegokolwiek śladu tradycji techniki krzyżykowej. Poza przykła­ dami przytoczonymi już z południowych terenów 3 1 Hanna Kronberger-Frentzen, Deutsche Stick­ muster, Hamburg; Siegfried Lehmann, Nieder sächsi­ sche Stickmustertücher, Hannower 1936; Wilhelm Pessler, Deutsche Volkskunst — Niedersachsen. Por. A. T. Dobrowolscy, op. cit, s. 57—58. Eksponat 24037/MEK. Górzanie — grupa etniczna zamieszkująca prze­ mysłowy obszar Śląska oraz najbliszą okolicę. Materiały zebrane w latach od 1956 do 1960 drogą wywiadów i odpowiedzi ankietowych u Rozalii Alcer, lat 45, i Marii Wyroby, ur. 1900, z Dąbrówki Wielkiej; grupy czterech osób z Lasowic; Albertyny Boncol, lat 64, i Zofii Szołtysik, lat 67, z Radzionko­ wa; Pawła Gołkowskiego, ur. 1903, ze Strzybnicy (pow. Tarnowskie Góry); u Teresy Polczyk, ur. 1880, z Łubia, Anny Kowal, lat 60, z Ostropy, Józefy Paź­ dzior, lat 88, z Sierot, Otylii Szewior, lat 60, z Wie­ lowsi (pow. Gliwice), u Pauliny Bisku, lat 60, Joanny Stanoszek, lat 80, Pauliny Kabica, ur. 1883, Pauliny Porada, lat 75, z Chocianowie (pow. Olesno); u Emmy Langer, ur. 1881, Jadwigi Kuka, lat 75, z Popielowa (pow. Opole); u grupy kilku kobiet ze Starej Kuźni (pow. Racibórz). 32 33 34 35 Śląska, znaleźć je można również w stroju grupy górzan . Jeszcze dziś miejscowe kobiety w letnie po­ południa niedzielne lub wychodząc do miasta po zakupy noszą płócienne (z płótna fabrycznego), białe jakie, wyszyte krzyżykiem zwykłym-prostym na brze­ gach przodów i dolnych krawędziach oraz na końcach rękawów. Ścieg ten, w przeciwieństwie do tradycyj­ nego, wykonanego na samodziałowym płótnie o wy­ raźnym splocie, nie jest równy i gęsto kładziony je­ den przy drugim; krzyżyki są dość duże, nierówno­ miernie odliczane i składają się na ornament wyszyty bezpośrednio, a nie wydobyty z tła. Tego rodzaju hafty znane są z Dąbrówki Wielkiej, Radzionkowa, Strzybnicy, Lasowic (pow. Tarnowskie Góry), w Łubiu, Osłriopie, Sierotach, Wielowsi (pow. Gliwice), Chocianowicaich (pow. Olesno), w Siołkowicach .Starych (pow. Opole) oraz w Starej Kuźni (ipow. Racibórz) . 34 35 Ściegu krzyżykowego zwykłego-prostego używano także do zdobienia poszewek, serwet, nakryć oraz różnych makatek rozpowszechnianych na Śląsku pod wpływem jarmarcznej tandety, szczególnie w okresie międzywojennym i po drugiej wojnie światowej. Poza tym nie znany jest żaden przykład — ani z ma­ teriałów archiwalnych, ani z tradycji ustnej, ani też z okazów muzealnych — który by świadczył, iż w stroju grupy górzan wyszywano wspomnianym ście­ giem inne jeszcze jego części, jak kabotki, chusty, czy też odzież męską. Warto podkreślić, że w niektórych wypadkach, gdy splot płótna był niewyraźny, dla za­ chowania w ornamencie linii geometrycznych stoso­ wano kanwę. Przyszywano ją lekko do krawędzi da­ nej tkaniny i krzyżykami wyszywano bezpośrednio na niej, przeprowadzając igłę równocześnie przez kanwę i przez tkaninę. Po wyhaftowaniu kanwę wy­ pruwano. Tego rodzaju pomocy technicznej wiejskie kobiety nie znały dotąd z przekazów tradycji; prze­ jęły ją zatem wraz z nowymi sposobami hafciarskimi. W grupie ściegów używanych w tym rejonie, a co do których nie ma również żadnych wzmianek i h i ­ storycznych materiałów, należy wymienić jeszcze je­ den — podręczniki hafciarskie określają go mianem: z a k o p i a ń s k i . Inna nazwa ludowa nie jest znana. 11. 25. Wzornik haftowany krzyżykiem dratowym. Śląsk Opolski. zwykłym-kwa- �Wykonuje się go przez poziome wkluwanie igły i przeciąganie jej na zewnątrz raz górą, raz tiołem przy końcach tworzonego skrzyżowania, przy czym wbija się ją po przekątni poprzedzającego ją ramie­ nia krzyżyka. Poszczególne ścieżki nie zazębiają się o siebie, przez co między skrzyżowaniami powstają niewielkie luki. Po lewej stronie natomiast nitki ukła­ dają się w równe rzędy poziomych, naprzemianległych ścieżków biegnących w odstępach. Wielkość ściegów jest dowolna, tak jak dowolny jest ich sposób nakła­ dania, tzn. bardziej zgęszczony lub luźniejszy (il. 20). Ściegu zakopiańskiego używano jedynie w stroju męskim grupy górzan do zdobienia niewielkiego pro­ stokąta zamykającego rozcięcie w tyle kamizeli lub „bruclika" (il. 19). A zatem, nakładano na tkaninę o niewyraźnym splocie płótna, bez odliczania nitek, tzn. tak jak inne ściegi dowolne — nie liczone. Jeśli więc za kryterium podziału wszystkich ściegów przyj­ muje się zasadę odliczania nitek tkaniny, t j . kiero­ wania się przy haftowaniu jej strukturą, to trzeba zaznaczyć, że ścieg zakopiański, nakładany dowolnie, nie wchodzi w skład typowych ściegów krzyżykowych. Nawet wiejskie hafciarki i inni ludowi informatorzy nie uważają go za ścieg krzyżykowy w ścisłym tego słowa znaczeniu i w tej grupie wcale go nie wymie­ niają. Przy klasyfikacji jednak ściegów, kierując się przede wszystkim ich właściwościami technicznymi, czyli — w wypadku ściegów krzyżykowych — zasadą skrzyżowania nitek, nieuwzględnianie na tym miej­ scu ściegu zakopiańskiego byłoby błędem. W śląskim stroju ludowym, którego współczesna forma wykształ­ ciła się pod koniec ubiegłego wieku, zajął on zniko­ me miejsce. Z fotografii i eksponatów zachowanych w zbio­ rach Muzeów Górnośląskiego w Bytomiu i Śląska Opolskiego w Opolu okazuje się, że hafty krzyżyko­ we w strojach górzańskich i opolskich odgrywały w ogóle niewielką rolę; stanowiły raczej uzupełnie­ nie innych tego rodzaju ozdób. Tak np. na przyramkach, jak i na mankietach kabotków opolskich — obok centralnego haftu wykonanego przede wszystkim ściegiem płaskim, a wypełniającego niemal całkowicie wspomniane płaszczyzny — wzdłuż zewnętrznych ich brzegów biegną jedynie pojedyncze paski wyszyte ściegiem krzyżykowym zwykłym-prostym. Krzyżyki są dość duże, nie liczone, pokrywają bowiem po­ wierzchnię płótna bawełnianego produkcji fabrycznej o gęstym splocie, z którego właśnie uszyte są wspom­ niane kabotki. Okazy takie znane są ze wsi Kom­ prachcice i Dobrzeń Wielki (pow. Opole) . : 36 Czasami zdarza się, że krzyżykami wyszyte są nawet pewne drobne elementy, jak to widać na przykładzie mankietu kabotka pochodzącego z po­ wiatu Opole (z miejscowości bliżej nie określonej) (il. 22) lub z Dobrzenia Wielkiego (egzemplarz taki 37 36 Eksponaty Muzeum Śląska Opolskiego w Opolu. Przykład znany z fotografii, wyszyty ściegiem płaskim i krzyżykowym bawełną jasnoniebieską (?) pochodzi z powiatu Opole, Archiwum Fotograficzne IS PAN, Warszawa, negatyw 903. Eksponat Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu Et. 911. 37 38 92 znajduje się w zbiorach Muzeum Górnośląskiego). Ten ostatni, w postaci kabotka, ma haft rozmieszczo­ ny między dwoma rzędami podwójnych zakładek; krzyżyki zwykłe-proste są duże, nierówne, kładzione niezależnie od splotu fabrycznego płótna. Ich lewa strona tworzy plątaninę nitek, t j . pojedynczych ścież­ ków układających się bądź pod kątem prostym, bądź też poziomo. Widać, że wykonane zostały dowolnie, pojedynczo i w takim układzie, jak tego wymagał ornament (il. 21). Zastosowanie krzyżyków zwykłych widać także na „chustce pod oltorz" z Dobrzenia Wielkiego, bo­ gato haftowanej ściegiem płaskim, która tylko pewien element, t j . znak IHS, ma wyszyty krzyżykiem nie liczonym. Podobnie wykonane są pojedyncze rzędy krzyżyków tworzące kwadratowe obramowanie całego haftu, który wypełnia tył czepka, pochodzącego rów­ nież z tej samej miejscowości (il. 23). 38 39 Równie rzadko spotykane są hafty wykonane inną jeszcze odmianą ściegu krzyżykowego zwykłego, która znana jest przede wszystkim z wzornika w postaci prostokątnego kawałka kanwy. Widać na nim — oprócz pojedynczych, drobnych elementów, obramo­ wanych pasem motywów wolutowych — rozmiesz­ czone w poziomych rzędach poszczególne litery alfa­ betu i liczby oraz napis „Anna Stokłossa Im Jahre 1880" . Krzyżyki na nim są nieduże, na dwie nitki, równe, gęste (il. 25); lewa ich strona tworzy przyle­ gające do siebie drobne kwadraciki, bądź — w nie­ których miejscach — pionowe, podwójne, równoległe ścieżki, jak w hafcie na rękawach opisanego już ka­ botka z Dobrzenia Wielkiego. Jest to tzw. ś c i e g krzyżykowy zwykły — kwadratowy ', który wykonuje się w ten sposób, iż wbija się igłę raz poziomo, raz pionowo, formując to jedno, to drugie skrzyżowanie. Jeśli nitkę wyprowadza się z punktu dolnego, wówczas tworząc skrzyżowanie w prawym kierunku, igłę wbija się poziomo w dwa punkty gór­ ne, przy czym punkt wyjściowy igły znajduje się w linii pionowej nad punktem wyjściowym nitki. Następnie, tworząc skrzyżowanie lewe, wbija się igłę pionowo, przekłuwając od dołu ku górze, prostopadle do górnego brzegu skrzyżowania poprzedniego. W ten sposób punkt wyjściowy dla nowego krzyżyka znaj­ duje się teraz w górze. Można więc dalej prowadzić krzyżyki w kierunku albo poziomym, albo pionowym. W każdym jednak razie, dzięki takim manipulacjom, po stronie lewej tkaniny uzyskuje się drobne ścieżki, które układają się w tzw. cygańską drogę, czyli meander (il. 24), co łatwo rozpoznać na wspomnia­ nym okazie wzornika. Egzemplarz ten w niczym jed­ nak nie nawiązuje do tradycji. Być może, jest to właśnie dowód umiejętności technicznych i koncepcji ornamentowych wyniesionych ze szkoły lub jakiegoś klasztoru, za czym przemawiałyby także poszczególne 40 4 39 w Bytomiu 40 w Bytomiu 41 ani w pod­ podają na­ Eksponaty Muzeum Górnośląskiego Et. 905 i Et. 1265. Eksponat Muzeum Górnośląskiego Et. 1035. Nazwa nie spotykana ani u ludu, ręcznikach hafciarskich; podręczniki nie wet sposobu wykonania tego ściegu. �I I . 26. Haft ściegiem krzyżykowym zwykłym-prostym na „chustce pod ołtarz". Dobrzeń Wielki, pow. Opole. 42 motywy oraz fakt niewystępowania tej techniki na starszych kabotkach, chustkach i czepkach. Przykładem ściegu, nie mającego jakiegokolwiek potwierdzenia w twórczości ludowej jest także okaz innego starego wzornika, przechowywany w zbiorach Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu oraz podobny z Wójtowej Wsi (pow. Gliwice) , publikowany przez Józefa Ligęzę. Ich proweniencja, jak również czas powstania są nieznane, lecz na podstawie analogii z usilnie niegdyś propagowanymi w całej Europie niemieckimi wzornikami z końca X V I I I i z X I X w. sądzić można, iż tam właśnie tkwi ich źródło . Wspomniany oryginał muzealny, bardzo zniszczony i pocięty przez mole, przedstawia zbiór rozmaitych motywów typu realistycznego, które wykonane zo­ stały na wełnianej tkaninie o splocie płótna, w ko­ lorze szarawo-białym, cienkimi nićmi wełnianymi o wyblakłych różnych barwach, nie określonym ście­ giem krzyżykowym . Z wzorników takich korzystali przede wszystkim hafciarze miejscy, klasztory, szkoły, toteż za ich pośrednictwem mogły się one dostać do rąk ludu. 43 44 45 46 W procesie rozpowszechniania się haiflJw, a tym samym i niektórych ściegów, oprócz przekazów tra­ dycji, której ślady, jak w wypadku dwustronnego 42 Eksponat Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu Et. 1035. Eksponat Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu Et. 2168 z pow. Gliwice. Józef Ligęza, Lud, Śląsk, ziemia i ludzie, Kato­ wice—Wrocław 1948, s. 178. H. Kronberger-Frentzen, op. c i t ; S. Lehman, op. cit.; W. Pessler, op. cit. Na podstawie jednego, bardzo zniszczonego za­ bytku trudno rozpoznać techniczną stronę ściegu. Krzyżyki wykonane są z kilku ścieżków; po ze­ wnętrznej stronie wyglądają jak zwykłe, tylko z pod­ wójnych nitek. Lewa ich strona tworzy gęstą pląta­ ninę nitek w układzie pionowym, poziomym, skośnym lub promienistym. Informatorka Teresa Czepczor, lat 69, z Jawo­ rzynki, pow. Cieszyn, w 1961 roku powiadała, że 43 44 45 48 47 ściegu krzyżykowego, udało się stwierdzić pod koniec X V I I w., niemałą rolę odegrało właśnie nauczanie robót ręcznych. W szkołach weszło ono w życie wprawdzie dość późno, ale do dziś wiele informatorek w średnim wieku podaje, iż swe umiejętności hafciarskie zdobyły lub rozwinęły tą właśnie drogą. Nietrudno w to uwierzyć, albowiem w ostatniej ćwierci X I X w. zaczęto wprowadzać na Śląsku w szkołach powszechnych naukę robót ręcznych i gos­ podarstwa domowego. Tym sposobem na lekcjach uczono dziewczęta, oprócz gotowania i szycia, także haftowania . Te same umiejętności, znacznie wzbo­ gacone, wynosiły również córki zamożniejszych wieś­ niaków ze szkół i kursów prowadzonych w klaszto­ rach, z których mogły korzystać dzięki lepszym wa­ runkom materialnym. Szkoły takie znajdowały się w niektórych wsiach, w pobliskich miasteczkach i miastach, i prowadzone były przeważnie przez sio­ stry boromeuszki, czy elżbietanki, jak np. w Cieszy­ nie, Bytomiu, Piekarach, Kluczborku, Oleśnie, Opolu, Nysie, a także w Kujakowicach i Popielowie na Śląsku Opolskim . Wiele starszych kobiet wspomina, że tą właśnie drogą nauczyły się różnych technik i wzorów, przy czym jako jeden z podstawowych wy­ mieniają ścieg krzyżykowy . 47 43 49 wyszywać uczyły się dziewczęta od matek lub jedna od drugiej przy pasaniu. Tak było np. za czasów młodości jej matki. „A my to sie we szkole uczyli". To samo potwierdziła Janina Bury, lat 42, z Jawo­ rzynki oraz inne kobiety w średnim wieku podkreśla­ jąc, że teraz żadna z młodych nie chce już wyszywać. B. Bazielich, Z badań terenowych nad cie­ szyńskim haftem ludowym, Katowice 1958, s. 11, 12; taż, O opolskich haftach ludowych, „Kwartalnik Opolski", 1959, nr 4, s. 137. Na podstawie wywiadów w latach 1956—1959 z dwiema informatorkami w wieku ok. 50 lat z Pod­ lesia (pow. Pszczyna), z Anną Kowal, lat 60, z Ostropy (pow. Gliwice), z Emmą Langer, ur. 1881, z Siołkowic Starych (pow. Opole), z grupą kobiet ze Starej Kuźni (pow. Racibórz) i z Lasowic (pow. Tarnowskie Góry). 48 4S 93 �Wszystkie podane tutaj ściegi, bez względu na swój techniczny charakter — z wyjątkiem dwustron­ nego ściegu krzyżykowego, którym obecnie ludowe hafciarki nie potrafią się już posługiwać — nie na­ stręczały szczególnych trudności przy wykonywaniu, należą bowiem do prostych ściegów. Jedyny kłopot, zwłaszcza dla początkujących, mogło sprawiać równe odliczanie nitek osnowy i wątku zahaftowywanej tka­ niny oraz umiejętne przeliczanie krzyżyków na od­ powiedni ornament. Kiedy jednak haftująca nabrała wprawy w robocie, nie musiała się już nad nią spe­ cjalnie zastanawiać. Podkreślają to wyraźnie wszyst­ kie hafciarki, a jedna z nich, Teresa Czepczor z Ja­ worzynki, starsza kobieta, wyraziła to słowami: „gdy uż kierysi wysziwo, to mu to idzie jakby groł". Egzemplarze opolskich i górzańskich haftów krzy­ żykowych pod względem techniki nie przypominają w niczym ściegów znanych na południu Śląska, tzn. ani krzyżyka dwustronnego, ani krzyżyka warkoczykowego. Są to po prostu hafty wykonane zwykłym ściegiem krzyżykowym, który występuje tu w dwu odmianach (zwykły-prosty i zwykły-kwadratowy). Ich zasięg jest dość szeroki, bo poza Opolskiem, Gliwickiem i Tarnogórskiem obejmuje — co potwierdzają nowsze materiały — także Podbeskidzie i Beskid. Ta pewnego rodzaju zwartość zasięgu może stanowić jeden z argumentów przemawiających za jego now­ szym pochodzeniem. Potwierdza to zresztą i inny ma­ teriał — krótka wzmianka Lucjana Malinowskiego, datowana przez niego na rok 1869 — 1870, informu­ jąca iż noszone w tym czasie na Opolszczyźnie kabotki były wyszywane . Na pozór lakoniczne to stwierdzenie zdaje się być zupełnie bez znaczenia, gdyż nie wymienia żadnej z technik używanych w tym celu. Pokrywa się ono jednak z dokumentami eksponatowymi i ilustracyjno-archiwalnymi, przy­ toczonymi poprzednio. Skoro wiadomo, że znany obec­ nie tamtejszy strój ludowy, uważany za formę tra­ dycyjną, wykształcił się w drugiej połowie X I X w . , to opisywane hafty nie mogły być starsze, nie ma bo­ wiem na to żadnych innych dowodów. Zważywszy przy tym fakt, że około 1880 r. niemal wszyscy za­ częli ubierać się na modę miejską, drogi, jakimi prze­ dostały się omówione ściegi do warstw chłopskich, są raczej jasne. Rozjaśnia je jeszcze sam sposób wy­ korzystania ściegów: haftowano nimi albo pojedyncze paski brzegowe będące uzupełnieniem centralnego haftu inną techniką, albo też takie motywy, nieliczne zresztą, które zaczerpnięto z wzorników lub innych haftów, jak np. na „chustce pod oltorz" z Dobrzenia Wielkiego (il. 26). Inaczej rzecz się przedstawia z dwustronnym ście­ giem krzyżykowym i ze ściegiem warkoczykowym. Przykłady ich datujące się z dość odległych czasów, dowodzą, iż są to ściegi bardzo stare, ściegi, których tradycja wykonawcza albo już dawno zaginęła (jak 5C 51 50 W okolicach Opola kobieca „koszula ma rękawy na ramionach haftowane czerwono, niebiesko lub czarno, haft ten zwie się «przyramiąska». Rękawy [...] są zakończone mankietami haftowanymi w taki sam sposób jak przyramiąska", L . Malinowski, Zarysy życia ludowego na Szląsku, „Ateneum", 1887, I I , s. 110. 94 w wypadku krzyżyka dwustronnego), albo też nadal żyje, znajdując zastosowanie w zdobnictwie miejsco­ wego stroju ludowego, bądź też w przedmiotach w y ­ twarzanych na zbyt w mieście. W Muzeum Cieszyń­ skim znajduje się akwarela H. Jastrzembskiego z 1846/47 r., reprodukowana po raz pierwszy przez Dobrowolskich . Widać na niej trzy postacie w stro­ jach, z których dwie pierwsze z prawej strony przed­ stawiają parę cieszyniaków, trzecia zaś — stojącą tyłem góralkę. Z głowy na ramiona, zasłaniając całe plecy, opada jej złożona w trójkątny róg chusta „spuszczowa", na której dolnym narożniku autor zaznaczył czerwonym kolorem haftowany maleńki, trójkątny znaczek. Jest to najstarszy znany dokument ściegu krzyżykowego w ogóle, a krzyżyka dwu­ stronnego w szczególności. Fakt ten potwierdzają również zachowane jeszcze oryginały, które według słów miejscowej ludności można odnieść do pierw­ szych dziesiątków lat ubiegłego wieku, a więc czasu, z którego pochodzi chusta na akwareli Jastrzemb­ skiego 52 Prawdziwą rewelacją stał się ostatnio siedemna­ stowieczny nie inwentaryzowany eksponat zarzucony w bibliotece Muzeum Cieszyńskiego, a znaleziony przypadkowo w 1961 r. Jest to niewielka chustka obrzędowa haftowana kilkoma ściegami, zwłaszcza kwadratowym i płaskim; część środkowa wyhafto­ wana jest zbliżonym do dwustronnego ściegiem krzy­ żykowym (il. 27). Widać na niej wyraźnie datę 1686 r. oraz nazwę miejscowości — Bobrek . Zabytek ten potwierdza niezbicie znajomość ściegu krzyżykowego znacznie wcześniej, niż to podają wspomniana wyżej akwarela, tradycja ustna i zachowane okazy chust „rożkowych" i „spuszczowych"; rozszerza ponadto zasięg tej techniki, zbliżając ją do miejskiego śro­ dowiska Śląska Cieszyńskiego. Ścieg jest wyraźny, krzyżyki dość duże, przeważnie na pięć nitek i , sto­ sunkowo równo wykonane, tworzą — stosownie do ornamentu — bądź płaszczyznę, bądź też pojedyncze, łączone na skos krzyżyki. Nie są one jednak tak gęsto kładzione jeden obok drugiego, jak to widać na przy­ kładach chust „rożkowych" i „spuszczowych". 53 Znacznie skromniejsze są natomiast materiały źród­ łowe do ściegu krzyżykowego-warkoczykowego. W za­ sadzie wszystkie one są już znane i publikowane oraz wchodzą w skład kolekcji muzealnych. Co do relacji ustnych i pisemnych, to wątpliwości nasuwają na­ wet notatki z podróży Malinowskiego, poczynione przez niego w końcu ubiegłego wieku , które Ma­ licki uważa za pierwszy dokładniejszy opis odzieży górali śląskich. Malinowski bowiem ani słowem nie wspomina o haftach, aczkolwiek na innym miejscu, przedstawiając np. stroje opolskie, wyraźnie o nich pisze. Zastanawiający więc wydaje się fakt, dlaczego w stroju góralskim pominął tak ważny szczegół. Trud­ no tu jednak snuć jakieś domysły. Nie ma zresztą 54 51 St. Bronicz, Siołkowicki strój ludowy, „Etno­ grafia Polska", I , s. 221—225. A. T. Dobrowolscy, op. cit., s. 25. Bobrek była to wieś, dziś dzielnica Cieszyna, leżąca na południowy wschód od miasta. L. Malinowski, op. cit., s. 11—112. 52 53 54 �II. 27. XVII-wieczna chusta haftowana zbliżonym do dwustronnego ściegiem krzyżykowym. Cieszyn-Bobrek. II. 28. Haft krzyżykiem warkoczykowym na wczesno­ średniowiecznym trzewiku skórzanym. Opole-Ostrówek. żadnych wątpliwości, że hafty krzyżykowe istniały już w tych czasach, znamy przecież zachowane okazy oraz wiarygodne materiały publikowane w niewiele lat później np. przez Bogumiła Hoffa. W pracy z 1888 r. podaje on barwne ilustracje, na których czerwonym kolorem zaznaczono „lemce" i „obójki" u kabotków góralek wiślańskich . Ze wzmianki do­ wiadujemy się również, że omawiany ścieg używany był także przez mieszkańców Wisły. Jeszcze dziś star­ sze kobiety wiślańskie powiadają , że około 70 lat temu męskie koszule i kabotki były z kolorowymi, krzyżykowymi wyszyciami. Zaniechali ich „za starej Polski", t j . w latach międzywojennych. Proces zaniku haftów warkoczykowych przebiegał na różnych terenach w różnym czasie. Tak np. w re­ jonie podgórskim, jak stwierdzają stai^jjgJ.udzie, prze­ stano ich używać już w „czasach austriackich", tzn. jeszcze przed I wojną światową . Tymczasem dla historii ściegu krzyżykowego warkoczykowego oraz dla potwierdzenia od jak dawna był znany i używany niesłychanie ważne okazały się materiały wykopaliskowe, na jakie natrafiono w cza­ sie badań archeologicznych w Opolu na Ostrówku . Znaleziono tam mianowicie w warstwach datowanych na koniec X I i początek X I I w. egzemplarze skórza­ nych trzewików, które na swej przedniej części za­ chowały wyraźne ślady haftów (il. 28). Niektóre z nich (konkretnie znane są trzy przykłady) wykonane są właśnie ściegiem krzyżykowym o wyraźnym, gęstym splocie, charakterystycznym dla krzyżyka warkoczy55 56 57 53 55 L. Malicki, op. cit., s. 11—112; B. Hoff, Lud cieszyński, jego właściwości i siedziby, Warszawa 1888, tab. I i I I nlb, oraz s. 45: „U kaba ek rąbki, około szyi buojki (!) i przy ramionach «lemieszki» są wyhaftowane czerwonymi nićmi [...]". Wywiady w 1956 r. z Anną Burawową, lat 50, i Ewą Nogowczyk, lat 59 oraz z Ewą Cieślar i Agniesz­ ką Michalską, lat ok. 30, a także z innymi starszymi kobietami z Wisły (pow. Cieszyn). Anna Lipowczan, lat 73, z Goleszowa (pow. + 56 57 kowego. Po dokładnej analizie nie może być żadnej wątpliwości, że jest to wspomniany typ ściegu. Zasto­ sowano go do dość nikłego haftu, jaki tworzą jeden lub dwa poziome rzędy krzyżyków wykonanych weł­ nianą nicią w kolorze żółtawo-brązowym, przepro­ wadzoną albo na wylot skóry, albo też tylko przez jej liczko. Pojedyncze ściegi nie oddzielają się od siebie, lecz — podobnie jak współczesne beskidzkie — tworzą nierozerwalny, gęsty pas. Krzyżyki są stosun­ kowo równej wielkości i drobne, na okazie zaś, gdzie występują w dwu rzędach, widać, że nachylone są w dwu różnych kierunkach, tzn. wykonano je przez prowadzenie nici od prawej strony ku lewej, a potem z powrotem, w rzędzie drugim, od lewej strony ku prawej, lub odwrotnie, czyli nie tak, jak to prakty­ kuje się współcześnie, haftując zawsze z prawej stro­ ny ku lewej i urywając nić na końcu każdego rzędu. Niestety, poza wymienionymi fragmentami haftowa­ nych skórzanych trzewików nie znane są żadne inne współczesne lub późniejsze przykłady wyszyć wyko­ nanych ściegiem krzyżykowym warkoczykowym, to­ też ślad jego ginie potem i pojawia się dopiero w X I X w. Podobnie zresztą brak jakiejkolwiek historycznej ciągłości między omówionymi haftami krzyżykiem dwustronnym z końca X V I I w., a znanymi z X I X i początku bieżącego wieku. Dla uzupełnienia materiału ilustrującego stan tech­ niki krzyżykowej na terenie całego Śląska, warto na koniec zaznaczyć, że współcześnie spotkać można na Cieszyn) tak wspominała w 1959 r.: „Kabotki szyli wdycki krziżiczkami, jedwabiem białym, czarnym, różowym, na lemieczkach, a przodki były gładki. Okruża, tacie jeśli wyszyli, a dali koronkę ku tymu, to było już szumne, straszna pycha. Matka umiała tak wyszywać, ale mnie nie wyuczyli, bo prawiła, że moda sie nie wróci. I tak było do wojny, do czternastego roku". Materiały z Zakładu Archeologii Polskiej we Wrocławiu. 38 95 �tej jednakże mieści się już wszystko, a więc określa ona zarówno ścieg krzyżykowy jak i pozostałe od­ miany ściegu krzyżykowego zwykłego. Nawet jeśli mowa o krzyżyku dwustronnym, nie zawsze określają go jako „podwójny". Nic dziwnego więc, że ogólni­ kowe nazewnictwo, które określa tylko typ techniki, doprowadziło wielu badaczy do niewłaściwego wysu­ wania wniosków i błędnej interpretacji materiału. Tymczasem w świetle szczegółowszych badań okazuje się, że materiał ten jest bardzo zróżnicowany zarówno co do strony technicznej jak i zasięgu poszczególnych ściegów. Obok ściegów poświadczonych dawnymi dokumen­ tami są i inne, znacznie młodsze. Najstarszy, którym okazuje się ścieg warkoczykowy, wiąże się zasadni­ czo z dwoma ośrodkami: pierwotnym, wczesnośred­ niowiecznym — opolskim, i dziewiętnastowiecznym, a może i wcześniejszym — beskidzkim. Współczesne Jak z powyższego przeglądu wynika, na terenie całego Śląska występują trzy rodzaje ściegów krzy­ opracowania czeskie wskazują, że rozprzestrzenia się on i pöza południowe granice naszego k r a j u , nie żykowych: krzyżyk dwustronny, krzyżyk warkoczywychodząc jednak z obs-zaru górskiego. kowy i krzyżyki zwykłe, a ponadto bliżej nieokreślo­ na odmiana krzyżyka, znana tylko z wzorników. Podobne powiązania widać również w haftach Ściegi krzyżykowe zwykłe występują w kilku od­ krzyżykiem dwustronnym , „godkiem" i „kurzą stop­ mianach w postaci: „godka", „kurzej stopki", krzyży­ ką". Krzyżyki zwykłe natomiast, o tradycjach no­ ka zwykłego-prostego i zwykłego-kwadratowego. Nie wych, korelują z tymi, które popularyzowały X V I I I udało się jednak stwierdzić, aby w gwarze ludowej — i XIX-wieczne wzorniki niemieckie, co potwierdza poza „godkiem", „kurzą stopką" i krzyżykiem „pod­ często używana przez lud górnośląski nazwa „Kreutz­ wójnym" — miały one jakieś specjalne nazwy. stich". Owszem, technikę krzyżykową wyraźnie odróżniają W wyniku zanotowanych tu spostrzeżeń oraz przy­ od innych i od razu każda z kobiet (nie tylko haftoczonych materiałów szczegółowych wypada na ko­ ciarek) wie dokładnie, o co chodzi. Na terenie Śląska niec zauważyć, że dalsze badania tej oraz innych przemysłowego i Opolskiego określają go z niemiec­ jeszcze technik hafciarskich mogą rzucić światło nie ka „Kreutzstieckerei" lub „Kreutzstich", na Śląsku tylko na proweniencję, ale i na historyczną genezę Cieszyńskim jako „szicie krziżiczkami". W nazwie haftu ludowego w Polsce. Dolnym Śląsku (np. w powiatach Kamienna Góra, Wołów i Lwówek) lniane koszule i fartuchy oraz poszewki i ręczniki haftowane ściegiem krzyży­ kowym zwykłym-prostym. Są to wytwory repatrian­ tów ze wschodu, pochodzących z okolic Stanisławo­ wa, Tarnopola, Pińska, powstałe w latach między­ wojennych na wspomnianych terenach i przewiezione tutaj przez nich razem z całym dobytkiem . Nie wiążą się one bezpośrednio z haftami śląskimi tego typu, zwłaszcza Śląska Dolnego, gdzie technika krzy­ żykowa nie była znana w twórczości ludowej. Pod­ kreślić jednak trzeba fakt, że wykonane są w ten sam sposób jak opolskie czy inne z południowych obszarów Śląska (krzyżyki są na dwie lub trzy nitki, a lewa ich strona tworzy równoległe, podwójne ścież­ ki powtarzające się rzędami w równych odstępach jeden nad drugim). 59 60 el 59 Na podstawie eksponatów Muzeum Etnograficz­ nego we Wrocławiu, a pochodzących z lat trzy­ dziestych bieżącego wieku, z zakupów w ostatnich latach. Drahomira Stranska, Lidoue kroje v Ceskoslovensku, dii I , s. 104—105; Kriżikova vyśivka 60 Fot. S. v slovenskej lüdovej umeleckej vyrobe, Bratislava 1959, s. 2; V. Prażak, Slovenske Udowe vysivky, Brati­ slava 1935, s. 167, 202—205—198; Sona Kovacevićova, L'udovy odev v Hornom Liptoue, Bratislava 1955, s. 56. Jifina Kralova, op. cit., s. 104—106. Deptuszewski. 81 Rys. autorka, � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62b6dd8c039b517cb5c8c0fe07a262a9.pdf cab75c39556575b1bd5f6b72275a6041 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3745 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3517 Title A name given to the resource Spis treści/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.3, pierwsze strony Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text �T R E Ś Ć Jerzy P i e t r u s i ń s k i Małopolskie (Materiały Roman Reinfuss Sztuka ludowa (notatki Vladimir Scheufler Franciszek Henryk bohomazy i u w a g i do z w Wincenty Świątkowski Starodawny Tadeusz S e w e r y n Z haft archiwum w na Jaskier — 1959 r.) ziemiach 155 czeskich rzeźbiarz . . . 163 zabawek . . 168 łowicki 172 historycznego: Garncarze i kaflarze w K r a k o w i e XIX Olga Mulkiewicz Franciszek List Bazielich I . P. do ludowej Pogórzan Gorlickich 179 redakcji: czy Podgórzanie Rabotnowa, W. Narodnaja Ja. 185 Jakowlewa: Wysziwka Russkaja 186 Kronika Summary of I I połowie 176 sztuki Pogórzanie Barbara w wieku Wystawa Kotula 131 Czechosłowacji podróży Czarna ceramika Kotula epilogu malarstwa ikon) 188 articles . , 190 Na okładce: Kobylica do strugania gontów. Wyk. Jakub Migacz. Gródek, pow. Gorlice. Fot. Jan Świderski. Na stronie tytułowej: Fragment ikony: „Sw. Mi­ kołaj", II poł. XVII w. Muzeum Narodowe w Krakowie. Fot. Jan Swiderski. osrć �polska sztuka ludowa KWARTALNIK INSTYTUTU SZTUKI PAN ROK XIV 1960 NR 3 �KOMITET Mgr mgr prof, prof, prof, REDAKCYJNY Aleksander Jackowski, Kazimierz Pietkiewicz, dr Ksawery Piwocki, dr Roman Reimfuss, dr Tadeusz Seweryn. ZESPÓŁ REDAKCYJNY Redaktor naczelny: mgr Aleksander Jackowski, za­ stępca redaktora naczelne­ go: prof, dr R o m a n R e i n ­ fuss, sekretarz redakcji i redaktor działu: mgr J adwiga Jarnuszkiewicz, redaktor działu: mgr A n ­ na Kunczyńska, redaktor techniczny: M a r i a K r u k o w ­ ska, okładka i układ graficzny: Józef Wilkoń. T ł u m a c z : Doris Ronowicz. Red.: I n s t y t u t S z t u k i P A N , Warszawa, u l . D ł u g a 26. Wyd. i administr.: PP. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa, K r a k . P r z e d m i e ś c i e 21/23. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed9c0327a201c6476120fb5deacd68a5.pdf 9fde91c5b85f2c6441bd7eeefd34fb97 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3743 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3516 Title A name given to the resource Summary/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t. 14 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t. 14 z.2, s. 127-128 Language A language of the resource ang. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L QUARTERLY I S PUBLISHED H F BY T H E ART INSTITUTE N. 2 Y E A R BOOK SUMMMARY Tadeusz O Seweryn - THEORAWA ORBIS L K A OF T H E POLISH ACADAMY OF R T SCIENCES XIV I960 OFARTICLES PICTUS she l e a r n t h o w t o w e a v e d o u b l e s i d e d c a r p e t s f r o m t h e l o c a l w e a v e r s i n Sokółka. S h e w a s t h e n u s i n g T h e a u t h o r analyses t h e paintings on a w a r d r o b e f a c t o r y designs. Bujnowska's creative i n d i v i d u a l i t y f r o m t h e region o n t h e River Orawa, presented t o began t o develop after t h e w a r , w h e n she w a s the Ethnographic M u s e u m i n Cracow i n 1925 b y w o r k i n g i n t h e P o d l a s k a A r t a n d Folk Industry E. M i k a f r o m L i p n i c a W i e l k a ( o n t h e R i v e r O r a w a ) . Cooperative i n Węgrów, managed b y Z. Tomrle. T h e 69 p i c t u r e s d e c o r a t i n g t h e w a r d r o b e , p a i n t e d i n The a i m of t h e cooperative w a s n o t o n l y t o revive the first half o f the X I X century, a r e a valuable h i ­ t h i s t r a d i t i o n a l f i e l d o f w e a v i n g , b u t also t o create s t o r i c a l r e l i c as t h e l a r g e s t g r o u p o f p i c t u r e s o f a l a y a n e w t y p e o f P o l i s h r e p r e s e n t a t i v e c a r p e t s u i t e d t o c h a r a c t e r i n P o l i s h c o l l e c t i o n s a n d a l s o t h a n k s t o t h e c o n t e m p o r a r y needs ( i n t h e o l d t i m e s c a r p e t s w e r e interesting creative i n d i v i d u a l i t y of the artist. A c c o r d ­ u s e d as b e d c o v e r s , etc., i n t h e v i l l a g e s ) . I n s p i r e d b y i n g t o t h e d o n o r , t h e p i c t u r e s w e r e p a i n t e d b y h i s Z. T o m r l e , B u j n o w s k a d i s c a r d e d f a c t o r y d e s i g n s a n d great grandfather M i k a , about w h o m w e were n o t t u r n e d t o m o t i f s f r o m n a t u r e ( " G a r d e n " — f i g . 3). successful i n g a i n i n g a n y d e t a i l e d i n f o r m a t i o n . M r Se­ T w o conventions influenced h e r w o r k : one — t r a d i ­ w e r y n begins h i s analysis of t h e paintings with tional compositions based o n s i m p l i f i e d p l a n t o r a d e s c r i p t i o n o f t h e w o r k m a n s h i p a n d t h e effects geometrical motifs adapted t o the weaving technique; used i n t h e p a i n t i n g s , p o i n t i n g t o t h e p a r t i c u l a r f o n d ­ the second — t h e n a r r a t i v e c o n v e n t i o n , r e f l e c t i n g t h e ness o f t h e a r t i s t f o r l e a d w h i t e a n d b l a c k l i n e s , likings of the contemporaiy f o l k artists, strongly separating one p a i n t i n g f r o m another. A p a r t f r o m encouraged f o r a certain time b y propagators of that, M i k a ' s modest palette also i n c l u d e d yellow social subjects. B o t h these trends appear i n B u j n o w ­ o c h r e , v e r m i l l i o n , a z u r e a n d rose. A c h a r a c t e r i s t i c ska's w o r k , h e r n a t u r a l i n c l i n a t i o n b e i n g towards feature of his a r t is t h a t h e p a i n t e d a l a p r i m a , w i t h ­ i l l u s t r a t i o n . S h e takes h e r m o t i f s f r o m t h e w o r l d i n out m a k i n g a d r a w i n g first. w h i c h she l i v e s , a n d i n h e r best w o r k ( „ R o a d t h r o u g h t h e V i l l a g e " f i g . 7) s h e h a s f o u n d a n a r t i s t i c i n ­ I n t h e arrangement o f t h e various pictures there terpretation suited t o the technique a n d w o r k m a n s h i p is n o c o n t i n u i t y , e i t h e r i n c o m p o s i t i o n o r i n n a r r a t i v e . of t h e c a r p e t s . I n s o m e o t h e r o f h e r c a r p e t s s h e O n e c a n o n l y d i s t i n g u i s h series o f s u b j e c t s : scenes reverts to naturalism a n d the narrative element f r o m t h e circus, h u n t i n g , a n d t h e fair, i m a g i n a t i v e confuses t h e o r d e r o f t h e c o m p o s i t i o n ( „ B e e - h i v e s i n f o l k p i c t u r e s , peasants a n d lords a n d pictures of t h e O r c h a r d " f i g . 11). S e e i n g t h e d a n g e r t h r e a t e n i n g a n i m a l s . T h e a u t h o r discusses b r o a d l y these series Bujnowska, t h e M i n i s t r y o f Culture and A r t took a n of p i c t u r e s a t t h e s a m e t i m e p o i n t i n g t o t h e s o u r c e interest i n her, ensuring h e r advice f r o m plastic of i n s p i r a t i o n d r a w n f r o m t h e w o r l d i n w h i c h t h e artists. A n i m p o r t a n t role w a s played here b y P r o ­ a r t i s t l i v e d ( v i s i t s t o t h e c i r c u s , scenes a n d p e o p l e fessor E . Plutyńska, w h o h e l p e d B u j n o w s k a t o m a s t e r f r o m h i s life, f o l k l o r e , t h e beliefs o r general m o r a l the laws of w o r k m a n s h i p , teaching h e r the t r a d i t i o n a l t e n d e n c e s o f those t i m e s , f o r i n s t a n c e , t h e c o n d e m ­ colour technique a n d t h e principles of composition, n a t i o n o f d r u n k e n n e s s ) . O n t h e basis o f t h i s a n a l y s i s , Bujnowska's r i c h inventiveness enabled her to depart M r S e w e r y n describes t h e a r t i s t a s : a r e p o r t e r - c a r i ­ f r o m t h e o l d forms a n d create h e r o w n k i n d of caturist, a moralist a n d lampooner. Elsewhere, h e stresses h i s t a l e n t as a p o r t r a i t p a i n t e r ( f i g . 2). „ I n c a r p e t . I n t u r n , h e r w o r k h a d a n i n f l u e n c e o n t h e o t h e r w e a v e r s o f t h e Sokółka r e g i o n w h o h a d a l r e a d y t h i s w o r k o n e c a n see t h e d e v e l o p m e n t o f t h e a r t i s t — learned good w o r k m a n s h i p (thanks t o Professor P l u writes the author i n conclusion — f r o m the p r i m i t i v e tynska's m a n y years w o r k among them). I n several vision characteristic of a child's drawings, t h r o u g h cases t h e y i m i t a t e d B u j n o w s k a ' s s u b j e c t c o m p o s i t i o n s d r a w i n g s f r o m n a t u r e , t o pictures based on t h e w o r l d a l m o s t t o t h e l e t t e r ( f i g . 8) w h i l e i n o t h e r c a r p e t s as t h e a r t i s t s a w a n d r e m e m b e r e d i t and finally t h e y h a v e m a d e , o n e c a n see i n t e r e s t i n g v e r s i o n s o f paintings f r o m his imagination". m o t i f s t a k e n f r o m B u j n o w s k a ' s w o r k ( f i g . 23). Aleksander DOUBLE Blachowski CARPET - DOMINIKA BUJNOWSKA, WEAVER Double-sided carpets a r e k n o w n i n Scandinavia, L i t h u a n i a , a n d i n some n o r t h eastern regions of P o ­ l a n d and a r e made both f o r the villager's themselves a n d f o r t h e t o w n s . T h o s e m a d e f o r use i n t h e v i l l a g e s are i n f l u e n c e d b y factory m a d e carpets, w h i l e t h e carpets m a d e f o r t h e t o w n s contain m o r e t r a d i t i o n a l elements (both w i t h regard to workmanship a n d motifs), a n d inventiveness on the p a r t of the weavers. A m o n g t h e most i n t e r e s t i n g o f these w e a v e r s is D o ­ m i n i k a B u j n o w s k a . B o r n i n 1903 i n Białystok d i s t r i c t , she has b e e n w e a v i n g s i n c e h e r c h i l d h o o d , b u t l e a r n t the various techniques of carpet w e a v i n g i n a vocat­ i o n a l s c h o o l a t a c o n v e n t (1928 t o 1930). A f t e r 1930 Norbert Lippoczy - OSKWAREK PAINTS AGAIN Norbert Lippoczy, a w e l l known collector of p a i n t i n g s o n glass, w e l c o m e s i n h i s a r t i c l e t h e r e t u r n to creative w o r k of K a r o l Oskwarek, w h o abandoned p a i n t i n g i n 1939, because h i s f i n e w o r k s w e r e c o n ­ sidered a faked i m i t a t i o n o f ancient f o l k paintings. I n t h e y e a r s 1930—39 h e p a i n t e d a n o n y m o u s l y a n d then stopped h i s creative w o r k altogether. E n c o u r a g e d b y t h e assistance o f t h e State a f t e r the war, he resumed his w o r k a n d took part i n a competition and exhibition of Podhale art. Norbert Lippoczy considers O s k w a r e k t h e most distinguished contemporary continuator of o l d popular glass painting. 127 �Franciszek CENCES Kotula EMILIA — FOLLOWING HER CHMIEL (REMINIS­ DEATH) T h e a u t h o r g i v e s a p e n p o r t r a i t of E m i l i a C h m i e l , the f o l k sculptress f r o m Rzeszów Voivodship, who died recently. E m i l i a C h m i e l began her artistic w o r k f r o m p a i n t i n g t h e pots m a d e b y her h u s b a n d . E n ­ c o u r a g e d b y h e r success, she b e g a n t o m a k e toys i n clay. I n h e r h a r d life, the t u r n i n g p o i n t was the p r i z e she w o n a t a n e x h i b i t i o n o f f o l k a r t i n Ł a ń c u t i n 1947. H e r success d i d n o t s p o i l t h e a r t i s t . U n t i l t h e e n d she r e t a i n e d h e r i n d i v i d u a l i t y as maker of c e r a m i c f i g u r e s c o m b i n i n g t h e t r u t h a b o u t l i f e w i t h a sense of s c u l p t i n g t e c h n i q u e . Roman Reinfuss COMPETITION. - THE XV POST-WAR CRIB The annual crib competition i n Cracow was m a r ­ k e d f o r t h e l a r g e n u m b e r of e n t r i e s a n d t h e i r v a r i e t y . I t w a s s u r p r i s i n g h o w m a n y c r i b s w i t h stages f o r n a t i v i t y scenes w e r e e n t e r e d as t h e y h a v e b e e n a r a r e t h i n g d u r i n g recent years. T h e j u r y a w a r d e d t w o e q u a l f i r s t p r i z e s to W ł a ­ dysław W i a t r a n d Zdzisław D u d z i k . T h e f o r m e r f o r a c r i b s t a n d i n g out f r o m t h e others w i t h its excellent proportions, beautiful colour scheme a n d carefully finished decorative detail and the latter — for c o r r e c t a r c h i t e c t u r e a n d t h e b e a u t i f u l c o l l e c t i o n of p u p p e t s (fig. 5). Particular interest was aroused by old Tomasz Łata f r o m a P o d h a l e village, w h o entered a t y p i c a l r u r a l crib, primitive, but equipped w i t h mechanism f o r m o v i n g t h e p u p p e t s ( f i g . 1, 2). A . Wojciechowski (fig. 4) a n d Z. G o d y r i m a d e a n a t t e m p t to o v e r c o m e t h e f l a t n e s s t y p i c a l of m o s t c r i b s , a n d A d a m B u j a k , i n s e e k i n g a n e w f o r m , t o o k as h i s s t a r t i n g p o i n t t h e three-tower a r m s of C r a c o w , O n t h e o c c a s i o n of the jubilee crib competition, the author recalls t h a t d u r i n g t h e p a s t 15 y e a r s a t o t a l of 528 c r i b s had been entered for the competitions, and the n u m ­ b e r of c r i b m a k e r s w a s 216, o u t of w h i c h h a l f w e r e manual workers. Anna VENIR Kunczyiiska - FOLK COMPETITION IN AND ARTISTIC SOU­ BYDGOSZCZ. As the f o l k art m o v e m e n t develops, the need f o r s o u v e n i r a r t i c l e s is g r o w i n g . I n c o n n e c t i o n w i t h t h i s , a competition for f o l k and artistic souvenirs from Bydgoszcz V o i v o d s h i p was organized i n December, 1959. The competition d i d not b r i n g the expected results. The entries represented, above a l l , folk a r t not suited f o r „souvenirs" w h i l e a m o n g the t y p i c a l souvenir t y p e of w o r k there was a lot of cheap t r a s h . O n l y the painted ceramic w a r e f r o m the factory i n Wloclaw e k is w o r t h y of m e n t i o n (fig. 5). T h i s w a s t h e f i r s t c o m p e t i t i o n of i t s k i n d i n t h i s p a r t o f P o l a n d a n d the participants d i d not really understand w h a t was r e q u i r e d of t h e m . O n the other h a n d , the c o m p e t i t i o n was an interesting r e v i e w of the m o d e r n f o l k a r t of t h a t r e g i o n , a n d brought to l i g h t some new a r t i s t s , a b o v e a l l , t h e s c u l p t o r s F. M a i k ( f i g . 2) a n d K . Z i o m k o ( f i g . 7) a n d K . P o l a n k i e w i c z ( f i g . 6), Z . L e wandowska a n d A . S z e w c z y k ( f i g . 9) w h o entered embroidery. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2bf0a7c556b48dda767e876bc3142de9.pdf b3e1f2a81a6d07f8895fc9b128ecfbb0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3742 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3515 Title A name given to the resource Kronika/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t. 14 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t. 14 z.2, s.125-126 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Type The nature or genre of the resource czas. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text B A D A N I A S Z T U K I Zespół e t n o g r a f ó w nośląskim badania w przy Bytomiu z dzinnymi w województwie mgr Barbary dzane w są Pszczyna, Kołbuck oraz Cieszyn, który posłuży dań Będzinie. Celem do zbiorowego działem K u l t u r y nośląskie czajów którymi województwa Na wadzono badań jest ze­ dokumentacyjnego, opracowania objęto śląskich nauczycieli katowickiego. k o n k u r s dotyczący dorocznych i cowania Częstochowa szkół Wspólnie z W y ­ W R N w Katowicach, Muzeum ogłosiło s t r o n y zasilą z b i o r y e t n o g r a f i c z n e M u ­ ludowych rodzinnych. Polega w terenie powiatów zakresie kultury zeum Regionalne wakacyjnych Kołbuck ludowej. zwy­ stanu i przeprowadzenie tradycyjnej kultury zebranie autentycznych K Działalność materiałów, eksponatów rolnictwa, stroju W K u b a l o n c e k/Wisły powstało m u z e u m rzeźby i m a l a r s t w a l u d o ­ wego. Przeniesiono t a m d r e w n i a n y kościółek w i e j s k i , w k t ó r y m u m i e s z ­ c z o n e zostały rzeźby i o b r a z y m a ­ l o w a n e n a szkle, pochodzące z p r z y ­ drożnych k a p l i c z e k w okolicach Wisły. P R N w Radomsku prowadzi pra­ ce p r z y g o t o w a w c z e z w i ą z a n e z z a ­ mierzoną organizacją M u z e u m R e ­ g i o n a l n e g o Z i e m i Radomszczańskiej. Zaczątek z b i o r ó w M u z e u m stano­ w i ć będą e k s p o n a t y z e b r a n e n a w y ­ stawę p o w i a t o w ą , która odbyła się p o d k o n i e c ubiegłego r o k u . obecnego regionu. Zebrane prace plastyków z a t r u d n i o n y c h fabryce włocławskiej. Jednocześnie i meblarstwa z zgromadzono zakresu kowalstwa, ludowego. K N muzeów badań było ogólne materiały stanowić mają p u n k t w y j ś c i a d o przyszłych badań. jest naukowe dokumentacji ludowej dla Muzeum konkursu Kierownictwo e k i p a spenetrowała 25 w s i . C e l e m poznanie Celem je M u ­ z M u z e u m Górnośląskiego w B y t o m i u . W ciągu 14 d n i 160 obrzędowych. Zorganizowało m g r o w i Eugeniuszowi Jaworskiemu systematycznych pieśni pro­ penetracyjne w Częstochowie w r a m a c h p r a k t y k s t a r c z a n i u d o M u z e u m r e k w i z y t ó w o r a z strojów l u d o ­ ilustracji, i Częstochowa 1959 r . b a d a n i a d l a studentów. badań p o w i e r z o n o Gór­ on n a do­ w e wrześniu wych, opisów, opra­ naukowego. przeprowa­ l u d o w y c h . Jednocześnie podjęto akcję b a ­ ankietowych, wiejskich Ś L Ą S K U z e u m , z d r u g i e j posłużą d o w y ż e j w y m i e n i o n e g o Bielsko-Biała, Góry, b r a n i e m o ż l i w i e pełnego materiału zwyczajów i ro­ które z j e d n e j N A katowickim. Badania pod Tarnowskie w Gór­ 1959 r o k u dorocznymi Bazielichówny powiatach: Gliwice, Muzeum końcem n a d l u d o w y m i zwyczajami kierunkiem i Okręgowym podjął L U D O W E J w W wojewódzkim D o m u K u l t u r y w P o z n a n i u odbyła się w s t y c z n i u b r . w y s t a w a propagująca zastoso­ w a n i e s z t u k i l u d o w e j w urządzeniu wnętrza. Pokazano W s t y c z n i u 1960 r o k u o t w a r t o współczesnego ceramikę, hafty, rzeźbę w „Sieni G d a ń s k i e j ' ' w Gdańsku ludową w y s t a w ę współczesnej s z t u k i l u d o ­ i w y r o b y w i k l i n i a r s k i e . A u t o r a m i Cichowicz w e j k a s z u b s k i e j i k o c i e w s k i e j . O k o ­ w y s t a w y są W i e s ł a w a ło 300 eksponatów r e p r e z e n t o w a ł o i a r t . p i a s t . Z b i g n i e w K a j a . osiągnięcia 40 t w ó r c ó w . P o k a z a n o p r z e d e w s z y s t k i m h a f t y , ceramikę, p l e c i o n k a r s t w o i rzeźbę. W y s t a w a s z t u k i l u d o w e j Pogórzan G o r l i c k i c h o t w a r t a była w G o r l i ­ cach w m a r c u b r . Zgromadzono W g r u d n i u 1959 i s t y c z n i u b r . eksponaty zarówno zabytkowe j a k w Zielonej Górze otwarta była wykonane współcześnie. R e p r e z e n ­ wystawa sztuki ludowej i prac ama­ t o w a n e b y ł y w s z y s t k i e działy t w ó r ­ t o r ó w z t e r e n u w o j e w ó d z t w a zie­ czości p l a s t y c z n e j P o g ó r z a n . Z o r g a ­ lonogórskiego. Wśród eksponatów nizowali wystawę: Prezydium P R N w y r ó ż n i a ł y się h a f t y A p o l o n i i K r a ­ i M u z e u m Regionalne P T T K w Gor­ wiec. licach. W y d a n o k a t a l o g zawierający o g ó l n y w s t ę p p r o f . d r a R. R e i n f u s s a , opis e k s p o n a t ó w oraz 9 i l u s t r a c j i . Zbiory sztuki ludowej w Muzeum w Bochni wzbogacają się s t a l e o n o w e e k s p o n a t y nadsyłane z k r a ­ Z inicjatywy warszawskiej W R N j u , a t a k ż e z z a g r a n i c y , n a ręce z o r g a n i z o w a n a została objazdowa dyrektora Muzeum p r o f . S t . F i ­ w y s t a w a współczesnych w y c i n a n e k schera. k u r p i o w s k i c h . W ciągu r o k u 1960 wystawa ta pokazana będzie w e w s z y s t k i c h większych m i a s t a c h w o ­ Wystawy jewództwa warszawskiego. Doboru W M u z e u m Śląskim w e W r o c ł a ­ eksponatów n a w y s t a w ę dokonały w i u odbył się w g r u d n i u 1959 r . a r t . p i a s t . J . S t a n k i e w i c z o w a i e t n o ­ pokaz fajansów w ł o c ł a w s k i c h . g r a f m g r H . Olędzka. O b e j m o w a ł o n z a r ó w n o tradycyjną ceramikę l u d o w ą j a k współczesne W y s t a w a m a l a r s t w a N i k i f o r a , eks­ ponowana n a początku ubiegłego r o k u w P a r y ż u , p o k a z a n a była n a ­ stępnie w A m s t e r d a m i e , B r u k s e l i i Liège. W A m s t e r d a m i e zorganiz o w a n a była o n a w S t a d e l i j k M u ­ séum, s t a r a n i e m d y r . W . S a n d b e r g a , jednocześnie z o d b y w a j ą c ą się t a m w październiku wystawą współ- 125 �czesnego m a l a r s t w a p o l s k i e g o . J a k o uzupełnienie p o k a z u p r a c N i k i f o r a przygotowano niewielką wystawę malarstwa prymitywów innych k r a ­ j ó w e u r o p e j s k i c h . W czasie w y s t a ­ w y w B e l g i i prasa tamtejsza, m . i n . „La Gauche", „ L e Peuple", „La Phare Dimanche", „La Dernière H e u r e " , zamieściła artykuły o c e n i a ­ jące e n t u z j a s t y c z n i e twórczość N i ­ kifora. D w i e w y s t a w y współczesnej w y ­ cinanki polskiej przeznaczone do Kanady i do I n d i i przygotowano w r o k u 1959 z i n i c j a t y w y Zespołu do Spraw Plastyki Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki. Doboru ekspo­ natów dokonała a r t . p i a s t . J . S t a n k i e w i c z o w a . Układ plastyczny o p r a ­ cowali J . i W. Stankiewiczowie. znaczono je na k o n k u r s y , w y s t a w y i inne akcje organizowane przez poszczególne w o j e w ó d z t w a . Ponad­ to M i n i s t e r s t w o przyznało ogółem 220 nagród ( r a z e m 140 000 zł) d l a twórców l u d o w y c h , biorących u dział w 35 w y s t a w a c h i k o n k u r ­ sach. Z o k a z j i w y s t a w i konkursów w y d a n o k i l k a katalogów, z a k u p i o n o dla M u z e u m K u l t u r y i Sztuki L u ­ d o w e j w W a r s z a w i e o k . 1 000 e k s ­ p o n a t ó w n a sumę 300 000 zł o r a z p r z y z n a n o a r t y s t o m l u d o w y m 126 stypendiów t w ó r c z y c h n a łączną sumę 150 000 zł, z czego 60 000 zł przyznano na stypendia dla twór­ ców ludowych współpracujących z CPLiA. * Z o k a z j i p o l s k i c h w y s t a w gospo­ d a r c z y c h z o r g a n i z o w a n y c h w 1959 r. w L o n d y n i e i Paryżu, d w i e l u d o w e wycinankarki demonstrowały swą sztukę na specjalnych pokazach. W m a r c u o t w a r t a była w Pałacu Czesława K o n o p k a z K u r p i ó w — WawrykoK u l t u r y i Nauki w Warszawie W y ­ w Londynie i Janina stawa Ludowej Sztuki Stosowanej wicz z Łowicza — w Paryżu. Litewskiej SSR. Pokazano około 250 eksponatów w y k o n a n y c h p r z e z 50 t w ó r c ó w . Większość i c h w s p ó ł ­ p r a c u j e z przedsiębiorstwem a r t y ­ W ramach wymiany naukowo-kuls t y c z n y m „ D a i l e " , o d p o w i e d n i k i e m t u r a l n e j z zagranicą p r z e b y w a ł w polskiej C P L i A . Wystawa o b e j m o ­ Czechosłowacji w e wrześniu 1959 r. wała rzeźbę figuralną, ceramikę, p r o f . d r R o m a n R e i n f u s s . Z r a m i e ­ tkaninę oraz wyroby z metalu, nia Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki bursztynu i alabastru. w y j e ż d ż a l i d o Czechosłowacji p r a ­ Różne cownicy nadzoru C P L i A : art. piast. i B. Kowalec. I. artystycznego Podlasiecka D n . 15.1.1960 r . zmarł w G r a b o ­ wie 78-letni w y c i n a n k a r z ludowy, Ignacy Dobrzyński. W pogrzebie słynnego t w ó r c y l u d o w e g o wzięli Badania polskiej sztuki ludowej udział p r z e d s t a w i c i e l e P o l s k i e g o T o ­ w a r z y s t w a L u d o z n a w c z e g o , M u z e u m p r o w a d z i ł a n a j e s i e n i 1959 r. a n ­ w L u b l i n i e , Z P A P , W R N w L u b l i ­ gielska etnografka i plastyczka Pearl nie oraz twórcy l u d o w i . M o n o g r a ­ B i n d e r oraz 2 absolwentów p a r y ­ d'Enseigne­ ficzną p r a c ę o w y c i n a n k a c h D o ­ s k i e j École Supérieure brzyńskiego, pióra H e n r y k a Z w o l a - m e n t T e c h n i q u e — P i e r r e D u p l a n Jacques Bertoux. Przygotowują k i e w i c z a , drukowaliśmy w „Polskiej i Sztuce Ludowej" n r 2 z 1958 r . o n i p r a c e n a u k o w e z z a k r e s u p o l ­ s k i e j rzeźby i w y c i n a n k i l u d o w e j . Fundusze w y d a t k o w a n e przez M i ­ nisterstwo K u l t u r y i S z t u k i na opiekę n a d sztuką l u d o w ą wyniosły w 1959 r . ogółem 500 000 zł.; p r z e ­ są p r z e d e w s z y s t k i m w y r o b y l u d o ­ we. K i e r o w n i c t w o s k l e p u u t r z y m u j e bezpośredni kontakt z twórcami ludowymi. * W prasie polskiej przeznaczonej dla zagranicy pojawiły się w I k w a r t a l e b r . p o w a ż n e błędy m e ­ r y t o r y c z n e w artykułach p o ś w i ę c o ­ n y c h p o l s k i e j sztuce l u d o w e j . W y ­ d a j e się t o szczególnie szkodliwe wobec bardzo niewielkiej szansy w y k r y c i a błędów przez c z y t e l n i k a zagranicznego. W nrze 1 „Polski" z 1960 r . z a m i e s z c z o n o reportaż f o ­ tograficzny M a r k a Holzmana doty­ czący w y c i n a n e k ł o w i c k i c h . K r ó t k i k o m e n t a r z p o u c z a , iż reportaż i l u ­ struje codzienną pracę rodziny Strycharskich. Na fotografiach po­ kazano, j a k w y c i n k a r k a p r a c u j e sie­ dząc p o d płotem, n a k t ó r y m r o z ­ w i e s z o n e są m a l o w n i c z o w y c i n a n k i . T a k i e ujęcie, j a k k o l w i e k m o ż e i n t e ­ resujące ze w z g l ę d ó w fotograficz­ n y c h , s u g e r u j e , że w y c i n a n k i służą do o z d o b y p ł o t ó w , poza t y m , j a k w y n i k a z k o m e n t a r z a , że znajdują wciąż w Łowiczu s w y c h l u d o w y c h o d b i o r c ó w . W rzeczywistości r o d z i n a S t r y c h a r s k i c h pracuje wyłącznie n a z a m ó w i e n i a C P L i A czy M u z e u m , n i e zdobiąc w y c i n a n k a m i n a w e t w n ę ­ t r z a w ł a s n e g o d o m u . F a k t u , że w y ­ c i n a n k i w Łowiczu a n i w żadnym i n n y m r e g i o n i e P o l s k i n i e służyły n i g d y d o o z d o b y płotów, a w y ł ą c z ­ nie wnętrz mieszkalnych, n i e trzeba c h y b a n a w e t przypominać. „Siedem d n i w Polsce" z d n . 7.II.1960 r . w o b s z e r n y m a r t y k u l e poświęconym n o w o o t w a r t e m u w N o ­ wym Jorku magazynowi CPLiA i n f o r m u j e , iż w i e l k i m p o w o d z e n i e m cieszyły się d y w a n y dwuosnowowe, kompozycje tkaczek z Podhala. D a ­ l e j d o w i a d u j e m y się, że o w e p o d ­ halańskie tkaczki z Zakopanego, N o w e g o T a r g u i o k o l i c tkają d y w a ­ n y o m o t y w a c h zaczerpniętych z l e ­ gend i życia miejscowego ludu. Tego r o d z a j u i n f o r m a c j e dziwią t y m b a r d z i e j , że f a k t w y s t ę p o w a n i a d y ­ N a początku b r . oddział P T T K wanów dwuosnowowych jedynie w w S a n o k u z o r g a n i z o w a ł s k l e p z p a ­ P o l s c e północnej, n a P o d l a s i u , j e s t miątkami, w k t ó r y m s p r z e d a w a n e ogólnie z n a n y . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/476b3ff3d230293384477b2b98644c6b.pdf 5229b9c55d391976ef7a57ce37944f6b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3746 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1960 Subject The topic of the resource Czechosłowacja - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3518 Title A name given to the resource Sztuka ludowa w Czechosłowacji (notatki z podróży w 1959r.)/ Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1960 t.14 z.3 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1960 t.14 z.3, s. 155-162 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Roman Reinfuss S Z T U K A LUDOWA W C Z E C H O S Ł O W A C J I (notatki Mówiąc wyróżnić o sztuce l u d o w e j dwa twórczość jakiegoś kraju zagadnienia: jedno — to artystyczna oraz zabytki musimy żywa jeszcze sztuki ludowej, k t ó r e z a c h o w a ł y się w terenie, d r u g i e zaś — to teresowanie, społeczeństwo swej z sztuki jakim ludowej, co wyraża się zain­ odnosi się do między innymi W różnych formach opieki nad sztuką ludową i w li, jaką odgrywa ona w problematyce żywych wacja przedstawia mo, ny ośrodków że tradycyjna kultura nurt stanowiący społecznych, sztuki ludowej, aktyw­ Czechosło­ obraz bardzo niejednolity. ludowa, jako własność tzw. wykazuje swoją Wiado­ wyodrębnio­ „niższych" żywotność w bardzo i n t e r e s u j ą c e wienia może — postępu kraju. Im pierwotniejsze warstw stosunku są być wie w warunki okolicy X I X wieku zastąpione wą, formy, tych do domów po jest w Daleko i skrzyń, się i rozwija kultura i z przyczyn geograficznych cji od inne ludowa. oczywiście wpływów który, zależnie mian od na, w posunięty proces utrzymaniu treści — a etapy Gdy dową stają tradycyjnych, się często postępujących nie treści względem ekonomicznym okolice Pilzna na w ralizacji można — z ludowej nowią w działywanie zarówno z Łużyce), jak to i np. w murowanej, która genewyróż­ sztuki z nich uprzemysłowiony, południa, ludowej w to jest czy z Austrii. posunięty jest przeszłości zaś architekturze wsi, okazów odbywały w opóźnieniem wych osią­ od ubrane wystawio­ Czechach i <Valaśske zachowane, po ludowej prawie w proces dlatego, w Czech, krajobrazie Mezifići, się z dość zaś na np. powiato­ się również koło Rożnova, literaturze części M o r a w , (pogranicze M o r a w Karpat), lub spotyka ce We tu spotkać niekiedy polichromią, tzw. zachód gliniane, W po­ Slovacku od kryte zdobione na najczęściej wsi publiko­ o Białych strzechą wybie­ tematy­ ( i l . 5). wnętrzach, przeważa na na bu­ nie­ minionych etnograficznej. zwłaszcza chałupy dachówką, ścianach roślinnej się wielokrotnie i Słowacji występują częściej lonych pięk­ drewnianego „Fojstvo", t j . dworek sołtysi we czeskiej łudniowej ludowej północnych kiedy doskonałe przykłady budownictwa z czasów, jak jej znacznym miastach okazy nie sytuacja Rożnov), zdarzają pojedyncze wsiach dużo kultury szczególnie mniejszych wie­ potrzeb muzeów. niwelacji do do natomiast magazynach stosunku nawet downictwa, Widocz­ już się Czechach u k s z t a ł t o w a ł a Tu w Proces jednak w pewnych okolicach Morawach. na­ kobiety, wsi dostosowało zupełnie, się w Inaczej niż w wany obecnie Rzeźby znajduje Morawach, się niemal od przez przeważnie już Karkwice tu bezpośrednio, miejskiej. się Velke od­ to kultury sta­ szczególnie silne (czy na Jeden zobaczyć okolicznych i nie zachowania najdalej i d ą c e przemiany rozwojowe. jest mię­ dziś Domażlicach, muzeum. przekształciło przebiegał, na więk­ „Chods- ku pod np. z tzw. przełomie X I X i X X lub ze sprzyjał Z tym w L u d o w e rzemiosło artystyczne w na jak posuniętej miejscowym tra­ Sniny Czechosłowacji okręgi. w bez bogatych c a ł k o w i c i e z a m a r ł o j u ż na znacz­ zachodnich, p r z e n i k a j ą c y c h Czechach najbardziej, się tam ne i z kultury lu­ Radzieckiego. stanu wystawiony Niemiec kulturę odmiennych Czechach najsilniej wpływów sobą wyznaczający­ historycznym, obrębie teren szeregu w i e k ó w w w historycz­ się dziwić daleko widzenia nych prze­ Słowacji, wciśniętym terenie — trzy Czechy, niwelacji cyplu metodą by punktu i i Związku się razem dziewczynki można barwne stroje niewiele różniące widzi tak Chodska, w stanie zachowania zachodnich granice Polski Posługując w terenach północno-wschodnim nić możemy stosunkowo r ó ż n i c o m stolicą nie s i ę do rynku sprzyja k t ó r e , n i o s ą c za p e r s p e k t y w y na kobiecy utrzymuje nawet innym i odpływają ż e na a nowatorskich cezurami są barwnie Czechach — przemian. p o p a t r z y m y z tej dycyjnych dzy drogę raz wreszcie i przeszłość Czechosłowacji, nym ludowy które miej­ znajdują stopniowo ludowych. j a k o u b i ó r codzienny. Na izola­ strój ubiorów wet okoliczności, na barwnych niegdyś w ku" zamożności itp. urbanizacji się wynikający stopień stan rene­ muzealnych. współdziałają np. innych szczególności zaś wojny, zniszczenie, mi czy różnych przechodzenie i postępu Obok jak zewnętrznych, konserwowaniu ułatwia czynniki, cieka­ Urządzenie postaci które szym zdziwieniem n o t u j e m y fakt, utrzymuje poło­ zasadzie t y p u i dłużej ( i l . 2). strychach, komorach szaf zbiorów oczywiście „Blatach" bardzo s p e c j a l n e g o o p o r u ze s t r o n y w ł a ś c i c i e l i wsi uludo- czerpanych z miejskiej społecznego tym tzw. stanowi wzorów g o s p o d a r c z e , i m b a r d z i e j s t r o m o w z n o s z ą s i ę szczeble rozwarstwienia, na się resztki dawnego umeblowania w malowanych tle r.) Przykładem ( i l . 1), g d z i e w które architektury skiego, j e d n a k wsi 1959 budownictwo drewniane zaniknęło — transpozycję wewnętrzne w miejskiej. Sobeslava murowanym, ludową podróży p o w s t a ł e na architektury budownictwo kilku (Błotach) o d w r o t n y m do o g ó l n e g o — gospodarczego i s p o ł e c z n e ­ go wzorów sansowej naukowej. Z p u n k t u w i d z e n i a stanu z a c h o w a n i a oraz ności ro­ ga z podobnie urządzenie typu i na terenie Czech, miejskiego, jak jednak można malowane skrzynie, ławy z profilowany- 155 �II. 1. slav. slav. Borne dom. Domy murowane. Komarów, pow SobeII. 2. Renesansowe domy w rynku. SobiII. 3. Drewniany dom piętrowy z r. 1763. Jaseno, pow. Martin. II. 4. Drewniany Svośov, pow. Ruiomberok. �mi oparciami, na północy Śląsku od tego, po polskiej które okresie zwłaszcza we niemal spotyka zaś z urządzenie występuje stronie jeszcze w nie graniczącym dawne na Ubiory międzywojennym zupełnie wyszły dziś ubiorze w miast Uherski Brod Najgruntowniej nie różni Góralszczyźnie granicy. wsiach położonych się M o r a w a m i od izby z Polski, użycia. w one na ż y z n y c h i bogatych tzw. Hany (okolice O ł o m u ń c a ) , koniec X I X bogaty w. przedmiotem niezwykłej wyraz w ich okolicy i Uherske H r a d i ś t e na Slovacku. zaniknęły cze nawet się obec­ Resztki terenach pod które utrzymywały kobiecym gdzie strój jesz­ ludowy dumy Hanaków, zabawnej pod w z g l ę d e m j ę z y k o w y m o d m i e n n ą i w y r a ź n i e domą co był znalazło najbardziej utrzymywały To se Tim ma ćervenij intensywna życiowej Jich A paradę nosivajó, hoźivajó prąci gdzie zarówno związku w z ogólną czy przebudową Słowacji, i t a m widoczna do podniesienia i wydobywania ich jest stopy z atmo­ i zacofania. W rezultacie w s p o m n i a ­ ne t u okolice w s z y b k i m t e m p i e z m i e n i a j ą swoje o b l i ­ wyzbywając się bezpowrotnie O c z y w i ś c i e proces t y c h wyłącznie w do terenów sposób tradycyjnej przemian niż w Czechach działalność, wyraźne piętno równomierny czy n a kulturze dokonać to w i d z i e l i ś m y w kul­ ogranicza całej zapoczątkowany M o r a w a c h , jego n i ­ ludu tak lecz obszar mimo że wycisnęła na jeszcze nie północno-wschodnich, dosyć welująca jak —" niedawna Słowacji, materialnej, jak i duchowej w mieszkańców zdążyła Hanaci p f i svij Jich szczególnie reliktowe zjawiska akcja, z m i e r z a j ą c a sfery p r y m i t y w u później na część Słowacji. P o n i e w a ż jednak b y ł on t u verovnati Jeneralovi. Jenerali Dziś, obejmuje o nem vi, se m u ź e różne ż y c i a gospodarczego się gate się z dziedziny k u l t u r y tury. „Hanak konserwatywną społecznej. świa­ odrębności. p o ł o ż o n e n a w s c h ó d o d S n i n y , s t a n o w i ł y do cze, piosence: swej Wsie u k r a i ń s k i e na terenie Słowacji, a śląskiej ludowe, bliżej się już znacznych Czechach. bardzo słowackiego, nie spustoszeń, P r ó c z dobrze zacho­ wanego i bardzo z r ó ż n i c o w a n e g o b u d o w n i c t w a , o k t ó ­ r y m wspominano j u ż poprzednio, z a c h o w a ł y s i ę w Na terenie Moraw spotkać można jeszcze resztki dawnego ludowego r z e m i o s ł a artystycznego. W kim Mezirići znajduje bodaj w Czechach ski, w Strażnicy karska, na SIovacku — przez dzbanki „habańską", tj. czynny do dziś Hermana ludową garncar­ pracownia naśladujące Valaś(ostatni i na M o r a w a c h ) warsztat prowadzona rabiająca się dzban- Landsfelda, dawną mezzomajolikę bogatej, b a r w n e j d e k o r a c j i m a l a r s k i e j . Jeszcze w o k r e s i e dzywojennym ne były w okolicy siwaki. farbiarnia, konująca W Uherskiego Strażnicy a ściślej — r ę c z n a tzw. „modrotisk", mię­ Brodu wyrabia­ czynna jest również drukarnia płócien, w y ­ o białych lub jasnonie­ bieskich w z o r a c h na t l e g r a n a t o w y m . Morawy, bogatsze pod od względem Czech, trzeciego, k t ó r y m biedny, do niedawna wiący w porównaniu dziwe jest stanowią muzeum jednolity mało Obszar pod względem Słowacji części ś r o d k o w e j do okręgu kraj z natury uprzemysłowiony, skansenowskie. ani znacznie ani terenami górzyste okolice spotykamy ścianach W kominków domach ludowej bli jest (stoły t y p u i narzędzi (kilkanaście należącego stępach i datowane o zaś i północnej ogromnie zwykłej, i czerwonej, „habańskiej" rzają Współczesna uprawę Słowacji — zróżnicowanych for­ według mi mieszek Frankova obcych; począwszy etc), wzdłuż od Bardejova i dalej słowackim środkowej bez p o w a ż n i e j s z y c h zaś od Spiszą wpływom do­ (Osturnia, Beskidu Niskiego, na na wschód, północ w kierunku Strop- kova i Sniny — ludność ukraińską, ulegającą i silnie wprawdzie kulturowym, czasie od Bratislavy), znaleziono cztery maglownice, wykonane wspaniały okaz w dużej jednak malowanej bodaj od­ prasy XVIII, i Wszędzie glazurowanej, Czasem nawet produkcja utrzymała do produkcja snycerskim. czasów jak zda­ się na międzywojennych. ceramiczna jest wciąż garncarskim w Bardejowie, Frankowicza (którego jesz­ tradycji — przybyć tu przed k i l k u Preśovie. Wyroby wyrabiają nawiązujące w pokolenia­ czynny do d a w n e j jeszcze k i l k a , p o d o b n i e konujących ręczne druki na Stroje ludowe u t r z y m u j ą terenie jak i farbiarni w y ­ płótnie. się jedynie jako ubiory odświętne. Na codzień resztki stroju tradycyjnego chowują się głównie w jest majoliki Modrej koło Bratislavy, i t d . Czynnych o ś r o d k ó w l u d o w e j c e r a m i k i jest na Słowacji należą­ rodzina miała — z „ r u s k i e j " Polski). Podobny warsztat habańskiej zachodniej W cze d o s y ć u r o z m a i c o n a . W s p o m n i e ć t u n a l e ż y o c z y n ­ stwa w północ mezzomajoliki. Słowacji w wysokogórskiego; na się siwaki, których terenie m a c h a r c h i t e k t o n i c z n y c h (dl. 3, 4) — i r e s z t k i p a s t e r ­ Słowacji — ludność słowacką me­ z wycinanymi do w i n a , p o c h o d z ą c e j z a p e w n e jeszcze z w i e k u warsztacie środkowej zabytków zarówno zdobionych. Moravca, 20—30 l a t , o r a z do Jana w rodzaju nialowane lub ryzowane skrzynie), artystycznie Michola cym drewniane różnego plastycznej, a w i ę c kilometrów do nym wioski tylnych ( i l . 7). zwiedzania jednego z d o m ó w w K r a l o v e j k o ł o M o d r e j rozległe wsie o bielonych domach, budowane z gliny, winorośli; do g o t o w a n i a południowych sieni, na renesansowego, k r z e s ł a zapieckami, ławy, jak sąsiednich głównie w trochę twórczości r o b i ą c e w r a ż e n i e s c h l u d n y c h miasteczek — i na s p o t k a ć jeszcze m o ż n a s p o r o s t a r e j c e r a m i k i , z a r ó w n o geograficznym, kontrastują jak stano­ nie i północnej. Na południu te­ stylu zdobionej bogatym ornamentem Słowacji i pagórkowatymi utrzymanych w raczej z Czechami i M o r a w a m i p r a w ­ etnicznym. Z r ó w n i n n y m i południowej przejście jest S ł o w a c j a , — podobnie Morawach — występują rzeźbione etnograficznym wnętrz, tradycyjnym, z bogatymi, w i e l o b a r w n y m i malaturami, które wy­ ceramikę o renie liczne p r z y k ł a d y za­ ubiorze kobiecym. 157 �łalność naukowa ogranicza Słowacji). W Akademii kresie kultury się wyłącznie do terenu praskiej prace badawcze w ludowej prowadzi Instytut za­ Etnogra­ f i c z n y ( N a r o d o p i s n y U s t a v ) , k t ó r y p o w s t a ł w 1954 r o k u z połączenia stwowym jeszcze od ficznym Jiri Gabinetu Etnograficznego Instytutem czasów kieruje Zadaniem jest Instytutu według 5. Polichromia na ścianie domu. ona planu szerszej, dziane Strażnice. w laty na we terenie Słowacji przed obrazy na ma zostać ukończona wielotomowej, jest w której terminie kilkudziesięciu szkle spotyka w s i a c h j u ż coraz rzadziej, i to g ł ó w n i e w się rejonie Zajmują resowań się pracownicy natomiast naukowi gdzie wanych domów. Warunki drewniane wnękowe figurki kapliczki ścianach historyczne złożyły się na społeczeństwa t o w a ł się na nawet świątków w terenie Czechosłowacji wy­ muro­ to, ż e stosunek do t r a d y c y j n e j k u l t u r y (architekturą), gotowywania cowań Vladimir roku 1965, przewi­ Instytut z Etno­ własnych Instytutu: Scheufler konspektu stycznej zostały Instytut Etnograficzny kształ­ w sposób wybit­ łecznych Brnie, Instytutu czasie ba­ przy­ wyżej opra­ zagadnienia sztuki w niepokojący. sposób CSAV współpracuje Brak planach wspomnianych ścieśnione Stan- Kramarik (ceramiką). oficjalnych gdzie zainte­ Idka odbił się ujemnie w syntetycznych, ludowej w do kova (tkactwem), Emanuel B a ł a ś i Jaroslav dawczych Instytutu w terenie d o s y ć dobrze. S p o t k a ć j ą m o ż n a małe cze­ która zakresie ludowej sztuki plastycz­ tym cze miastach, dr najbliższe ukończenie późniejszym. ludowej sztuki plastycznej w pełniają na etnografii redakcjach: węższej, S p i s z ą , n a t o m i a s t r z e ź b a f i g u r a l n a z a c h o w a ł a się jesz­ w prof, g r a f i c z n y C S A V n i e p o d e j m u j e w zasadzie p l a n o w y c h nej. jeszcze Pań­ Etnogra­ folkloru, syntetycznej dwu akcji badawczych w Rozpowszechnione z istniejącym Instytutem badacz Etnograficznego przygotowanie skiej. Wyjdzie II. austriackich. zasłużony ĆSAV Pieśni, Horak. lata i Ludowej posiada również Śląskiego swój z działem (Slesky pla­ oddział nauk spo­ Ustav) w Opa­ n i e p o z y t y w n y . W o k r e s i e k i e d y Czesi z t r u d e m p r z e ­ wie, w k t ó r y m r e p r e z e n t o w a n a jest r ó w n i e ż etnografia. ciwstawiali Akcja badawcza narażeni naciskowi byli na zację, lud ostoją, na do się i nie jego germanizacji, mniej k o n s e k w e n t n ą kultura której Słowacy stały załamywały się się zaś madziary­ jedyną niemal akcje zmierzające okresie odrodzenia w była szczególnie nie niezwykle na — w sunkowo kulturalnym wcześnie słowiańskie, doniosła i dlatego t e r e n i e Czech, n a u k o w e dorobkiem nie zainteresowań i ludu wyłączając właśnie, zainteresowa­ na Polski. w ludowa rozbudziło promieniowało powstała stronne badania gólnym uwzględnieniem kultury została roku się inne W sto­ narody wyniku 1894 akcja sztuki tych Narodopisna czasu Słowian Czechów, w rok Pradze wzięła w gromadzenia i kultury Od ludowej w etnograficzna, od k t ó r e j czątek w ze zaś wielka szcze­ później wystawa Czechach s w ó j muzeach wytworów pierwszych poczynań w zakresie Wełtawie. Etnografia czeska w ciągu p ó ł w i e c z a r o z w i n ę ł a się, jest w y k ł a d a n a na tetach, a w licznych W w jej chwili bogaty dorobek ficzny, sze zagadnienie i w venskej 158 w dwóch Ceskoslovenskej Akademii plastycznej. akademiach, Akademii Vied w Vied a w Bratislavie mianowicie: Pradze i (której Slodzia­ na terenie poważniej­ Słowacji. W chwili skupia się na dalszym ciągu monograficzne cowania i ubiorów Równolegle przez kom­ do instytuty ceramiki prac badawczych etnograficzne opra­ ludowej. organizowanych obydwu akademii, dania p r o w a d z ą ośrodki uniwersyteckie, jednak z nich nie specjalizuje styki. Działalność niekiedy jako w się w tym przejaw kierunku ludowej pla­ zakresie prowadzona osobistych pracowników bywa zainteresowań naukowych, np. ba­ żaden po­ badania dr V e r y Hasalovej, asystentki przy Katedrze Etnogra­ fii Uniwersytetu w ludową, Pradze, k t ó r a zajmuje czy badania podejmowane syteckich z a k ł a d ó w Prócz t e r e n i e Cze­ i prowadzi wszelkie badawcze cen­ Etnogra­ prowadzone są w plastyki, naukowych placówką p l e k s o w y c h b a d a n i a c h t z w . H o r e h r o n i a , obok tego z a ś uniwersy­ się Nauk, k t ó r a jest obecnej d z i a ł a l n o ś ć tego I n s t y t u t u rzeźbą książkach. badań zakresie etnografii koncentruje się na chosłowacji głównie pominię­ który inicjuje akcje ostatniego naukowy publikuje czasopismach f a c h o w y c h obecnej wody rozwija t r a l n y c h w Pradze, istnieje r ó w n i e ż I n s t y t u t szczególnych organizacji prac etnograficznych wiele u p ł y n ę ł o w po­ ludowej. tych placówki a u t o n o m i c z n ą , c a ł k o w i c i e n i e z a l e ż n ą od i n s t y t u c j i S p o l e ć n o s t Ceskoslovanska, k t ó r e j celem b y ł y wszech­ zorganizowana się materialnej, folkloru, z W Słowackiej Akademii X I X wieku narodowego Czechów i S ł o w a k ó w — odegrała kultura, tej kultury ciem sztuki wynarodowienia. Rola, j a k ą w kierunku instytutów w przez etnografii pracowników uniwer­ Brnie i i Bratislavie. ośrodków syteckich, pewne prace badawcze w terenie liczne na nak prace obszarze C z e c h o s ł o w a c j i podejmowane bądź swe prace uniwer­ prowadzą muzea. S ą z punktu potrzeb z b i o r ó w muzeum, b ą d ź p r a c o w n i k ó w przygotowujących czeską ludowej w akademickich się zakresie kandydackie. to jed­ widzenia muzeum W sumie �i 11. 6. Chrystus przy slupie, rzeźba w drze­ wie, wys. 51 cm. Okolice Jabłonkowa. Zb. Muzeum w Ostravie. 11. 7. Polichromia w sieni. Kralovy k. Bratysławy. II. 8. Pieta, rzeźba w drzewie, wys. 29 cm. Horni homma, koło Jabłonkowa. Zb. Muzeum w Ostravie. �Zbieraniem i publikowaniem grafii ludności ukraińskiej i północ od Ukraińskich Preśova materiałów zamieszkującej zajmuje Pracujućich w się do na Kulturni Preśovie, który do druku zaś ludności ukraińskiej przygotowuje na terenie Svez prowadzi badania terenowe z zakresu ludowego stroju tektury, etno­ wschód i archi­ album haftów Słowacji. Studia z zakresu ludowej sztuki u ł a t w i a j ą w Cze­ c h o s ł o w a c j i n i e z w y k l e zasobne z b i o r y muzealne. torskie sięga kolekcjonerstwo w Czechach Muzeum w Opawie około roku przedmiotów daleko w głąb posiada 1814), j e d n a k ż e sztuki XIX zbiory z to już wielką ku czątek zbiorom p r a s k i m , ale wówczas w w etnograficznym nie skalę, związku Pradze eksponaty r ó w n i e ż w licznych tylko już etno­ większą poprzednio, etnograficzną Zgromadzone (Sleske zbieranie z a b y t k ó w wspomniałem wystawą 1895. ludowej w. gromadzone graficznych z a p o c z ą t k o w a n e zostało na jak Ama­ w ro­ dały po­ w muzeach muzeum prowincjo­ nalnych. Obecnie na terenie Czech i M o r a w istnieje ponad 270 m u z e ó w , z k t ó r y c h 250 p o s i a d a m n i e j s z e l u b sze zbiory etnograficzne. sze zbiory muzealne p o w s t a ł y już w które zbiory. Ozdobny Rożnowie. ul kłodowy ze Stromberga. Skansen organizowanie interesujących plastyki, nie materiałów z zakresu są jednak prowadzone w ludowej sposób skoor­ roku „Narodnym dzisiejszemu 1890 Domu" połowa ok. Na terenie Czechosłowacji która byłaby ludowej plastyki, woduje duże nie powołana co w ma do naturalnej zaniedbania w instytucji badań w konsekwencji tej dziedzinie niepodporządkowane jakiemuś ogólniejszemu badania są uzależnione interesowań i możliwości pracowników Planowe twórczości w nau­ zakresie zasadzie o d badawczych planowi, kierunku za­ poszczególnych naukowych. badania terenowe plastycznej w prowadzi jedynie U L U V Vyroby), 1955, które czyli odpowiednik zbiorów stanowią świątki (il. (Ustfedi ko­ etnograficzne m u z e ó w cze­ większych ludowej kultury Czecho­ cie polskiej a Umelecke „Cepelii". Bada­ bowiem ludowego stroje, hafty, obrazy na Odbiło materialnej, się kresu sztuki, ale gromadzonych w sztuce plastycznej dość dziedzinie jest należy­ zbiorach z za­ jednostronność w dziale ceramiki, widoczna wy­ jest zwłaszcza gdzie np. zgromadzono rzemiosła artystycz­ ogromne ilości h a b a ń s k i e j mezzomajoliki, przy równo­ rzetelnie stanowi na na wszędzie na zdobione sposób możliwoś­ zebranego m a t e r i a ł u . U h e r s k e H r a d i ś t e , gdzie znajduje się w ULUV, tylko wy­ część malowana, ( i l . 10), eksponatów w archiwum nie mioty bardziej efektowne. Owa jeszcze zorganizowany ośrodek informacji ro­ Kunza gdzie zbierano przede w s z y s t k i m przed­ dały zasób nie nawet prawie zupełnym spory ceramika szkle to która reprezentowana, cześnie rezultacie Ludwika się w o zorientowanie produkcyjnych przez dra zniszczeń danych z meble. Zbiory te gromadzono dawniej w terenie Lidove 6), nego; p r o w a d z o n e systematycznie, p o w i a t po p o w i e c i e , 260 zbie­ swe się przede w s z y s t k i m sztuka ludowa. D u ż ą chodzi t u dowej prze­ W ś r ó d z a s o b ó w m u z e a l n y c h na p l a n p i e r w s z y bija borze chwili ciągu i ofiarności ponatów. zakresie na Sło­ bogate uniknęły opublikowanych w n a t e r e n i e C z e c h i M o r a w l i c z ą one p o n a d 264 000 e k s ­ nia te organizowane są w celach ściśle p r a k t y c z n y c h , w istniejących gromadzono w działy początek Narodowemu. etnograficzne. przekazujących muzeów, jednostronny. słowacji ciach zbiory kultury ludowej, prywatnych, chosłowackich, po­ badań; za­ pomieszczenie dając Muzeum muzeów posiada energii, z j a k ą l e k c j e do ku kowej, 30 one Martinie, Słowackiemu Obecnie s p o ś r ó d raczy w w o j e n n y c h , s ą b a r d z o zasobne. W e d ł u g dynowany. r. głównie gromadzonych przez A n d r e a Dzięki dużo 1887 znalazły w s z ł o 60 l a t z a b y t k i dostarczają od zbiorów, Kmeta; wacji akcje terenowe m u z e ó w s ą bardzo cenne i Dopiero nowych ta węgierskie, z zakresu sztuki ludowej, w 9. się pierw­ 1864 r . A k c j a 1875 r . p r z e z w ł a d z e skonfiskowały więk­ terenie Słowacji została przerwana w czyna II. w Na obecnie najlepiej o współczesnej terenie tej lu­ Czechosłowacji. na latach południowych Strona słowacji Wystarczy międzywojennych Morawach i w organizacyjna nie jest pominięciu podkreślić, że które wyrabiane były Słowacji. muzeów rozwiązana siwaków, w na terenie sposób Czechosłowacja Czecho­ korzystny. jest jedy- �nym obok A l b a n i i siada krajem specjalnych w muzeum etnograficzne muzeum wielodziałowego. Narodowego. stanowi Jak brak samodzielności który działów muzeum oddziałem zwykle w budynkach są bądź (Praga, wkomponowane Jeśli starszych Działy te w muzeach modernizacji) i w stołecznym Uherskym cząwszy na w od Widoczne Brodzie warunków ekspozycji to muzeum czy w Pilźnie, lokalowych, — narzuca z jest borze, w wielu niektórych mniej­ w o wojewódzkich i muzeów mat, typ z tych przyjęto, muzeum jako obowiązujący krajoznawczego rycznym. Wystawa w w t a k i c h muzeach układzie że na obrębie w przyszłości Na terenie zobrazowanie przede wszystkim zwiedzającemu stępny i licę. w podać biorąc Przyjęcie muzeum feudalizmu, tego rodzaju dydaktyczne. maksimum historii, okresu Założenia w Chodzi sposób wiadomości z dziedziny wyjścia jednolitego schematu stawia realizatorów Z jednej o to, interesujący jako punkt tych trudności. bardzo znacznie m o ż n o ś ć w p r o w a d z e n i a dla i przy­ przyrody oko­ wystawy założeń b o w i e m strony są ażeby najbliższą dużych ekspozycji kapitalizmu ekspozycji wobec ogranicza nowych kon­ cennych — wystaw np. na korektur się np. wielodziałowych etnografię specjalnych lub nawet jej Morawach ma po­ sztuki poświęcona ludowej regionowi w Wołosz­ V a l . Mezirići, szałaśnictwa Słowacji berok) p o s i a d a j ą reorganizacji socjalizmu. są Mówi obok kul­ niemal we Vsetinie, i t d . czło­ oraz pełne ekspozycja wystawa sze d z i a ł p r z y r o d n i c z y ( g e o l o g i a , z o o l o g i a , r o z w ó j i — wy­ kapita­ muzeów pewnych planów. tworzenia czyzny Morawskiej w sche­ archeologia wielu magazyny I tak okres przy pomocy konieczność poszczególne działy. wspomnianego się gdy jest wyłącznie zaw­ składa wystawach wzrasta ekspono­ szczupłym ilustrującego krajoznawczych obejmuje wieka) i historyczny, na k t ó r y specy­ liczba niesłychanie obowiązujących konieczności po­ histo­ w działu eksponowana obejmujących zakończony. reguły Fakt ekspozycji powiatowych indywi­ plastycznej. etnograficzny ludowa wstać oprawie materiał ramach Strażnicy, muzeach do schematu rys rokiem, jak konieczność własny których nasuwa prób się g w a ł t o w n a muzeom muzeach, podczas dzie­ — realizatorów jednolitego i pomysłowej okazów, (mimo skończywszy zmusza pomimo tu symboli, typu gdzie proces r e o r g a n i z a c j i e k s p o z y c j i z o s t a ł j u ż Dla lizmu. tura unowocześnienia. W każdym wany Pradze, a starannej opisywanych od się z jest poszczególnym bardzo rozwoju bądź aby fice s t o j ą c y c h do d y s p o z y c j i z b i o r ó w , c z ę ś c i o w o d z i ę k i W Brod), zaś strony dualny. C z ę ś c i o w o udaje s i ę to o s i ą g n ą ć d z i ę k i wszyst­ wielodziałowej. utrzymuje nadać oddzielnych szymi l u b w i ę k s z y m i z m i a n a m i ekspozycja więtnastowiecznego. Mu­ wypadkach, o w y s t a w i e n n i c t w o , to w i dużych część zależności Uhersky w całość ekspozycji chodzi wysiłków, etnogra­ a przede wyodrębnione w Pilzno, z drugiej Czeskiego takich organizacyjnej, etnograficznych. wielkości cepcji, dużych organizacyjnie Nawet k i m b u d ż e t o w e j , nie o d b i j a s i ę k o r z y s t n i e na swej po­ Każde nie etnograficznych. ficzne w Pradze jest t y l k o zeum Europie, muzeów Trud, w że muzea (np. Rużom- zorganizowaną wyżej schematu, (Kośice, Presov) inne są lub w według stadium unowocześniania (Martin). który podjęło związku szy, niektóre już wystawę muzealnictwo z reorganizacją czechosłowackie wystaw, obsada p e r s o n a l n a jest tamtejszych tym więk­ muzeów jest na ogół bardzo nieliczna. W e d ł u g danych z r o k u w dziale etnograficznym muzeum nik naukowy wypadał na czaj w muzeach w dziale w Brnie 1 pracow­ 37 000 e k s p o n a t ó w , w dze — n a 29 000, w M a r t i n i e szych z a ś na 14 000. W etnograficznym jeden pracownik, a są też muzea których jest dział opieki Pracownicy przeciążeni racji łączy właściwie prowadzonej naukowego oświatowej w cach społecznych, muzeach organizacji pozbawiony na są niezwykle wystaw, magazynu eksplo­ (z c z y m często inwentaryzacji czy u z u p e ł n i a n i a starej, pra­ prowadzenia akcji a poza t y m — u d z i a ł w roli, w a wreszcie za­ nie­ i n w e n t a r y z a c j i , spada na obowiązek muzeum, gadach p r a c u j ą c y c h zazwy­ wielodziałowe, ogóle konserwatorska), i rekonstrukcji cownika w prócz prowadzenia się praca w jest Pra­ mniej­ (Bardejov). naukowi pracą; terenu, bytków etnograficzny fachowca 1955, bry­ różnego rodzaju pra­ pozostaje w ł a s n a praca naukowa. M i m o m a ł e j liczby p r a c o w n i k ó w w muzeach mo przeciążenia ich r ó ż n y m i zajęciami, muzea stawiają s i ę (z n i e l i c z n y m i wyjątkami) i mi­ przed­ bardzo przy­ zwoicie, i to nie t y l k o o d strony w y s t a w y , ale i nie­ dostępnych czy kartotek dla osób zwiedzających naukowych. Jakkolwiek IZ. 10. „Sw. Barbara, patronka szkle, wys. 34 cm. Zb. Muzeum — magazynów magazyny górników", obraz w Ostravie. nie na 161 �zawsze m a j ą rzucone zbiory odpowiednie pomieszczenia, często są w kilku są u p o r z ą d k o w a n e , szkodliwych wpływów biologicznych. się praca W Gorzej dział wadzony d o s t ę p n e , zabezpieczone od profilaktyki kartotek wygląda organizacji wybija wybitnego muzeum zdaje tym Muzeum w W w Brnie, dra szczególną układzie jaki zdołali pierwsze pro­ Ludwika uwagę zasłu­ które w każdej się z o r i e n t o w a ć w stanie posiadania muzeum zarówno graficznym. na muzeologa, na magazynów się doskonale prowadzone kartoteki, chwili pozwalają natów sposób rzeczowym, jak przy tego d o k o n a ć — pozostanie na ilości i geo­ muzeum jest (jedyne niewielkiej na ciastymi, z roku 1770, z p o d c i e n i e m (1750 ku kilka mieszczańskiego, drewniany 1660, dwie Pozostałe we Velke Jaroniek Dookoła jest w s p a n i a ł a się kach" prymitywnie się tu ingerencję artystów plastyków, którzy narzucają swoje projekty rzemiosłu ludowemu, sprowadzają powielacza dostarczonych O ile sposób ingerencji U L U V czości ludowej dobnie jak budzić a o tyle może postawiona rozpoznania poprzednio) i terenu drewniany z zagrody kopiami sołtysiej zabytków budyn­ obiektów ze ozdobionych rzeźbionymi znaj­ nieco „ u p i ę k s z o ­ Dookoła ciowo maskami „ocz­ (il. 9). (o sztuki w tej czym opracowywania pisa­ posiadanych ULUV zgromadziło posiadających się sporo l u d z i , przygotowanie częś­ naukowe, częś­ pracy, a dziś osiągnęli już poświęcone a lide"), stało ludowej. w dużej które, później Dzięki nie części pismem jest „ T v a r " , ULUV artykuły czasopismami kowe jak z np. R. a nie w ULUV mógł ludowej czemu, („Veci zastąpione lepsze, a l e remesla". ludowej Bednarika zespołowi bardzo dobre pismo, sztuce zo­ za Drugim którym zakresu wydaje poświęcone Małych za­ przez b y n a j m n i e j „Umieni się to­ duże znawstwo w temu wiadomo efektowniejsze rzają w to czaso­ również zda­ sztuki ludowej. Poza również pozycje książ­ twórczości „Malowane artystycznej, ohniśtia v oblasti Karpat". Ogólnie biorąc, ilość słowacji publikacji znaczna. Nie z będę ukazujących zakresu jednak na się sztuki tym w Czecho­ ludowej miejscu jest omawiał W n ę t r z a b u d y n k ó w w y k o r z y s t y w a n e są do celów stawowych; ekspozycja w a ż n i e j s z e p o z y c j e k s i ą ż k o w e d o c h o d z ą do P o l s k i i s ą ilustrować naszym częściowo gablotowa, częściowo tradycyjne urządzenie Sprawa wobec słowacką, ma się dawne np. mające (izba jest w domu obecnie, sołtysim). szczególnie dyskutowana. Stało się kulturalnych, które opieki propagandy konserwatorskiej, wieści o najcenniejszych częściowo raz dotkliwych rozebrany i po dosyć raz ostatni utrzy­ tisky" czy drewnianego do rozbiórki skłoniły opracowania cennych o k a z ó w dyrekcję planu muzeum budowy gdy chomych znajdzie zealnym, opiekę ludu 262 problem swoje nad ochrony piętrowego w Martinie którego latach. zabytków w twórczością de­ budownictwa skansenu, rozwiązanie żywą składają się święcone realizacja przewidziana jest j u ż w najbliższych Podczas w ilustrowane został pionie nieru­ mu­ artystyczną sprawuje wspomniany poprzednio U L U V , insty­ na twu. praca pozycji muzeum graphischen Staaten". Z wspomnieć jedy­ pt. innych nich szcze­ zatytułowana „Male przez O d d z i a ł Etno­ L . Kunza. Na wydane i serię doskonale etnograficznym, ludowej plastyki oraz etnograficznemu druków" „Etnografia ukazała w krajoznawczego" Museen o wśród ujść wszystkim kilkudziesięciostronicowe, „Małych L. Kunza przede a zagadnieniom uwzględnieniem serii to redakcją starannie książeczki szkle, hafty) W seria wydawana bardzo różnym Są muzeów, poznania, Brnie pod szczególnym zy czytelnika. (Małe druki), które nie dobrze znane. P r a g n ą ł b y m niektórych warta graficzny zwłaszcza że wszystkie wydawnictwa, które łatwo mogłyby polskiego publikacje gólnie spręży­ Niedawno zabytek uwagi wydawnictw, etnografom nie w s k a z a ć nadchodzą stratach, zabytków. bibliografii tych wieś budownictwa w Cićmanach. Mnożące się wypadki wastacji na jasne, objęły b u d o w n i c t w o d r e w n i a n e nie odpowiedniej alarmujące szczędzą zwykła długo. Mimo stej izby żywo przemian tam wyposażenie skansenów terenie Słowacji, że jest wy­ jest ciowo a m a t o r ó w , którzy swą wiedzę zdobywali Strom- przy po­ skle­ materiałów. przez k i l k a lat w y d a w a ć mianowicie wytwór­ zastrzeżeń, ogół m a ł o jest dobrej sztuki przeniesione w sprawy szereg umiejętnie sprawa już roli i asortyment sprzedawanych w jego instytucji łem j e do wzorów. ULUV ro­ ludo­ idącą kresie mieszczański produkcji wyrobów daleko bu­ dom obli­ odpowiedni niejednokrotnie ratusz pasterską. uli dopuszcza w ludowej uatrakcyjnienia obiektów mianowicie: pasieka k ł o d o w a z imię musi cennych k ó w tzw. wójtostwa. Jednym z ciekawszych składająca oczywiście kształtowanie ku nymi", jakby wynikało z porównania obydwu berga, wych Morawach. dzwonniczki są co na liś­ mieszkalny Karlovice zyski, artystycznej. W jed­ gospodarczą, wpływać drzewami d u j ą c y c h się w terenie, i to k o p i a m i skansenu na starymi piętrowy budynki, oraz b u d y n e k wsi na r.), b u d y n e k gospody p o n o ć z drewniane dwa Cze­ niewielkie miasteczka. a z D o l n e j B e c v y oraz k o l i b ę kościół kraju) Rożnowie otoczonej zgromadzono downictwa tym twórców zasadzie s p ó ł d z i e l ­ placówką ludowej, peryferiach polany, czoną wszystkim pach w y r o b ó w , gdzie na 1925 r. a r t y s t a m a l a r z B o h u m i l starym parku przede ekspo­ kierownictwa. indywidualnych czej. U L U V — p o d o b n i e j a k nasza C P L i A — j e s t nak nauko­ w w zarówno 79 000 zawsze t a j e m n i c ą skansenowskie Założył je w skupiająca trzej pracownicy J e d n ą z ciekawszych p l a c ó w e k muzealnych w chosłowacji w od szkodników tucja j a k i pracownie zorganizowane na sposób etnograficzny przez Kunza. W gują roz­ zgromadzone renowacyjna. opracowania miejsce miasta, atmosferycznych i dziedzinie w e w n ę t r z n e j oraz wi punktach der mittel wydawnictw oraz muzealnic­ się m. „Die in. eks­ ethno­ osteuropäischen muzealnych popularnonaukowych ze (obra­ historycznej und po­ należy opracowaniach etnograficznych m u z e u m w G o t t w a l d o v i e oraz o rocz­ niku pt. „Nove obzory" w y d a w a n y m przez muzeum w o j e w ó d z k i e w Presovie (pierwszy rocznik u k a z a ł się �w z 1959 r.). Rocznik wszystkich zawiera dziedzin wielodziałowym, m. in. artykuł święcony ludowej Z sztuce mniej należy zeum w dra Brnie, naukowy w Jana K o m y , po­ czasopism „Radostna poświęcone znaleźć można ludowej Zeme", mu­ wyd, przez interesujące twórczości tych artykuły p r z e z n a s z y c h s ą s i a d ó w zza K a r p a t i Fot. Vladimir Czechosłowackiej CZARNA Czarna a pod dzieli Ceramikę się względem mianowicie: dymioną W czą i Akademii który jest w ceramikę na na trzy że działania się ziemiach na późnolateńskim ją wśród powszechnie na w korzystną, nad z za­ Polsce. B y ł o b y gdyby nawiązana prowa­ się na rze­ tle wspól­ została bliższa współ­ sztuką ludową w Pol­ stronom na badawczej. Reinfuss. ZIEMIACH 0 wyroby i hutnictwie. grafitowane górniczych naczynia ośrodkach okolicach Kutnej Jachimova i cera­ współczesnej wy­ Morawy. w znajdujemy we Moraw, Hory, Czeskich południowe również północne Ceramika grafitowana występowała górnicze, podwiniętym kubki brzegiem względnie z (tygliki naczynia brzegiem trójkątnie do szego z a s t o s o w a n i a n i e i - dziobem, w śred­ płaskie kaganki uformowaną topienia) zasobowe i ( i l . 2), do byli czone dziej garnki szyjką (il. których jest znamy. W istocie chodzi więc w Hory. bardzo i drobnych ceramiki miejscowi garncarze, sporów także Ceramika sowań grafitowana etnograficznych wyrobów do z historii wtedy, nad wieku. nią należą w i i W Sawza­ ze skarg caslavskich. zaintere­ część powszechnie pozostałych działu nad stanowi używanych do bar­ Hory s i ę ze zakres gdy badań wypadkach z dziedziny techniki. Zupełnie inne problemy przynoszą ramiką ona Ledćy ledeckich wchodzi poświad­ szczególnie Kutnej garncarzami na garncarskich XIII—XVII studia między prak­ garncarze z np. garncarze garncarzy prostych grafitowanej pisanych, miejscowości, się ograni­ zajmowano co i z Caslava, o c z y m d o w i a d u j e m y kutnohorskich i medalionów nie Wytwórcami towar tech­ ( i l . 2), k t ó r y c h systematyką nimi z pojawiają rzadko linii poziomych, nalepiania Bywali swój związku do Formy hutnictwa. dokumentach oddalonych jemnych 1), bliż­ pory. większości z Kutnej w do w i grafitowanej względów lub tej w dostarczali Terenem ceramice znaczeniem zawą Budziejowic, w. górnictwa które przystosować i hutniczej technologii. szyjkach zasobowych n a c z y ń wszystkich niowieczu w trzech rodzajach f o r m : były n i m i z na zmian się j e d y n i e do r y t y c h 1 falistych szczególnie Moraw. wątpienia stopniu ceramiki średniowiecznym i skorupy b y ł y bez czają czasie z u p e ł n i e p o w s z e c h n e , XVII—XVIII zrozumiałych się na­ grafitowana w CZESKICH wielkich górniczej w Ozdoby ze używanych i mniejszym obficie znikają bez nicznym rozwojem tycznym rezultacie północy gra­ było „stradonickim"). Czech na wydobywania grafitu a W w swoim można mechaniczne charakter technicznej, k t ó r a b y ł a potrzebna w i jak nau­ są badań wiąże i C z e c h o s ł o w a c j i , co p o z w o l i ł o b y o b u użyt­ Ceramika ceramika posiada j e d n a k p r a w i e w y ł ą c z n i e miski krajów rozszerzenie p ł a s z c z y z n y bardziej czeskich (zwanym się górnictwie jest chemiczne, czasach h i s t o r y c z n y c h Czechy, obu skierowane problematyka opracowywanymi Su­ zasadnicze czerep, skorupa ogniotrwała. Spotyka w Czechach plastycznej. Czechosłowacji sce te charakteryzuje czyń. W Jihlavy, terenie nych zainteresowań NA grafitowaną, stopniu pojawia okresie całe sztuki pu­ czernioną. powoduje, dużym fitowana w zainteresowania wypadkach na w Nauk technologicznym i ceramikę grafitowaną wytrzymała i wielu dla to, ż e z a r ó w n o ludowej gadnieniami konany z masy glinianej z d o d a t k i e m sproszkowanego grafitu, których dzonych Roman CERAMIKA ceramika grupy, różne mikę kowych, na istnieje spora ilość p r a c o w n i k ó w Scheufler Instytut Etnograficzny — Praga kowym, wskazuje Słowacji praca badaczy p r a c u j ą c y c h artystycznej. Znaczna ilość prac z dziedziny sztuki ludowej blikowanych na wspomnieć przez I n s t y t u t Ś l ą s k i (Sleski Ustav) w Opawie. W o b u czasopismach detów i zagadnienia „Valaśsko", wydawany oraz muzeum Sarisa. Polsce z n a n y c h kwartalnik w dorobek reprezentowanych dymioną ( i l . 3—9). N a studia nad ziemiach czeskich powszechnie znana, a sposób jej p r o d u k c j i w ce­ była za- 163 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fe76cd5fd0eccf47e5738419cd230b0b.pdf 3d63ca18425d601ed23c0a0176dfe386 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5005 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource religijność ludowa kult świętych Zadrożyńska, Anna cuda uzdrowienia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4642 Title A name given to the resource Dar dla Boga/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.257-269 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vrażinovski , Tanas Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Tanas Wrażinowski Instytut Kultury Starosłowiańskiej w Prilepie Dar dla Boga Z profesor Anną Zadrożyńską poznaliśmy się przed około 30 laty. Było to w 1981 r. podczas zawierania umowy o współpracy pomiędzy ówczesną Katedrą Etnografii Uniwersytetu Warszawskiego a Instytutem Folkloru w Skopje. O d tego czasu nawiązaliśmy prawdziwie przyjacielskie stosunki, które utrzymujemy do dziś. Współ­ pracowaliśmy podczas badań terenowych w kilku wsiach w okolicy Ciechanowca w Polsce i we wsi Jablanica w Macedonii. Przyjacielskie relacje zostały nawiązane ze wszystkimi uczestnikami projektu, a zwłaszcza z Zofią Sokolewicz, Krzysztofem Wrocławskim, Marianem Pokropkiem, a także z Jagodą Koszutską, Tomaszem Strączkiem i innymi. Serdeczne kontakty łączyły mnie później także z innymi pra­ cownikami naukowymi warszawskiej etnologii, np. Lechem M r o z e m . N i e c h ten szkic będzie darem dla A n n y i wyrazem moich przyjacielskich uczuć. * Przedmiotem moich badań jest uzdrowicielska moc świętych i monasterów oraz ich obdarowywanie przez ludzi chorych, odzwierciedlone w legendarnych opowieś¬ ciach o cudzie uzdrowienia. Jedna z głównych przyczyn obdarowywania świętych i świątyń od najdawniejszych czasów aż d o dziś pozostała niezmieniona: chodzi przede wszystkim o uzdrowienie, oprócz - oczywiście - odkupienia grzechów. Jest też wiele innych powodów obdarowywania, np. w intencji osobistego i rodzinnego szczęścia czy dla poprawy sytuacji materialnej. Historia uzdrowicielskiej mocy świątyń jest tak stara jak one same. Rola mona­ sterów w leczeniu skrywa w sobie przesłanie: wierz w Boga, wierz w religię, wierz w świętego, a poprzez nich wierz w uzdrowicielskie możliwości monasterów i cerkwi. W Ewangelii według św. Marka uzdrowienie jest darem wiary Chrystus tak powie­ dział uzdrowionej kobiecie: „Córko, twoja wiara cię ocaliła, idź w pokoju i bądź uzdrowiona ze swej dolegliwości!" ( M k 5, 34) . Szczególne znaczenie dla uzdrowi1 1 W s z y s t k i e c y t a t y z Biblii pochodzą z Biblii Tysiąclecia — Pisma Świętego Starego i Nowego Testamentu w przekładzie z języków oryginalnych, W y d a w n i c t w o Pallotinum, Poznań-Warszawa 1984. 257 �Tanas Wrażinowski cielskich właściwości monasterów i cerkwi ma obecność w świątyni grobu świętego, ikon i relikwii, a w niektórych przypadkach także leczniczych wód, których źródła biją w samym monasterze. Wszystkie te elementy wiąże jeden możliwy do rozpo­ znania znak: są cudotwórcze. Bez ich cudowności nie byłoby uzdrowicielskich mocy świątyń. Obdarowywanie spotykamy w Starym i N o w y m Testamencie. Chrystus po akcie uzdrowienia żądał od uzdrowionego przyniesienia daru: „Uważaj, nikomu nic nie mów, ale idź, pokaż się kapłanowi i złóż za swe oczyszczenie ofiarę, którą prze­ pisał Mojżesz, na świadectwo dla nich" (Mk, 1, 44). Obdarowywanie chrześcijańskich świętych, monasterów i cerkwi jest uwarun¬ kowane przede wszystkim dwiema kwestiami: po pierwsze, podstawową zasadą nauki o wierze mówiącą o nieśmiertelności, którą osiąga się dzięki odkupieniu. Zapewnić życie wieczne w świecie pozagrobowym może tylko Bóg, to on jest w sta¬ nie wybaczyć popełnione grzechy. Obdarowując świętego lub monaster, obdarowu¬ jemy samego Boga. Druga kwestia związana jest z zagwarantowaniem zdrowia - ono również jest zależne od Boga i świętych, a także od świątyń, w których pojawiają się oni jako patroni. Według tradycji ludowej do aktu uzdrowienia i obdarowania są potrzebne o d p o ­ wiednie miejsce i okoliczności szczególnego rodzaju, np. natury zdrowotnej. Najczęś­ ciej odbywa się to w świątyniach lub w innym miejscu charakteryzującym się obec¬ nością sacrum, gdzie dochodzi do kontaktu między człowiekiem i świętym i gdzie tworzy się mediacja pomiędzy różnymi rzeczywistościami, pomiędzy strefami świata, który zdecydowanie nie jest jednorodny (Czarnowski 1979, za: Kowalski 1994, s. 9). W społeczeństwach tradycyjnych dar ma funkcję regulowania wymiany we¬ wnątrz wspólnoty, między jej członkami i wspólnotą a innymi, np. przodkami, bóst¬ wami itp. (Ynkova 1998, s. 272). Obdarowywanie ma symbolicznie ustanawiać porządek, ponieważ człowiek ze swojej natury poszukuje porządku i harmonii. Stąd pochodzi definicja daru jako znaku życia - prąd życia (Swirak 198, s. 65). Dar jest is¬ t o t n y m gestem potwierdzającym porządek świata, w którym święte miejsca mogą go sankcjonować (Kowalski 1994, s. 131). Dar jest uniwersalnym i jednym z waż¬ niejszych sposobów regulowania relacji we wspólnocie społecznej. Znany jest reli¬ gijny termin „przysięga" , rozumiany jako świadomy i dobrowolny czyn, wyraz do¬ bra dokonanego, aby się przypodobać Bogu. Kościelne prawo moralne nie zobowią¬ zuje wiernych do przysiąg, jednak jeśli już przysięgę złożą, będzie dla nich wiążąca. W tradycji ludowej częściej mowa jest o darze czy obdarowywaniu. 2 Tworzenie harmonii i zaufania odnosi się do relacji święty - wierny czy też świę­ ty - wspólnota społeczna. Świętość świętych ocenia się po obecności cudu uzdro- 2 W oryginale zavet. W y r a z t e n oznacza zarówno przysięgę, przyrzeczenie, ślubowanie, jak i Testament (w znaczeniu Stary i N o w y Testament) [przyp. tłum.]. 258 �Dar dla Boga wienia. Ważnym momentem jest t u przekonanie chorego, że otrzyma od nich ocze¬ kiwaną pomoc. Gwarancja uzdrowicielskich mocy świętego i ciągłość tradycji reli¬ gijnej są ważne ze względu na funkcję nie tyle świąteczno-estetyczną, ile utylitarną. W prawosławiu ludowym znane są przykłady cudotwórczego autorytetu świętych, niezależnie od ich zasług dla oficjalnej Cerkwi: „Ludzie deklarują potrzebę świętego cudotwórcy świętego pomocnika, a nie świętego wzorca" (Daskałowa 1998, s. 18). Człowiek, który potrzebuje pomocy, zwraca się do świętego znanego ze swoich cu¬ dów. Utrata wiary w świętego wywołuje pewien nieporządek w świadomości wiernego lub we wspólnocie wiernych. W takiej sytuacji potrzebne jest nowe, powtórne przy¬ wrócenie ładu przez ustanowienie nowej relacji z innym świętym. Jeśli t o się uda, dochodzi d o normalizacji stosunków i powrotu porządku zarówno we wspólnocie, jak i u jednostek. Ogromne znaczenie w urzeczywistnieniu pomocy poszukiwanej u świętego ma wiara w jego zdolności uzdrowicielskie. Zmaterializowana wdzięcz¬ ność za uzdrowienie jest istotnym potwierdzeniem nie tylko dla tego, k t o poczuł łaskę świętego, ale i dla całej wspólnoty. Jest t o w istocie udokumentowany akt uzdrowicielskiej mocy świętego. Potwierdzają t o również przytoczone słowa Chrystusa: „na świadectwo dla nich". Wierni i święci tworzą wyjątkową wspólnotę i w jej granicach oddziałują łaski, takie jak modlitwa, cuda, obdarowywanie. Obdarowywanie jest konsekwencją modlitwy która skutkuje cudem uzdrowienia. Ponadto zachodzi t u oczywisty zwią¬ zek dwóch ważnych elementów: wierni - święci. W tej relacji szczególnie istotne jest wzajemne zrozumienie, wierność i pomoc. N i e tylko wskazuje się na uzdrowicielskie możliwości świętych, ale także proponuje się wiernym określony ideał mo¬ ralno-religijny — wymaga się od nich posłuszeństwa i szacunku, a w każdym wypadku obdarowuje się właściwy monaster: „nie żądał ani bogactwa, ani innego majątku, ale tego miejsca, gdzie są carskie wrota". L u b : „święty N a u m zażądał, aby mu wybudować monaster na południowym brzegu Jeziora Ochrydzkiego" (Risteski 1990, s. 4 9 - 5 0 ) . W niektórych legendach za pośrednictwem snu, za przykładem Chrystusa, święty żąda obdarowania swego monasteru: „Idź i powiedz swojemu panu, aby przyniósł dary do mojego monasteru - za osiem d n i będzie zdrowy!". Żądania świętych za¬ wsze są spełniane. A k t obdarowania jest rozpoznawalnym znakiem uzdrowicielskiej mocy świętego i jego świątyni. 3 Ludzie również sami obdarowują świętego i jego monaster, przede wszystkim są to ci, którzy poczuli ich łaskę. W legendarnym podaniu OzdrowienieTurka, gdy chory został uleczony, zaapelował o obdarowywanie monasteru: „Obdarowujcie św. N a u ma za wszystkie jego błogosławieństwa!" (Risteski 1990, s. 87). Wezwanie nie tylko 3 Monaster św. N a u m a znajduje się w południowo-zachodniej części R e p u b l i k i M a c e d o n i i , w oko¬ licy miasta O c h r y d a . 259 �Tanas Wrażinowski odnosi się do uzdrowienia, ale obejmuje również wiele innych przypadków, kiedy monaster może pomóc. Świadczą o t y m słowa „za wszystkie". Dar wybiera zarówno święty, jak i wierny G d y chory określa dar, dla samego świętego nie jest ważna jego wartość, ale sam akt darowania. Niemniej dla monasterów i cerkwi wartość darów ma istotne znaczenie, choć w tej dziedzinie nie ma jakiejś cerkiewnej ewaluacji. Wierni obdarowują świętych i ich monastery: majątkiem, cen¬ nymi przedmiotami, pieniędzmi, koszulami, ręcznikami, chustami, skarpetami, pro¬ duktami spożywczymi, takimi jak olej, groch, itp. Darowane są również zwierzęta, a zwłaszcza jagnięta: „Przyniosłem obiecane jagnię, a także prześcieradło, olej i trochę pieniędzy, ponieważ wysłuchał naszej modlitwy i uchronił naszą córkę i jej potomstwo" (Risteski 1990, s. 72). W relacji święty - wierny bardzo ważny jest moment nawiązywania wzajemnego kontaktu. Człowiek dzieli się swoimi problemami zdrowotnymi, po czym następu¬ je obustronna przysięga: święty przywraca choremu zdrowie, a ten ze swojej strony obdarowuje świętego. W pewnym podaniu mówi się: „Dar od św. Nauma i dar dla św. Nauma" (Risteski 1990, s. 70). G d y święty wypełnia prośbę chorego, w rzeczy¬ wistości go obdarowuje, tzn. przywraca mu zniszczone zdrowie. T y m samym zmu¬ sza wiernego, aby odwzajemnił dar - każdy dar wymaga odwzajemnienia. Obo¬ wiązek jest t u dwustronny: „Święty wysłuchał jego modlitwy, a teraz on wypełnia swoje przyrzeczenie" (Risteski 1990, s. 70). Samo obdarowywanie świątyń jest widoczne od chwili rozpoczęcia budowy, to jest od momentu otrzymywania odpowiedniego dokumentu czy pozwolenia na bu¬ dowę, aż do prac wykończeniowych, takich jak ozdabianie, i początku funkcjono¬ wania budowli. Niemniej obdarowywanie staje się wyrazistsze, gdy monaster lub cerkiew zdobywa cechy miejsca uzdrowicielskiego. Obdarowywanie zwyczajowo odbywa się w dniu święta patrona monasteru lub cerkwi. N i e jest to jednak regułą, ponieważ świątynie obdarowuje się również w in¬ nych dniach, w zależności od stanu zdrowia tego, k t o szuka pomocy, lub z innego powodu. Czy wówczas uzdrowicielski efekt będzie taki sam? Nie, panuje przeko­ nanie, że w święta patronów ich moc jest większa: T r z e c i e g o l i p c a p r z y p a d a l e t n i d z i e ń św. N a u m a . J u ż t y d z i e ń w c z e ś n i e j p r z y c h o d z ą l u d z i e i szukają miejsc d o p o ł o ż e n i a się jak najbliżej c e r k w i l u b w niej samej. T w o r z ą się długie k o l e j k i l u d z i , k t ó r z y p r z y n o s z ą d a r y d o g r o b u św. N a u m a ( S t o j c z e w s k a - A n t i k ' 1982, s. 6 0 ) . Wierzy się, że tego dnia św. N a u m wstaje z grobu. Wiadomość o uzdrowicielskiej mocy monasteru szerzyła się między ludźmi: P r z y s z ł a d o p e w n e j baby, k t ó r a była b a r d z o mądra i k t ó r a wiedziała w s z y s t k o na świecie. Baba ta powiedziała kobiecie, jak m o ż e w y l e c z y ć dziecko. Powiedziała jej, ż e b y zaniosła je d o m o n a s t e r u św. N a u m a - tam w jednej j a s k i n i b y ł g r ó b - i żeby 260 �Dar dla Boga p o ł o ż y ł a t o d z i e c k o na g r o b i e . I t y l k o w t e n s p o s ó b się m o ż e w y l e c z y ć ( C e ł a k o s k i 1997, s. 7 3 ) . Baba była kategoryczna. Rodzice postąpili tak, jak i m powiedziała. Dziecko wy¬ zdrowiało i wróciło do domu. Nie zawsze chory musi sam iść do monasteru i przespać się przy grobie św. Nauma. Czasem wystarczy zostawić na noc jakąś część ubrania. Taki przypadek został opisany w legendzie Ozdrowienie Turka. Koszula została na całą noc przy grobie świętego, na­ stępnego dnia chory ją włożył i dzięki temu wyzdrowiał (Risteski 1990, s. 85). Monasterskie podwórze jako miejsce uzdrowień pojawia się również w podaniu Wyleczony Albańczyk - przed monasterem św. Nauma znaleziono półnagiego A l bańczyka, który twierdził, że gdy stał przed monasterską cerkwią, przeszedł obok niego starzec z białą brodą, dwa razy dmuchnął mu w usta i zniknął (Risteski 1990, s. 84); najprawdopodobniej był to św. N a u m . Wiadomość o uzdrowicielskiej mocy tego monasteru szerzyła się wśród ludzi, tak że stał się znany nie tylko w najbliższej okolicy. Ważną rolę odgrywa t u sen. C h o r y m osobom pojawia się sam święty lub jakiś inny starszy człowiek, który mówi choremu lub członkowi jego rodziny, że do uzdrowienia może dojść jedynie w mo¬ nasterze św. Nauma. W podaniu Wyleczona dziewczyna we śnie ciężko chorej pojawił się pewien stary białobrody człowiek, który jej powiedział: „Nigdzie nie odnajdziecie zdrowia, idźcie jedynie do świętego Nauma w Ochrydzie!". Chora przespała się przy grobie świętego i następnego dnia wstała i śpiewała, była rześka i wesoła. W y ¬ leczona dziewczyna obdarowała monaster (Stojczewska-Antik' 1982, s. 59). Po­ dobnie jest w legendarnej opowieści Syn bogatego Abańczyka z Pogradecu. W widze¬ niu sennym monaster św. Nauma ukazuje się jako miejsce uzdrowicielskie: „Droga kobieto, we śnie przyszedł do mnie ktoś i mi powiedział, że lekiem dla dziecka jest św. Naum. N i e ma lekarstwa nigdzie, jedynie św. Naum. [ . . . ] N a trzeci dzień jego ojciec przyszedł do monasteru i przyniósł wielkie bogactwo i pieniądze. Ten czło¬ wiek był bardzo bogaty: pięć tysięcy owiec, kóz, wołów, krów, czegóż on nie miał" (Cełakoski 1997, s. 78). Wiadomo, że dawniej kapłani akceptowali praktykowanie ludowej medycyny przy świątyniach. W ten sposób monastery były centrami uzdrowicielskiej mocy obejmującej wiele chorób. Najbardziej znane przykłady uzdrowień w tradycji ludo¬ wej odnoszą się do: umysłowo chorych, niemych, głuchoniemych, sparaliżowanych, bezpłodnych kobiet itp. Dzięki plastycznym przedstawieniom w monasterze św. Nauma i w utworach lu¬ dowych św. Naum Ochrydzki jest znany jako wyjątkowa postać obdarzona cechami niezwykłego psychoterapeuty Autorzy artykułu Tradycje psychiatryczne w monasterze św. Nauma, Peter Fildiszewski i Pawle Tuntew, potwierdzają, że święty doskonale rozumiał ludzi, jego zachowaniem rządziły altruizm, chęć niesienia pomocy nie¬ szczęśliwym. Święty N a u m wywierał pozytywny wpływ na osoby rozstrojone psy261 �Tanas Wrażinowski chicznie - a tak można rozumieć dobre efekty terapeutyczne (Fildiszewski, Tuntew 1985, s. 129). Ponadto położenie monasteru i warunki klimatyczne okolicy przy¬ czyniają się d o tego, że jest on znany jako monasterski szpital. Według Iwana Snegarowa igumen Gawrił wybudował w 1662 r. szpital, najpraw­ dopodobniej nastawiony na leczenie psychicznie chorych. Następnie obok kaplicy świątynnej postawiono budyneczek, w którym od czasu do czasu zamykano ciężko chorych. Usytuowanie miejsca do leczenia chorób umysłu tuż obok grobu św. N a u ma ma oczywiście określoną symbolikę, powiązaną z cudotwórczą mocą relikwii, ale mogło mieć również wpływ na psychikę chorych, którzy się t u leczyli (Fildiszewski, Tuntew 1985, s. 125). Autorzy w kontekście monasterskiego szpitalu pod¬ kreślają: „O ile wiemy, monaster św. Nauma ze szpitalem leczącym umysłowo chorych jest pierwszą instytucją psychiatryczną w t y m regionie i w związku z t y m ma znaczenie historyczne dla psychiatrii w Macedonii" (Fildiszewski, Tuntew 1985, s. 129). Monaster był znanym centrum leczenia chorób umysłowych d o czasu utworzenia państwa macedońskiego po I I wojnie światowej, gdy jego funkcję prze­ jęła sieć wyspecjalizowanych instytucji psychiatrycznych. Był miejscem, gdzie przez wieki pielęgnowano pewien szczególnie humanitarny stosunek do tych, któ¬ rzy z p o w o d u choroby (mimo że dotknęła ich nie z ich winy) spotykali się, zarówno dawniej, jak obecnie, z odrzuceniem przez środowisko, w którym żyją, często także przez rodziny (Sotiroski 1996, s. 208-210; Cełakoski 1997, s. 215). Podania potwierdzają uzdrowicielską moc monasteru w przeszłości i obecnie. W Uzdrowieniu dwóch umysłowo chorych czytamy że monaster św. Nauma jest szczegól¬ nie znany z uzdrowień wielu psychicznie chorych i cierpiących na padaczkę. N i e trzeba szukać dawniejszych przypadków wyleczenia, wystarczy wiele nowych uzdrowień, które mogą potwierdzić współcześni (Cełakoski 1997, s. 65). Wiedza o uzdrowicielskich właściwościach monasteru była przekazywana z pokolenia na po¬ kolenie. Naocznych świadków wspomina się w legendach z imienia i nazwiska, a tak¬ że wymienia się wsie, z których pochodzą. W ten sposób opowiadacze dążą do po¬ twierdzenia wiarygodności swojej opowieści. Jest i taka legenda: d o monasteru przybył umysłowo chory. „Najpierw zamknię¬ to go samego na klucz w mrocznej celi w cerkwi. D o północy krzyczał, a potem się uciszył" (Cełakoski 1997, s. 65). Następnego dnia rano wyprowadzono go z celi. Był spokojny i w pełni świadomy. Swoim bliskim wyjaśnił, że d o celi przyjechał stary człowiek na koniu, który chciał go zdeptać. Później zasnął i długo spał. To samo się stało z jego chorym psychicznie bratem. Podobną treść ma podanie Wyleczenie dwóch szalonych, potwierdzające uzdrowicielską moc monasteru, który „najbardziej znany jest z leczenia szalonych i epileptyków" (Risteski 1990, s. 87). Dzięki pewnym utworom ludowym otrzymujemy informacje dotyczące sposo¬ bu leczenia osób psychicznie chorych. W legendzie Leczenie młodzieńczego szaleństwa czytamy o t y m , jak związano chorego i położono go przy grobie. Po pewnym czasie rozwiązano , a chłopak został przy grobie spokojny od razu zasnął. G d y się obudził, 262 �Dar dla Boga poczuł się jak zupełnie normalny człowiek. Ojciec uleczonego obdarował monaster: „Ojciec przyniósł do monasteru w darze jeden osmak pszenicy" (Risteski 1990, s. 86). W podaniu Wyleczenie przez św. Nauma owa historia opowiedziana jest tak: Sw. N a u m z p o w o d z e n i e m l e c z y ł z w ł a s z c z a u m y s ł o w o c h o r y c h . M o ż n a t o t a k ż e z o ­ b a c z y ć na f r e s k u w monasterze, w k a p l i c y o b o k g r o b u św. N a u m a . W i d o c z n y c h jest t u d w ó c h c h o r y c h u m y s ł o w o l u d z i , k t ó r z y leżą na p o d ł o d z e . N a u m kładł i m d r e w n a na n o g i i wiązał i c h , aby b y l i s p o k o j n i i p o k o r n i ( S t o j c z e w s k a - A n t i k ' 1982, s. 5 8 ) . Bardzo znanym monasterem uzdrawiającym chorych psychicznie jest również monaster św. A n d o n i i . W legendarnej opowieści mówi się, że: „wielu szalonych udaje się do tego monasteru, aby wyzdrowieć z pomocą św. Andonii. Jeden szale¬ niec na sto wraca stamtąd nieuleczony. Pozostali, niezależnie od tego, jak było z ni¬ mi źle, zdrowieli tam" (Cepenkow 1972, s. 171). A oto jak leczono umysłowo chorych: 5 Jest w i e l e p o k o i k ó w w m o n a s t e r z e d o z a m y k a n i a s z a l o n y c h [ . . . ] . W o k ó ł c e r k w i są g a n k i (rtika), w s z y s t k i e w y ł o ż o n e płytami. N a w i e l u t y c h p ł y t a c h leżą p o j e d y n c z e że¬ lazne o b r o ż e , k t ó r e zakłada się na szyję agresywnego c h o r e g o i z a m y k a na k l u c z ; p o t e m c h o r e g o się z o s t a w i a , ż e b y się p o ł o ż y ł na p ł y t a c h l u b usiadł ( C e p e n k o w 1972, s. 172). Chory zostaje w takiej pozycji przez 40 dni, przez ten czas kapłani modlą się o jego całkowite wyleczenie. Czasem, w zależności od zaawansowania choroby, zostaje w monasterze trzy razy po 40 dni, a kapłani kontynuują modlitwę. C h o r y wraca do domu zdrowy i bogato obdarowuje monaster. Uzdrowicielską moc mają również monasterskie podwórza. Interesujący jest przykład wyleczenia chorego psychicznie chłopca z Epiru, o imieniu Gjorgji, który kilka razy okrążył biegiem monaster. O b e c n y m przy cudzie uzdrowienia wyjaśnił: B y ł e m w jakimś w i e l k i m p ł o m i e n i u , k t ó r y o g a r n ą ł m n i e o d pasa w g ó r ę , n a d g ł o w ę . Całą g ł o w ę miałem w p ł o m i e n i u . N i c nie widziałem p o z a n i m . I w r e s z c i e p r z y s z e d ł d o m n i e jakiś starzec, w y g l ą d a j ą c y jak kapłan, stanął p r z e d e mną i d m u c h n ą ł w pło¬ mień. P ł o m i e ń zniknął, a starzec p o w o l i w s z e d ł d o c e r k w i ( R i s t e s k i 1990, s. 8 6 - 8 7 ) . Po kilku dniach chłopak zdrów pojechał do domu. W t y m konkretnym przypad¬ ku dochodzi d o ukazania leczniczych właściwości ognia, który związany jest ze św. Naumem - bezpośrednio nie wspomina się jego imienia, pojawia się on jako starzec, kapłan. 4 D a w n a jednostka masy wynosząca 5 0 k g [ p r z y p . tłum.]. 5 Monaster św. A n d o n i i znajduje się w miejscowości Ber w M a c e d o n i i Egejskiej ( G r e c j a ) [ p r z y p . tłum.]. 263 �Tanas Wrażinowski M o c uzdrowicielską ma również monaster św. Gawriła Lesnowskiego . Mnisi, którzy t u mieszkali, wybudowali szpital. Podczas mojego p o b y t u w monasterze protojerej Gawrił Markoski powiedział, że leczyli się t u chorzy umysłowo i inni: „Ten monaster wraz z rozwojem monastycyzmu i w związku z innymi okolicznościa¬ mi stał się też szpitalem. Przyprowadzano t u wszystkich chorych, którzy cierpieli na choroby umysłowe, a mnisi ich leczyli. Niektórzy z wyleczonych zostawali t u i ofiarowywali swoje majątki. Przyprowadzali ich krewni". 6 Ważne miejsce w legendarnych podaniach zajmuje leczenie kobiet, które nie mogą mieć potomstwa. Brak dzieci nie tylko wśród naszego ludu uważa się za ogromne przekleństwo, w niektórych przypadkach - efekt ciężkiego grzechu. Szczególne miejsce zajmuje t u sen, za pośrednictwem którego bezpłodnej kobiecie wskazywany jest monaster św. Nauma, jako ten, który ma jej pomóc w zajściu w cią¬ żę. Pewnej kobiecie „śniło się, że ma pójść do św. Nauma. Poszła. Przyniosła dary i długo się modliła. Niedługo potem zaszła w ciążę". Urodziła dziewczynkę. „Ten dar dał mi święty N a u m - po 40 latach! - mówiła" (Risteski 1990, s. 72). W legen­ darnym podaniu Mam syna od świętego Nauma pewnej kobiecie umierały dzieci. We śnie pojawił się jej białobrody starzec, który dał jej dziecko i powiedział: „To dziecko jest dla ciebie darem od świętego Nauma. Pójdź teraz tylko do monasteru!" (Ris¬ teski 1990, s. 72). Po pobycie tam i ofiarowaniu różnych darów kobieta urodziła syna. Urodzenie dziecka uważa się za dar od świętego i jego monasteru. W niektó¬ rych opowieściach dzieci otrzymują imię świętego: „Urodziła w następnym roku, na dwa tygodnie przed świętem św. Nauma. N a chrzcie dała dziecku imię N a u m " (Risteski 1990, s. 71). W niektórych utworach ludowych rodzaj modlitwy zawiera jasne wezwanie 0 pomoc monasteru św. Nauma, a równocześnie przyrzeczenie obdarowania: „Święty Naumie, spraw, aby nasza córka miała dzieci. Przyjadę z Walandowa, aby cię obdarować!" lub „Przyniosła dary i długo się modliła. W k r ó t c e potem zaszła w ciążę" (Risteski 1990, s. 72). Za pośrednictwem widzenia sennego pewien Turek otrzymał syna. We śnie pojawił mu się człowiek, który powiedział: „Idź do monasteru św. Nauma i pokłoń się przed jego grobem" (Cełakoski 1997, s. 80). Turek ofia¬ rował monasterowi wiele darów. W monasterze pomyślnie leczyli się niemi i głuchoniemi. W legendzie Niema dziewczyna przemówiła dziewczynie pojawił się we śnie św. N a u m i poradził jej, aby poszła do monasteru, gdzie zostanie uleczona. Pozostała tam przez jakiś czas 1 wykonywała wszelkie prace porządkowe. Pracowała od rana do wieczora i nie¬ ustannie modliła się d o świętego. W dniu, w którym minął rok p o b y t u w mona¬ sterze, dziewczyna przemówiła (Cełakoski 1997, s. 71). 6 Monaster św. Gawriła Lesnowskiego znajduje się we wschodniej części Republiki M a c e d o n i i , w o k o l i c y miasta Probisztip. 264 �Dar dla Boga Syn pewnego muzułmanina z Ochrydy, według podania Opowieść o wyleczeniu niemego, przez siedem lat był niemy W święto św. Nauma ojciec przyprowadził go do monasteru i tu, dzięki modlitwie, dziecko przemówiło (Cełakoski 1997, s. 72). Bohater legendy Głuchonieme dziecko także został wyleczony w monasterze, a gdy urósł, przez rok pracował na jego rzecz (Cełakoski 1997, s. 73). Z kolei pewien bardzo bogaty magnat długo i ciężko chorował, był sparaliżowa¬ ny i miał połamane nogi. N i k t nie mógł go wyleczyć. Lekarstwo znalazł w monaste­ rze św. Joakima Osogowskiego. N o g i mu wyzdrowiały jak gdyby nigdy nie były zła¬ mane. Wieść o t y m cudzie rozniosła się daleko, a z odległych miejsc przybywali cho¬ rzy i t u znajdowali lekarstwo. Człowiek ów bogato obdarował monaster: dał konia, dwie pary wołów i 50 owiec. Takie przykłady można mnożyć. Chrześcijańscy święci i ich monastery uzdrawiają nie tylko prawosławnych wier¬ nych, ale również wyznawców islamu. Zdrowie jest o wiele ważniejsze niż przyna¬ leżność religijna bądź etniczna. O tych wzajemnych relacjach między prawosław¬ nymi i muzułmanami tak napisał w 1854 r., w książce Macedonia w dziełach obcych podróżników 1827—1849, rosyjski macedonista W i k t o r Grigorowicz: Turcy 7 mają s z c z e g ó l n y szacunek d o ś w i ę t e g o u z d r o w i c i e l a u m y s ł o w o c h o r y c h , którzy zostali uchronieni przez monaster [...] C h o r z y szczególnie psychicznie c h o r z y T u r c y i chrześcijanie, p r z y c h o d z ą t u , aby p o ł o ż y ć się p r z y g r o b i e ś w i ę t e g o z nadzieją u z d r o w i e n i a . . . ( G r i g o r o w i c z , za: R i s t e s k i 2 0 0 5 , s. 2 4 0 ) . To samo zanotował Johan Han w 1863 r.: O b o k g r o b u jest t u r e c k i e posłanie, na k t ó r y m m o d l ą się d o Boga [ . . . ] , - t u t a j r ó w n i e ż m o d l ą się Turcy, p o n i e w a ż ś w i ę t y jest b a r d z o s z a n o w a n y z a r ó w n o w ś r ó d n i c h , jak i w ś r ó d chrześcijan; o n i b a r d z o c z ę s t o p r z y c h o d z ą i modlą się p r z y grobie. A tureckie k o b i e t y o b d a r o w u j ą m o n a s t e r i p r z y c h o d z ą d o niego, aby w y z d r o w i a ł y i m d z i e c i l u b aby z ł o ż y ć świętemu jakieś p r z y r z e c z e n i e ( G r i g o r o w i c z , za: Risteski 2005, s. 2 4 0 ) . O wielkim respekcie muzułmanów świadczy podanie Jak Turcy szanują św. Nauma: „Swoim szacunkiem dla św. Nauma Turcy często zawstydzają prawosławnych chrześcijan. Rzeczywiście św. N a u m pomaga zarówno Turkom, jak chrześcijanom, jeśli tylko zwracają się do niego o pomoc ze szczerą wiarą i modlitwą" (Risteski 1990, s. 69). Szczera wiara i modlitwa powodują, że chorzy zostają uleczeni bez względu na swoją przynależność religijną czy etniczną. Obdarowywanie przez uzdrowionego może mieć charakter czasowy, być jedno¬ razowe, ale może też być długotrwałą lub stałą praktyką. Zależy to od sytuacji ma- 7 Pojęcie „Turek" o d n o s i się t u nie t y l k o d o e t n i c z n y c h Turków, ale także d o muzułmanów ogólnie [przyp. tłum]. 265 �Tanas Wrażinowski terialnej tych, którzy poczuli błogosławieństwo świętego i jego monasteru. Zamożni najczęściej obdarowują stale i bogato. G d y sytuacja materialna nie pozwala obdaro¬ wywać w ten sposób, uzdrowieni obiecują służbę świętemu i monasterowi; służba nie jest czasowo określona i może trwać od roku aż d o śmierci obdarowującego. N a przykład: „Na znak wdzięczności za wyleczenie mężczyzna pracował w św. Naumie aż d o ukończenia budowy konaków " (Risteski 1990, s. 75). L u b : „Potem ten czło­ wiek odszedł dobrowolnie i zaproponował igumenowi, że będzie służył w monaste­ rze do końca swego życia z wdzięczności dla św. Nauma" (Risteski 1990). 8 Według przekazów jednym z najbardziej znanych monasterów mających szcze¬ gólną moc uzdrowicielską jest monaster św. Nauma. Jest on znany nie tylko w na¬ szej ojczyźnie, ale również w krajach sąsiednich. Stanisław Krakow, przebywając w monasterze w święto św. Nauma, zachwycony jego widokiem pisał: W i e ś n i a c z k i z c h u s t a m i zawiązanymi p o d b r o d ą , panie z o d k r y t y m i t w a r z a m i i d z i e c i c h o r e na straszną chorobę i o p ę t a n e p r z e z d u c h y n i e c z y s t e całą n o c s p ę d z i ł y z głowami p o c h y l o n y m i n a d g r o b e m św. N a u m a , p o g r ą ż o n e w e śnie i w m o d l i t w i e . N i e w s z y s c y m o g l i z b l i ż y ć się d o g r o b u , w i ę c leżeli w k r y p c i e p r z y c i ś n i ę c i j e d e n d o d r u g i e g o . A l e i t a k n i e b y ł o w y s t a r c z a j ą c o miejsca d l a w s z y s t k i c h c h o r y c h . C i , k t ó r z y p r z y s z l i o s t a t n i , r o z ł o ż y l i c h o d n i k i na p o d ł o d z e w c e r k w i i t u spędzili całą noc, o c z e k u j ą c z d r o w i a i s p o k o j u . N a d r u c i e n a d g r o b e m wisiała masa s k a r p e t i r ę c z n i k ó w , d a r ó w dla w i e l k i e g o n a u c z y c i e l a . C a ł y g r o b o w i e c m o c n o p a c h n i a ł d o p a l a j ą c y m i się świecami i r o z g r z a n y m i ciałami. G d y r a n k i e m d z w o n y u d e r z a ł y na p o r a n n ą m o d l i t w ę , c h o r z y w y c h o d z i l i ze szpitala ż ó ł c i , z m ę c z e n i i radośni [ . . . ] . D l a nas są t o n i e z r o z u m i a ł e sprawy, w s z y s t k o t o wygląda na zabobony, p o n i e w a ż p o d w z g l ę d e m duchowym j e s t e ś m y p o n i ż e j p o z i o m u m a c e d o ń s k i e g o wieśniaka ( K r a k o w 1926, s. 5 9 - 6 0 ) . Chorzy, którzy wychodzili z monasteru, mimo fizycznego wyczerpania byli ra¬ dośni, a t o znaczy, że poczuli łaskę świętego i monasteru. Autor podkreśla duchową moc macedońskiego ludu, który właśnie w monasterach przez wieki tworzył swoją ludową (religijną) i narodową kulturę. Podobnie pisze znany serbski pisarz Branisław Nuszić: „Grób św. Nauma jest najbardziej świętym miejscem tego monasteru także dla tych, którzy mieszkają w tym regionie. W i e l u ludzi przychodzi d o grobu się położyć, ponieważ każdy wierzy, że św. N a u m uzdrawia. Przyprowadzają t u : kaleki, ślepych, nierozumnych... Często zostawiają chorych, aby przespali całą noc przy świętym grobie. G d y jest monasterska sława , wielu ludzi śpi przy grobie [ . . . ] , leżą w ciasnocie i każdy chce, jeśli nie głowę, t o przynajmniej rękę lub palec, lub kawałeczek swojej odzieży położyć obok świętego grobu i w ten sposób przespać t u tę noc" (Nuszić 1894, s. 103). M o c 9 8 Konaki - zabudowania monasterskie, w k t ó r y c h znajdują się pomieszczenia mieszkalne mnichów, a także pokoje dla pielgrzymów i gości [przyp. t ł u m ] . 9 Sława (slava) - święto patrona. Sławę o b c h o d z ą poszczególni ludzie, całe r o d z i n y a także wsie, cerkwie c z y monastery [przyp. t ł u m . ] . 266 �Dar dla Boga uzdrowicielską monaster św. Nauma zawdzięcza przede wszystkim grobowi świę­ tego, znajdującemu się w samym monasterze, i celi, w której dawniej zamykano chorych. Ważne są także dogodne warunki klimatyczne związane z położeniem monasteru. Ale uzdrowicielską moc mają też monastery znane z życia macedoń­ skich pustelników: św. Joakima Osogowskiego, św. Gawriła Lesnowskiego, św. Pro¬ hora Pczinskiego , a także monaster Bogurodzicy Preczistej Kiczewskiej i inne. D o tego przyczynia się także wielowiekowa tradycja ludowa. Ich moc uzdrowicielska była znana już za życia pustelników i przetrwała po ich śmierci. 10 11 W macedońskich dziełach ludowych spotykamy również inną postać uzdrawia­ nia i obdarowywania monasterów. W czasach władania osmańskiego wiele mona­ sterów i cerkwi zostało zamienionych w meczety lub ograbionych. Święci patroni ciężko karali tych, którzy próbowali okraść monastery. Najczęściej zostawali spara¬ liżowani. I tu znów pojawia się uzdrowicielska funkcja świętego, lecz już jako rezul­ tat skruchy: „Pasza się pokajał przed świętym Naumem i ofiarował cały majątek m o nasterowi" (Risteski 1990, s. 92). Sparaliżowani i uzdrowieni (sułtani, baszowie, t u ­ reccy dowódcy wojskowi) oprócz tego, że przyrzekali bogato obdarować monaster, przysięgali też, że nie zostanie on zamieniony w meczet: „To jest święte miejsce, nie będziemy go więcej nękać [ . . . ] . N i e mamy tyle siły by zniszczyć tę świętość" - ma­ wiali. „Na znak wdzięczności sułtan postawił krzyż tam, gdzie został sparaliżowa­ ny", „został postawiony znak turecki, żeby ta cerkiew nie została dotknięta przez Tur­ ków". „Pod monasterem jest jeden pomnik turecki, postawiony przez baszę, gdy mu się zaczęło źle dziać po t y m , jak przyszedł podpalić monaster. Postawił go, żeby nikt już więcej nie palił ani nie grabił, gdy wojska tureckie będą wracały". W innym warian­ cie sułtan z wdzięczności za uzdrowienie postawił słup, który nadal stoi przed m o ­ nasterem: „Marmurowy wysoki słup, jako znak wdzięczności za uleczenie. [ . . . ] N a znak wdzięczności sułtan postawił też krzyż, tam na dole, gdzie doznał paraliżu ręki. I ten krzyż stoi po dziś dzień" (Wrażinowski 2002, s. 314). Dostojnicy turec­ cy przyjmowali świętość monasterów słowami: „To jest miejsce święte! To był i b ę ­ dzie monaster!" (Risteski 1990, s. 92). O d tego czasu nikt już więcej nie napadał na monaster, ponieważ wszyscy tyrani i rozbójnicy bali się kary świętych. W tego t y p u legendarnych podaniach pojawia się więcej ważnych elementów re­ ligijnych: grzech polegający na próbie sturczenia monasteru lub na kradzieży skrucha za próbę sturczenia monasteru lub za kradzież, miłosierdzie, które się objawia cudem uzdrowienia, i obdarowywanie monasteru. Zgodnie z t y m triada: grzech, skrucha i da­ rowanie, dopełniona jest pojawieniem się miłosierdzia i cudu uzdrowienia. W rze¬ czywistości chodzi t u o dar za odkupienie za grzechy. 10 M a c e d o ń s k i monaster św. Prohora Pczinskiego znajduje się w południowo-wschodniej części Serbii, w której granicach znalazł się p o I I w o j n i e światowej. 11 Monaster B o g u r o d z i c y Preczistej znajduje się w zachodniej części M a c e d o n i i , w o k o l i c y miasta Kiczewo. 267 �Tanas Wrażinowski Pojawia się t u też inna kwestia: grzech w etyce islamskiej. Islamizacja monasterów była regularną praktyką najwyższych dostojników muzułmańskich, a islam uspra¬ wiedliwiał takie działania. Grzech istnieje w chrześcijańskiej i - ma się rozumieć - cywilizacyjnej etyce. Przedstawiciel islamu staje się świadomy grzechu dopiero, gdy zostanie sparaliżowany i uzdrowiony przez świętego. Skrucha za uczynione zło, według dogmatyki prawosławnej, jest świętą tajemni¬ cą. Jest t o lekarstwo na wszystkie grzechy. Miłosierdzie jest konsekwencją skruchy i d o w o d e m wielkoduszności świętego. Jego funkcja uzdrowicielska znajduje swoje znaczenie właśnie w miłosierdziu. Oczywisty wpływ ma t u Biblia. N a przykład w Ewangelii św. Łukasza czytamy: „Uważajcie na siebie! Jeśli brat twój zawini, u p o m ­ nij go, i jeśli żałuje, przebacz mu!" (Łk 17, 2 - 3 ) . Obdarowywanie monasterów i cerkwi z powodu ich uzdrawiającej mocy jest aktem religijnym, za którego pośrednictwem zmienia się status chorego, umysłowo chorzy stają się normalnymi ludźmi, niewidomi zaczynają widzieć, niemi przemawiają itp. W komunikacji nawiązanej między chorym, a dokładniej światem świeckim, i świę¬ tym, czyli sferą sacrum, dokonuje się cud uzdrowienia. Jest to jedna ze specyficz¬ nych funkcji obdarowywania. We wszystkich przytoczonych przykładach darowanie pojawia się jako epilog cudu uzdrowienia. Sam cud w większości przypadków nie zaistnieje bez przysięgi obda¬ rowania lub wcześniejszej ofiary. Także jeśli nie wspomina się o darze poprzedzającym cud lub po nim następującym, ten, k t o poszukuje pomocy i sam święty nie zapomi¬ nają o darach. Święty jest przekonany, że po dokonaniu cudu nastąpi obdarowanie, które ma charakter dwustronny Darowanie pozostaje jednak w sferze bezczasowej. N i e można również zapominać, że obdarowywanie monasterów i cerkwi ze względu na ich funkcję uzdrowicielską jest także realną formą zaspokajania ich potrzeb i znacznym wsparciem materialnym. Z języka macedońskiego przełożyła Karolina Bielenin-Lenczowska Bibliografia Cełakoski N . 1997 Sweti Naum Ochridski czudotworec, Prilep Cepenkow M . K . 1972 Makedonski narodni umotworbi. Predanija, t. 7, red. K. Penuszliski, Skopje Czarnowski S. 1956 Podział przestrzeni i jej ograniczenie w religii i magii, w: Dzieła, t. 3, Warszawa Daskałowa B. 1998 Prawosławnoto czudo - dar ili ispitanie, w: Darowe i sykrowiszta. Duchowna priemstwe¬ nost na Bałkanite - meżdunaroden uniwersitetski seminar za bałkanisticzni prouczwanija i specializacii, Błagoewgrad 268 �Dar dla Boga Fildiszewski P., Tuntew P 1985 Psichijatirski tradicii wo manastirot Sweti Naum Ochridski, O c h r i d Georgijewa C. 1998 Qrjch, dar i iskuplenie w tradicionnata kultura na Bałkanite. Darowe i sykrowiszta. Duchowna priemstwenost na Bałkanite, Błagoewgrad Kowalski P 1994 Prośba do Pana Boga. Rzecz o gestach wotywnych, Wrocław Krakow S. 1926 Kroz Jużnu Srbiju, Beograd Nuszić B.D. 1894 Kraj obala Ochridskog jezera, Beograd Risteski L.S. 2005 Kategoriite prostor i wreme wo narodnata kultura na Makedoncite. Matica makedonska, Skopje Risteski S. 1990 Legendi i predanija za sweti Naum, Skopje Sotiroski P. 1996 Leczebnite tradicii pro manastirot Sw. Naum, 1100 godini od hirotoniziranieto na sweti Kliment wo episkop i doagjanieto na sweti Naum wo Ochrid, O c h r i d Stojczewska-Antik' W 1982 Kliment i Naum Ochridski wo narodnata tradicija, Skopje Swirak M . 1989 Dariwanje kruhom u obiczajima Hrvata, Winkowci, Zagreb Trzcionkowski L. 2005 U źródeł teorii ofiary, w: Esej o naturze i funkcji ofiary, red. H . H u b e r t , M . Mauss, Kraków Wrażinowski T 2002 Makedonska narodna mitologija, Etnografski ifolklorni materijali, współpraca: L.S. Ris­ teski, W Karadżoski, L . Simoska, Skopje Ynkowa W 1998 „I wyrna złatoto, a czaszata zadyrża...". Darowe i sykrowiszta. Duchowna priemstwe­ nost na Bałkanite, Błagoewgrad 2Ó9 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/60201167868ada7d57fb7012e444a326.pdf 4895cfb34a96e2e11cbc1cbb168bfebf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5006 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource fenomenologia religii antropologia ciała Zadrożyńska, Anna Bolęcin Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4643 Title A name given to the resource Fenomenologiczne studium "renty" we wsi Bolęcin Ciało i los / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.270-292 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rakowski, Tomasz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Tomasz Rakowski Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin 1 W najszerszym pojęciu praca etnograficzna polega na relacjonowaniu zdarzenia, którym jest uczestnictwo w pewnej rzeczywistości. Wyjeżdżając do miejsca, w któ­ r y m miałem prowadzić rozmowy nie wiedziałem, jak potoczą się badania i co zrobi ze mną inny poznawany świat. Wszystko dopiero się otwierało i takie poczucie już świadczyło o różnych oczekiwaniach i wyobrażeniach. Jest to spontaniczny odruch; wraz z pierwszym krokiem w stronę nowego miejsca zabieram ze sobą wiele apara¬ tów, poręcznych przedmiotów. Są to narzędzia-sieci, w które chwytam fakty Uży¬ wam ich często nieświadomie, posługując się nimi, nie zdaję sobie z tego sprawy. O miejscu t y m , niewielkiej wsi Bolęcin w południowej Polsce, pomyślałem jako o gęstym etnograficznie, jako o szerokiej wodzie dla antropologii, nie wiedząc do¬ kładnie, jak to się stało. Pomyślałem, że jest to miejsce niezwykłe, ponieważ krzyżu¬ ją się t u szlaki myślenia, kategorii, środowiska - wszystko zawieszone jest w hetero­ genicznej masie. Bolęcin jest granicą - z najwyższego punktu, bolęcińskiej skałki, widać to wyraźnie: przez wieś przechodzi równo ucięta linia, na wschodzie rozcią­ gają się zielone pagóry Jury Krakowskiej, na zachodzie spopielałe tereny chrzanow­ skich i trzebińskich hut i kopalni. To ziemie zaboru austriackiego, dawna cesarsko- 1 Podstawą tego artykułu jest napisana p o d k i e r u n k i e m profesor A n n y Zadrożyńskiej praca magis­ terska, d o której badania prowadziłem w latach 2000 i 2001 w południowej Polsce, w okolicach C h r z a ­ nowa. Rozbudowałem nieco niektóre wątki interpretacyjne, jednak idea tekstu niewiele różni się o d pracy magisterskiej. Była t o pierwsza praca, która dała m i umiejętność słuchania i n n y c h l u d z i i za­ razem pewną wyobraźnię etnograficzną, a stało się tak dzięki wsparciu i inspiracjom, które uzyskałem o d Pani Profesor Język artykułu - narracja a n t r o p o l o g i c z n a - pozostaje w czasie teraźniejszym, w zgodzie z t a m t y m i rozpoznaniami; przylega do o b s e r w o w a n y c h przeze m n i e wydarzeń i zachowań i wysłuchiwanych wówczas rozmów. W y n i k i t y c h badań i interpretacja materiału zostały dotąd zapre­ zentowane w dwóch artykułach (Rakowski 2004, 2006). D o k ł a d n y spis m o i c h rozmów i r o z m ó w c ó w znajduje się w pracy magisterskiej (archiwum I E i A K UW). 270 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin -królewska Galicja, lecz zabór pruski czy Kongresówka były tuż obok, we wszystkie strony wiodły szlaki k u reszcie świata (z czego skwapliwie korzystano). Wreszcie tzw. struktura zatrudnienia jest tu zupełnie niejednorodna: mieszkają t u chłopi, górnicy, cieśle, robotnicy z hut i wapienników, kelnerzy z katowickich lokali. Taki pejzaż, pejzaż bolęciński, jest zatem moim pierwszym oglądem, pierwszym krokiem ku rzeczywistości, który zakreśla obszar, wyznacza pole mojego zacieka¬ wienia. Narzędzie, którym się posługuję, często działa samo z siebie, jest spontanicz­ nym odruchem, jest detektorem miejsc wartych uwagi. Miejsce graniczne kumulu¬ je dziejący się świat, jest przedpolem rodzących się znaczeń. Badania, narracje, fenomenologia Tematem, którym rozpoczynałem badania, jest najszerzej pojmowana medycyna ludowa, czyli wszelkie bolęcińskie tradycje dotyczące leczenia i chorowania i wszel¬ kie do nich odniesienia. Z różnych powodów medycyna ludowa opracowywana była w antropologii wielokrotnie, jako zarówno pole kultury wymagające rejestracji, opisu i zrozumienia (np. Biegeleisen 1929; Talko-Hryncewicz 1893; Tylkowa 1989; Udziela 1894), jak i zjawisko, które wiedzie k u poznaniu czy też przedstawieniu kultury (Paluch 1991; 1989; Stomma 1986). Z początku zaczynam rejestrować wąt­ ki, które układają się w znaczenia, pytam o etiologie i lecznicze sposoby ustalam ich symboliczne odniesienia. M o i m zadaniem jest jednak przede wszystkim usłyszenie w rozmowach o chorowaniu wypowiedzi wyrażających lokalną przemianę świata. W opisach leków i nacierań, w opowieściach o znaczeniach lecznictwa ludowego i chorowania słyszę więc fragmenty bardziej ogólnych, społecznych doświadczeń ludzi. Fenomenologiczna perspektywa powoduje, że istotny staje się każdy szczegół, każdy fragment „bycia tam" (Geertz). Rozumność i postępowanie bolęcińskich „znachorów" wymyka się spod skrzydeł klasycznie pojętej kartezjańskiej metody staranności myśli. Myślenie, pamiętanie dotyczyć zaczyna zatem ludowych leków, substancji leczniczych; utrwaliła się w ten sposób praktyka zamów i cielesnych wyobrażeń. Taka myśl fragmentuje i układa świat w swoiste tablice Mendelejewa (zob. Stomma 1986), rozplenia wiele powiązań znaczeniowych poszczególnych leków, zamów i tradycyjnych etiologii. O ile jednak w strukturalnych analizach „tablice pierwiastków" mają wolne miejsca, a etnograf strukturalista (etnograf che¬ mik) potrafi przewidzieć nieodkryte jeszcze konstrukty, o tyle fenomenolog odpo¬ wiedzialny jest za każdą chwilę, każde spojrzenie, każde uchwycone rozegranie się rzeczywistości (zob. Benedyktowicz 1980; Zadrożyńska 1968). Liczy się wszystko to, co zaistniało. Zaistniały zatem w moich badaniach ciągi opowieści o chorobie i chorowaniu. Opowieść, proces nadawania sensu życiu i chorobie, to niezwykle istotny punkt wyjścia analizy doświadczeń społecznych. Pojawia się tu możliwość odsłaniania ukrytych światów. Odsłonięcia pochodzą jednak z działań badawczych i konstruk¬ cji badania - każda rozmowa będzie docierała do nieco innego rozumienia choroby 271 �Tomasz Rakowski i historii życia. Powstaje proces ponownego opowiadania życia, rozmówcy starają się w rozmowie ponownie nadać sens swojej biografii. Jest to moment ruchu, narracje bolęcinian przebudowują się, tak jak przebudowuje się relacja z własnym ciałem; są to opowieści powstające poprzez ciało chore (trough a wounded body), jak pisze A r t u r Frank (1995, s. 2), ciało i nowy sposób bycia i funkcjonowania w chorobie p o w o d u ­ ją, że dawne opowieści muszą zostać opowiedziane jeszcze raz. Oczywiście opo­ wieści tych jest kilka, są one nieustannie aktualizowane i zmieniane. Dzięki opowia­ daniu dochodzi do pewnej sedymentacji pokładów pamięci (Garro 1999, s. 72-73); z jednej strony powstaje pamięć epizodyczna, budująca znaczenia, zmieniająca je i dopasowująca (knowing, teraźniejsze poszukiwania), z drugiej strony pojawia się coś w rodzaju wzoru pamięci, schematu czy m o t y w u — za ich pomocą „upakowane" zostają doświadczenia (knowledge, pamięć spetryfikowana w postaci wzoru); pomię¬ dzy nimi zaś zachodzi nieustanna komunikacja. „Opowiadanie choroby" odnosi się zatem do wszelkich kulturowych doświad­ czeń i sposobów budowania ciągłości narracji. Linda Garro (1999) pokazuje np., jak konstruowane społeczne narracje chorych na cukrzycę kanadyjskich Odżibwejów zaangażowane są w proces rozumienia przez pacjentów ich choroby W wielu przy¬ padkach cukrzyca, „słodka choroba", jak mówią Odżibwejowie, nabyta w trakcie dorosłego życia (cukrzyca t y p u drugiego) wiązana była z cywilizacyjną koniecznoś¬ cią nieprawidłowego żywienia, spożywania przetworzonego, konserwowanego jedzenia z supermarketów (odwrotność tradycyjnego, na ogół bezcukrowego jedzenia Odżibwejów), a w szczególności dużej ilości cukru. Jednocześnie poja¬ wiały się w tych narracjach bardziej indywidualne sensy Były to m.in. wypowiedzi młodej kobiety, która zachorowała na cukrzycę (początkowo na cukrzycę ciężar¬ nych) i wiązała to bardziej ze swym zwyczajem jedzenia zbyt dużych ilości słodkich potraw właśnie w ciąży — umiejscawiała zatem sens swojej choroby przede wszys¬ t k i m w obrębie własnej, prywatnej biografii. Sensy choroby i w ogóle współczesnego chorowania umieszczone zostały zatem pomiędzy kulturowymi formułami społecznych wyobrażeń a osobistymi znaczenia­ mi biograficznymi. Za Danielem Bertaux (1990) można powiedzieć, że przekazy takie mają przynajmniej dwa odniesienia czy też dwa konteksty. Pierwszym z nich jest rys społeczny narracji, wszelkie ramy, motywy i wyobrażenia społeczne kształ¬ tujące zapis i organizacje doświadczeń narratora (np. m o t y w „chorowania" w Bolęcinie). To coś, co odnajdować by można na poziomie elementu znaczącego (signifiant) wypowiedzi. Drugie odniesienie będzie już bardziej osobiste, to organizowanie się sensu własnego doświadczenia. Jest to bardzo trudny proces, zawierający zupełnie inne, nieraz zaskakujące rozumienia świata, następujących wydarzeń czy własnego losu. To jakby drugie, głębsze odniesienie samej wypowiedzi, jej element znaczony (signifie), coś, czego poszukujemy co jest trudne do rozpoznania i w ogóle z trudem komunikowane. Powstaje tak zatem coś w rodzaju, powiedziałbym, trójkąta Bertaux, w którym jednym wierzchołkiem jest sama wypowiedź autobiograficzna (jej 272 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin kontekst, prozodia), drugim społeczno-kulturowe treści i wzory zawierające się w narracjach (mitologie, wyobrażenia, stereotypy), trzecim w końcu wewnętrzne procesy przemian biograficznych (doświadczenie, droga życia, prywatna historia choroby). Renty, emerytury, choroby W Bolęcinie wielu ludzi choruje. Spodziewałem się tego już wcześniej. „Jedź tam — mówiono mi w sąsiedniej mieścinie — one tam wszystkie chore, one tam wszystkie chore...". Szybko usłyszałem pierwsze słowa o chorowaniu: bliska sąsiadka leży już dwa tygodnie, „ona tam leży tako chora, bo tutaj chorują l u d z i e . . . wszyscy się p o ­ chorowali". Mówiono też o moim sąsiedzie: „on ma cukier... t a k . . . on ma teraz cu­ k i e r . . . on jest teraz chory". Kilka dni później usłyszałem: O . . . i d z i e K a z e k . . . t y n , co m i t u z r o b i , c o nieraz p o m o ż e . . . ale teraz o n c h o r y j e s t . . . K o z u b t o już był, k u p i ł . . . t e n K o z u b o n już ma l a t a . . . o n teraz na serce c h o r y ! . . . c h o d z ą w s z y s t k i e . . . sklep t o teraz długo c z y n n y . . . J ó z e k t o o n już t u n i e p r z y ­ c h o d z i . . . t a k i b y ł z niego d o b r y c h ł o p a k . . . . o n ma teraz straszne n e r w y . . . t a k i ci c h o ­ r y że ja nie w i e m . . . W moich rozmowach nie jest żadną tajemnicą, że ten, k t o się pochorował i dostaje z tego tytułu ryntę, osiągnął rodzaj lokalnego sukcesu. Rynty (tj. świadczenia spo­ łeczne, w t y m przede wszystkim renty inwalidzkie, a od 1998 r. renty z tytułu nie¬ zdolności do pracy) są najróżniejszego rodzaju: z tytułu choroby, z wypadku, wie¬ loletnich prac w kopalni czy w hucie; poza t y m można otrzymać śmiesznie niskie świadczenia rolnicze i jako takie kolejarskie. Orientacja w tych zawiłościach, decyzje 0 przejściu lub nieprzejściu na rentę podejmowane w odpowiednim czasie decy¬ dują o całym statusie. K t o odpowiednio rozpoznał chorobę, umotywował niedo¬ magania, skorzystał z właściwej placówki, odwołał się do właściwego zakładu, ten zyskiwał dostatnie lata w na wpół wybudowanym domu. Bolęciński zwyczaj mówienia o chorowaniu i sama czynność (bo nie jest to prze¬ cież stan) chorowania związane są więc, przynajmniej w części, z obecną sytuacją regionu, z narastającym bezrobociem. Wraz z początkiem transformacji górnictwa 1 okolicznego przemysłu w latach 90. rozpoczęło się bowiem coraz powszech¬ niejsze zwalnianie pracowników. W zakładach dotąd stabilnych i względnie dobrze prosperujących zaczęto redukować miejsca pracy, zaczęły się pierwsze rynty, wiele osób w stosunkowo młodym wieku zostało rencistami lub otrzymało tzw. wcześ¬ niejszą emeryturę. Schorzenie, jego rodzaj i przynależność do grupy chorych stały się podstawą wypłaty i jej wielkości. Chorowanie często było jedyną szansą na ja­ kikolwiek dochód. Chorowało więc wielu moich sąsiadów, właśnie na ogół w wieku przedemerytalnym — wraz z pierwszymi zwiastunami zamykania zakładów objawia¬ ły się ich różne dolegliwości, więc „chodzili po doktorach". Jeden z bolęcińskich strażaków ochotników mówił: 273 �Tomasz Rakowski o się w s z y s c y w t e d y połapali i d a l e j . . . na e m e r y t u r y p o p r z e c h o d z i l i , na r e n t y . . . p r z e p r a c o w a ł s w o j e i d a l e j ż e . . . na k o p a l n i t o trzeba d w a d z i e ś c i a p i ę ć lat r o b i ć i już, masz e m e r y t u r ę . . . t o w t e d y się m a . . . ile t r z e b a . . . b y l e się na g ó r n i c z ą z ł a p a ć . . . b y ł t u t a k i , c o t a k i pieniądz zrobił, b o w s z y s t k o polega na t y m , ż e b y się w p o r ę z o r i e n t o ¬ wać, z r o b i ć p o d l i c z e n i e , b o o d tego, j a k i k i e d y p o d l i c z y s z , t o i n n y p i e n i ą d z . najstarszy j e s t e m z t y c h , c o pracują. b o t u c h o r u j ą wszyscy, na r y n t a c h są. ja t u na wcześniejszych e m e r y t u r a c h . . . wszyscy jak mogli, t o p o s z l i . . . Renta, czyli jedyny stały niezależny dochód, jest według rolników (Jaworska, Pie­ niążek 1995), ale także tzw. chłopów-robotników, w czasach wolnego rynku i ukonkurencyjnienia rolnictwa jedyną podstawą utrzymania i funkcjonowania gospo¬ darstwa (zob. m.in. Laskowska-Otwinowska 2000). W Bolęcinie rodzaj schorzenia, a więc i renty wydaje się często wyznaczać pozycję, określać miejsce w społeczności; „ważne stało się to, na co k t o choruje, a nie np. to, co posiada, co zgromadził"- po¬ wiedział mi kiedyś jeden z miejscowych lekarzy W trakcie badań wielokrotnie mó­ wiono mi o tej sytuacji, nieraz lekko kpiąco: „idzie ten z Piasków... d o doktora i d z i e . . . tu się rok kończy... on r o b o t y ni m a . . . to co r o b i ? . . . d o doktora i d z i e . . . " . Pojawił się więc pewien sposób uzyskiwania dochodu, polegający na odpowiednim wykorzystaniu świadczeń. Miarą zaradności, miarą osiągniętego „sukcesu" staje się odpowiednie skalkulowanie renty czy wcześniejszej emerytury. Plagi, zachorowania, nerwy Wydaje się, że Bolęcin jest wsią zapełnioną chorującymi sąsiadami. Teraz wszyscy się pochorowali, chorują t u i umierają - tak wynika z moich rozmów - coraz młodsi l u ­ dzie, „teraz to jak ktoś ma czterdziestkę, t o on już choruje, on już może umrzeć...". Przyczyny powszechnych miejscowych niedomagań są tematem długich rozmów. Przyczyn tych jest wiele, zwykle układają się one w dwie grupy. Po pierwsze, chodzi o ciało, jego kondycję i zabiegi wokół niego. Teraz, jak często słyszę, ludzie już tak nie pracują, wynika t o przecież z warunków renty. Jednocześnie w roz¬ mowach praca jest przede wszystkim przedstawiana jako ruch ciała i wysiłek mięśni. Pracy w świecie bolęcińskim nieraz więc nie widać, tylko gdzieś ona się toczy - tak jak poruszające się ciało; „ręce pracują, nogi pracują... i kręgosłup, i barki". Praca ciała, praca mięśni, stawów - to obraz zdrowiejącego ciała. Bezczynność - odwrot¬ nie, jest stanem, w którym organizm wydaje się ulegać rozstrojeniu, rozstrojeniu ulega przede wszystkim układ nerwowy; „oni wszyscy tacy nerwowi - mówiono nerwy mają... zajęcia nie dostają, kiedyś mieli r o b o t y . . . teraz oni siedzą... rynte dostają.... siedzą, t o i nerwy dostają...". Nerwy to swoiste słowo klucz wymawiane w Bolęcinie przy różnych okazjach, mające różne znaczenia, ubrane w różne fasady emocji. To ekspresja niepokoju, lęku, wszelkich potocznie ujętych nerwic. Nerwy są ważnym sposobem komunikowania stanu ciała („tak mnie głowa boli, tak boli, tak ja­ koś oczy mnie b o l ą . . . . ale t o nie głowa i nie o c z y . . . t o n e r w y . . . " ) , ciała, które teraz dopiero niedomaga. 274 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin Ale takimi „nerwami-chorobami", czyli wysławianymi zespołami cielesnych d o ­ świadczeń, migrujących gdzieś po społeczeństwach, jest też wiele innych jednos­ tek chorób tworzonych społecznie. Należą do nich „choroby ludowe" (zob. Helman 2001, s. 86-89) ludzi ubogich i wykluczonych społecznie, choroby mające związek ze stresem psychospołecznym, poczuciem bezradności i ciągłymi niedoborami finansowymi. Taką chorobą jest m.in. susto, dolegliwość ubogich mieszkańców Ameryki Łacińskiej, tłumaczona z języków indiańskich jako „lęk duszy". Objawia się bezsennością, spadkiem nastroju, ciągłym zmęczeniem, ale nieraz wymiotami, dreszczami i gorączką. Susto, jak pisze Avis M y s y k (1998), an illness of the poor, to coś w rodzaju społecznie wytwarzanej choroby ciężko pracujących, ubogich pracow¬ ników (working poor) zakładów tytoniowych, plantacji kawy czy przemysłu wy¬ dobywczego. Wędruje po zakładach, osiedlach przemysłowych, po kopalniach A m e ­ ryki Łacińskiej. Podobnie nerwy czy nervios, nervoso, nerves, nerva, które zaobserwo­ wane zostały wśród ubogich społeczności na Kostaryce przez Sethę L o w (1996), ale też w Gwatemali (Low 1981), wśród sycylijskich emigrantów w Kanadzie ( M i g liore 2001) czy w miastach Brazylii, w dzielnicach ubogich robotników (Rabelo, Souza 2003). Podobnie manifestują się napięciem, bólami głowy czy w nadbrzuszu, pobudzeniem, dysforią. N e r w y są więc pewnym migrującym społecznie zaburze¬ niem o charakterze, powiedzielibyśmy, psychosomatycznym . 2 Podobnie brzmią zresztą opowieści o zabiegach leczniczych, które płynnie wkomponowują się w bieżące poszukiwania etiologii bolęcińskiej plagi. Jedną z naj­ chętniej stosowanych tam uzdrawiających substancji jest tłuszcz: psi, rzadziej borsuczy Określa się go najczęściej po prostu słowem tłuste. Tłustości mają swą „siłę" niezależnie od stanu zdrowia, mogą zmienić organizm, nawet bardzo chory w wiecz¬ nie zdrowy. Przekonania o skuteczności tłustego często poparte są opowieściami o jego wyraźnie magicznych właściwościach: jedna t u miała c ó r k ę . . . ona znalazła t a k i słoik w spiżarce, myślała, ż e t o smalec i chleb sobie z t y m j a d ł a . . . a t o właśnie t o b y ł o t o t ł u s t e . . . ona p o t e m na n i c nie chorowała, panie, drągi t a k i e niosła, raz w i d z i a ł e m , że t o ż a d e n m ę ż c z y z n a b y nie w z i ą ł . . . Tłustości są więc oznaką jakiejś uprzedniej, mitycznej siły, zdrowia, czasem wręcz pobrzmiewa t u mit nieśmiertelności. Sadło pijano z kawą, ze spirytusem, wcierano w stopy nacierano nim piersi. C i , którzy je pijali, żyli wiele lat, siłę zachowywali aż do końca, właściwie nigdy nie chorowali . Ludzi takich oraz tych, którzy tłuste przy¬ gotowują, już się prawie nie spotyka. 3 2 W e współczesnym piśmiennictwie coraz częściej używa się bardziej adekwatnej i pojemniejszej kategorii: M U S , c z y l i medically unexplained symptoms - są t o wszelkie istotne dla pacjenta i dla jego k o m ­ f o r t u o b j a w y dolegliwości, które nie znajdują uzasadnienia w żadnych lekarskich rozpoznaniach (Page, Wessley 2003). 3 Tłuste jest substancją cudowną, minimalna jej ilość ma niezwykłe działanie, „przyszedł mój k u z y n 275 �Tomasz Rakowski Druga grupa przyczyn leży już na zewnątrz ciała i nazwałbym je ekologicznymi. Człowiek w Bolęcinie słabnie, bo tak jak pękła jego wewnętrzna struktura, tak zmie­ nił się świat na zewnątrz, w którym zatrucie i skażenie, niezależnie od rzeczywis­ tych zmian, dosięgło wszystkiego. Skażenie, choć mówi się o rzeczach konkretnych, o marchwi, o mięsie, o wodzie w kanałach, d o t y c z y całego świata, wszelkiej sub¬ stancji. Sięga ono wewnątrz, k u chemicznym konstelacjom, np. ku wyobrażeniom chemicznych składników pożywienia, lecz także wybiega daleko w świat, np. ku w y ­ obrażeniom górskich kurortów. Zepsute, sczerniałe kartofle są efektem pracy w takim zepsutym ekologicznie świecie i jednocześnie bardziej ogólnego zatrucia, jakiegoś całościowego skażenia świata. Świat jest zepsuty i nie ma żadnej ucieczki: „pyły siarka - mówią mieszkańcy Bolęcina - to zewsząd leci i wszędzie d o t r z e . . . " . W y p o w i e d z i moich rozmówców układają się zatem w dosyć typową konfigu­ rację mityczną. Kiedyś nie było chorób. To teraz ludzie się pochorowali. Czasem tyl¬ ko ktoś umierał, kogoś „szlag trafił", ktoś przewrócił się podczas pracy w polu. W rozmowach ciągle wraca przeświadczenie o sile i odporności dziadów i pradzia­ dów. To poczucie „genetycznej" siły, lecz przede wszystkim - jak chcą ludzie z Bolęcina - normalny, właściwy ludziom stan ciała. Tak było zawsze, takie są ciała, je¬ dynie teraz coś się zmieniło, „nikt tak od choróbsk nie umierał - mówił mężczyzna z Bolęckiej Góry - jakoś nie było t a k . . . i k t o żeby zachorował albo żeby tak na u l i ­ cy zasłabł... jak umierał, to umierał". Jest to przeświadczenie o innych organiz¬ mach, zupełnie inaczej zbudowanych. Ciało było silne, krzepkie, funkcjonowało samo, bez pomocy woli, samo z siebie „działo się" zdrowie. W tej samej rozmowie usłyszałem: K i e d y ś w o l n o r o b i l i , dokładnie, o s z u s t w nie b y ł o . . . m y teraz w s z y s t k o r o b i m y chao­ t y c z n i e . . . b o co, ś p i e s z y s i ę . . . a t o d o k ł a d n i e t r z e b a . . . , b o o r g a n i z m sam musi sobie p o s z u k a ć , a nie ż e b y się p r ó ż n i a c z y ł . . . w s z y s c y teraz składniki p o d nos d o s t a j ą - o n sam sobie musi p o s z u k a ć . . . i teraz t y l e tej t r u c i z n y t o z z i e m i idzie, o t . . . o r g a n i z m t o z b i e r a , ale n i e w y p r a c o w u j e , o n n i e w y b i e r a , n i e w a l c z y . . . a i w c z ł o w i e k u jest zawsze c o ś z ł e g o . . . t o teraz słabnie c z ł o w i e k . Kiedyś ciało funkcjonowało doskonale, wychwytywało wszelkie składniki; t o ­ ksyny eliminowała praca organizmu, niemal utożsamiana z pracą fizyczną - z ekwi­ walentem życiodajnych przemian. Opozycje pracy i bezczynności oraz czasu obec­ nego i czasu przeszłego (dawniej - teraz) regulują zatem całą opowieść o pladze, o chorobie. Niegdyś ciało zużywało minimalne ilości pokarmu, ponieważ doskonale go wykorzystywało i przetwarzało, „tylko pół c h l e b a . jakoś tak to było przerobio- mówiła 66-letnia kobieta z sąsiedztwa - taki żółty i mówi tak: nie masz t y tego tłustego, a ja mówię, nie mam, ale popatrzę, czy nie mam flaszek (po tłustym - T R . ) , a ja miałam te flaszki i mówię, wlej sobie t u czego gorącego, k a w y albo mleka, i w y p i j — B o ż e na świecie, jak on m i dziękował, jeszcze jak mnie teraz spotka, t o d z i ę k u j e . . . bo t o wszystko o d ręki p r z e c h o d z i . . . " . 276 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin ne, tak przetworzone, że taki był człowiek, że t o starczało". Przywołany zostaje nie¬ mal wprost obraz rajskiego, prawie niecielesnego organizmu, zużywającego mini¬ malne ilości pokarmu (corpus non caro). Bolęcińskie doświadczenia społeczne: lata 90. Jakie są więc przyczyny tego pochorowania się świata? Bolęcin wpisuje tutaj swą lokalną historię, historię opowiadaną, w historię bardziej powszechną, w społeczne doświadczenie, które stało się udziałem wielu Polaków. Myślę tutaj o zmianie sys¬ temowej, zmianie społecznej i ekonomicznej, która rozpoczęła się po upadku komu¬ nizmu. Doświadczenie restrukturyzacji przemysłu, rolnictwa, doświadczenie zmiany całej gospodarki z socjalistycznej na wolnorynkową jest w dużym stopniu doświad­ czeniem traumatycznym - i właśnie takiej formuły użył np. Piotr Sztompka (2000), pisząc o „społecznej traumie" w czasie polskiej transformacji. Jest t o swoją drogą ponowienie interpretacji zachowań społecznych w nowych, niezrozumiałych, jed¬ nym słowem: nienormalnych, warunkach, którą zaproponował, na podstawie doświad¬ czeń społeczeństwa amerykańskiego, socjolog Robert K. M e r t o n (1982). Jest to więc diagnoza społecznych reakcji na zmianę, które mogą przyjmować postać wy¬ cofania, rytualizmu w działaniach, w końcu praktyk innowacyjnych, znanego nam „kombinowania". Jak zatem wygląda owa „społeczna trauma" w lokalnym, bolęcińskim wydaniu? W Bolęcinie i okolicach socjalistycznej pracy było pod dostatkiem - w kopalniach rozrzuconych wokół Trzebini i Jaworzna, w chrzanowskim „Fabloku", w trzebińskiej hucie „Trzebionka", kopalni „Siersza", zakładach „Gumownia". W samym Bolęcinie, na peryferiach istniały dwa zakłady w których produkowano stropy, kostki brukowe, betonowe płyty; niedaleko było d o zakładów eternitu, pro¬ dukujących słynne faliste płyty dachowe. Cement, bruk i cegłę wszędzie można było dostać czy „załatwić". Rosły więc dookoła dwupiętrowe domostwa. Wszystkie te centra pracy i społecznego awansu zgasły wraz z transformacją. C z ę ś ć z nich uległa albo właśnie ulega likwidacji, nie¬ które prowadzą jeszcze chwilowy żywot, wstrzymują produkcję, zwalniają. Zmiana ostatnich lat, niczym katastrofa, przejawia się w wielu bezsensownych, absurdal¬ nych wręcz poczynaniach. W opowieściach bolęcinian widać znaki jakiegoś pier¬ wotnego chaosu: „Sierszę zamykają, teraz już z Libiąża d o elektrociepłowni węgiel wożą... i gdzie to r o z u m . . . tak to przecie taśmą przejeżdżało... teraz tyle k i l o m e t ­ rów jeżdżą ciężarówki... i co t u się dziwić, że zakłady pozamykane... klęska". Na¬ rzekania, obraz upadku, publicystyczna „równia pochyła" obecne są prawie wszę¬ dzie. Miejscowa gazeta „Przełom" (nr 5-7, 2001) pełna jest nagłówków i wziętych w ramki sformułowań: „Czy tak musiało się stać?", „Skazani na bezrobocie", „Sołty¬ sowe żale i smutki", „Likwidacja to katastrofa". Jest to zjawisko opisywane i inter¬ pretowane przez polskich antropologów jako „chłopskie zrzędzenie" czy „społecz¬ ne biadolenie" (zob. Buchowski 1996; Kędziorek 1996). To wyraźnie rozpoznawany język społecznego komunikowania, pewien wzór komunikacyjny, odwrotność 277 �Tomasz Rakowski znanego nam keep smiling (Jaworska, Pieniążek 1995). Ten szczególny rodzaj komuni­ kacji, w swej lokalnej, bolęcińskiej wersji, a także wypływający z niego obraz świata są właśnie przedmiotem moich rozważań. Antropologia słowa w badaniach bolęcińskich Uprawianie etnografii rozpoczyna się zazwyczaj niepewnymi krokami, którymi prze¬ mierzamy drogę do jednego z domów: wejście, przywitanie, w końcu rozmowa. Sy¬ tuacja r o z m o w y jest pierwszym, niepodważalnym faktem, który otwiera proces zdobywania wiedzy. Mowa, z którą się spotkam i którą utrwalam, jest mową żywą, skierowaną d o mnie, d o innych, zawsze jednak związaną przez współrzędne miejsca i porę dnia. Mowa, mam nadzieję, spowoduje otwarcie się zamkniętych horyzontów — „językowa refleksja ma więc ze swej natury charakter dialogiczny i dlatego język jako narzędzie takiej refleksji otwiera przed nami te rejony świata, które sam uprzednio zamknął" — napisał Robert Kwaśnica (1991, s. 48). Komunikacja wstrząsa językiem, po¬ woduje jego narodziny i jednocześnie przestawia jego ramy, granice, „umożliwia stałe wyzwalanie się z jego ograniczeń poprzez tworzenie nowych znaczeń i rewidowanie struktur myślowych" ( Kwaśnica 1991, s. 48). Słucham więc słów, najpierw słów wymawianych, później mowy utrwalonej, zakrzepłej na taśmie magnetofonowej. Przedmiotem mojej uwagi jest świat języka zontologizowanego. Uznaję więc, że w miejsce „rzeczywistości obiektywnej", pewnej fikcji, istnieje „rzeczywistość ludz¬ ka" („rzeczywistość czyjaś", jak pisał Znaniecki), świat, który jest widziany i o któ¬ r y m się mówi. W konflikcie świata słów i myśli, czyli w konflikcie uznania absolut¬ nego wpływu języka na rozumienie świata (determinizm językowy) i przekonania, że myśl istnieje niezależnie od języka, przyjmuję jeszcze inną postawę. Zakłada ona koegzystencję myśli i słów, ich silny, dynamiczny związek. Z a k ł a d a się t u j e d n o ś ć myśli i j ę z y k a , z t y m ż e g r a n i c e myśli i j ę z y k a n i e są t u u z n a w a n e za stałe i p r z e s ą d z o n e są p r z e z j ę z y k . M y ś l jest wyrażalna w j ę z y k u i jako taka i s t n i e j e r z e c z y w i ś c i e , z t y m ż e g r a n i c e m i ę d z y wyrażalnym i niewyrażalnym n i e są absolutne, n i e z m i e n n e i nieprzekraczalne, lecz są p r z e g r o d ą relatywną i z m i e n n ą . [ . . . ] M ó w i e n i e , r o z m o w a , posługiwanie się j ę z y k i e m jest w i ę c ze swej n a t u r y c z y n ­ n o ś c i ą p o z n a w c z ą , z m i e r z a j ą c ą d o z n a l e z i e n i a j ę z y k o w e j f o r m y w k t ó r e j myśl m o g ł a ­ b y z a i s t n i e ć . M ó w i ą c , c z y n i m y niewyrażalną jeszcze myśl wyrażalną, a w i ę c — obec¬ ną, r z e c z y w i ś c i e i s t n i e j ą c ą ( K w a ś n i c a 1 9 9 1 , s. 4 9 ) . Język jest ciągłym wytwarzaniem, wytwarzaniem siebie, formą ekspresji prze¬ kraczającą ograniczenia. Jest t o po prostu „nasz język", możliwości językowe, „per¬ formance" (Chomsky), „parole" (de Saussure). Mowa, która bardzo silnie związana jest ze światem, z miejscem, uzyskuje swą wagę w działaniu. Teoretyczne spojrzenie Bronisława Malinowskiego na język T r o briandczyków przedstawia pierwotną sytuację działania, wspólnego uczestniczenia w koralowym połowie. Charakter języka zdominowany jest przez aspekt pragma278 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin tyczny, łączący słowa z rzeczywistością, z dziejącym się wydarzeniem. Ogrody koralowe opowiadają o języku działającym. „Stosuje się go wtedy, gdy może on spo¬ wodować działanie, nie zaś po to, b y tłumaczyć myśli" (Malinowski 2000, s. 337; zob. też Godlewski 2008). Język dotyczy tutaj dziejącej się rzeczywistości, współ­ udziału w świecie. Wspólnota sytuacji, jako źródło wypowiedzi, widoczna jest w ga­ wędzeniu, w którym odniesienie przyćmiewa znaczenia. Takie wyrażanie „jest aktem, którego bezpośredni cel stanowi związanie mówiącego i słuchacza więzią takiego czy innego społecznego uczucia. Język spełniający tę funkcję [ . ] ukazuje się nam nie jako narzędzie myślenia, lecz jako sposób działania" (Malinowski 2000, s. 337). Podkreślam więc znaczenie mowy rozumianej jako „odnoszenie się d o świata". M o w a jako ekspresja, jako wyrażenie świata jest tą mową, którą staram się utrwa¬ lić. Z tego źródła czerpię swoje postrzeganie Bolęcina. Słowo wypowiedziane jest pierwszym stopniem obiektywności, ale „obiektywność", którą poznaję, istnieje tylko w związku ze stawaniem się; jak pisze Gramsci: „skoro człowiek jest histo¬ rycznym stawaniem się, t o również poznanie i rzeczywistość są stawaniem się, również obiektywność jest stawaniem się" (Gramsci 1961, s. 127). Serie ekspresji wypełniają moje bolęcińskie „bycie tam". Są fragmentem czy przejawem kultury widzianej poprzez człowieka stwarzającego język. M o i m zadaniem jest zapis opowieści wypowiadanej k u mnie, k u światu. Każde słowo będzie wyrażać chłopski, bolęciński świat. Utrwalam więc fragmenty życio¬ rysów, wspomnień, pamięć zamawiań. Zostają mi w rękach fragmenty chłopskiego słowa, które zawsze są — jak pisał badacz kultury chłopskiej Roch Sulima — „próbą całości, stawaniem sam na sam ze światem" (Sulima 1992, s. 31). N a czas rozmowy zamykam się w kręgu jednej, dwóch istot, ich słów, ich prób wysłowienia historii życia. A l b o w i e m chłopska „filozofia życia jest zarazem filozofią słowa" — jak pisał Sulima (1992, s. 31). Ponieważ w notesie zostają mi tylko rzędy zapisanych słów, trzeba u ż y ć słów, o d w o ł a ć się d o p r o c e d u r r o z u m i e n i a , aby je o d c z y t a ć [ . . . ] . K o ­ n i e c z n e jest z a t e m swego r o d z a j u „ d o w a r t o ś c i o w a n i e " słowa, g d y ż s ł o w o jest t u n i e t y l k o s ł o w e m , ale t a k ż e s e g m e n t e m w c i e l o n e j w s ł o w o r z e c z y w i s t o ś c i „ p r z e d s ł o w n e j " (Sulima 1992, s. 2 5 ) . Chcę w ten sposób uzyskać dostęp d o wypowiadanych, tworzonych wyrazów, ułożonych z samej egzystencji: ciała, pracy, skarg i ubolewań. Ciało, pamiętanie, ekspresja Język społecznego komunikowania, jak łatwo zauważyć, lokuje się w t y m przypad¬ ku w sferze ciała. Jest t o szczególna sytuacja, spontaniczny akt wynikły z sytuacji, z aktualnej, społecznej praktyki utrzymywania gospodarstwa domowego właśnie z renty. Jest pewną strategią przetrwania przyjmowaną w warunkach kryzysu, stra¬ tegią nieformalną i lokalnie rozpowszechnioną. Z jednej strony renta jest obrazem „innowacji", opisywaej przez Mertona (1982, s. 238—242). Takie zachowania poja279 �Tomasz Rakowski wiają się, według niego, w warunkach kryzysu społeczno-ekonomicznego i przekra­ czają granice praw i instytucji („kombinowanie"). Z drugiej strony jest przede wszyst¬ kim lokalną praktyką komunikacyjną i jako sposób komunikowania jest także sposo¬ bem przedstawiania świata czy też uczestnictwa w świecie. Ciało jest więc tutaj sferą, gdzie otwiera się perspektywa antropologiczna. Jest to przestrzeń intersubiektywna w szerokim znaczeniu tego słowa. Intersubiektywność ta dotyczy czegoś więcej niż tylko doświadczenia ciała. Cały fenomen renty i jej endemicznej (lokalnej) rze¬ czywistości sięga od ciała do świata zewnętrznego, do doświadczenia jego historii i jego kondycji, do doświadczenia przeszłości — aby doświadczona została teraźniej¬ szość. Jak to wygląda w samym tekście, w samej rzeczywistości zachowań i aktów komunikacji? Przedmiotem rozważań bolęcińskich rozmówców jest obrazowanie przeszłości i teraźniejszości. Roch Sulima (2003, s. 133) napisał niegdyś, że spo¬ łeczności zdegradowane posługują się zwykle opozycją dawniej — teraz, w przeci¬ wieństwie do opozycji teraz — jutro (która to, jeśli funkcjonuje w społeczności zde¬ gradowanej, to zwykle jako rama dla katastroficznej eschatologii). Twierdzi się za¬ zwyczaj w naukach społecznych, że przedstawienie teraźniejszości jest niemożliwe i że jedyną możliwością jej uchwycenia jest uczynienie z niej czasu przeszłego. Po¬ dobnie jednak doświadczenie przeszłości czy doświadczenie historii nie jest w peł¬ ni możliwe, bo polega na budowaniu reprezentacji. Jak zaś wygląda praktyka doświadczania teraźniejszości i historii w Bolęcinie? Jest ona zawarta w cielesności prowadzonych tam rozmów i w takich aktach komu¬ nikacji, których naturalnym środowiskiem jest doświadczenie cielesne. Jest to pe¬ wien szczególnie zmysłowy sposób rozmawiania: wspólne wspominanie, gawędze¬ nie, zrzędzenie i narzekanie związane właśnie z rentą, z ciałem, które się pochoro¬ wało, i bezrobociem, któremu renta ma przecież zaradzić. Towarzyszy temu lokal¬ na, głosowa interpretacja tekstu, zwykle jest to melodyjne powtarzanie tych samych słów w trakcie wypowiedzi. Szczególnie zaś d o t y c z y to słowa „boli". „Tak go głowa booli — mówiła mi w czasie rozmowy starsza kobieta z Bolęcina — tak go booli, i on na oczy nie może p a t r z e ć . " ; słowa te są zazwyczaj przedzielone potocznymi sądami, krótką sprzeczką. Czasami są tylko samym ponawianiem, lamentacją, ni¬ czym więcej, czystą komunikacją pozbawioną zdyskursywizowanej treści (phatic communion). Te słowa, ponownie wymawiane, pozwalają dostrzec wyróżniające się ele¬ menty powtórzeń: „ b o l i . b o l i . narobili s i ę . namęczyli się". Ciało, można powiedzieć, jest w Bolęcinie nadmiernie doświadczane, przez co zmienia nieustannie czas wypowiedzi. Dzieje się tak z powodu renty jako pewnego sposobu bytowania, który zwiększa koncentrację na symptomatologii organizmu. Tak jak w stosunku d o przeszłych wydarzeń — ślubów, zarobków czy afer miłos¬ nych sprzed kilkudziesięciu lat (w t y m historii mojego pradziada, do którego strze¬ lał były narzeczony mej prababki, gdy jechali w ślubnym orszaku) — wypowiedź należy do czasu przeszłego w sensie gramatycznym, tak tutaj pojawia się czas teraź¬ niejszy. Narracja doświadczeń cielesnych raz jeszcze przenosi wydarzenia do chwili 280 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin obecnej, pomiędzy rozmawiających. Wypowiadaniu słów „boli, boli", bolęcińskiemu ubolewaniu, towarzyszy monotonny ruch w przód i w tył i krótki półsen - opowia¬ dający przymykają zwykle oczy. Jest to najczęstszy sposób rozmawiania w Bolęcinie i najczęstsza tematyka. Wydaje się wtedy, że wraz z takim rozmawianiem czucie, zapachy, ciemne plamy przed oczami ożywiane są w wypowiedzi i po raz kolejny niosą ze sobą życie, teraźniejszą chwilę. Historia indywidualnego ciała zapisana jest zatem pamięcią jakiejś zamkniętej chwili, zamkniętego wydarzenia. Rozbrzmiewa ona dla wypowiadającej osoby dla osób słuchających na nowo, jest to jakby zniesie¬ nie ciała przeszłego. Pamięć mechaniczna wraz z pewną historią - ciągiem wyda¬ rzeń - znika w oddali, przeszłość w sensie chronologicznym ucieka, ulatnia się. Po¬ zostaje ciało, a pamięć, która mu towarzyszy, jest pamięcią zupełnie innego rodzaju, jest pamięcią mimowolną, która przekreśla granicę między czasem przeszłym i te¬ raźniejszym. Pamięć ciała - pisał patron tego tekstu, Maurice Merleau-Ponty - jest „wysiłkiem ponownego otwarcia czasu w oparciu o implikacje teraźniejszości" (1999, s. 90). To zatem jakby (auto)komunikacja zakorzeniona w percepcyjno-ekspresyjnych odruchach; ciało stanowi tutaj „egzystencjalne podłoże dla kultury i sen­ su własnego »ja«", by przywołać sformułowanie Thomasa Csordasa (2001) . 4 Pamięć społeczna jest więc, w t y m przypadku, komunikowaną wewnątrz spo¬ łeczności pamięcią ciała. M a to olbrzymie konsekwencje dla perspektywy uczestni¬ czącego w tej rzeczywistości. Związek komunikacyjny opiera się na postrzeganiu i doznawaniu ucieleśnionego świata. W ten sposób powstaje wspólna sfera, w której akumulowana jest pamięć wydarzających się chwil, mikrohistoria i obraz teraźniej¬ szego świata. Dzięki rozpoznaniom Merleau-Ponty'ego (1999; 2001) w naukach społecznych ujawnia się pole cielesne społecznej rzeczywistości, które jest ramą dla dalszych obserwacji i interpretacji. W tej przestrzeni dychotomie dystansu i blis¬ kości, podobnie jak dychotomie indywidualności i kolektywności czy wewnętrzności (duch, umysł) i zewnętrzności (ciało, widoczne zachowania), zostają zawie¬ szone, tworzą zaledwie początek poszukiwań, pole społecznej, fenomenologicznej interpretacji, intersubiektywną cielesność. I tutaj należy wprowadzić najważniejsze dla tego tekstu rozpoznanie Merleau-Ponty'ego: dzięki tej cielesnej koegzystencji stosunek intersubiektywny, intercorpoerite, łączy uczestników komunikacji i przenosi ich jednocześnie w stronę świata (zob. Coenen 1989, s. 264-277). Analiza fenome¬ nologiczna pozwala zobaczyć, że jesteśmy zrobieni z tej samej materii co świat, la chair du monde, i to dzięki temu jesteśmy wspólnie zorientowani na świat, wspólnie „zainteresowani sprawą" dzięki wspólnej praktyce, w t y m przypadku praktyce ko- 4 Prace Thomasa Csordasa (1990; 2001) odnalazłem d o p i e r o w 2002 r., r o k p o napisaniu pracy magisterskiej (która jest podstawą niniejszego w y w o d u ) . D l a t e g o t e ż powołuję się tutaj głównie na swoje własne czytanie f e n o m e n o l o g i i Merleau-Ponty'ego i aplikacje jego pisarstwa d o badań a n t r o p o ­ logicznych, c h o ć T h o m a s Csordas wprowadził tę m e t o d ę interpretacyjną jeszcze w latach 20. ubieg¬ łego w i e k u . 281 �Tomasz Rakowski munikacyjnej renty dzięki wypowiadanym, niemal na powitanie, słowom: boli, boli, boli. W ten sposób cielesna sytuacja komunikacyjna face to face, pozostając pewnym zdarzeniem w całej swojej złożoności, jest komunikacją z resztą świata, ów świat przywołuje i d o niego się odnosi, znaczy zawsze coś więcej. Pojawia się hermeneutyczny ciąg: strategia przetrwania (renta) - komunikowanie renty (ubolewania) - i n tersubiektywność aktu słowno-cielesnego - wzmożony kontekst aktu, czyli świat, owo coś więcej. Znacząca jest lokalizacja tego tajemniczego procesu, w którym indywidualne nadawanie sensu wydarzeniom pozostaje we wspólnym świecie. Intercorporeite Merleau-Ponty'ego jest zatem samym źródłem i miejscem narodzin pamię­ ci społecznej, pamięci wydarzeń przeszłych i teraźniejszych, pamięci indywidualnej i kolektywnej, pamięci zarówno ciała, jak i świata. Otwiera się w ten sposób przestrzeń mówienia o ciele; jest t o pole ekspresji, w którym słowo i ciało stają się dwoma pojęciami jednej przestrzeni. Jest t o odkry­ cie mocno etnograficzne, niemal empiryczna rejestracja słowa, które może być używane - jak pisał Bronisław Malinowski (1987) w językowym studium Ogrody ko­ ralowe i ich magia - „równolegle z ruchami ciała", które jest ekwiwalentem gestu i r u ­ chu. Ciało obejmuje świat, rzeczy Ciało, według Merleau-Ponty'ego, powoduje spójne bądź rozkojarzone istnienie pomiędzy rzeczami, tak jak ono samo jest spójne czy rozkojarzone. Ciało i rzeczywistość właściwie nie odnoszą się d o siebie. Świat, na t y m poziomie, nie jest treścią jawną, którą należy odczytać, nie jest też żadnym signifiant podminowanym przez jakieś signifié, jądro znaczenia. Cały pejzaż mieści się w jednej, dynamicznej przestrzeni działającego ciała, które ucina drogę jakiejkol¬ wiek egzegezie. Ciało nie obrazuje więc rzeczywistości. Ciała chorują, są zatrute, próżniaczą się, na równi ze światem. Roztrzęsienie, nerwy to stan zarówno organizmu, jak i życia na rencie. Zatrucie ciał jest katastrofą świata i niczym się od niej nie różni, zatruty świat wymienia się na zatrute ciała. Ciało bezczynne, ciało niepracujące jest chylącym się, zaniedbanym, a przez to pochorowanym światem. „Problem świata - p i ­ sał Merleau-Ponty - oraz [ . . . ] problem ciała polega na t y m , że wszystko się w nich zawiera" (1999, s. 115). Jak może się zawierać? N a poziomie analizy fenomenolo­ gicznej ciało sięga aż po horyzont. Jak t o się dzieje? Hermeneutyka wyrastająca z filozofii Merleau-Ponty'ego, jak każda hermeneutyka, jest rodzajem gry, nie wiado¬ mo, czy to my, podmioty, wywołujemy świat, czy to świat jest sprawcą naszych od¬ kryć, naszych interpretacji. Tylko popatrzmy: Bolęcin t o miejsce, d o którego trafia się zazwyczaj z pobli­ skiego miasteczka, Chrzanowa, z przystanku przy ulicy Szpitalnej (notabene szpi­ tal jest nowy i, jak się słyszy nadmiernie rozbudowany). „Bolęcin" t o nazwa, która ma swoje liczne miejscowe etymologie. W pierwszym z wariantów nazwa pochodzi od pewnego zdarzenia: Cygan złodziej został wychłostany w centrum maleńkiej jeszcze wioski, zaś jego krzyki: boli, boli, b o l i . . . roznosiły się po okolicy Ktoś z są­ siadującego przysiółka ujął w opowieściach owe krzyki i przemienił w nazwę miejs­ ca. Bolęcin jest obleczony w mityczną topografię zarazy (która rzeczywiście prze282 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin chodziła przez wsie południowej Polski w X I X w. i w początkach X X w . ) . Wciąż krążą tutaj opowieści poświęcone epidemiom cholery i czerwonki, które przetacza¬ ły się po okolicznych wzgórzach i wsiach. Główne cmentarzysko, na którym grze¬ bano zmarłych w wyniku zarazy, było w Bolęcinie: na ogół wskazywano obecny cmentarz, centrum i pobliskie wzgórze. Mówiono: „ludzie tutaj wtedy takich boleści dostawali strasznych i tu ginęli, t u był cmentarz cholerny, gdzie ich zewsząd zwo¬ żono". Jest też miejsce zwane Krzykiem, „taka niwa, miejsce, gdzie grzebali tych, co dostawali boleści, a jak się tam idzie i dzień jest spokojny t o słychać tam k r z y k i . . . echo j a k b y . . . słychać też księdza i śpiewy jakby msza żałobna..." - idący przez pola w stronę Płazy mówią, że „idą na K r z y k i " . Centralnym punktem wsi jest usytu¬ owany na wzgórzu nowoczesny, i znów: wyraźnie za duży, ośrodek zdrowia, dawniej był tam dwór dziedzica Chwaliboga. O t o kolejny tekst dołączający się d o pro¬ wadzonych rozmów, szczególnie tych katastroficznych, wyrażających ból i bezsil¬ ność: na głównym skrzyżowaniu w Płazie, nad tabliczką „Bolęcin 2" (km), na fron¬ cie domu jest zegar, a wokół niego napis (z inicjatywy poprzedniego proboszcza - zegarmistrza): „Jedna z tych godzin będzie twa ostatnia". Jest t o swoisty komen¬ tarz d o godzin rozmów, ubolewań nad losem, nad skażonym, chylącym się świa¬ tem. Ulica zwana niegdyś Bolęcką, Bolęcka Góra, wciąż obecna na mapach, wszel¬ kie ubolewania i pochorowania, codziennie powtarzane „boli, boli, boleści" wiążą się ze sobą jako znaczące, współbrzmiące signifiant sięgające niemal po horyzont. Etnograficzne ucho igielne Jak zatem działają mechanizmy pamiętania społecznego? Jak działają p o d m i o t y społeczne, ludzie, grupy? Dzieje się t o zupełnie inaczej niż w t y p o w y c h rozpozna¬ niach społecznych, t u zaczyna się zatem fascynująca droga poznania etnograficz¬ nego. Przemiany społeczne i ich lokalne sensy kształtują się bowiem zupełnie ina¬ czej, to doświadczenia, które powstają wewnątrz społeczeństw i które często mijają się z rozpoznaniami wytwarzanymi przez oficjalnych interpretatorów. Przez oficjalne, dominujące interpretacje rzeczywistości społecznej rozumiem tutaj przede wszystkim głosy powstające na podstawie analiz dokumentów i zja¬ wisk dyskursywnych (historia wydarzeniowa, analizy dokumentu osobistego i za¬ pisu narracji biograficznej, analizy dyskursu) i wytwarzane przede wszystkim przez ludzi nauki, historyków, socjologów, publicystów, słowem: przez grupy intelektuali¬ stów, elity posługujące się własnymi wyobrażeniami procesów społecznych. To, co badani przez nas ludzie mówią, deklarują i co zostaje utrwalone w naukach spo¬ łecznych, zwykle tylko w niewielkim stopniu odnosi się d o tego, jak żyją i działają w ramach swojej codzienności. Podmioty społeczne nie są bowiem „uczonymi so¬ cjologami" ani „nie tworzą grup seminaryjnych", jak pisał Paul Willis (2005, s. 13), a zatem sensu ich działań doszukiwać się trzeba nie za pomocą naukowych kategorii elit, lecz uruchamiając bezpośrednią, badawczą wyobraźnię i podążając za odmien¬ nością lokalnych praktyk życia codziennego. Jest to droga fascynująca, jednak p r o b 283 ��Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin lem zaczyna się w samej tradycji i szkole poznania społecznego, od próby sił, po¬ wiedzmy, „wyobraźni społecznej". C o w t y m przypadku może t o oznaczać? Sięg¬ nąć t u należy właśnie d o precyzyjnej i zarazem rewolucyjnej myśli etnografa Paula Willisa oraz poprzedzającego jego pracę o ponad dwie dekady klasycznego tekstu Charlesa Wrighta Millsa The Sociological Imagination (2007). Mills pokazywał, że także empiryczne, szczegółowe studia nie zawsze pozwalają odsłonić ukrytą dynamikę struktur społecznych i kulturowych. A b y bowiem odkryć to, co dzieje się wewnątrz społeczeństw, dowodził Mills, aby sprząc empiryczne fakty z koncepcją wielkich struktur i wielkich przemian, konieczna jest wyobraźnia - wyobraźnia socjologiczna; rodzaj zębatki pozwalającej łączyć na każdym piętrze procesu abstrahowania to, co niedostrzegalne i co jednocześnie napędza ruchy dużych struktur społecznych. Paul Willis, jak sam pisze, „kontynuuje ten tok myśle¬ nia" (Willis 2005, s. 17), stara się jednak zbudować praktyczniejszy wymiar tej w y ­ obraźni - i tytułuje ją etnografią. Jest ona ową metodologiczną zębatką, która napędza wiedzę o kulturowych wymiarach człowieka i społeczeństwa, o przemieniających się kształtach kultury Badania społeczne są dla Willisa nieskończenie zaskakujące: doświadczenia społeczne formowane są w ostateczności przez działające podmio¬ ty, choć to warunki społeczne i materialne tworzą środowisko tych działań. Wiedza badacza rodzi się dopiero wewnątrz empirycznego, etnograficznego poznania: c h o d z i m i o p o d k r e ś l e n i e , ż e to, c o e t n o g r a f i c z n e , w a r u n k u j e , zakorzenia i ustala całe s p e k t r u m w y o b r a ż o n y c h z n a c z e ń w o b r ę b i e myśli s p o ł e c z n e j . [ . . . ] E t n o g r a f i a jest u c h e m i g i e l n y m , p r z e z k t ó r e muszą p r z e j ś ć n i c i w y o b r a ź n i ( W i l l i s 2 0 0 5 , s. 13). Powstaje tak zatem coś - tak jak w interesującym mnie przypadku pamiętanie, praktyka i znaczenia renty - co na poziomie codzienności zasila całe piętrowe wyobrażenia i sensy społecznej egzystencji. Podmioty społeczeństw - twierdzi Willis - nie tylko bowiem starają się żyć i prze-żyć, ale także wkładają w życie swoje niezliczone próby zrozumienia i przedstawienia własnej sytuacji. Ten poznawczy ruch ma zatem dwie składowe. Z jednej strony jest t o ruch od¬ krywający to, że istnieje pewien złożony proces oddolnego, bezpośredniego wy¬ twarzania znaczeń społecznych, pewna aktualizująca się historia, dzięki której duże struktury w ogóle mogą być rozumiane. Z drugiej strony pokazuje on, że sam ten proces jest czymś niezwykle trudno rozpoznawalnym, jest frapujący (to „społeczna łamigłówka", pisze Willis), a usłyszenie tych cichych, pozajęzykowych działań i eks¬ presji wymaga właśnie swego rodzaju wyobraźni. N i e jest to zatem poszukiwanie prawdy. Jest t o nieustanna i nigdy niezakończona próba rozpoznania reprodukcji społecznych sensów egzystencji. „Praca ta - pisał - nigdy nie będzie całkowicie w y ­ konana: jedynie za pomocą wyrażania siebie na przestrzeni czasu istoty ludzkie d o ­ konują stałej reprodukcji w sferze kultury" (Willis 2005, s. 16). 285 �Tomasz Rakowski Ciało, teraźniejszość, mit: renta jako doświadczenie Ciało jest więc w Bolęcinie pewną osnową i twórczym aparatem, jest szerokim po¬ lem zarowno dla społecznej pamięci transformacji ostatnich lat, jak i dla pamięci ży¬ cia jako takiego, życia tych ludzi. Jak wygląda ta lokalna historia świata? Przecież w ciągu ostatnich lat oczywiście nie było jakiejś wyraźnej katastrofy, skażenia, plagi chorób. C o więcej, część upadłych przedsiębiorstw znalazła i znajduje nowych właścicieli, odnowicieli (jak np. firma z kapitałem francuskim, która przejęła zakład prefabrykatów w Bolęcinie). Pomiędzy tekstami narzekań i ubolewań trafiają się opinie bolęcinian, że miejscowa rzeka i jej bobrowe żeremia są świadectwem nie¬ skazitelnej przyrody i że Bolęcin niczym oko w cyklonie industrializacji zawiera w sobie fragment wolnej od skażeń natury. W Bolęcinie życie toczy się dalej: powoli powstają nowe przedsiębiorstwa i nowe miejsca pracy, a dawne zostają zapomniane, służby socjalne i medyczne działają prężnie, a drobny handel - jako tako. Wskazów¬ ka znacząca stolicę bolęcińskiego świata znów mozolnie przesuwa się na południe - w stronę dawnej stolicy cesarsko-królewskiej, w stronę Wiednia. W Bolęcinie licz¬ ba chorób spada i wzrasta tak samo jak wszędzie. Cóż się więc stało? W ciągu ostatnich lat powstała w Bolęcinie pewna forma pamięci społecznie ko¬ munikowanej, którą nazywam rentą. Krótko podsumuję kolejne elementy fenomenu renty jako praktyki i światopoglądu. Jest to kolejna forma mitu złotego wieku ludz¬ kości, wyobrażenia, zgodnie z którym ciało śmiertelne, chorujące zamienia się w ciało doskonałe. N i e ma jednak w praktyce renty praktyce komunikacyjnej, świa¬ topoglądowej i ekonomicznej historii rozumianej t y p o w o jako czas przeszły. W y ¬ starczy jeden cielesny komunikat, słowo „boli", ubolewanie, a przywołana zostaje ta przeszłość, która tak naprawdę jest teraźniejszością. O ile bowiem myśl dyskursywna o teraźniejszości może wypowiedzieć się tylko o przeszłości (każde bieżące wy¬ darzenie zamienia na już przeszłe), o tyle społeczna pamięć ciała - bolęcińska renta - znosi podział czasu i wypowiada się o przeszłości (albo przyszłości - mam tu na myśli eschatologię i katastrofizm klęski ekologicznej) po to, aby zakomunikować te­ raźniejszość, bieżący stan świata. W dawnym, nieokreślonym bliżej czasie (początek życia, dzieciństwo, życie dziadków - lata bieżące), a tak naprawdę w czasie sprzed transformacji, kiedy to pracy nie brakowało, a reguły życia w komunistycznej Polsce zostały w miarę oswojone, wszystko było inaczej: pracowano starannie i przynosiło to efekty słowo „nerwy" w ogóle się nie pojawiało, a ziemia i powietrze nie znały żad¬ nego skażenia i zanieczyszczeń. Charakterystyczna jest owa bliskość, nagły prze¬ skok - jedna substancja, inny sposób życia, sposób jedzenia i sposób metabolizo¬ wania prowadzą k u nieśmiertelności, k u doskonałości. Kirsten Hastrup w eseju o m i ­ cie i historii ujęła to bardzo zwięźle: mit - pisała - jest w stanie „więcej znaczyć, niż mówi" (Hastrup 1997, s. 27). W Bolęcinie mit znaczy więcej, od ciała przenosi nas do reszty świata, przestrzenie ciała i świata zdają się przebiegać równolegle i tak blisko, że stają się jedną wspólną przestrzenią: tak, jak pogarsza się świat, pogarszają się ciała. Jej elementy: przemiany rzeczywistości, wyrazy kondycji biologicznej czy 286 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin wizje historiozoficzne, zostają skoncentrowane. M i t jako ekspresja afektu nie odnosi się do jakiejś przeszłości, aby wyjaśnić teraźniejszość. Opowieść mityczna, zgodnie z zasadą koncentracji, zaczyna zacierać czas i pokazuje, że przeszłość przylega do te¬ raźniejszości, że między nimi jest tylko minimalny dystans, że „czas, który znajduje się »pomiędzy« znika" - pisała Hastrup (1997, s. 24). M i t , by użyć słów duńskiej antropolożki, „osadza przeszłość w teraźniejszości". Pamięć bolęcinian ostatnich kilkunastu lat, pamięć pracy, gospodarowania czy właśnie renty zawarta w tych mitach-słowach łączy zatem różne aspekty świata. M i t jako sztuka pamięci pozwala na totalną przemienność, ustawia obok siebie wyda¬ rzenia z różnych czasów i łączy je w związek przyczynowy . Z różnorodności i cha¬ osu przeżywanych przez wspólnotę doświadczeń tworzy jedność i syntezę (Hast¬ rup 1997). Jest to jednocześnie opowieść dramatyczna, świat mitu jest „światem działań, sił i ścierających się potęg" (Cassirer 1971). Ciało jest w Bolęcinie polem tkania się tej opowieści. M i t jest więc uwydatnieniem: ciała takiego, jakim jest (ta¬ kiego, które się teraz pochorowało, naprawdę doskonałe), i świata takiego, jakim jest (teraz skażony i wadliwy niegdyś doskonały). Bolęciński mit ucieleśnienia lokalną historię, historię gospodarczą, historię transformacji niosącej dla wielu rentę i bezrobocie i tę egzystencjalną, historię narodzin, życia, choroby i umierania. Ta społeczna pamięć ciała - we wszystkich wymiarach - oznajmia, że tak właśnie jest, jak jest. Ciało, podobnie jak świat, w ostatnich latach mocno niedomaga. Bibliografia Benedyktowicz Z . 1980 O niektórych zastosowaniach metodyfenomenologicznej w studiach nad religią, symbolem i kulturą, „Etnografia Polska", t. XXIV, s. 9-46 Bertaux D 1990 Funkcje wypowiedzi autobiograficznych w procesie badawczym, w: Metoda bio¬ graficzna socjologii, red. J. Włodarek, M . Ziółkowski, Warszawa-Poznań, s. 71-81 Biegeleisen H . 1929 Lecznictwo ludu polskiego, Kraków Buchowski M . 1996 Klasa i kultura w okresie transformacji. Antropologiczne studium przypadku społeczności lokalnej w Wielkopolsce, Berlin Cassirer E. 1971 Esej o człowieku, Warszawa 287 �Tomasz Rakowski Coenen H . 1989 Cielesność i życie społeczne. O podstawowym problemie socjologii fenomenologicznej, w: Fenomenologia i socjologia, red. Z . Krasnodębski, Warszawa, s. 2 5 5 - 2 8 7 Csordas T (red.) 2001 The body as representation and being-in-the-world. Introduction, w: Embodiment and Experience. The Existential Ground of Culture and Self, Cambridge, s. 1-26 Csordas T. 1990 Embodiment as a Paradigm for Anthropology, „ Ethos", t. 18, s. 5 - 4 7 Derrida J. 1999 Ogramatologii, Warszawa Dilthey W 1987 O istocie filozofii i inne pisma, Warszawa 1982 Pisma estetyczne, Warszawa Jaworska E., Pieniążek W 1995 Wolny rynek na wsi z punktu widzenia antropologa, Warszawa Frank A . 1995 The Wounded Storyteller: Body, Illness and Ethics, Chicago Garro L . 2000 Cultural knowledge as resource in illness narratives: remembering through account of ill¬ ness, w: Narrative and the Cultural Construction of Illness and Healing, red. C. M a t tingly L . Garro, Berkeley Los Angeles, s. 7 0 - 8 7 Godlewski G. 2008 Słowo-pismo-sztuka słowa. Perspektywy antropologiczne, Warszawa Gramsci A . 1961 Pisma wybrane, t. 1, Warszawa Hastrup K. 1997 Przedstawianie przeszłości. Uwagi na temat mitu i historii, „Konteksty Polska Sztu¬ ka Ludowa", nr 1-2, s. 22-28 Helman C. 2001 Culture, Health and Illness. An Introduction for Health Professionals, London Kędziorek P. 1996 Chłopskie zrzędzenie, „Konteksty Polska Sztuka Ludowa", nr 1-2, s. 114-124 Kwaśnica R. 1991 Rzeczywistość jako byt sensu. Tezy o językowym tworzeniu rzeczywistości, w: Język a kultura, red. J. Anusiewicz, J. Bartmiński, t. 1, Lublin, s. 31-60 288 �Ciało i los. Fenomenologiczne studium „renty" we wsi Bolęcin Laskowska-Otwinowska J. 2000 Człowiek stary w ubogiej rodzinie polskiej wsi współczesnej, w: Zrozumieć biednego, red. E. Tarkowska, Warszawa, s. 118-148 Libera Z . 1994 Ziemscy bogowie, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa", nr 3-4, s. 113-121 L o w S. 2001 Embodied metaphors. Nerves as lived experience, w: Embodiment and Experience. The Existential Ground of Culture and Self, red. T Csordas, Cambridge, s. 139-162 Malinowski B. 1987 2000 Ogrody koralowe i ich magia. Język magii i ogrodnictwa, t. 1, Warszawa. Problem znaczenia w językach pierwotnych, w : Jednostka, społeczność, kultura, War­ szawa, s. 317-369 Merleau-Ponty M . 1999 2001 Proza świata. Eseje o mowie, Warszawa Fenomenologia percepcji, Warszawa M e r t o n Robert. K. 1982 Struktura społeczna i teoria socjologiczna, Warszawa Migliore S. 2001 From illness narratives to social commentary. A Pirandellian approach to „nerves", „Medical Anthropology Quartely", t. 15, s. 100-125 Mills C. 2007 Wyobraźnia socjologiczna, Warszawa Mysyk A. 1998 Susto: An Illness of the Poor, „Dialectical Anthropology", t. 23, s. 187-202 Page L . A . , Wesseley S. 2003 Medically unexplained symptoms. Exacerbating factors in the doctor-patient encounter, „Journal of the Royal Society of Medicine", t. 96, s. 223-227 Paluch A . 1989 Zerwij ziele z dziewięciu miedz, Wrocław 1991 Choroby, zioła, znachorzy, Namysłów Rabelo M . , Souza I . 2003 Temporality and experience. On the meaning of nervoso in the trajectory of urban work­ ing-class women in Northeast Brazil, „Ethnography", t. 3, s. 331-361 Rakowski T. 2005 Ciało i los. PamięćBolęcina, w: Ból. Almanach „Punkt po punkcie", red. S. Rosiek, A. Czekanowska, Gdańsk, s. 264-270 289 �Tomasz Rakowski 2006 Body and fate. The pension as a practice of social remembering, „Anthropological Yearbook of European Culture", t. 15, s. 37-48 Stomma L. 1986 Antropologia kultury wsi polskiej XIX w., Warszawa Sulima R. 1992 2003 Słowo i etos, Kraków O rytualnych formach komunikacji społecznej, „Przegląd Humanistyczny", t. 6, s. 113-119 Sztompka P. 2000 Trauma wielkiej zmiany. Społeczne koszty transformacji, Warszawa Talko-Hryncewicz J. 1893 Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi południowej, Kraków Tylkowa D. 1989 Medycyna Udziela M . 1984 Medycyna Willis P. 2005 ludowa w kulturze wsi Karpat polskich, Wrocław i przesądy lecznicze ludu polskiego, Warszawa Wyobraźnia etnograficzna, Kraków Zadrożyńska A. 1968 Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie - w polskich badaniach etnograficznych, „Etnografia Polska", t. X I I , s. 15-27. 290 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/23ac3f8c10024254c40d0c246f5c1c51.pdf 11abc35d9e5c7089352fc1caf257035a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5003 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2011 Subject The topic of the resource Płeć i seksualność - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4640 Title A name given to the resource Antropolog wobec współczesności Kulturowe konteksty naukowej wiedzy o seksualności/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.227-234 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kościańska, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agnieszka Kościańska Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Kulturowe konteksty naukowej wiedzy o seksualności Praca profesor Anny Zadrożyńskiej Etnologiczne problemy seksuologii. Symbolika płci w kul­ turach różnych ludów (1981) jest jednym z pierwszych polskich tekstów wykorzystu­ jących dokonania etnologii i antropologii kulturowej w studiach nad płcią i seksual­ nością. Podążając t y m tropem, w niniejszym artykule przyglądam się temu, jak dominujące w kulturze polskiej stereotypy płciowe i wyobrażenia na temat seksual­ ności przenikają się z nauką i medycyną. Analizuję jedną z pierwszych i zdecydowanie najpopularniejszą (sprzedano co najmniej siedem milionów egzemplarzy) polską książkę o seksualności - Sztukę kochania Michaliny Wisłockiej. Wpływ kulturowych wyobrażeń na temat płci na wiedzę naukową z zakresu sek­ sualności był przedmiotem zainteresowania wielu badaczy Michel Foucault poka­ zuje związek między scientia sexualis a władzą (Foucault 1995), Thomas Laqueur analizuje zachodzące w ciągu wieków zmiany w postrzeganiu ciała kobiecego i męs­ kiego czy masturbacji (Laqueur 1986, 2003). N a wpływ kultury na seksuologię zwracają uwagę też sami seksuolodzy i terapeuci: krytykują m.in. to, że wcześ¬ niejsze prace koncentrują się na relacji heteroseksualnej i związanymi z nią rolami płciowymi lub nie doceniają oddziaływania relacji władzy między partnerami na jakość pożycia (np. Długołęcka 2008, Kaschak i Tiefer 2001). Z kolei antropolożka Emily M a r t i n (2006) wskazuje, że w opisach naukowych relacje między plemnikiem a jajem bardzo przypominają relacje między mężczyzną a kobietą. W książce poświęconej historii amerykańskiej seksuologii socjolożka Janice M . Irvine dowodzi, że już sam moment narodzin tej dyscypliny jest związany z pewnymi założeniami dotyczącymi płci. Bez wątpienia dziełem, które wyznacza początek seksuologii w Stanach Zjednoczonych, jest raport Kinseya. Jak podkreśla Irvine, Alfred Kinsey dąży do wyników naukowych, obiektywnych. Jego raport jest oparty na 12 tysiącach wywiadów. Zeby zachować obiektywizm, Kinsey - zoolog z wykształcenia - starannie dobierał ankieterów: osoba taka powinna być szczęśli¬ wa w małżeństwie, ale musi móc dużo podróżować (to, zdaniem Kinseya, wyklucza227 �Agnieszka Kościańska ło kobiety bo jak mówił, kobieta nie może bez męża dużo podróżować i mieć zarazem udanego związku); mieć wykształcenie medyczne lub doktorat, ale jedno­ cześnie umieć rozmawiać z ludźmi z niższych warstw; powinna być urodzona w Stanach Zjenoczonych i znać kulturę amerykańską. Ponadto Kinsey nigdy nie zatrudniał nikogo o „dziwnym" etnicznym imieniu, unikał zwłaszcza Żydów, żeby nie zrażać protestantów. W efekcie ankieterzy Kinseya to niemal wyłącznie biali, heteroseksualni mężczyźni - WASP-owie (ang. White Anglo-Saxon Protestant). O n i reprezentowali, jego zdaniem, amerykańskie społeczeństwo i jego moralność, co w tej perspektywie było gwarancją zdobycia obiektywnych danych (Irvine 2005, s. 25). Również późniejsze prace seksuologiczne opieraja się na pewnych założeniach kulturowych i promują określony t y p seksualności. N a przykład uważane za rewolucyjne książki Virginii Johnson i Williama Mastersa (np. 1975) umiejscawiają seks w małżeństwie i wskazują na jego znaczenie właśnie w t y m kontekście (Irvine 2005, s. 39). Także w polskiej naukowej wiedzy o seksualności można zauważyć uwarunko­ wania kulturowe. Szczególnie widać to w kwestiach związanych z płcią: jak kobiety i mężczyźni są opisywani, jakie role są i m wyznaczane, jaka jest definicja udanego związku. Przyjrzyjmy się, jak ta kwestia wygląda w Sztuce kochania. Jak podaje autor­ ka, książkę oparła na doświadczeniach z 15 lat pracy lekarskiej (rozmowy z pacjentka¬ mi, odpowiadanie na listy kierowane do Poradni Korespondencyjnej Towarzystwa Planowania Rodziny oraz do miesięcznika „Zdrowie"), naukowej i publicystycznej. „Wojowałam uparcie o kulturę uczuć i seksu" - pisze Wisłocka (1978, s. 9). Porady których w ten sposób udzielała, dotyczyły trudności seksualnych, antykoncepcji i dolegliwości ginekologicznych. Jako ginekolożka, Wisłocka rozmawiała głównie z kobietami, ale Sztuka kochania - jak pisze - jest dla „obojga" (Wisłocka 1978, s. 10). Już w t y m momencie, na samym początku książki, widoczne jest, jak autorka rozu¬ mie rolę kobiety w związku: „Nie sądzę jednak, żeby to nastawienie było ujemną stroną książki, ponieważ w moim przekonaniu w kobiecych rękach leży kształt miłości i kultura życia uczuciowego rodziny" (Wisłocka 1978, s. 10). Sztuka kochania podejmuje kwestie takie jak: dojrzewanie płciowe, działanie hor¬ monów, psychika i fizjologia kobiet mężczyzn, budowa narządów płciowych, pierw¬ szy stosunek, relacje między płciami, zdrowie seksualne i antykoncepcja. Najwięk¬ sze zainteresowanie i zarazem największe kontrowersje budził rozdział Monotonia wrogiem miłości, w którym czytelnicy mogli znaleźć Przegląd podstawowych pozycji przy stosunku. Opisowi towarzyszyły rysunki: biała postać kobiety i czarna postać m꿬 czyzny w akcie miłosnym oraz szkice ilustrujące, jak w danej pozycji członek wcho­ dzi do pochwy Niektóre późniejsze wydania zostały wzbogacone o zdjęcia (np. War­ szawa: Graf-Punkt 1995). Autorka z kolei następne edycje uzupełniała o najnowsze odkrycia medyczne, głównie z zakresu antykoncepcji. 228 �Kulturowe konteksty naukowej wiedzy o seksualności Sztuka kochania była niewątpliwie dziełem rewolucyjnym, elektryzującym opinię publiczną i budzącym sprzeciw środowiska lekarskiego , cenzury i Kościoła. W w y ­ wiadzie udzielonym Darkowi Zaborkowi na krótko przed śmiercią Wisłocka o p o ­ wiadała: 1 G d y książka w r e s z c i e trafiła d o c e n z u r y czepiali się, ż e z d j ę c i a p o z y c j i są za duże, a b y ł y wielkości p o c z t ó w k i . Z m n i e j s z a l i ś m y aż się z r o b i ł y maleńkie jak z n a c z e k p o c z t o w y C o i m zrobiłam m n i e j s z y t o miał b y ć jeszcze m n i e j s z y I tak na okrągło. W k o ń c u jak już b y ł t a k i mały ż e nie b y ł o w i a d o m o , k t o baba, a k t o chłop, t o m ó w i ę d o naszego grafika: „Panie, z r ó b pan c h ł o p a czarnego, b a b ę białą, a l b o o d w r o t n i e , ż e b y b y ł o widać, c z y j e n o g i , c z y j e ręce, b o p r z e c i e ż t o w s z y s t k o r a z e m jest d o n i ¬ czego". Z r o b i ł i r z e c z y w i ś c i e b a r d z o c z y t e l n e są te r y s u n k i . W i ę c p o t e m p y t a l i : „Ale dlaczego biała k o b i e t a z M u r z y n e m ? " . T o b y ł n a j w i ę k s z y z a r z u t . [ . . . ] Jak c e n z u r a już się zgodziła, podpisała, p o d p i e c z ę t o w a ł a , Sztuka miała w y j ś ć za t r z y miesiące. A ż t u nagle n i e s p o d z i e w a n i e p r z y s z ł o d o Iskier k i l k u p a n ó w w d z i w n y c h kapeluszach, jak z filmu. Kazali d y r e k t o r o w i zamknąć lokal i z r o b i l i rewizję w biurkach p o kolei. D o s z l i d o w y d a w c z y n i , p a n i M ę c i n y a ona miała r o z u m na s w o i m m i e j s c u i poprosiła U r z ą d C e n z u r y o d w a e g z e m p l a r z e o p i e c z ę t o w a n e . D a l i d w a , j e d e n schowała g ł ę b o k o d o sejfu, d r u g i miała w szufladzie. „Proszę o d d a ć e g z e m p l a r z o p i e c z ę t o w a n y " . U z n a l i , że d o s t a l i w s z y s t k o . Ryzykowała, g d y b y znaleźli d r u g i , blada jej t w a r z ( W i s ł o c k a 2 0 0 4 ) . W końcu jednak: d o Iskier p r z y s z e d ł n o w y d y r e k t o r . A m ó j p r z y j a c i e l R y s i o W i ś n i o w s k i , t a k i działacz m ł o d z i e ż o w o - s o c j a l i s t y c z n y , ale i d z i e n n i k a r z , p o w i e d z i a ł : „Wiesz, z n a m t e g o pana, m y ś m y r a z e m d o g i m n a z j u m c h o d z i l i , p o g a d a m z n i m . K s i ą ż k a jest super, m o ż e za¬ n i m się połapie, t o ją puści". N o w y szef w y d a w n i c t w a p o l e c i a ł d o m i n i s t r a i mówi: „To s p o k o j n a książka dla m a ł ż o n k ó w , ż e b y się p o d s z k o l i l i i p o m o r d a c h nie b i l i , t a m t a r a m ta, t a m t a r a m t a " . A m i n i s t e r : „Tu na o k ł a d c e z r o b i pan pana m ł o d e g o w muszce i p a n n ę m ł o d ą w w i e ń c u i t o b ę d z i e para ślubna z w e l o n e m . I już nie b ę d ą g a d a ć , ż e t o jest takie r o z p u s t n e , b o jak dla małżeństw, t o dla m a ł ż e ń s t w " ( W i s ł o c k a 2 0 0 4 ) . I rzeczywiście, na okładce pierwszego wydania (1978) jest rysunek przedstawia­ jący młodą parę. Uważna lektura książki pokazuje, że okładka zaproponowana przez komunistycznego decydenta dobrze oddawała treść książki. Wisłocka często zwra­ ca się do małżeństw, proponuje rozwiązania mające na celu przełamanie - jak to na1 Wisłocka tak t o w s p o m i n a w w y w i a d z i e z 2004 r.: „Kozakiewicz w swojej recenzji powyrzucał m i rzeczowe wyjaśnienia, rozwalając szereg p r o p o z y c j i dla pacjentów. Z e t o w y p r z e d z a n i e zaintereso­ wań l u d z i , że nie można proponować rzeczy, którymi się nie interesują. Uważał, że przewlekłe stany zapalne p r z y p i e r w s z y m stosunku, p r z y uszkodzeniu błony t o temat nie d o pisania. O n a n i z m t o na¬ stępny grzech, którego się czepiali, że jest taki strasznie szkodliwy. Po onanizmie i antykoncepcji re¬ cenzenci jeździli w tę i nazad. G d y b y m poprawiła według t y c h uwag, książka nadawałaby się na śmiet­ nik" (Wisłocka 2004). 229 �Agnieszka Kościańska zywa - nudy w małżeństwie. Autorka czerpie zatem z głównego nurtu seksuologii amerykańskiej tego okresu, prac Mastersa i Johnson, które - jak wspominałam - rów¬ nież są skierowane do małżeństw. Przyjrzyjmy się więc koncepcjom kobiecości i męskości, na których opiera się Wisłocka. Jawnie krytykuje, pojawiającą się w wielu amerykańskich pracach seksuo­ logicznych (m.in. u Kinseya), ideę podobieństwa kobiet i mężczyzn . Różnica mię¬ dzy nimi wynika - zdaniem Wisłockiej - przede wszystkim z działania hormonów i jest szczególnie istotna w okresie dojrzewania. Mężczyźni (zwłaszcza młodzi) nie mogą kontrolować swoich zachowań seksualnych. Odpowiedzialność spoczywa na kobietach. N a w e t w sytuacjach tak drastycznych jak gwałt: 2 O g l ą d a j ą c s p r a w o z d a n i a f i l m o w e d o t y c z ą c e z b i o r o w y c h g w a ł t ó w zastanawiałam się, c z y w w i e l u w y p a d k a c h „ofiary" gwałtu i n d y w i d u a l n e g o l u b z b i o r o w e g o nie są tak samo w i n n e zaistniałej s y t u a c j i jak gwałciciele, a w o s t a t e c z n y m efekcie t y l k o b a r d z i e j p o k r z y w d z o n e ? M o ż e n a w e t s ł o w o „winna" w s t o s u n k u d o d z i e w c z y n y nie jest słuszne, raczej n a l e ż y się o n o r o d z i c o m i w y c h o w a w c o m ( W i s ł o c k a 1978, s. 4 1 ) . Autorka wiąże to ze zmianą obyczajów: Z a c z a s ó w n a s z y c h mam i b a b e k b y ł o nie d o p o m y ś l e n i a , ż e b y m ł o d a d z i e w c z y n a udawała się z p r z y g o d n i e p o z n a n y m m ę ż c z y z n ą na spacer, d o l o k a l u c z y w miejsce o d l u d n e . O s ł a w i o n e „ p r z y z w o i t k i " t a m t y c h c z a s ó w , wysyłane p r z e z r o d z i c ó w dla t o ­ w a r z y s t w a córki s p o t y k a j ą c e j się z m ł o d y m c z ł o w i e k i e m , miały z a p o b i e c n i e o c z e k i ¬ w a n y m agresjom f i z y c z n y m za s t r o n y m ę ż c z y z n y . D z i ś ś m i e j e m y się z tego. D z i e w c z ę t a c h o d z ą z mało z n a n y m i c h ł o p c a m i na w y c i e c z ­ k i , pozwalają się p o d r y w a ć na u l i c y n i e z n a n y m m ę ż c z y z n o m , z g a d z a j ą się na p ó j ś c i e z n i m i d o o b c e g o mieszkania c z y d o lasu. W y d a j e i m się, ż e są t o o b j a w y p o s t ę p u i n o w o c z e s n o ś c i , a nie k a r y g o d n e j l e k k o m y ś l n o ś c i . R o d z i c e , niestety, r ó w n i e ż nie zdają sobie c z ę s t o s p r a w y z n i e b e z p i e c z e ń s t w a t a k i e g o p o s t ę p o w a n i a i nie u p r z e d z a ¬ ją d z i e w c z ą t o g r o ż ą c y c h i m k o n s e k w e n c j a c h ( W i s ł o c k a 1978, s. 4 1 ) . W y n i k a to, jak wspominałam, z działania hormonów: C h ł o p a k nie ma wpływu na w y s o k o ś ć s w o j e g o napięcia seksualnego, ale d z i e w c z y n a p o w i n n a w i e d z i e ć , ż e każda sytuacja z w y ż e j w y m i e n i o n y c h staje się dla niego jawną p r o p o z y c j ą d o „gwałtu", i jeżeli nie chce b y ć z g w a ł c o n a , nie p o w i n n a dawać p o t e m u o k a z j i . [ . ] N i e s t e t y , g d y analizuje się d o k ł a d n i e s p r a w o z d a n i a s ą d o w e i p r a s o w e na t e n t e m a t , w p r z e w a ż a j ą c e j w i ę k s z o ś c i w y p a d k ó w s t w i e r d z a m y z g o d ę d z i e w c z y n y na p ó j ś c i e d o mieszkania, d o lasu c z y w o d l u d n e miejsce z p r z e d chwilą p o z n a n y m c h ł o p c e m " ( W i s ł o c k a 1978, s. 4 1 - 4 2 ) . 2 R ó w n i e ż Masters i Johnson, z których Wisłocka czerpie, dowodzą, że istnieją liczne p o d o b i e ń s t ­ wa między kobietami i mężczyznami, zob. Irvine 2005, s. 6 0 - 6 2 . 230 �Kulturowe konteksty naukowej wiedzy o seksualności I tylko popularyzacja tej wiedzy może być - zdaniem autorki - równie skutecz¬ na co przyzwoitki: S ą d z ę , że szeroka p o p u l a r y z a c j a w i e d z y o p r o c e s a c h f i z j o l o g i c z n y c h z a c h o d z ą c y c h w w i e k u m ł o d z i e ń c z y m w o r g a n i z m i e c h ł o p c ó w i d z i e w c z ą t p o w i n n a d a ć w efekcie ostrożniejsze korzystanie przez dziewczęta z wywalczonej z trudem równości w o b e c c h ł o p c ó w . [ . ] W d z i e d z i n i e seksu p o s t ę p i z r ó w n a n i e p r a w d z i e w c z ą t i c h ł o p c ó w wyprzedziły znacznie wiedzę o niewzruszonych prawach rządzących przemianami fizjologicznymi i p s y c h i c z n y m i w organizmie młodzieży i pozostawiły dziewczęta w jakimś sensie b e z b r o n n e , narażone na agresję seksualną ( W i s ł o c k a 1978, s. 4 2 ) . Autorka podkreśla też, że kobieta jest odpowiedzialna nie tylko za siebie, ale też za mężczyznę: C h ł o p c ó w natomiast p o n i e s i o n y c h napięciami seksualnymi, b a r d z o gwałtownymi w t y m w i e k u , zwykła l e k k o m y ś l n o ś ć d z i e w c z ą t naraża na k o m p r o m i t a c j ę , k a r y s ą d o w e i n i e ­ j e d n o k r o t n e w y k o l e j e n i e się z d r o g i p r a w i d ł o w e g o r o z w o j u już w latach m ł o d z i e ń ­ c z y c h ( W i s ł o c k a 1978, s. 4 2 ) . 3 Młode kobiety, idąc z mężczyzną w odludne miejsce, kierują się uczuciem: „u dziewcząt w t y m wieku (jak i przez całe życie) dominuje uczucie, podświadomy instynkt macierzyński". O w e uczucia i instynkt leżą u podłoża relacji z mężczyzna­ mi. Dziewczęta „wiją gniazdo" i opiekują się nimi (np. gotują i m ; Wisłocka doradza dietę bogatą w mięso, jeśli chcą, by mąż był sprawny seksualnie). Kobiety, będąc odpowiedzialne za siebie, mężczyznę i za rodzinę, mają „kobie¬ ce" metody kontroli mężczyzn. C i ostatni nie lubią k r y t y k i i np. nie lubią chodzić do dentysty - kobiety powinny swoje uwagi (np. dotyczące uprzykrzającego współży¬ cie seksualne fatalnego stanu uzębienia męża) przedstawić drogą okrężną, nie wprost. Kobieta kontroluje też życie seksualne i uczuciowe - „kobieta buduje miłość dla obojga" (Wisłocka 1978, s. 150), jej rolą jest hamowanie „zapędów partnera, nie p o ­ winna przejmować inicjatywy ponieważ to może zabić związek" (s. 151). Wisłocka (odwołująca się i do autorytetu nauki, i do tradycji) od razu odpowiada na ewentu¬ alną krytykę: T u z a k r z y k n i e c i e na m n i e z o b u r z e n i e m : - A g d z i e r ó w n o u p r a w n i e n i e ? W sferze płci nie ma i nie b ę d z i e n i g d y i d e n t y c z n o ś c i o d c z u w a n i a . Z z a s a d n i c z y m i r ó ż n i c a m i i o d m i e n n o ś c i ą p s y c h o s e k s u a l n ą m ę ż c z y z n y i k o b i e t y trzeba się p o g o d z i ć jak z fak¬ t e m , ż e m ę ż c z y z n a n i g d y nie b ę d z i e r o d z i ł d z i e c i . [ . . . ] N a s z e babcie twierdziły że „ m ę ż c z y z n a t o myśliwy a k o b i e t a - ptaszka, na k t ó r ą p o l u j e " . I m t r u d n i e j s z a d o upo¬ l o w a n i a c z y złowienia, t y m cenniejsza. N i e o d b i e r a j c i e , d z i e w c z ę t a , w a s z y m c h ł o p - 3 W a r t o zaznaczyć, że w kolejnych wydaniach Sztuki kochania f r a g m e n t y te nie zostały usunięte (np. G r a f - P u n k t 1995, W y d a w n i c t w o Jacek Santorski & C o 2002). 231 �Agnieszka Kościańska c o m p r z y j e m n o ś c i p o l o w a n i a na c e n n ą z d o b y c z . S p ó j r z c i e na n i e s ł y c h a n i e d u m n e i r o z r a d o w a n e m i n y panów, k t ó r z y na łamach gazet c z y p r z e d ekranem t e l e w i z y j n y m p o k a z u j ą z t r i u m f e m taaaką r y b ę z ł o w i o n ą w ł a s n o r ę c z n i e . A b s o l u t n e s z c z ę ś c i e m a l u ­ je się na i c h o b l i c z u . Sam złowił taką r y b ę , jaką n i e w i e l u m o ż e się p o c h w a l i ć ( W i ­ słocka 1978, s. 152). Kobiety mają więc siłę oddziaływania, ale jest to siła szczególna, można powie­ dzieć zakulisowa. I w tej książce, i w swych innych publikacjach Wisłocka bardzo krytycznie odnosi się do postulatów feminizmu liberalnego i konstruktywistycznego myślenia o płci . C z y jednak Sztuka kochania to książka, która wyłącznie utrwala stereotypy płciowe? O t ó ż nie. Wisłocka wyraźnie pisze, że kobieta ma prawo do przyjemności seksualnej i że to kobieta decyduje o t y m , czy chce mieć dziecko. Krytykuje pornografię za odhumanizowanie ciała kobiecego. Radzi, jak zabezpie­ czyć się przed niechcianą ciążą i jak osiągnąć przyjemność. Jednak metody przez nią proponowane - szczególnie jeśli chodzi o ostatnią z tych kwestii - opierają się w dużej mierze na stereotypach płciowych i owe stereotypy utrwalają. Te wyobra¬ żenia na temat kobiecości i męskości są wzmacniane przez autorytet nauki i wyra¬ żane w języku odwołującym się do hormonów. Jednocześnie ten sam język nauki służy do tego, by opisać techniki życia seksualnego i metody osiągania przez kobie¬ ty orgazmu w sposób odważny i zdecydowanie kobiety emancypujący. 4 Taka wizja kobiecości i męskości z jednej strony harmonizuje z wyobrażeniami na ten temat dominującymi w Polsce lat 70. X X w., z drugiej - jest z nimi sprzeczna. Jak piszą Mirosława Marody i Anna Giza Poleszczuk (2000), prasa popularna z tego okresu przedstawia kobiety jako dzielne ofiary a mężczyzn jako duże dzieci. Kobie­ ty dbają o mężów i pomagają im dla dobra rodziny Poświęcają się, pozwalają im wy¬ chodzić z inicjatywą, nawet jeśli to one były pomysłodawczyniami. Seksualność w tym okresie jest nieobecna, jeśli się pojawia - jest raczej zadaniem. T u Wisłocka za­ uważa problem. W latach 70. seksualność w dyskursie oficjalnym prawie nie istnie­ je. N i e ma edukacji; udaje się, że nie ma przestępstw seksualnych. W tej ostatniej kwestii Wisłocka nie staje jednak na wysokości zadania. Jak pokazują badania Piotra Perkowskiego (2009), mimo że obowiązujący w t y m okresie kodeks przewidywał kary za gwałt - wyroki były bardzo rzadkie. T u przychodzą na myśl cytowane po¬ wyżej fragmenty Sztuki kochania. N i e należy się dziwić, że milicjanci i sędziowie nie traktowali ofiar gwałtów poważnie, skoro postępowa lekarka obarczała je winą. 4 W książce Sztuka kochania. W dwadzieścia lat później (1988) Wisłocka poświęca dużo uwagi f e m i n i z ­ m o w i ( m . i n . obszernie k r y t y k u j e jedną z p i e r w s z y c h dostępnych po p o l s k u publikacji f e m i n i s t y c z ­ nych Nikt nie rodzi się kobietą p o d . r e d . Teresy H o ł ó w k i ) . Jej podejście d o b r z e streszcza następujący cytat: „Walka o prawa kobiet zaczęła się bardzo interesująco i stanowiła postęp po epoce »niewolnicy d o m o w e j « . Służyła szczęściu k o b i e t y i rodziny: Dalej nabierając z czasem rozpędu zaczyna służyć samej sobie i kończy się z b o c z e n i e m lesbijskim" (Wisłocka 1988, s. 30). 232 �Kulturowe konteksty naukowej wiedzy o seksualności Z kolei analiza prasy z końca lat 60., przeprowadzona przez Małgorzatę Szpakowską (2003, s. 73-82), pokazuje, że wiedza i edukacja w t y m zakresie były bardzo ogra¬ niczone, a wiele kobiet z powodu niewiedzy postrzegało współżycie jako torturę i grzech oraz panicznie bało się ciąży - Sztuka kochania mogła spowodować przełom w ich życiu . 5 W t y m sensie rola, jaką odegrała Sztuka kochania w wytwarzaniu dyskursu płci i seksualności, jest ambiwalentna - z jednej strony autorka bardzo dobrze diagnozu­ je problemy kobiet i częściowo dostarcza konkretnych narzędzi do rozwiązania tych problemów, z drugiej zaś - podobnie jak wiele innych prac naukowych doty¬ czących seksualności (zob. Fishman i M a m o 2001) - przyczynia się do utrwalania warunków kulturowych, które wytwarzają relacje władzy i przypisują określone role, a t y m samym owe problemy wywołują. Bibliografia Długołęcka A . 2008 Tworzenie intymnych związków, w: Kiedy kobieta kocha kobietę..., red. A . Długo­ łęcka i A. Engel-Bernatowicz, Warszawa, s. 115-160 Fishman J.R., Mamo L . 2001 What's is a disorder: a cultural analysis of medical and pharmaceutical constructions of male and female sexual dysfunction, W o m e n & Therapy", nr 1/2, s. 179-193 Foucault M . 1995 Historia seksualności, Warszawa Irvine J.M. 2005 Disorders of Desire. Sexuality Philadelphia and Qender in Modern American Sexology, Kaschak E., Tiefer L . (red.) 2001 A New View of Women's Sexual Problems, Binghamton, N e w York Laqueur T. 1986 2003 5 Orgasm, generation, and the politics of reproductive biology, Representations", nr 14, s. 1-41 Samotny seks. Kulturowa historia masturbacji, Kraków Szpakowska swoją analizę prasy uzupełnia odniesieniem d o społeczno-psychologicznych badań przeprowadzonych w t y m okresie przez Hannę Malewską. W n i o s k i Malewskiej są jednoznaczne: i m mniejsza wiedza, t y m gorsza jakość współżycia (zob. Szpakowska 2003, s. 75) 233 �Agnieszka Kościańska Marody M . , Giza-Poleszczuk A . 2000 Changing images of identity in Poland: from the self-sacrificing to the self-investing woman?, w: Reproducing Qender. Politics, Publics, and Everyday Life after Socialism, red. S. Gal, G. Kligman, Princeton M a r t i n E. 2007 Jajo i plemnik. Naukowy romans, w : Qender. Perspektywa antropologiczna, Kobiecość, męskość, seksualność, red. R.E. H r y c i u k , A . Kościańska, t. 1, Warsza­ wa, s. 33-49 Masters W . H . i Johnson V E . 1975 Niedobór seksualny człowieka, Warszawa Perkowski P. 2009 Przemoc seksualna wobec kobiet w świetle źródeł okresu Polski Ludowej, referat wygłoszony na konferencji Zapisy cierpienia, Warszawa, 15-16 kwietnia Szpakowska M . 2003 Chcieć i mieć. Samowiedza obyczajowa w Polsce czasu przemian, Warszawa Wisłocka M . 1978 Sztuka kochania, Warszawa 1988 2004 Sztuka kochania. W dwadzieścia lat później, Warszawa Seksualistka. Z Michaliną Wisłocką rozmawia Darek Zaborek, „Gazeta W y ¬ borcza", 20 września Zadrożyńska A. 1981 Etnologiczne problemy seksuologii. Symbolika płci w kulturach różnych ludów, w: Se¬ ksuologia kulturowa, red. K. Imieliński, Warszawa, s. 172-218 234 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bba0a943aa659daf0b11997348c2dc86.pdf a7a3de8b934ff13aa263fa5c7a6ed622 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5004 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource niemowlęta - żywienie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4641 Title A name given to the resource Nie słuchaj teściowej!czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.235-256 Creator An entity primarily responsible for making the resource Radkowska-Walkowicz, Magdalena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Magdalena Radkowska-Walkowicz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu W s z y s c y j e ś ć muszą. A l e to, jak i g d z i e j e d l i , albo co, zależy o d o b y c z a j ó w i o d h i s t o r i i . Te p r o b l e m y t o obszar n i e p r z e l i c z a l n y c h z r ó ż n i c o w a ń , i n w e n c j i , przepisów, s p r z ę ­ tów, z w y c z a j ó w , r y t u a ł ó w i s y m b o l i ( Z a d r o ż y ń s k a 2 0 0 4 , s. 2 3 7 ) . Już od dłuższego czasu antropologia przyzwyczaja nas d o myśli, że nic nie jest na­ turalne, oczywiste. A jeżeli nawet pewne fizyczne aspekty naszej egzystencji mogli­ byśmy za takie uznać, zaraz musimy je opisywać, interpretować, o nich zapominać, czyli poddawać działaniom kultury Szukamy jednak tych nieskażonych cywilizacją obszarów i często wydaje nam się, że znaleźliśmy gdy patrzymy na noworodka. Sfera kontaktu matki i dziecka często odnoszona jest d o natury Instynkt macie­ rzyński, mimo zapewnień Simone de Beauvoir (2003), a potem Elisabeth Badinter (1998), że jest czystym konstruktem kulturowym i nikt się z nim nie rodzi, cały czas jest pożądaną kategorią wyjaśniającą. Kobieta jest zapewniana - przede wszystkim przez kolorową prasę i liczne portale internetowe poświęcone rodzicielstwu - że natura podpowie jej, jak i z k i m zajść w ciążę, jak ją donosić, jak urodzić zdrowe dziecko, a na koniec, jak je wykarmić i wychować. Okazuje się jednak, że to nie na­ tura może nam pomóc, lecz sztab ekspertów: koleżanki, położne ze szkoły rodze­ nia, lekarze; wśród nich niekoniecznie ważne miejsce zajmują tradycyjne autorytety w tej dziedzinie: matki i babki. Kiedy więc zaszłam w ciążę, o przygotowaniu się d o niektórych aspektów ma¬ cierzyństwa w ogóle nie myślałam, miały przyjść same. Dobre rady powinny zrodzić się gdzieś między sercem a mózgiem i w odpowiednim momencie podpowiedzieć mi, jak się zachować. Jak się przekonałam, karmienie piersią nie jest jednak niczym naturalnym. Kiedy niemal zaraz po porodzie (tzw. nienaturalnym) przystawiłam dziecko d o piersi (a raczej kiedy ono zostało mi d o piersi przystawione), nie spo¬ dziewałam się, co mnie czeka. A czekało mnie kilka wyjątkowo trudnych tygodni, podczas których uczyliśmy się wspólnie tego, co umie natura, ale czego jakoś nie chciała nas nauczyć. Okazuje się, że bardzo wielu rodziców i ich dzieci ma podob¬ ny problem. Niektóre matki nie umieją dobrze przystawiać noworodków, czasem 235 �Magdalena Radkowska-Walkowicz to one nie umieją dobrze ssać. Najczęściej kobiety mówią o niewystarczającej iloś­ ci mleka, o nienajadaniu się dzieci i ich niedostatecznym przybieraniu na wadze, 0 bólu i krwawiących brodawkach. Kiedy zaczynają się problemy rzadko matki od razu podejmują decyzję, żeby zacząć karmić wyłącznie sztucznym mlekiem. Najczęściej kilka tygodni próbują, by albo rozpocząć swoją przygodę z karmieniem piersią, albo ostatecznie przejść na butelkę (czasem jest to świadoma decyzja, cza­ sem wynika z konieczności - podanie butelki zaburza laktację i zniechęca dziecko do ssania piersi) - wtedy wtłaczane są już w nową dla siebie kategorię: matek butelkowych; czytają inne artykuły w gazetach o żywieniu niemowląt, wchodzą na inne fora internetowe, z innymi problemami się borykają. Źródła Podstawą tego artykułu są przede wszystkim moje roczne obserwacje forów inter­ netowych, na których wypowiadają się rodzice, głównie matki , zwłaszcza portalu Gazeta.pl skupionych w kategorii Dziecko: Karmienie piersią (dalej: KP), Karmienie bu­ telką (dalej: K B ) - oba fora z udziałem eksperta, Karmienie piersią powyżej roku (wcześ­ niej: Długie karmienie piersią), Niemowlę, Jedzenie, oraz portalu Laktacja.pl. Poza forami znajdowałam w Internecie wiele innych źródeł, wśród których wymienić trzeba przede wszystkim blogi: cycusialka.bloog.pl oraz butelkowyyblox.pl. Ponadto szu¬ kałam informacji w tzw. prasie parentingowej oraz w książkach poradnikowych 1 1 ulotkach skierowanych do młodych rodziców. Dodatkowo zebrałam 40 ankiet, z otwartymi pytaniami odnoszącymi się przede wszystkim do kwestii pozyskiwania informacji na temat karmienia niemowląt, roli matek i teściowych w żywieniu dzieci, motywacji w wyborze sposobu podawania pokarmów oraz przeszkód z t y m związanych. Równorzędnym źródłem są dla mnie nieformalne rozmowy które przeprowadziłam ze znajomymi młodymi matkami, oraz moje własne doświad¬ czenia. Włączam je bez skrupułów do materiału badawczego, idąc za przykładem chociażby Judith O k l e y (1996 i 1992 [red.]), która przekonująco dowiodła, że wątki autobiograficzne mogą być pełnoprawnym źródłem poznania etnograficznego, poznania z zasady subiektywnego. Większość kobiet, które odpowiadały na moje pytania (te zawarte w ankiecie i te postawione mniej lub bardziej wprost podczas różnych rozmów), ma wyższe wy¬ kształcenie i mieszka w dużych miastach. Ich macierzyństwo można nazwać macie- 1 Zabrakło t u głosów mężczyzn, ale jeśli c h o d z i o kwestie karmienia niemowląt, zwłaszcza kar­ mienia piersią, cały czas jest t o sfera bardzo silnie sfeminizowana. O j c i e c dziecka jawi się jako wspie¬ rający dany sposób karmienia lub nie, bardzo rzadko pełnoprawny d e c y d e n t . N a forach poświęco¬ nych k a r m i e n i u piersią można przeczytać, że ojciec - c z ę s t o t e n d e f i n i o w a n y niekoniecznie w p r o s t jako z b y t przywiązany do swojej m a t k i , która w oczach w i e l u uczestniczek f o r u m jawi się jako naj¬ większy p r z e c i w n i k karmienia piersią - namawia do podania butelki, ale kobieta, wspierana przez inne f o r u m o w i c z k i , się nie poddaje. 236 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu rzyństwem świadomym, popartym dużą wiedzą zdobywaną, jak w moim przypad­ ku, za pośrednictwem Internetu i prasy Wiele z nich czuje się po pewnym czasie swoistymi ekspertkami w tej dziedzinie, nie ufają radom starszych i lekarzy Internet dla bohaterek mojej pracy jest podstawowym środkiem zdobywania informacji na temat opieki nad dzieckiem. Bardzo ważną kwestią jest metodologiczny i etyczny wymiar korzystania z fo­ rów internetowych, bez zgody wszystkich uczestników danego forum. Wydaje się ona w praktyce trudna do osiągnięcia. Można się również zastanawiać, czy informa­ cja, że dane forum jest niejako monitorowane przez antropolożkę, nie wpłynie na przebieg rozmowy, a t y m samym nie spowoduje, że to, co dla badań istotne i zwią¬ zane ze specyfiką tej formy wypowiedzi, nie zostanie jakoś zniwelowane. M a m tu na myśli pewną, charakterystyczną i niebezwarunkową, spontaniczność wypowiedzi internetowej oraz jej quasi-szczerość. Ta ostatnia jest wynikiem napięcia między dwoma przeciwstawnymi czynnikami związanymi przede wszystkim z anonimo¬ wością wypowiedzi internetowej: szczerością a możliwością, świadomego lub nie, kreowania własnej osoby wyraźniejszego (innego) odgrywania roli, niż t o się dzieje w rzeczywistości (nie wchodzę t u w dyskusję, czy w ogóle można wyjść poza swoją rolę, czy p o d maską kryje się jakaś prawdziwa twarz). Ponieważ jednak fora, z których korzystałam, są otwarte, publiczne, bez zastrze¬ żenia prywatności, przyjęłam zgodę domyślną na wykorzystanie zawartych w nich treści. Osoby wypowiadające się na nich są w pełni świadome, że każdy może prze­ czytać ich słowa, jest t o nawet pożądane. Uznałam też, że skoro bez problemu czytelnik może dotrzeć do źródła cytatu, a co za t y m idzie, poznać nick danej oso¬ by nie ma potrzeby go ukrywać. N a wypowiedzi internetowe można też spojrzeć z innej strony i potraktować je jako teksty autorskie - wówczas podanie źródła wydaje się oczywiste. Kwestia wykorzystywania i cytowania źródeł internetowych pozostaje jednak otwarta - czy znajdziemy inne sposoby podejścia d o tego rodza¬ ju tekstów, czy pozostanie nam traktowanie ich jak podsłuchanych na podwórku prywatnych dyskusji lub publicznych, przemyślanych wystąpień? W t y m miejscu chciałam jedynie zasygnalizować pytania natury metodologicznej i etycznej. Należy również zdawać sobie sprawę z tego, że Internet jest doskonałym polem działań marketingowych i PR-owskich. D o wypowiedzi na forum trzeba więc p o d cho-dzić z dużą ostrożnością, gdyż wiele z nich może być zamawiana przez firmy, w ten sposób chcące zwiększyć sprzedaż swojego produktu. Sfera karmienia nie¬ mowląt niewątpliwie jest podatna na tego t y p u działania. Wielość źródeł, z których korzystałam, a także intensywna obserwacja opisywanych forów pozwalają mi do¬ strzec pewną spójność przekazu, uznaję więc, że nie ma potrzeby weryfikować (co zresztą byłoby niemożliwe) każdej wypowiedzi internetowej. Wspomniałam o anonimowości forum, ale chciałabym zastrzec, że nie należy przyjmować bezkrytycznie opinii, że jest t o czynnik o największym znaczeniu w kształtowaniu wypowiedzi internetowej. Wprawdzie z reguły nie znamy imion 237 �Magdalena Radkowska-Walkowicz i nazwisk uczestników forów (i nie interesują nas one), nie wiemy jaka twarz, a także jaka pozycja społeczna czy też kapitał kulturowy kryją się za danym nickiem, cza­ sem możemy także (choć bardzo rzadko w przypadku takich tematów jak opieka nad dzieckiem) nie znać płci użytkownika, to wydaje mi się, że nie możemy mówić 0 pełnej anonimowości. I nie chodzi o to, że IP komputera pozwala dotrzeć do jego właściciela, że ktoś zdradzi przy okazji, gdzie mieszka lub czym się zajmuje, nie chodzi o zabawę w detektywa. Na wielu forach, także na tych, które obserwowałam, postacie kryjące się za pseudonimami zyskują nowy sposób istnienia, pewien inter­ netowy byt. Stają się rozpoznawalne i zaczynają z pozostałymi uczestnikami wal­ czyć o pozycję, prowadzić społeczne gry itp., oczywiście reguły i sposoby zacho­ wania są nadal odmiennie niż w tzw. realu. Forumowicze bardziej aktywni i wyrazi¬ ści w swoich poglądach są przywoływani w różnych wątkach, często są obecni 1 wspominani na różnych podforach w ramach jednego działu (np. Dziecko) . Tak że w przypadku tematu karmienia niemowląt mamy do czynienia z osobami znanymi, których wypowiedzi często są komentowane, a ich nicki przywoływane. Najczęściej tak jest z osobami mocno propagującymi karmienie piersią lub takimi, według których panuje laktacyjny terror, a oba sposoby karmienia są równie dobre. Ekspertki i mamy Można też mówić o osobowościach, które stają się dla innych ekspertami w danej dziedzinie (np. kaeira na eksperckim forum Karmienie piersią, fizula na Karmieniu pier­ sią powyżej roku czy babcia47 na Jedzeniu). Granica między petentką a ekspertką jest cienka, zwłaszcza jeśli chodzi o poradnictwo laktacyjne. Wiele dziewczyn, które przeszły często trudną drogę początkującej karmicielki, przyswoiło sobie podsta¬ wową wiedzę z zakresu karmienia piersią i chce podzielić się swoimi doświadczenia¬ mi i wiedzą. Niektóre niewątpliwie mają poczucie misji, udzielają porad na różnych forach, czują się w obowiązku propagować taki sposób karmienia, co nieraz wiąże się z rozpoczęciem długiej dyskusji z tzw. mamami butelkowymi. Taka rola okazuje się szczególnie atrakcyjna na forum Karmienie piersią, które ma już swojego oficjal¬ nego eksperta. Monika Staszewska, położna, doradca laktacyjny, współpracująca z magazynem „Dziecko", uważana jest przez uczestniczki forum za osobę wyjąt¬ kową, ze względu zarówno na wiedzę specjalistyczną, jak i na podejście d o potrze¬ bujących (Tu pogotowie laktacyjne... 2008). Z chęcią w jej kompetencję wchodzą matki, niemal prześcigając się, która pierwsza poradzi potrzebującej, „nowej" we wspólnocie karmicielek, choć cały czas podkreślają wyższość zawodowej położnej. Na forum KP osoby wchodzące w rolę ekspertek to często osoby o wykształceniu medycznym, lub takich zainteresowaniach, odwołujące się do zagranicznych, spe¬ cjalistycznych artykułów dotyczących karmienia piersią. Podczas gdy Monika Sta¬ szewska powołuje się przede wszystkim na swoje doświadczenie, nowe ekspertki legitymizacji swojej wiedzy poszukują także w naukowych obszarach, w t y m d o k u ­ mentach takich organizacji jak W H O . Dzięki innym matkom Monika Staszewska 238 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu coraz częściej w odpowiedzi na pytanie może napisać jedynie: „Po t y m co napisała niezawodna M a d _ d i e nie mam już niczego d o dodania. Mogę tylko pozdrowić obie Panie serdecznie i to właśnie niniejszym czynię :))" ; „To ja już tylko pozdrawiam :) bo Niezawodna Inkwizycja Laktacyjna już Pani napisała, kiedy odciąganie jest po¬ trzebne i kiedy mleka może być mniej niż dziecko potrzebuje, i że w związku z t y m , osoby które Pani doradzały, były w błędzie" (forum K P ) . 2 Łatwość, z jaką matki wchodzą w rolę ekspertek, wiąże się też ze specyfiką wie¬ dzy laktacyjnej. Po pierwsze, zasadniczą rolę odgrywa tu doświadczenie - powo¬ dzenie w karmieniu piersią dziecka dla wielu jest wystarczającym powodem, by udzielać rad innym. Po drugie, forumową wiedzę można sprowadzić do kilku zasad (co nie znaczy, że wiedza laktacyjna do nich się ogranicza i jest wiedzą niewymagającą przeszkolenia): karmić jak najwięcej, na żądanie dziecka lub matki, na początku i w czasie skoków rozwojowych nawet cały czas; jeśli się jest zmęczoną — położyć się z dzieckiem i pozwolić mu ssać, ile ono chce; nie używać butelek ze smoczkiem i smoczków uspokajaczy ; kiedy bolą piersi, udać się d o poradni laktacyjnej, gdzie konsultantka skoryguje sposób przystawiania; do szóstego miesiąca życia nie dopajać ani nie dokarmiać dziecka, chyba że za mało przybiera na wadze - przy czym podanie tzw. mieszanki, czyli mleka modyfikowanego, uznawane jest za ostate¬ czność. I przede wszystkim: nie słuchać rad mam ani teściowych, które swoje dzieci wychowywały w zupełnie innym reżimie karmieniowym. 3 Ta ostatnia kwestia podejmowana jest przez użytkowniczki forum bardzo często. Nasze matki i teściowe najczęściej karmiły piersią bardzo krótko lub wcale. Po woj¬ nie zapanowała swego rodzaju moda na karmienie sztucznymi mieszankami, zaleca¬ no jak najszybsze odstawienie dziecka od piersi i ścisłe trzymanie się harmonogra¬ mu karmień (co trzy godziny bez brania pod uwagę potrzeby dziecka — dziś promuje się tzw. karmienie na żądanie). To zjawisko zanotowano także w Europie Zachod­ niej i Stanach Zjednoczonych. Jak zauważa Linda M . Blum, od lat 40. d o 70. syste¬ matycznie spadała liczba kobiet karmiących piersią, mimo że wiele matek pozosta¬ wało w domu (1993, s. 296). Wydaje się, że zmiany na rynku pracy i wejście na niego kobiet niekoniecznie są najważniejszym czynnikiem wpływającym na zmniejszenie liczby osób karmionych piersią. N i e do końca mogę zgodzić się z Małgorzatą Szpakowską, która pisze: „Jednym ze sposobów związania matki z d o m e m jest obowią¬ zująca dziś doktryna, że dziecko powinno być karmione piersią, na żądanie i jak naj­ dłużej. To zaś praktycznie eliminuje matkę z rynku pracy" (Szpakowska 2000, s. 25). 2 Pozostawiam oryginalną pisownię i interpunkcję w s z y s t k i c h c y t a t ó w z forów. 3 Pytanie: „czy smoczek jest w u ż y c i u ? " (charakterystyczny dla f o r u m K P język wyznaczany przez Monikę Staszewską) pojawia się niemal zawsze na początku o d p o w i e d z i na prośbę o radę m a t k i ma­ jącej p r o b l e m y z k a r m i e n i e m dziecka. W p o r a d n i laktacyjnej, z której korzystaliśmy także niemal na początku w i z y t y konsultantka opowiedziała nam k u przestrodze historię o mamie, która raz podała smoczek i już zaczęły się p r o b l e m y ze ssaniem. Promocja laktacyjna jasno definiuje swoich wrogów. O p r ó c z mleka modyfikowanego są t o właśnie s m o c z k i (i ich p r o d u c e n c i ) . 239 �Magdalena Radkowska-Walkowicz Oczywiście, często argumentem na rzecz szybkiego zakończenia karmienia piersią jest właśnie chęć powrotu do pracy jest ono bowiem postrzegane jako ograniczenie w pracy zawodowej. Jak jednak przekonują aktywistki laktacyjne, karmienie piersią nie jest przeszkodą. Po czterech miesiącach urlopu macierzyńskiego dziecko nie potrzebuje już tak częstego ssania, a matka z powodzeniem może zostawiać odciągnięty pokarm, który podaje się nie przez butelkę ze smoczkiem zaburzającą odruch ssania, lecz np. specjalny kubek. Pójście do pracy może być zaś d o b r y m pretekstem, by uwolnić się od obowiązków laktacyjnych, jeśli matka nie jest z nich zadowolona. Praca zawodowa więc może być i w t y m kontekście postrzegana jako emancypująca. W a r t o jednak zwrócić uwagę, że to kobiety właśnie aktywne zawo¬ dowo, z wyższym wykształceniem decydują się częściej na dłuższy niż przeciętny okres karmienia piersią, a matki pozostające na urlopach wychowawczych lub niepracujące, zwłaszcza te z niższym wykształceniem i uboższe, karmią butelką . 4 Kontrola Dlaczego w drugiej połowie X X w . kobiety przestały podawać dzieciom swój po¬ karm i ten model żywienia niemowląt nadal jest powszechny, mimo bardzo aktyw¬ nych kampanii na rzecz karmienia piersią, podejmowanych w wielu krajach na całym świecie ? Jest wiele czynników, które na to wpłynęły (por. np. Smyth 2008, Blum 1993). N i e można zapomnieć o ekonomiczno-marketingowym, czyli działalności firm produkujących mleko zastępcze, działalności przynoszącej ogromne zyski. Ważnym czynnikiem - choć nie przeceniałabym go - mogą też być przemiany oby¬ czajowe, emancypacja kobiet (postulowana i rzeczywista), poszukiwanie przez nie spełnienia poza relacją matka - dziecko i przejęcie przez mężczyzn części obo¬ wiązków d o m o w y c h - karmić butelką nie musi matka, co uznawane jest za zaletę tego sposobu karmienia. Jednym z najważniejszych czynników jest jednak, moim zdaniem, zmiana w podejściu do ciała, widoczna w kilku aspektach. W X X w. mamy do czynienia z silną medykalizacją, wpływającą na stosunek do ciąży, porodu i opie¬ ki nad dzieckiem. Sfery kiedyś należące przede wszystkim d o kobiet i ich wiedzy, od X V I I w. systematycznie są przejmowane przez lekarzy i skomplikowane narzę­ dzia (także intelektualne) (por. Sarnecka-Drużycka 2003, Davis-Floyd, D u m i t 1998). Rozwój biomedycyny spowodował spadek zaufania d o intuicji i odczuć d o 5 6 4 Ten wniosek wysnuwam na podstawie swoich obserwacji, nie jest p o p a r t y żadnymi w i a r y g o d n y ­ m i badaniami. Potwierdzenie na materiale amerykańskim por. Blum 1993, która pisze o dużej przewa¬ dze liczebnej kobiet z wyższym wykształceniem i białych wśród karmiących piersią. N a temat związku między k a r m i e n i e m piersią a polityką zatrudnienia por. G a l t r y 2 0 0 0 . Związek między wykształce¬ niem a p o z i o m e m w i e d z y d o t y c z ą c y m karmienia piersią z a n o t o w a l i C i e r p k a i i n . 2007. 5 O k a r m i e n i u piersią w czasach d a w n y c h por. np. Flandrin 1998, s. 2 4 0 - 2 5 2 , Z o ł ą d ź - S t r z e l c z y k 2002, s. 108-125. 6 N a uwagę zasługuje zwłaszcza działalność międzynarodowej organizacji L a L e c h e League, por. Bobel 2000. 240 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu tyczących własnej cielesności i jednoczesny wzrost zaufania d o technik medycz¬ nych. M a t o bezpośredni wpływ na stosunek d o karmienia piersią. Emily M a r t i n łączy t o z ogólną tendencją do powierzania kwestii związanych z macierzyństwem, zwłaszcza ciąży i porodu, technice; z redukowaniem kobiecych doświadczeń d o języka pracy i produkcji (Martin 1987, s. 146). Kiedy wzrasta potrzeba zewnętrznej kontroli nad ciałem, a własna cielesność jawi się jako obszar chaotyczny, czekający na uwięzienie w ramach statystyk, liczb, wyników badań itp., karmienie piersią koja¬ rzy się z czymś niebezpiecznym, nienowoczesnym. C z ę s t o podkreślają t o same matki, które jako główną zaletę karmienia butelką wymieniają to, że widzą, ile dziec¬ ko zjada, czyli możliwość regulowania ilości podawanego pokarmu i pewność, że niemowlę się najada. Tzw. matki piersiowe mogą rekompensować ten brak obiektyw¬ nych miar takimi zabiegami jak: skrupulatne zapisywanie godziny karmień i czasu karmienia, ilości i jakości kupek dziecka. Innym rodzajem zakotwiczenia w retoryce liczb jest częste, czasem nawet obsesyjne, ważenie noworodka; niekiedy położne zalecają ważenie przed jedzeniem i po nim, by sprawdzić, ile dziecko zjadło (jest to jedna z praktyk krytykowanych przez konsultantki laktacyjne); jako zupełnie niemiarodajne, choć częste, uważa się sprawdzanie ilości pokarmu w piersiach przez odciągnięcie go laktatorem (niemiarodajne m.in. dlatego, że dziecko ssie znacznie wydajniej niż laktator). Mleko modyfikowane jest p o d stałym nadzorem odpowiednich instytucji i każ¬ dy może przeczytać jego skład na opakowaniu. Mleko matki to niewiadoma; nie ma certyfikatu ani pieczątki. Jednym z często pojawiających się przeświadczeń, z któ¬ r y m walczą specjaliści od laktacji, jest to, że może być za chude, czyli nie w pełni wartościowe, a - jak twierdzą - w rzeczywistości dostosowuje się do potrzeb dziecka. N i e traci także swoich właściwości z czasem, tylko zmienia swój skład w zależności od wieku dziecka - jedno z popularniejszych przeświadczeń głosi, że po sześciu, dziewięciu miesiącach lub po roku pokarm jest już bezwartościowy i dziecko, ssąc, jedynie zaspokaja potrzebę kontaktu z matką. Związane jest t o z kolejną opinią, z którą walczy „laktacyjna inkwizycja" (określenie z forum K P ) : że kobiecie może skończyć się pokarm. Tak po prostu, z dnia na dzień, jakby piersi były raz napełnio¬ nym magazynem - może dlatego według potocznej wiedzy kobiety z małymi pier¬ siami rzekomo mogą mieć problem wykarmieniem swojego dziecka . 7 Tam więc, gdzie otwiera się przestrzeń na specyficzne kobiece doświadczenie ciała, tam pojawia się niepokój, który musi zostać złagodzony dzięki zewnętrznym miarom. Niemniej, jak podkreślają niektóre badaczki (por. Blum 1993, Wall 2001), karmienie piersią może mieć moc wyzwalającą dla kobiecej cielesności, zdominowa- 7 Eksperci o d laktacji c z ę s t o powtarzają, że „mleko t w o r z y się w głowie m a t k i " , powstaje, k i e d y dziecko zaczyna ssać. Pokarm będzie dopóty, dopóki dziecko będzie wyrażało na niego c h ę ć , pozo¬ staje cały czas pełnowartościowy, co nie znaczy, że d z i e c k u nie p o w i n n o się p o ukończeniu szóstego miesiącu życia wprowadzać i n n y c h pokarmów. 241 �Magdalena Radkowska-Walkowicz nej przez męską biomedycynę, na którą składa się także działalność firm produkują¬ cych mleko modyfikowane. Jest więc obszarem, na którym może dojść do buntu prze¬ ciwko zewnętrznym czynnikom ograniczającym wewnętrzną siłę kobiet, ich intuicję, a także poczucie kobiecej wspólnotowości opartej na niedostępnym mężczyznom doświadczeniu. Jak zauważa Anna Zdrojewska-Zywiecka, w Polsce praktycznie ta argumentacja nie występuje: „Mało obecny jest także wątek samowystarczalności, która mogłaby stanowić o kobiecej sile. C h o ć aspekt ten ma duży potencjał eman­ cypacyjny jest w polskim dyskursie laktacyjnym niewyeksploatowany" (Zdrojewska-Zywiecka, w druku). Drugą stroną tego wyzwolenia cielesności jest poczucie zniewolenia przez obo¬ wiązek karmienia piersią. Anna Zdrojewska-Zywiecka przeciwstawia samowystar¬ czalności, w której tkwi potencjał emancypacyjny, element poświęcenia, nadobecny, jak twierdzi, w polskim dyskursie laktacyjnym. Polka karmiąca piersią t o najczęściej matka Polka, poświęcająca się dla swojego dziecka . Jest t o jej obowiązek, a nie wybór: 8 k o b i e t y otrzymują przekaz zawierający wezwanie d o poświęcenia. Samowystarczalność, k t ó r a m o ż e m i e ć c h a r a k t e r p r z y d a j ą c y k o b i e c i e i m a c i e r z y ń s t w u siłę, została z a m i e ­ niona na niezbędność i niezastąpioność, c o niewątpliwie wiąże się z p e w n y m p r z y m u s e m , l e c z r ó w n i e ż z o d e b r a n i e m t e j ż e siły w r a z z z a n e g o w a n i e m prawa k o b i e t y d o podję¬ cia a u t o n o m i c z n e j d e c y z j i ( Z d r o j e w s k a - Z y w i e c k a , w d r u k u ) . Poświęcenie dotyczy jednak przede wszystkim początków karmienia, kiedy dla wielu kobiet jest t o naprawdę duży problem. Dziewczyny piszące na forum KP jeśli poradziły sobie z kłopotami z karmieniem w pierwszych tygodniach życia dziecka, często postrzegają to w kategoriach sukcesu i podkreślają przyjemność, którą daje im ten rodzaj kontaktu z dzieckiem, oraz wygodę: jakie t o w s p a n i a l e — j a k i t o c u d . D l a m n i e k a r m i e n i e piersia jest w r e c z m e t a f i z y c z n y m p r z e z y c i e m , n i e raz p o l e c i a l y m i j u z l z y w z r u s z e n i a . I teraz k i e d y synek r o b i sie coraz starszy k i e d y o d r y w a sie o d p i e r s i zeby u s m i e c h n a c sie d o mnie, k i e d y smyra m n i e r a c z k a m i p o p l e c a c h i p o p i e r s i a c h — w i e m ze n i e z a m i e n i l a b y m t e g o na b u t e l k e za zadne s k a r b y i j e s t e m szczesliwa ze m o g e g o k a r m i c " (aga8382, f o r u m K P ) T o jest c u d n a t u r y c u d m a c i e r z y ń s t w a i MEGA u c z u c i e ! t e g o n i e da się o p i s a ć b o t o i s t o t n i e trzeba p o c z u ć . . . Ś w i a d o m o ś ć , ż e jest się tą najważniejszą o s o b ą w ż y c i u dziecka, p o m i j a j ą c j u z w y g o d ę b o t o t a k ż e inna w i e l k a w a r t o ś ć dla z m ę c z o n e j mamy, t o słuchajcie f a k t u tego nie da się u b r a ć w słowa . 8 A z y l , b e z p i e c z e ń s t w o jakie d z i e c k o „Czuję się spełnioną matką ale także i żoną : ) . I jestem osobą zadbaną i szczupłą — co dla nie­ których jest nie d o pogodzenia z k a r m i e n i e m piersią i s t e r e o t y p e m karmiącej M a t k i Polki" — pisze jedna z d z i e w c z y n w o d p o w i e d z i na moją prośbę o podanie i n n y c h ciekawych faktów nt. p r z y g o d y z k a r m i e n i e m . Tak że t e n m o d e l nie musi b y ć postrzegany jako przesadne poświęcanie się. 242 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu czuje w r a m i o n a c h b ę d ą c p r z y p i e r s i i p o c z u c i e bliskości, t o są r z e c z y b e z c e n n e i w i d a ć je p r z e c i e ż na t w a r z y maluszka — dla m n i e w p r o s t c u d o w n e i j u z n i e p o w t a ¬ rzalne! (aquina, f o r u m K P ) . Ciało może być źródłem przyjemności podczas karmienia, ale też bólu, i t o nie tylko fizycznego. Kiedy pisałam o poczuciu zniewolenia, miałam na myśli także znie¬ wolenie cielesne. Za minus karmienia piersią kobiety często uważają fizyczne przy¬ wiązanie d o dziecka, wręcz konieczność oddawania kawałka swojego ciała komuś innemu, czują, że ich ciało zostaje oddane na usługi innej istocie: „uwiązanie, brak kontroli nad ciałem (rosnące piersi), chwile zwątpienia, np. poczucie, że moje ciało nie należy już d o mnie, ból" — pisze jedna z moich rozmówczyń. Mleko t o kolejna substancja, która wydobywa się z naszego ciała bez naszej woli, przekraczając gra¬ nicę między t y m , co powinno być schowane, a t y m , co można ukazać innym. Kiedy niektórym kobietom karmienie piersią pozwala odkryć, że nie tylko mają ciało, ale również ciałem są i dzięki temu mogą poczuć szczególną więź z dzieckiem, co daje im niemal metafizyczną przyjemność, jak same piszą, inne czują się do ciała sprowa¬ dzone, zredukowane d o roli „saturatora", a wyzwoleniem jest odstawienie dziecka od piersi: p r z e z 8 t y g mialam c h o l e r n e d y l e m a t y az w k o n c u z d j e l a m k l a p k i z o c z u w y p i l a m s z k lanke z i m n e j w o d y I z u s m i e c h e m na t w a r z y z r o b i l a m mieszanke w b u t l i . O d t e g o d n i a s k o n c z y l sie h o r r o r m o j i m o j e j c o r k i I w s z y s c y z y l i d l u g o I szczesliwie. [ . . . ] w i e l k i e b o l a c e p i e r s i c o raz z g o r a c z k a 4 0 st — cieknace I tryskajace m l e k o p o w s z y s t k i m w o k o l , u l u b i o n e z a c i e k i na k o s z u l k a c h — w i e c z n i e w y p r y s z c z o n e d z i e c k o b o z j a d l a m cos nie tak — w i e c z n i e b o l a c y b r z u s z e k b o z j a d l a m cos nie tak — d i e t o w e w y r z e c z e n i a — r e z y g n a c j a z p r z y j e m n y c h n a l o g o w — w i e c z n i e n e z a d o w o l o n e d z i e c k o — czeste p o b u d k i — n i e z r e c z n e sytuacje I o g r a n i c z e n i a w k a r m i e n i u g d z i e k o l w i e k — b r a k kon¬ t r o l i n a d t y m ile z j a d l o d z i e c k o — placz z g l o d u c z y p r z e j e d z e n i a ? — b r a k m o z l i w o s c i w p r o w a d z e n i a r e g u l a r n o s c i — m a t k a na s m y c z y b r a k m o z l i w o s c i e w a k u a c j i ( m a m m a jasia, f o r u m Niemowlę). Może dochodzić d o całkowitego zawłaszczenia ciała kobiety, nie tyle przez dziecko, ile przez personel medyczny. Pozwolę sobie przytoczyć dłuższy fragment wypowiedzi jednej z mam butelkowych: w szpitalu j u z pierwszej d o b y p o p o r o d z i e ( p o r o d przez cc) polozne p r z y n i o s l y m i m a u t k a lecz n i e p o z w o l o n o m i p o p r o s t u nacieszyc sie d z i e c k i e m , p o p a t r z e c na nia, przytulic, zobaczyc jak wyglada. stala nade m n a p o l o z n a - g e s t a p o w i e c i w k o l k o slyszalam p o w t a r z a n e j a k m a n t r e : p r z y s t a w i a c p r z y s t a w i a c , j a k t o p a n i n i e c h c e ? ? ! c o z n a c z y n i e chce? n i e m o z e ? ? c o z Pani za matka? jaka b l o k a d a ? c o t o za fanaberie? c z y Pani w i e c o r o b i ? szkoda d z i e c k a ! ! chce ja Pani z m a r n o w a c ? K s i e z n i c z k a sie z n a l a z l a ! ! ! Ja j u z w c i a z y w i e d z i a l a m , ze n i e b e d e k a r m i c małej piersia z k i l k u p o w o d o w . [ . ] Poranne w i z y t y p a n i d o k t o r ( k t o r a de f a c t o na m o j e p y t a n i e i l e z t r o j k i 243 �Magdalena Radkowska-Walkowicz s w o i c h d z i e c i w y k a r m i l a piersia, o d p o w i e d z i a l szczerze, ze j e d n o . . . ) b y l y k o s z m a ­ r e m . . . P i e l e g n i a r k i , p o l o z n e , lekarz, stazysci, p o p r o s t u w s z y s c y p a t r z y l i jak placze i w s z y s c y p r z y s l u c h i w a l i sie b e z szemrania t e m u , co p o d m o i m adresem p a d a l o z u s t pani d o k t o r . D o w i e d z i a l a m sie, ze p o m i m o s w o j e g o w i e k u j e s t e m n i e d o j r z a l a , g l u - pia, ze j e s t e m c h o r a p s y c h i c z n i e i t d . cie. widocznie poczula wyzwanie. p s y c h i c z n i e j u z jej sie u d a l o . W k o n c u p o s t a n o w i l a zajac sie mna o s o b i s t z n f i z y c z n i e z m u s i c d o k a r m i e n i a piersia, b o Przyszla d o m n i e p o o b c h o d z i e , zaczela w y p y t y w a c o m o j a sytuacje osobista, p o w o d y dla k t o r y c h mam d e p r e s j e ! ! ! ! [ . . . ] zdarla ze m n i e gore o d pizamy, w y j e l a p i e r s i z b i u s t o n o s z a . a p o t e m zaczela m i w y g r z e b y w a c . ( i n a c z e j nie jestem w s t a n i e tego nazwac) b r o d a w k i . razajacy b o l . ciagnela za nie p o w o d u j a c p r z e - o c z y w i s c i e jej z a b i e g i nie z d a l y sie na n i c . z p i e r s i nie w y c i e k l a ani jedna k r o p e l k a , a b r o d a w k i b y l y dalej s c h o w a n e . nastepnie doszla d o w n i o s k u , ze najlepiej w y j m i e m i je dziecko, k t o r e jak sie p r z y s s i e t o na p e w n o sobie p o r a d z i . kazala m i w z i a c m a l u t k a na rece i p r z y s t a w i c d o tej j e d n e j , w jej m n i e m a n i u r o k u j a c e j n a d z i e j e p i e r s i . M a l u t k a o d s z u k a l a piers, w i d z i a l a m jak c h e t n i e ja lapie, ale nie miala za c o . . . zaczela strasznie plakac i d e n e r w o w a c się. ja r a z e m z n i a . . . p o g r y z l a m i n i e ­ s a m o w i c i e piers, z k t o r e j zaczela saczyc sie k r e w . . . w k o n c u p o k i l k u n a s t u m i n u t a c h p a n i d o k t o r z r e z y g n o w a l a ze s w o i c h z a b i e g o w ( k e t i 3 , f o r u m K B ) . Ciało kobiety jak w przypadku ciąży okazuje się dobrem publicznym, otwartym na publiczne komentarze (por. Stearns 1999, s. 308). Cielesne ograniczenie podczas karmienia piersią wiąże się też dla niektórych dziewczyn z koniecznością utrzymania restrykcyjnej diety - choć, jak twierdzą konsultantki laktacyjne, w bardzo wielu przypadkach dieta zalecana jest matce na wyrost. Kobieta jest przyzwyczajona, że kultura współczesna często każe jej pod¬ dawać się dietetycznym reżimom, przystaje więc i na ten związany z okresem laktacyjnym. Jeżeli dziecko jest zdrowe, nie ma żadnej potrzeby zmieniania swoich przy­ zwyczajeń żywieniowych - mówią specjaliści. Niemniej powszechność alergii wśród dzieci powoduje, że wiele karmiących ogranicza swój jadłospis, często np. do produk¬ tów bezmlecznych. Jako nieprzyjemne ograniczenie wymieniane jest też zalecenie niepicia alkoholu. Terror laktacyjny Karmienie piersią może więc być postrzegane jako zarówno emancypujące, jak i zniewalające. M o ż e być środkiem ekspresji, ale też opresji, może prowadzić do nowych doświadczeń i być sposobem na utrzymanie kobiety w domu i przypo¬ mnienie jej, jaka jest podstawowa rola kobiety w kulturze patriarchalnej. Opresyjność związana z karmieniem piersią, by pozostać w tej Foucaultowskiej retoryce (do opisu interesującego mnie zagadnienia stosuje ją m.in. Wall 2001), ma jeszcze jedno oblicze. O t ó ż kobiety niekarmiące piersią swoich nowo narodzonych dzieci mówią, że czują ciągły nacisk społeczny i muszą się tłumaczyć, dlaczego podają butelkę, tłumaczyć ze swojego macierzyństwa i przekonywać, że nie są gorszymi matkami. Niewątpliwie kampanie na rzecz karmienia piersią i bardzo aktywna p r o 244 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu mocja w polskich szpitalach, prasie parentingowej i szkołach rodzenia mają wpływ na powstanie tzw. terroru laktacyjnego, jak często atmosferę wokół karmienia nie¬ mowląt nazywają same zainteresowane (por. Zdrojewska-Zywiecka, w druku). C z y k a r m i s z piersią? P y t a n i e t o p a d a ł o b e z w y j ą t k u p r z e z k a ż d e g o z k i m się spot¬ kałam. N i k t n i e pytał j a k c z u j e się maleństwo, j a k się r o z w i j a , i n t e r e s o w a ł i c h t y l k o s p o s ó b k a r m i e n i a . I te s p o j r z e n i a pełne d e z a p r o b a t y i p o l i t o w a n i a . N i e wystarczała i n f o r m a c j e — n i e mogę,- j a k t o n i e m o ż e s z , każda k o b i e t a m o ż e t y l k o jej się n i e chce z własnej w y g o d y (beata.wolska, f o r u m K B ) . H i s t o r i i tego typu w Internecie znajdziemy wiele: C ó r c i a (dziś 10 m c y ) urodziła się z n i e r o z p o z n a n ą wadą z w ę ż e n i a j e l i t a . O d począt¬ k u b r a k łaknienia, b r a k w y p r ó ż n i e ń , m o j a r o z p a c z . P r o s z ę n a k a r m i ć piersią dzie¬ ciątko, k t ó r e n i e chce j e ś ć w o g ó l e ! w s z ę d z i e słyszałam — n i e uznanie, ż e d z i e c k o w o g ó l e je i się r o z w i j a p o m i m o c i e r p i e ń ; k a ż d y lekarz p o k o l e i u p o k a r z a ł m n i e k o m e n t a r z a m i na t e m a t " n i e ma c z e g o ś t a k i e g o j a k za mała ilość p o k a r m u , p o p r o s t u sie Pani n i e c h c i a ł o p o s t a r a ć o p o k a r m " ( k y o r a , f o r u m K B ) . Dziewczyny piszą o poczuciu winy, że nie karmią piersią, lub niezgodzie na to, że ktoś chce za nie decydować, jak będą dbać o swoje dziecko. Dlatego walczą o pra¬ wo w y b o r u . Ale kobiety karmiące piersią także często mówią o dyskryminacji, niezrozumieniu, ciągłych radach mam i teściowych, żeby podać butelkę. Słyszą, że głodzą dziecko. Podaje się w wątpliwość ich kobiecość i możliwości ich ciała. W b r e w silnej promocji karmienia piersią w szpitalach spotykają się z brakiem pomocy w przystawianiu dziecka, dokarmianiem noworodka butelką bez ich zgody. Trzeba jednak zaznaczyć, że brakuje t u równowagi, ponieważ powszechnie, nawet wśród mam karmiących butelką, panuje przekonanie, że pokarm matki jest dla dziecka najlepszy (dyskusje dotyczą tego, czy te korzyści naprawdę są tak wielkie, jak na to wskazują osoby zaj¬ mujące się promocją karmienia piersią) . Jedna z moich rozmówczyń, mimo że nie¬ mal od początku karmi butelką, pisze: „Zgadzam się w 100 proc., że karmienie pier9 10 11 9 Przy c z y m niewiele kobiet w p r o s t pisze o t y m , że nie k a r m i piersią, b o nie chce, b o taki był ich świadomy wybór. W i ę k s z o ś ć d z i e w c z y n , które karmią swoje dzieci m l e k i e m m o d y f i k o w a n y m , r o b i to, bo nie dało rady, z różnych p r z y c z y n , karmić piersią. 10 Potwierdza t o ankietowe badanie A n n y Z d r o j e w s k i e j - Z y w i e c k i e j : „karmienie piersią stanowi obecnie normę w p o l s k i m społeczeństwie [ . . . ] o p i n i e kwestionujące wartość karmienia piersią z jed¬ nej strony reprezentują rzeczywiste poglądy kobiet na t ę kwestię, z drugiej zaś są swojego r o d z a j u strategią obronną, przyjmowaną przez nie w sytuacji wewnętrznego sprzeciwu w o b e c »laktacyjnej« n o r m y bądź niemożności jej spełnienia. [ . . . ] n o r m a ta została silnie uwewnętrzniona, czego d o w o ­ d e m jest powszechna zgoda na nią obecna w sferze deklaracji". 11 Także d o k u m e n t Żywienie niemowląt i małych dzieci. Standardy postępowania dla Unii Europejskiej jed¬ noznacznie określa normę: „Po pierwsze, karmienie piersią jest n a t u r a l n y m , właściwym dla g a t u n k u 245 �Magdalena Radkowska-Walkowicz sią jest najlepsze, ponieważ pokarm matki jest dla dziecka najlepszy i najwłaściwszy (przeciwciała odpornościowe, witaminki itd., itp.) w odróżnieniu od sterylnego mle¬ ka modyfikowanego. Ponadto cudowne chwile bliskości matki z dzieckiem". Takie podejście do karmienia piersią, w razie porażki, prowadzi do wyrzutów sumienia: „Kiedy musiałam dokarmić dziecko butelką, miałam takie poczucie winy, że się roz¬ płakałam, chociaż jednocześnie dawałam jeść głodnemu dziecku". Inna mama pisze: „Mnie tylko serce z bólu pękało - ta mozolna walka o karmienie piersią okazała się stanowczo ponad moje siły. Później walczyłam sama ze sobą - czułam się, jakbym była matką drugiej kategorii, »gorszą« matką, która nie potrafi własnego dziecka nakarmić piersią...". I dodaje: „Dziś, mimo że mój synek ma już prawie trzy lata, jest zdrowym, wesołym i rozgarniętym chłopcem, łzy w oczach mi stają, kiedy widzę inną mamę z maleństwem przy piersi. Tak trudno jest mi się pogodzić z t y m , że mnie się to nie udało". Jednak potoczne doświadczenie wielu z nas (przy czym po¬ toczne doświadczenie ma to do siebie, że łatwo znajduje argumenty popierające sprzeczne tezy) wskazuje, że pokarm matki nie ma znaczącej przewagi nad mle¬ kiem modyfikowanym. Po przeanalizowaniu wielu wypowiedzi na ten temat, trudno mi się nie zgodzić z semi-dolce: M a m y k a r m i ą c e s z t u c z n i e skarżą się, ż e w s z p i t a l a c h zmusza się je, d o k a r m i e n i a p i e r ­ sią. M a m y k a r m i ą c e piersią skarżą się, że w s z p i t a l a c h w b r e w i c h w o l i , c z ę s t o b e z i c h w i e d z y d o k a r m i a się i c h d z i e c i . M a m y b u t e l k o w e mówią, ż e b r a k i m i n f o r m a c j i o m l e k u p o c z ą t k o w y m , ż e nie w i e d z ą jak k a r m i ć , c z y m k a r m i ć , j a k i m m l e k i e m , s m o c z k i e m , b u t e l k ą i t d . M a m y p i e r s i o w e mówią, że b r a k i m i n f o r m a c j i o t y m jak przystawiać, skąd w i e d z i e ć , c z y d z i e c k o jeszcze je, c z y się najada, i t p . M a m y pier¬ s i o w e t e ż w s z p i t a l a c h są narażone na k o m e n t a r z e , s p o t y k a j ą się z b r a k i e m elemen¬ tarnej w i e d z y na t e m a t f i z j o l o g i i l a k t a c j i i k a r m i e n i a piersią u p e r s o n e l u m e d y c z n e g o . Jako mama poniekąd p i e r s i o w a t e ż b a r d z o nie lubię pytań o to, jak k a r m i ę . T o m o j e c y c k i w k o ń c u . K i e d y mama p i e r s i o w a i d z i e z d z i e c k i e m d o lekarza, p o n i e w a ż b o i się, ż e d z i e c k o się n i e najada, zamiast f a c h o w e j p o r a d y p o m o c y z a z w y c z a j słyszy „da b u t l ę " . O t o c z e n i e w y p y t u j e nie t y l k o o t o c z y k a r m i m y ale słysząc ż e tak, k a r m i m y piersią, pojawiają się o d r a z u k o m e n t a r z e „a na p e w n o się najada? M o ż e masz za słaby p o k a r m ? " . Jeśli k a r m i m y piersią dłużej niż 4 - 6 m i e s i ę c y patrzą na nas jak na u f o - b o p o co, b o p r z e c i e z t o m l e k o n i c nie w a r t e . Jak b y ś m y nie karmiły o t o c z e n i e k r y t y k u ­ je, lekarze krytykują i o g ó l n i e jest źle. M y s l ę sobie, ż e t e n szacunek należy się w s z y s t ­ k i m m a m o m . Z e w y b ó r s p o s o b u k a r m i e n i a t o nasza, i t y l k o nasza r z e c z . Z e w s z p i ­ t a l u t o m a t k a p o w i n n a d e c y d o w a ć o t y m jak k a r m i ć . [ . . . ] M y ś l ę r ó w n i e ż , ż e n i e s t e t y ludzkiego sposobem karmienia niemowląt i małych d z i e c i , więc jako takie nie wymaga uzasadniania. Po drugie, »wyłączne karmienie piersią jest p u n k t e m odniesienia lub m o d e l e m n o r m a t y w n y m , w o b e c którego wszystkie alternatywne m e t o d y karmienia p o w i n n y być porównywane ze względu na przy¬ rost masy ciała, zdrowie, rozwój i wszystkie inne krótko- i długoterminowe wyniki«" ( w w w . m l e k o mamy.pl/uploads/materialy/standardy_skan_small.pdf). 246 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu w i n a za t a k i stan r z e c z y l e ż y w nas m a t k a c h . Z e p o w i n n y ś m y b y ć b a r d z i e j p e w n e sie­ bie, w i e r z y ć w siebie, swoją i n t u i c j ę i to, ż e t y l k o m y m a t k i w i e m y c o dla n a s z y c h dzie¬ ci najlepsze, W i e d z i e ć , ż e t y l k o m y d e c y d u j e m y o n a s z y c h d z i e c i a c h , n i e p o ł o ż n e , lekarze i t p . E g z e k w o w a ć t o swoje p r a w o . N i e b a ć się. N i e p o z w a l a ć się w t r ą c a ć ob¬ c y m l u d z i o m w k w e s t i e k a r m i e n i a n a s z y c h d z i e c i . [ . . . ] T o nasz w y b ó r j a k k a r m i m y i n i k o m u nic d o tego. N i e musimy się tłumaczyć. N i g d y n i k o m u (semi-dolce, f o r u m K B ) . Dalej autorka trafnie diagnozuje społeczne podłoże takiego stanu rzeczy: T e n b r a k s z a c u n k u i nastawienie, ż e w s z y s c y w o k ó ł w i e d z ą c o dla nas i n a s z y c h d z i e c i jest najlepsze n i e p o j a w i a się, k i e d y d e c y d u j e m y o t y m , ż e b y k a r m i ć s z t u c z n i e . N i e p o j a w i a się t a k ż e w t e d y , g d y nasze d z i e c k o p r z y c h o d z i na świat. Pojawia się w c z e ś n i e j , k i e d y j e s t e ś m y w ciąży. J u ż w ó w c z a s w i e l e o s ó b t r a k t u j e k o b i e t y , j a k b y w r a z z ciążą o d e b r a ł o i m r o z u m i n i e umiały o siebie z a d b a ć . Pozwalamy na to. N i e s p r z e c i w i a m y się, n i e g ł o ś n o i wyraźnie. I t o jest nasz b ł ą d ( s e m i - d o l c e , f o r u m K B ) . W t y m fragmencie warto zwrócić uwagę także na charakterystyczną dla współ­ czesnego społeczeństwa neoliberalnego apoteozę indywidualizmu, osobistej o d p o ­ wiedzialności za własne czyny wolności w y b o r u (por. Wall .2001, s. 603). Te cechy nakładają się na inną nowoczesną formułę: wiarę w możliwość i konieczność kształ¬ towania dziecka wedle doskonałego planu. Dziecko t o przede wszystkim projekt i jeśli specjaliści mówią, że lepsze dla dziecka jest „karmienie naturalne", w projekt należy je wpisać. Jak radzą sobie w tej sytuacji mamy butelkowe? Przywołują zasa¬ dę: szczęśliwa mama t o szczęśliwe dziecko. I , pozostając w retoryce odpowiedzial¬ ności moralnej, powtarzają: t o nie moja wina. Kiedy dziecko jest dorosłe Karmienie piersią jako społeczna norma jest pewną deklaracyjną pułapką. Okazuje się bowiem, że ta akceptacja nie d o t y c z y kobiet, które decydują się na dłuższe kar¬ mienie piersią. C o znaczy dłuższe? Trudno t u o jedną odpowiedź. Dla jednych bę¬ dzie to pół roku, dla innych — rok. Kobiety które pytałam, do kiedy kobieta powin¬ na karmić swoje dziecko piersią, mówiły o roku, rzadziej dwóch latach. Powtarzała się formuła: dopóki matka i dziecko będą mieli na to ochotę, dopóki dziecko samo nie zrezygnuje. Niewątpliwie o przemianach w obyczajowości i podejściu d o ról płciowych świadczy odpowiedź: „Tyle ile kobieta ma na t o ochotę, siłę i czas" (ma¬ ma karmiąca butelką). Padały także odpowiedzi: nie wyobrażam sobie karmienia piersią dziecka, które chodzi; albo: które mówi („Hardcore podawac piers czemus co juz m o w i " — 18_lipcowa1, forum K P ) . Bardzo często na forach spotkać można się z zupełną nietolerancją wobec kobiet, które karmią starsze dzieci: t o zboczone, obrzydliwe, t o nieestetyczne, niesmaczne — najczęściej argumenty odsyłają właśnie do poczucia estetyki. C h o ć wiele matek jako legitymizację swoich działań przy¬ wołuje opinię W H O na temat karmienia kobiecym pokarmem — która zaleca, żeby karmić wyłącznie piersią d o szóstego miesiąca życia, a potem wprowadzać inne 247 �Magdalena Radkowska-Walkowicz posiłki, nie przestając karmić piersią przynajmniej do skończenia przez dziecko drugiego roku życia - dłuższe niż rok karmienie wybiera niewiele z nich. Oprócz wspomnianych argumentów odwołujących się do poczucia estetyki po¬ jawiają się motywacje psychologiczne: o niezdrowej więzi między matką a dzieckiem, 0 niemożności usamodzielnienia się dziecka itp. - argumentacje odpierane opowieś­ ciami o samodzielności dzieci długo karmionych piersią (por. cycusialka.bloog.pl). Chyba rację ma Ewatorka, która na forum portalu Laktacja.pl, pisząc o pozyty¬ wnych aspektach długiego karmienia piersią, diagnozuje: „Odnosze wrazenie ze panuje jakis paniczny lek w nowoczesnych spoleczenstwach, o to zeby dziecko nie bylo przypadkiem przywiazane do rodzicow, do matki". Dziecko, które przejawia już oznaki samodzielności (mówi, chodzi, przeszło symboliczną granicę roku - je¬ dząc t o r t i słuchając, jak mu się śpiewa Sto lat) czy, mówiąc językiem psychoanalizy, przeszło fazę lustra i zyskało pierwsze złudzenie na swój temat, integralności 1 osobności, nie powinno już, według powszechnej opinii, przejawiać takiej cie¬ lesnej symbiozy z matką . „Taki duży a jeszcze cysiasz?" - usłyszał mój syn w dniu pierwszych urodzin, jakby była najwyższa pora, aby wziął odpowiedzialność za swoje czyny. Dziecko szybko ma być osobnym obywatelem. Dorosłym. Chyba dla¬ tego tak wiele z nas, przywiązanych do zaleceń współczesnych dietetyków, słyszy: jeszcze nie dajesz mu czekolady? Robisz krzywdę dziecku! - takie słowa kierowane są do rodziców już kilkumiesięcznych dzieci. Czasem same matki prześcigają się, która szybciej da swojemu dziecku „dorosłe" jedzenie: a mój już je parówki, a mój kotlecika, a mój dwumiesięczniak uwielbia jabłuszko - co jednak na forach interne¬ towych, które monitorowałam, i wśród moich rozmówczyń nie jest popularne. 12 Boimy się też tego za bliskiego kontaktu - swie-tlik o dwulatku karmionym pier¬ sią: „to jakaś odmiana pedofilii" (forum Jedzenie); patrycja0 dodaje: „Ostatnio znajo¬ ma z pracy z cyklu »wiem wszystko najlepiej« omal z krzesła nie spadła na wieść że JESZCZE karmię piersią swojego 11-miesięcznego synka. Dowiedziałam się miano¬ wicie, że prawdopodobnie wyrośnie na dewianta seksualnego (bo szczególnie chłopcy od cycka mają takie tendencje)" (patrycja0, forum K P ) . Ktoś inny nie ma wątpliwości: „dla mnie karmienie 3 lata to masturbacja" (ull-lak, forum K P ) . I tu pojawia się kolejny powód niekarmienia piersią: seksualizacja ciała kobiece¬ go, zwłaszcza biustu, i co z t y m związane, wstyd przed publicznym jego pokazywa¬ niem (por. Smyth 2008). Doświadczenie wielu kobiet karmiących swoim pokar¬ mem wskazuje na rozdzielne traktowanie zarówno przez nie, jak i ich partnerów, piersi jako obiektu seksualnego i jako elementu zaspokajającego potrzeby dziecka. Dla niektórych kobiet może to być trudne ze względu na silną fetyszyzację biustu we współczesnej kulturze (por. Stearns 1999, s. 309). D o tego dochodzi strach przez wprowadzaniem dziecka w sferę seksualności. N i e bez przyczyny w dyskusjach mię- 12 Być m o ż e c h o d z i t e ż o kwestię pamięci (dyskursywnej, uświadamianej): samodzielny człowiek w naszej kulturze nie p o w i n i e n pamiętać, znać piersi m a t k i . 248 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu dzy „piersiowymi" a „butelkowymi" często pojawia się argument wspólnego spania z dzieckiem. Wiele aktywnych uczestniczek forum KP, zwłaszcza tych, które decydu¬ ją się dłużej karmić piersią, deklaruje, że dziecko śpi z nimi i ich partnerami w łóżku i wszystkim jest z t y m dobrze. Inne matki są oburzone. Można t u mówić o dwóch przeciwstawnych wzorcach wychowania dziecka (jest ich oczywiście więcej i rzad¬ ko występują w formie czystej), które często konfrontowane są w dyskusjach inter¬ netowych. Pierwszy zakłada długie (dwu-, trzyletnie) karmienie piersią, także w no¬ cy, jeśli dziecko wyraża chęć, spanie z nim w jednym łóżku, co przede wszystkim ułatwia nocne karmienie, noszenie dziecka w chuście, niepodawanie smoczka. W drugim modelu stawia się akcent na dyscyplinę, przesypianie przez dziecko nocy i samodzielne usypianie, szybkie wprowadzanie „dorosłego" jedzenia i szybkie przeprowadzenie się do własnego pokoju. N i e można jednak w ogóle tego podziału utożsamiać z podziałem na matki niepracujące zawodowo, pozostające gospody¬ niami d o m o w y m , i matki aktywne zawodowo. Teściowa W pewnym stopniu odzwierciedla on jednak podział na metody wychowawcze: te wybierane przez nas (z zastrzeżeniem, że dotyczy to pewnej grupy kobiet) i te pro­ mowane w czasach naszych rodziców (lata 60.—80. X X w . ) . Agmani podsumowuje to w ten sposób: k a r m i e n i e c o iles, w g skali, o d l i c z a n i e , jeszcze o b o w i a z k o w a p r z e r w a n o c n a i p o t e m ta d u m a z p u l p e t a , n o r m a l n i e j a k z malucha z t a l o n u i czeskiego k r y s z t a l u na m e b l o sciance. Teraz w sumie jakos d o p i e r o w r a c a w y c h o w a n i e z o r i e n t o w a n e na p o t r z e b y d z i e c k a — k a r m i e n i e , spanie z d z i e c k i e m , p o k i p o t r z e b u j e , noszenie, p r z y t u l a n i e , chu¬ sty, masaze, t r a k t o w a n i e malucha o d p o c z a t k u z s z a c u n k i e m (a n i e d z i e c i i r y b y . ) . T e s c i o w a m o z e o t y m n i e m i e c p o j e c i a (agmani, f o r u m K P ) . Teściowa jawi się kobietom jako antyautorytet. Jest nim częściej niż matka, która też inaczej karmiła, ale dziś, jak nieraz słyszałam, ufa swojej córce. Jedna z ankieto¬ wanych dziewczyn na pytanie o stosunek swojej matki d o karmienia piersią odpo¬ wiada: „Pozytywny; uznaje mnie za »autorytet« w tej dziedzinie — zauważyła, że sporo na ten temat wiem i to, co jej mówię, zgadza się z wiedzą, którą teraz dosta¬ je z prasy T V Internetu itp.". Tradycyjna droga transmisji wiedzy i doświadczenia kobiecego, od matki d o córki, wskutek odziaływania nowych źródeł wiedzy zmie¬ niła swój kierunek. Dziś matki mogą uczyć się od córek. Teściowym i synowym taka relacja jest dostępna rzadko. Teściowe w opowieściach moich respondentek często nie wierzą w to, że dziecko może się najeść samym mlekiem z piersi, że wystarczy ciało żony (partnerki) ich syna, aby wnuk rósł zdrowy Niektóre też po prostu wyco¬ fują się i nie udzielają żadnych rad. Niemniej i w tej sferze widoczne jest silne napię¬ cie między kobietą a matką jej męża, napięcie, które doskonale zna potoczna (i pro¬ fesjonalna) psychologia, a także antropologiczne studia nad relacjami rodzinnymi. 249 �Magdalena Radkowska-Walkowicz 5.kina szuka u dziewczyn z forum KP pocieszenia: Jak w i d z e d z i e c i k a r m i o n e b u t e l k ą g r u b i u t k i e , d u ż e t o m i się chce w y ć . Z a ł u j e , ż e kar¬ miłam piersią, chciałam d a ć m o j e m u d z i e c k u t o co najlepsze a w y s z ł o na o d w r ó t . Teś¬ c i o w a m i nie daje ż y ć „a mówiłam c i żebyś dokarmiała butelką, teraz j a d ł b y w s z y s t k o " (5.kina, forum K P ) . Pomoc przychodzi od razu: „a jesli przejmujesz się teściowa, to nic C i nie poradzę, bo sama mam ciagłe boje, czemu on na piersi głównie, czemu nie dostaje C O D Z I E N ¬ NIE zupki i deserku, i t p . " (emailia, forum KP),- „Tesciowa wyslij na Ksiezyc,--)" (marsupilami25, , forum KP); „Wyluzuj kobieto. Tesciowe to potrafia czlowieka dobic :) Ja karmie buteka i co? Myslisz, ze moja tesciowa zadowolona? Z a p o m n i j . . . (w_isienka, forum KP)"; „I to jest najwazniejsze — zdrowe, dobrze rozwijajace sie dziecko! A nie male sumo, bo sie tesciowej gdzies zakodowalo, ze niemowle ma byc grube [ . . . ] . Tesciowa olej, to jest takie pokolenie, któremu (przynajmniej czesciowo) wyprano mozgi" (agmani, forum KP). Dziewczyna żaląca się na teściową i jej rady w sprawie karmienia czteromiesięcznego dziecka dostaje radę: „Precz z sucharkami z wodą i cukrem i precz z teściową" (renia_84, forum Niemowlę). „Ania, wytrzymaj. Tesciowa wylacz, bo to naprawde fatalne radio ,-)" — radzi agmani ani-a9, której his¬ toria walki z niskimi przyrostami wagi syna, z lekarzami, teściową i mężem, walki ze „starą" wiedzą, walki o karmienie piersią stała się historią wzorcową, pokazową na forum Karmienie Piersią. Historię początkującej matki czyta się jak sensacyjną nar¬ rację: miesięczny synek za wolno przybiera na wadze. Pediatra każe dokarmiać. Matka, wspierana przez dziewczyny z forum, postanawia jeszcze nie wprowadzać mleka modyfikowanego. Zwiększa częstotliwość karmień piersią, wyrzuca smo¬ czek. Waga trochę lepsza, ale nadal za mała. Pediatra straszy szpitalem, choć przy¬ rosty mieszczą się w normie. Dziewczyny z forum jak mantrę powtarzają: karm jak najwięcej piersią. Teściowa nie daje spokoju. Mąż staje po jej i lekarki stronie. Mat¬ ka, płacząc, podaje sztuczne mleko. Laktacyjna inkwizycja ją wspiera. Dziecko wy¬ miotuje, ale zjada. Matka powoli wycofuje się ze sztucznego mleka, a dziecko ładnie rośnie. Dziewczyny gratulują. Dla lekarki to za mało. Kobieta zmienia pediatrę. Nowa doktor jest z przyrostów zadowolona. Całe forum triumfuje. Matka całkowicie odstawia mleko modyfikowane. I wszyscy żyli długo i szczęśliwie. Narracja trwa na forum nadal, ale już nie przypomina thrillera medycznego, lecz sielankę. Wybory Takich historii jest bardzo wiele. Pokazują, w jak trudnej sytuacji znajduje się współ¬ cześnie matka, która musi wybrać między różnymi ekspertami, a stawka jest wysoka: zdrowie jej dziecka. Tradycyjni eksperci — czyli starsze kobiety z tej samej wspólno¬ ty — zostają odrzuceni od razu. Pojawia się wyjątkowo silny głos: współczesna me¬ dycyna. Jak nie zaufać pediatrze? Tylko jeśli będziemy mieli w zanadrzu jeszcze sil250 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu niejszego eksperta. I t u przychodzi z pomocą nowa wspólnota matek, p o d prze¬ wodnictwem M o n i k i Staszewskiej. Postępowałam z g o d n i e z r a d a m i d o ś w i a d c z o n y c h f o r u m e k i zlewałam pediatrę. O z g r o z a ! m a t k a l e c z y d z i e c k o na f o r u m i n t e r n e t o w y m i l e k c e w a ż y lekarza! A l e c o ż , po owocach i c h p o z n a c i e . . . O p ł a c i ł o się! Apeluję d o w s z y s t k i c h mam maleńkich d z i e c i , n i e d o k a r m i a j c i e s z t u c z n i e ! U m n i e b e z w z g l ę d u na t o c z y d z i e c k o b y ł o k a r ­ m i o n e t y l k o piersią, c z y miała r o z s z e r z a n ą d i e t ę w k i e r u n k u d o r o s ł e j , zawsze była m a ­ leńka. [ . . . ] T o w s z y s t k o t o na p e w n o zasługa k a r m i e n i a piersią (ciągle ją karmię) i o g ó l ­ nie s t o s o w a n i a „ a t t a c h m e n t p a r e n t i n g " c z y l i spanie z r o d z i c a m i , n o s z e n i e w p o u c h u czy mei taiu (wcześniej chusta). N o i ostateczny argument p r z e c i w k o przestawianiu na s z t u c z n e : o s t a t n i o m o c n o się p o c h o r o w a ł a m [ . . . ] W t y m czasie m ł o d a ciągle była k a r m i o n a piersią i wprawiła w s z y s t k i c h w osłupienie, g d y ż w zasadzie nie z a c h o r o w a ­ ła, [ . . . ] W i e m , ż e m o ż e b y ć t r u d n o u t r z y m a ć k a r m i e n i e piersią, s z c z e g ó l n i e g d y ma się w s z y s t k i c h p r z e c i w k o sobie, ale stawką jest z d r o w e dziecko. G d y b y m się ugięła p e w n i e miałabym n i e r u c h a w e g o spaślaka, ł a p i ą c e g o w s z e l k i e m o ż l i w e infekcje ( t o z o b s e r w a c j i i n n y c h z n a j o m y c h d z i e c i ) , ale w t e d y o t o c z e n i e w p o s t a c i b a b ć i l e k a r z y b y ł o b y z a d o w o l o n e ( s u g a r x x x , f o r u m Karmienie piersią powyżej roku). I jeszcze jeden wpis świadczący o wielości systemów eksperckich, konieczności w y b o r u jednego z nich i odnalezieniu się we wspólnocie kobiet: jak na razie najlepiej w y c h o d z ę nie słuchając jej [ p e d i a t r y - M . R . - W ] (jak m i radziłyś­ c i e ) , c z y t a j ą c t o f o r u m i l a k t a c j a . p l i p r z y p r o b l e m a c h d z w o n i ą c d o p. M o n i k i : ) A l e w s z y s t k o t o robiłam t r o c h ę w k o n s p i r a c j i , t z n . j a k m n i e mama b ą d ź t e ś c i o w a pytały ( c z y t . o d p y t y w a ł y ; ) ) , dlaczego n i e daję s y n k o w i b u t e l k i w 2 m - c u , s m o c z k a u s p o k a jacza, m a r c h e w k i w 4 m - c u , dlaczego jeszcze t y l e k a r m i ę piersią itp. - o d p o w i a d a l a m , ż e tak, b o t a k mówi nasza p e d i a t r a . . . Inne a r g u m e n t y nie działały N o a mąż z a d o w o ­ l o n y ż e t a k i a u t o r y t e t p r z y w o ł u j ę , żeby mamusi p r z y k r o n i e b y ł o : ) A l e w c z o r a j się wydało, ż e kłamałam! N a w i z y t ę kontrolną p o s z e d ł ze mną p i e r w s z y raz właśnie m ó j mąż, w i e l k i f a n l e k a r z y [ . . . ] . Z t e g o w z g l ę d u , ż e t a k p o w i e m , psychologicznego (słowa l e k a r z y są ś w i ę t e ) ukrywałam t e ż p r z e d n i m „ z a l e c e n i a " naszej p a n i d o k t o r . [ . . . ] N o i o d w c z o r a j t ł u m a c z ę m ę ż o w i , ż e c o ś m i się pomyliło, ze t o Pani ekspert t a k mówiła, ż e c o ś musiał ź l e u s ł y s z e ć : ) n o b o p r z e c i e ż t a k sama z siebie t o c o ja m o g e w i e d z i e ć : ) Jak t o d o b r z e , ż e m o ż n a p o w o ł a ć się na Panią M o n i k ę : ) (emailia, f o r u m KP). A b y ta nowa wspólnota kobiet (de facto pochodzących z różnych części świata, uczestniczkami opisywanych forów często są bowiem osoby mieszkające w Anglii, Francji czy Stanach Zjednoczonych) wymieniających się doświadczeniami mogła wywierać tak mocny nacisk, musi odwoływać się d o silnych autorytetów, a wiemy już, że nie będą nimi starsze kobiety ani pediatrzy (oczywiście bywają też „dobrzy" lekarze, znający się na sztuce karmienia piersią). W przypadku bohaterek tej pracy jest to przede wszystkim W H O , bardzo często przywoływana na forum, ponadto konsultantki laktacyjne i różne organizacje zajmujące się promocją karmienia pier251 �Magdalena Radkowska-Walkowicz sią oraz artykuły z anglojęzycznej prasy specjalistycznej. Jest jeszcze jedno, dotąd niewymienione, źródło legitymizacji karmienia piersią: natura. Dyskurs laktacyjny jest silnie związany z kulturowym konstruktem natury chara¬ kterystycznym dla późnej nowoczesności. Natura przedstawiana jest tu jako byt czys¬ ty, niezmienny, mądry i odwieczny (por. Wall 2001). Jej prawa są niekwestionowalne i nie wymagają dodatkowej legitymizacji — mleko matki „jest idealnie dostosowane do potrzeb dziecka", „jest zawsze bezpieczne", jak przyznają i matki, i autorzy mate¬ riałów promocyjnych . Pokarm kobiety jawi się jako substancja doskonała, nieskażo¬ na chemią i nieczystymi interesami wielkich korporacji, w przeciwieństwie do mo¬ dyfikowanego mleka, w którym, jak możemy przeczytać w wielu internetowych przekazach, mają znajdować się potencjalnie szkodliwe składniki chemiczne, a także, nierzadko, robaki. C o ciekawe, mleko kobiety, zgodnie z laktacyjną doktryną, za¬ wsze jest lepsze od tego sztucznego, w nim przechowuje się ta część natury, której człowiek nie może zanieczyścić. Mleko kobiety nie tyle jest tak dobre jak ona sama (jak głosi materiał edukacyjny cytowany przez Glendę Wall, 2001, s. 597), ile za¬ wsze jest dobre, bez względu na moralne i żywieniowe w y b o r y karmiącej. 13 W a r t o zauważyć, że tam, gdzie mamy odwoływanie się do świata zwierząt i na¬ tury tam często — jak w poniższych fragmentach — mocno są atakowane tzw. matki butelkowe. Kiedy bowiem staje się po stronie tak zdefiniowanego związku człowie¬ ka z naturą, konsekwencją jest negacja tego, co nawet w nazwie ma „sztuczne". „Na samo brzmienie słów»mleko mo-dy-fi-ko-wa-ne« dostaję gęsiej skórki (a napis T R U ­ C I Z N A i trupie czaszki zaczynają mi wirować przed oczami)" — pisze jedna z matek. Inna na pytanie o stosunek do karmienia butelką bez ogródek przyznaje: J e d n o z n a c z n i e negatywny. A k c e p t u j ę k a r m i e n i e b u t e l k ą t y l k o w sytuacjach k r y t y c z ¬ n y c h : m a t k a nie żyje l u b nie jest w stanie k a r m i ć d z i e c k a z w a ż n y c h p o w o d ó w ( c i ę ż k a choroba, leczenie wykluczające karmienie, upośledzenie gruczołu sutkowego). R ó w n i e ż k a r m i e n i e w s p o m a g a j ą c e nie p o w i n n o w g m n i e o d b y w a ć się p r z y p o m o c y b u t e l k i . N i e u z a s a d n i o n e z a s t ę p o w a n i e b u t e l k ą m a t c z y n e j p i e r s i jest n i e h u m a n i t a r n e względem dziecka. K o b i e t y chętnie odwołują się do „mądrości" świata natury, która — trzeba to wy¬ raźnie powiedzieć — jest pewną kulturową, historycznie uwarunkowaną kategorią: 13 M l e k o m a t k i przedstawiane jest jako c u d o w n y środek, a karmienie piersią ma przynosić korzyś¬ ci nie t y l k o samemu d z i e c k u , ale i matce, a także r o d z i n i e , k r a j o w i i środowisku. W ulotce wydanej przez I n s t y t u t M a t k i i D z i e c k a czytam m . i n . : „Wykorzystanie rezerw, jakie tkwią w k a r m i e n i u piersią, pozwala lepiej gospodarować finansami r o d z i n y i kraju. [ . . . ] Pozwala r o d z i n i e lepiej funkcjonować, zapewniając o p t y m a l n e z d r o w i e dziecka". To, że sprawa wykracza poza wybór kobiety, jak karmić ma swoje dziecko, d o b r z e pokazuje fragment oświadczenia senator Janiny Fetlińskiej, skierowanego d o ministra z d r o w i a na 39. posiedzeniu Senatu 14 września 2 0 0 7 r.: „Najwyższy czas, aby ustalić naro¬ dową i gwarantowaną przez rząd politykę żywienia niemowląt i małych d z i e c i , chroniącą karmienie piersią jako ważny c z y n n i k " . 252 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu Ja k a r m i ę piersią, b o j e s t e m ssakiem a w s z y s t k i e ssaki karmią s w o j e p o t o m s t w o własnym m l e k i e m [ . . . ] T o p r a w o naturalne w y z n a c z y ł o t a k i e k a r m i e n i e d z i e c i i dlate¬ g o jest najlepsze d l a mnie, n i e s p o s ó b t e g o n i c z y m p o d w a ż y ć i ż a d e n a u t o r y t e t na¬ u k o w y m n i e nie przekona. Jeśli k r o w a , k o t k a , suka nie c h c ą k a r m i ć s w o j e g o n o w o n a r o ­ d z o n e g o p o t o m s t w a t o nie m ó w i m y ż e „och t a k i j u ż ma charakter, taką o s o b o w o ś ć , ż e w s z y s t k o jest z nią o k " , t y l k o ż e jest t o w y n a t u r z e n i e , o d s t ę p s t w o o d n o r m y i p a t o l o ¬ gia. A m a t k i , k t ó r e n i e c h c ą k a r m i ć s w o i c h d z i e c i są u s p r a w i e d l i w i a n e , mówi się, ż e jest t o k w e s t i a o s o b o w o ś c i , w y b o r u , t e m p e r a m e n t u . [ . . . ] Z w i e r z ę , jeśli nie k a r m i ska­ z u j e p o t o m s t w o na ś m i e r ć (Justyna30, L a k t a c j a . p l ) . k a r m i e n i e własnego d z i e c k a własnym p o k a r m e m jest n i e t y l k o p r z y j e m n o ś c i ą , ale p r z e d e w s z y s t k i m p o w i n n o ś c i ą . T o n a j b a r d z i e j naturalna r z e c z na świecie. Rezygna¬ cja z k a r m i e n i a z p o w o d ó w i n n y c h niż z d r o w o t n e t o c z y s t y e g o i z m , głupota i k a l e c t w o umysłowe. T o t a k j a k b y żyrafa n i e karmiła s w o j e g o m ł o d e g o t y l k o szła d o s k l e p u i za c i ę ż k i e p i e n i ą d z e kupowała jakieś s z t u c z n e ś w i ń s t w o np. m l e k o z e b r y i podawała ja¬ kimś s z t u c z n y m g u m o w y m s m o k i e m ( d z i u b e l l a , f o r u m K B ) . Tego t y p u wypowiedzi, tak mocno i wprost krytykujące w y b o r y innych matek, nie są jednak bardzo częste na opisywanych przeze mnie forach i w innych źród¬ łach. Panuje t u pewna poprawność polityczna, spod której jednak wydobywają się słowa bolące matki butelkowe, wskazujące na dumę: „nigdy nie podałam mleka m o ­ dyfikowanego", czy poczucie wygranej - jeśli początki karmienia były trudne, a jed­ nak zakończyły się karmieniem piersią. Radość wspólnoty z każdej zbłąkanej owiecz¬ ki, która musiała zejść choć na trochę z naturalnej drogi, może być odczytywana jako atak na tę drugą stronę i wywyższanie się, o co tak często mają do karmiących pier¬ sią żal właśnie mamy butelkowe. C o ciekawe jednak, nawet kiedy mamy karmiące piersią odwołują się do porząd­ ku natury silnie podkreślają, niekoniecznie świadomie, kulturowość laktacji - że nie zależy od naszej fizjologii, że każda z nas może karmić, że mleko tworzy się w gło¬ wie itp. Na dowód podają nierzadkie przypadki matek adopcyjnych, którym udało się wykarmić noworodka. W b r e w słowom, ale zapewne nie intencji, Małgorzaty Szpakowskiej, która mówi: „U człowieka nic nie jest z natury N o , przepraszam, lak¬ tacja jest z natury. Reszta jest z kultury, z pewnych schematów, z przyzwyczajenia" (Szpakowska 2005). Mamy butelkowe jawią się tutaj jako wyrazicielki paradygmatu esencjalistycznego, dowodząc, że t o ich ciało dokonało wyboru, że t o ono prze¬ szkodziło im w karmieniu, a nie nastawienie. Można więc chyba zaryzykować tezę, że mamy karmiące piersią - choć konstruktywistki - otworzyły się na swoją cieles¬ ność, zwierzęcość, zaakceptowały ją, podczas gdy te drugie chcą ją maskować, b o czują, że jest w nas jeszcze jakaś silna, może złowroga natura. Wolą więc stawać po stronie tego, co przez ogół postrzegane jest jako kultura, i walczyć o człowieczeń¬ stwo człowieka, a kiedy oburzają się, że można karmić piersią dziecko, które mówi lub które chodzi, bronią granicy między człowiekiem a zwierzęciem, definiowanej 253 �Magdalena Radkowska-Walkowicz jako umiejętność posługiwania się językiem i chodzenia z wyprostowaną sylwetką na dwóch nogach. Jest oczywiście jeszcze bardzo wiele zmiennych, które wpływają na wybór spo­ sobu karmienia, a raczej na akceptację możliwości wyboru, bo jak pisałam, często kobieta nie definiuje swojej sytuacji jako możliwości wyboru, ale jako skazanie na niepożądane rozwiązanie. Niemniej opisany konflikt pokazuje, że i w kwestiach kar­ mienia piersią ścierają się różne tendencje epoki. Tak jest np. w przypadku stosunku do ciała: z jednej strony dążymy do negacji cielesności, z drugiej ciało stawiamy w centrum zainteresowania. Dążymy do nowej postemocjonalności, jednocześnie organizujemy się we wspólnoty, których członków łączą doświadczenia, także emocjonalno-cielesne (por. Breczko 2009, s. 2 6 - 2 7 ) . I trudno powiedzieć, czy wielość systemów eksperckich i łatwy do nich dostęp (przez Internet) ułatwia nam życie codzienne, czy przeciwnie: skazuje na ciągłą, paraliżującą niepewność. Walka trwa: o różne wizje człowieka, jego miejsce i rolę w ekosystemie, o władzę nadawania zna­ czeń i możliwość prawomocnego korzystania z ciała (by przywołać sformułowanie Pierre'a Bourdieu). A ciało kobiece niezmiennie pozostaje jednym z obszarów tej walki. Bibliografia Badinter E. 1998 Historia miłości macierzyńskiej, przeł. K. Choiński, Warszawa Blum L . M . 1993 Mothers, babies and breastfeeding in late capitalist America: the shifting contexts of femi­ nist theory, „Feminist Studies", v o l . 19, nr 2 Bobel C h . G . 2001 Bounded liberation: a focused study of La Leche League International, „Gender & So­ ciety", nr 15 Breczko S. 2009 Ciało w socjologii - między indywidualizacją na", nr 1 a polityzacją, „Kultura Współczes¬ de Beauvoir S. 2003 Druga płeć, przeł. G. Mycielska, M . Leśniewska, Warszawa Cierpka A., Zuralska R., Olszewski J., Gaworska-Krzemińska A . 2007 Wiedza położnic na temat karmienia piersią, „Problemy Pielęgniarstwa" nr 2, 3, s. 172-178 254 �Nie słuchaj teściowej! Czyli jak żywić niemowlę w czasach Internetu Davis-Floyd R., D u m i t J. (red.) 1998 Cyborg Babies. From Techno-Sex to Techno-Tots, London i N e w York Flandrin J.-L. 1998 Historia rodziny, przeł. A. Kuryś, Warszawa Galtry J. 2000 Extending the „bright line"-, feminism, breastfeeding, and the workplace in the United States, "Gender & Society", nr 14; 295 M a r t i n E. 1987 The Woman in the Body. A Cultural Analysis of Reproduction, Boston Okley J. 1996 Own or Other Cullture, London Okley J. (red.) 1992 Anthropology and Autobiography, London Sarnecka-Drużycka J. 2003 Radca dworu, błazen i szatan w jednej osobie..., „(op.cit.,)" nr 8 Smyth L . 2008 Qendered spaces and intimate citizenship-, the case of breastfeeding, „European Journal of Women's Studies" nr 15 Stearns C i n d y A. 1999 Breastfeeding and the good maternal body, „Gender & Society", nr 13 Szpakowska M . 2000 Jak wynaleziono miłość macierzyńską? Z Małgorzatą Szpakowską rozmawia Aneta Górnicka-Boratyńska, „Wysokie Obcasy", 15 stycznia 2005 Macierzyństwo - wybór czy instynkt? Z Małgorzatą Szpakowską rozmawia Hanna Bartoszewicz, maj, http://www.matkomnapomoc.pl/artykulyy9.html (dostęp 20.04.2010) Tu pogotowie laktacyjne... 2008 Tu pogotowie laktacyjne. Dzień z położną Moniką Staszewską, „Dziecko", listopad Wall G. 2001 Moral constructions of motherhood in breastfeeding discourse, „Gender & Society", nr 15 Zadrożyńska A. 2004 Damy i galanci. O polskich zwyczajach towarzyskich, Warszawa Zdrojewska-Zywiecka A. (w druku) Terror laktacyjny versus nagonka butelkowa. O konfliktach między kobietami 255 �Magdalena Radkowska-Walkowicz w zakresie praktyki macierzyństwa, w: Pożegnanie z Matką Polką? Dyskursy, prak­ tyki i reprezentacje macierzyństwa we współczesnej Polsce, red. R.E. Hryciuk, E. Korolczuk, Warszawa Zołądź-Strzelczyk D. 2002 Dziecko w dawnej Polsce, Poznań Źródła internetowe www.edziecko.pl www.laktacja.pl www.butelkowyblox.pl www.cycusialka.bloog.pl www.matkomnapomoc.pl 256 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/edccdaa168fb5fb4e58112235c653aaa.pdf 627f99d29d2c98b31b4e1e12785853c3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5009 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource religijność ludowa antropologia religii Zadrożyńska, Anna Misterium Męki Pańskiej Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4646 Title A name given to the resource Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? / Antropolog wobec współczesności Dwa typy wspólczesnej wrażliwości religijnej Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.350-365 Creator An entity primarily responsible for making the resource Baraniecka-Olszewska, Kamila Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Kamila Baraniecka-Olszewska Instytut Archeologii i Etnologii PAN Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? Dwa typy współczesnej wrażliwości religijnej Przeżywanie Pasji Pisząc o współczesnej polskiej religijności, stajemy przed koniecznością zrewido­ wania pojęć i przekonań wykorzystywanych we wcześniejszych rozważaniach na ten temat, zwłaszcza na temat religijności ludowej. Kariera terminu, mimo jego roz­ licznych wad z lubością wytykanych przez kolejnych badaczy wcale się nie zakoń­ czyła i choć może nie nabiera już rozpędu, wciąż stykamy się z tekstami, które sta­ nowią świadectwo wiary w możliwości redefinicji, odświeżenia i powtórnego zasto­ sowania pojęcia religijności ludowej (por. Bukraba-Rylska 2008, s. 30). Kariera nie kończy się też w takim sensie, że ta kategoria pozostaje głównym, jeśli nie jedynym, punktem odniesienia w tekstach o polskiej religijności. M ó j artykuł nie będzie t u wyjątkiem. Lecz zamiast walczyć z demonami przeszłości, a autorom tekstów po¬ święconych religijności ludowej wytykać niewłaściwe podejście do omawianych za¬ gadnień, mam zamiar skorzystać z luki, jaką stworzyły pozostawione przez nich opi¬ sy, i w pewnym stopniu ją wypełnić. Mam na myśli lukę, na którą wskazuje Magda Zowczak: C h o c i a ż istnieją e t n o g r a f i c z n e d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e ś w i a d e c t w a g ł ę b o k i e g o p r z e ­ żywania Pasji w religijności l u d o w e j , a w s z t u c e l u d o w e j o d p o w i a d a i m p o p u l a r n o ś ć i b o g a c t w o p r z e d s t a w i e ń p a s y j n y c h , b a d a c z e religijności l u d o w e j nie poświęcili s z c z e g ó l n e j u w a g i t e m u a s p e k t o w i ( Z o w c z a k 2 0 0 8 , s. 3 3 ) . Zdaniem autorki brak zainteresowania t y m tematem wynika z przekonania autorów zajmujących się religijnością ludową o braku mistycyzmu w t y m rodzaju religijnoś­ ci, jak też z podkreślania w niej aspektu magicznego oraz pragmatycznego, podczas gdy „głębokie przeżywanie Pasji" było znakiem szczególnej wrażliwości religijnej (Zowczak 2008, s. 32-33). Informacje o roli Pasji i praktykach z nią związanych w dawniejszej religijności znajdujemy tylko w kilku akapitach rozrzuconych po różnych tekstach zawierają350 �Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? cych opisy, które możemy potraktować jako etnograficzne. Jedno z barwniejszych przedstawień zwyczajów wielkanocnych zostawił nam Jędrzej Kitowicz. Opisał nie tylko nabożeństwa związane z okresem wielkanocnym, ale także pełne ekspresji i po¬ święcenia zachowania kapników umartwiających się postem, biczowaniem czy nie­ sieniem ciężkiego krzyża w wielkopiątkowej procesji (Kitowicz 2003, s. 43-54). Już te kilka stron opowiadających o zachowaniach wielkanocnych informuje nas, że prze¬ żywaniu męki Chrystusa towarzyszyła szczególnie głęboka pobożność . Wzmian¬ ka o przeżywaniu Pasji pojawia się także u Stefana Czarnowskiego. Choć zasadniczo odmawiał on religijności ludowej głębi i refleksyjności, dostrzegł szczególny charak¬ ter pielgrzymek na kalwarie. 1 2 G o r l i w o ś ć zaś, z jaką l u d p o l s k i p i e l g r z y m u j e d o k a l w a r i i , ś w i a d c z y o t y m , jak b a r d z o odpowiada mu t o uzmysłowienie tajemnicy Męki, O d k u p i e n i a i Z m a r t w y c h w s t a n i a , tak jak z a c h o w a n i e się jego w czasie w ę d r ó w k i o d stacji d o stacji oraz n a s t ę p n e w y ¬ p o w i e d z i u c z e s t n i k ó w p i e l g r z y m e k pozwalają stwierdzić, ż e p r z e ż y c i a i c h są nie t y l k o g ł ę b o k i e , ale ż e nie o d r ó ż n i a j ą i c h o n i o d p r z e ż y ć , k t ó r y c h b y d o z n a w a ć musiał rze¬ c z y w i s t y w i d z M ę k i Pańskiej, t o w a r z y s z h i s t o r y c z n e j w ę d r ó w k i Jezusa o d W i e c z e r ¬ nika, p o p r z e z G ó r ę Oliwną, więzienie, sądy aż na G o l g o t ę i d o Ś w i ę t e g o G r o b u ( C z a r n o w s k i 1958, s. 9 3 ) . W o w y m nieodróżnianiu doświadczeń własnych od przeżyć rzeczywistych świadków męki Chrystusa Czarnowski dostrzega ułomność chłopskiej religijności, 1 K a p n i c y - nazywani tak o d swojego stroju - t o o s o b y zrzeszone w bractwach religijnych lub p o ­ zostające poza n i m i , oddające się szczególnego rodzaju p r a k t y k o m r e l i g i j n y m , np. b i c z o w a n i u , posz­ czeniu, z okazji świąt bądź w ramach pokuty. C z ę s t o t e ż u c z e s t n i c z y l i w procesjach religijnych. 2 „Kładli się wszyscy krzyżem i poleżawszy tak d o p e w n y c h słów w śpiewaniu kościelnym nad­ chodzących, za takimże z n a k i e m o d marszałka danym p o d n o s i l i się na kolana i zawinąwszy kaptura z pleców na ramię - biczowali się w gołe plecy dyscyplinami r z e m i e n n y m i albo nicianymi, w powrózki kręte splecionymi. N i e k t ó r z y końce d y s c y p l i n r z e m i e n n y c h przypiekali w o g n i u dla dodania większej twardości albo szpilki zakrzywione w d y s c y p l i n y niciane i rzemienne zakładali, ażeby lepiej ciało swo­ je wychłostali, które czasem t a k o w y m ćwiczeniem, silno przykładanym, aż d o żywego mięsa i szkar­ łatów wiszących sobie szarpali, b r o c z ą c krwią suknię, kapę i p a w i m e n t kościelny. [...] N i e ze wszyst¬ k i c h kościołów, ale z niektórych t y l k o , procesyja kapników - o p r ó c z krzyża z w i z e r u n k i e m C h r y ¬ stusowym na czele procesyi niesionego, miewała d r u g i krzyż w i e l k i , grubości b e l k i , z tarcic spajanych dla letkości zrobiony, który w pośrodku kapników dźwigał jeden k a p n i k , idąc nie w y p r o s t o w a n y , ale w pół człeka p o c h y l o n y tak, jak nam malarze wystawują Chrystusa krzyż na Kalwaryją niosącego. D l a ­ tego p o d ten krzyż dobierali chłopa mocnego. Miał na głowie, c z y l i raczej na czapce kapturem p r z y ­ k r y t e j , koronę cierniową, łańcuch długi i g r u b y przez ramię p o d pachę przepasany koniec krzyża uno¬ sił za n i m i n n y k a p n i k , wyrażający Cyreneusza, a dwaj k a p n i c y d o b y t e pałasze niosący na ramieniu oznaczali żołnierzów, na Kalwaryją Chrystusa prowadzących, z których jeden trzymał w r ę c e koniec łańcucha. W y o b r a ż a j ą c y Chrystusa kapnik udawał także Jego p o d krzyżem upadania, a na ten czas je¬ den żołnierz targając łańcuchem i bijąc n i m o krzyż, czynił duży łoskot, d r u g i uderzając płazem p o krzyżu i po plecach l e k k i m i razami nosiciela krzyża, wołał na niego głosem donośnym: postępuj Jezu! Wtenczas nosiciel, w samej rzeczy pochyłym c h o d e m znużony, odpocząwszy nieco powstawał i dal­ szą drogę, czyli procesyją, kończył" ( K i t o w i c z 2003, s. 4 6 - 4 9 ) . 351 �Kamila Baraniecka-Olszewska ja będę jednak chciała pokazać, że w t y m właśnie tkwić mogło jej bogactwo . Po­ wyższy fragment z tekstu Czarnowskiego cytuje też w swoim artykule na temat re­ ligijności ludowej Ryszard Tomicki. Ponadto zamieszcza on informację, że podczas pielgrzymek na kalwarie i odprawiania drogi krzyżowej pątnicy powszechnie d o ­ datkowo (ponad trud samej pielgrzymki) udręczali swe ciała. Wkładali na głowy wieńce uwite z ciernistych gałązek, a kieszenie wypełniali kamieniami i tak obciąże­ ni wchodzili na górę ukrzyżowania (Tomicki 1981, s. 55). Czarnowski dopatrzyłby się zapewne w tego rodzaju zachowaniu szczególnego pragmatyzmu - przez zwięk­ szenie ofiary pielgrzym zwiększał prawdopodobieństwo, że jego prośba zostanie wysłuchana. W moim przekonaniu jednak podobne zachowania wynikają nie tylko ze swojego rodzaju wymiany z Bogiem, ale również z konkretnego typu wrażliwości religijnej. 3 Zawarte w wymienionych, klasycznych już tekstach informacje na temat prze¬ żywania męki Pańskiej są skąpe, lecz wystarczają, by wyobrazić sobie, że doświad¬ czanie Pasji mogło być niezwykle głębokie, a co więcej, towarzyszyć mu mogła za¬ duma nad losem zarówno Chrystusa, jak i nad własnym. Wierni rozpamiętywali ży¬ w o t Jezusa, ofiarowali mu swój trud, by choć w ten sposób towarzyszyć mu na dro¬ dze krzyżowej, płakali nad jego losem, a mistyczne uniesienia, tak wypatrywane przez badaczy w religijności ludowej, nie są przecież jedynym świadectwem głębi przeżycia. Towarzyszące opisywanym praktykom emocje mogły równie silnie zbli­ żać do Boga. Być może ze względu na wyjątkowo emocjonalny charakter przeżyć związanych z upamiętnianiem męki Chrystusa badacze religijności ludowej pominęli ten temat. Ich zabieg wydaje się jednak niezrozumiały Wszak męka Chrystusa, odkupienie i zmartwychwstanie to wydarzenia podstawowe, a nawet założycielskie dla chrześ¬ cijaństwa. Poświęcenie szczególnej uwagi t y m rozdziałom z historii życia Zbawi¬ ciela już od średniowiecza stanowiło element zalecanego modelu religijności. Pisane wówczas podręczniki medytacji nakazywały rozpamiętywanie męki i wręcz w c z u wanie się w sytuację Chrystusa (por. Freedberg 2005, s. 170-176). W t e d y też zro­ dził się ruch devotio moderna, a na jego fali powstał postulat naśladowania Chrystusa. Dobroć, cierpliwość, wytrwałość Zbawiciela miały być wartościami obecnymi w ży­ ciu każdego wiernego. Jak zaznacza David Freedberg, niepoślednią rolę w p o d o b ­ nych medytacjach czy uczynieniu z Chrystusa wzoru do naśladowania odegrały wi¬ zerunki przedstawiające mękę. Staje się nam bliższy [ C h r y s t u s ] i łatwiej jest nam k s z t a ł t o w a ć nasze ż y c i e na w z ó r jego życia i życia jego ś w i ę t y c h , k i e d y z n i m c i e r p i m y - a najlepiej r o b i ć t o za p o m o c ą 3 Inaczej do nieodróżniania znaczącego i znaczonego p o d c h o d z i Joanna Tokarska-Bakir. W y k a z u j e ona, że jest t o jedna z p o d s t a w o w y c h cech opisywanej przez nią religijności t y p u ludowego, a co więcej, przeciwnie d o Czarnowskiego, w a l o r y z u j e t e n proces p o z y t y w n i e (Tokarska-Bakir 2000, s. 5 3 - 5 7 ) . 352 �Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? w i z e r u n k ó w . D o c h o d z i m y d o w s p ó ł o d c z u w a n i a , k o n c e n t r u j ą c się na w i z e r u n k a c h C h r y s t u s a i j e g o ś w i ę t y c h oraz na i c h c i e r p i e n i u ( F r e e d b e r g 2 0 0 5 , s. 166). U podłoża medytacji leżała zatem empatia rozbudzana przez wizerunki. Tym sa¬ mym aspekt wizualny był od początku wpisany w kult pasyjny. Dziś przypominają nam o t y m rozliczne przestawienia męki Chrystusa - krucyfiksy obrazy rzeźby itp. Wystarczy przyjrzeć się krajobrazowi Polski, by dostrzec, że Pasja w badaniach nad współczesną religijnością nie może pozostać białą plamą. Współczesna wrażliwość pasyjna Przeżywanie Pasji nie jest cechą jedynie dawnej religijności. C h o ć możemy odnieść wrażenie, że obecne w krajobrazie wsi i miast krzyże czy kaplice na tyle spowszed¬ niały, iż nikt, patrząc na nie, nie przywołuje w myślach obrazów męki Chrystusa, rola Pasji we współczesnej religijności pozostaje niezwykle żywym tematem. Jak pisze Zowczak: W i e l e c e c h i p r a k t y k p r z y p i s y w a n y c h m o d e l o w o religijności l u d o w e j w s p ó ł c z e ś n i e jeszcze b a r d z i e j się u m o c n i ł o , a p i e l g r z y m k i , m i s t e r i a i k u l t o b r a z ó w cieszą się nieustającą p o p u l a r n o ś c i ą ( Z o w c z a k 2 0 0 8 , s. 4 1 ) . Rzeczywiście, pielgrzymki, zwłaszcza te na kalwarie, stanowią jeden z elementów dzisiejszego kultu męki Pańskiej. Wpisują się w niego także wszystkie nabożeństwa upamiętniające wydarzenia z ostatnich dni życia Chrystusa - gorzkie żale, droga krzyżowa, także rekolekcje wielkopostne, liturgia Niedzieli Palmowej. Coraz więk­ szą popularnością cieszą się też w Polsce misteria męki Pańskiej wystawiane w sank¬ tuariach, klasztorach i kościołach. Współczesność rządzi się swoimi prawami, więc wśród wymienionych zjawisk składających się na obraz dzisiejszego kultu męki Pańskiej nie może zabraknąć też filmów prezentujących i interpretujących całość Pasji, jej wybrane fragmenty bądź losy konkretnych postaci. By przedstawić znaczenie kultu męki Pańskiej we współczesnej religijności, p o ­ stanowiłam wykorzystać pojęcie „wrażliwości pasyjnej". Inspirowana tekstem A n ­ drzeja H e m k i i Jacka Olędzkiego zamierzam przedstawić szczegółowe ujęcie wraż­ liwości religijnej (Hemka, Olędzki 1990). O n i skupili się na „wrażliwości mirakularnej", owej potrzebie cudowności towarzyszącej życiu religijnemu. M i m o że wrażliwość pasyjna niejednokrotnie wkracza na teren zarezerwowany dla mirakularnej, jest nakierowana na inne treści. Tym, co wyróżnia wrażliwość pasyjną, jest określony stosunek do ostatnich scen z życia Chrystusa oraz ich znaczenie dla wier­ nych. Wrażliwość pasyjna zakłada pewien stopień zaangażowania w kult męki Pań­ skiej, nie tylko powierzchowne z nim zetknięcie. W historii prezentowanej w Pasji ludzie doszukują się odpowiedzi na wiele pytań, dotyczących losów zarówno świa­ ta, jak i własnych; dopatrują się w postawach jej uczestników wzorów postępo­ wania, i pozytywnych, i negatywnych; niejednokrotnie też w ostatnich scenach 353 �Kamila Baraniecka-Olszewska z życia Chrystusa znajdują swój klucz do wiary Wrażliwość religijna stanowi oczy­ wiście kryterium subiektywne, lecz jak zauważają Hemka i Olędzki, powiązane z określonym modelem religijności (Hemka, Olędzki 1990, s. 13), a przez to łatwiej uchwytne dla etnologów. Opisywaną w t y m tekście wrażliwość pasyjną zawężę jednak do badanych prze¬ ze mnie zjawisk, dwóch elementów współczesnego kultu męki Pańskiej - uczest­ nictwa w misteriach wielkanocnych oraz oglądania filmów poświęconych śmierci Chrystusa, przede wszystkim zaś Pasji w reżyserii Mela Gibsona. Takie ogranicze¬ nie zakresu wrażliwości pasyjnej wynika z przedmiotu badań, które prowadzę od kilku lat - właśnie nad polskimi misteriami męki Pańskiej. Podczas tego rodzaju stu­ diów nie sposób uciec od rozmów o innych możliwościach przedstawiania czy upa­ miętniania Pasji. Badania objęły więc także nabożeństwa drogi krzyżowej czy prze­ żywanie liturgii Niedzieli Palmowej. Dotknęły także zjawiska niezwykle żywot­ nego we współczesnej kulturze, mianowicie oglądania filmów. Podczas rozmów, które prowadziłam, okazało się, że niejednokrotnie najsilniejszymi bodźcami bu¬ dzącymi w wiernych ową wrażliwość pasyjną jest obejrzenie misterium i uczestni¬ ctwo w nim lub obejrzenie i przeżywanie filmu opowiadającego o męce Chrystusa. Wrażliwość pasyjna, o której piszę, wręcz rodzi się wskutek zetknięcia z jednym albo z obydwoma z wymienionych rodzajów przedstawienia Pasji. Specyfika badań nad przedstawieniami męki Chrystusa O d 2006 r. prowadzę badania nad misteriami wielkanocnymi w Polsce. D o tej pory zgromadziłam materiały na temat misterium w Poznaniu, w Zawoi Przysłop, w Kal­ warii Pacławskiej, w Bydgoszczy Fordonie oraz w Miejscu Piastowym. Obserwo­ wałam też misteria w Lądzie, O t w o c k u , Zakroczymiu. W każdej z tych miejsco¬ wości przedstawienie wielkanocne wygląda inaczej, inne jest miejsce wystawiania, inny zestaw scen, inna scenografia, stroje, aktorzy . We wszystkich przypadkach 4 4 Z e względu na ogromną rozmaitość misteriów badania nad poszczególnymi przedstawieniami zasadniczo się różnią. W Poznaniu rozmówcami b y l i przede w s z y s t k i m b y l i członkowie duszpaster­ stwa akademickiego salezjanów, a więc ludzie młodzi. C z ę ś ć z nich p r z y g o t o w u j e m i s t e r i u m , c z ę ś ć t y l k o w n i m uczestniczy, lecz t y m , co ich wiąże, jest nie t y l k o m i s t e r i u m , ale także rodzaj wspólnoty powstałej p r z y salezjanach. W Z a w o i Przysłop badania wyglądały już zupełnie inaczej. Przedstawie¬ nie wielkanocne jest p r z e d m i o t e m zainteresowania całej w s i , silnie wiąże się z jej lokalną tożsamoś¬ cią. W y s t a w i a n e jest tam o d około 60 lat, więc miałam okazję porozmawiać z osobami zarówno star¬ s z y m i , jak i młodymi i porównać ich odczucia oraz o p i n i e związane z m i s t e r i u m . Z kolei w K a l w a r i i Pacławskiej m o i m i rozmówcami b y l i mieszkańcy miejscowości położonych wokół sanktuarium, młodsi i starsi, traktujący m i s t e r i u m jako wydarzenie t y p o w e , nieco już spowszedniałe, na stałe w p i ¬ sane w kalwaryjski kalendarz. W Bydgoszczy F o r d o n z n ó w miałam okazję rozmawiać przede wszyst­ k i m z ludźmi młodymi. M i s t e r i u m organizują tam osoby zrzeszone w różnych grupach powstałych p r z y fordońskiej parafii. Jeszcze i n n y c h r o z m ó w c ó w spotkałam w M i e j s c u P i a s t o w y m . Tam zetknęłam się przede w s z y s t k i m z młodzieżą, grającą i uczestniczącą w m i s t e r i u m , gdyż przedstawienie organi­ zowane jest przez uczniów l i c e u m p r z y niższym seminarium michalitów. 354 �Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? miałam jednak d o czynienia z osobami związanymi z misterium, czy to przez orga¬ nizowanie go, czy przez uczestnictwo w nim. Fakt ten zapewne uwrażliwiał ich na historię Chrystusa, a przez to czynił ich ciekawszymi rozmówcami. Stąd też pre¬ zentowana przeze mnie wrażliwość pasyjna jest obrazem religijności osób szcze¬ gólnych - zaangażowanych w przedstawianie samej Pasji. Jednocześnie opisywana wrażliwość pasyjna stanowi pewien znak czasu. Z a n i m rozpoczęłam swoje badania, miało miejsce przynajmniej jedno - tyleż szczęśliwe dla jakości badań, co istotne - wydarzenie. W 2004 r. odbyła się światowa premiera filmu Pasja reżyserowanego przez Mela Gibsona. Jak się okazało, zdarzenie to zna¬ cząco wpłynęło na przebieg moich badań. Z rozmówcami prowadziłam rozmowy już nie tylko o misteriach, ale też o słynnej Pasji Gibsona; na palcach jednej ręki mogę policzyć osoby, z którymi się zetknęłam podczas badań, deklarujące, że nie widziały tego filmu. Porównania, komentarze, a także wzajemne relacje między t y m filmem a przedstawieniami wielkanocnymi pojawiały się niemal w każdej rozmowie. D o dziś brak wzmianki o Pasji Gibsona w opowieściach na temat misterium pozo¬ staje rzadkością. Postanowiłam zatem badania nad misteriami poszerzyć o odbiór innego rodzaju przedstawienia męki Pańskiej - filmu Pasja. Wyłącznie jednak o o d ­ biór tej jednej ekranizacji losów Chrystusa, gdyż w oczach moich rozmówców cał¬ kowicie przyćmiła ona inne, wcześniejsze filmy. Przeżywanie misterium i przeżywanie dzieła Gibsona nie wygląda oczywiście identycznie w przypadku każdego rozmówcy, nie zawsze prowadzi też d o podob¬ nych wniosków. Wśród osób, z którymi rozmawiałam, zarysowały się dwie ogólne postawy: zwolenników misterium i zwolenników filmu Pasja. Rozmówcy podzielili się ze mną swoimi odczuciami, że jedno z wydarzeń oddziałuje na nich silniej niż drugie i t y m samym zapewnia i m , ich zdaniem, poczucie większego zaangażowania w losy Chrystusa czy lepszego zrozumienia ich. N i e zdarzyło mi się jednak spotkać osoby, która stanowczo stwierdziłaby, że jeden z wymienionych sposobów przed¬ stawiania męki Chrystusa w ogóle na nią nie wpływa. Mamy tu zatem do czynienia z sytuacją modelową, kiedy porównywanie doświadczeń z uczestnictwa w misterium oraz wrażeń z filmu Pasja pozwala na utworzenie pewnych typów idealnych. Jeden będzie opisywał maksimum uczuć, emocji, przeżyć religijnych wzbudzonych przez film Gibsona, drugi zaś przez dane misterium; postawy uczestników przedstawień wielkanocnych w większości lokują się gdzieś pomiędzy t y m i typami, nie odpowia¬ dając całkowicie jednemu bądź drugiemu. M i m o to można wyraźnie zauważyć, że jednym łatwiej jest przeżywać i rozważać mękę Pańską wskutek impulsu danego przez uczestnictwo w misterium, innym przez obejrzenie Gibsonowskiej Pasji. D w a typy idealne wrażliwości pasyjnej Wyraźnie zarysowują się nam dwa typy wrażliwości pasyjnej, które nazwałabym nieco górnolotnie symbolicznym (większe oddziaływanie misteriów) i dosłownym (większe oddziaływanie filmu Pasja). Oba niewątpliwie wiążą się z deklarowaną 355 �Kamila Baraniecka-Olszewska przez moich rozmówców potrzebą wizualizowania treści religijnych, umożliwiają bowiem zobaczenie męki Pańskiej. Freedberg wskazywał na niebagatelną funkcję statycznych wizerunków, być może współcześnie wobec gwałtownego rozwoju kultury popularnej podobną rolę należy przypisać dynamicznym wizualizacjom (zob. Zowczak 2008, s. 41). W i e l u moich rozmówców podkreślało, że zobaczenie męki Chrystusa umożliwia i m , jak i innym, głębsze jej przeżywanie. By tego do¬ świadczyć, trzeba jednak być osobą wierzącą. Jeśli k t o ś jest r e l i g i j n y t o b ę d z i e m ó g ł p r z e ż y ć t e ż f i l m [Pasję G i b s o n a ] . Jeśli nie, t o t y l k o g o o b e j r z y I t a k samo jest z m i s t e r i u m . C h c e m y ż e b y w s z y s c y p r z y j e c h a l i . A l e to, c o z n i e g o . . . no, wyniosą, t o sprawa i n d y w i d u a l n a . Jedni p ó j d ą t a m , b o są w i e r z ą c y i n n i z o b a c z y ć , b o c o ś się d z i e j e ( k o b i e t a , lat 27, Poznań, m a r z e c 2 0 0 6 ) . Z siły oddziaływania wizualnych przedstawień męki Pańskiej zdają sobie sprawę twórcy misteriów. Dlatego też sięgają po środki, które w ich przekonaniu podkreślą istotę pokazywanej historii. Tak, właśnie d l a t e g o t e ż używamy t y c h r ó ż n y c h ś r o d k ó w w m i s t e r i u m . W i a d o m o , że jest t o w i d o w i s k o teatralne jako takie, ale r o b i o n o inne wrażenie. Jest l u d z i o m bliskie. Te e f e k t y p o m a g a j ą l u d z i o m t o p r z e ż y ć . Z j e d n e j s t r o n y jest t o teatr, ale z d r u g i e j w ł a ś n i e p r z e ż y c i e religijne, i t o n a p r a w d ę silne. T o w r a ż e n i e jest n i e s a m o w i t e ( m ę ż c z y z n a , lat 3 5 , Poznań, m a r z e c 2 0 0 6 ) . Zarówno uczestnictwo w misteriach, jak i oglądanie Pasji Gibsona zdaniem moich rozmówców niesie w sobie ogromny potencjał. Pozwala na lepsze zrozumie­ nie znaczenia ofiary Zbawiciela, na pogłębienie wiary na wywołanie empatii, na o d ­ nalezienie w Chrystusie lub innych postaciach swoistego wzorca osobowego. „Wi­ dzowie" męki Pańskiej szukają postaci, z którą mogliby się porównać, by zgłębić własne życie. T o C h r y s t u s prosił s w o j e g o ojca, b y ł B o g i e m i prosił s w o j e g o O j c a . N i e umiał p r z e ż y ć tego, tej męki. O n tą m ę k ę widział, p o c i ł się k r w a w y m p o t e m . I prosił ojca, ż e b y t o oddalił. P r o s z ę panią, p a n i sama zobaczy. Jak p a n i b ę d z i e m y ś l e ć o t y m . I jeżeli k t o ś myśli, ł ą c z y się d u c h o w o , t o jest się n a d c z y m z a s t a n o w i ć - n a d własnym ż y c i e m . P o r ó w n a ć go d o męki C h r y s t u s a ( k o b i e t a , lat 65, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2006). C z ł o w i e k jest słaby co m o ż e sam z r o b i ć , t o nie w i e m , b e z Boga. Ja tak uważam. N o ale ja tam, n o i n o i Pan B ó g go uznał [św. P i o t r a ] , a p o t e m stał się ś w i ę t y m , go całował i płakał, a wyparł się. N o t o tys c z ł o w i e k nie n i e r o z tam g o d a : j o b y m t e g o nie zrobił, a p ó ź n i e j c z ł o w i e k jakoś z g ł u p n i e c z y jak i r o b i . T a k myślę ( k o b i e t a , lat 85, Z a w o j a Przysłop, l i p i e c 2 0 0 6 ) . 356 �Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? B o z samego siebie t o jest p r z e ż y c i e , m o ż n a tak p o w i e d z i e ć . B o tak c z ł o w i e k tak m o ż e p o r ó w n a ć siebie, ż e jest t y m k i m ś , k t o się p r z y c z y n i ł d o t e g o [ u k r z y ż o w a n i a ] . T o w t e d y widać ( m ę ż c z y z n a , lat 40, K a l w a r i a Pacławska, m a r z e c 2 0 0 7 ) . Przeżycia te stanowią pewne bogactwo, które moi rozmówcy wynoszą z uczest­ nictwa w misteriach bądź oglądania filmu Pasja. Ale by mogli je pozyskać, potrze¬ bują określonego rodzaju bodźców. Jedni znajdują je w przeżywaniu misterium, żałując, że wcześniej nie mieli możliwości uczestniczyć w p o d o b n y m zdarzeniu, i n ­ ni doszukują się ich w oglądaniu Pasji Gibsona, zawierzając prezentowanej tam in¬ terpretacji losów Chrystusa. Typ wrażliwości pasyjnej, któremu większy impuls d o refleksji nad męką Pańską daje uczestnictwo w misteriach, nazwałam symbolicznym, by skontrastować spo¬ sób przedstawiania historii Jezusa w przedstawieniach wielkanocnych z brutalną i werystyczną formą prezentacji w filmie Gibsona. Twórcy misteriów nie dysponują ani wystarczającymi środkami, ani możliwościami technicznymi, a często też chęcia¬ mi, by losy Chrystusa przedstawić z dbałością o każdy szczegół. Jednocześnie też część organizatorów świadomie unika prezentowania zbytniego okrucieństwa. W niektórych misteriach (np. w Lądzie, w Zawoi Przysłop) w ogóle nie ma scen bi¬ czowania i krzyżowania, pokazanie ich zastępują odgłosy tych czynności. W in¬ nych przedstawieniach wielkanocnych, choć sceny te są prezentowane (Poznań, Kalwaria Pacławska, Miejsce Piastowe, Bydgoszcz Fordon) i Chrystus wspina się na Golgotę umazany sztuczną krwią, umowność tych scen (niezależna od wrażeń, ja¬ kie wywołują) jest z daleka widoczna. Ponadto twórcy misteriów nie dążą do abso­ lutnego odtworzenia realiów. Zdarza się, że Chrystusa gra 18-latek (Zawoja Przysłop), apostoła 70-latek (Kalwaria Pacławska). Chleb podczas ostatniej wieczerzy może być z powodzeniem zastąpiony blatem do pizzy (Zawoja Przysłop), a jej przebieg mogą całkowicie zakłócić fotoreporterzy podtykający aktorom obiektywy pod nos (Kalwaria Pacławska). Uczestnik sam wie, na czym się skupić i jak przeżyć dane wydarzenie, by nie przeszkadzały mu pomyłki aktorów, błyski fleszy i nawoły¬ wania porządkowych. - C z e m u starszy c z ł o w i e k nie m o ż e z a g r a ć Piłata? - Pewno, że może. T o nieważne, ile ma lat. A k t o r z y są m n i e j ważni. O n ma p o k a z a ć , p r z e c z y t a ć w e r d y k t . T o jest rola. A c z y on tam stary, c z y młody. Ja t e r o z m ó g ł b y m g r a ć ( m ę ż c z y z n a , lat 75, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . I jeśli t o się t a k p r z e ż y w a , t o n a w e t jak k t o ś się p o m y l i raz c z y d w a , t o nie zważa się na to. C h o ć w i e m , ż e się pomylił, b o z n a m tekst, ale jak się c z ł o w i e k w c z u w a , t o m u nie p r z e s z k a d z a . T o c z ę s t o było, ż e jak już k t o stary, t o się zatkoł, t o nie w i e d z i a ł t e g o słowa. A l e t o nic. M y i t a k przeżywamy. T o a k t o r jak z a p o m n i t o nic, b y l e on t a k się w c z u ł w te r o l ę ( k o b i e t a , lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . 357 �Kamila Baraniecka-Olszewska U nas nie musi b y ć tak p o d o b n y d o Pana Jezusa, w y s t a r c z y żeby się w c z u w o ł . M y t o i tak p r z e ż y w a m y ( k o b i e t a , lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Odmienną konwencję przyjęli twórcy filmu Pasja. Odcięli się od dotychcza¬ sowej tradycji pokazywania w kinematografii męki Chrystusa - łagodnie, bez epa¬ towania okrucieństwem. Stworzyli dzieło, które swoją brutalnością, dosłownością niektórych scen przypomina co krwawsze horrory. Lecz częściowo to właśnie okru¬ cieństwo, bezpośredniość prezentowania tortur, poniżania Jezusa przyniosły filmo¬ wi taki rozgłos. Także wśród moich rozmówców te sceny podawane są za przykład tych najprawdziwszych - przecież tak cierpiał Chrystus i dzięki Pasji Gibsona od tej świadomości już nie uciekniemy Kaźń pokazana w filmie dla wielu osób stanowi o jego wartości, otwiera i m oczy, uzmysławia, jak te wydarzenia mogły wyglądać. Dopiero tak silny bodziec sprawia, że starają się oni zgłębić znaczenie ofiary C h r y ­ stusa. Pasję Gibsona niejednokrotnie traktują jako najwierniejsze przedstawienie męki Pańskiej. Wszak sam papież Jan Paweł I I po projekcji tego filmu miał powie¬ dzieć: „To jest tak, jak było" (Lis 2005, s. 337). Typ symboliczny Typ symboliczny wrażliwości pasyjnej cechuje osoby, którym uderzająca dosłow¬ ność w prezentowaniu męki Chrystusa nie jest potrzebna, by skłonić je do rozwa¬ żań nad losem Zbawiciela, a wręcz i m w t y m przeszkadza. N o właśnie, Pasja jest m o c n i e j s z a i t o p o d t a k i m , t a k i m k ą t e m t a k i e g o p r z e ż y c i a ta¬ kiego, j a k b y s t r a c h u , t a k i c h n e r w ó w p o p r o s t u . Ź l e się czułam, jak oglądałam tą Pasję. B a r d z o źle. A t u [na k a l w a r y j s k i m m i s t e r i u m ] s p o k o j n i e ( k o b i e t a , lat 75, K a l w a r i a Pacławska, m a r z e c 2 0 0 7 ) . Misteria przybliżają historię Chrystusa w sposób, jaki wpisuje się w charakter nabożeństw wielkanocnych - ukazują mękę, niejednokrotnie wskazując na jej okrutny wymiar, lecz nie epatują o w y m okrucieństwem, nie zmuszają do wyobra¬ żania sobie Jezusa jako bohatera krwawej jatki. Dopowiedzenie, jak dokładnie mo¬ gła wyglądać męka Pańska, zostawiają wyobraźni i wrażliwości wiernych, którzy tę historię rozpamiętują. Pozwalają też na wyłowienie z przedstawianych scen innych treści niż niepojęcie krwawa ofiara Chrystusa - a ta u niektórych osób zostaje w pa¬ mięci jako główna scena Gibsonowskiej Pasji. N i e dooglądałem Pasji d o końca i nie c h c ę oglądać. To, co t u r o b i m y [ m i s t e r i u m ] , w y d a ­ je m i się d o b r e . A Pasji nie c h c ę w i d z i e ć . [ . . . ] N i e d o o g l ą d a ł e m i nie c h c ę , b o t r o s z k ę m i się w y d a j e . . . m o ż e t o t e ż jest t o przejaskrawienie, że G i b s o n chciał t o p o k a z a ć w ja­ kiś taki s p o s ó b b a r d z o przejaskrawiony tą m ę k ę , ale t o nie jest właściwe. T o b u d z i u m n i e niesmak, p r z y n a j m n i e j u mnie, t a k i jakiś. M o i m z d a n i e m t o nie p o w i n n o tak wyglą¬ dać, t a k s t r a s z y ć ( m ę ż c z y z n a , lat 3 7 , Z a w o j a Przysłop, sierpień 2 0 0 6 ) . 358 �Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? Misteria pozwalają też na zatarcie granic czasowych między wydarzeniami jero¬ zolimskimi sprzed dwóch tysięcy lat a dzisiejszymi. Podczas misteriów wytwarza się pewna szczególna atmosfera, którą moi rozmówcy na równi z samym ogląda¬ niem męki Pańskiej identyfikują jako szczególny bodziec do zastanowienia się nad sobą w kontekście ofiary Chrystusa. N o b o jest c i e m n o , t o jest t a k i e i n d y w i d u a l n e , n o jest taka atmosfera, nie w i e m , n o i n ¬ t y m n o ś c i , n o o s o b n o ś c i , ż e tam się jest. N o jest się w tłumie, ale jest się w c i e m n o ś ¬ c i , że nie w i d a ć t y c h w s z y s t k i c h l u d z i , ale z d r u g i e j s t r o n y jest ta ś w i a d o m o ś ć cały czas t y c h l u d z i , nie. Przy f i l m i e t e g o n i e ma, nie. N o nie no, b o t o na ekranie nie m o ż n a o d d a ć tego, co jest w m i s t e r i u m , n o b o c i l u d z i e t e ż b i o r ą w t y m udział, nie ( m ę ż c z y ¬ zna, lat 25, Poznań, m a r z e c 2 0 0 6 ) . Właśnie możliwość określonego t y p u uczestnictwa, którą daje misterium, bez względu na to, czy jest ono wystawiane w przykościelnej salce, czy na kalwaryjskiej drodze krzyżowej, jest wartością, której żadna projekcja filmowa nie zagwarantuje. Uczestnictwo w misteriach budzi troskę zarówno organizatorów, jak i „widzów"; dla obydwu tych grup jest niezmiernie ważne i poświęcają mu wiele uwagi. Osoby przygotowujące przedstawienia wielkanocne starają się zorganizować je tak, by jak najbardziej wciągnąć wiernych w uczestnictwo. W przypadku filmu takie zabiegi nie są możliwe. A l e c h o d z i t e ż o to, ż e b y t y m l u d z i o m dać t a k i udział a k t y w n y . C o k o l w i e k , c h o ć b y n a j m n i e j s z ą rolę, żeby i n n y c h t e ż jakoś w c i ą g n ą ć . Jak p o d c z a s w i e c z e r z y , d a j e m y l u ¬ d z i o m chleb [ k i e d y C h r y s t u s łamie chleb, p o n a d tysiąc b o c h e n k ó w z o s t a j e r o z d y s t r y b u o w a n y c h w ś r ó d w i d z ó w - K . B - O . ] . T o właśnie w t e d y m o g ą p o c z u ć , ż e u c z e s t n i c z ą w t y m , ż e t e ż mają w t y m swój udział, t a k m i się w y d a j e ( k o b i e t a , lat 25, Poznań, k w i e ¬ cień 2006). Uczestnictwo w misterium i namysł, do jakiego ono skłania, są przez część moich rozmówców postrzegane jako główne zalety przedstawień. W ich braku z ko¬ lei upatrują głównej wady filmu Pasja. Tak, widziałam, c h y b a w s z y s c y w i d z i e l i t e n f i l m . A l e m o m e n t a m i miałam wrażenie, że już n i e w y t r z y m a m , ż e t o za dużo. M i się w y d a j e , ż e t o nie o t o c h o d z i , ż e b y t a k krwią z a r z u c i ć , p o to, ż e b y z r o b i ć w r a ż e n i e na l u d z i a c h . T o nie w y s t a r c z y Bo m y w i e m y że t o c z ł o w i e k b y ł u k r z y ż o w a n y i m ę c z o n y ale f i l m p o w i n i e n p o k a z a ć c o ś w i ę c e j , p o c o była ta m ę k a . T o ważne, ż e b y p o k a z a ć w n ę t r z e , b o t o jest t y l k o w tej r e l i g i i . I m y się i tak n a d t y m zastanawiamy, i t a k t o przeżywamy. A jak się t o w i d z i t a k b r u t a l n i e , tak bez t e g o . . . n o ,wnętrza, t o człowiek już się tak nie zastanawia, nie, b o już ma t o w s z y s t ­ ko d o k ł a d n i e pokazane ( k o b i e t a , lat 25, Poznań, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Wyższość uczestnictwa w misterium nad oglądaniem filmu wiąże się też z ko¬ niecznością zaangażowania się czy to w przygotowanie, czy w wyprawę na przed359 �Kamila Baraniecka-Olszewska stawienie wielkanocne. Oglądanie filmu postrzegane jest jako czynność prostsza, nie tak odświętna i wymagająca mniej osobistego zaangażowania - niekoniecznie emocjonalnego, ale organizacyjnego. L u d z i e są n i e c i e k a w i . W o l ą f i l m o b e j r z e ć . T y l k o m y jesce w o l i m y s w o j e [ m i s t e r i u m ] i sami z r o b i ć dla Pana Jezusa ( k o b i e t a , lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Jednocześnie jednak w świadomości organizatorów i uczestników misteriów ist¬ nieje przekonanie, że film pozwala na o wiele bardziej precyzyjne odwzorowanie wydarzeń. W przedstawieniu wielkanocnym nie sposób osiągnąć podobnej do¬ kładności. Film Pasja, mimo całej swej brutalności, pozostaje pewnym ideałem po¬ kazywania męki Pańskiej właśnie ze względu na szczegółowość przedstawienia, bo¬ gactwo strojów, scenografii. Gibsonowska ekranizacja stała się więc pewnym punk¬ tem odniesienia także dla uczestników misteriów. A jak przeżywali, te pirse jak m y oglądali i przeżywali, t o w s z y s t k o w y s z ł o jak z t e g o f i l m u , z Pasji. Bo się l u d z i e w c z u w a l i w t o [ w m i s t e r i u m ] . Bo t o nase l u d z i e . T o l u d z i e t u t a j t a k lubią. Jak b y ł o t o m i s t e r i u m , t o się garnęli d z i a d k i , b a b k i . W s z y s t k o i prze¬ żywało. T o t a k i ogrojec, n o i t e n Pan Jezus w t e m o g r o j c u , i t e n sąd Piłata t o się prze¬ ż y w a ł o w e w n ę t r z n i e i c z u ł o się tak, j a k b y się b y ł o w J e r o z o l i m i e ( k o b i e t a , lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Części osób, z którymi rozmawiałam, oglądanie Pasji Gibsona podobnych prze¬ żyć jednak nie zapewnia. Jednym dlatego, że razi ich brutalność przedstawienia, innym dlatego, że potrzebują szczególnego, odświętnego charakteru misteriów, by zaangażować się w przedstawianą historię. Symboliczny t y p wrażliwości pasyjnej jest też naznaczony dozą wrażliwości mirakularnej. Podczas misterium ludzie wręcz oczekują odrobiny cudowności, nie­ zwykłości, gdyż doskonale pasuje ona do całości sytuacji - zdarzenia niecodzienne­ go. Uczestnictwo w przedstawieniu wielkanocnym, jak pisałam, wiąże się ze szcze¬ gólną atmosferą. Inaczej rzecz się ma w przypadku czynności tak powszedniej jak oglądanie filmu, zwłaszcza w domu, nawet jeśli filmem t y m jest Pasja. Jeśli chodzi o ekranizację męki Chrystusa, świętość nie uobecnia się w filmie tak, jak dzieje się to w czasie trwania misterium, kiedy ludzie mają wrażenie, że mogą tej świętości niemal dotknąć. D l a t y c h l u d z i n i e k t ó r y c h t o jest tak, że j a k b y d o t k n ę ł a t e g o p ł a s z c z a [ C h r y s t u s a ] , t o b y została uzdrowiona, t o b y jakąś ł a s k ę d a ł o (mężczyzna, lat 4 0 , K a l w a r i a Pacławska, m a r z e c 2 0 0 7 ) . Wieloma osobami rządzi potrzeba wykazania, że zdarzenie, w którym brali udział, było cudowne. Większość opowieści dotyczy ingerencji opatrzności w przedsta¬ wienie wielkanocne poprzez znaczące zjawiska pogodowe czy prowadzenie akto360 �Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? rów tak, by ich działania zyskiwały dodatkową symbolikę. Najczęściej jednak po¬ wtarzają się historie o gwałtownej zmianie pogody podczas sceny ukrzyżowania i śmierci Chrystusa. T o jest taka b a r d z o w z r u s z a j ą c a r z e c z . T a k c h w y t a za serce. K i e d y ś t a k było, ż e w t y m m o m e n c i e z a c z ą ł p a d a ć deszcz. T o serce tak b i j e c o r a z słabiej, c o r a z ciszej. O n o d d a ¬ je ż y c i e w r ę c e O j c a i w t e d y gaśnie całe światło, jest taka tajemnica ( m ę ż c z y z n a , lat 35, Poznań, m a r z e c 2 0 0 6 ) . A t u t a j G o l g o t a jest na tej t a k i e j g ó r z e naszej i tam s z c z e g ó l n i e jakiś t a k i prąd p o w i e ¬ trza jest, t a k w t e n c z a s [ p o d c z a s u k r z y ż o w a n i a ] jakiś t a k i wiatr, jakoś t a k d z i w n i e (ko¬ b i e t a , lat 75, K a l w a r i a Pacławska, m a r z e c 2 0 0 7 ) . Tak, t o zawsze. I te p i o r u n y jak, jak, przepraszam, ja zaraz muszę iść. Tam jest kwes¬ tia, jak on t r a c i życie, i w t e d y te p i o r u n y co są s z t u c z n e t a k i e na te, a p o c h w i l i z c h m u r takie w y c h o d z ą ciemne, t a k i e u c z u c i e , j a k b y t o b y ł o z a ć m i e n i e ( m ę ż c z y z n a , lat 50, K a l w a r i a Pacławska, m a r z e c 2 0 0 7 ) . W 2006 r zaś, podczas poznańskiego misterium wystawianego w rocznicę pogrze¬ bu Jana Pawła I I , śmierć Chrystusa, jak sprawdzili organizatorzy, nastąpiła dokład¬ nie o godzinie 21.37, czyli tej samej, o której nieco ponad rok wcześniej zmarł papież. Typ dosłowny Zwolennicy Pasji Gibsona nie deprecjonują oczywiście emocji i wrażeń, jakich do¬ starcza, także im, uczestnictwo w misterium. C i , z którymi miałam okazję rozmawiać, niejednokrotnie byli twórcami bądź uczestnikami misteriów i bardzo cenili sobie możliwość doświadczenia przeżyć, które zapewnia obecność na przedstawieniu wielkanocnym. I choć misterium oddziaływało na nich, nie pozostawiało obojętny­ mi, oni sami w filmie Pasja upatrywali odpowiedniego dla swej wrażliwości religijnej sposobu pokazywania męki Pańskiej. Jednych do refleksji pobudzało właśnie okru¬ cieństwo, z jakim Gibson zekranizował drogę krzyżową, innych precyzja przedsta¬ wienia, dbałość o szczegóły, pozwalająca rozeznać się w realiach ówczesnej Jero¬ zolimy. Jeszcze inni dostrzegali w Pasji wysoko przez nich wartościowaną prawdzi¬ wość, realizm prezentacji, nieobecny w umownych jednak misteriach. Co ciekawe, to samo, co dla jednych stanowi główną wadę tego filmu, w oczach i n ­ nych staje się jego zaletą - dosłowność i brutalność przedstawienia samej męki Chry¬ stusa. Dopiero taki rodzaj bodźca, zdaniem części moich rozmówców, porusza na tyle mocno, by sprowokować do refleksji religijnej. Więcej nawet, dopiero tak dra¬ styczna prezentacja męki Pańskiej prowadzi do odczuwania empatii z Chrystusem. N o tak, ale t o p r z e c i e ż właśnie o t o chodziło. W ł a ś n i e o c i e r p i e n i e . M y ś l ę , ż e dzięki t a k i m s c e n o m l u d z i e lepiej m o g ą z r o z u m i e ć c i e r p i e n i e C h r y s t u s a . P r z e c i e ż , w i e s z , 361 �Kamila Baraniecka-Olszewska w s z y s c y wiedzą, że za nas cierpiał i cierpiał. A l e n i k t nie zdaje sobie s p r a w y z t e g o c i e r p i e n i a . A tak m ó g ł się n a d n i m jakoś z a s t a n o w i ć . Z r o z u m i e ć , jak o g r o m n e b y ł o t o c i e r p i e n i e . Pasja miała t o p o k a z a ć , m o ż n a tak p o w i e d z i e ć . Bo l u d z i e się nad t y m nie zastanawiają. A jak z o b a c z ą , t o t r o c h ę t o t e ż t a k o d c z u j ą ( k o b i e t a , lat 25, Poznań, marzec 2006). Powszechne wśród moich rozmówców jest przekonanie, że dziś ludziom nie wystarczy mówić o ofierze Chrystusa, nie wystarczą i m nabożeństwa drogi krzy¬ żowej, by dotarła do nich istota męki. Trzeba i m tę historię pokazać, a co więcej, pokazać tak, by odpowiadała ich wrażliwości, niekiedy odpornej na bardziej sub¬ telne przedstawienia. Dla takich osób niemal idealnym rozwiązaniem jest właśnie film Pasja. M i się Pasja b a r d z o p o d o b a ł a . Z n a c z y nie ze w z g l ę d u , ż e tam b y ł y te d r a s t y c z n e sce¬ ny u k a z y w a n e , ale ze w z g l ę d u na to, ż e Pasja jest bliska r e a l i z m u , bliska t e j p o s t a c i . M e l G i b s o n m o ż e p o s u n ą ł się za daleko w t y m realizmie, n i e m n i e j t e n f i l m w y w o ł a ł coś. Ja słyszałem taką d y s k u s j ę na t e m a t c i e r p i e n i a t e g o C h r y s t u s a i m i się w y d a j e , że Pasja jakiś p o z y t y w n y s k u t e k wywołała. D l a t e g o ż e w i e l e o s ó b sobie nie uświadamia dokładnie, co t o jest właśnie d r o g a k r z y ż o w a , tak naprawdę. C o t o jest u k r z y ż o w a n i e , tak naprawdę. I t y m l u d z i o m trzeba t o p o k a z a ć . M o ż e n a w e t t a k t r a g i c z n i e jak w Pa­ sji, ż e b y z r o z u m i e l i ( m ę ż c z y z n a , lat 37, Poznań, m a r z e c 2 0 0 6 ) . Bo studiując Pismo, m o ż n a o d c z y t a ć , ż e t o m n i e j w i ę c e j t a k m o ż e w y g l ą d a ć . Te sce¬ ny, k t ó r e nas przerażają, t a k i e p o p r o s t u były. I m o i m z d a n i e m trzeba t o p o k a z a ć . Z b l i ż y ć się jak n a j b a r d z i e j d o t e g o o b r a z u , k t ó r y r z e c z y w i ś c i e się tam rozegrał. Ja my¬ ślę, ż e d o b r z e , d l a t e g o ż e c z ę s t o się t o w o g ó l e u k r y w a . T o się p o k a z u j e tak, ż e d o ¬ brze, że go ukrzyżowali, że go kopali, ale t o w s z y s t k o jest takie ugładzone. Takie ładne. Tam g o t r o c h ę ciągnęli, t r o c h ę g o k o p a l i i g o ukrzyżowali ( k o b i e t a , lat 26, B y d g o s z c z Fordon, marzec 2008). W pewnym sensie film Pasja odkrywa przed nami realia męki Pańskiej, uzupełnia wszelkie inne przedstawienia o dosłowność, okrucieństwo, których brak mógł wier¬ nych w niedostatecznym stopniu pobudzać do rozważań nad Chrystusową ofiarą. Ofiarą, na którą składało się nieludzkie cierpienie. Gibsonowska ekranizacja wręcz wymusza zastanowienie się nad sensem cierpienia Chrystusa, ponieważ po obejrze¬ niu kilkudziesięciu minut krwawej jatki nie sposób myśleć o niczym innym. Dlatego też osoby, które w filmie Pasja widzą ten najwłaściwszy sposób oddania męki Pań¬ skiej, niejednokrotnie oglądają ten film po kawałku, rozmyślając nad kolejnymi sce¬ nami i wydarzeniami; traktują go niemal tak jak zespół biblijnych czytań, z których każde można potraktować jako odrębną część. A on o g r o m n i e cierpiał. I d l a t e g o d o b r z e , że t a k i f i l m powstał, n a w e t jeśli dla niektó¬ r y c h jest z b y t d r a s t y c z n y Ja sama niektórych scen nie widziałam jeszcze, m i m o że go d r u ­ g i raz oglądam. Bo ja t o oglądam p o kawałku, r o z w a ż a j ą c ( k o b i e t a , lat 26, Fordon, marzec 2008). 362 Bydgoszcz �Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? Takie podejście do Pasji Gibsona czyni z oglądania jej głęboko religijne prze¬ życie. To już nie jest oglądanie filmu, to doświadczanie Pasji. Dla wielu osób szcze¬ gólnie istotne w okresie wielkiego postu i Wielkanocy Pozwala i m się bowiem przy¬ gotować zarówno na nadejście świąt upamiętniających wydarzenia prezentowane w filmie, jak i na misterium, które choć inne od Gibsonowskiej Pasji, dla tych ludzi też stanowi istotny element obchodów Wielkanocy. Bo dla m n i e t o są naprawdę t a k i e p r y w a t n e rekolekcje. Z j e d n e j s t r o n y właśnie p r z y ¬ g o t o w a n i e się d o t e g o [ m i s t e r i u m ] , ale t e ż t a k i e rekolekcje p r y w a t n e ( k o b i e t a , lat 26, Bydgoszcz F o r d o n , marzec 2008). O g l ą d a ł e m Pasję, tak, ale dla m n i e t o p r z e ż y c i e z b y t osobiste, nie b ę d ę o t y m mówił ( m ę ż c z y z n a , lat 3 5 , B y g d o s z c z F o r d o n , m a r z e c 2 0 0 8 ) . Oglądanie Pasji jest nie tylko doświadczeniem intymnym, to także przeżycie niezwykłe ze względu na wspomniany już przeze mnie odwzorowany w filmie ideał przedstawienia losów Chrystusa. Ideał, d o którego, inaczej niż w przekonaniu osób prezentujących t y p symboliczny, misteriom daleko. N i g d y się nie sugerowaliśmy Pasją, n o b o nie ma sensu, no, p o d r a b i a ć c o ś , c o jest c h y ­ ba d o s k o n a ł e ( m ę ż c z y z n a , lat 35, B y d g o s z c z F o r d o n , m a r z e c 2 0 0 8 ) . N a zakończenie Oba przedstawione typy wrażliwości pasyjnej mogą się zazębiać. Osoby, z którymi miałam okazję rozmawiać, uczestniczą w misteriach, ale oglądały też film Pasja, przy t y m jedno z tych wydarzeń zrobiło na nich większe wrażenie niż drugie. Trze¬ ba jednak pamiętać, że nie chodzi t u o rywalizację między dwoma przedstawienia¬ mi męki Chrystusa. Musimy też cały czas mieć świadomość, że nie są tutaj istotne rozważania, k t o woli film, a k t o teatr, a raczej komu jakiego rodzaju impuls religijny odpowiada. N i e jest to też wyłącznie kwestia sądu estetycznego. Ocena zarówno Pasji Gibsona, jak i poszczególnych misteriów wiąże się przede wszystkim z prze¬ życiem religijnym, ze wzruszeniem, poruszeniem, ale także z przyrównaniem tych reakcji do odczuć, jakie wywołuje uczestnictwo w nabożeństwach, w innych prak¬ tykach religijnych. Niejednokrotnie bowiem moi rozmówcy, choć film wywoływał w nich o wiele większe emocje niż misterium, mówili, że sposób przedstawiania męki Chrystusa w misterium jest i m bliższy Wrażliwość pasyjna, którą przedstawiłam, pozostaje p o d dużym wpływem kul¬ tury popularnej. Z jednej strony wyraża się on w cenieniu przez wiernych rozbudo­ wanych, wizualnych przedstawień męki Pańskiej i w twierdzeniu, że ich treści trafia¬ ją do nich o wiele skuteczniej niż czytania na mszy czy nabożeństwa wielkopostne. Z drugiej strony wyraźnym znakiem mariażu dzisiejszej religijności z kulturą popu¬ larną jest niezwykły sukces filmu Pasja. Z powodzeniem spełnia on wymogi dzisiej363 �Kamila Baraniecka-Olszewska szej superprodukcji - gwiazdy w obsadzie, napięcie, wartka akcja, rozmach sceno¬ grafii. Pod tą wpisaną w kulturę masową formą przemyca jednak treści, które dla wielu osób stanowią inspirację d o głębokiej refleksji. Dzisiejsza religijność to pole przecięcia wielu porządków. To, co lokalne - organizacja swojego misterium - nie funkcjonuje już bez tego, co popularne - wszak nawet lokalne misterium niejedno¬ krotnie nosi ślady inspiracji Pasją, a podczas odprawiania drogi krzyżowej w koście­ le przypomną się sceny z tego filmu. Stąd też współczesna religijność zyskała miano religijności popularnej. W badaniach nad nią nie należy jednak pomijać wątku pa¬ syjnego i skupiać się wyłącznie na tematach dyktowanych przez model religijności ludowej. Zaryzykowałabym twierdzenie, że w religijności popularnej kult męki Pań¬ skiej zajmuje pozycję kluczową. Jak zauważa Magdalena Zowczak, w t y m typie religijności obraz odgrywa jedną z głównych ról (Zowczak 2008, s. 41). Taką też odgrywa we współczesnej wrażli¬ wości pasyjnej. Kultura popularna dostarcza mnóstwa bodźców kształtujących ten rodzaj wrażliwości, bodźców przede wszystkim wizualnych. Coraz więcej jest mis¬ teriów męki Pańskiej. Scenariusze do znacznej części z nich powstały w ciągu kilku¬ nastu ostatnich lat i ich realizatorzy pełnymi garściami czerpią z zasobów kultury popularnej - czy to przy produkcji scenografii, strojów, czy przy doborze muzyki, efektów dźwiękowych oraz świetlnych. Kolejną grupę stanowią ekranizacje męki z Pasją na czele. Film stał się źródłem dogłębnych przeżyć religijnych. Statyczny wizerunek - krucyfiks, obraz - umieszczony w d o m o w y m zaciszu czy na krańcu miejscowości nadal przypomina o męce Chrystusa, lecz coraz więcej osób zamiast wpatrywać się w martwy przedmiot, woli włączyć sobie mękę Chrystusa „na żywo" - choćby w postaci Pasji Gibsona. Bibliografia Bukraba-Rylska I . 2008 Religijność ludowa i jej niemuzykalni krytycy, „Znak", r. L X , nr 3 (634), s. 11-30 Czarnowski S. 1958 Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, w : Kultura religijna wiejskiego ludu pol­ skiego, Warszawa Freedberg D. 2005 Potęga wizerunków. Studia z historii i teorii oddziaływania, Kraków Hemka A., Olędzki J. 1990 Wrażliwość mirakularna, „Polska Sztuka Ludowa", t. XLIV, nr 1, s. 8-14 K i t o w i c z J. 2003 Opis obyczajów za panowania Augusta JJJ, t. I, Wrocław 364 �Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? Lis M . 2005 Film pasyjny: doświadczenie misterium, w: Liturgia w świecie widowisk, red. H.J. Sobeczko, Z . Solski, Opole Tokarska-Bakir J. 2000 Obraz osobliwy: hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych, Kraków Tomicki R. 1981 Religijność ludowa, w : Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, red. M . Bier¬ nacka, M . Frankowska, W. Paprocka, Wrocław Zowczak M . 2008 Między tradycją a komercją, „Znak", r. L X , nr 3 (634), s. 31-44 365 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b2079fd3bb68b3526ece6eae934c6347.pdf 9562627e4c68e7d7fd425a5972aefc48 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5010 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource grafitti Zadrożyńska, Anna antropologia miasta street art sztuka uliczna - aspekt antropolgiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4647 Title A name given to the resource Kilka uwag o zmienionych sytuacjach i kontekstach Grafitti/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.366-378 Creator An entity primarily responsible for making the resource Czapiga, Małgorzata Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Małgorzata Czapiga Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UJ Graffiti. Kilka uwag o zmienionych sytuacjach i kontekstach SCENA 1 : D a c h j e d n e g o z w i e ż o w c ó w . R a c z k u j ą c y c h ł o p i e c zbliża się d o krawędzi płaskiego d a c h u , c i ą g n ą c za s o b ą na s z n u r k u s a m o c h o d z i k - c i ę ż a r ó w k ę . SCENA 2: M e t a l o w e , szare, odrapane d r z w i t y l n e g o wyjścia b u d y n k u o n i e w i a d o m y m p r z e z n a c z e n i u z w i e ń c z ą c ą je p o d m u r ó w k ą . N a p o r o ś n i ę t y m kłączami b e t o n o w y m s z e ś c i a n i e p r o f i l d z i e w c z y n k i , s i e d z ą c e j na skraju s t o p n i a , p a t r z ą c e j p r z e d siebie. SCENA 3: Pusta, cicha k l a t k a s c h o d o w a . R o z c h o d z ą c e się o d starości d r e w n i a n e f r a m u ­ g i w białej ścianie z płatami o d c h o d z ą c e j f a r b y D z i e w c z y n k a z w a r k o c z y k a m i związa­ n y m i wstążkami w s p i n a się na palcach, b y s i ę g n ą ć p a l c e m w s k a z u j ą c y m d o włącznika w i n d y O b o k niej o t w a r t e d r z w i o b n a ż a j ą c e z i e j ą c e szarością d w a p u s t e s z y b y w i n d y Czarne zastygłe plamy postaci, unieruchomione w swoich pozach. Opisane sytuacje nie są, jak można by przypuszczać, scenopisem sztuki teatralnej, lecz stanowią próbę opisania zjawiska, obok którego trudno przejść obojętnie. Wszystkie trzy postaci t o graffiti powstałe na murach Czarnobyla opuszczonego po katastrofie w w y n i k u awarii reaktora w 1986 r. Czarne sylwetki dzieci i dorosłych, przypominające cienie zostawiane przez ludzkie postaci na ścianach budynków, a w przestrzeni 30-kilometrowej strzeżonej Strefy, która d o niedawna była 50-tysięcznym miastem, pełnym ludzi żyjących w sąsiedztwie elektrowni atomowej, tak¬ że na domu kultury, placach zabaw, ścianach kin, przedszkoli, bibliotek, hali sporto¬ wej, basenu, w parkach i wesołym miasteczku, zyskują zupełnie nowe, nieoczeki¬ wane znaczenia. W wyludnionym mieście-widmie graffiti postaci odgrywających swój niemy teatr zmuszają d o refleksji. Strefa jawi się jako coś nienaturalnego i wbrew zdrowemu rozsądkowi. Czarnobyl, powołany d o istnienia z założeniem gromadze¬ nia ludzi i stanowienia przestrzeni wspólnoty, przypomina teraz miasto z koszmaru - pustynny senny labirynt, w którym nie można odnaleźć drogi. Niepokojąca jest wszechogarniająca cisza, nieobecność, pustka, która b y w a na o g ó ł u t o ż s a m i a n a ze ś m i e r c i ą a l b o z n i e i s t n i e n i e m . W t e n s p o s ó b p r z y p i s u ¬ je się jej rolę d r u g i e j strony, z a p r z e c z e n i a życia, a n a w e t jego j e d y n e j sensownej f o r m y - ż y c i a s p o ł e c z n e g o . Pustka sama w s o b i e n i e istnieje, m o ż e b y ć z d e f i n i o w a n a j e d y n i e 366 �Graffiti. Kilka uwag o zmienionych sytuacjach i kontekstach negatywnie, jako p r z e c i w i e ń s t w o tego, c z y m nie jest. Przez swoją n i e o k r e ś l o n o ś ć i n i e o p i s y w a l n o ś ć z y s k u j e a s p e k t y nadnaturalne, n i c z y m Bóg, k t ó r e g o w e d ł u g n i e k t ó r y c h o p i s a ć m o ż n a c o n a j w y ż e j słowami t a k i m i , jak p r z e p a ś ć , s a m o t n o ś ć , cisza, n i e o b e c ­ n o ś ć , k t ó r e t o określenia kojarzą się p r z e d e w s z y s t k i m z pustką ( K o c i a t k i e w i c z , K o ­ stera 1997, s. 8 1 ) . Strefa zyskuje konotacje śmiertelnej krainy z jednej strony przez nieobecność i pustkę, a z drugiej przez historię miejsca, w którym czas nie płynie — wszystko zo­ stało zatrzymane: buciki dzieci w przedszkolu stoją, jak stały, poukładane równiutko w rzędach małych szafek, pociągi wstrzymane w środku trasy, porzucone barki, bu­ dynki przystrojone propagandowymi symbolami wciąż czekające na majowe świę­ to, które już nigdy nie nadejdzie. Jedynym przejawem egzystencji wydaje się teatr cieni — szablonowe graffiti wprowadzone na ściany bloków, mieszkań, magazynów, życie toczące się mimo wszystko, w przestrzeni śmierci i zatrzymanym czasie. Przykład graffiti z Czarnobyla i Prypeci — miast, które otoczono drutem kolczastym i odcięto od reszty świata — nie byłby może tak w y m o w n y i szokujący, gdyby nie szczególna przestrzeń, w której można je oglądać. Właściwie przecież rysunki te nie są przeznaczone do oglądania, bo do Strefy, oficjalnie nadal uznawanej za teren silnie skażony promieniowaniem, wchodzą tylko mężczyźni pracujący przy roz- 367 �Małgorzata Czapiga biórce starego reaktora oraz, nielegalnie, amatorzy - poszukiwacze przygód. T y m większa jest ekspresja obrazów, które w pustce nie mogą znaleźć swoich od¬ biorców, są autoteliczne i nieme, jak miasta po katastrofie. Być może lekcja tych graffiti jest tak dramatyczna również dlatego, że w dzisiej­ szym urbanistycznym krajobrazie przechodzień często przesuwa wzrokiem po mi¬ janych obiektach, coraz rzadziej naprawdę je dostrzega. Dlatego też graffiti wtopi¬ ło się w codzienność kolejnych dni i przestało być zauważalne, a w każdym razie: czytane. A j e d n a k w i d z e n i e jest n a j b a r d z i e j ludzką, aktywną i o t w a r t ą r e a k c j ą na u n a o c z n i a j ą c ą się p r z e s t r z e ń miasta. [ . . . ] R z e c z z a t e m raczej w t y m , że w i d z e n i e w y p i e r a n e b y w a c z ę s t o w m o d e r n i s t y c z n e j p r z e s t r z e n i m i e j s k i e j p r z e z p a t r z e n i e i spoglądanie. Pa­ t r z e n i e t o c z y n n o ś ć a u t o m a t y c z n a , nie w y m a g a j ą c a s z c z e g ó l n e j a k t y w n o ś c i i s k u p i e ­ nia u w a g i . S p o g l ą d a n i e jest nieuważne i o m y l n e . J e d n o i d r u g i e p o z b a w i o n e t r o s k i o p o c h ł a n i a j ą c ą je p r z e s t r z e ń . T e n b r a k o d p o w i e d z i a l n o ś c i m o ż e m y o d c z y t a ć jako swoistą o b r o n ę p r z e d n a d m i a r e m w i z u a l n y c h w r a ż e ń (Rewers 1997, s. 46) Graffiti w znanej do dziś postaci pojawiło się na murach polskich miast w latach 90. X X w., nie było jednak czymś radykalnie nowym, lecz wyrastało ze zjawisk wcześniejszych. Napisy, inskrypcje, rysunki, szablony naścienne to przecież jedna z form małego sabotażu podczas I I wojny światowej. W marcu 1942 r. ogłoszono konkurs na znak patriotyczny, który mógłby być rozpowszechniany, aby podtrzy¬ mać na duchu społeczeństwo i przeciwdziałać propagandzie hitlerowskiej. Konkurs wygrała studentka tajnego Uniwersytetu Warszawskiego, a jej projekt to znana d o dziś i rozpoznawana „kotwica" - znak Polski Walczącej. Kotwicę malowano na mu¬ rach, słupach ogłoszeniowych i elektrycznych, na przystankach tramwajów i zna¬ nych pomnikach. Początkowo używano trudnej do usunięcia farby smołowej i pędz¬ la, ostatecznie stworzono szablon i pieczątkę, ułatwiające pracę harcerzom, którzy zostali wyznaczeni do prowadzenia akcji (zob. Welker 2000). Czasem, w którym przeprowadzano podobne akcje, choć może bez tak bardzo charakterystycznych i rozpoznawanych do dzisiaj znaków, był oczywiście okres PRL-u, kiedy walka z władzą ludową przejawiała się również w podobnej formie ak¬ tywności: wypisywaniu na murach haseł „konkurencyjnych", polemicznych i pamfletowych wobec plakatów i sloganów propagandowych. Znaczące były nie tylko same napisy czy szablony, ale mówiące były także ślady pozostałe po ich zniszcze¬ niu przez opresyjne władze. K i e d y p o l i c j a zamalowywała g r a f f i t i Solidarności, zostawiała b e z k s z t a ł t n e p l a m y na m u ­ rach. Po d o m a l o w a n i u k i l k u d o d a t k o w y c h p l a m y te p r z y p o m i n a ł y k r a s n o l u d k i - jak g d y b y z g o d n i e z myślą H e g l a teza i a n t y t e z a prowadziły d o s y n t e z y [ . . . ] F r y d r y c h nazwał t o m a l a r s t w e m t a k t y c z n y m . C h c i a ł z a c h ę c i ć s p o ł e c z e ń s t w o d o s a m o d z i e l n e ­ g o t w o r z e n i a napisów i z m i e n i ć p o p r z e z t o s z a t ę g r a f i c z n ą miasta. M i a ł o t o w efekcie p r o w a d z i ć d o „totalnej surrealistycznej r e w o l u c j i s p o ł e c z n e j " (Paczoska 2 0 0 8 , s. 8 1 ) . 368 �Graffiti. Kilka uwag o zmienionych sytuacjach i kontekstach O analogicznej sytuacji znaczenia „nieobecnego" wspomina Richard Shusterman, przytaczając opowiadanie berlińskiego pisarza Kurta Tucholsky'ego Plamy. O p i s u j e o n p l a m y n i e o b e c n e g o k o l o r u na b r ą z o w y m g r a n i t o w y m murze b y ł e j akade¬ m i i w o j s k o w e j na D o r o t h e n s t r a s s e w d z i e l n i c y M i t t e . Te „ n i e k o ń c z ą c e s i ę " l i s t y ofiar W i e l k i e j W o j n y , listy, k t ó r e o b r ó c i ł y się w p r o c h i stały się n i e o b e c n e , t a k samo jak w y m i e n i a n e p r z e z nie ofiary, lecz p o z o s t a ł y u p i o r n i e w i d o c z n e dzięki białym pla¬ m o m , s y m b o l e m c z a r n y c h w s p o m n i e ń o g o r z k i e j p o r a ż c e ( S h u s t e r m a n 2 0 0 7 , s. 149). Zamalowywane przez policję napisy zostawiane przez członków Pomarańczo¬ wej Alternatywy czy Solidarności być może nie mają w sobie aż tyle dramatyzmu, co te z Mitte, ale w obu przypadkach są wyraźniej obecne przez swoją nieobecność właśnie. Ślad pozostaje zapisem pamięci - ekspresywnie nacechowanym anarchicz¬ nym gestem. Polskie graffiti, wykorzystując kontestatorski potencjał nielegalnego malowania ścian, rodziło się zatem w czasie zniewolenia, stanowiło głos buntu i dawało pod¬ stawy do tworzenia wspólnoty, z którą można by się utożsamiać. Sprzyjały temu okresy przełomów, przewartościowań, budzenia się świadomości. Jednocześnie wią¬ zało się z zachowaniami nieformalnych grup młodych ludzi ze szkół, osiedli, którzy stanowili zróżnicowaną, lecz p o d wieloma względami w miarę spójną subkulturę. Zjawisko w Polsce miało zatem inne przyczyny niż w Stanach Zjednoczonych, gdzie wypracowano te formy ekspresji, które przyjąć się miały także w Polsce. W Stanach Zjednoczonych zaistnienie graffiti było nierozerwalnie związane z muzyką hiphopową. Połączył je topos walki z opresorami i poczucie alienacji wo¬ bec zewnętrznej, oficjalnej władzy Oba zjawiska powstawały od lat 70. X X w. , naj­ pierw na przedmieściach Nowego Jorku, żeby potem objąć całe Stany przenieść się do Europy, a ostatecznie w najdalsze zakątki świata . Najpodatniejszym gruntem dla amerykańskiego graffiti były getta mniejszości etnicznych Bronksu i Brooklynu. 1 2 T e r m i n „ g e t t o " z o s t a ł u ż y t y p o raz p i e r w s z y w 1516 r. w W e n e c j i na o z n a c z e n i e spec­ jalnej d z i e l n i c y w k t ó r e j Ż y d z i z o s t a l i p r z y m u s o w o o d s e p a r o w a n i i g d z i e k a z a n o i m m i e s z k a ć . O f i c j a l n e z a m y k a n i e Ż y d ó w w s p e c j a l n y c h d z i e l n i c a c h stało się p o w s z e c h ­ ną praktyką w t y c h miastach c h r z e ś c i j a ń s k i e j E u r o p y k t ó r e p o s i a d a ł y z n a c z n ą p o p u ­ lację ż y d o w s k ą , zaś t e r m i n „ g e t t o " przyjął się jako o g ó l n a nazwa t a k i c h miejsc ( S h u s t e r m a n 2 0 0 7 , s. 4 6 ) . 1 W t y m czasie na r y n k u amerykańskim pojawiły się pisaki w o d o o d p o r n e , które pozwalały na t w o r z e n i e najpierw tagów - podpisów grafficiarzy a p o t e m bardziej skomplikowanych rysunków. Technika szybko się rozwijała, powstawały coraz t o nowe style w g r a f f i t i - bubble style czy wide style. O s t a t e c z n i e z a c z ę t o rysować całe o b r a z y - przyczyniło się d o tego z pewnością pojawienie się spra­ y ó w z k o l o r o w y m i farbami i różnorodnymi końcówkami, dających nieograniczone możliwości. 2 Dziś graffiti t w o r z y się także w najodleglejszych rejonach A m e r y k i Południowej, A z j i i A f r y k i . D o r o b e k najsłynniejszych writerów zebrany został w albumie Świat graffiti. Sztuka ulicy z pięciu kontynen­ tów (Gane 2008). 369 �Małgorzata Czapiga Znaczenie terminu szybko się rozszerzyło i stało się właściwie synonimem prze­ strzeni alienowanej, odseparowanej, naznaczonej piętnem obcości, izolacji i stra­ chu. Gettami zaczęto nazywać przedmieścia wielkich metropolii, zamieszkiwanych przez przedstawicieli mniejszości rasowych bądź etnicznych. T u właśnie swoje korzenie ma graffiti. W języku hiphopowców i writerów — twórców graffiti, częściej pojawia się jednak określenie hood — dzielnica. Identyfikacja z własną dzielnicą jest silniejsza niż rasowa czy narodowa, choć często się one pokrywały Społeczność nie organizuje się tu wokół tradycyjnego domu — wydającego się jedynym w przestrzeni miejskiej miejscem uporządkowanym i skupiającym wartości (a więc miejscem jako takim), nad którym mieszkańcy mają władzę i jednocześnie wokół którego, jako punktu centralnego, organizują swe życie. W nowej sytuacji teren wspólnoty obej¬ muje dzielnicę i ulicę, na której toczy się życie. U l i c a , a nie d o m , jest m i e j s c e m , g d z i e nawiązuje się n a j w i ę c e j k o n t a k t ó w . W y n i k a t o p r z e d e w s z y s t k i m z tego, ż e c z ę s t o w i e l o d z i e t n e r o d z i n y ż y j ą c e w g e t t a c h miały d o d y s p o z y c j i małe mieszkania: n a t u r a l n y m ś r o d o w i s k i e m dla d o r a s t a j ą c y c h d z i e c i b y ł y t e r e n y p o z a d o m e m . T a k w i ę c ulica odgrywała rolę p i e r w s z e g o d o m u , p o d c z a s g d y z n a c z e n i e w ł a ś c i w e g o d o m u r o d z i n n e g o jest m a r g i n a l i z o w a n e ( P i e k a r s k a - D u r a j 2 0 0 8 , s. 179). Jedyną wartością zachowaną z pola semantycznego domu pozostaje instytucja i autorytet matki. Getta kierują się własną polityką i zasadami, odrzucają znaczenie domu jako podstawowego waloru, świętością pozostaje jednak matka jako uosobie¬ nie wartości i poczucia ładu w znaczeniu przestrzennym, ale także i czasowym — jako organizator losu jednostki. N i e przeszkadza to oczywiście zaistnieniu zjawisk z ka­ tegorii Black English, czyli rytualnych obelg w angielszczyźnie Murzynów amery¬ kańskich i generalnie brutalizacji języka. Nastoletni czarni chłopcy uprawiają pew¬ ną formę „mowy ulicznej", związanej z rodzajem b i t w y słownej — tzw. dozens. Są to zbiorowe, męskie zajęcia podejmowane dla zabawy, które angażują publiczność i polegają na mówieniu obraźliwych rzeczy o słuchającym, ale bez rzeczywistego zamiaru obrażenia go (Wierzbicka 1997). W bitwach tych często pojawiają się obel¬ gi dotyczące matek, ale mogą one wystąpić tylko w takim kontekście. Przeludnione, małe mieszkanka w obskurnych dzielnicach, gdzie powszedniość wyznacza bieda, zwalczające się gangi i narkotyki powszechniejsze niż woda, to obraz, który niedługo potem mogliśmy spotkać już w większych miastach Europy Zachodniej. Przykładem niech będzie Francja, w której problem różnorodności etnicznej i wielokulturowości szybko stał się udziałem przedmieść nazwanych przez prezydenta Francois Mitteranda „dzielnicami bez duszy": Jakie n a d z i e j e m o ż e m i e ć m ł o d y człowiek, k t ó r y p r z y c h o d z i na świat w d z i e l n i c y b e z d u s z y dorasta w o h y d n y m b l o k u , o t o c z o n y s z a r y m i m u r a m i w s z a r y m p e j z a ż u na c a ł e szare ż y c i e ? C o ma myśleć o społeczeństwie, k t ó r e w o l i o d w r a c a ć o d niego w z r o k , a i n ­ terweniuje, g d y w y p a d a się na coś o b u r z y ć albo czegoś zabronić? (za: K r a c o ń 2008, s. 6 ) . 370 �Graffiti. Kilka uwag o zmienionych sytuacjach i kontekstach Młodzi ludzie, mimo pesymistycznej perspektywy „szarego życia", nie poddają się ostatecznie tej wizji przegranych i wykluczonych; grupa ta odnalazła w swojej izolacji poczucie dumy i szacunku - paradoksalnie czerpie je z tych samych źródeł, które uznano za godne pogardy. Z ową dialektyką d u m y i w s t y d u powiązana jest d i a l e k t y k a w z a j e m n e g o w y k l u c z e n i a , p o l e g a j ą c a na t y m , ż e w y k l u c z o n a , p r z e ś l a d o w a n a m n i e j s z o ś ć u m a c n i a się dzięki te¬ mu, ż e c h l u b i się s w o i m w y k l u c z e n i e m o r a z c z y s t o ś c i ą e t n i c z n ą , jaką t o w y k l u c z e n i e g w a r a n t u j e , i w z a j e m n i e w y k l u c z a d o m i n u j ą c ą w i ę k s z o ś ć jako w p e w n y m sensie g o r ­ szą, n i e b e z p i e c z n ą i n i e g o d n ą przyjęcia, tak samo jak w i ę k s z o ś ć wykluczyła ją - i z p o ­ d o b n y c h p o w o d ó w ( S h u s t e r m a n 2 0 0 7 , s. 4 7 ) . Duma owa znalazła skuteczne narzędzia ekspresji w postaci graffiti i hip-hopu, jako środków ekspresji umożliwiających wykrzyczenie własnych problemów, ci꿬 kiej sytuacji, ale też swojej wyższości nad pogardzaną „resztą" - w przypadku Sta­ nów Zjednoczonych: rasistowską klasą białych. W Polsce przeważa raczej postawa antysystemowa - szczególnie widoczna w czasach PRL-u, ale także później, w latach 90. X X w. Grupami dominującymi, przeciw którym zwracają się kontestatorzy reprezentujący różne systemy wartości, są „oni": w hasłach graffiti były to przede wszystkim władze państwowe („Dosyć burdelu PRL-u", „Komuno wróć. D o Mosk¬ w y " - Gregorewicz, Waloch 1991), szkolne (jeśli graffiti pojawiało się na terenie szkoły albo w jej pobliżu), wojsko („Fuck the army!") i duchowieństwo („Księża na Księżyc"), a więc to, co mieści się w kulturze oficjalnej, w swobodnie definiowanym establishmencie. Niechęć wyrażana w graffiti dotyczyła też przedstawicieli innych subkultur - nie oszczędzano przede wszystkim skinów („Zabij skina, zgwałć mu żonę, miejsce w niebie zapewnione", „Jeszcze Polska nie skinęła, Punki my żyjemy"). Podobnie jednak graffiti lat 90. i późniejsze skupiło się przede wszystkim na przed¬ mieściach i na dużych osiedlach - blokowiskach, gdzie poczucie odizolowania i anonimowości dawało się odczuć ze szczególną intensywnością. T u narodziło się analogiczne poczucie dumy, np. przejawiające się podkreślaniem, że wychowało się „na (Nowej) H u c i e " - nie w Krakowie, i tęsknota za wspólnotą, przełamującą ano¬ nimowość wyznaczoną przez socjalistyczny t y p przestrzeni wielkomiejskiej. Poczucie, d o ś w i a d c z e n i e , r ó w n i e ż p o t o c z n e myślenie, w s z y s t k o p o d p o w i a d a , ż e po¬ t r z e b u j e m y c z e g o ś , co nie p o z w o l i nam się r o z t o p i ć w a n o n i m o w e j masie. Potrze¬ b u j e m y p o c z u c i a o d r ę b n o ś c i w g r a n i c a c h miasta, w k t ó r y m mieszkamy. Przestrzeń, w k t ó r e j się w y c h o w u j e m y jest p r z e c i e ż z n a c z n i e mniejsza. M i j a k i l k a a l b o n a w e t kilkanaście lat naszego życia, z a n i m z a c z n i e m y p o z n a w a ć m i a s t o jako c a ł o ś ć . T o d z i e l n i c e i osiedla są naszą pierwszą małą o j c z y z n ą . P o s z c z e g ó l n e d z i e l n i c e nie są dla nas a n o n i m o w e , o b o j ę t n e . I c h n a z w y c o ś z n a c z ą . N a w e t jeśli i c h nie z n a m y m a m y na i c h t e m a t p e w n e w y o b r a ż e n i a . Jedne są s y n o n i m e m n i e s p o t y k a n y c h luksusów, inne krainą zamieszkałą p r z e z s m o k i i l u d o ż e r c ó w - i te przekonania w jakimś s t o p n i u p r z e n o s z ą się na i c h m i e s z k a ń c ó w . M i e s z a n k a s t e r e o t y p ó w i w s p o m n i e ń nasze p r y w a t n e narracje o m i e ś c i e ( P a r a f i a n o w i c z 2 0 0 8 , s. 4 1 ) . 371 tworzy �Małgorzata Czapiga Potrzeba porządkowania przestrzeni i naznaczania jej przez własne w niej uczestnictwo, a równocześnie uporczywe poszukiwanie wspólnoty podobnych d o siebie - niekoniecznie równych p o d względem fizycznym, psychicznym czy inte­ lektualnym - jest doświadczeniem pożądanym: o t o co dawało się odczytać z dzia­ łań odbieranych jako chuligańskie niszczenie wspólnej własności, tzn. budynków czy małej architektury miejskiej. Wobec pustki anonimowej przestrzeni dramatyczne musi być poszukiwanie p o ­ czucia wspólnotowości, w wersji najpełniejszej objęte przez Turnera określeniem communitas (Turner 1974). Jest ono chyba stale obecne w początkach tworzenia graf­ fiti. Człowiek żyjący w strukturze układów prawnych, politycznych, społecznych, w których odgrywa coraz t o nowe role, tęskni w gruncie rzeczy za communitas - od¬ najdując ją w pielgrzymkach do miejsc świętych, w festiwalach, w meczach piłkar¬ skich. Wspólnota graffiti (grafficiarzy tych, którzy potrafią czytać inskrypcje czy tagi) byłaby analogicznym konstruktem, w którym dojść do głosu mogła krytyka nie­ sprawiedliwości, poniżenia, a równocześnie tęsknota za wyjściem z samotności. Piotr Kowalski, analizując pojawiające się pod koniec lat 80. ubiegłego wieku i n ­ skrypcje w przestrzeniach współczesnego życia, pisze o tworzeniu się takich wspól­ not wśród dzieci zostawiających swoje napisy na ławkach szkolnych, w toaletach, na murach. W r a d o s n y m akcie kreślenia na ścianach, c h o d n i k a c h , ławkach z n a j d u j e ona [działal­ n o ś ć d z i e c i - M . C . ] u r o d ę t w ó r c z e g o i n s t y n k t u , s p o n t a n i c z n o ś c i , lekkość i b e z t r o s k ę w a d z e n i a się z o p o r e m t w o r z y w a [ . . . ] . W t y m p o c z y n a n i u t k w i j e d n a k t a k ż e i egzys­ tencjalna p o t r z e b a - d z i e c i o w y m g e s t e m „zawłaszczają" p r z e s t r z e ń . [ . . . ] G e s t „ma­ l o w a n i a " jest w i ę c b l i s k i o p a n o w a n i a świata, jakie d o k o n u j e się w r a m a c h t z w . s y n k r e t y z m u magicznego. [ . . . ] M a j ą one r ó w n i e ż w a l o r i n t e g r a t y w n y : p o r z ą d k o w a n i e prze¬ s t r z e n i jest w y k ł a d n i k i e m k o n s t y t u o w a n i a się g r u p y ( w s p ó ł t w ó r c y z n a j ą c y k o d y ) , ustalania i c h h i e r a r c h i i , jak t e ż i c h w e w n ę t r z n y c h l i n i i d e m a r k a c y j n y c h (gesty p r z y j ę ­ cia i w y k l u c z e n i a ) ( K o w a l s k i 1993, s. 8 5 - 8 6 ) . Graffiti, choćby z racji swojego anarchicznego charakteru, było związane z łama¬ niem tabu, dlatego często posługiwano się wewnątrz grupy tworzącej dane napisy czy rysunki zakazanymi formami. Język tajemny zapewniał szansę na budowanie jedności grupy Jeśli napisy dotyczyły wyznań miłosnych - tylko zorientowani wie­ dzieli, k t o komu wyznaje miłość, jeśli inskrypcja obrażała nauczyciela - dzieci uży­ wały raczej „ksywek" nadawanych belfrom, jeśli obrażano władzę - często odwoły¬ wano się d o pseudonimów, znaków charakterystycznych, rzadko stosowano całe nazwiska czy nazwy partii. Łamanie tabu łączyło się czasem z podkreśleniem eks¬ presji przez użycie wulgaryzmu czy słów powszechnie uważanych za niestosowne, ale służyło to stwarzaniu pewnej emocjonalnej aury - wulgaryzmy nie oznaczają w ta¬ kich przypadkach swoich leksykalnych desygnatów, lecz są często elementem ko¬ munikacyjnej gry inkluzji i ekskluzji. Dziwić zatem muszą radykalne opinie t y p u : 372 �Graffiti. Kilka uwag o zmienionych sytuacjach i kontekstach „Graffitierzy mają skłonności nacjonalistyczne i są ksenofobami". I dalej: „Wyrazem bezsilności, rozgoryczenia są wyrażenia obsceniczne i wulgaryzmy oraz licznie zgro­ madzone seksualizmy" (Stępień, Żakowska 2005, s. 186 i 190). Zaskakujący jest już sam termin używany przez autorki - „graffitierzy" - który brzmi nieswojo i chyba zbyt poważnie, żeby nie powiedzieć „majestatycznie"; ob¬ serwacje poczynione później są jednak równie zagadkowe i zbyt jednoznacznie, ar¬ bitralnie klasyfikujące. Być może wynika to z pytania, które często zadawane jest w dyskursie publicznym - czy graffiti to sztuka czy wandalizm - na które w prze¬ ważającej części odpowiada się jednak: wandalizm. Jak pisze Halina Zgółkowa: Z j a w i s k o g r a f f i t i jest b a r d z o c z ę s t o p r z e d m i o t e m refleksji p u b l i c y s t y c z n e j , z reguły na­ cechowanej e m o c j a m i , t a k i m i jak n i e c h ę ć , sprzeciw, oburzenie, w najlepszym w y p a d k u zaś p o t r a k t o w a n i e t y c h napisów jako c z e g o ś e g z o t y c z n e g o ( Z g ó ł k o w a 2 0 0 5 , s. 2 4 4 ) . C h o ć środki wyrazu writerów bywają niekiedy nieporadne, innym razem wulgarne czy po prostu szokujące, graffiti jest dziś jednak nadal przejawem oswajania prze¬ strzeni i szukania wspólnoty w świecie, w którym już tak naprawdę wszystko wolno, każdy może być t y m , k i m chce. Warunki, w których można było zyskać wolność, przynosiły nie wyzwolenie, lecz raczej konieczność dokonywania wyborów w świe¬ cie naznaczonym kryzysem wartości, w trudnych warunkach ekonomicznych i t d . Wolność w połączeniu z zasadami political correctness może jedynie prowadzić do p o ­ głębiania poczucia samotności (Baudrillard 1998, s. 126). N a j g ł ę b s z ą i n a j m n i e j u l e c z a l n ą z d o l e g l i w o ś c i t e g o życia, jak p o w i a d a A l f H a r n b o r g , jest „ s z a m o t a n i e się m i ę d z y t ę s k n o t ą za communitas, żądzą b y c i a c z ę ś c i ą c z e g o ś po¬ t ę ż n i e j s z e g o o d ułomnej jaźni, a strachem p r z e d utratą jestestwa" - szamotanie się b e z ­ skuteczne, k o ń c z ą c e się z reguły o d k r y c i e m , ż e w o l n o ś ć b e z w s p ó l n o t y równa się szaleństwu, a w s p ó l n o t a b e z w o l n o ś c i jest niewolą ( B a u m a n 1997, s. 147). Pytanie o to, czy graffiti jest wandalizmem czy sztuką, jest źle postawione, bo ono może być i jednym, i drugim. Graffiti przez to, że cechuje je anonimowość, a co za t y m idzie - bezkarność tekstu, który jest oderwany od nadawcy w poczuciu wol¬ ności ekspresji posługuje się często wulgaryzmami, ale ma też pokazać i wzmocnić negację ładu społecznego, kulturowego czy politycznego i bunt wobec niego, ale pra¬ wie nigdy nie wiąże się z nihilizmem, a stanowi raczę próbę rozwiązania problemu. * Nowoczesne graffiti ma już blisko pół wieku i jak każda forma kontestacyjnej eks¬ presji, pewna postać komunikacji i tworzenia, zaczyna stopniowo stawać się klasy¬ ką: choć wciąż bywa częścią działań wynikających z młodzieńczego buntu i anar¬ chicznych gestów, to jednocześnie niektóre prace są akceptowane i poszukiwane, wolne od destrukcyjnych intencji i wpisują się w panoramę współczesnej sztuki. Z a 373 �Małgorzata Czapiga legalizowane i pożądane jako towar, coraz częściej bywa oceniane w kategoriach arcydzielności i stanowi przedmiot zabiegów marszandów. Wkomponowuje się w d z i ­ siejszą przestrzeń miejską i nie razi już swoją obecnością zarówno w N o w y m Jorku, jak i N o w e j Hucie. Okazuje się, że j e d n o s t k a w s p o ł e c z e ń s t w i e m a s o w y m musi w c o r a z w i ę k s z y m s t o p n i u p o l e g a ć na samej sobie, ma d o d y s p o z y c j i c o r a z m n i e j w s p ó l n o t c z y i n s t y t u c j i , w k t ó r y c h o d n a j ­ d u j e t o ż s a m o ś ć i w a r t o ś c i jej b l i s k i e oraz posiada c o r a z mniejsze o m o r a l n i e w ł a ś c i w y c h s p o s o b a c h życia, d z i e j e się tak, p o n i e w a ż wyobrażenie społeczeństwo masowe, ze w z g l ę d u na p r o c e s y k t ó r e je u f o r m o w a ł y nie m o ż e d o s t a r c z y ć p o d s t a w trwałego ładu s p o ł e c z n e g o i h a r m o n i i m o r a l n e j ( S t r i n a t i 1998, s. 19). Dodatkowo globalizacja przyczyniła się znacząco do rozwoju lokalnych ruchów kulturowych, do „glokalizacji", a dzięki mediom cyfrowym to, co atrakcyjne, a na­ wet buntownicze, mogło być powielane w niezliczonych wersjach i w różnych miejs­ cach globalnej wioski. Graffiti przestało być niszową, awangardową sztuką ulicy Mieszkaniec miasta przyzwyczaił się do jego obecności, a sami twórcy porzucili już tagowanie (umieszczanie własnych podpisów) na rzecz tworzenia indywidualnych wrzutów (mniejszych rysunków) czy murali (wielkoformatowych obrazów), którymi nie rządzi już w pierwszej kolejności potrzeba formowania trwałych wspólnot. Poza t y m często tworzenie takich wypowiedzi przestaje być anarchizującą i nielegalną działalnością, a spotyka się z życzliwym przyjęciem, a nawet niekiedy sponsoringiem ze strony władz miejskich. Coraz częściej tworzone są graffiti takie jak to w Krakowie, przy al. Powstańców Śląskich - nazwane Silva Rerum. Mural długości 90 m i wysokości 5 m jest największym na świecie projektem o charakterze historycznym. Stworzono go w 2007 r. w ramach obchodów jubileuszu 750-lecia lokacji miasta. Projekt graficzny obrazu został opraco­ wany przez studenta Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, Jerzego Rojkowskiego „Impasa", i skonsultowany z miejscowymi historykami. D o wykonania go zaproszono czo­ łowych polskich artystów graffiti. W pracy przedstawiającej 1000-letnią historię Kra¬ kowa uwzględniono zdobycze krakowskiej sztuki zdobniczej, odwzorowano przemia¬ ny formy w kaligrafii, typografii, grafice, architekturze i malarstwie (Całkowska 2007). Na to, że graffiti zaczęło przybierać nowe formy wpłynęło kilka czynników: z jed­ nej strony zaostrzenie prawa, prywatyzacja przestrzeni publicznej, z drugiej - co w y ­ daje się najistotniejsze - komercjalizacja samej sztuki ulicy (zob. Biskupski 2008). Na pierwszym planie sytuuje się jednak funkcja estetyczna graffiti i innych przeja¬ wów street-artu, które charakteryzuje „przede wszystkim zabawa formą, dokładne pro¬ jektowanie działań oraz zawarte explicite wątki krytyczne" (Biskupski 2007, s. 169). I choć graffiti w założeniu miało wyprowadzić sztukę na ulicę - pomysł znany z ruchów awangardowych np. futurystów, artystów sztuki ziemi spod znaku Rober­ ta Smithsona czy brytyjskiego ruchu community arts - ostatecznie... trafiło do gale­ rii i muzeów! 374 �Graffiti. Kilka uwag o zmienionych sytuacjach i kontekstach W s p ó ł c z e s n e malowidła uliczne, p o z o s t a w i o n e na m u r a c h z n a k i , a u t o g r a f y hasła, r y ­ s u n k i stają się p r z e d m i o t e m specjalnie d o tego c e l u o r g a n i z o w a n y c h w y s t a w i k o ­ l e k c j i . S t a j ą się t e m a t e m o b s z e r n y c h k a t a l o g ó w , s p o r ó w o a r t y s t y c z n ą w a r t o ś ć . Ta w s p ó ł c z e s n a m o d a na kontestującą s z t u k ę awangardową, u t o ż s a m i e n i e n i e m a l w s z y s t ­ k i e g o ze sztuką, nie p o z w a l a już na p r o s t e o d d z i e l e n i e g r u b ą linią tego, c o „wysokie", o d tego, c o „niskie", tego, co na u l i c y o d tego, c o w g a l e r i i ( C i a r k a 1990, s. 3 3 ) . Jednym z pierwszych (dość wczesnych) przykładów może tu być wystawa m o ­ nachijskiego muzeum życia codziennego i kultury ludowej - Alltag und Volkskultur, dokumentująca zjawiska z przestrzeni miejskiej, w t y m graffiti, której owocem był album Das Graffiti-Lexikon. Wand-Kunst von A bis Z (Krauzer 1986). Dzisiejsze graffiti jest dzieckiem kultury popularnej, która ma prawdziwą war­ tość artystyczną, a przy t y m służy pewnym celom społecznym: jest nastawiona na komunikowanie wartości o p o z y c y j n y c h w o b e c systemu d y s t r y b u c j i władzy w kultu¬ rze, p o d e j m o w a n i e k r y t y k i p ó ź n e j n o w o c z e s n o ś c i oraz g o s p o d a r k i k a p i t a l i s t y c z n e j w warunkach prywatyzacji i monopolizacji środków komunikacji (mediów i innych n o ś n i k ó w ) (Żakowski 2 0 0 6 , s. 7 4 ) . Przy t y m jednak współczesne graffiti zwraca na siebie uwagę nie tylko wielkim kunsztem i krytyczną postawą, ale również dużą dawką dystansu i humoru. Jeden z czołowych przedstawicieli dzisiejszej sceny graffiti, nieznany z imienia i nazwiska Banksy którego dzieła można oglądać w Londynie, N o w y m Jorku, ale też na jego stronie internetowej (www.banksyyco.uk), bardzo dosadnie krytykuje np. pokolenie konsumpcyjne - jedna z prac przedstawia typową współczesną rodzinę, której człon­ kowie z prawą ręką na sercu, w skupieniu oddają hołd naciągniętej na maszt fladze: jednorazowej, plastikowej torbie Tesco. Na innym rysunku Banksy wykorzystuje malarski cytat - to scena opłakiwania, gdy kobiety p o d krzyżem, z dramatycznie wyciągniętymi rękami rozpaczają, patrząc na mękę Chrystusa. Na graffiti brakuje krzyża i Chrystusa, a kobiety załamują ręce, patrząc na napis: „Sale ends today". Prace Banksy'ego spotykamy na ulicach. Ale też na aukcjach w domu Sotheby's osiągają ponoć ceny kilkudziesięciu tysięcy funtów, a wśród nabywców są celebrities (Biskupski 2008, s. 175). Polscy writerzy prawdopodobnie nie odnoszą tak spektaku¬ larnych sukcesów, jakie przypadły w udziale brytyjskiemu grafficiarzowi, ale częs¬ to pracują dziś w dużych koncernach reklamowych i firmach zajmujących się grafiką komputerową, tworzą za pieniądze własne dzieła dla przyjemności swojej i innych. Część wychodzi oczywiście na ulicę, bo widzimy nowo powstałe wrzuty w których jednak nadrzędną jest już funkcja estetyczna. Ja p o k a z u j ę , a o n i t o widzą. W r a z z daną r z e c z ą widzą m n i e jako tego, k t o p o z w a l a i m ją o g l ą d a ć . Podziwiając ją, podziwiają mnie. Miratio, k t ó r a o d n o s i się d o tego, c o w a r t e oglądania, p r z e m i e n i a się w admiratio, k t ó r a o d n o s i się d o tego, k t o ją ma i k t o ją p o k a z u j e . [ . . . ] To, co w y t w o r z y l i ś m y w s p ó ł z a w o d n i c z y ze s o b ą - p o d o b n i e jak m y 375 �Małgorzata Czapiga sami — o p r z y c i ą g n i ę c i e u w a g i . R z e c z y rywalizują o o p t y c z n e z a i n t e r e s o w a n i e , a m y r o b i m y t o samo za i c h p o m o c ą ( S o m m e r 2 0 0 3 , s. 67—69). Coraz częściej grafficiarze nie muszą już nielegalnie malować pociągów czy zbierać się po zmroku, żeby zostawić swój piece — wrzut (od ang. masterpiece — arcy­ dzieło) na murze sąsiedniego budynku, gdyż powstają takie inicjatywy jak te podej­ mowane przez warszawskie stowarzyszenie M i a s t o M o j e A w N i m , polegające na wygospodarowywaniu przestrzeni d o legalnego malowania. W dzisiejszej przestrzeni postindustrialnej nie sposób już ulec zdziwieniu, szo­ kowi czy oburzeniu na w i d o k graffiti. Przez lata wrosło ono w nasze życie i staliśmy się wobec niego raczej bierną publicznością niż aktywną społecznością. Nadmierna semiotyzacja przestrzeni miejskiej doprowadziła paradoksalnie do jej odsemantycznienia. Naszą obojętną akceptację mogą złamać już tylko gesty, rzeczy, obrazy szczególne, o wyjątkowym ładunku emocjonalnym i znaczeniowym. Takimi właśnie są ludzie-cienie ze Strefy Rysunki majaczące na murach świadczą o dramatycznej próbie przywrócenia życia na t y m pustynnym obszarze — próbie za wszelką cenę i mimo wszystko. Chcą być świadectwem — t o t u kiedyś toczyły się normalne rozmowy pracowano, odpoczywano. W opuszczonym mieście zniszczo­ nym przez katastrofę - notabene jej sprawcami byli ci, którzy wcześniej stworzyli miasto dla ludzi - komunikacja nie jest możliwa, bo nie ma nikogo, k t o zastanawiałby się nad przesła¬ niem malowanych postaci. Być może właśnie dlatego, że w ci¬ szy opuszczonych przestrzeni graffiti zdają się d o nikogo nie mówić, ich milczenie jest tak tra¬ giczne i pełne sensu. Zupełnie inaczej niż to, co widuje się na murach, pociągach, małej archi¬ tekturze - w kakofonii napisów i kolorów nie słychać już nicze¬ go ważnego. G r a f f i t i w C z a r n o b y l u , f o t . K . Biliński 376 �Graffiti. Kilka uwag o zmienionych sytuacjach i kontekstach Bibliografia Baudrillard J. 1998 Ameryka, Warszawa Bauman Z . 1997 Wśród nas nieznajomych - czyli o obcych w (po)nowoczesnym mieście, w: Pisanie miasta - czytanie miasta, red. A . Zeidler-Janiszewska, Poznań, s. 145-158 Biskupski Ł. 2008 Graffiti i street-art.: na pograniczu sztuki publicznej i ruchu alternatywnego, „Przegląd Kulturoznawczy", nr 1(4), s. 163-180 Całkowska A. 2007 Największe graffiti powstaje w Krakowie, „Gazeta.pl Kraków", 21 maja http://miasta.gazeta.pl/krakow/1,35823,4150804.html (dostęp 28.04.2009) Ciarka R. 1990 Napisy na murach i etnografia współczesnego miasta, „Konteksty Polska Sztuka Ludowa", nr 2, s. 3 3 - 3 4 Gane N . 2008 Świat graffiti. Sztuka ulicy z pięciu kontynentów, Warszawa Gregorewicz R., Waloch J. 1991 Polskie mury. Graffiti: sztuka czy wandalizm, Toruń Kociatkiewicz J., Kostera M . 1997 Antropologia pustych przestrzeni, w: Pisanie miasta - czytanie miasta, red. A. Z e i dler-Janiszewska, Poznań, s. 7 3 - 8 2 Kracoń E. 2008 „Dzielnice bez duszy"-filmowy obraz przedmieścia, „Kultura Miasta. Miasto w K u l ­ turze", nr 2/3(2), s. 6-13 Krauzer P. 1986 Das Graffiti-Lexikon. Wand-Kunst von A bis Z, Wilhelm Heyne Verlag, München Kowalski P. 1993 Samotność i wspólnota. Inskrypcje w przestrzeniach współczesnego życia, Opole Paczoska K.E. 2008 Pomarańczowy karnawał we Wrocławiu, „Kultura Miasta. Miasto w Kulturze", nr 2/3(2), s. 79-88 Parafianowicz W. 2008 Zizkov, Praga 3. W poszukiwaniu lokalnej wspólnoty, „Kultura Miasta. Miasto w Kulturze", nr 2/3(2), s. 41-45 377 �Małgorzata Czapiga Piekarska-Duraj Ł. 2008 ZBronksu do Nowej Huty - początki hip-hopu w Polsce, w : Tworzenie i odtwarzanie kultury, red. G. Kubica, M . Lubaś, Kraków Rewers E. 1997 Ekran miejski, w : Pisanie miasta - czytanie miasta, red. A. Zeidler-Janiszewska, Poznań, s. 41—50 Sommer M . 2003 Zbieranie, Warszawa Stępień A., Żakowska M . 2005 Obraz współczesnej rzeczywistości w graffiti, w : Humanista wobec tradycji i współ­ czesności. Prace z etnolingwistyki i logopedii, red. S. Wasiuta, M . Wójcicka, L u b ­ lin, s. 181—191 Shusterman R. 2007 O sztuce i życiu. Od poetyki hip-hopu do filozofii somatycznej, Wrocław Strinati D. 1998 Turner 1974 Welker 2000 Wprowadzenie do kultury popularnej, Poznań V The Ritual Process Structure and Anti-Structure, Harmondsworth L. Symbolika znaków Polski Walczącej 1939-1989, Toruń Wierzbicka A . 1997 Akty i gatunki mowy w różnych językach i kulturach, w: Język umysł, kultura, War¬ szawa, s. 228—269 Zgółkowa H . 2005 Agresja na murze, czyli o tekstach graffiti, „Język a Kultura", t. 17, Wrocław, s. 243—250 Żakowski M . 2006 Street-art i indywidualizacja. W stronę tożsamości awangardowej, „Kultura Popular¬ na", nr 2, s. 71—79 378 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4cf90ab346c738549ba4679a8949025a.pdf 4f1214a2254f97e9722266a9eb87a4cc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5007 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource mniejszości etniczne i narodowe Cyganie - Romowie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4644 Title A name given to the resource Jak Cyganie świat zdobywali.../ Antropolog wobec współczesności Kilka uwag,kilka pytań, kilka refleksji Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.293-137 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mróz, Lech Tomicki, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text NA TARGOWISKU RÓŻNOŚCI ��Lech Mróz Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Ryszard Tomicki Instytut Archeologii i Etnologii PAN Jak Cyganie świat zdobywali... Kilka uwag, kilka pytań, kilka refleksji O d dłuższego już czasu Cyganie, żyjący w różnych krajach Europy uczestniczą w procesie szybkich i dla wielu z nich nieoczekiwanych przeobrażeń. O b o k wspól­ noty rodowej lub lokalnej, będącej przez dziesięciolecia podstawową formą ich or­ ganizacji, poczucia więzi i lojalności, od lat 70. X X w. powstawać zaczęły struktury ponadlokalne, których głównym promotorem jest nowa, bo wcześniej właściwie nie­ istniejąca, warstwa cygańskiej inteligencji. Inicjatywa wyszła od Cyganów żyjących w Europie Zachodniej, co niewątpliwie miało związek z ich znacznie lepszą sytua¬ cją, a narodzinom tego zjawiska sprzyjał postępujący od dawna proces sedentaryzacji - czasami wymuszonej, czasami dobrowolnej - i większy niż kiedykolwiek wcześniej udział w edukacji. Musiało upłynąć wiele lat, zanim przybrało ono charak¬ ter pancygańskiego ruchu, obejmującego coraz liczniejsze społeczności na coraz większym obszarze Europy Niezmiernie istotnym bodźcem były przemiany p o l i ­ tyczne i ekonomiczne w Europie Środkowo-Wschodniej, a następnie rozszerzenie U n i i Europejskiej. W zdemokratyzowanych państwach wśród wielu organizacji po¬ zarządowych pojawiły się też organizacje cygańskie, chętnie korzystające z progra¬ mów pomocy i innych form wsparcia tożsamości kulturowej. Można powiedzieć, że C y g a n i e z a c z ę l i na n o w o o d k r y w a ć E u r o p ę , całkowicie odmienną od tej, którą znali i w której dotychczas żyli: troszczącą się o mniejszości etniczne, tworzą­ cą prawa chroniące marginalizowane etnosy i kultury Na ten okres przypada począ¬ tek formowania się nowej klasy liderów politycznych - działaczy i aktywistów ru¬ chu o charakterze etnicznym. Jednym z ich najważniejszych celów stała się walka o prawa i godność, w t y m m.in. o przekonanie polityków i społeczeństw krajów, w których mieszkają, że określenie „Cyganie" ma charakter pejoratywny i - zgodnie z zasadami poprawności politycznej - należy je zastąpić mianem „Romowie" (cho­ ciaż nie jest ono uznawane za nazwę własną przez wszystkich Cyganów). Jednocześ¬ nie od kilku lat trwają próby stworzenia, czy raczej wymyślenia, narodu romskiego. 293 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki Zmierzające k u temu działania podejmują najczęściej liderzy rozmaitych organiza¬ cji, wspierani przez niemałą już grupę inteligencji - ludzi wyedukowanych, swobod¬ nie poruszających się po urzędach i salonach politycznych Europy Przede wszyst¬ kim właśnie Europy, t u bowiem, w ponadpaństwowym organizmie U n i i Europej¬ skiej, w której kwestie narodowe, obywatelstwa i praw mniejszości etnicznych na¬ brały wielkiej wagi, potomkowie niegdysiejszych wychodźców z Indii stanęli po raz pierwszy w swych dziejach wobec możliwości bycia podmiotem, a nie tylko przed­ miotem prawa. Cyganie/Romowie znajdują się wszakże w szczególnej sytuacji. N i e tylko nie mają własnego państwa. N i e mogą nawet - w przeciwieństwie d o innych rozproszonych geograficznie mniejszości - odwołać się d o krzepiącej wiedzy, że gdzieś tam w Europie, czy na innym kontynencie, są większością i że istnieje jakieś państwo, czy choćby region, w którym stanowią grupę dominującą. W odpowiedzi na tę niedogodność narodziła się wśród cygańskich/romskich liderów politycznych i d e a n a r o d u n i e t e r y t o r i a l n e g o . N i e bezpaństwowców, b o ci są kojarzeni z ludźmi niemającymi obywatelstwa żadnego państwa, a właśnie narodu nieterytorialnego, którego członkowie mają rozmaite obywatelstwa, lecz poczuwają się d o wspólnoty ponadpaństwowej, i to w granicach nie tylko Europy ale i całego świata. Projektowi towarzyszy intensywne odkrywanie przeszłości, a mówiąc ściślej: jej tworzenie, gdyż znajomość źródeł jest niedostateczna albo całkowicie ich brakuje. Wspólne pochodzenie odgrywa tu swoją rolę, chociaż Indie - Baro Them, czyli W i e l ­ ki Kraj, jak wyedukowani Romowie czasem nazywają swoją praojczyznę - nie stały się krajem czy państwem, z którym należałoby się identyfikować . N i e one też są najmocniejszym spoiwem. W powstającej mitologii etnicznej początki Cyganów z reguły sięgają wprawdzie Indii i wiązane są z klasą kszatrjów, lecz t y m , co ich na¬ prawdę łączy, jest „odwieczny" tryb życia: wędrowanie. 1 Idea wspólnoty, obejmującej wszystkich Cyganów/Romów, jest elementem histo¬ rii wymyślonej. Nawet powierzchowna znajomość przeszłości i kultury tej zbiorowoś¬ ci pozwala odnieść się do niej nieufnie. Podobnie jest z ideą wędrowania, wiadomo bowiem, że tylko część europejskich Cyganów była, i gdzieniegdzie jest nadal, n o ­ madami. Natomiast wizja romantycznych włóczęgów to w znacznej mierze stereoty­ powe, niecygańskie wyobrażenie, na tyle jednak chwytliwe, że oddziałuje na samych Cyganów. Tak bardzo i tak skutecznie, że nawet grupy które o d 300 lat prowadzą życie osiadłe (i t o na jednym miejscu), odwołują się d o rzekomej „tradycji wędro¬ wania". W Polsce d o b r y m tego przykładem są żyjący na południu kraju - w G o r ­ cach, na Spiszu, Podtatrzu, w Beskidach - tzw. Cyganie Karpaccy jak określa się ich w literaturze. 1 Świadomość pochodzenia z I n d i i , dla w i e l u bardzo niedawna, jest głównie inspiracją dla zespo­ ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h , które przejmują pewne e l e m e n t y ubiorów h i n d u s k i c h c z y maniery choreogra­ ficzne, podpatrzone u wykonawców tamtejszych tańców. 294 �Jak Cyganie świat zdobywali... Nie oznacza to, że przemieszczanie się z miejsca na miejsce, z kraju do kraju, z kontynentu na kontynent nie odgrywało w historii Cyganów znaczącej roli. Poka­ zuje to najwyraźniej dzisiejsza mapa ich rozprzestrzenienia i charakter zróżnico­ wania kulturowego i dialektalnego. Czasem ich wędrówki - ze względu na zasięg i nie­ jasny czy raczej trudny do zrozumienia, cel - wywołują zdumienie. Częściej skła­ niają do pytań całkiem przyziemnych: z jakich powodów je podejmowano, czy były wymuszone, czy dobrowolne, a także czy to, czego dowiadujemy się z takich czy innych źródeł, d o t y c z y Cyganów czy jakiejś innej społeczności? Na część z tych pytań nie ma, jak dotąd, przekonujących odpowiedzi, chociaż dotyczą nieraz pod¬ stawowych kwestii cygańskiej przeszłości i współczesności. Wędrowcy, koczownicy? O d końca X V I I I stulecia, gdy po raz pierwszy dostrzeżono podobieństwo języka Cyganów europejskich do języków indoaryjskich i na tej podstawie wysunięto hipo¬ tezę, że ich praojczyzną są Indie, szczególnego znaczenia nabrało jedno z najbar¬ dziej oczywistych skojarzeń łączących się z Cyganami od wieków: wędrowne życie, zamieszkiwanie w szałasach lub innych, łatwych do przenoszenia domostwach, używanie jako środka transportu wozów lub po prostu jucznych zwierząt. W kon­ sekwencji określenie „Cyganie" zaczęło być stosowane wobec rozmaitych grup prowadzących wędrowny tryb życia. Przeglądając współczesną literaturę antropo¬ logiczną dotyczącą Indii, łatwo się przekonać, że wiele społeczności koczowniczych, rozrzuconych po całym niemal subkontynencie - niezależnie od ich cech antropo¬ logicznych, języka, specjalizacji zawodowej, rejonów przebywania - sklasyfikowa­ nych zostało przez badaczy (przede wszystkim brytyjskich) jako Cyganie. Objęci wspólną nazwą Gyypsies, byli i są opisywani w urzędowych raportach i rozprawach naukowych jako „indyjscy Cyganie", a jedynym chyba odstępstwem od tej reguły były nomadyczne grupy pasterskie, trwale związane z hodowlą zwierząt i określonymi rejonami wypasowymi, najczęściej w stepowo-pustynnych lub górskich częściach północno-zachodnich Indii. Inaczej mówiąc, indyjskich koczowników podzielono na dwie kategorie: pasterzy oraz Cyganów, do których zaliczano niemal wszystkie grupy niepasterskie (Baines 1976, s. 100). Używanie słowa „Cyganie" (Qypsies) jako obiegowego równoważnika terminu „ko¬ czownicy" doprowadziło do tego, że współcześni badacze (nie tylko ci, którzy zaj¬ mują się Cyganami) mają nieraz sporo kłopotów, kiedy chcą ustalić, o jaką grupę czy społeczność naprawdę chodzi. Ta niejasność dotyczy przede wszystkim Indii, ale nie ogranicza się do tego kraju ani nawet d o sąsiedniego Pakistanu, którędy rzeczy¬ wiście prowadziły szlaki migracyjne praprzodków Cyganów europejskich. „Cyga¬ nami" nazywane są półnomadyczne grupy myśliwych z Cejlonu (Sri Lanka), posługujące się językiem należącym do drawidyjskiej rodziny językowej, oraz roz¬ maite grupy z Azji Centralnej, Azji Mniejszej, Kaukazu i Półwyspu Arabskiego, głów­ nie ze względu na tę samą co w przypadku Indii cechę: wędrowanie. Nawet żyjące 295 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki na wybrzeżu Borneo, Sumatry Celebesu i na kilku innych wyspach południowo¬ -wschodniej Azji niewielkie grupy półkoczowniczych rybaków określono w litera­ turze angielskiej (a za nią i w innej) mianem „Cyganów M o r s k i c h " (Sea Qypsies). Również w Europie słowo „Cyganie" (jego odpowiedniki w różnych językach) odnoszone bywa do rozmaitych grup prowadzących życie wędrowne, mimo że róż­ nią się pochodzeniem, cechami antropologicznymi, językiem. To żyjące głównie w Wielkiej Brytanii, Skandynawii i krajach niemieckojęzycznych stosunkowo nie­ wielkie wspólnoty potomków cyrkowców lub chłopów, którzy utracili ziemię i mu­ sieli udać się na wędrówkę (tak przynajmniej literatura współczesna wyjaśnia ich genezę). W najnowszej literaturze owi wędrowcy są już wyraźnie odróżniani o d Cyganów; zwie się ich po prostu Podróżującymi (Travellers, Reisende itd.), ale o po¬ trzebie precyzyjnego rozdzielenia dwóch różnych desygnatów terminu Qypsy - wspólnot wędrowców lub trudniących się handlem nomadów, niezależnie od ich pochodzenia i języka, oraz grup, których język jest jednym z dialektów romani wciąż się mówi (Matras 2004). Eksodus Dlaczego praprzodkowie „prawdziwych" Cyganów opuścili północno-zachodnie Indie (bo wydaje się wielce prawdopodobne, że stamtąd pochodzą) i kiedy t o na­ stąpiło? Nadal nie ma co do tego jasności. Czas, który spędzili w Azji, zanim pojawi­ li się w Europie, jest całkowicie mrocznym okresem cygańskich „pradziejów". Auto¬ rzy podejmujący ten problem, próbujący opisać czas pomiędzy wyjściem z Indii a pojawieniem się w Europie, usiłują ułożyć w jakąś w miarę wiarygodną całość roz­ maite strzępy informacji, opowieści zarejestrowane przez kronikarzy i nieliczne d o ­ kumenty bizantyjskie. Przeważa opinia, że najazdy Arabów na Półwysep Indyjski (za­ początkowane w drugim dziesięcioleciu V I I w.) i zagarnięcie znacznej liczby jeńców niewolników, o czym wspominają różne zapiski kronikarskie, mają bezpośredni związek z pojawieniem się Cyganów w Europie. Ale jeśli t o Arabowie byli czynni¬ kiem sprawczym, dlaczego w języku cygańskim nie ma arabizmów, są zaś silne wpływy greckiego (wędrowali przez ziemie leżące w granicach imperium bizantyńskiego, lecz czy jest to wyjaśnienie wystarczające?) i - co jeszcze bardziej zadziwiające - ar­ meńskiego? N i e jest też bynajmniej pewne, kiedy Cyganie pojawili się w Europie. W wielu publikacjach powtarzana jest opinia, że pierwsze ślady ich p o b y t u na t y m kontynen­ cie pochodzą z X I w . Jest jednak bardzo prawdopodobne, że sąd ten wynika w y ­ łącznie z „niefrasobliwego stosunku do źródeł". Błąd tkwi zapewne w tym, że dla au¬ tora czy autorów tej tezy - trudno dziś ustalić, k t o ją sformułował pierwszy - jej podstawą był XIII-wieczny przekład wcześniejszej o dwa wieki kroniki, znajdującej 2 2 Patrz np. Soulis 1961. W i ę k s z o ś ć autorów podejmujących t o zagadnienie opiera się na opraco­ waniach, a nie badaniach źródłowych. 296 �Jak Cyganie świat zdobywali. się w klasztorze Iviron na górze Athos. Późny łaciński przekład, na dodatek sporzą¬ dzony zapewne na podstawie przekładu greckiego, to nie to samo co gruziński ory¬ ginał. Na kwestię tę zwrócono uwagę stosunkowo niedawno (Mróz 1992, s. 44-45), a choć do oryginału nadal nikt nie dotarł, już sama pogłębiona analiza treści zapisu, znajdującego się w łacińskiej wersji owej gruzińskiej kroniki, rodzi poważne wątpli­ wości, czy dotyczy on Cyganów. Tak więc pytanie o czas ich pojawienia się w Euro¬ pie pozostaje otwarte. Skoro zaś tak niewiele wiemy o ich wczesnych dziejach, a informacje, możliwe do powiązania z ludźmi znanymi dzisiaj pod tą nazwą, pojawiają się dopiero w Euro¬ pie, kwestią zasadniczą jest: kiedy niegdysiejsi wychodźcy z Indii stali się Cyga­ nami? C z y mogło t o nastąpić stosunkowo późno, już na terenach imperium bizan¬ tyjskiego? Istnieją argumenty przemawiające za taką tezą. O uformowaniu się na t y m obszarze zbiorowości, posługującej się w kontaktach ze światem zewnętrznym jedną nazwą własną, świadczy to, że jej członkowie od początku wędrówek po Euro¬ pie określani byli mianem brzmiącym w różnych językach bardzo podobnie do p o l ­ skiej nazwy Cyganie: gr. Taiyydvoi(Jsmganoi), tur. Cingeneler, r u m . Jigani, węg. Cigdnyok, czes. Cikdni, niem. Zigeuner, franc. Tsiganes, wł. Zingari, port. Ciganos . Wszystkie te słowa zdają się mieć związek z gr. axaiyyavoi (atsinganoi) lub a6iyyavoi (athinganoi), a choć znaczenia i desygnaty domniemanych terminów wyjściowych rodzą liczne kontrowersje, tak jednorodna terminologia wskazuje przynajmniej na jedno: że grupy napływające z rejonu Bałkanów do środkowej i zachodniej Europy musiały posługiwać się taką samą autodenominacją, z której wywiedzione zostały - przynaj­ mniej w części na pewno niezależnie o d siebie - wymienione określenia. Zatem, choć przodkowie Cyganów nie wywędrowali z Indii jako jedna społeczność, oni sa­ mi, już w okresie poprzedzającym europejskie peregrynacje, musieli stanowić jakie­ goś rodzaju wspólnotę, przejawiającą się (między innymi?) w używaniu owego etnonimu (pierwotnie będącego z pewnością egzoetnonimem), bez względu na to, jak brzmiał on „w oryginale" i jaki był jego źródłosłów. Innymi słowy, wygląda na to, że odrzucaną dziś nazwę „Cyganie" upowszechnili sami Cyganie. 3 Ekspansja C o sprawiło, że na początku X V w. liczne (jak bardzo - t o osobne pytanie) grupy cygańskie zaczęły opuszczać ziemie Bizancjum i rejon Bałkanów i przemieszczały się w głąb Europy? O t o kolejna kwestia, która nie znalazła satysfakcjonującego wyjaśnienia. Europa nie zapewniała w t y m czasie spokojnego i szczęśliwego życia. Konflikty lokalne były zjawiskiem częstym, toczono wojny o zasięgu ponadlokalnym, niekiedy obejmującym znaczne obszary, zdarzały się lata nieurodzaju i głodu, 3 Z a n i m słowo „Cyganie" stało się najpowszechniej używanym e t n o n i m e m , pojawiały się także inne. Najwięcej z nich kojarzy się z E g i p t e m ; o d przekonania o egipskim r o d o w o d z i e p o c h o d z i naj­ popularniejsze d o dziś określenie - angielskie Gyypsies. 297 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki a ubóstwo nie było przypadłością jedynie warstwy chłopskiej. Pierwsze migrujące grupy mogły o t y m nie wiedzieć, ale czy t o wystarcza, by ruszać w nieznane? N i c nie wskazuje an to, żeby czynnikiem sprawczym było przeludnienie. Wpraw­ dzie nie wiemy jak liczną zbiorowość stanowili wówczas Cyganie, lecz w południo­ wo-wschodniej Europie na pewno nie było takiego przyrostu ludności, który można by uznać za powód migracji. A przy t y m , jak należy sądzić na podstawie zachowa­ nych dokumentów, egzystencja i ekonomiczne podstawy ich bytu związane były ściśle z nie-Cyganami. Środków do życia dostarczał im handel, rzemiosło, bawienie umie­ jętnościami cyrkowymi, działalność, by tak rzec, usługowa, w t y m wróżbiarska. Inna możliwość to zagrożenie tureckie: najazdy na Dobrudżę, Wołoszczyznę i Siedmiogród, a także Serbię, wielokrotne na tych ziemiach w ostatnim 20-leciu X I V w., a potem nasilona od początku X V w. ekspansja. W 1408 r. Turcy podbili A l ­ banię, następnie Czarnogórę, w 1415 najechali Wołoszczyznę, zmuszając hospoda­ ra d o płacenia haraczu, a r o k później spustoszyli Węgry W 1422 r. oblegali Konstantynopol - miasta wprawdzie nie zdobyli, lecz właściwie było ono ostatnim mocnym punktem oporu wielkiego niegdyś Bizancjum. Chronologiczna zbieżność tych wydarzeń z migracją Cyganów w kierunku Węgier i dalej, k u środkowej Euro¬ pie, jest wyraźna, ale czy t o wystarcza, żeby ustanowić między nimi relację przyczynowo-skutkową? Wprawdzie grupa, która na początku 1425 r. dotarła d o A r a gonii, przedstawiała się jako uchodźcy z Małego Egiptu, zmuszeni d o ucieczki przez „niewiernych", a m o t y w Turka ciemiężyciela pojawiał się w cygańskich opo­ wieściach także później, gdy eksponowano raczej pokutne m o t y w y wędrówki-pielgrzymki (Szászdi León-Borja 2005, s. 215-216), ale wygląda to bardziej na wygodną legendę niż opis rzeczywistości. Podobnie jak opowieści grupy przybyłej w 1427 r. do Paryża, która oprócz „saracenów" obwiniała o agresję wobec siebie, t y m razem za odstępstwo od chrześcijaństwa, także „cesarza Niemiec, króla Polski i innych panów" (Sánchez Ortega 1994, s. 324-325). C z y więc rzeczywiście Turcy stali się zasadniczym impulsem uruchamiającym wędrówkę grup cygańskich? Wątpliwości jest sporo. Wiążą się one przede wszystkim z t y m , że bardzo wielu Cyganów pozo¬ stało na ziemiach powiększającego swój obszar imperium otomańskiego, a ich sytu¬ acja - jak wiemy z dokumentów, prawda, że zwykle późniejszych - była tam lepsza niż w krajach Europy Środkowej i Zachodniej (zob. np. Barany 2001). Trudno też ustalić, kiedy ruch ten się zaczął. N a pewno nie było t o zjawisko jed¬ norazowe, raczej rozciągnięty w czasie trend migracyjny, mający zmienną dyna¬ mikę, który być może już na przełomie X I V i X V w. przywiódł niewielkie (zapew­ ne) grupy cygańskie do ówczesnej Rzeczypospolitej. Ich najwcześniejszym śladem zdaje się pochodzący z roku 1401 wpis do ksiąg miejskich Kazimierza (dziś dzielni­ cy Krakowa), informujący że niejaki Matiasz Cygan opłacił należny podatek. W po¬ czątkach X V stulecia określenie „Cygan" przy imieniu pojawia się wielokrotnie w dokumentach z południa Rzeczypospolitej. XIV-wieczne akta z miast południo¬ wo-wschodniej Europy zaświadczają, że oprócz wędrownych gromad istniały także 298 �Jak Cyganie świat zdobywali... skupiska Cyganów osiadłych w miastach. Wydaje się prawdopodobne, że zapiski z Kazimierza i nieco późniejsze ze Lwowa dotyczą takich osób, będących z pocho­ dzenia Cyganami (Mróz 2004). Wyraźne nasilenie migracji z południowo-wschodniej Europy nastąpiło w pierw­ szych trzech dekadach X V w., kiedy t o obecność Cyganów jest już poświadczona od Węgier, Czech i Polski po Hiszpanię. Jeśli nawet początkowo wiązały się z turec­ kim zagrożeniem, co sprawiło, że miały tak wielki zasięg? Dlaczego niewielkie na ogół grupy nie bały się zapuszczać w coraz dalsze, zupełnie sobie nieznane rejony, z czasem także do Skandynawii i na W y s p y Brytyjskie, dokąd przecież nie mogli d o ­ trzeć lądem, wsiadając zaś na statki, ryzykowali, że powrót może nie być łatwy? W Europie Cyganie podawali się najczęściej za wychodźców z Egiptu, a swoje wędrówki przedstawiali jako pokutne pielgrzymki - czasem miała to być pokuta za nieudzielenie schronienia Świętej Rodzinie. Jest intrygujące, skąd tak dobrze znali opowieści biblijne i wiedzieli, jak je wykorzystać. Wszak nie byli to ludzie wykształ­ ceni; ich wiedza wynikała przede wszystkim z praktyki, z tego, co przynosiły kolejne dni i co można było zaobserwować w trakcie drogi i pobytów w kolejnych miastach czy krajach. Wprawdzie niektórych przywódców wędrujących gromad podejmo¬ wały wówczas gościnnie osoby szlachetnego urodzenia i wysokich godności (z do¬ kumentów niemieckich, hiszpańskich, polskich wiemy o takich sytuacjach), lecz więk­ szość z nich miała kontakty jedynie z ludźmi prostymi. Jak to więc tłumaczyć? Inną zagadkową kwestią jest dość powszechne posługiwanie się listami przewodnimi, a nawet żelaznymi, zwłaszcza papieży i królów (np. w 1540 r. jakaś grupa okazywała w Hiszpanii zdezaktualizowany list Zygmunta Starego; Szaszdi León-Borja 2005, s. 221 przyp. 25). Pozostawmy kwestię prawdziwości dokumentów, ale jak doszło do wypracowania tej strategii i stosowania jej przez grupy bardzo odległe od siebie w przestrzeni i czasie? Kiedy w latach 20. X V stulecia pojawili się na Półwyspie Apenińskim, ich przy­ bycie odnotowano w aktach miejskich. Kronikarz Forli zapisał, że przybysze mówi­ li, iż pochodzą z Indii (Vaux de Foletier 1970, s. 34). Z Indii, a nie z Egiptu. Czyżby tak długo, przez kilka wieków, zachowała się u prostych, niewykształconych ko¬ czowników pamięć o ich praojczyźnie, i to nie jakiejś lokalnej, ale o Indiach właśnie? Każdy etnolog uzna taką możliwość za mało prawdopodobną. Zapewne więc gdzieś po drodze - raczej w portowych oberżach czy kupieckich kramach niż p o d ­ czas konwersacji z uczonymi - usłyszeli o dalekim, bogatym kraju i postanowili do¬ dać sobie splendoru. Ale dlaczego wspomnieli o Indiach, a nie o Egipcie, co bar¬ dziej pasowałoby do ówczesnego sposobu myślenia? Na Półwysep Iberyjski przywędrowali Cyganie w latach 30. X V w. Przybyli - jak uważają dzisiejsi badacze - od strony Francji, po przemierzeniu południa Europy; wskazują na t o zarówno przekazy historyczne, jak i ślady zapożyczeń językowych. Nasuwa się jednak pytanie: czy nie mogli docierać tam wcześniej, przez Afrykę Pół­ nocną? Był t o obszar o d połowy V I I w. opanowany przez Arabów, którzy w 711 r. 299 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki rozpoczęli także podbój Półwyspu Iberyjskiego i w ciągu kilku lat zajęli go niemal w całości. O d tego czasu aż do X V w. w ich rękach znajdowały się terytoria od pół­ wyspu po Azję Przednią i dalej na wschód; jedynie Bizancjum jeszcze i m nie uległo. Jeśli przyjąć, że Arabowie byli przyczyną pojawienia się przodków dzisiejszych Cy­ ganów poza Indiami, najpierw w A z j i Przedniej, a potem w Europie, t o czy nie jest możliwe, że przemieszczali się oni wraz z Arabami również na kontynent afrykański, a stamtąd za Cieśninę Gibraltarską? Jeszcze d o lat 70. X X w. w różnych opracowaniach mowa jest o dwóch drogach migracji Cyganów na Półwysep Iberyjski: wcześniejszej, północnym wybrzeżem A f ­ ryki, i późniejszej, południem Europy (np. Clebert 1961, mapa na s. 48). Dopiero now­ sze prace, odwołujące się m.in. d o opinii niektórych językoznawców, odrzucają ten arabsko-afrykański wariant; argumentem jest brak wpływów języka arabskiego na dialekty Cyganów europejskich, w t y m hiszpańskich. Mogłoby t o sprawę przesą¬ dzać, tyle że stajemy wobec problemu, z którym nie potrafimy się uporać. Najazdy Arabów, zagarnięcie wielu tysięcy (jak wynika ze źródeł) niewolników i pognanie ich ku krajom Azji Przedniej - to możliwe wyjaśnienie pojawienia się Cyganów, tak¬ że w Europie. Analiza językowa, niestwierdzająca wpływów arabskiego na język cy¬ gański, zdaje się jednak wykluczać tę hipotezę. N a tej podstawie część lingwistów wnosi, że migracja z Indii musiała nastąpić wcześniej, przed V I I w. Jednak w źród¬ łach historycznych nie ma o t y m jakichkolwiek wiadomości. Spór o czas opuszcze¬ nia Indii przez cygańskich przodków trwa zresztą wśród samych językoznawców, gdyż z kolei analiza procesu ewoluowania języków nowoindyjskich (do których na­ leży romani, czyli cygański) skłania d o przyjęcia właśnie późniejszej daty eksodusu (Pobożniak 1986, s. 115). Afryka Jak wspomnieliśmy, wędrujący przez kontynent europejski cygańscy nomadzi do¬ tarli na jego zachodnie krańce w X V w. - do Hiszpanii w trzeciej dekadzie tego stu¬ lecia, do Portugalii zapewne w drugiej połowie. Z obu tych krajów stosunkowo szyb¬ ko wyruszyli za morza i oceany niekoniecznie z własnej woli. Najpierw do Ameryki, „towarzysząc" Krzysztofowi Kolumbowi (do tego rozdziału cygańskiego „odkrywa¬ nia" świata wrócimy dalej), nieco później d o A f r y k i , gdzie znaleźli się za sprawą Portugalczyków, którzy począwszy o d X V I w., deportowali ich tam za rozmaite przestępstwa, podobnie jak innych skazańców, ale też za trwanie przy zakazanych zwyczajach. Czy owi zesłańcy byli pierwszymi Cyganami w Afryce? N a t o pytanie trudno jednoznacznie odpowiedzieć. Według niektórych językoznawców po opuszczeniu indyjskiej praojczyzny drogi poszczególnych grup wychodźców się rozeszły. K u Europie powędrowała większość (ale jest t o tylko domniemanie, wynikające z li¬ czebności Cyganów żyjących t u obecnie), inni natomiast przemieścili się przez Syrię k u Półwyspowi Arabskiemu, Egiptowi i północnym wybrzeżom afrykańskim. 300 �Jak Cyganie świat zdobywali... Śladem tej migracji mają być n i e k t ó r e g r u p y k o c z o w n i k ó w s y r y j s k i c h , i r a c k i c h i a f r y k a ń s k i c h (Kenrick 1976, s. 5), lecz zbyt mało o nich wiadomo, by móc z przekonaniem przystać na twierdzenie, że są to Cyganie. Informacje o afrykańskich Cyganach pojawiają się również w rozmaitych pub­ likacjach, zwłaszcza z okresu międzywojennego (nie zawsze są to prace o ambicjach naukowych), nie wiemy jednak, czy rzeczywiście chodzi o jakaś dawną falę migra­ cyjną, jak sądził Clebert (1961, s. 259), doszukując się ich w Egipcie, Etiopii, Suda­ nie i południowej Afryce, czy może o niedawnych przybyszów z Europy A l b o - co jest chyba bardziej prawdopodobne - o koczowników, którzy ze względu na spo¬ sób życia i pewne elementy wyglądu kojarzą się z Cyganami. Friedrich Ratzel, jeden z XIX-wiecznych autorytetów antropologicznych, infor­ mował w swojej Völkerkunde (1885-1888) o Cyganach spotykanych na Saharze, zwa¬ nych Radżarie, mówiących po arabsku i zajmujących się drobnymi pracami kowalskimi . Z tego samego czasu pochodzą informacje autora notatki zamieszczonej w „Journal of the Gypsy Lore Society", Roberta W Felkina, który spotkał Cyganów w delcie N i l u - niezbyt licznych, wyrabiających kotły i patelnie, handlujących końmi 4 - a potem w Darfurze widział dwie kilkudziesięcioosobowe grupy a także dwie wioski cygańskie i małą karawanę wędrującą na południe. Wędrowcy wyraźnie różni­ li się od ludności miejscowej i od Arabów,mieli jaśniejszą karnację. Mężczyzn cenio­ no za znajomość koni, osłów, wielbłądów, mułów; uznawano, że znają się na leczeniu koni. Autor przypuszczał, że do Egiptu przybyli z A f r y k i Zachodniej (Felkin 1889). Jeszcze pełniejszy opis, z połowy X X w., znajdujemy w książce brytyjskiego podróżnika Lawrence'a G. Greena. Autor opisuje wieczór spędzony wśród Cyga­ nów na N i l u - w pływającym domu zwanym kabara. Jedna z Cyganek wykonała ta¬ niec brzucha w r y t m wschodnich melodii. Egipskich Cyganów - twierdzi Green - można rozpoznać na pierwszy rzut oka. Kobiety noszą naszyjniki z czerwonych paciorków lub złotych monet i miedziane kolczyki; często także się tatuują. N a kairskim bazarze wielbłądzim wielu kupców w czerwonych fezach to Cyganie. Z wielbłądami robią to samo co z końmi: odnawiają i m zęby; potrafią sprawić, by zwierzę nie kulało wówczas, kiedy jest wystawiane na sprzedaż. Mieszkają w namio­ tach, jeżdżą od jarmarku do jarmarku i zajmują się drobnym handlem. W całym Egipcie napotykamy krzewy z zawieszonymi na nich nierzucającymi się w oczy przed¬ miotami, pokrytymi rysunkami, które świadczą o tym, że tędy przechodził cygański tabor. Wydarzenia w życiu taboru, każdy godny uwagi szczegół dotyczący okolicy mogą być opisane za pomocą patyków i kamyków pozostawionych na skrzyżowa¬ niu dróg i w miejscach postoju taboru (Green 1966, s. 7 6 - 8 1 ) . 5 C z y Green mówi rzeczywiście o Cyganach? Głównie podobieństwa zewnętrzne skłaniają go do takiej opinii. N i e wiemy, skąd wiedział o wróżbiarskich talentach 4 5 T u t a j posługujemy się rosyjskim w y d a n i e m tego dzieła: Ratzel 1901, t. I I , s. 507. T y t u ł oryginału: Old Africas Last Secrets, L o n d o n 1961. 301 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki i znakach pozostawianych innym wędrującym grupom. Podobny sposób przekazy­ wania wiadomości znany jest w Europie, w t y m Polsce. Tutaj miało to sens praktycz¬ ny: pomagało krewnym czy innym członkom grupy w wyborze drogi, odnajdowaniu innych taborów, które wcześniej tędy wędrowały dostarczało informacji pozwalają¬ cych uniknąć zagrożenia lub wskazujących możliwość zarobku. C z y w Afryce wę¬ drowały tak liczne tabory cygańskie - należy powątpiewać. Zatem t o raczej jakieś strzępy wiedzy o Cyganach europejskich, wsparte obserwacjami poczynionymi w Afryce i skojarzeniami widzianych obrazów z t y m i znanymi z Europy lub z litera¬ tury, stały się podstawą wnioskowania i przedstawienia tych ludzi jako Cyganów afrykańskich. Paradoksalnie: najpewniejszymi informacjami o Cyganach w Afryce są więc wspo¬ mniane najdawniejsze doniesienia, wiążące się z polityką wewnętrzną Portugalii i zapoczątkowanymi w 1526 r. próbami pozbycia się ich z kraju lub nakłonienia d o zmiany stylu życia. Już o d roku 1538 można było stosować wobec opornych karę zsyłki do różnych afrykańskich kolonii - do Angoli, na W y s p y Zielonego Przylądka, Wyspę św. Tomasza i Wyspę Książęcą (Coelho 1892, s. 230-231). Z 1589 r. pocho¬ dzi wiadomość o ucieczce jednej z trzech Cyganek skazanych na trzy lata zesłania do Angoli za kradzież osłów. Jeżeli kobiety te dotarły do miejsca przeznaczenia, co nie jest potwierdzone, mogły być w ogóle pierwszymi Cygankami, które przybyły tam z Europy (Lopes da Costa 1999, s. 64). Więcej wzmianek o cygańskich zesłań­ cach pochodzi z X V I I , a zwłaszcza X V I I I w., kiedy to w Angoli - dokąd przewożeni byli również z Brazylii - ich liczba była znacząca, często przebywały tam całe rodzi¬ ny (Pantoja 2004, s. 120). N a miejscu, po odbyciu ewentualnej kary, prowadzili w miarę normalne życie. Z dokumentu datowanego na rok 1731 dowiadujemy się, że niektórzy trudnili się handlem niewolnikami; w t y m też czasie nakazano lokal¬ nym władzom, żeby nie pozwalały włóczyć się Cyganom w głębi kraju. Ale, co cie¬ kawe, w połowie tego stulecia gubernator Angoli dwukrotnie zwracał się do metro¬ polii z propozycją przysłania Cyganów jako osadników, wraz z żonami, argumentując, że mieli największe kwalifikacje, by stać się kawalerzystami, a przy t y m znosili miejs¬ cowy klimat lepiej niż inni i „nie stwierdzono, żeby zachowywali się nagannie", w przeciwieństwie d o białych Portugalczyków, wśród których było mnóstwo zło¬ dziei, ludzi bez honoru, nieposłusznych i leniwych (Lopes da Costa 1999, s. 67-68). Podkreślmy: sugestia nie dotyczyła jednostek występnych, skazanych na zesłanie. To nadzwyczaj intrygująca kwestia: „cywilizowanie" afrykańskich posiadłości za po¬ średnictwem Cyganów, odróżniających się o d Portugalczyków uczciwością i god¬ nym zachowaniem. Uboga jest nasza wiedza o Cyganach w Afryce . Ale nawet przy¬ toczone t u informacje prowokują d o stawiania dalszych pytań, na które nie znamy 6 6 N i e zdołaliśmy d o t r z e ć do artykułu Cariosa Cauto, Presenca cigana na colonizacao de Angola, „Boletim do I n s t i t u t o de Investigacao Científica de A n g o l a " , Luanda, 1971, v o l . 8 (2), s. 137-144; p r z e d r u k w : Studia, Lisboa, 1973, nr 36, s. 107-116. 302 �Jak Cyganie świat zdobywali. odpowiedzi. C o stało się z deportowanymi? C z y udało i m się wrócić d o Europy, czy wymieszali się z ludnością miejscową lub raczej - jak to było w amerykańskich koloniach - z innymi przybyszami z metropolii? Na pewno odwiedzali Cyganie kontynent afrykański w czasach współczesnych. W archiwum we Lwowie przechowywany jest pisany po polsku list, opatrzony datą 4 sierpnia 1937 r., wysłany z Johannesburga do rezydującego we Lwowie metropoli¬ ty Kościoła greckokatolickiego: „Nie posiadając adresu niedawno ukoronowanego przez Jego Eminencję, Króla Cyganów, Janusza Kwieka, pozwalam sobie załączyć przy niniejszym list do niego zaadresowany, z uprzejmą prośbą o łaskawe odesłanie go na odpowiedni adres, który jest niechybnie Jego Eminencji znany Z góry najuprzej¬ miej Jego Eminencji dziękując, pozostaję z wysokim szacunkiem, Leo John" . 7 Z akt lwowskich wynika, że list przesłany został z Lwowa do Warszawy d o met­ ropolitalnej cerkwi prawosławnej na Pradze - można przypuszczać, że wraz z dołą¬ czonym listem adresowanym d o Janusza Kwieka - Leo John nie wiedział, że to właśnie zwierzchnik praskiej cerkwi dokonał aktu koronacji. D o k u m e n t ten prowo¬ kuje d o postawienia przynajmniej kilku pytań, zaczynając o d podstawowego: jak Leo John dowiedział się w Afryce Południowej o koronacji Kwieka? W jaki sposób komunikowały się cygańskie grupy - za pośrednictwem poczty czy kuriera? Z e wspomnień Yoorsa (1973) wiemy że w Europie często korzystali z telefonów, ale musieli wiedzieć, gdzie i kiedy zastaną osoby, z którymi chcą się kontaktować. W t y m przypadku raczej było t o niemożliwe. A wreszcie: k i m był autor listu, wła¬ dający przy t y m językiem polskim (chyba że ktoś wyręczył go w pisaniu po pol¬ sku), i skąd wziął się na południowym krańcu Afryki? C o go tam zagnało? Był sam czy z rodziną, a może z większą grupą ziomków? I jak potoczyły się dalej jego losy - pozostał w Afryce czy przemieścił się d o innego kraju? Azja Jeszcze więcej wątpliwości budzą doniesienia o C y g a n a c h a z j a t y c k i c h , np.: „Na Cejlonie żyje kilkaset rodzin Cyganów. To wychodźcy z Indii Południowych, posługują się językiem telugu. Mieszkają w szałasach krytych liśćmi palmowymi, ich tabory pozostają na jednym miejscu kilka dni, potem wędrują dalej" (Narody... 1963, s. 878). I o tej samej wyspie: „pokaz kobr i tresowanych małp jest głównym źródłem utrzymania Cyganów, kobiety zajmują się wróżeniem. Prócz tego Cyganie sprzedają amulety polują i łowią r y b y " (Koczniew 1965, s. 140). N i e sposób się zo¬ rientować, czy przytoczone informacje odnoszą się rzeczywiście do Cyganów. Tryb życia związany ze zmianą miejsca pobytu, wróżenie, pokazywanie tresowanych małp, nie wystarcza, b y uznać, że chodzi właśnie o nich, a nie jakąś inną grupę ko¬ czowniczą. Także żyjące w A z j i Przedniej rozmaite grupy koczownicze nazywane 7 C e n t r a l n y j Derżawnyj Istoryćnyj A r c h i v m . Lviv, F o n d nr 408, opis nr 1, sprawa nr 619. 303 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki są Cyganami. Mechanizm skojarzeń, jak wynika z prac dotyczących Iraku, Iranu, Syrii, jest podobny (Haditi 1979, s. 19; Trubeckoj 1966, s. 113-114). Z drugiej strony istnieją wiarygodne świadectwa cygańskich wędrówek po t y m ogromnym kontynencie, których zasięg i rozmach wprawia w zdumienie. W jakim celu bowiem zapuszczali się w niekiedy bardzo odległe i mało gościnne okolice? Dziś wiemy że choć na ziemiach polskich pojedynczy Cyganie pojawili się już na początku X V stulecia, wiadomości o wędrujących grupach pochodzą dopiero z pierwszej połowy X V I w. Najwcześniej, w 1533 r., ich obecność odnotowano na ziemi połockiej, położonej na dalekich peryferiach Rzeczypospolitej. Przez ziemie polskie część przybyszów wędrowała dalej ku wschodowi. Naleciałości z języka niemieckiego w języku Cyganów rosyjskich oraz chronologicznie późniejsze z ję¬ zyka polskiego wskazują na trasę peregrynacji. Europejska część Rosji nie stała się kresem wędrówek. W 1721 r. szkocki dyplo¬ mata, lekarz i podróżnik John Bell odnotował obecność Cyganów w Tobolsku, w zachodniej Syberii. Wędrowali całymi rodzinami, wraz z dziećmi, bagaże prze¬ wozili na koniach. M i e l i przybyć z Polski, a zmierzali d o . . . C h i n . Rosyjskie władze nie zezwoliły na kontynuowanie podróży z powodu braku paszportów i grupa mu¬ siała zawrócić . Jest to pierwsza informacja, którą znamy o obecności Cyganów na Syberii, chociaż mogli się tam pojawić i wcześniej. Nasuwa się pytanie: co ich skło¬ niło do podjęcia wędrówki? Czy rzeczywiście kierowali się do Chin, a jeśli tak, to po co? C z y zdawali sobie sprawę z trudów podróży? Syberia nie była w t y m czasie o b ­ szarem sprzyjającym wędrowaniu ani też nie przyciągała atrakcyjnością nielicznych miast. Leżący nad Irtyszem, dopływem O b u , Tobolsk znajduje się około 2500 k m na wschód od Moskwy,- w czasach Bella żyli tam głównie Czuwasze, sieć gościńców nie była zbyt rozwinięta, a wędrówka zapewne nie zawsze bezpieczna. Dlaczego więc ruszyli w drogę? 8 Tysiąc kilometrów dalej na wschód położone jest miasto Tomsk, nad Obem. W jed­ nej z okolicznych wsi urodził się autor wydanej w 1978 r. po polsku książki Z plemie­ nia Cedru . Aleksander Szełudiakow - jak podaje notka biograficzna - spędził dzie9 8 „During our stay in T O B O L S K Y [sic], I was informed, that a large t r o o p of gipsies had been lately at that place, t o the number of sixty and upwards, consisting of men, w o m e n , and children. T h e R U S ­ S I A N S call these vagabonds tziggany T h e i r f o r r y baggage was carried on horses and asses. T h e arrival of so many strangers being reported t o Mr. P E T R O F F S O L O V O Y the vice governor, he sent for some of the chief of gang, and demanded w h i t h e r t h e y were going? t h e y answered h i m , t o C H I N A , u p o n w h i c h he t o l d t h e m , he c o u l d n o t p e r m i t t h e m t o proceed any farther eastward, as t h e y had no pass­ p o r t , and ordered t h e m t o r e t u r n t o t h e place whence t h e y came. It seems these people had reamed, in small parties, during the summer season, cross the vast countries between P O L A N D and this place, subsisting themselves on what t h e y could find, and on felling trinkets, and telling fortunes t o the c o u n t r y people. But T O B O L S K Y , being the place of rendezvous, was the end of their long journey eastwards, and they, w i t h no small regret, were obliged t o t u r n their faces t o the west again" (Bell 1763, t. I I , s. 157-158). 9 Tytuł oryginału: Jz plemieni Kiedra. 304 �Jak Cyganie świat zdobywali. ciństwo pośród Ewenków i Chantów, zamieszkujących te okolice jeszcze przed p o ­ jawieniem się Rosjan. W książce znajdujemy opowieść o miejscowym malarzu i na¬ malowanym przez niego obrazie, przedstawiającym stojące nad brzegiem rzeki czumy, przewrócone d o góry dnem łodzie, suszące się sieci i ogniska, przy których siedzą palący fajki Ewenkowie i Cyganie. Malarz opowiadał autorowi, że na Syberii „niejednokrotnie spotykał się w swoich podróżach z żeglującymi Cyganami". Wspomniał też opowieść pewnego starego Cygana, dotyczącą czasów sprzed rewo¬ lucji październikowej: na w i o s n ę k o c z o w a l i ś m y na ł o d z i a c h p o leśnych p u s t k o w i a c h w ślad za ajentami s k u p u j ą c y m i f u t e r k a . [ . . . ] Z a h a n d l a r z a m i podążała i nasza b r a ć , b o g d y C y g a n k i szamaniły E w e n k o m , w r ó ż y ł y d o b r e życie, p o m y ś l n e ł o w y t a m c i raz p o raz w r z u c a l i w r ó ż k o m d o w o r k ó w t o s k ó r k ę gronostaja, t o p o p i e l i c y . W lecie C y g a n i e p r z e n o s i l i się na łowiska n a d r z e c z n e b y s t r z y n y na z a r o b e k ( S z e ł u d i a k o w 1978, s. 2 1 3 - 2 1 9 ) . Trudno powiedzieć, w jakim stopniu autor odwoływał się do zasłyszanych opo¬ wieści, w jakim zaś wymyślił te sceny. Analizując treść książki, odnosi się wrażenie, że wszystko nie mogło być tworem wyobraźni. Jeżeli więc przyjąć, że jest tu odbi¬ cie rzeczywistych sytuacji, to znów zadać trzeba pytanie: skąd wzięli się tam Cyga­ nie i po co zawędrowali tak daleko w głąb Syberii? Na wschód od Kamczatki, na M o r z u Beringa, około 250 k m od wybrzeży pół­ wyspu, położony jest archipelag W y s p Komandorskich. Około 1825 r. na nieza¬ mieszkałych wyspach Kompania Rosyjsko-Amerykańska osiedliła Aleutów; celem była eksploatacja futrzarska wysp. „Później osiedlono t u także Aleutów z wysp A n drejanowskich, Prybyłowa, Eskimosów z wyspy Kodiak, i innych - Rosjan, K o m i - Z y rian, Cyganów" (Narody... 1956, s. 987). W cytowanej pracy nie podano, jak należy rozumieć określenie „później" - czy było to jeszcze przed rewolucją bolszewicką, czy już w czasach radzieckich. N i e wiemy też, jaki był charakter tego osiedlenia - karne zesłanie czy dobrowolna emigracja. Ale niezależnie od tego, znów nasuwa się pytanie: skąd przybyli ci Cyganie, jakimi drogami wędrowali i po co wybrali się w tak odległe rejony świata, aż na Daleki Wschód? C o skłoniło ich do osiedlenia się na wyspach, jeśli była to migracja dobrowolna? W trakcie badań prowadzonych na początku lat 70. X X w. w Mongolii jeden ze stołecznych, ułanbatorskich współpracowników polskiej ekspedycji stwierdził, że niedługo po zakończeniu I I wojny światowej, prawdopodobnie p o d koniec lat 40., północną częścią kraju przewędrowała z Rosji na wschód grupa Cyganów. Podobno odnotowała to prasa, ale doniesienia nie udało się potwierdzić. O b e c n o ś ć Cy¬ ganów w Chinach sygnalizował Clebert (1961, s. 259), a choć nie były to wiado¬ mości pewne, podobne można znaleźć także w innych opracowaniach. Niestety, brakuje dokładniejszych informacji na ten temat, chociaż akurat w przypadku gru¬ py wędrującej przez Mongolię należy sądzić, że chodziło nie o jakichś tubylczych koczowników, lecz o wyraźnie różniących się od miejscowej ludności (m.in. antro305 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki pologicznie) Cyganów. C i byliby więc znacznie bliżej C h i n niż grupa zatrzymana w Tobolsku w latach 20. X V I I I w. C o ich tam pognało, w jakim celu podjęli wędrów¬ kę do kraju o tak odmiennej kulturze i trudnej d o pokonania barierze językowej? Ameryka Pojawienie się Cyganów w Ameryce miało całkowicie odmienny charakter, chociaż pod wieloma względami przypominało powstawanie cygańskiej diaspory w afry¬ kańskich posiadłościach Portugalczyków, było bowiem rezultatem polityki państw europejskich kolonizujących N o w y Świat. Należała d o nich również Portugalia, o d początku X V I w. dysponująca ogromnym obszarem na kontynencie południowo¬ amerykańskim i korzystająca z niego tak samo jak z posiadłości w Afryce. Podobnie - jako miejsca deportacji, będących zarówno karą, jak i formą zasiedlania - trakto¬ wały później zamorskie terytoria Anglia, Francja i inne państwa. Dopiero od X I X stu¬ lecia można mówić o migracjach Cyganów do Ameryki podejmowanych z własnej woli, wraz z tysiącami innych ludzi z różnych krajów, szukających tam możliwości lepszego życia. Historia odkrywania Nowego Świata przez Cyganów zaczyna się jednak w Hisz¬ panii, która nie różniła się zbytnio od reszty zachodniej Europy, jeśli chodzi o zmia¬ nę stosunku d o „pielgrzymujących Egipcjan", ale prowadziła całkowicie odmienną niż Portugalia, czy potem Anglia, politykę kolonizacyjną. Pierwsi Cyganie dotarli zresztą z Hiszpanii na Antyle, zanim wprowadzono skierowane przeciw nim re¬ strykcje, już w 1498 r., poniekąd przypadkowo, ratując własną skórę. Było t o dwóch mężczyzn i dwie kobiety, których wymieniono na liście pasażerów jednego ze statków wchodzących w skład trzeciej wyprawy Krzysztofa Kolumba. Antón, M a cias, Catalina i Maria (wszyscy „z Egiptu") znaleźli się w grupie dziesięciu osób, określonych jako homicianos (Gil 1985, s. 5, 102). N i e byli zesłańcami, jak czasem się sądzi. Nazwą homiciano określano człowieka winnego kryminalnego czynu, który wykupywał się od kary, najczęściej odbywając przez pewien czas i na własny koszt służbę wojskową, na przykład w jakimś granicznym zamku. W zamian uzyskiwał przebaczenie, a zarzuty wobec niego były anulowane na mocy specjalnego doku¬ mentu, jaki mu wystawiano (Szaszdi León-Borja 1992a, s. 589; 1992b, s. 327). Taką procedurę, mającą na Półwyspie Iberyjskim dawną tradycję, zastosowano podczas pierwszej wyprawy Kolumba, aby zaradzić kłopotom ze skompletowaniem załogi. Trzecia wyprawa, której celem było dostarczenie na Hispaniolę (dzisiejszą Haiti) dużej liczby osadników, rodziła się w jeszcze większych bólach. N a ratunek po¬ spieszyli hiszpańscy monarchowie, Izabela i Ferdynand, ogłaszając 22 czerwca 1497 r. dwa dekrety. Jeden nakazywał sądom, by zesłaniem na Hispaniolę zastąpić dotych¬ czasową karę zesłania na jakąś wyspę lub d o pracy przy pozyskiwaniu metali szla¬ chetnych, a także banicję okresową i bezterminową. D r u g i dokument był aktem łaski dla wszystkich, którzy d o dnia jego ogłoszenia dopuścili się różnego rodzaju przestępstw, głównie zabójstwa lub spowodowania obrażeń cielesnych w postaci 306 �Jak Cyganie świat zdobywali... ran; formą zadośćuczynienia było dobrowolne udanie się na Hispaniolę i okresowa służba na własny koszt pod rozkazami Kolumba. C i , których uczynki zasługiwały na karę śmierci, mieli pozostać na wyspie przez dwa lata; zagrożeni mniej surowymi karami - przez rok. Po t y m okresie mogli wrócić do kraju i uzyskać całkowite o d ­ puszczenie ujawnionych win (Fernández de Navarrete 1954, t. I , nr 116, s. 425-426; nr 120, s. 428-430). Czworo „Egipcjan" skorzystało z królewskiego indultu i jeśli szczęśliwie dotarli do celu (bo o ich dalszych losach nic nie wiadomo), byli nie tylko pierwszymi, lecz być może jedynymi Cyganami, albo jednymi z nielicznych, którzy popłynęli z Hisz¬ panii do Indii Zachodnich (Szászdi León-Borja 1992b, s. 332), gdyż hiszpańscy monarchowie zrezygnowali dość szybko ze zsyłania tam przestępców (formalnie w 1505 r.) - nie mówiąc o „naborze" homicianos, ogłaszanym w wyjątkowych sytuacjach - i zastąpili te incydentalne w sumie przedsięwzięcia polityką ścisłej kontroli pasażerów, co miało uchronić Indie przed napływem „niepożądanych elementów". Poza t y m od października 1499 r. obowiązywał w Kastylii (a nieco później także w Aragonii) zakaz przebywania na jej terytorium Cyganów nietrudniących się zaję¬ ciem uznawanym za pożyteczne i niepodlegających jakiemuś panu. C i , którzy nie spełniali tych warunków, powinni byli w ciągu 60 dni opuścić królestwo p o d groźbą surowych kar i przymusowej ekspulsji. Nie były to - co warto podkreślić za Marią Heleną Sánchez Ortegą (1994, s. 335) - akty antycygańskie, analogiczne do tych, jakie nieco wcześniej spowodowały ekspulsję Żydów, a wiele lat później Morysków. Odnosiły się wyłącznie do Cyganów wędrownych; pozostali, umiejący w taki czy inny sposób przystosować się do w y ­ mogów prawa, cieszyli się swobodą, a ich egzotyczne zwyczaje chętnie oglądano na przykład podczas świąt religijnych w Granadzie w 1531, Almerii w 1589, Lorce w 1601, Rondzie w 1615 (Martínez Martínez 2000, s. 91, przyp. 2). Dla nich droga za ocean najprawdopodobniej nie była zamknięta, musieli jedynie, podobnie jak wszys¬ cy inni, uzyskać od urzędników królewskich zgodę na wyjazd. Wiemy np., że w pod¬ boju Meksyku uczestniczyła Cyganka, żona niejakiego Cristóbala, służącego jako herold Hernána Cortesa (Cervantes de Salazar 1971, t. I I , s. 30). Istnieją też infor­ macje (choć wymagają one sprawdzenia) o niejakim Jorge Lealu, Cyganie kowalu, który w 1602 r. otrzymał pozwolenie wyjazdu na Kubę. Podobne, pojedyncze ślady pochodzą z X V I I I w. (Gómez Alfaro 1999, s. 30), lecz nic nie wskazuje na to, żeby „ucywilizowani", a więc niewędrujący Cyganie pojawili się w hiszpańskich koloniach w większej liczbie. Wyrażana czasem opinia, że w X V I w. „istniało nielegalne, stałe przenikanie ze starego kontynentu w kierunku Nowego Świata, gdzie karawany cy­ gańskie mogły bez przeszkód kontynuować wędrowanie" (Torbágyi 2003, s. 140), to tylko urojenie, wynikające z nieznajomości historycznych realiów. O d końca X V w. wędrowni Cyganie stali się w Hiszpanii uosobieniem plagi włó­ częgostwa, co dobrze pokazuje kolejny skierowany przeciw nim dekret, z 1539 r., w którym zaznaczono, że razem z „Egipcjanami" włóczy się po kraju „wielu innych, 307 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki zarówno mieszkańców naszych królestw, jak też [ludzi] innych nacji, którzy przy­ jęli ich język, zwyczaje i sposób życia" (Reales Ordenanzas 1987, s. 5k). W Indiach Zachodnich, d o których o d początku zakazano wstępu Żydom i konwertytom, Maurom, ludziom podejrzanym o herezję i skazanym przez inkwizycję, a także ich potomkom, Cyganie nie mieli co szukać ani wcześniej, gdy uważano ich jeszcze za pielgrzymujących cudzoziemców (chyba że byli homicianos lub przestępcami skaza¬ nymi na zsyłkę), ani później, gdy usiłowano pozbyć się tych spośród nich, którzy nie podporządkowali się akulturacyjnym dekretom. Być może nieufność w stosun­ ku do wszystkich „Egipcjan" była zresztą większa, niż mogłoby się zdawać (zwłasz¬ cza że wędrujących grup nie powstrzymywały kolejne zakazy i drakońskie kary), skoro ogłoszonym 1 lutego 1570 r. dekretem stanowiono, że d o Indii nie może popłynąć żaden (sic!) Cygan ani jego dzieci, ani słudzy a gdyby się tak stało, należało ich stamtąd bezzwłocznie wydalić (Recopilación... 1943, t. III, s. 313). Tę decyzję interpretowano czasem opacznie, przypuszczając, że wcześniej takie podróże były możliwe, a nawet częste. N i e ma na to dowodów. Pierwszy ślad „nie¬ legalnych" Cyganów w hiszpańskiej Ameryce pochodzi z 15 lipca 1568 r. i łączy się z Portugalczykami. Jest t o skierowane do wicekróla Peru rozporządzenie, w którym monarcha informował, że według jego wiedzy w tamtejszych prowincjach przeby¬ wała duża liczba Portugalczyków i Cyganów, którzy dostali się tam bez pozwolenia „przez Portugalię i inne obszary". Władca nakazywał wicekrólowi odesłać ich pierw­ szym statkiem d o Hiszpanii (Encinas 1945, t. I , s. 451-452) . Rezultatów tej ope¬ racji nie znamy, ale po kilkunastu latach historia się powtórzyła. 11 lutego 1581 r. król skierował d o władz hiszpańskich w całych Indiach Zachodnich podobne roz¬ porządzenie. Tym razem źródłem niepokoju było przekonanie, z pewnością oparte na jakichś doniesieniach, że d o Indii „przedostali się i przedostają" Cyganie oraz włóczędzy, używający ich ubiorów i języka, którzy żyją na swój „zepsuty sposób" wśród Indian i łatwo ich oszukują ze względu na przyrodzoną tubylcom łatwowier¬ ność. W związku z t y m nakazywano wicekrólom, przewodniczącym królewskich audiencji, gubernatorom i wszystkim innym urzędnikom odpowiedzialnym za przestrzeganie prawa, aby sprawdzili, czy na podległych i m terenach są „jacyś Cy¬ ganie albo [inni] leniwi włóczędzy niemający zajęcia, którzy chodziliby w ich ubio¬ rach, mówili ich językiem, wykonywali właściwe i m rzemiosła i praktykowali złe zwyczaje, kradzieże i kłamstwa", a gdyby takich znaleziono, należało ich odesłać przy pierwszej okazji do Hiszpanii razem z żonami, dziećmi i sługami, w przyszłoś­ ci zaś nie pozwolić i m p o d żadnym pozorem na przebywanie w Indiach ani na przy­ ległych wyspach (Recopilación..., 1943, I I , s. 360). Znamy tylko jedną odpowiedź w tej sprawie - uspokajającą; na obszarze dzisiejszej Boliwii nie stwierdzono obec­ ności niepożądanych „gości" ( C D I A O 1864-1884, t. 18, s. 138-139). 10 10 Portugalczykom zakazano wstępu na t e r y t o r i a hiszpańskich I n d i i już w 1564 r. (Encinas 1945, t . I , s. 4 5 0 - 4 5 1 ) . 308 �Jak Cyganie świat zdobywali... W Hiszpanii dopiero w X V I I I w. pojawiły się projekty aby wysłać w jakiś rejon Ameryki przestępców, w t y m stale wędrujących po kraju Cyganów, ale - inaczej niż w Portugalii czy Anglii - nie zyskały one aprobaty „Hiszpańskie weto dla obecności Cyganów w N o w y m Świecie" (Gómez Alfaro 1999) traciło swą moc stopniowo w X I X w. - wraz z rozpadem hiszpańskiego imperium. Niewykluczone, że w pogłoskach z 1568 r. było coś na rzeczy gdyż Portugalczycy w przeciwieństwie d o Hiszpanów, traktowali swe zamorskie posiadłości jako miejs­ ca zsyłki już od końca X V w., a w następnych stuleciach mieli d o dyspozycji całą sieć takich miejsc w Azji, Afryce i Ameryce. Cyganie, którzy dotarli d o Portugalii najprawdopodobniej w drugiej połowie X V w., znaleźli się na liście potencjalnych zesłańców kilkadziesiąt lat później. O d marca 1526 r. obowiązywał ich zakaz przekraczania granic królestwa, a znajdujący się w kraju mieli go opuścić p o d groźbą surowych kar. Zakaz wstępu i wędrowania p o ­ wtórzono w 1538 r., t y m razem objęto nim także wszystkich włóczących się „jak Cy­ ganie", niezależnie od nacji. Wprowadzono ponadto rozróżnienie na obcych, któ¬ rych po ukaraniu miano wydalać poza granice królestwa, i swoich, czyli poddanych portugalskiego króla, którym groziło zesłanie na dwa lata d o A f r y k i . W 1557 r. po¬ nownie ogłoszono zakaz wstępu Cyganów na teren królestwa (bynajmniej nie os¬ tatni), t y m razem pod groźbą skazania na galery Tę ciężką karę chętnie wymierzano za różne przestępstwa, ale skazani mogli odwoływać się od wyroku. Dzięki powsta­ łym w takich sytuacjach dokumentom wiadomo, że już w t y m okresie wysyłano Cy­ ganów d o Ameryki. W 1562 r. niejaki Joao Giciano, pochodzący z „królestwa grec­ kiego", mający żonę i 14 dzieci, a skazany na galery za kradzież osłów, uzyskał w ra­ mach łaski zamianę kary na kilka lat zesłania d o Brazylii. W 1574 r. inny Cygan, Joao de Torres, po schwytaniu i skazaniu na pięć lat galer prosił króla o umożliwienie mu natychmiastowego opuszczenia kraju lub wyjazdu do Brazylii na zawsze, razem z ż o ­ ną i dziećmi. Król zamienił karę na pięć lat zesłania i dał zgodę na zabranie rodziny (Coelho 1892, s. 232; Lopes da Costa 1999, s. 61). Zaskakująca chęć spędzenia za oceanem reszty życia zdaje się świadczyć, że proszący wiedział, choćby w przybli¬ żeniu, czego może się spodziewać w N o w y m Świecie. Dla niektórych była t o nawet perspektywa kusząca, bowiem p o d koniec X V I w. żyli w Brazylii Cyganie, którzy wyjechali tam dobrowolnie (Donovan 1992, s. 40). Trudno powiedzieć, ilu Cyganów trafiło d o Brazylii w X V I i X V I I w. Musiała to być liczba znaczna, gdyż ustawy, mające na celu pozbycie się ich z kraju lub przy¬ najmniej zmuszenie d o rezygnacji z wędrowania, poruszania się w grupie, mieszka­ nia blisko siebie, do porzucenia odrębnego języka, ubioru i stylu życia (łącznie z upra­ wianiem wróżbiarstwa, magii i żebractwa), ponawiano co jakiś czas. Ustawy przewi¬ dywały także zesłanie d o A f r y k i , jednak chyba najwięcej zesłańców przyjmowały rozległe portugalskie terytoria na kontynencie południowoamerykańskim (w 1686 r. zaczęto tam zsyłać kierowanych wcześniej do A f r y k i „synów i wnuków Portugalczy­ ków", noszących cygańskie ubiory i żyjących na ich sposób; Coelho 1892, s. 252). 309 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki Jeśli ktoś był skazany przez sąd, po odbyciu kary odzyskiwał wolność; inni od razu urządzali się tam, jak mogli. W 1591 r. około 50-letnia Cyganka, Briana Fernández, pochodząca z Lizbony mieszkała w mieście Salvador i prowadziła stragan ze sta­ rzyzną. W 1603 r. rada miejska Sao Paulo zatrudniła Cygankę Franciskę Rodrigues jako sprzedawczynię (Lopes da Costa 1999, s. 72-73). Znaczący przyrost cygań­ skiej populacji w Brazylii nastąpił po roku 1718, gdy zapadła decyzja o wyłapywaniu i zsyłaniu Cyganów, gdzie tylko się dało - od Indii, przez Afrykę, po Brazylię . N a t y m ostatnim obszarze miały się wówczas pojawić całe cygańskie wspólnoty ( D o ­ novan 1992, s. 39). N a początku X V I I I w. o d k r y t o złoto w Minas Gerais i wydano zakaz wstępu na ten obszar cudzoziemcom, do których zaliczono też Cyganów. Zakaz okazał się nieskuteczny do tego stopnia, że rozważano możliwość wyłapania ich i przetransportowania do Rio de Janeiro, a stamtąd do Angoli. Takie samo roz­ wiązanie problemu Cyganów, niechcących się dostosować d o „normalnego" życia (osiedlić się, wykonywać konkretnego zawodu, ewentualnie zajmować się gospo¬ darstwem rolnym), zalecał w t y m czasie władzom Recife sam król. Byli i tacy którzy za jedyne wyjście uważali odesłanie ich z powrotem d o Portugalii (Lopes da Costa 1999, s. 74-77, 83). Niemniej już w latach 60. tego samego wieku zauważono, że spora część Cyganów, od których nie oczekiwano nic ponad to, „żeby żyli jak Por¬ tugalczycy poddani Jego Królewskiej Mości", skłonna była przystosować się d o „porządnego życia, gdyż [w przeciwnym razie] wszędzie byli chwytani i więzieni". Niektórzy z nich dorobili się znacznych majątków, podobno głównie na handlu nie¬ wolnikami, mimo że był on zabroniony Cyganom od 1760 r. (Coelho 1892, s. 274). 11 Przesiedlenie do A m e r y k i niekoniecznie oznaczało utratę tożsamości etnicznej czy choćby jej ukrywanie. W 1761 r. atrakcją serii festynów w Rio de Janeiro był p o ­ kaz „tańców cygańskich", a w roku 1810 Cyganów zaproszono d o udziału w publicz¬ nym świętowaniu zaślubin córki księcia regenta z hiszpańskim infantem. Według bardzo ostrożnego szacunku Donovana (1992, s. 43) w okresie poprzedzającym uzyskanie niepodległości (1822 r.) żyło w Brazylii od 4 do 7 tysięcy Cyganów. To naj­ prawdopodobniej pierwsza i jedyna w t y m czasie tak duża zbiorowość cygańska na zachodniej półkuli. Pod koniec X I X i w pierwszej połowie X X w. przybyły tam rów­ nież, na fali gigantycznej imigracji z Europy i Azji, inne grupy cygańskie. Cyganów wysyłano do kolonii także z kilku innych krajów europejskich: Anglii, Francji, Niderlandów. N a Wyspach Brytyjskich, gdzie w 1598 r. zamorskie teryto¬ ria umieszczono na liście najstosowniejszych miejsc zsyłki „hultajów, włóczęgów i niepoprawnych żebraków", w połowie wieku X V I I wzmogły się akcje skierowane przeciwko kobietom lekkiego prowadzenia, kryminalistom, włóczęgom, a wśród nich i Cyganom. Pochwyceni, wysyłani byli za ocean jako siła robocza. Tym sposobem 11 Indie jako miejsce zesłań wskazane zostały wówczas, jak się zdaje, po raz pierwszy, czy f a k t y c z ­ nie dotarli tam Cyganie, nie w i a d o m o , gdyż brak na t o źródłowego p o t w i e r d z e n i a (Lopes da Costa, 1999, s. 60). G d y b y tak było, powróciliby w niezamierzony sposób d o swojej p r a o j c z y z n y 310 �Jak Cyganie świat zdobywali... w 1655 r. pojawili się na plantacjach Barbadosu i Jamajki. W 1715 r. deportowano ze Szkocji grupę Cyganów do Wirginii i jest wielce prawdopodobne, że czyniono to już wcześniej (Brown 1929, s. 149-150). W 1648 r. rozważano w parlamencie szwedz­ kim projekt deportacji „Tattare" do N o w e j Szwecji - kolonii w Ameryce Północnej, nad rzeką Delaware - niemniej, jak się zdaje, nie został on wprowadzony w życie (Heymowski 1969, s. 83). W latach 1686-1689 grupy Cyganów wysyłano z Francji do A m e r y k i Północnej na podstawie decyzji króla Ludwika XIV, który zgodził się złagodzić karę niektórym skazanym na galery p o d warunkiem że do końca życia pozostaną w Ameryce. Później, w 1715 r., gdy po śmierci tego króla omawiano na forum Stanów Generalnych sprawy posiadłości francuskich za oceanem, postano¬ wiono dla przyspieszenia kolonizacji Luizjany załadować na statki i przewieźć do Ameryki włóczęgów, żebraków i tych, na których ciążyły wyroki sądowe. Niekiedy też sędziowie orzekali wyrok zesłania zamiast ciężkich robót w więzieniu kra¬ jowym; np. w Caen skazano grupę Cyganów, za napad na dyliżans, na zesłanie na wyspy francuskie w Ameryce. W i a d o m o też, że w 1724 r. sąd w Poitou nakazał de­ portację grupy Cyganów na Martynikę, zaś do Luizjany wysyłano kobiety z parys¬ kich przytułków, a wśród nich i Cyganki, którym proponowano przesiedlenie do Ameryki w charakterze żon dla osadników. W 1 7 8 8 r. władze francuskie rozważały pro¬ jekt stworzenia zamorskiej kolonii cygańskiej; prowadzono nawet rozmowy z przy¬ wódcami grup Cyganów, koczujących w lasach Lotaryngii, i podobno wyrazili oni gotowość pozostania w służbie państwa, w prowincjach zamorskich, pod warunkiem nieograniczania tam ich swobody Urzędy administrujące koloniami zaproponowały Gujanę, ale projekt cygańskiej kolonii w Ameryce w końcu upadł (Clébert 1961, s. 92, 108; Vaux de Foletier 1970, s. 55-57). Wysyłka na zamorskie terytoria praktykowana była przez wiele państw, choć tyl¬ ko trzy z nich, Portugalia, Anglia i Francja, uczyniły z deportacji istotny element polityki społecznej wobec Cyganów. Zjawisko nasiliło się około połowy X V I I I stu­ lecia. Źródła portugalskie świadczą, że sytuacja Cyganów w koloniach nie zawsze i nie wszędzie była nędzna. D o k u m e n t pochodzący z roku 1760 zobowiązuje d o ­ rosłych mężczyzn d o służby w wojsku lub pracy za wynagrodzeniem przy robotach publicznych, a zabrania i m noszenia broni, handlu końmi i handlu niewolnikami. Tymczasem jeszcze w pierwszej połowie X I X stulecia brazylijscy Cyganie trudnili się t y m , co zabronione - mieli renomę dobrych i zręcznych handlarzy niewolników i koni (Quintana, Floyd 1972, s. 19, 21). Australia Niewiele wiadomo o pierwszych Cyganach w Australii, chociaż można stwierdzić z całą pewnością, że i tam nie pojawili się dobrowolnie. Kolonizowanie tego konty¬ nentu rozpoczęli skazańcy. W pierwszym transporcie wysłanym z W y s p Brytyj¬ skich, który wylądował w 1788 r., przynajmniej jeden człowiek uważany był za Cy­ gana. Pierwszy transport na Tasmanię wysłano w roku 1803, a wśród deportowa311 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki nych znajdował się niejaki Robert Cooper - Cygan skazany na siedem lat za zło¬ dziejstwo, który po odbyciu kary otrzymał 12 ha ziemi i zajął się hodowlą bydła (Sil¬ lers Floate 1999, s. 117). Deportacje trwały do 1868 r. i , jak się szacuje, objęły 162 ty¬ siące osób, w t y m 24 tysiące kobiet. D o tego należałoby doliczyć nieznaną liczbę osób, które dobrowolnie udały się w ślad za skazanymi, brytyjskie prawo dawało bowiem możliwość łączenia małżeństw, a wówczas transport współmałżonka d o Australii opłacało państwo. Jak wielu Cyganów było wśród deportowanych - nie wiadomo, gdyż w dokumentach sądowych nie przewidziano rubryki dotyczącej przynależności etnicznej i wskazujące na nią informacje pojawiają się raczej przy¬ padkowo. Żmudne badania, m.in. ówczesnej prasy lokalnej, pozwalają ustalić dane personalne i losy zaledwie części z nich (Sillers Floate 1999, s. 114-127). Pokazują one jednocześnie, że deportacja i znalezienie się pośród wielu innych, również kar¬ nie deportowanych osób, które nie były Cyganami, prowadziło zazwyczaj do utraty tożsamości etnicznej (Sillers Floate 1999, s. 129). Inaczej wyglądało t o zapewne później, gdy cygańskie grupy dobrowolnie migrowały do Australii. Wielka emigracja Jest paradoksem, że w czasach, gdy niewolnictwo w Ameryce postrzegane było co­ raz bardziej negatywnie przez rozmaite kraje i gdy ścigano handlarzy niewolników, w Europie istniało legalne niewolnictwo Cyganów. Tak było w Rumunii, gdzie jego likwidacja nastąpiła dopiero w połowie X I X stulecia, na mocy aktu z 1855 r., znoszą­ cego definitywnie (przynajmniej od strony prawnej) ten proceder (Serboianu 1930, s. 53). Wiele gromad cygańskich porzuciło wówczas osiadły tryb życia i rozpoczęło wędrówkę, często po prostu z przyczyn ekonomicznych, w poszukiwaniu możli¬ wości zarobkowych. Jak jednak wytłumaczyć to, że po bardzo długim okresie życia osiadłego rumuńscy Cyganie podjęli wędrówkę w nieznane, b o przecież ich wiedza 0 innym świecie niż ten, w którym dotąd żyli, była żadna? Skąd wiedzieli, jaki kieru¬ nek najlepiej obrać i co może ich czekać np. w Ameryce, dokąd część z nich nie¬ bawem ruszyła? Zapewne początkowo nie mieli większego pojęcia, gdzie się udają; być może chcieli jedynie opuścić Rumunię. W ciągu kilku, kilkunastu lat ich gro¬ mady rozprzestrzeniły się po całej Europie (w latach 80. obserwowano ich także na ziemiach polskich), a żywiołowość i znaczna liczebność tej fali powoduje, że w li¬ teraturze określa się ją jako „inwazję" (Salo, Salo 1977, s. 8 i n.). Dopiero na nowych terenach zamieszkania musieli poznać potoczne wyobrażenia o możliwościach 1 nadziejach wiązanych z N o w y m Światem w wielu krajach europejskich, w których schyłek wieku X I X był okresem niezwykłej społecznej ruchliwości. To wtedy najin­ tensywniej rozwija się trwający aż do wybuchu I wojny światowej masowy ruch emi­ gracyjny do Ameryki, a później i Australii. W t y m samym czasie opuszczają Rumu­ nię coraz nowe grupy cygańskie, aby wkrótce potem pojawić się w obu Amerykach wraz z innymi emigrantami, wśród których nie zabrakło Cyganów zadomowionych od wieków w środkowo-wschodniej i zachodniej Europie. Ta wielka migracja schyłku 312 �Jak Cyganie świat zdobywali... X I X i początków X X stulecia ma w przypadku Ameryki Południowej także polskie akcenty W wielu numerach „Gazety Polskiej w Brazylii" z lat 1910-1913 można zna­ leźć wzmianki o Cyganach, a we wspomnieniowej książce Polskie korzenie. Opowieść o życiu polskich emigrantów w Brazylii (Wachowicz 1980, s. 189) opisano spotkanie jed­ nego z bohaterów z Cyganami i transakcję wymiany koni o tyle ułatwioną, że dwóch z owych Cyganów mówiło po polsku. Zagadką pozostaje, kiedy Cyganie zaczęli samodzielnie migrować d o Australii. Niewykluczone, że stosunkowo niedawno, chociaż na ten temat wiadomo bardzo mało. Pośród internetowych w i t r y n rozmaitych cygańskich stowarzyszeń, a działają ich obecnie dziesiątki, znajdujemy także strony prowadzone przez Cyganów z Perth. Kłopot z nimi polega na t y m , że podobnie jak w przypadku wielu innych grup et­ nicznych prezentujących się w Internecie, przedstawiana tam „wiedza historyczna" jest raczej wyrazem tworzonej współcześnie mitologii etnicznej, a nie opisem dzie¬ jów. N a stronach wspomnianego stowarzyszenia możemy zobaczyć rysunki poka¬ zujące sceny z dawnego życia na kontynencie australijskim, w t y m grupy wędrujące z wozami, nieróżniącymi się o d tych, jakie oglądano na drogach Francji i Niemiec na początku X X w. Żadna praca historyczna czy etnologiczna nie potwierdza tych odkryć. Wydaje się, że dopiero na przełomie lat 70. i 80. minionego stulecia Cy¬ ganie stali się w Australii bardziej zauważalni i zaczęli tworzyć większe skupiska. Byli wśród nich także przybysze z Polski, którzy dotarli tam przez N i e m c y , trudnili się nielegalnym handlem złotem . Czy pozostali w Australii - nie wiemy, być mo¬ że ich pobyt tam był tylko czasowy. 12 W roku 1970 ukazała się w periodyku cyganoznawczym notatka, której autor - podający się za jedynego Cygana żyjącego na stałe na N o w e j Zelandii - wspomi­ na o spotkaniu z innym Cyganem, członkiem rosyjskiego zespołu Mojsiejewa, przy¬ byłego d o Aukland na występy. Przy okazji napisał, że kontakty z innymi Cyganami ma tylko przypadkowo, jeśli jacyś przejeżdżają przez Nową Zelandię (Barnes 1970, s. 1). Ale w jakim celu przyjeżdżają? Skąd przybywają i dokąd się kierują? Z n o w u te same, natrętne pytania. Pytania Kwestie, które nas intrygują, pytania, które postawiliśmy, są zupełnie innej natury niż te, które mogą interesować cygańskich aktywistów. Próba stworzenia czy też wymyślenia nieterytorialnego narodu romskiego, wynalezienia jego historii i trady¬ cji nie wymaga rozwiązania zasygnalizowanych przez nas problemów, ponieważ od¬ wołuje się d o całkowicie odmiennych metod i procedur tworzenia wiedzy o prze¬ szłości. Nas interesuje rzeczywisty przebieg procesu „powstawania" Cyganów, ich 12 W i a d o m o ś ć uzyskana o d p r a c o w n i k a ambasady Australii w Warszawie. O konsultację zwróciła się d o Lecha M r o z a ambasada tego kraju, w związku z pojawieniem się sporej l i c z b y przybyszów - C y ­ ganów - z Europy. 313 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki formowania się jako wspólnoty bardzo szczególnego rodzaju oraz europejskie i p o ­ zaeuropejskie dzieje tej zbiorowości. Być może nigdy nie znajdziemy dobrze uza­ sadnionych odpowiedzi na pytania, kiedy przodkowie Cyganów wywędrowali z In¬ dii, jaka była przyczyna migracji, jak przebiegała droga d o Europy. Odległe dzieje zazwyczaj mają wiele momentów niejasnych, będących przedmiotem sporów ba¬ daczy. Ale z kolejnym etapem cygańskiej historii nie jest lepiej. Dlaczego wyruszyli z matecznika w południowo-wschodniej Europie? Jakie czynniki decydowały o kie­ runku wędrówki? W jaki sposób dochodzili do wiedzy o bardzo odległych czasem ziemiach? Dlaczego wybierali takie kierunki wędrówki, które nam nie wydają się ani korzystne, ani atrakcyjne, np. Syberię? Czy decydował o t y m tylko przypadek? A jeśli nie, to co? Jak szybko byli w stanie osiągnąć p o z i o m kompetencji umożliwiający i m życie na nowo zajmowanym obszarze? W jaki sposób dowiadywali się niezbędnych rzeczy, skoro o d tubylców lub o d tych, za sprawą których znaleźli się na ziemiach wcześniej nieznanych, dzieliły ich wszelkie możliwe bariery - językowa, kulturowa, społeczna, psychologiczna? I jak układały się stosunki migrantów przybywających w X I X - X X w. z Cyganami zasiedziałymi już w Ameryce i Australii? W i e m y dziś o Cyganach sporo, ale to, czego nie wiemy, warto sobie uświadamiać i co jakiś czas przypominać w nadziei, że być może ktoś kiedyś, zainspirowany wyraźnie zaryso¬ wanymi białymi plamami, znajdzie przynajmniej na niektóre z pytań odpowiedź sa¬ tysfakcjonującą lub dającą nowy impuls d o dalszych badań. Bibliografia Baines A . 1976 Ethnography (Castes and Tribes), Delhi Barany Z . 2001 The East European Qypsies in the imperial age, „Ethnic and Racial Studies", vol. 24 (1), s. 50-63 Barnes R. 1970 Gypsies in New Zealand, „Journal of the Gypsy Lore Society", v o l . X L I X , cz. 3 - 4 Bell J. 1763 Travels from St. Petersburg in Russia, to diverse parts of Asia, t. II, Glasgow Brown I . 1929 The Qypsies in America, „Journal of the Gypsy Lore Society", nr 4 CDIAO 1864-1884 Colección de documentos inéditos, relativos al descubrimiento, conquista y colo­ nización de las posesiones espanolas en América y Oceania, cz. 42, M a d r i d 314 �Jak Cyganie świat zdobywali... Cervantes de Salazar E 1971 Crónica de la Nueva España, red. M . Magallón, t. 2, M a d r i d Clébert J.-P. 1961 Les Tziganes, Paris Coelho A . 1892 Os Ciganos de Portugal com um estudio sobre o calao, Lisboa Donovan Bill M . 1992 Changing Perceptions of Social Deviance: Gypsies in Early Modern Portugal and Brazil, Journal of Social History", t. 26 (1), s. 33-53 Encinas Diego de 1945 Cedulario indiano, recopilado por... Reproducción facsimil de la edición única de 1596 con estudio eíndices de A. García Gallo, t. 4, M a d r i d Eelkin R . W 1889 Central African Gypsies, Journal of the Gypsy Lore Society", vol. I (4), s. 220-222 Eernández de Navarrete M . (red.) 1954 Colección de los viajes y descubrimientos que hicieron por mar los espanoles desde fines del siglo XV. I. Viajes de Colón. Almirantazgo de Castilla, w: Obras de Don Martín Fernández de Navarrete, red. C. Seco Serrano, t. I , M a d r i d G i l J. 1985 El rol del tercer viaje colombino, w: Historiografía y Bibliografía Americanista, t. 29 (1), s. 83-110 Gómez A.A. 1999 Veto espanol a la presencia de gitanos en el Nuevo Mundo, w : G ó m e z A . A . i i n . 1999, s. 9-42 G ó m e z A . A . i in. 1999 Deportaciones de gitanos, M a d r i d Green L.G., 1966 Poslednie tajny staroj Afriki, Moskwa Haditi Taha Hamadi A l 1979 Al-Gagar wa-Al-Qaragfi-l-Iraq, Bagdad Heymowski A . 1969 Swedish Travellers and their Ancestry, Uppsala Kenrick D 1976 A Contribution to the Early History of the Romani People, „Occasional Paper of the Romany Institute" (London), nr 3 315 �Lech Mróz, Ryszard Tomicki Koczniew V. I . 1965 Naselenie Cejlona, Moskwa Lopes da Costa E. 1999 El pueblo gitano y el espacio de la colonización portuguesa, w : G ó m e z A . A . i i n . 1999, s. 43-86 Martínez Martínez M . 2000 Qitanos y moriscos: una relacion a considerar, w: Los marginados en el mundo medieval y moderno, red. M . Desamparados Martínez San Pedro, Almería, s. 89-99 Matras Y 2004 The Role of Language in Mystifying and de-Mystifying Gypsy Identity, w: The Role of the Romanies, red. N . Saul, S. Tebbutt, Liverpool, s. 53-78 Mróz L . 1992 Geneza Cyganów i ich kultury, Warszawa 2004 Dzieje Cyganów-Romów w Rzeczpospolitej, XV—XVJJJ, Warszawa Narody... 1956 1963 Narody Sibirii, Moskwa Narody Jużnoj Azii, Moskwa Quintana B.B., Floyd L . G . 1972 ¡Qué Gitano! Gypsies of Southern Spain, N e w York Pantoja S. 2004 Jncjuisicao, degredo e mesticagem em Angola no século XVJJJ, Ciencia das Religioes", r. III, nr 5-6, s. 117-136 „Revista Lusófona de Pobożniak T. 1986 Języki cygańskie, w: Języki indoeuropejskie, t. I, Warszawa Ratzel F. 1901 Narodowiedienie, t. I I , S. Peterburg Reales Ordenanzas... 1987 [1567] Reales Ordenanzas y Pragmáticas (1527—1567), reprint, red. E. González Díez, Valladolid Recopilación. 1943 Recopilación de Leyes de los Reyes de las Jndias, t. 3, M a d r i d Salo M . T , Salo S.M.G. 1977 The Kalderas in Eastern Kanada, Ottawa Sánchez Ortega M . H . 1994 Los gitanos espanoles desde su salida de la India hasta los primeros conflictos en la penín316 �Jak Cyganie świat zdobywali... sula, „Espacio, T i e m p o y Forma", seria IV, H i s t o r i a M o d e r n a , t. 7, s. 319-354 Serboianu Popp C.J. 1930 Les Tsiganes, Paris Sillers F.S. 1999 Deportación de gitanos desde Inglaterra, 1614-1868, w : G ó m e z A . A . i in. 1999, s. 87-129 Soulis George C. 1961 The Qypsies in the Bizantine Empire and the Balkans in the Late Middle „Dumbarton Oaks Papers", v o l . 15 Ages, Szászdi León-Borja I . 1992a „Omyzianos" - final de una política penal indiana, el gobierno del Comendador Lares, w: Homenaje a Ismael Sánchez Bella, red. J. Salcedo Izu, Pamplona, s. 587-608 1992b Destierro y perdón en las Indias (1492-1498), w: Proyección histórica de Espana en sus tres culturas: Castilla y León, América y el Mediterráneo. I. Historia e historia de Amé­ rica, red. E.L. Sanz, Valladolid, s. 321-336 2005 Consideraciones sobre las cartas de seguro húngaras e hispanas a favor de los egipcianos, „En la Espana Medieval", t. 28, s. 213-227 Szełudiakow A . 1978 Z plemienia Cedru, Warszawa Torbágyi P. 2003 Qitanos húngaros en América Latina, „Acta Hispanica" (Szeged), t. 8, s. 139-144 Trubeckoj V.V. 1966 Bachtiary (osedlo-koczewyje plemena Irana), Moskwa Vaux de Foletier F 1970 Mille ans d'histoire des Tsiganes, Paris Wachowicz R. 1980 Polskie korzenie. Opowieść o życiu polskich emigrantów w Brazylii, Warszawa Yoors J. 1973 Cyganie, Kraków 317 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bc7ca707f4c1c220652b42141c487a43.pdf c27417b9b0bd023d18ee7340a37bddf0 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5008 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Kurpie Zadrożyńska, Anna wzór kulturowy palimpsest - aspekt wsółczesny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4645 Title A name given to the resource Kurpiowski palimpsest, czyli o odtwarzaniu wzoru kulturowego/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.318-332 Creator An entity primarily responsible for making the resource Braun, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Braun Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Kurpiowski palimpsest, czyli o odtwarzaniu wzoru kulturowego Wyobraźmy sobie, że na starym pergaminie, pieczołowicie przechowywanym przez jakąś społeczność, zapisano wszystko to, co świadczyło o specyfice jej codziennego życia, więziach międzyludzkich, systemie wartości, światopoglądzie. Wydarzenia dziejowe zatarły ten zapis, a na odzyskanym pergaminie zapisano nowe wiadomości. Po latach społeczność, szukając swych korzeni, mozolnie odczytuje pierwotnie za¬ pisany tekst. Współcześnie, liczyć to można od drugiej połowy lat 90., Kurpie Puszczy Zie¬ lonej są chyba najbardziej, obok Kaszub, aktywnym i ekspansywnym regionem et¬ nograficznym Polski. Prawie wszędzie, gdzie odbywają się duże imprezy folklory¬ styczne, jarmarki, spotkania promocyjne regionów itp., spotykamy kurpiowskie ze¬ społy folklorystyczne, stoiska z „łysoziańskim" chlebem, miodunką, „kozicowym psiwem" i twórców ludowych z wycinankami, plecionkami, bursztynami lub orygi¬ nalnym pieczywem obrzędowym - adaptowanymi do współczesnego podniebienia „fafernuchami". Jak to się stało, że obszar leżący na peryferiach Mazowsza, biedny i powszechnie uznawany za zacofany, dziś osiąga dominującą pozycję nie tylko na obszarze Polski centralnej, lecz również w rejonach kraju od niego odległych. Spotykając Kurpiów na imprezie np. w Lublinie czy w Lubartowie, Węgorzewie czy na Jarmarku Dominikańskim w Gdańsku, słyszymy dumnie wypowiadane de¬ klaracje: „Jesteśmy z Kurpiów, to, co przywieźliśmy to jest nasza sztuka, nasza regio­ nalna k u l t u r a . . . " . A przecież jeszcze w latach 70. w Ostrołęce, czy nawet wewnątrz regionu - w Kadzidle, Lipnikach czy Myszyńcu, nazwanie kogoś „Kurpiem" było poważną obrazą i stanowiło pretekst do wszczęcia awantury i bijatyki. Określenie „Kurp" było i jest szczególnie pejoratywne na terenach powiatu makowskiego i przasnyskiego - „na szlachcie", dokąd Kurpie od połowy X I X w. masowo jeździli, i jeżdżą do dzisiaj, do sezonowych prac polowych. Sami o sobie mówili Kurpie, że są „Puszczakami" - mieszkańcami puszczy: Zielonej, Myszynieckiej, Nowogrodz¬ kiej lub Szkwańskiej. W najdawniejszej oficjalnej nomenklaturze nazywano ich jed­ nak „Kurpikami": Sejm Rzeczypospolitej w 1735 r. podjął uchwałę „o poskromieniu 318 �Kurpiowski palimpsest, czyli o odtwarzaniu wzoru kulturowego swawolnych Kurpików" (Volumina Legum 1860, s. 32), a uchwała Sejmu, króla i skonfederowanych stanów z maja 1792 r. wzywa do czynu Kurpików ze starostwa ostro­ łęckiego i umożliwia stworzenie oddziałów broniących obszarów północnego M a ­ zowsza (Volumina Legum 1885, s. 455-456). Ustalenia badawcze ostatniego ćwierćwiecza dowodzą, że Kurpie wcześniej niż mieszkańcy innych regionów Polski mieli rozwiniętą, wynikającą z tradycji zwycza­ jowego prawa bartnego, lokalną organizację społeczną, a także świadomość i przy­ sługujących i m praw społecznych, i ciążących na nich obowiązków „obywatels­ kich". Pisałem o t y m w artykule na temat etnomitu „zbrojnego Kurpia" (Braun 2007, s. 531-537). Wydaje się, że aby lepiej zrozumieć mechanizmy tworzenia się współczesnej kurpiowskiej tożsamości, trzeba zmodyfikować paradygmat badawczy o opóźnie¬ niu kulturowym Kurpiowszczyzny w stosunku do reszty Polski i dystansie wynika¬ jącym z izolacji przestrzennej, a także paradygmat o jednolitości etnicznej i wyzna¬ niowej. N i e można mówić, „że jest opóźniona kulturowo", o społeczności, która od dwóch wieków bierze udział w życiu politycznym kraju i daje niezbite dowody wy¬ sokiej świadomości patriotycznej. M y ś l w a l k i zarysowała się w y r a ź n i e t y l k o w ś r ó d t y c h e l e m e n t ó w w a r s t w y w ł o ś c i a ń ­ skiej, k t ó r e w c z e ś n i e j już zerwały z a l e ż n o ś ć o d d w o r ó w i posiadały w i ę k s z e o ś w i e c e ­ nie, lepszy b y t , a p r z e d e w s z y s t k i m s a m o d z i e l n o ś ć (wsie rządowe, c z y n s z o w e ) , l u b g d z i e p r z e c h o w y w a ł y się t r a d y c j e w a l k z n a j e ź d ź c a m i ( K r a k u s i , K u r p i e , o s a d n i c y p u s z c z y r a d o m s k i e j ) ( Z i e j k a 1981, s. 23 - 2 4 ) . Konstatuje Franciszek Ziejka i przytacza opinię Kazimierza Przerwy-Tetmajera: „Walczyli również najmężniej Kurpie w puszczach swoich p o d Zygmuntem Padlewskim" (Przerwa-Tetmajer 1915, s. 94). Peryferyjne położenie trudnego fizjograficznie obszaru nie jest równoznaczne z izolacją przestrzenną, a stosunkowa niezamożność i samowystarczalność gospo¬ darstw nie oznacza niższego poziomu kulturowego. Opis życia mieszkańców Pusz­ czy Myszynieckiej podany przez H i p o l i t a Gawareckiego w 1828 r. pokazuje stan zamożności regionu, zakres światowych jak na ówczesne warunki kontaktów oraz bogatą sferę zarobkowania pozarolniczego: N i e u y r z y s z tam t y l k o w y d m y piaszczyste, o b s z e r n ą p r z e s t r z e ń z i e m i l o t n y m pias¬ k i e m z a s y p a n ą i d o u p r a w y n i e z d a t n ą . Bagna b ł o t n i s t e i lasy n i k c z e m n e , b o na l i c h y m gruncie nawet sosnowe d r z e w o tępo i k r z y w o rośnie [ . . . ] . M i m o tak upośledzoney o d n a t u r y p u s z c z y M y s z y n i e c k i e y m i e s z k a ń c y iey m o g ą się l i c z y ć d o z a m o ż n i e y szych włościan w Królestwie Polskim, a t o z p r z y c z y n następujących. [ . . . ] nie robią p a ń s z c z y z n y i d a n i n ż a d n y c h w n a t u r z e nieuiszczaią, t y l k o płacą c z y n s z stały i nader u m i a r k o w a n y . N a i c h p i a s z c z y s t y m g r u n c i e r o d z ą się o b f i c i e k a r t o f l e , na n i z i n a c h i p r z y b ł o t a c h d o b r z e się udaie kapusta, wieprze, k t ó r y c h z n a c z n ą l i c z b ę nawet na p r z e daż wypasaią, d o s t a r c z a i ą i m o k r a s y a w i ę c e y t e ż Kurp d o ż y w n o ś c i nie p o t r z e b u i e . 319 �Krzysztof Braun [ . . . ] Z n a c z n y m n i e g d y b y ł y i c h s p o s o b e m z a r o b k u f u r m a n k i , d o k t ó r y c h są s p o s o b ­ n i , a k u p c y d a w n i e y p o w i ę k s z e y c z ę ś c i używali i c h d o s p r o w a d z a n i a t o w a r ó w z K r ó ­ lewca. Teraz t e n d o c h ó d u s z c z u p l i ł się dla K u r p i ó w p r z e z z a m k n i ę c i e g r a n i c y i z n i e ­ sienie k o m o r y w M y s z y ń c u , lecz n a t o m i a s t maią teraz z a r o b e k p r z y Chausse, d o k ą d n a w e t za W a r s z a w ę z f u r m a n k a m i u d a w a l i się, iako t e ż p r z y w y w o z i e d r z e w a z lasów Nadbuznych, l u b o o d l e g ł y c h o m i l 7. d o 8. wynaimuią się. D o p o m a g a i m t e ż w i e l e p o ­ ł o ż e n i e i c h w ś r ó d lasów, w k t ó r y c h m o g ą z n a c z n ą l i c z b ę i n w e n t a r z y w y ż y w i ć i w y ­ rabiać r ó ż n e n a r z ę d z i a d r e w n i a n e [ . . . ] te na i a r m a r k a c h p o b l i s k i c h miast przedaią. Z b i e r a i ą t e ż w i e l e g r z y b ó w , k t ó r e suszone d o W a r s z a w y w y w o ż ą . [ . . . ] D o z a r o b k ó w k u r p i ó w n a l e ż y t a k ż e k o p a n i e b u r s z t y n u , k t ó r e S k a r b c o lat t r z y wydzierżawia ( G a w a r e c k i 1828, s. 5 7 - 6 1 ) . Adam Chętnik, pisząc o bursztyniarstwie, wyznacza dla obszaru Kurpiowszczy­ zny prawie 200 miejscowości, w których w X I X w. działały kopalnie bursztynu lub go w mniejszych czy większych ilościach znajdowano (Chętnik 1952, s. 355-415). Dla wykazania kontaktów Kurpiowszczyzny ze światem warto wspomnieć, że po III roz­ biorze Polski, gdy Kurpiowszczyzna wchodziła w skład Prus Nowowschodnich, sy­ stematyczne poszukiwania bursztynu w Puszczy Zielonej przeprowadzał przybyły z Berlina pruski geolog Wolgram de Vozy (Zejszner 1844, s. 419-421). Wracając do sposobów szukania zatrudnienia: w studium o zarobkowaniu pozarolniczym miesz­ kańców wsi Królestwa Polskiego Józef Śmiałowski (1973) omówił znaczącą rolę tych prac - przy budowie dróg, kolei, fabryk, przy wyrębie lasów oraz transporcie mate­ riałów; prace furmanów, wozaków, flisaków. Kurpie przez cały X I X w. wykonywali te zajęcia na obszarze Północnego Mazowsza. Rzadko przywoływany opis życia codziennego Kurpiów stworzony przez H i p o ­ lita Gawareckiego jest podstawą do kreowanego w latach 80. X I X w. pierwszego stereotypu Kurpia; warto przypomnieć, jak wówczas mieszkano w puszczy: Jak u b i ó r k u r p i a i k u r p i a n k i iest p o s p o l i t y i n ę d z n y w p o r ó w n a n i u z o d z i e ż ą n a s z y c h w ł o ś c i a n w i n n y c h o k o l i c a c h osiadłych, t a k z n o w u i c h d o m y mieszkalne i inne zabu¬ d o w a n i a ani są p o d o b n e d o lepianek n a s z y c h w i e ś n i a k ó w . I c h d o m m i e s z k a l n y z a z w y czay iest w w ę g i e ł w y s t a w i o n y o b s z e r n y o k n a iasne i duże, c z ę s t o k r o ć o k i e n n i c a m i m a l o w a n y m i o p a t r z o n e . W e w n ą t r z i z b a i e d n a obszerna, d r u g a mnieysza i c z y s t o u t r z y m y w a n e . Piec czasem polewany. N a p ó ł k a c h u s t a w i o n e są m i s y i inne n a r z ę d z i a kuchenne. W g ł ę b i i z b y iest s t ó ł o c h ę d o ż n y , a p r z y o k n a c h w a r s z t a t y tkackie. N i e u y r z y s z t u w i z b i e mieszkalney cieląt, prosiąt i gęsi. D o tak p o r z ą d n e g o u t r z y m y w a n i a b u d o w l i , służy n i e p o m a ł u p r z y k ł a d s ą s i e d z k i c h Pruss, g d z i e b u d o w l e r ó w n i e o c h ę dożne i w porządku utrzymywane, oraz łatwość o drzewo, które dawniey bezpłatnie, dawane i m było, a dziś za nader umiarkowaną c e n ę iest sprzedawane (Gawarecki 1828, s. 6 0 - 6 1 ) . Pozytywny opis pracowitego Kurpia, gotowego oddać życie w obronie ojczyzny tonują nieco opinie o jego ulubionym stylu życia. O ile wszystkie notatki mówią o niezwykłej pracowitości i zapobiegliwości Kurpianek, o tyle Kurp mężczyzna jest, 320 �Kurpiowski palimpsest, czyli o odtwarzaniu wzoru kulturowego zdaniem Gawareckiego, zupełnie inny: „W ogólności jednak lud płci męzkiey w puszczy Myszynieckiej iest próżniacki, ieżeli nie ma zatrudnienia z furmanką nic nie r o b i " (Gawarecki 1828, s. 59). Pleban z Brańszczyka w Puszczy Białej, Bonifacy Ostrzykowski, po 20 latach co¬ dziennego obcowania z osadzonymi w okolicznych wsiach Kurpiami (osadnictwo z połowy X V I I I w., po zniszczeniach wojny północnej) taki daje „malowniczy" opis Kurpiów: L u d t u t e j s z y p o s i a d a j ą c y ł a t w o ś ć wyżywienia, m i m o w r o d z o n ą c z e r s t w o ś ć , m o c n ą b u d o w ą ciała i z d r o w i e , s p u s z c z a j ą c się na los, nie ma c h ę c i d o pracy, b o k a ż d y o d dzia¬ d ó w i n a d d z i a d ó w p r z y z w y c z a j o n y b ł ą k a ć się p o lasach, w k r ó t k i e j szarej k a t a n c e i l e k k i c h łapciach, z t o r b ą , siekierką u pasa, w o k r ą g ł y m k a p e l u s z u , fuzyą u z b r o j o n y , taką ma n i e p o j ę t ą c h ę ć d o p o l o w a n i a , łowienia r y b , p s z c z ó ł p o d b i e r a n i a , ż e m u się zdaje iż nie siejąc ani orząc, jak I z r a e l w z i e m i o b i e c a n e j , m o ż e b e z p r a c y siebie i swoją w y ż y w i ć r o d z i n ę . Z tej t o p r z y c z y n y n a ł o g o w e g o o p u s z c z e n i a się, na małym przestaje, i d z i e o g o d z i n i e d z i e s i ą t e j d o r o b o t y i s c h o d z i z niej zawczasu, ani g o w i ę k s z y z y s k , ani żadna z a m o ż ­ n o ś ć d o przełamania t e g o nałogu nie p r z y w i e d z i e . N i e ma p r z e t o z a m o ż n o ś c i w do¬ mu t u t e j s z e g o w ł o ś c i a n i n a , ale za t o z a s t ę p u j e o c h ę d ó s t w o w z o r o w e , parę fałdzistych s u k m a n , kilkadziesiąt k o s z u l własną jego ż o n y ręka w y r o b i o n e , parę k o n i , k i l k a k r ó w składają j e g o d o b y t e k , a o n , c h o ć b y miał pieniądze, t y c h p r z e d światem nie w y d a , z a c h o w a n e w g ł ę b o k i m dole, c z ę s t o stają się w ł a s n o ś c i ą z i e m i . K i e d y K u r p i o w i w y d o s t a r c z a chleb c z a r n y d o b r z e w y p i e c z o n y , a p r z y n i m w ó d k a z m i o d e m , w t e d y śpiewa w e s o ł o p o lesie i w p i o s e n k a c h s w o i c h b i e d ę k w i e c i s t e j p r z y r o d z i e p o w i e r z a , w i e c z ó r p o c h w a l a B o g a i s m a c z n i e w m a r z e n i u o b i e d z i e swo¬ jej zasypia ( O s t r z y k o w s k i 1856, s. 6 3 5 - 6 3 6 ) . Beztroskie i względnie zamożne bytowanie Kurpiów kończy się w latach 80. X I X w. Region dotykają przez kilka lat z rzędu klęski powodzi, nieurodzaju, wręcz głodu, a co najgorsze: powszechnego, nałogowego alkoholizmu wśród mężczyzn - pili Kur¬ pie na umór, bo wódka była pocieszycielką, pozwalała na chwilę bodaj zapomnieć 0 przerażającej biedzie. W usprawiedliwieniu swego nagannego postępowania sięgali Kurpie do biblijnych motywów: „Pan Jezus się rozochocił, beczkę wina kupił, / Wszyst­ kich ludzi potraktował i sam też się upił" (Syska 1967, s. 140). Dramatyczną sytuację próbują ratować miejscowe władze, proboszczowie, wiej¬ scy nauczyciele, właściciele ziemscy na obrzeżach puszczy. D o władz gubernialnych - płockich i łomżyńskich, także d o środowiska warszawskiej inteligencji, za pośrednictwem apeli i licznych artykułów prasowych docierają prośby o pomoc 1 wsparcie dla głodujących, dotkniętych klęskami żywiołowymi Kurpiów. Apele te zawierają, oprócz opisu dramatycznej sytuacji ludzkiej, także opis historii, życia codziennego i dokonań Kurpiów, z podkreśleniem ich zasług patriotycznych i etyczno-moralnych w przeszłości. Przypomina się ich tradycje bartnicze, umiłowanie wolności, udział w powstaniach narodowych, styl życia, zdolności artystyczne. 321 �Krzysztof Braun N i e bez racji przywołuje się fakt, że gdy w 1879 r. odbywały się obchody 50-lecia pracy pisarskiej Józefa Ignacego Kraszewskiego, przedstawiciele Zespołu „Lut¬ nia" z Ostrołęki zawieźli do Krakowa kałamarz i przybory biurkowe wykonane z kurpiowskiego bursztynu przez ostrołęckich rzemieślników; zrobili to nielegalnie, omijając carskie zakazy Podobnie H e n r y k Sienkiewicz, gdy przybył do Łomży z odczytem o Śląsku, otrzymał bursztynowy kałamarz i bursztynową obsadkę d o pióra. W ten sposób Kurpie stają się przedmiotem dyskursu społecznego w Kró¬ lestwie Polskim, na poziomie guberni i stolicy, a co ważniejsze, wśród środowisk in¬ teligenckich i naukowych. Dzięki uzyskanej pomocy na początku ubiegłego stulecia poprawia się stan go¬ spodarczy Kurpiowszczyzny. Także w w y n i k u skutecznego oddziaływania środo¬ wisk nauczycielskich i Kościoła - misji w intencji abstynencji i zabiegów probosz¬ czów w Kadzidle, Łysych, Myszyńcu, Czarni - zostaje ograniczone pijaństwo Kur¬ piów, którzy publicznie wyrzekają się picia gorzałki. Powstaje nowy zwyczaj rodzinno-religijny: „wyrzeczysko". Kolosalne znaczenie dla poprawy zamożności regionu ma także emigracja sezonowa do prac polowych w pobliskich Prusach Wschodnich oraz emigracja stała do Ameryki. Adam Chętnik szacuje, że w latach 1912-1914 za ocean wyjechało około 20 tysięcy Kurpiów. Dane te wydają się poważnie przesa¬ dzone, ale nawet zmniejszone o połowę, wobec około 160 wsi kurpiowskich, dają szokującą liczbę ponad 60 emigrantów z każdej. Należy jeszcze wspomnieć o problemach etnicznych i wyznaniowych ( M i r o n czuk 2007) na Kurpiowszczyźnie. Przełom X V I I I i X I X w. to koniec jednolitości et¬ nicznej (polskiej) i wyznaniowej (katolickiej). Po trzecim rozbiorze pojawiają się Z y d z i , którzy na mocy zarządzenia króla Augusta I I I nie mogli mieszkać na ob¬ szarze powiatu ostrołęckiego. Na półtora wieku organizują handel „kramny" i skup różnego rodzaju wyrobów wiejskich - głównie wykonywanych powszechnie tkanin i poszukiwanego bursztynu. Organizują też przewóz nielegalnych emigrantów do Prus i przemyt, głównie koni. Praktycznymi wykonawcami tego procederu są oczy¬ wiście Kurpie z nadgranicznych wiosek. Ta bliska i , co należy podkreślić, bezkon¬ fliktowa koegzystencja trwa do I I wojny światowej. W okresie Prus Nowowschodnich pojawiają się protestanci: ewangelicy i kalwini. Niewielka ich liczba pozostaje w Ostrołęckiem w okresie Królestwa Kongresowego w związku z próbami uprzemysławiania regionu. O mentalności ówczesnych ostrołęczan dobitnie świadczy wydarzenie następujące: ewangelik G o t f r y d Berg, ożeniony z katoliczką Anną, zmarł w marcu 1842 r. i na cmentarzu w Ostrołęce p o g r z e b a n y z o s t a ł G ł o w o na E w a n g e l i c k i e j , a n o g a m i na K a t o l i c k i e j c z ę ś c i C m e n t a ­ rza. [ . . . ] D z i a d y ( Ł u k a s z Parzych i Jan S t e f a ń s k i ) , k t ó r z y w y k o p a l i g r ó b na g r a n i c y e w a n g e l i c k i e j i k a t o l i c k i e j c z ę ś c i c m e n t a r z a , z r o b i l i t o z p o w o d ó w s p r z e c z n y c h żą¬ dań - o b r o ń c a s ą d o w y P r u s i n o w s k i ( t e n sam k t ó r y c h c i a ł „ n a w r ó c i ć Berga") p o l e c i ł im żeby wykopali grób w części katolickiej, a proboszcz Dłużniewski ewangelickiej ( M i r o n c z u k 2 0 0 7 , s. 2 5 - 2 6 ) . 322 �Kurpiowski palimpsest, czyli o odtwarzaniu wzoru kulturowego Na początku X X w. pojawiają się na Kurpiach i zakładają własną świątynię w Dłu­ gim Kącie mariawici — zwani „mankietnikami" lub „kozłowitami" — od nazwiska „ma­ teczki" M a r i i Kozłowskiej, oraz marginalnie tzw. polskokatoliccy hodurowcy — wyznawcy Polskiego Narodowego Kościoła Katolickiego. W okresie I wojny światowej Kurpiowszczyzna była poważnie zniszczona wsku­ tek i działań wojennych, i niszczycielskiej, rabunkowej gospodarki Niemców. Okres bezpośrednio powojenny charakteryzuje zdecydowana pauperyzacja regio­ nu, głównie przez powstanie, na skutek działów rodzinnych, ogromnej liczby karło­ watych gospodarstw, które nie mogły prowadzić żadnej sensownej działalności produkcyjnej. Sytuacja zaczyna się zmieniać po 1926 r., kiedy zaczęto na obszarze całej puszczy przeprowadzać działania komasacyjne i melioracje. Miały one na celu intensyfikację gospodarki rolnej i wprowadzenie nowocześniejszych zasad gospo­ darowania. Zmiany postępowały jednak bardzo powoli, a gospodarka kurpiowska w zdecydowanej mierze miała charakter samowystarczalnej. N i e przyniosły sukce¬ su próby zorganizowania produkcji chałupniczo-rzemieślniczej, nawet w tak d o m i ­ nującej dawniej dziedzinie wytwórczości jak tkactwo. Utworzone w 1927 r. z inicja­ t y w y Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego spółdzielnie „Kurpianka" w Myszyńcu i „Lipniczanka" w Lipnikach upadły już w 1932 r., ponieważ nie mogły zorganizować odpowiedniego zbytu wyrobów, podołać kosztom przygotowania przędzy barwienia itp. Część osób zaangażowanych w organizację tych spółdziel­ ni spotkamy 20 lat później, pod koniec lat 40., w Kadzidle i w ministerstwie kultury i sztuki, przy tworzeniu spółdzielni cepeliowskiej „Kurpianka". W t y m samym czasie (1932 r.) z inicjatywy Józefa Warycha i Jana Bojkowskiego powstaje w przygranicznej gminie Czarnia oddział Towarzystwa „Strzelec" — parami¬ litarnej organizacji, której zadaniem było przygotowywanie młodzieży wiejskiej do służby wojskowej, wychowanie obywatelskie i kulturalne, organizowanie chórów, ze¬ społów artystycznych, czytelnictwa. W 1934 r. powstaje właśnie tam pierwszy zespół folklorystyczny na Kurpiach. G d y oglądałem amatorskie fotografie zespołu sprzed ponad 70 lat, zobaczyłem na aksamitnych czółkach (opaskach na głowie) dziewcząt jasne plamki. W powiększeniu okazało się, że są to srebrne orzełki, gdyż tancerki, któ­ rych sympatie byli członkami „Strzelca", tak właśnie zdobiły swoje stroje regionalne. Z tragedii II wojny światowej Kurpiowszczyzna wyszła w stanie poważnego znisz¬ czenia i dezorganizacji społecznej. Okupacja, terror, kontyngenty, przesiedlenia i wy¬ wózki na roboty do Niemiec sprawiły że na obszarze Kurpiowszczyzny już od 1940 r. działały konspiracyjne komórki różnych organizacji zbrojnych ruchu oporu, które z czasem weszły w skład A r m i i Krajowej (Kijowski 1992, s. 49—56). Organizacyjnie należały do rejonu Kadzidło, z placówkami w Lelisie, Kadzidle i Zbójnej, i rejonu M y ­ szyniec, z placówkami w Czarni, Myszyńcu, Turośli i Łysych. Wspomnienia d o ­ wódcy A K Rejonu Myszyniec Kazimierza Stefanowicza (Stefanowicz 1998) poka­ zują, jakie działania, oprócz akcji stricte wojskowych, podejmowały jednostki A r m i i Krajowej i jak wyglądał udział w nich i zaangażowanie Kurpiów. W a r t o zaznaczyć, 323 �Krzysztof Braun o czym pisze we wspomnieniach Stefanowicz, że mundury dla AK-owców były szyte przez miejscowych krawców, z tkanin wykonanych we wsiach na obszarze gminy. Tak¬ że specjalne pojemniki na pociski do moździerzy wykonywano na miejscu z tradycyj­ nej plecionki z korzenia. Można je zobaczyć w Ośrodku Etnograficznym w Lelisie. Jesienią 1944 r. rozpoczyna się na terenie powiatu ostrołęckiego organizowanie placówek administracyjnych władzy ludowej. Przypomnę tu, że powiat ostrołęcki jest przedzielony Narwią na dwie części: północną - właśnie Kurpiowszczyznę, i po¬ łudniową, zamieszkaną przez ludność pochodzenia drobnoszlacheckiego, o czym praktycznie nigdy się nie wspomina (!). Okres „kształtowania się władzy ludowej" na północnym Mazowszu to biała plama w historii. Jedynym opublikowanym dotąd tekstem, który rzuca nieco światła właśnie na atmosferę powojennego życia na Kurpiowszczyźnie, jest artykuł Benona Dymka z 1984 r. Uznaję je za ważne, więc przywołam bez komentarza nieco danych z tego artykułu: C o n a j m n i e j s z e ś ć t y s i ę c y l u d z i wraca d o miasta [ O s t r o ł ę k i ] z k i l k u m i e s i ę c z n e j , a na¬ w e t k i l k u l e t n i e j tułaczki w y s i e d l e n i o w e j i e w a k u a c y j n e j - z a b i e d z o n y c h , w y g ł o d z o ¬ n y c h , o b d a r t y c h i z r u j n o w a n y c h m a t e r i a l n i e , o c z e k u j ą c p o m o c y w w y ż y w i e n i u , za­ o p a t r z e n i u w o b u w i e i o k r y c i e ( D y m e k 1984, s. 147). J u ż o d p i e r w s z y c h d n i p r z e c i w k o a p a r a t o w i n o w e j w ł a d z y w y s t ą p i ł y o r g a n i z a c j e pra¬ w i c o w e , reakcyjne, starające się z d y s k r e d y t o w a ć n o w y ustrój, przeniknąć d o jego o g n i w i z w a l c z a ć g o w s z e l k i m i d o s t ę p n y m i środkami, w ł ą c z n i e z walką o r ę ż n ą . P o z o s t a j ą c e w p o d z i e m i u organizacje, g ł ó w n i e s p o d z n a k u N S Z i W i N , ale t a k ż e c z ę ś c i A K , roz¬ p o c z ę ł y t e r r o r y s t y c z n ą a k c j ę p r z e c i w k o l u d z i o m p r o w a d z ą c y m reformę rolną oraz p r z e c i w k o c h ł o p o m , k t ó r z y z i e m i e te b r a l i i ośmielali się d o k o n y w a ć na niej zasie¬ w ó w . W p o w i a t a c h o s t r o w s k i m i o s t r o ł ę c k i m b a n d y c i b i l i c h ł o p ó w w i o z ą c y c h kon¬ t y n g e n t i z a b i e r a l i i m k o n i e ( D y m e k 1984, s. 151) . 1 Z o p ó ź n i e n i e m p o w s t a w a ł y o r g a n i z a c j e PPR. K P PPR u k o n s t y t u o w a ł się o s t a t e c z n i e d o p i e r o 1 marca 1945 r. I sekretarzem b y ł o d stycznia z n a n y komunista Jan K ę d z i e r s k i z B o r a w e g o [ . . . ] . 11 maja 1945 b a n d a z a m o r d o w a ł a J. K ę d z i e r s k i e g o ( D y m e k 1984, s. 149). N a t e r e n i e w o j e w ó d z t w a warszawskiego, z w ł a s z c z a w jego północno-wschodniej c z ę ś c i , d z i a ł a l n o ś ć z b r o j n e g o p o d z i e m i a była p r o w a d z o n a z d u ż y m n a s i l e n i e m . B y ł o 1 W a r t o t u przypomnieć, że język władzy ludowej nadał na dziesiątki lat słowu „banda", „bandyci" specjalne znaczenie. N a V I I sesji K R N (1945 r.) Władysław Gomułka mówił: „Sanacyjni i reakcyjni ban¬ d y c i , w y r z u c e n i za burtę życia politycznego Polski, próbują jeszcze wykorzystać dokonane zjednocze¬ nie wszystkich grup i odłamów d e m o k r a t y c z n y c h narodu dla uwicia sobie gniazd w różnych demokra­ t y c z n y c h u g r u p o w a n i a c h koalicji rządowej, w organizacjach społecznych i wychowawczo-oświatow y c h , jak t e ż w aparacie państwowym". Z n a m i e n n a jest relacja z manifestacji 22 lipca 1946 r „Drgnął n i e r u c h o m y dotąd las różnokolorowych sztandarów. Takiej defilady młodzieży Warszawa jeszcze nie widziała. » W y t ę p i m y bandy leśne N S Z « - obiecują białe l i t e r y na c z e r w o n y m transparencie" ( K r o h , Magierowa, w druku). 324 �Kurpiowski palimpsest, czyli o odtwarzaniu wzoru kulturowego t o p o d z i e m i e R O A K , W i N , N S Z , działał r ó w n i e ż cały szereg b a n d b e z o k r e ś l o n e g o zabarwienia politycznego. N a K u r p i a c h szczególnie o k r u t n e i k r w a w e były bandy „ M ł o t a " , „Lasa", „ O r z e c h a " , „ R o m a n a " , „ C i e m n e g o " ( D y m e k 1984, s. 1 5 5 - 1 5 6 ) . Jeden z p i e r w s z y c h a k t ó w t e r r o r u w O s t r o ł ę c k i m z o s t a ł d o k o n a n y w B o r a w e m w no¬ c y z 21 na 22 l u t e g o 1945 na n o w o w y b r a n y m b u r m i s t r z u O s t r o ł ę k i Stefanie U r b a ń ­ s k i m , k t ó r e g o z a m o r d o w a n o w r a z z synem M a r i a n e m [ . . . ] . N a s t ę p n i e w n o c y z 5 na 6 marca 1945 o d d z i a ł W i N z a m o r d o w a ł A n t o n i e g o M o r a w s k i e g o , znanego na Kur¬ p i a c h komunistę. [ . . . ] 16 k w i e t n i a 1945 d o k o n a n o n a p a d u na p o s t e r u n e k M O w T u rośli, w n a s t ę p n y m d n i u na p o s t e r u n e k w Z b u j n i e , w n o c y z 18 na 19 t e g o miesiąca na p o s t e r u n e k M O w Ł y s y c h , a 19 k w i e t n i a z a m o r d o w a n o w T r o s z y n i e m i l i c j a n t a ( D y ­ m e k 1984, s. 156). N o c y z 17 na 18 maja 1945 d o k o n a n o n a p a d u na M y s z y n i e c , z n i s z c z o n o p o s t e r u n e k M O i urząd g m i n n y [ . . . ] N a K u r p i a c h w y s t ę p o w a ł o zarzewie w o j n y d o m o w e j , w k t ó ­ rej n a j w i ę k s z e o f i a r y p o n i o s ł o PPR, ale m o r d o w a n i b y l i t a k ż e l u d o w c y socjaliści, b e z ­ p a r t y j n i ( D y m e k 1984, s. 156). D o p i e r o w k o ń c u 1948 r o k u r o z b i t e z o s t a ł o z b r o j n e p o d z i e m i e w p ó ł n o c n o - w s c h o d ­ niej części w o j . warszawskiego. Sporadyczne napady powtarzały się jeszcze w r o k u 1949, a n a w e t w 1950 ( D y m e k 1984, s. 159). Zofia Niedziałkowska, autorka kilkakrotnie wznawianej monografii Ostrołęki, doprowadziła opis historii miejscowości do 1945 r. G d y zapytałem ją kiedyś, dlaczego nie opisała współczesności ukochanego miasta, odpowiedziała, że aby mogła napisać o t y m rzetelnie, musi wymrzeć pierwsze powojenne pokolenie ostrołęczan i Kurpiów. Kiedy obserwuję współczesne postawy i zachowania mieszkańców miasta i, delikat­ nie mówiąc, „żywy dyskurs społeczny" wokół odsłoniętego w 2008 r. przez prezy¬ denta RP pomnika Zołnierzy Wyklętych, stwierdzam, że miała całkowitą rację. W czasie gdy pisałem ten tekst, została opublikowana bardzo obszerna praca (950 stron) poświęcona ruchowi oporu przeciw organizacji władzy ludowej na tere­ nie powiatu ostrołęckiego (Krajewski 2009). W kontekście przytoczonej wypowie¬ dzi Z o f i i Niedziałkowskiej znamienne jest to, że część nakładu, jak twierdzą miesz¬ kańcy Ostrołęki, nie została przez władze miasta, które współfinansowały książkę, dopuszczona do wolnej sprzedaży i leży zamknięta w magazynie. Warta przytocze¬ nia jest konkluzja jednego z autorów książki na temat uznawanego przez Kurpiów systemu wartości w zetknięciu z perspektywami, które niosła władza ludowa: Z n a c z n ą c z ę ś ć ludności p o w i a t u stanowili Kurpie, zamieszkujący g m i n y położone w P u s z c z y Z i e l o n e j ( K u r p i o w s k i e j ) . G o s p o d a r s t w a w i o s e k o s t r o ł ę c k i c h b y ł y na o g ó ł d r o b n e i u b o g i e - w y d a w a ć b y się w i ę c mogło, iż i c h mieszkańcy, c z ę s t o s z u k a j ą c y d o r y w c z e g o z a r o b k u daleko p o z a m i e j s c a m i s t a ł e g o zamieszkania, s t a n o w i ć b ę d ą w niejako n a t u r a l n y s p o s ó b klasową klientelę p a r t i i k o m u n i s t y c z n e j sprawującej w Pol­ sce p r z e z 45 lat ( p o 1944 r.) d y k t a t o r s k ą w ł a d z ę . O k a z a ł o się j e d n a k , że przywiązanie 325 �Krzysztof Braun d o w o l n o ś c i , w i a r y p r z o d k ó w i n a r o d o w e j t r a d y c j i b y ł o silniejsze i sprawiło, iż Z i e m i a O s t r o ł ę c k a stała się p r z e z p i e r w s z y c h dziesięć lat p o t z w . w y z w o l e n i u j e d n y m z bastio¬ n ó w r u c h u o p o r u p r z e c i w k o m u n i s t y c z n e m u r e ż i m o w i ( K r a j e w s k i 2 0 0 9 , s. 16). Powojenni mieszkańcy Kurpiowszczyzny stanęli przed dylematem: jak żyć po¬ między silną i obiecującą wiele dobrego władzą ludową, do której nie mieli zaufa¬ nia, bo reprezentowała wrogie i m wartości, a coraz bardziej nieokreślonym zbroj¬ nym podziemiem, które wiele żądało bez jakiejkolwiek perspektywy zmian na lep¬ sze. Stanisław Ceberek, organizator ruchu folklorystycznego i późniejszy działacz ludowy, przywołuje we wspomnieniach takie wydarzenie: W r o k u 1948 ó w c z e s n y w ó j t g m i n y M y s z y n i e c - Kulas prosił mnie, a b y m p o j e c h a ł w r a z z z e s p o ł e m na ś w i ę t o l u d o w e d o Warszawy. Prosił mnie, ż e b y m p o j e c h a ł , g d y ż jego z k o l e i prosił o t o starosta, a n i k t nie c h c i a ł j e c h a ć . Z e b r a l i ś m y się i ruszyliśmy w d r o g ę d o Warszawy. Po d r o d z e j e d n a k k t ó r y ś z a r m i i p o d z i e m n e j p o w i e d z i a ł d o m o i c h l u d z i , ż e k t o k o l w i e k p o j e d z i e na t o ś w i ę t o r a z e m z C e b e r k i e m , o d p o w i e za t o głową. W o b e c czego wróciliśmy. Po ś w i ę t a c h w M y s z y ń c u na r y n k u jakaś k o b i e t a zaszła d r o g ę m o j e j m a t c e i powiedziała, ż e za w s p ó ł p r a c ę z k o m u n i s t a m i zabiją m n i e [ . ] . P r z y s z l i p e w n e j nocy, kazali nam się z o j c e m p o ł o ż y ć na b r z u c h u , p r z y s t a w i l i k a r a b i n y d o g ł o w y i nie kazali się r u s z a ć . [ . ] Z a b r a l i nam z d o m u w s z y s t k o , u b r a n i a , o b u w i e , n a k r y c i a z ł ó ż e k , w s z y s t k o , co b y ł o w szafie i w k u f r z e . Byliśmy p r a w i e n a d z y z o s t a l i ś m y z o j c e m t y l k o w k o s z u l i i w kalesonach. Byliśmy n ę d z a r z a m i na s w o i m 1 7 - h e k t a r o w y m g o s p o d a r s t w i e . Potem l u d z i e dawali nam to, c o k t o m ó g ł : j e d e n b u t y d r u g i marynarkę. I u b r a l i nas jak m o g l i . N i k t m i nie wierzył, j e d n i mówili, ż e t r z y m a m z p a r t y z a n t a m i , i n n i , ż e z U B , a t o nie b y ł o prawdą. Jeszcze i n n i mówili „Jeden B ó g w i e " ( C e b e r e k 2 0 0 1 , s. 7 8 ) . N i e ma opublikowanych wspomnień z terenu Kurpiowszczyzny dotyczących tego okresu. Jedynym materiałem podającym nieco informacji są materiały z kon¬ kursu pamiętnikarskiego zorganizowanego przez Związek Kurpiów w 1999 r. (Pajka 2000). Trudno to udowodnić, ale w moim przekonaniu decydującym o obecnym stanie regionalnej tożsamości kurpiowskiej momentem było pojawienie się w 1945 r. w Ka¬ dzidle pochodzącego spod Zbaraża ks. Mieczysława Mieszki, kapelana 76. pp Ar¬ mii Krajowej, obwodu Wysokie Mazowieckie. Parafia kadzidlańska pozbawiona była proboszcza od 1939 r. - sześć lat. Podczas wojny kościół zamieniono na skład siana, paszy, zboża, także czasowo na magazyn niemieckich materiałów wojsko¬ wych. Zniszczenia parafii i Kadzidła były ogromne: we wsi spalono ponad 120 gos¬ podarstw. W styczniu 1945 r. żołnierze A r m i i Czerwonej I I I Frontu Białoruskiego zdewastowali kościół i rozkradli całkowicie plebanię i większość zachowanych w Kadzidle domów. Wśród ludności panowało całkowite rozprzężenie, brakowało środków do życia i jakiejkolwiek administracji terenowej. W tej sytuacji oprócz działalności stricte duszpasterskiej proboszcz Mieszko zajął się organizacją życia 326 �Kurpiowski palimpsest, czyli o odtwarzaniu wzoru kulturowego społecznego i gospodarczego parafii. Ciekawe i zupełnie nowe materiały zebrała Oktawia Kasztelewicz w swojej pracy laboratoryjnej (Kasztelewicz 2006). Priorytetem działań proboszcza były z jednej strony opieka społeczna, edukacja i wychowanie patriotyczne, z drugiej poprawa b y t u materialnego parafian — zorga¬ nizowanie zajęć, które były proste, bliskie, łatwe dla miejscowej ludności. W Kadzi¬ dle pojawiły się siostry zakonne (bezhabitowe, trzeciego zakonu), które organizo¬ wały dla Kurpianek naukę haftu. Paradoksalnie wykonywano głównie haftowane sztandary a właściwie jedynym odbiorcą były komunistyczne organizacje, jedyne, któ¬ re musiały je mieć. Początkiem „wielkiego triumfu kurpiowskiego folkloru", w moim przekonaniu , było zorganizowanie w 1947 r. w kadzidlańskiej plebanii pierwszej w y ­ stawy sztuki kurpiowskiej, na którą zaprosił ks. Mieszko przedstawicieli tworzącego się w Warszawie Związku Spółdzielni Przemysłu Ludowego, późniejszej „Cepelii". Na święto 22 Lipca powstał zalążek zespołu ludowego, a zimą w kościele wysta­ wiono jasełka. W 1949 r. ks. Mieszko podjął próbę nakręcenia filmu folklorystycz¬ nego o kurpiowskim weselu, według scenariusza ks. Władysława Skierkowskiego z 1928 r.; aktorami byli mieszkańcy Kadzidła, a konsultantem Adam Chętnik. Zdję¬ cia przerwano z powodu ingerencji władz politycznych, żądających usunięcia z fil¬ mu elementów „klerykalnych". Film został dokończony po kilku latach, w domu Cze­ si Konopkówny w Tatarach. O d tej pory Kurpiowszczyzna — jej sztuka, folklor, dzieje — jest stale obecna w polskim dyskursie społeczno-kulturalnym i naukowym. Wydarzenia z następnych lat mogłyby stanowić materiał do filmowego scenariusza o t y m , jak rozwijała się polska wieś i jak wyglądała w czasach PRL-u nieustanna wza¬ jemna gra ludzi, Kościoła i władzy ludowej. Znam to z autopsji, gdyż Kurpiowszczy¬ znę poznawałem od drugiej połowy lat 60., rozmawiałem z wieloma uczestnikami tych wydarzeń, a w 1972 r. pisałem dla związku „Cepelia" (Braun 1976, s. 115—141) pracę o relacjach pomiędzy spółdzielnią „Kurpianka" a lokalną społecznością. By przywołać atmosferę ówczesnych wydarzeń, przedstawię kilka z nich. W 1948 r. pracownicy związku „Cepelia" zatrzymali się u księdza Mieszki w drodze do M y ¬ szyńca, gdyż planowano tam założenie — z wykorzystaniem przedwojennych trady¬ cji — spółdzielni artystycznej. Ksiądz serdecznie ich ugościł, a do Myszyńca posłał wiadomość, że jadą do nich „specjalni z Warszawy", żeby zakładać kołchoz albo spółdzielnię produkcyjną. Pracownicy napotkali zdecydowany opór myszynieckiej społeczności i z niczym wrócili do Kadzidła. Proboszcz Mieszko zaproponował i m lokalizację w Kadzidle, sprzedaż odpo¬ wiedniego terenu na budowę zakładu i pomoc w zatrudnieniu pracowników — cha¬ łupników. Parafia za zgodą kurii sprzedała ziemię, z czasem powstał duży tkacki zakład przemysłowy pracujący na dwie zmiany i zatrudniający w swym najlepszym okresie kilkuset dostawców. Ks. Mieszko został dożywotnim honorowym preze¬ sem „Kurpianki", a setki ludzi wspomina go jako swego dobroczyńcę: „Niech mu Pan Bóg da niebo, ale ja mam dzisiaj rentę, a za co mam? A za to, że bębniła te kros¬ na. Nogami się naprzebierała czy to ręcznie, bo to były chałupnicze i na zwartym 327 �Krzysztof Braun zakładzie. I za to mam rentę dzisiaj". A inna informatorka mówi: „W szczycie »Kurpianka« zrzeszała 650 członków, czyli 650 rodzin miało tutaj zatrudnienie. Bo zrze¬ szona była matka czy ojciec, ale całe rodziny wykonywały. Czyli tyle ludzi miało zatrudnienie, tyle ludzi miało na chleb" (Kasztelewicz 2006). Postacią równie ważną dla Kurpiowszczyzny była, zmarła w 1993 r., Czesława (Czesia) Konopkówna z Tatar k. Kadzidła. Jej rodzice, Marianna i Konstanty, zwią¬ zani byli przed wojną ze spółdzielnią „Lipniczanka" i tam zaprzyjaźnili się z jedną z działaczek TPPL Haliną Nowosadową i Janiną Orynżyną z kręgu przedwojen­ nego „Ładu", po wojnie pracownikiem dyrekcji Cepelii. Opowiadała mi w latach 70. Czesia Konopkówna o swym nigdy niespłaconym długu wdzięczności wobec obu pań. O t ó ż przed śmiercią Marianna Konopka prosiła Halinę Nowosadową o opiekę nad małą Czesią, która już jako mała dziewczynka przejawiała wybitne zdolności ar¬ tystyczne. Po wojnie, gdy Nowosadowa była pracownikiem departamentu plastyki ludowej w ministerstwie kultury i zorganizowała w 1948 r. konkurs na chatę kurpiow­ ską, artystyczna ekspozycja chaty w Tatarach, gdzie mieszkała już sama Czesia K o nopkówna, otrzymała pierwszą nagrodę. Także w późniejszych latach jej zdolności i kunsztowne wycinanki zapewniały jej pierwsze miejsca w konkursach (Kolago 1949; Wystawy i konkursy 1952, s. 551—567). Niekwestionowaną czołową pozycję wśród kurpiowskich, a może i krajowych twórców dała Konopkównie wystrzyżona w 1953 r. wycinanka typu „leluja" w kształcie warszawskiego Pałacu Kultury i Nauki oraz wy¬ cinanki z motywem planu sześcioletniego. Te prace były interpretowane jako do¬ wód akceptacji i poparcia środowisk wiejskich dla ideologii państwa ludowego. Była twarzą Kurpiowszczyzny i jedną z najpopularniejszych polskich twórczyń ludowych. W i d z i m y ją na plakatach L O T - u i Polskich L i n i i Oceanicznych, jeździ po całym świecie z zespołem „Kurpianka" oraz oficjalnymi delegacjami resortu kultury. M i m o że pomiędzy Czesią, która w spółdzielni była najważniejszą osobą po preze­ sie, a chałupnikami istniały bardzo duże animozje na tle swoistego nepotyzmu, spo¬ łeczność kurpiowska była z niej dumna i uważała ją za najlepszego ambasadora Kur¬ piów w Warszawie. A z tego zadania Konopkówna wywiązywała się doskonale, pro¬ mując kulturę kurpiowską gdzie tylko mogła. Najszerzej otwartym dla Kurpiów oknem na świat był zespół folklorystyczny (li¬ czący kilkadziesiąt osób), który promował kurpiowski folklor dosłownie na całym globie. Początki zespołu są wcześniejsze niż moment założenia spółdzielni, sięgają bowiem pierwszych lat powojennych. Już w 1947 r. istniała tu kapela Józefa Mroza — harmonisty (Gadomski 1982, s. 6). Praca w zespole folklorystycznym i spółdzielni zapewniała bardzo duży prestiż i warto było o nią zabiegać. Dla społeczności wiązała się z zarobkiem i pozycją społeczną — dawała możliwość otarcia się o wielki świat. N o w e wartości, które można by wiązać z kategoriami świadomości regionalnej, pojawiły się po 1975 r., po utworzeniu województwa ostrołęckiego i struktury gmin. Wartości kulturowe, wówczas inaczej rozumiane niż obecnie (nie używano określe¬ nia „dziedzictwo"), stały się elementem pewnej specjalizacji gmin: każda z nich miała 328 �Kurpiowski palimpsest, czyli o odtwarzaniu wzoru kulturowego własne święto, eksponowany zwyczaj ludowy przegląd zespołów, konkurs na coś kur­ piowskiego - np. na „gadkę kurpiowską", dla przypomnienia gwary; w Myszyńcu odbywało się „Miodobranie Kurpiowskie", w Kadzidle inscenizowano wesela kur­ piowskie, a w Łysych organizowano konkurs na najpiękniejszą kurpiowską palmę. Należy t u przypomnieć, że Kurpiowszczyzna od połowy lat 50. była obszarem sys­ tematycznych badań etnograficznych środowiska warszawskiego. Powstały dzie­ siątki prac, filmów, książek i artykułów o etnografii i kulturze tego regionu, z t r z y t o mową monografią Kurpie. Puszcza Zielona na czele. M i e l i więc organizatorzy życia kulturalnego Kurpiowszczyzny ogromny materiał do poszukiwań i przypominania społeczności kurpiowskiej zapomnianych treści kulturowych z dziejów ich regionu. O d tego również okresu datuje się działalność popularyzatorska i wydawnicza Sta­ cji Naukowej Mazowieckiego Ośrodka Badań Naukowych (Pajka 2008, s. 182-191), która, najpierw kierowana przez etnografa Bernarda Kielaka, później przez socjolo¬ ga regionalistę Stanisława Pajkę, przygotowała kilkadziesiąt broszur na temat his¬ torii i tradycji regionu oraz prowadziła w Ostrołęce wyjazdowe studia doktoranckie z kilku dziedzin: historii, socjologii i pedagogiki dla nauczycieli z regionu. Z pełną odpowiedzialnością można stwierdzić, że efektem działalności M O B N jest wyksz¬ tałcenie środowiska ostrołęckiej inteligencji, skupionej obecnie wokół Ostrołęckie­ go Towarzystwa Naukowego i m . Adama Chętnika. Procesy transformacji ustrojowej po 1990 r. spowodowały na Kurpiowszczyźnie powszechny, czasem przesadny, nawrót do eksponowania swojej specyfiki regional¬ nej. Treści regionalne są rozumiane (i słusznie) jako atrakcja i przynęta w programach promocji gmin i agroturystyce. N a obszarze Puszczy Zielonej działa kilkanaście organizacji pozarządowych, których celem jest promowanie atrakcji własnej gminy lub wsi, a w swych działaniach wszyscy wykorzystują kurpiowskie dziedzictwo kul¬ turowe. Przykładem manifestowania istnienia Kurpiów jest np. organizowana przez Związek Kurpiów impreza pod nazwą „Przyjechał Kurpś do Warszawy", na której prezentuje się w stolicy folklor i „tradycyjne pożywienie puszczańskie" (zdziwiłby się dawny Kurp, gdyby zobaczył niespotykane u niego smakołyki). Podobnym przypomnieniem-manifestacją była np. msza w gwarze kurpiowskiej, odprawiona przez proboszcza z Myszyńca, ks. Zbigniewa Jaroszewskiego, w adwencie 2008 r. Współcześnie sferą najbardziej sprzyjającą odbudowywaniu lokalnej kompeten­ cji kulturowej na Kurpiach jest agroturystyka. W kilku gospodarstwach powstały miniekspozycje etnograficzne, które mają stanowić atrakcję dla gości. Stosowane jest także włączanie turystów w tradycyjne działania świąteczne: wspólne gotowa¬ nie kurpiowskich potraw, lepienie nowolatka, skrobanie pisanek itp. Bramy i wjazdy do gospodarstw są ozdabiane figurami i kapliczkami z postaciami św. Jana N e p o m u ­ cena lub św. Rocha. Powszechnie w tego typu działaniach jest wykorzystywana tra¬ dycyjna symbolika kurpiowska - aby ją zastosować, trzeba szukać, trzeba przypo¬ minać sobie elementy które dawniej były ważne dla codziennego i zgodnego funkcjo­ nowania społeczności. Impulsy przychodzą z zewnątrz,- w 2003 r. wydano reprint 329 �Krzysztof Braun dzieła Władysława Skierkowskiego Puszcza Kurpiowska w pieśni; w tomie trzecim znaj¬ dujemy opis „bożych obiadów", zanotowany w kilku wsiach gminy Zalas. Dało to asumpt do odtworzenia tego bardzo archaicznego zwyczaju, który odbywa się współcześnie, w formie zamkniętej dla osób spoza społeczności, tylko w tych wsiach, w których Skierkowski spisał teksty. Odnaleziono nawet przechowywane od wielu lat na strychach zeszyty z zanotowanymi tekstami zwyczajowych pieśni. Zastanawiało mnie zawsze to, że Kurpie, ludzie od zawsze głęboko religijni, nie mają w swoim regionie ośrodka kultowego czy sanktuarium maryjnego. N i e wspo¬ mina o nich również literatura. Okres po 1990 r. przyniósł p o d t y m względem zmia­ ny: w wyniku objawień, jakich doznał w tymże roku miejscowy rolnik Stefan Gwiaz­ da, zmarły w 2002 r. jako nieuznany przez hierarchię kościelną stygmatyk, powstało sanktuarium M a t k i Bożej Miłosierdzia i klasztor sióstr klarysek w Wykrocie. We­ dług miejscowej opowieści Gwiazda spotkał starą kobietę, która poprosiła go o chleb. Po chwili zniknęła, a na niebie ukazały się krzyż i korona. W ciągi dwóch lat Gwiazda miał 14 objawień — spotkań z Matką Boską, która wyrażała swe życzenia: modlitwy wkopania krzyża bez użycia narzędzi, zbudowania „kapliczki-domku", namalowa¬ nia jej wizerunku, wreszcie budowy kościoła. Wszystkie życzenia Gwiazda spełniał, ale gdy przyszło do budowy kościoła — stał się cud: o t o pojawił się kanadyjski ka¬ płan, ks. Roman Hope, który podczas modlitwy dowiedział się o potrzebie Gwiaz­ dy a ponieważ jest „niewolnikiem M a t k i Bożej", postanowił pomóc w budowie. Kościół został konsekrowany w 1999 r. jako sanktuarium. Prawdziwym jednak miejs¬ cem kultu jest „kaplica-domek", przy której Gwiazda wkopał krzyż własnymi rękami. Tam przychodzą wierni, potrzebujący, proszący. Zostawiają wota: szkolne tarcze, święte obrazki, zwykłe kartki z intencjami. Zapełniają liczne zeszyty przejmującymi i wzruszającymi prośbami d o M a t k i Bożej. Sanktuarium w pobliżu jest tylko oka¬ załym, poświęconym budynkiem (Ceberek 2000). Drugie sanktuarium kurpiowskie powstało w 2004 r. w wyniku przypomnienia (?) niespójnej legendy (Kosińska 2002, s. 28—29) o ścięciu cudownej sosny bartnej i obja­ wieniu się M a t k i Bożej dwu dziewczętom Kurpiankom: Marcynie i Rozynie. Dzisiaj w Dąbrówce, „gdzie barć cudowna stała", istnieje prężnie rozwijające się sanktuarium Matki Boskiej Dąbrowskiej. Przytaczane podania i legendy które uwiarygodniają dawność sanktuarium, nawiązują do historii Kurpiów i ich symboliki regionalnej, stano­ wią jednocześnie ważne wsparcie dla lokalnej tożsamości mieszkańców regionu. Obserwacja religijno-społecznych zachowań Kurpiów pozwala przewidywać, że następne sanktuarium może powstać we wsi Duglasy, gdyż stamtąd pochodzi cu¬ downie odnaleziona figura M a t k i Boskiej, która (jak mówi przypomniana legenda) wspierała Kurpiów walczących w powstaniu styczniowym. Kurpie ną kulturę lecz także lokalnych jako grupa etnograficzna mają 350-letnią historię. W y t w o r z y l i oryginal¬ w sferze zarówno materialnej, jak duchowej, w sztuce, systemie wartości, w zakresie świadomości narodowej i obywatelskiej. Bez pisanych kronik wydarzeń pamięć o wielu rzeczach zanikła, zapamiętano wydarzenia 330 �Kurpiowski palimpsest, czyli o odtwarzaniu wzoru kulturowego nowe, ważniejsze dla codziennego życia społeczności. Dziś z satysfakcją możemy obserwować, jak mieszkańcy regionu prawie powszechnie podejmują trud w y d o b y ­ cia z zapomnienia i odtworzenia swego kulturowego dziedzictwa. Bibliografia Braun K. 2007 Kurp zbrojny - powstanie regionalnego etnomitu, w: W mazowieckiej przestrzeni kultu­ rowej, Warszawa, s. 5 3 1 - 5 3 7 1976 Kurpie. Puszcza Zielona, w: Analiza wytwórczości ludowej na tle przemian społeczno-go¬ spodarczych wsi i działalności spółdzielni regionalnych „Cepelia", Warszawa, s. 115-141 Ceberek S. 2001 2000 Dzieje mojej Ziemi Kurpiowskiej i ludu kurpiowskiego (historia), Warszawa O objawieniach Matki Bożej w Wykrocie, W y k r o t Chętnik A . 1952 Przemysł i sztuka bursztyniarska nad Narwią, „Lud", t. 39, s. 355-415 Dymek B. 1984 Walka o społeczne i narodowe wyzwolenie oraz rozwój regionu (1864-1975), w: Dzieje ziem województwa ostrołęckiego, red. K. Braun, Warszawa, s. 117-164 Gadomski H . 1982 Kurpiowskie zespoły folklorystyczne, Ostrołęka Gawarecki H . 1828 Pamiętnik historyczny płocki, Warszawa Kasztelewicz O. 2006 Życie i działalność księdza Mieczysława wum IEiAK Mieszko, praca laboratoryjna, archi­ Kijowski J. 1992 Zarys dziejów Armii Krajowej w powiecie ostrołęckim, „Zeszyty Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego", t. V I , s. 49-56 Kolago W. 1949 Konkurs na wystawę chaty kurpiowskiej, „Polska Sztuka Ludowa", nr 5, s. 156-159 Kosińska M . 2002 Matka Boska „Dąbrówkowska", „Kurpie",, nr 1, s. 28-29 Krajewski K. 2009 Powiat Ostrołęka w pierwszej dekadzie rządów komunistycznych, w : Mazowsze i Po¬ dlasie w ogniu 1944-1956, red. K. Krajewski, Warszawa 331 �Krzysztof Braun K r o h A., Magierowa B. (w druku) hasło Bandy, w: Prywatny leksykon współczesnej polszczyzny Mironczuk J. 2007 Mniejszości wyznaniowe chrześcijańskie w Ostrołęce i powiecie ostrołęckim (od połowy XVJJJ wieku do współczesności), Ostrołęka Ostrzykowski B. 1856 Opis kościoła parafialnego we wsi Brańszczyka Diecezyi płockiej, „Pamiętnik Religij¬ no-Moralny", nr 12, s. 635-636 Pajka S.T 2008 Stacja Naukowa w Ostrołęce, „Rocznik Mazowiecki", t. XX, Warszawa, s. 182-191 Pajka S. (red.) 2000 Losy Kurpiów — sukcesy i porażki. Materiały z konkursu, Ostrołęka Przerwa-Tetmajer K. 1915 O żołnierzu polskim 1795—1915, Oświęcim Stefanowicz K. 1998 „AS'. Rok 1944 w Puszczy Myszynieckiej. Wspomnienia, Ostrołęka Syska H . 1967 Sosny mazurskiej cień, Warszawa Śmiałowski J. 1973 Zarobkowanie pozarolnicze ludności rolniczej w Królestwie Polskim w latach przeduwłaszczeniowych (1815—I864), Łódź Wystawy i konkursy 1952 Wystawy i konkursy sztuki ludowej MKiSz w latach 1948—1949, „Lud", t. 39, s. 5 5 1 - 5 6 7 Volumina Legum 1885 Volumina Legum, t. IX, Kraków, s. 455-456 1860 Volumina Legum, t. V I , Petersburg, s. 32 Zejszner L . 1844 Kopalnie bursztynu w Królestwie Polskim, t. III, Warszawa Ziejka F 1981 Bohaterowie i szakale, „Regiony", nr 1, s. 23-24 332 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/0ae4edb511b0a7220081157c0591526c.pdf aeea1ad0f5b6414efc8fc858cbb800fc Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5011 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna etnofilozofia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4648 Title A name given to the resource Średniowiecze o pigmejach Ludzie - nieludzie ?/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.379-394 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olszewski, Mikołaj Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Mikołaj Olszewski Instytut Filozofii i Socjologii PAN Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach Niniejszy tekst powstał na marginesie lektury kwestii Piotra z Owernii zatytułowanej Czy pigmeje są ludźmi, toteż do jego pełnego zrozumienia i weryfikacji poczynionych w nim spostrzeżeń przydatna będzie lektura zamieszczonego poniżej przekładu . 1 Piotr z Owernii Quodlibet VI Kwestia 14 Czy pigmeje są ludźmi Przystępujemy do kwestii dotyczącej substancji obdarzonej duszą i cielesnej, mia­ nowicie, czy pigmeje są ludźmi. 2 Argument za Twierdzono, że tak, ponieważ rzeczy które zgadzają się co d o kształtu, zgodne są co do natury Kształt bowiem przez się jest następstwem natury gdyż, jak powiada Komentator w I księdze Komentarza do O duszy, „członki lwa różnią się od członków jelenia tylko dlatego, że dusza różni się od duszy" . Pigmeje zaś odpowiadają człowiekowi co do kształtu całej postaci i poszczególnych członków, odpowiadają mu zatem również co do ludzkiej natury. 3 4 1 Podstawą przekładu k w e s t i i Piotra jest edycja Kocha: K o c h 1931, s. 2 0 9 - 2 1 3 , a następnie prze­ drukowana z przekładem n i e m i e c k i m w : Gusinde 1962, s. 18-20. Z g o d n i e z najnowszymi ustaleniami cały Quodlibet VJ powstał w adwencie 1301 r. 2 W całym przekładzie i k o m e n t a r z u d o niego piszę „pigmej" małą literą, co jest zgodne z intencja­ m i Piotra, który pytając o pigmejów, ma na myśli raczej nie nazwę własną oznaczającą jakąś s p o ł e c z ­ ność ludzką, ale gatunek biologiczny: 3 W t e n sposób w scholastycznej literaturze średniowiecznej nazywano Awerroesa, podkreślając wagę jego k o m e n t a r z y d o Arystotelesa. 4 Averroes, I n D e anima, I , c o m . 53, w y d . C r a w f o r d , s. 75, 17-19. 379 �Mikołaj Olszewski Argument przeciw Rzeczy które nie mają z natury tej samej wielkości, nie są tej samej natury: Ale pigmeje i człowiek nie mają tej samej naturalnej wielkości, ponieważ w pełni dojrzali pigmeje nie osiągają nawet wysokości łokcia, co znacznie odbiega od naturalnej wysokości dojrzałego człowieka. Zatem pigmeje nie mają natury ludzkiej, a więc nie są ludźmi. Odpowiedź Najpierw należy wiedzieć, że istnienie pigmejów jest oczywiste dlatego, że z kraju Indów [Indii - M . O . ] , w którym wzrastają po urodzeniu, trafiają oni, choć martwi i częściowo nadjedzeni przez robaki, d o regionów nam bliższych, a z nich do nas, gdzie są często wystawiani na pokaz dla wielu ludzi. Augustyn w X V I księdze 0 państwie Bożym, rozdział 5, pisze o pewnych istotach o wzroście łokciowym, których Grecy nazywają pigmejami, od słowa 'łokieć' . Opowiedziawszy wiele o stworzeniach, które wydają się monstrami, tak samo jak pigmeje, podaje w wątpliwość ich istnie¬ nie: „By zaś tę kwestię ostrożnie i rozważnie zamknąć, twierdzę, że wszystkie takie wiadomości przekazane na piśmie o pewnych ludach albo są całkiem nieprawdziwe, albo, jeżeli są prawdziwe, nie są oni ludźmi; bądź, jeżeli są ludźmi, pochodzą od Adama" . Poza t y m jest jasne, że są istotami obdarzonymi duszą, ponieważ jest oczywiste, że mają zmysły i za ich sprawą poruszają się, przechodzą z miejsca w miejsce. Rzecz zaś mająca duszę różni się od rzeczy jej pozbawionej zmysłem 5 6 1 ruchem, jak powiada się w I I księdze O duszy . 7 C o do tego zaś, czy pigmeje są ludźmi, czy nie, co jest przedmiotem tej kwestii, niektórym wydawało się, że tak. Po pierwsze, dlatego że odpowiadają człowiekowi co do kształtu, tak całego ciała, jak i poszczególnych członków. Kształt zaś przez się jest następstwem natury, jak głosi argument przytoczony na rzecz twierdzącej od¬ powiedzi na główne pytanie. Po drugie, dlatego że gdy wschodzi słońce w ich kraju, poruszają się, radując z niego i jakby oddając mu cześć przez adorację, co wydaje się należeć do kultu religijnego, do którego konieczny jest rozum, a nim człowiek różni się od nieczłowieka. Po trzecie, dlatego że walczą z żurawiami i obsiewają ziemię, wspomagając naturę, co wydaje się dziełem sztuki ; a ona zapewnia to, czego nie jest w stanie dać natura. Sztuka zaś zakłada znajomość powszechników [pojęć ogól­ nych - M . O . ] , jak powiada się w I księdze Metafizyki , powszechnikami zaś zajmuje się rozum, który wyróżnia człowieka. 8 9 5 Por. Augustyn, O państwie Bożym, X V I , 8, 1. Grecki t e r m i n pygme oznacza w istocie pięść, a jako miara odpowiada polskiej piędzi, czyli odległości między końcem kciuka i palca środkowego rozpostartej dłoni. 6 7 8 Tamże, X V I , 8, 2. Arystoteles, O duszy, I I , 2, 413a 22n. Łaciński t e r m i n ars ma t u szerokie znaczenie obejmujące naszą sztukę, ale t e ż wszelkie rzemiosło, umiejętność rozumianą jako zdolność wykonania p e w n y c h działań czy przedmiotów zakładającą konieczne do tego wyposażenie intelektualne, co byłoby z n o w u bliskie polskiej zmyślności. 9 Arystoteles, Metafizyka, I , 1, 981a 5n. 380 �Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach Te argumenty jednak wydają się fałszywe i nierozumne. Po pierwsze, dlatego że człowiek, będąc zwierzęciem rozumnym, z powodu intelektu i rozumu jest t y m , czym jest, i różni się od nieczłowieka. Człowiek różni się jednak od nieczłowieka nie rozumem szczegółowym , który wydaje się należeć do zmysłowej części duszy ale rozumem powszechnym, ponieważ przedmiotem rozumnej części duszy jest istota rzeczy oraz powszechnik. O d rozważania powszechnika przechodzi się do budowania twierdzeń i przeczeń, a dalej d o wywodzenia rzeczy kolejnych z po¬ przedzających je oraz wniosków z wcześniejszych przesłanek zgodnie z różnymi rodzajami rozumowań. Z nich z kolei bierze się chcenie tego, co z istoty dobre, a nie tylko tego czy owego, co jest dobre w danej chwili, jak też dążenie do tego, co go¬ dziwe, odraza do szpetoty oraz wstyd z jej powodu. Żadnego jednak z wyliczonych elementów nie dostrzegamy u pigmejów, zatem nie są oni ludźmi w ścisłym tego słowa znaczeniu. 10 Poza t y m człowiek zgodnie ze swoją naturą ma określoną wielkość, najmniejszą i największą: najmniejszą, ponieważ według Komentatora w Komentarzu do I księgi Fi­ zyki", najmniejszy ogień w zgodzie ze swoją naturą gaśnie, tak samo też giną naj­ mniejszy kawałek ziemi i najmniejszy człowiek oraz każda z rzeczy naturalnych; największą natomiast dlatego, że według Filozofa , I I księga O duszy , wszystkie rzeczy z natury stałe mają kres i miarę (ratio) wielkości oraz wrastania. Dowód tego jest następujący: doskonałość i kres wielkości jest następstwem formy, a dla określo¬ nej natury wielkość jest określona co do największego i najmniejszego rozmiaru. Prawdziwość tego twierdzenia widać najwyraźniej w przypadku natury w pełni roz¬ winiętej, wszystko jest bowiem takie z natury, jakie jest, gdy się w pełni rozwinie, I księga Polityki , czyli kiedy nie zaszło nic przeciwnego naturze, mianowicie żadna ułomność czy zwyrodnienie. Na tej podstawie wydaje się, że to, co nie osiąga w zgo­ dzie z naturą wielkości przysługującej rozwiniętemu człowiekowi, któremu nic w t y m nie przeszkodziło, nie należy do jego gatunku, ponieważ natura ludzka ma określo¬ ną największą i najmniejszą wielkość, jak już zostało wykazane. 12 13 14 Pigmeje zaś znacznie odbiegają od najmniejszej wielkości. Jeżeli bowiem weź¬ miemy dla porównania człowieka o przeciętnym naturalnym wzroście, to odbiega¬ ją oni od niego bardziej niż ośmiokrotnie. Pigmeje bowiem mają pół łokcia wzrostu lub coś koło tego, człowiek zaś średniego wzrostu ma cztery łokcie i więcej. Tak więc odbiegają oni od człowieka bardziej niż osiem razy Bardziej także odbiegają od przeciętnego wzrostu człowieka in minus niż największy gigant przekraczający przeciętny wzrost człowieka, ponieważ żaden nawet największy gigant nie jest 10 N a temat tego pojęcia zob. Komentarz, poniżej. 11 Awerroes, InPhysicam, 12 I , com. 36-38, fol. 24r-25v. Filozofem - na tej samej zasadzie jak Awerroesa K o m e n t a t o r e m - nazywano w średniowieczu Arystotelesa. 13 Arystoteles, O duszy, I I , 4, 416a 16. 14 Arystoteles, Polityka, I , 2, 1252b 32. 381 �Mikołaj Olszewski trzy- lub czterokrotnie wyższy niż człowiek. Toteż, jak się zdaje, pigmeje nie należą do gatunku ludzkiego. Człowiek bowiem należy do swojego gatunku z uwagi na intelekt i rozum poznający powszechniki. Jako pierwszy pojawia się w człowieku rozum szczegółowy związany w człowieku z władzą zmysłową, dzięki któremu przysługuje mu rozeznanie co do rzeczy szczegółowych. W nim wydają się mieć udział pigmeje przez pewną analogię. Natura bowiem łączy cele rzeczy pierwszych z zasadami wtórych. Proklos także powiada w 29. tezie swojej księgi , że każde pochodzenie bytów dokonuje się przez podobieństwo rzeczy wtórych do pier­ wszych. Podobnie też pewne stworzenia obdarzone duszą - jedne bardziej, inne mniej - są podobne d o człowieka, jak powiada Filozof w Zoologii , blisko początku: „jak w człowieku jest umiejętność, mądrość i rozeznanie, tak w pewnych zwierzę­ tach jest pewna inna podobna władza naturalna". 15 16 Tak więc należy odpowiedzieć, że pigmeje nie są ludźmi, i zgodzić się z argu¬ mentem przytoczonym powyżej na rzecz tej tezy. Na argumenty przeciwne należy odpowiedzieć, że - gdy twierdzi się, że zgadza­ ją się oni z człowiekiem co do kształtu - odpowiedniość jedynie kształtu nie d o w o ­ dzi natury gatunku. W i d z i m y bowiem, że wilk, lis i pies zgadzają się co do kształtu, a jednak nie twierdzimy, że są jednej natury. Podobnie koń, muł i osioł mają podob¬ nie ukształtowane członki i ciało, a jednak należą do różnych gatunków. Oprócz bowiem podobieństwa postaci potrzebne jest podobieństwo innych cech, na przy¬ kład wielkości i wyprostowanej lub skrzywionej albo pochylonej postawy ciała i wie­ le innych, których nie odnajdujemy u pigmejów. By jednak dowieść, że jakieś rze­ czy nie należą do tego samego gatunku, wystarczy odmienność postaci lub wielkoś­ ci naturalnej, jak twierdzi Komentator w Komentarzu do I księgi O duszy: „członki lwa różnią się od członków jelenia tylko dlatego, że dusza różni się od duszy", gdyż wię¬ cej potrzeba, by coś wykazać, niż by coś obalić. Na twierdzenie zaś, że przy wschodzie słońca poruszają się, radując, jakby odda¬ wali cześć, należącą do kultu religijnego, do którego z kolei konieczny jest rozum, odpowiadam, że przy wschodzie słońca w o w y m kraju moc słońca tak ogrzewa ich ciała i poszerza duchy ożywcze , że z powodu odczuwanego zadowolenia poruszają się jakby z radości - przysługuje to także wielu innym zwierzętom, jeżeli nie wszyst­ kim. Obserwujemy także rośliny które, gdy słońce stanie w zenicie, ogrzane otwie­ rają kwiaty czego przykładem jest heliotrop, a gdy słońce schodzi z zenitu, zamyka­ ją się szczelnie. I jeśli dokonuje się w nich jakieś wnioskowanie w tej kwestii, to nie jest ono dziełem rozumu ani intelektu, lecz tego, co mieści się we władzy zmysłowej podobnej w jakiś sposób do rozumu szczegółowego w człowieku. 17 15 Por. Księga o przyczynach, 16 Arystoteles, Zoologia, V I I I , 1, 588a 29. 17 X X I X ( X X X ) , par. 2 0 3 - 2 0 9 (s. 188-191). Spiritus w znaczeniu krążących razem z krwią w organizmie tchnień transportujących pożywie­ nie d o poszczególnych organów. Piotr sądzi, że wysoka temperatura p o b u d z a je d o szybszego ruchu, przez co całe ciało zyskuje na energii. 382 �Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach To z kolei, że walczą, nie dowodzi w nich obecności rozumu, który jest właści¬ wy tylko człowiekowi, ponieważ walczą też inne zwierzęta, które w sposób oczy¬ wisty nie są ludźmi, o pożywienie i o samice, jak czytamy w V I I I księdze Zoologii . 118 Na twierdzenie zaś, że sieją, zaopatrując się na przyszłość i jakby pomagając na¬ turze, odpowiadam, że u wielu innych zwierząt stwierdza się pewną troskę o przy¬ szłość, a są one o wiele mniej doskonałe niż pigmeje. Na przykład mrówki i pszczoły troszczą się w lecie o rzeczy konieczne do spożycia w zimie, robiąc zamknięte komórki za sprawą naturalnej przemyślności. W taki sam sposób również pigmeje mogą powierzać nasiona ziemi. Mogą też czynić to dzięki temu, że mają udział w pewnym rozumie szczegółowym, który - jak się powiada - posiadają. N i e jest jednak pewne, czy tak czynią, ponieważ kupcy, którzy ich przywożą, złowiwszy, do krain nam bliższych, zmyślają na ich temat wiele rzeczy które - jak się powiada - nie są prawdziwe. Wiele też czynią z nimi, pozbawiając ich włosów, podmalowując, upiększając, by lepiej się sprzedawali, jak słyszałem od ludzi, którzy kupują i przy¬ wożą towary z tych regionów. Komentarz 19 Kontekst źródłowy W i ę c g d y już w o j s k a w o r d y n k u w o k ó ł s w y c h w o d z ó w s t a n ę ł y z k r z y k i e m r u s z y l i T r o j a n i e , z p o g w a r e m g ł o ś n y m jak p t a k i z t a k i m k l a n g o r e m p o d n i e b n y m lecą o d l o t n e żurawie, co u c i e k a j ą c p r z e d z i m ą i o d nawałnic ś n i e ż y s t y c h , z k r z y k i e m o g r o m n y m w ę d r u j ą n a d b y s t r y prąd O k e a n u , zły los i krwawą z a g ł a d ę l u d o w i n i o s ą c P i g m e j ó w , w c z e s n y m świtaniem z j a w i o n e jak w r ó ż b a w o j n y z ł o w r o g i e j . 20 W t y m właśnie ustępie Iliady zrodzili się Pigmeje wraz z przypisaną i m walką z żurawiami, która oprócz miernego wzrostu stanowiła jedną z ich cech definicyj21 18 Arystoteles, Zoologia, I X , 1, 608b 19. 19 D w a powstałe dotychczas artykuły na temat kwestii Piotra mają zupełnie o d m i e n n y charakter. Koch ( 1 9 3 1 ) t r a k t u j e t e n tekst jako i s t o t n y głos w średniowiecznej a n t r o p o l o g i i f i l o z o f i c z n e j , ważny szczególnie z p u n k t u w i d z e n i a p r o b l e m u definicji człowieka. G u s i n d e (1965) zaś włącza dzieło Piotra w ciąg świadectw śladów znajomości w d a w n y c h epokach niskorosłych ludów Centralnej A f r y k i , c z y l i naszych współczesnych Pigmejów. Waga tego problemu dla Gusindego jest t y m większa, że przyjmuje on założenia Wilhelma Schmidta dotyczące znaczenia badań nad Pigmejami dla całej teorii kultury. Pod¬ stawowe założenie tego podejścia d o tekstu Piotra i i n n y c h wcześniejszych źródeł, m i a n o w i c i e po¬ strzeganie ich jako relacji o kontaktach z przodkami dzisiejszych Pigmejów, wydaje się m o c n o wątpliwe. 20 H o m e r , Iliada, I I I , 1-7 (przeł. K . Jeżewska, s. 64). 21 Z a p o l s k i m przekładem Iliadyi w s z y s t k i m i i n n y m i pracami z zakresu f i l o l o g i i klasycznej posłu¬ guję się, pisząc o Pigmejach m i t y c z n y c h i a n t y c z n y c h , dużą literą, co zresztą oddaje intencje pisarzy starożytnych, uznających ich za odrębny l u d . 383 �Mikołaj Olszewski nych. W literaturze antycznej po Homerze, zapewne też p o d jego wpływem, Pig¬ meje na trwałe zagościli w świecie istot mitycznych. Większość przekazów na ich temat rozbudowywała wątek ich konfliktu z żurawiami, wzajemną niechęć tłuma¬ cząc opowieścią o królowej Pigmejów Geranie (Elian, O zwierzętach, X V 29), która z powodu swojej urody cieszyła się niemal boską czcią pośród Pigmejów, a zanied¬ bywała kult bogiń, H e r y oraz Artemidy. Zazdrosne o jej urodę i rozgniewanie lek¬ ceważeniem boginie zamieniły ją w żurawia niedługo po urodzeniu prze nią syna, Mopsosa. Gerana nie chciała opuścić swojego dziecka i krążyła nad domostwem, Pigmeje jednak, uzbroiwszy się, przegnali ją, co było początkiem konfliktu. Inne rozbudowane świadectwo o Pigmejach to opis obrazu Pigmeje walczący z Heraklesem sporządzony przez Filostrata (Obrazy, I I , 22). Poza przedstawieniem samych pod¬ chodów Pigmejów do ataku, przypisuje on im zamieszkiwanie pod ziemią, jak mrów¬ ki, oraz rolnicze zatrudnienia, barwnie przedstawiając ich żniwa: muszą z uwagi na swój wzrost ścinać każde źdźbło osobno siekierami. Na Pigmejów bardzo szybko zwrócili uwagę też uczeni starożytni. Jednym z pierw­ szych był Hekatajos z M i l e t u (fragment 266), geograf i historyk, który ulokował ich w Afryce. U niego też po raz pierwszy pojawia się m o t y w żęcia siekierami, z czego wywodził on rolniczy charakter ludu. Umieszczanie Pigmejów w odległych regio¬ nach A f r y k i znalazło swoje potwierdzenie u Herodota wspominającego o wyprawie w głąb A f r y k i Nasamonów, którzy „skoro tak przewędrowali wiele ziemi piaszczys­ tej, ujrzeli po wielu dniach wreszcie raz drzewa, które rosły na równinie. Przystąpili więc i zrywali owoce, rosnące na drzewach, a kiedy je zrywali, zaskoczyli ich mali mężowie, mniej niż średniego wzrostu, którzy ich schwytali i uprowadzili" . Nasamonowie zostali następnie zaprowadzeni przez rozległe bagna do miasta poło¬ żonego nad rzeką zamieszkaną przez krokodyle - H e r o d o t domyślał się, że był to N i l . Za Hekatajosem i H e r o d o t e m wielu późniejszych autorów łączyło mitycznych Pigmejów z niskorosłymi plemionami A f r y k i . O Pigmejach wspomina też A r y s t o ­ teles, który w Zoologii pisze tak: „Te ptaki bowiem [żurawie] odlatują z równin Scytii do bagnistych krajów Egiptu górnego, skąd wypływa N i l ; mówią, że tam żurawie atakują Pigmejów. Istnienie tych ostatnich nie jest bynajmniej bajką; istnieje rze­ czywiście, jak mówią, rasa ludzi małego wzrostu i konie małe; prowadzą życie w jaskiniach" . Później u Ktezjasza pojawia się odmienna wizja Pigmejów, ludu za¬ mieszkującego w Indiach, niskorosłych (półtora-, dwułokciowych, co czyni ich bliż­ szym nam pod względem wzrostu niż Pigmejom homeryckim), ciemnoskórych i dłu¬ gowłosych myśliwych, łuczników. Te i podobne informacje na temat Pigmejów zostały skrytykowane przez największego geografa antyku Strabona (Qeographika, I , 22 23 22 23 24 24 H e r o d o t , Dzieje, I I , 32 (przeł. S. Hammer, s. 113). Arystoteles, Zoologia, V I I I , 12, 597a 3 - 9 (przeł. P Siwek). Opis Indii Ktezjasza znamy ze streszczenia autorstwa Focjusza (Biblioteka, 72, s. 9 7 - 1 0 6 ; o Pig¬ mejach por. s. 100). 384 �Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach 2, 30; X V I I , 2, 1), który odrzucił istnienie Pigmejów, uznając ich za istoty czysto mityczne. Pigmeje weszli też do literatury łacińskiej, i pięknej, i naukowej. Wspomina o nich Owidiusz (Metamorfozy, V I , 90), który powtarza mit o Geranie. N i e c o uwagi po¬ święca im też Pliniusz. W Historia naturalis wspomina o Pigmejach wielokrotnie, lokując ich zarówno w Afryce ( V I , 187), jak w Tracji ( I V 44), Karii ( V 109) oraz w Indiach ( V I , 70; V I I , 26). W ostatnim fragmencie Pliniusz racjonalizuje też H o merycki konflikt z żurawiami, twierdząc, że Pigmeje przez trzy miesiące w ciągu ro¬ ku żywią się jajami oraz pisklętami gniazdujących w ich kraju żurawi. O Pigmejach napomykają też geografowie rzymscy Pomponiusz Mela (De chorographia, I I I , 81) oraz Solinus, którzy umieszczają ich w Indiach oraz wiedzą o ich konflikcie z żuraw­ iami. Solinus dodatkowo z Gerany czyni miasto, z którego przegnały ich żurawie (Collectanea rerum mirabilium, X, 11), i twierdzi, że nie znają oni władzy królewskiej ( L I I , 15). Kolejny szczególnie ważny dla pisarzy średniowiecznych ustęp na temat Pigme­ jów, cytowany zresztą przez Piotra, znajduje się w O państwie Bożym Augustyna , który, podążając śladem Strabona, zaleca rozwagę i k r y t y c y z m w uznawaniu relacji na temat różnych dziwów natury, a jednocześnie stawia na ostrzu noża kwestię ich człowieczeństwa. 25 Pisarzom średniowiecznym z wymienionych wyżej dzieł znane były bezpośred­ nio tylko fragmenty z Arystotelesa oraz pisarzy łacińskich. Znaczną popularnością cieszyły się zwłaszcza przekazy Pliniusza i Solinusa, których dzieła stanowiły istot¬ ne źródło dla partii encyklopedii średniowiecznych poświęconych dziwom róż¬ nych regionów świata. M i m o przestróg Augustyna informacje na temat Pigmejów, mieszające mit z nauką, znalazły się u ojca średniowiecznych encyklopedystów, Izydora z Sewilli. Poza powtórzeniem za Augustynem etymologii ich nazwy pisze on: „Jest też tam [w Indiach - M . O . ] ród o wzroście łokciowym, który Grecy nazy­ wają od łokcia pigmejami [ . . . ] . Zamieszkują oni góry w Indiach, w pobliżu Ocea­ nu" . Informacje podane przez Solinusa i Izydora powtarza też największy encyklo­ pedysta X I I I wieku, Wincenty z Beauvais . 26 27 28 Jak widać z powyższego przeglądu, dwie spośród cech przypisanych przez Piot¬ ra pigmejom, mianowicie walka z żurawiami i uprawa roli, mają swoje źródło w literaturze antycznej. T r u d n o jednak jednoznacznie stwierdzić, jaką drogą trafiły do jego dzieła. Nieznane pozostaje zaś źródło świadectwa o specyficznej religii pig¬ mejów. Frapujący z punktu widzenia źródeł wykorzystywanych w kwestii O pigme¬ jach jest brak odniesienia d o przytoczonego wyżej fragmentu Zoologii Arystotelesa, 25 Por. A u g u s t y n , O państwie Bożym, X V I , 8, 1-2. 26 I z y d o r z Sewilli, Etymologiae, X I , 3, 7. 27 28 I z y d o r z Sewilli, Etymologiae, X I , 3, 26. W i n c e n t y z Beauvais, Speculum historiale, 90, 93 (s. 33b, 34b). 385 �Mikołaj Olszewski choć Piotr cytuje to dzieło w swojej kwestii - tłumaczyć go może częste w śred¬ niowieczu korzystanie z florilegiów, zastępujące bezpośrednią lekturę tekstów. Tresc Piotr z Owernii jest autorem bez wątpienia drugoplanowym w dziejach myśli śred¬ niowiecznej, aczkolwiek niepozbawionym znaczenia. Jego działalność przypadła na ostatnią ćwierć X I I I w. i była związana z Uniwersytetem Paryskim. Argument na rzecz człowieczeństwa pigmejów wsparty jest w kwestii Piotra autorytetem Awerroesa, który w swoim Komentarzu wielkim do O duszy Arystotelesa uznał, że po¬ dobieństwo zewnętrzne dwóch istot świadczy o podobieństwie ich dusz. A skoro dusza jest naturą danej istoty, to jestestwa podobne kształtem, czyli wyglądem ze¬ wnętrznym, mają tę samą naturę. Tej argumentacji przeciwstawione jest rozumowa¬ nie dowodzące, że różnica w wielkości, dziś powiedzielibyśmy w skali, wyklucza toż¬ samość natury, pigmejów zaś i ludzi dzieli znaczna różnica wielkości. Właściwe rozstrzygnięcie kwestii rozpoczyna się od potwierdzenia rzeczywis¬ tego istnienia pigmejów przez odwołanie się do naoczności zmysłowej: do Europy docierają z Indii zakonserwowane ciała pigmejów. Fakt ten pozwala odsunąć wątpli¬ wości co d o ich istnienia wysuwane przez św. Augustyna - wątpliwości ważne ze względu na wagę, jaką przywiązywano do jego twórczości przez całe średniowie¬ cze. Wątpliwości Augustyna kończą się jednoznaczną dysjunkcją: albo relacje o pig¬ mejach i podobnych stworzeniach są nieprawdziwe, albo jeżeli są one prawdziwe, nie są oni ludźmi, co oznacza w konsekwencji, że o każdej grupie istot można jed¬ noznacznie stwierdzić, czy należy do gatunku ludzkiego, czy nie. Ta konieczność jednoznacznego zdefiniowania człowieka jest motywowana teologicznie: człowiek i tylko człowiek, ze stworzeń tego świata, jest powołany do zbawienia, toteż koniecz¬ ność jednoznacznego zaliczenia do gatunku ludzkiego bądź wykluczenia z niego danej istoty wyznacza nieprzekraczalny dla autora średniowiecznego teologiczny ho¬ ryzont rozstrzygania kwestii człowieczeństwa. Pisarz średniowieczny musi umieć jednoznacznie powiedzieć, czy dane jestestwo jest człowiekiem, czy nie: całkowi¬ cie wykluczone jest cokolwiek pośredniego między światem zwierząt i ludzi . 29 Następnie Piotr formułuje dwie opinie: za człowieczeństwem pigmejów i prze¬ ciw niemu. Pierwszą opinię wspierają trzy argumenty: podobieństwo kształtu po¬ staci, argument przytoczony już na samym początku; występowanie u pigmejów przejawów religii; obecność form wyżej zorganizowanej działalności, takiej jak pro¬ wadzenie wojen oraz rolnictwo. Dla dalszego toku rozumowania szczególnie ważne są argumenty drugi i trzeci. Zgodnie z tradycją myśli starożytnej, uosabianej dla autorów średniowiecznych przez Arystotelesa, człowieka definiuje się jako zwierzę rozumne, dzięki czemu dowód człowieczeństwa określonej istoty sprowadza się d o 29 Obszerniejsza interpretacja tego f r a g m e n t u z podkreśleniem znaczenia dla a n t r o p o l o g i i śred¬ n i o w i e c z n e j , zob. O l s z e w s k i 2 0 0 7 , s. 2 3 - 2 6 . 386 �Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach d o w o d u jej rozumności; o niej zaś w sposób oczywisty świadczą takie zachowania jak kult religijny czy złożone działania, jak prowadzenie wojen czy uprawa roli. Zeby zatem obalić człowieczeństwo pigmejów, trzeba dowieść ich nierozumności. Jednak przywołane zjawiska wydają się niewątpliwie potwierdzać rozumność pigmejów. W tej trudnej sytuacji z pomocą Piotrowi przychodzi rozróżnienie zasy¬ gnalizowane przez Arystotelesa, a szerzej opracowane przez autorów średnio¬ wiecznych, w szczególności przez Tomasza z Akwinu, którego tekst prawdopodob­ nie był tutaj źródłem inspiracji dla Piotra, mianowicie rozróżnienie na rozum właś­ ciwy i rozum szczegółowy ratio particularis. Pojęcie rozumu szczegółowego pojawia się u Tomasza jako wątek poboczny ale istotny w kontekście jego analizy władz po¬ znawczych człowieka. Tomasz uznaje, że istnieje pewna, poprzedzająca właściwy rozum, władza poznawcza właściwa zarówno zwierzętom, jak i człowiekowi, którą określa on jako władzę oceniania (vis aestimativaa). W zwierzętach władza ta pozosta­ je całkowicie w obrębie sfery poznania zmysłowego, ostatecznie można ją utożsa¬ mić z instynktem. W człowieku zaś przyjmuje specyficzną formę określaną jako ratio particularis, którą od zwierzęcej vis aestimativa odróżnia proste kojarzenie pojęć. M i m o różnic między zwierzęcą i ludzką władzą oceniania funkcjonalnie są one sobie blis¬ kie i działają wedle podobnego mechanizmu. Zatem człowiek tak samo jak owca ucie­ ka przed wilkiem, ale ona czyni to instynktownie, co nie zakłada żadnego rozumowa­ nia, a człowiek w w y n i k u rozumowania. W pewien sposób zatem ratio particularis jest czymś, co choć właściwe człowiekowi, łączy go funkcjonalnie ze światem zwierząt . 30 Piotr nie definiuje dokładnie rozumu szczegółowego ani właściwego, a jego ro¬ zumienie tych pojęć wydaje się dość bliskie Tomaszowemu. Według Piotra rozum właściwy odpowiada za człowieczeństwo i sprowadza się do umiejętności tworzenia i korzystania z pojęć ogólnych, czyli konstruowania rozumowań sylogistycznych zło­ żonych ze zdań ogólnych. Ich pochodną, jak pisze Piotr, są też oceny moralne. Ro­ zum szczegółowy z kolei jest niższą władzą poznawczą, której skutkiem są działania podobne do rozumowych, ale pozbawione ogólności charakterystycznej dla rozumu właściwego. Rozum szczegółowy pozwala zdobyć jakieś rozeznanie w świecie jed¬ nostkowych rzeczy materialnych i podejmować określone działania na ich podstawie, nawet o charakterze zbiorowym i dość złożonym, jednak nie pozwala na formułowa¬ nie praw ogólnych i ujmowanie poszczególnych czynności podejmowanych w świe¬ cie jako ich egzemplifikacji. Piotr jest ostatecznie skłonny przyznać pigmejom jakąś władzę analogiczną do władzy rozumu szczegółowego i w ten sposób tłumaczyć ich działania, ale odmawia i m rozumu w znaczeniu właściwym, ponieważ nie znajduje u nich niewątpliwych przejawów rozumowania ogólnego oraz ocen moralnych. Dalszą część rozważań zajmuje kontynuacja wątku poruszonego w argumencie „przeciw" z początku kwestii, mianowicie wątku różnicy w rozmiarze człowieka 30 Z o b . Tomasz z A k w i n u , Traktat o człowieku, 78, 4, corp. (s. 255) oraz 8 1 , 3, corp. (s. 380); także Swieżawski 1995, s. 170-171. 387 �Mikołaj Olszewski i pigmeja. Piotr zakłada, że w naturę danego jestestwa jest wpisana określona wiel¬ kość, a więc rzeczy znacznie różniące się rozmiarem, nawet jeżeli mają podobną budowę i skutkiem tego wygląd zewnętrzny nie należą do tego samego rodzaju. Ro¬ zumowanie to jest wsparte powagą uczoności Awerroesa i Arystotelesa, która pew¬ nie ma równoważyć powagę cytatu z Awerroesa przytoczonego w argumencie „za". Kwestię kończy odparcie argumentów za człowieczeństwem pigmejów. I tak przeciw argumentowi pierwszemu, wychodzącemu od podobieństwa kształtu, Piotr wskazuje na istnienie wielu zwierząt podobnych zewnętrznie, a mimo to nietożsamych, takich jak: wilk, lis i pies oraz koń, muł i osioł. Z kolei argument o wy¬ stępowaniu religii u pigmejów nie przekonuje, ponieważ mniemany kult słońca można objaśnić czysto fizykalnie, jako pobudzenie wywołane światłem i ciepłem słonecznym. Pigmeje mieliby w istocie przypominać kwiaty, które otwierają się ogrzane i oświetlone przez słońce. Wojowanie też nie dowodzi rozumności, gdyż jest właściwe wielu zwierzętom. Podobnie troska o zaopatrzenie w żywność nie wyróżnia człowieka, gdyż przysługuje wielu zwierzętom, na przykład pszczołom i mrówkom, które są o wiele mniej doskonałe niż pigmeje. Podsumowując refutacje argumentów na rzecz człowieczeństwa pigmejów, Piotr raz jeszcze wraca do poję¬ cia ratio particularis i przyznaje, że pigmeje mogą mieć jakąś jej formę czy też coś do niej analogicznego. Całą kwestię kończy powątpiewanie w prawdziwość wiadomości o pigmejach (w duchu przytaczanego na początku kwestii cytatu z Augustyna), które mają być podstawą przypisywania i m posiadania religii, prowadzenia wojen i uprawiania ziemi. Piotr na podstawie relacji innych osób zaznajomionych z odległymi krainami i praktykami kupców przyznaje, że handlujący zakonserwowanymi pigmejami okraszają swój towar niestworzonymi historiami, a ponadto zafałszowują ich wygląd, poddając ich ciała rozmaitym uatrakcyjniającym zabiegom. Uwaga ta kore­ sponduje ze zdaniem rozpoczynającym Odpowiedź, w którym Piotr utyskuje nad kiepskim stanem spreparowanych pigmejów trafiających do Europy W t y m wątku kwestii Piotra doskonale widać konflikt między charakteryzującą średniowiecze miłością do kolekcjonowania osobliwości z duchem racjonalnej k r y t y k i równie dla niego ważnym. Kończąc omówienie kwestii Piotra z Owernii, chciałbym zwrócić uwagę na tkwiące w niej napięcie. W y n i k a ono z łączenia przez obydwu myślicieli dwóch tradycji myślenia o człowieku i odróżniania go o d pozostałych stworzeń, mianowicie tradycji filozofii antycznej, w której jest miejsce na łączenie rozumnoś¬ ci zwierząt i człowieka oraz wpisanie go w naukową analizę człowieka, oraz tradycji chrześcijańskiej, której d o b i t n y m wyrazem jest cytowany przez Piotra fragment z Augustyna. Piotr musi za Augustynem wykluczać cokolwiek pośredniego między człowiekiem a zwierzętami, choć w widoczny sposób pigmeje, tak jak byli przez niego postrzegani, wydawali się właśnie czymś takim. To wahanie przy określaniu rozumności pigmejów jest dobrze widoczne u Piotra. Piotr - inaczej niż Tomasz, 388 �Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach u którego rozum szczegółowy przysługuje wyłącznie człowiekowi i pełni tylko funk¬ cję analogiczną do zwierzęcego instynktu - ma trudność z jednoznacznym przy¬ pisaniem ratio particularis wyłącznie człowiekowi. A przecież przyznanie jej pigme¬ jom otwiera, skądinąd niemożliwą dla średniowiecznej i ipso facto chrześcijańskiej wizji świata, możliwość istnienia czegoś pośredniego między człowiekiem a zwie¬ rzęciem. Jest to szczególnie wyraźne na sam koniec kwestii, gdzie widać, że Piot¬ rowi sprawia intelektualny problem konsekwentna negacja obecności kultury jako objawu rozumności i człowieczeństwa, toteż łagodzi on swoje stanowisko, przypi¬ sując pigmejom ograniczony rozum, co tłumaczy ich kulturowe zachowania. Jedno¬ cześnie jednak nadal odmawia i m człowieczeństwa, co właśnie jest wyrazem wspo¬ mnianego napięcia. Interpretacja Z pozoru wydaje się, że walory poznawcze dla dziejów antropologii są t u znikome, jeżeli w ogóle są. Tak jednak nie jest, ponieważ dziełko Piotra pomaga zrozumieć jedno z najbardziej frapujących zagadnień dziejów antropologii, mianowicie mil¬ czenie średniowiecza w kwestiach antropologicznych. Średniowiecze wydaje się epoką uwiądu antropologii, regresu wyraźnej już u kresu antyku, na marginesach historii i geografii, etnografii oraz rodzącej się refleksji teoretycznej nad człowie¬ kiem w kulturze . W zgodzie z paradygmatem „mroków średniowiecza" znaczna część historyków antropologii sądzi, że izolacja geograficzna (nieznaczne kontakty christianitas z ludami zamieszkującymi odleglejsze regiony świata) i mentalna ludzi średniowiecza (negacja walorów innych kultur - czytaj: religii - spowodowana silnym jak nigdy wcześniej i nigdy potem przeświadczeniem o wartości własnej, w per¬ spektywie zarówno politycznej, jak religijnej) zamknęła ich całkowicie, zwłaszcza scholastyczne elity intelektualne, uznawane za swoisty bastion izolacjonizmu ideo¬ wego, na jakąkolwiek odmienność. Ocena taka przynosi w ostatecznym efekcie w historiografii antropologicznej postawę, jaką prezentował Hegel w stosunku do filozofii średniowiecznej, radząc po obszernym omówieniu w swoich Wykładach z historii filozofii myśli starożytnej, założyć siedmiomilowe buty, by jak najszybciej przebyć tysiąc lat średniowiecznego zastoju . Świadectwem tej postawy są prawie wszystkie historie antropologii. 31 32 Z jednej strony taki obraz stanu rzeczy jest w jakiś sposób uzasadniony - cho¬ ciażby relatywnie nieznaczną w stosunku do całości literatury średniowiecznej licz¬ bą tekstów etnograficznych i prawie całkowitą nieobecnością teorii antropologicz¬ nej, co zauważają również autorzy nieuprzedzeni wobec średniowiecza . Z drugiej strony jednak tłumaczenie milczenia średniowiecza w kwestiach antropologicznych 33 31 Müller 1997, Caro Baroja 1983. 32 G . W F H e g e l , Wykłady 33 Por. H o g d e n 1964, s. 12-107, por. 4 9 - 5 2 ; Petermann 2004, s. 4 3 - 6 0 , por. 5 0 - 5 1 . z historii filozofii 333, s. 3 (przeł. F N o w i c k i ) . 389 �Mikołaj Olszewski jako składowej paradygmatu „mroków średniowiecza" wydaje się nazbyt uprosz¬ czone. Innego głębszego wyjaśnienia szczególnego rodzaju banicji antropologii w śred¬ niowieczu dostarcza właśnie kwestia o pigmejach Piotra z O w e r n i i . Jeżeli spojrzeć na jej treść w pewnym oderwaniu od zasadniczego toku rozumowania, można odczy¬ tać ją właściwie jako spór fakultetów, próbę ustalenia, jaka dyscyplina, posługująca się określonego rodzaju argumentami i opierająca na szczególnego t y p u danych, jest władna rozstrzygać jedną z fundamentalnych kwestii antropologii kulturowej, miano¬ wicie odpowiedzieć na pytanie, co przesądza o tym, że się jest człowiekiem. Znaczna część argumentacji na rzecz człowieczeństwa pigmejów - dwa z trzech argumen¬ tów przytoczone w głównej części kwestii na rzecz opinii uznającej ich za ludzi - uważa za świadectwa ich człowieczeństwa występowanie zjawisk kulturowych, charakterystycznych dla ludzi: religii, prowadzenia wojen oraz uprawy roli. Wszyst¬ kie one zakładają pewną formę racjonalności, urzeczywistniającą się odpowiednio w zjawiskach z zakresu kultury duchowej, umiejętności technicznych i rozumienia mechanizmów naturalnych oraz organizacji społecznej. Piotr jednakże neguje wartość argumentacji opartych na zjawiskach kulturo¬ wych, których obecność, bądź też obecność ich zewnętrznych przejawów, uznaje za niewiążące. Sam na rzecz nieczłowieczeństwa pigmejów przedstawia argumenty z zakresu dziedziny określanej w średniowieczu jako philosophia naturalis, co najlepiej chyba oddaje współczesne zbiorcze określenie: przyrodoznawsto. Milcząco przyj¬ mowane założenie całej jego argumentacji jest następujące: o człowieczeństwie bądź nie danej grupy istot rozstrzygają nie zjawiska z dziedziny kultury, ale biologia, ponieważ ona jest prawdziwą nauką, przynoszącą niepodważalne rozstrzygnięcia, a nie wiedza o kulturze, której ustalenia są wątpliwe, ponieważ to, co wygląda na kul¬ turę, może być w istocie wynikiem zjawisk czysto fizjologicznych - tak jak mnie¬ many kult słońca u pigmejów, lub też może świadczyć zaledwie o ograniczonej ro¬ zumności (czy może lepiej powiedzieć: zmyślności), właściwej również zwierzętom, a nie o pełnej, będącej cechą definicyjną człowieka. Ujmując rzecz skrótowo, ale - jak sądzę - adekwatnie: istotą rozumowania Piotra jest teza głosząca, że do wypowia¬ dania się o człowieku powołane są nauki przyrodnicze, a spostrzeżenia, które my dziś zaliczamy do antropologii, nie są wiążące ani nie mają charakteru naukowego. Jeżeli chcemy określić, czym jest człowiek, współcześnie zwracamy przede wszyst¬ kim uwagę na kulturę jako jego wyróżnik spośród innych istot, o niej zaś mówi an¬ tropologia, stąd jest ona ważna dla budowania wiedzy o człowieku. Badaczowi śred¬ niowiecznemu natomiast na pytanie, czym jest człowiek, odpowiada przyrodozna¬ wstwo, ono definiuje człowieka w kategoriach biologicznych, i to dopiero prawdzi¬ wość definicji sformułowanej przez nauki przyrodnicze uprawomocnia fenomeny kulturowe jako kulturowe w mocnym tego słowa znaczeniu, to znaczy jako twory istoty rozumnej - człowieka. Sama wiedza o kulturze nie może przedstawić wiążących rozstrzygnięć. 390 �Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach Dzieje się tak dlatego, że dla uczonego scholastyka przyrodoznawstwo i antro­ pologia nie są równowartościowe heurystycznie, stąd też przy jakiejkolwiek dysku¬ sji między nimi ta druga skazana jest na porażkę. Pierwsze jest pełnoprawną nauką kultywowaną z powodzeniem na ówczesnych uniwersytetach, a druga, właściwie ra¬ zem z całą humanistyką (choćby z historią), została wygnana z uniwersytetu i przez to skazana na istnienie w drugim obiegu: w encyklopediach oraz w literaturze po¬ dróżniczej, balansującej między faktografią a fikcją z bogatą literacką topiką opisu dalekich stron i ich mieszkańców oraz rozmaitym poziomem realizmu i wynikającej z niego wiarygodności . Nauka w sensie średniowiecznym i antropologia funkcjo¬ nują zatem w dwóch różnych światach, przy czym świat nauki jest położony wyżej, nauką zajmuje się ścisła elita intelektualna - scholastycy skupieni na uniwersyte¬ tach. Skoro zaś w twórczości umysłowej całego średniowiecza dominuje pisarstwo scholastyczne (dominacja ta przybiera formę czysto ilościową - liczba tekstów scholastycznych przewyższa wielokrotnie wszystkie pozostałe, jak i symboliczną - pi¬ sarstwo scholastyczne uchodzi za właściwy wyraz ducha i myśli epoki), nieobec¬ ność wątków antropologicznych u takich pisarzy jak Tomasz z Akwinu bądź taka ich forma, jaką znajdujemy u Alberta Wielkiego czy choćby Piotra z Owernii, stają się powodem negacji istnienia antropologii w średniowieczu. Popełnia się t u jednak błąd pars pro toto, redukując myśl średniowieczną do myśli scholastycznej. I choć wtórność encyklopedystów wobec pisarzy antycznych oraz niski p o z i o m realizmu części literatury podróżniczej pogłębiają pesymizm w kwestii antropologii średnio­ wiecznej, to jednak nie znaczy że nie istniała zupełnie, co jest jednak tematem na odrębne studium . 34 35 36 Lektura nawet tak dość antyantropologicznego pisarza jak Piotr z Owernii prze¬ konuje przynajmniej o jednym: że średniowieczna banicja antropologii ze świata prawdziwej (czytaj: scholastycznej) nauki nie jest w istocie efektem ciasnoty umy¬ słowej i izolacjonizmu, ale świadomej akceptacji określonego ideału nauki - ideału, który ówcześnie był najatrakcyjniejszy ale genetycznie nie był średniowieczny lecz został przejęty od poprzedniej epoki . Oczywiście, to nie Piotr osobiście skazał 37 34 Z n a k o m i t y m przykładem jest wspomniane Speculum historiale W i n c e n t e g o z Beauvais z dość pokaźnymi dygresjami e t n o g r a f i c z n y m i . 35 D w a klasyczne przykłady z czasów bliskich P i o t r o w i t o Opisanie świata M a r c o Polo oraz Podróże Johna M a n d e v i l l e ' a , z których pierwsze można określić z naszego p u n k t u w i d z e n i a jako opis fakto¬ graficzny z elementami l i t e r a c k i m i , a drugie jako utwór literacki z elementami f a k t o g r a f i c z n y m i , co nie przeszkadzało funkcjonować i m p o d o b n i e w o d b i o r z e c z y t e l n i c z y m . 36 Pozytywne i o b i e c u j ą c e przykłady t o c h o ć b y relacje związane z misjami franciszkańskimi d o M o n g o ł ó w , zob. O l s z e w s k i 2 0 0 7 oraz Strzelczyk 1993. 37 W k w e s t i i nikłej naukowości h i s t o r i i , co w y n i k a z t y c h samych p o w o d ó w , które przesądziły o niskim statusie a n t r o p o l o g i i u Arystotelesa, ważne są spostrzeżenia D o m a ń s k i e g o (2008) dotyczą¬ ce f r a g m e n t u Poetyki, w którym d o w o d z i się, że u t w o r y literackie są bardziej f i l o z o f i c z n e , a t y m sa¬ m y m bardziej naukowe, niż dzieła historyczne, ponieważ literatura piękna umie dźwignąć się na wyż¬ szy p o z i o m ogólności niż czysto opisowe dziejopisarstwo. 391 �Mikołaj Olszewski antropologię czy też całą humanistykę na wygnanie z uniwersytetu średniowiecz­ nego. Jego tekst jest w tej mierze znakiem swoich czasów i umysłowości średnio­ wiecznej, która odziedziczyła po wielbionym przez siebie Arystotelesie rezerwę wobec nauk humanistycznych. Bibliografia Caro Baroja J. 1983 La aurora del pensamiento antropológico. La antropología en los clásicos griegosy latinos, Madrid Domański J. 2008 Dlaczego poezja jest bardziej filozoficzna od historii? Qlosa do dziewiątego rozdziału Poetyki Arystotelesa, w: Philosophica, paraophilosophica, metaphilosophica. Studia i szkice z dziejów myśli dawnej, Kraków, s. 9 6 - 8 0 Gusinde M . 1962 Kenntnisse und Urteile über Pygmäen in Antike und Mittelalter, Leipzig, Nova Acta Leopoldina. Abhandlungen der Deutschen Akademie der Naturfor­ scher Leopoldina, Neue Folge 162, Bd. 25 Hogden M . T 1964 Early Anthropology in the Sixteenth and Seventeenth Centuries, Philadelphia Koch J. 1931 Sind die Pygmäen Menschen? Ein Kapitel aus der philosophischen Antropologie der mit­ telalterlichen Scholastik, „Archiv für Geschichte der Philosophie" 40, s. 194-214 Müller K.F 1997 Geschichte der Antiken Etnologie, Hamburg Olszewski M . 2007 Meandry średniowiecznej etnologii, przeł. M . Olszewski, w: W i l h e l m z Rubruk, Opis podróży, Kęty, s. 5-69 Petermann W 2004 Die Geschichte der Etnologie, Wuppertal Strzelczyk J. (red.) 1993 Spotkanie dwóch światów. Stolica apostolska a świat mongolski w połowie XJJJ wieku. Relacje powstałe w związku z misją Jana di Pian di Carpiniego do Mongołów, Po¬ znań Swieżawski S. 1995 Święty Tomasz na nowo odczytany, Poznań 392 �Ludzie - nieludzie? Średniowiecze o pigmejach Wüst E. 1959 Pygmaioi, w : Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft. Bearbeitung, Bd. 23, Stuttgart, k. 2064-2074 Neue Źródła Aelianus Claudius 1864 De natura animalium, red. R. Hercher, Lipsiae Aristoteles 1562-1574 Opera cum Averrois Commentariis, Venetiis 1990-1995 Augustyn Dzieła wszystkie, t. 1-7, Warszawa 1977 O państwie Bożym, t. 1-2, przeł. W Kornatowski, Warszawa Averroes 1953 Commentarium magnum in Aristotelis libros De anima, red. S.C. Crawford, Cam­ bridge Massachussets Filostrat Starszy 2004 Obrazy, przeł. R. Popowski, Warszawa Socjusz 1986 Biblioteka 1: Kodeksy 1-150, przeł. O. Jurewicz, Warszawa Hecataeus Milesius 1831 Fragmenta, Scylacis Caryandensis Periplus, red. R . H . Klausen, Berolini Hegel G . W F 2002 Wykłady z historii filozofii 3333, przeł. Ś.F N o w i c k i , Warszawa Herodot 2002 Dzieje, przeł. S. Hammer, Warszawa Homer 1999 3liada, przeł. K. Jeżewska, Warszawa Isidorus Hispalensis 1911 Etymologiarum sive originum libri XX, red. W M . Lindsay O x f o r d Księga o przyczynach. 1970 Liber de causis Księga o przyczynach. Liber de causis, przeł. Z . Brzostowska, M . Gogacz, War¬ szawa Owidiusz 1995 Metamorfozy, przeł. A. Kamieńska, S. Stabryła, Wrocław-Warszawa-Kraków 393 �Mikołaj Olszewski Pomponius Mela 1880 De chorographia libri tres, red. K. Frick, Lipsiae Ptolomaeus de Lucca 1727 Historia ecclesiastica, w: L . A . Muratori, Rerum Italicarum scriptores, t. X I , Milano Solinus Caius Iulius 1895 Collectanea rerum mirabilium, red. T h . Mommsen, Berlin Strabo 1866 Qeographica, red. A. Meineke, Lipsiae Tomasz z Akwinu 1956 Traktat o człowieku. Summa teologiczna 1, 75-89, oprac. S. Swieżawski, Poznań Vincentius Belovacensis 1626 Speculum historiale, Douaci 394 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/316b96c14d65473d2d21e20118b6cebf.pdf a71cb3cab20fda3a124306cd86886d0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5012 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource kultura społeczna wesele rodzina Macedonia - obrzędy weselne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4649 Title A name given to the resource Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w Zachodniej Macedonii / Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.395-412 Creator An entity primarily responsible for making the resource Bielenin-Lenczowska, Karolina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Karolina Bielenin-Lenczowska Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Peczalbarskie wesele prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii Peczalba (tur. gurbet, alb. kurbet) jest zjawiskiem tradycyjnego zarobkowania miesz­ kańców Półwyspu Bałkańskiego, notowanym w źródłach historycznych od drugiej połowy X I X w., po wojnach krymskich. Początkowo była to sezonowa migracja mężczyzn 1 , którzy opuszczali rodzinne strony w okresie wiosenno-letnim (od św. Jerzego - 6 maja, do św. Dymitra - 8 listopada 2 ), aby nająć się do pracy w rolnictwie, pasterstwie czy budownictwie. Peczalba była szczególnie popularna we wschodniej i środkowej części Półwyspu Bałkańskiego, a peczalbari cieszyli się w swojej s p o ł e c z ­ ności znacznym prestiżem. Migrowano z biednych, górzystych regionów w boga­ tsze niziny i doliny rzek. Jak podaje za Ferdynandem Braudelem bułgarski antropo­ log Petko Hristow, taki s p o s ó b zarobkowania był charakterystyczny dla całego base­ nu Morza Śródziemnego (Hristow 2008). Kierunki migracji zależały od aktualnej sytuacji społeczno-politycznej. A zatem z zachodniej Macedonii, w t y m z regionu Reka, o którym traktuje niniejszy tekst, wyjeżdżano w czasach imperium osmań­ skiego do Salonik i Stambułu, a po wojnach bałkańskich do Belgradu. Ze wschodniej Macedonii j e ż d ż o n o przede wszystkim do Sofii. Albańczycy z kolei wyjeżdżali do wolnej już wtedy Albanii. O d początku X X w. z a c z ę t o migrować do Stanów Z j e d ­ noczonych i Kanady (przede wszystkim, aby uniknąć wcielenia do armii), a następ­ nie do różnych krajów Europy Zachodniej (Hristow 2008). Obecnie zmienił się model migracji: od kilku, kilkunastu lat wyjeżdżają całe ro¬ dziny i spędzają na obczyźnie większą c z ę ś ć roku. M i m o tej zmiany wydaje się, że zasada pozostała taka sama - miejscem odniesienia jest dla peczalbarów kraj po¬ chodzenia, czyli w t y m przypadku Macedonia (zob. Pieszczyk 2008 i 2009). Nadal 1 Petko Hristow notuje, że istniało zróżnicowanie peczalbarów pod względem płci i wieku. Jeśli chodzi o kobiety migrowały jedynie panny, mężatki pozostawały w domu i zajmowały się gospodarst­ wem oraz wychowywaniem dzieci (Hristow 2005, s. 87-88). 2 Daty podaję zgodnie z kalendarzem juliańskim, używanym przez prawosławnych Macedończyków. 395 �Karolina Bielenin-Lenczowska peczalba postrzegana jest jako migracja sezonowa - wraca się bowiem, tak jak daw­ niej, na najważniejsze święta rodzinne (poza weselami w społecznościach muzuł­ mańskich jest to również obrzezanie chłopców 3 , często zresztą organizowane przy okazji wesela) oraz wypełnia społeczno-rodzinne powinności, takie jak wzajemne odwiedzanie się, nawiązywanie nowych relacji i podtrzymywanie więzi już istnie¬ jących. Powroty dają także możliwość zademonstrowania zarobionych za granicą pieniędzy - przez inwestycję w nowy, duży dom, przyjazd drogim samochodem czy choćby pokazanie najnowszego modelu telefonu komórkowego i wydawanie pieniądze w okolicznych lokalach. A także przez organizację wystawnego wesela. Ten nowy model peczalby jest w zasadzie również migracją m ę ż c z y z n - mimo że obecnie wyjeżdżają całe rodziny zwykle jedynie mężczyźni (ojciec i synowie) pracują. Kobiety wykonują pracę zarobkową tylko w sytuacji, gdy brakuje środków na utrzymanie całej rodziny z pensji mężów. N i e oznacza to oczywiście, że nie zmieniają się w ogóle relacje między kobietami a mężczyznami w rodzinie, choć ra­ czej nie są one przenoszone na sytuację w Macedonii. Sam fakt, że wyjeżdżają razem i spędzają czas przede wszystkim w gronie najbliższych, powoduje, że np. mężczy¬ źni więcej czasu poświęcają swoim żonom i dzieciom, choć też za granicą pracują znacznie więcej niż w Macedonii, więc de facto czasu dla rodziny nie mają zbyt wiele. Deklarują jednak, że okazują swoim żonom więcej szacunku niż ich krewni w kraju pochodzenia. Celem niniejszego artykułu jest pokazanie, jak poprzez organizację uroczystoś¬ ci weselnej demonstrowany jest prestiż (oraz jak to pojęcie jest konceptualizowane), w jakim stopniu wesele peczalbarów jest sposobem na utrzymanie rodzin¬ nych więzi z krewnymi pozostającymi w Macedonii oraz rozsianymi po różnych miejscach na świecie, a także w jaki s p o s ó b przekazywane są tradycyjne wartości i zwyczaje. Teren badań Zachodnia Macedonia jest wieloetniczna i wielowyznaniowa. Zamieszkują ją oso¬ by deklarujące się jako Macedończycy, Albańczycy i Turcy wyznający prawosławie oraz różne odłamy islamu. Materiał do niniejszego tekstu pochodzi z badań terenowych, które prowadzi¬ łam w latach 2006-2008 w gminie Centar Zupa w okolicach Debaru oraz w okolicz­ nych gminach należących do regionu Reka. Obszar ten zamieszkują przede wszystkim M a c e d o ń s c y muzułmanie (zwani - zwykle pejoratywnie - Torbeszami 4 ), Albań- Hristow podaje, że w rodzinnej wsi odbywało się również opłakiwanie i symboliczny pogrzeb zmarłego za granicą peczalbara (Hristow 2008). 4 Negatywne nacechowanie tego określenia wiąże się z ludową etymologią, według której Torbesze to ci, którzy sprzedali się za torbę sera (lub w innej wersji - mąki), tj. sprzedali swoją wiarę (chrześci­ jaństwo) i przyjęli islam. 3 396 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii czycy oraz - najliczniej reprezentowani - Turcy C i , którzy deklarują się jako Turcy dzielą się na dwie kategorie: tych, którzy posługują się na co dzień językiem turec­ kim i mają silne związki z Turcją (mieszkańcy tzw. Górnej Z u p y ) , oraz tych, którzy wyznają islam, tureckiego nie znają i których językiem ojczystym jest macedoński. Mówią oni o sobie, że zapomnieli języka tureckiego, t j . że ze względu na wielowiekowe życie poza swoją ojczyzną (Turcją - deklarują oni wszak, że są potomkami Turków osmańskich) nie mieli możliwości posługiwania się językiem tureckim. O k o ł o 10 lat temu w szkole podstawowej w Centar Zupie język turecki został wprowadzony jako wykładowy (obok macedońskiego i albańskiego) - rośnie więc nowe pokolenie Turków znających język turecki i utrzymujących związki z Turcją (np. przez wyjazd na studia do Stambułu). W miejscowościach, które badałam, obecnie mieszkają wyłącznie muzułmanie (z nielicznymi wyjątkami), jednak do lat 60. X X w. w niemal każdej wsi istniało hristijansko maalo, t j . chrześcijańska c z ę ś ć wioski. Oznacza to, że dwuwyznaniowe społeczności nie żyły z sobą w b e z p o ś r e d n i m sąsiedztwie, ale zamieszkiwały dwie odrębne części wsi. Prawosławni wyjechali z rodzinnych miejscowości w latach 60-70. X X w. w poszukiwaniu pracy do macedońskich miast - głównie do Skopje 5 . W rodzinnych wsiach mają zwykle domy do których przyjeżdżają w weekendy b ą d ź na wakacje. Muzułmanie nie wyemigrowali do miast, lecz zaczęli wyjeżdżać za granicę na peczalbę. Gdy w 1968 r. Jugosławia podpisała z Republiką Federalną Niemiec umowę 0 sprowadzeniu gastarbeiterów, wyjechało wielu m ę ż c z y z n - najczęściej z Chor¬ wacji, ale również z Macedonii czy Bośni (zob. Bringa 1995). Przebywali za granicą nawet kilkadziesiąt lat i wracali do ojczyzny dopiero na emeryturę. Pracowali w trud­ nych warunkach jako robotnicy fizyczni i mieli bardzo ograniczony (w zasadzie tylko listowny rzadko telefoniczny) kontakt z rodziną , która pozostawała w Macedonii. W latach 90. X X w. rozpoczęła się masowa migracja z Centar Z u p y i okolicy do Włoch. Jest to obecnie najważniejsze źródło d o c h o d ó w mieszkańców tego regionu, ponieważ niemal każda rodzina ma we W ł o s z e c h krewnych, którzy wspierają ją f i ¬ nansowo. Migrują muzułmanie niezależnie od przynależności etnicznej. M o d e l mi¬ gracji wygląda w ten sposób, że najpierw wyjeżdża mężczyzna i dopiero po jakimś czasie sprowadza żonę, dzieci i ewentualnie innych członków rodziny W zasadzie wszyscy są we W ł o s z e c h legalnie; kiedy tam przyjeżdżają, mają już zapewnione mieszkanie i pracę. Korzystają bowiem z pomocy swoich krewnych i znajomych, którzy na peczalbę wyjechali wcześniej. Wykorzystują więc tzw. sieci społeczne (social networks) (Levitt 2001, s. 8), czyli ponadgraniczne więzi pokrewieństwa, przyjaźni i przywiązania do miejsca pochodzenia, łączące zarówno migrantów, jak 1 niemigrantów oraz migrantów powrotnych. Jak zostało powiedziane, większość 5 Nie oznacza to jednak, że współczesna peczalba jest zjawiskiem występującym tylko wśród muzułmanów. Zarówno ta dawna, jak i obecna obejmuje obywateli Macedonii różnych wyznań. 397 �Karolina Bielenin-Lenczowska kobiet nie pracuje zarobkowo; niektóre tylko zatrudniają się jako opiekunki do dzieci b ą d ź sprzątaczki. Podział pracy ze względu na płeć jest taki sam, jak w Mace­ donii - w kraju pochodzenia kobiety również rzadko pracują zarobkowo: zajmują się prowadzeniem domu i wychowywaniem dzieci. Jeśli już idą do pracy zatrudniają się jako nauczycielki, pielęgniarki, sprzątaczki, ewentualnie sprzedawczynie w skle¬ pach prowadzonych przez m ę ż ó w lub ojców. M ę ż c z y ź n i z kolei pracują zwykle w budownictwie (niektórzy zakładają własne firmy w których zatrudniają swoich bliższych i dalszych sąsiadów z Macedonii). Drugi ważny element życia na peczalbie, b ę d ą c y przeniesieniem systemu z kraju pochodzenia, to całkowita kontrola gło¬ wy rodziny nad finansami. Oznacza to, że nieżonaci synowie oddają zarobione pie­ niądze ojcu, który dysponuje nimi według własnego uznania. Synowie zatem nie mają własnych o s z c z ę d n o ś c i , co w praktyce sprowadza się do tego, że o wszystko muszą prosić ojca, np. o pozwolenie na wyjście do kawiarni czy do dyskoteki. Dalej oznacza to, że ojciec ma również kontrolę nad t y m , kiedy, d o k ą d i z k i m wychodzi jego syn. Taka sama, a nawet ostrzejsza kontrola sprawowana jest nad córkami, które po pierwsze, nie pracują, a po drugie, nie zezwala się im na wychodzenie do miasta. Anna Hausmaninger, która prowadziła badania we wsi w okolicach Strugi, dowodzi, że migracja prawosławnych do miast, a muzułmanów za granicę związana jest z więk¬ szym zurbanizowaniem chrześcijan i ich łatwiejszym dostosowaniem się do warun¬ ków życia w mieście. Muzułmanie, jej zdaniem, urbanizują się dopiero na peczalbie (Hausmaninger 2005). O p o w i e ś c i młodych peczalbarów wyglądają jednak zupełnie inaczej niż rzeczy¬ wistość. Zapytani o życie we Włoszech, rozmarzają się i opowiadają o nieustannych zabawach, nocnych wypadach do miasta, dyskotekach i niezliczonych dziewczy¬ nach. C z ę s t o również przedstawiają się włoskimi imionami-pseudonimami (np. Leo czy Marco). Używają ich we W ł o s z e c h i tłumaczą to t y m , że miejscowi mieliby problem z wymówieniem trudnych macedońskich, tureckich czy albańskich imion. Przyznają również (i to wydaje się ważniejszą przyczyną używania pseudonimów), że c z ę s t o nie podają kraju swojego pochodzenia, lecz np. mówią, że są z Chorwacji. W y n i k a to z niechęci W ł o c h ó w do imigrantów i obcych w ogóle, a także z niepo¬ chlebnej opinii o przybyszach z Macedonii (zwłaszcza o Albańczykach). Takie opo¬ wieści mają na celu przede wszystkim wzbudzenie zazdrości wśród innych miesz¬ kańców Z u p y oraz wykreowanie szczególnego, prestiżowego wizerunku peczalbara w kraju pochodzenia. Bycie migrantem, Jtalijancem , jest bowiem jednym z istot¬ nych wyznaczników identyfikacji, zwłaszcza młodych mężczyzn. Jednakże, inda¬ gowani, r o z m ó w c y przyznają, że życie we W ł o s z e c h to przede wszystkim ciężka praca, brak czasu wolnego i całkowita kontrola rodziców nad dziećmi oraz wcale nie 6 6 Mianem Jtalijanec, czyli Włoch, określa się migrantów z Macedonii do Włoch. Nie oznacza to oczywiście, że utożsamia się ich z etnicznymi Włochami. Zresztą sami peczalbarzy nie mówią o sobie Jtalijanci, ale właśnie peczalbari. 398 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii takie znów wysokie zarobki (biorąc pod uwagę znacznie większe wydatki niż w M a ­ cedonii). M i m o że w zasadzie każda osoba w Zupie wie (jeśli nie z własnego do¬ świadczenia, to z opowiadań kogoś z rodziny), jak naprawdę wygląda życie na peczalbie, jest utrzymywany i reprodukowany mit o nieograniczonej wolności m꿬 czyzn i ogromnych pieniądzach. To z kolei, a także potrzeba podniesienia swojego statusu w oczach społeczności z kraju pochodzenia, skutkuje t y m , że peczalbarzy w Macedonii żyją ponad stan, budują wielkie i kosztowne domy, kupują drogie sa¬ mochody oraz organizują wystawne uroczystości - c z ę s t o za pieniądze z zaciągnię­ tych we W ł o s z e c h kredytów. Jest to zresztą sytuacja d o ś ć uniwersalna dla środo¬ wisk migranckich i wymaga rozleglejszych studiów porównawczych. O b r z ę d weselny Tradycyjne muzułmańskie wesele w Macedonii trwa co najmniej trzy dni, a zwykle pięć - od środy do niedzieli, nawet do poniedziałku. Zgodnie z powiedzeniem sekoje selo, baszka adet (co wieś, to obyczaj) o b r z ę d o w o ś ć jest bardzo zróżnicowana. Co więcej, pewne zwyczaje różnią się nie tylko w poszczególnych miejscowościach, ale nawet w obrębie rodzin. Poniżej przedstawiam najważniejsze, najbardziej charak¬ terystyczne elementy wesela, po części zaobserwowane przeze mnie we wsiach Brosztica i M a l Papradnik w 2007 r., a po części zaobserwowane przez Ibraima Saitowskiego w Broszticy (Saitowski 2001) i Filis Sinanoską we wsi D o l n o Koliczani (Sinanoska 2007). Ten ostatni opis nie pochodzi z regionu, który badałam, ale doty¬ czy macedońskich muzułmanów i stanowi dla poniższego opisu materiał pomoc¬ niczy Większość terminów związanych z o b r z ę d o w o ś c i ą weselną przedstawiam za powyższymi publikacjami, przede wszystkim dlatego, że wiele z nich słyszałam w różnych wersjach gwarowych. Ponadto nie udało mi się, niestety, uczestniczyć we wszystkich częściach wesela, przede wszystkim dlatego, że pewne o b r z ę d y odby¬ wają się jednocześnie w domu chłopaka i w domu dziewczyny D o tych pierwszych jako kobieta nie miałam d o s t ę p u . Zresztą opisy poszczególnych zwyczajów prezen­ tują je z reguły osobno, jako odrębne całości (zob. Saitowski 2001; Zadrożyńska 1995). Ponadto nie wszystkie z opisanych o b r z ę d ó w się zachowały choć wielu roz¬ m ó w c ó w mi o nich wspominało. W środę w domu chłopaka odbywa się tzw. tupanje czenica (uderzanie pszenicy) - zaprasza się całą wieś i wszyscy mężczyźni mają za zadanie gnieść drewnianym m o ź d z i e r z e m pszenicę, która potem, ugotowana z cukrem, b ę d z i e posiłkiem dla gości weselnych. Z kolei w domu dziewczyny odbywa się domesuwanie, czyli zarabia¬ nie ciasta na pitę, która zostanie podana rodzinie panny młodej. Ciasto robi panna młoda i inne dziewczęta, które do niej przychodzą. Wieczorem kobiety i dziewczę¬ ta (krewne i przyjaciółki) farbują henną dłonie i włosy panny młodej. W czwartek nosi się do domu dziewczyny czeiz, czyli posag, a także wszystkie prezenty darowa¬ ne narzeczonej - są to najczęściej pościel, kołdry, poduszki. D o dziewczyny idzie również grupa, zwana kalesznica - tworzy ją kobieta (siostra pana młodego lub żona 399 �Karolina Bielenin-Lenczowska jego starszego brata) oraz pięcioro dzieci. Kobieta niesie tacę z kosmetykami, a dzie¬ ci naczynia z sorbetem. Sorbet oraz inne słodkie napoje lub potrawy, pojawiające się kilkakrotnie w o b r z ę d o w o ś c i weselnej, mają sprawić, że panna młoda b ę d z i e „słodka"; jeśli oboje narzeczeni piją sorbet lub jedzą słodycze, to po to, by zagwa¬ rantować sobie słodkie życie. W piątek do domu dziewczyny przychodzą krewni pana młodego, których należy ugościć (tzw. kumsto) i których witają chłopcy z ro¬ dziny zwani preczakualeni. Obecnie zamiast kumsto podaje się słodycze, po m a c e d o ń sku blago (muzułmanie z miejscowości, które badałam, na takie okazje przygotowy¬ wali przede wszystkim baklawę, choć słodkich o b r z ę d o w y c h potraw mają tak wiele, że można by im poświęcić o s o b n ą pracę). Z piątku na s o b o t ę w domu panny młodej kucharz i jego pomocnicy przygo¬ towują jedzenie dla grupy mężczyzn, tzw. kumstari. W s o b o t ę wieczorem ręce i nogi dziewczyny są malowane henną, a ona kładzie się do łóżka z dwoma chłopczykami - aby rodziła chłopców. W t e d y też na ustrojonym koniu brat pana młodego jedzie z kumstari do narzeczonej - trzyma w dłoni kwiat ozdobiony pieniędzmi. Tego dnia nad drzwiami domu pana młodego zawiesza się flagę. Wieczorem bajraktari (m꿬 czyźni, którzy niosą flagę, chorąży; od bajrak - flaga, chorągiew) oraz kobiety tzw. kanarici, a także kumstari idą z muzyką i słodyczami do dziewczyny. W sobotnią noc przygotowuje się jedzenie, aby już o ósmej rano bajraktari i tapandżiji (mężczyźni grający na bębnach - tapanach) mogli wezwać całą wieś na posiłek. Po posiłku na¬ stępuje golenie (briczenie) pana młodego, znane też jako lepenje pari (przyklejanie pieniędzy). Robi to zwykle brat panny młodej lub mąż którejś z kuzynek. Pan mło­ dy sadzany jest na środku placu (w Broszticy odbywało się to na jednym z p o d w ó - 400 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii rek obok głównego placu we wsi), dwie kuzynki (panny) trzymają rozłożony ręcz¬ nik, a p o z o s t a ł e osoby smarują mężczyźnie twarz kremem do golenia i obdarowują go pieniędzmi, przyklejając je do nakremowanej brody (Sinanoska 2007, s. 4). Później wokół pana młodego tańczy się tradycyjny taniec korowodowy - oro. M u z y k ę , która towarzyszy wszystkim tańcom weselnym, grają miejscowi, czyli po­ chodzący z Debaru, Cyganie/Romowie. Oro prowadzi matka pana młodego, trzy¬ mając w dłoni sito, wałek oraz ciasto. Na głowie ma fez, który zostanie włożony na jego głowę. N a s t ę p n i e przygotowuje się konie - biały dla panny młodej oraz inne, na których zostanie przywieziony jej posag. Najpierw na konia panny młodej siada jej przyszły teść i z weselnikami oraz bajraktarami udaje się do niej; zgodnie ze zwy¬ czajem po drodze, na środku wsi, muszą razem zatańczyć dwa lub trzy ora. Po przy¬ byciu teść zsiada z konia i sadza na nim swą przyszłą synową. Wyruszają do domu pana młodego, a na miejscu wprowadza on do środka swą przyszłą żonę. Wykonuje się wtedy różne czynności, mające zapewnić dobre życie dziewczyny w nowym do¬ mu oraz zagwarantować, że będzie dobrą gospodynią, np. musi ona wziąć do ręki ko¬ ciołek, wałek do ciasta czy miskę do prania (Sinanoska 2007, s. 5). Tego dnia prosi się również hodżę, aby odprawił uroczystość zgodnie z zasadami islamu. Jest to zwyczaj, o którym mówili mi rozmówcy jednak w praktyce hodża nie zawsze jest obecny W niedzielę chodzi się także na prwiczari - pierwszą wizytę panny młodej, pana młodego i teściowej w domu rodzinnym dziewczyny. W poniedziałek rano tapandżiji budzą pana młodego. W t e d y też prezentuje się zakrwawione prześcieradło, by potwierdzić, że panna była dziewicą. Jeśli okazałoby się, że nie była, zhańbioną należałoby odesłać do domu rodzinnego, posadziwszy tyłem na ośle. Jeśli wszystko jest w porządku, uroczystość weselna trwa dalej. Współcześnie jest to bardzo istotny element wesela. O ile dziewczyny już nie odsyła się do domu na ośle, o tyle hańba, którą się okrywa, jest dla niej ogromnym piętnem. Traktowana jest jako osoba nieczysta (ne e newina), co oczywiście utrudnia jej kolejne zamążpójście. Dlatego też istnieje wiele strategii mających na celu ukrycie problemu. W przypadku gdy młodzi sami wcześniej skonsumowali związek, oboje próbują swój „grzech" ukryć, prezentując na prześcieradle krew ze skale¬ czonej ręki lub nogi, albo też np. krew jakiegoś zwierzęcia zabitego na tę okazję (zwykle r o z m ó w c y mówili o kogucie). Jednak gdy przyszły mąż nie wie o wcześ¬ niejszych relacjach seksualnych narzeczonej, ucieka się ona do chirurgicznego za¬ biegu zaszycia błony dziewiczej. Ta praktyka jest d o ś ć powszechna, czego dowo¬ dem jest z a m o ż n o ś ć ginekolożki z Debaru, świadczącej taką usługę i otwarcie podającej jej cenę - 500 euro (zresztą wiele kobiet z Centar Zupy, aby uniknąć możliwych plotek, wyjeżdża na zabieg do Tetowa lub innych większych miast za¬ chodniej Macedonii). W następnej części wesela dziewczyna z dwoma chłopczykami idzie do studni po w o d ę . Kolejne pojawienie się w o b r z ę d o w o ś c i weselnych małych chłopców ma ten sam cel: spowodowanie, aby młoda mężatka rodziła tylko synów (więcej w: Si401 �Karolina Bielenin-Lenczowska nanoska 2007). Wesele kończy się tańczeniem oro przez pana młodego (zetowsko oro) oraz przez pannę młodą (newestinsko oro). Dla niniejszej pracy szczególnie ważne w całej uroczystości są częste wzajemne w i z y t y w domu dziewczyny i chłopaka. W t e d y bowiem jest okazja, czy nawet ko¬ nieczność, pokazania wystawności wesela - wszelkie bowiem tego typu odwiedzi­ ny związane są z wymianą darów oraz przygotowywaniem posiłków. Demonstracja majątku odbywa się również podczas przewożenia posagu panny młodej do domu jej przyszłego męża, a także podczas tańców wykonywanych w publicznej prze¬ strzeni wsi czy na podwórkach. O ile bowiem na c z ę ś ć wesela, tj. wzajemne odwie¬ dziny w domu chłopaka i dziewczyny, zapraszani są tylko krewni, sąsiedzi i przyja¬ ciele, o tyle wieczorne tańce czy te odbywające się na wiejskich placach i podwór¬ kach są obserwowane (i komentowane) przez całą s p o ł e c z n o ś ć wiejską. Wesele w Macedonii Peczalbari nigdy nie organizują wesel w kraju, do którego migrują. M i m o że za gra¬ nicę wyjeżdżają całe rodziny i spędzają tam większą c z ę ś ć roku, na tę uroczystość zawsze wracają 7 do ojczyzny. Tradycyjna, sezonowa peczalba była organizowana w taki sam s p o s ó b - mężczyźni wyjeżdżali w sezonie wiosenno-letnim i wracali je¬ sienią. W t e d y to, jesienią i zimą, organizowano najważniejsze uroczystości rodzin¬ ne, w t y m również wesela czy obrzezania 8 . Obecnie przyjeżdżają w sierpniu - mie¬ siącu, który we W ł o s z e c h jest czasem urlopów. W t e d y to, ponieważ to tylko jeden miesiąc, w peczalbarskich wsiach odbywa się kilka wesel dziennie. Organizacja we¬ sel w kraju pochodzenia związana jest z kilkoma czynnikami - przede wszystkim r o z m ó w c y uważają za istotne to, aby uroczystość odbyła się zgodnie z tradycją. Jak stwierdził jeden z r o z m ó w c ó w Ewy Pieszczyk: „Skąd we W ł o s z e c h wziąć np. muzy­ kantów? Przecież nie ma tam takich muzyków, którzy by znali i grali taką muzykę" (Pieszczyk 2008, s. 24). Oczywiście w znacznej mierze jest to tylko pretekst, pe¬ wien s p o s ó b racjonalizacji takiego postępowania. Również we W ł o s z e c h można znaleźć muzyków grających odpowiednią muzyką. Jednak nie chodzi o samą muzy¬ kę, a raczej wykonawców - muszą nimi być Cyganie, ponieważ to właśnie ich uważa się za najlepszych do tej roli. Zapewne również dałoby się ich we W ł o s z e c h znaleźć. Ale, co jest d u ż o ważniejsze, na wesele należy zaprosić krewnych i znajomych, któ¬ rych c z ę ś ć pozostała w Macedonii. Ponadto tradycyjna endogamia nakazuje, aby przyszli małżonkowie pochodzili z tej samej wsi lub z najbliższej okolicy. I wreszcie, należy mieć możliwość zademonstrowania swojego majątku przed własną społecz¬ nością. A zatem organizacja wesela we W ł o s z e c h nie miałaby sensu - trudno było­ by znaleźć odpowiedniego partnera / odpowiednią partnerkę, mimo że często oboje 7 Wizyty peczalbarów w ojczyźnie, mimo że odbywają się zwykle raz w roku i trwają miesiąc, są z reguły określane jako powroty. 8 W przypadku migrantów chrześcijan - chrzty. 402 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii młodzi żyją na peczalbie, uroczystość zapewne nie zostałaby odpowiednio ocenio­ na pod względem zachowania tradycji (a takie oceny moi rozmówcy wystawiali licz¬ nym weselom) oraz nie doceniono by wysiłku związanego z jej finansowaniem. W y b ó r partnera czy partnerki wiąże się z krajem, regionem czy wręcz wsią po¬ chodzenia. O ile już zwykle nie ma aranżowanych małżeństw (choć słyszałam o takich, a nawet poznałam 15-letniego chłopaka, który swoją przyszłą żonę widział tylko na zdjęciu), o tyle rodzice c z ę s t o mają decydujący głos w sprawie w y b o r u przyszłego małżonka / przyszłej małżonki. Sprawą najistotniejszą jest religia, a dok¬ ładniej to, aby przyszli małżonkowie byli jednego wyznania. W miejscowościach, w których prowadziłam badania, rzadko spotyka się mieszane wyznaniowo małżeń¬ stwa albo nie spotyka się ich w ogóle. Co więcej, dla moich r o z m ó w c ó w pojęcie małżeństwa mieszanego dotyczy jedynie związków muzułmanina z prawosławną (islam nie zabrania takich związków, w przeciwieństwie do sytuacji, w której muzułmanka chciałaby poślubić niemuzułmanina), a nie np. małżeństw mieszanych etnicz¬ nie. Na pytanie więc, czy zdarzają się małżeństwa mieszane, o d p o w i e d ź moich r o z m ó w c ó w była negatywna lub przytaczano jakieś nieliczne przykłady osób, które wyjechały ze wsi (zwykle do miasta, a nie za granicę). Związki z Włoszkami (o mał¬ żeństwach Macedonki 9 z W ł o c h e m w ogóle nie ma mowy) nie są pochwalane, cho¬ ciaż tolerowane. Za podstawową przeszkodę uważa się właśnie różnicę wyznaniową, a w t y m m.in. inne zwyczaje żywieniowe czy dokładniej zakaz jedzenia wieprzowi­ ny i - w mniejszym zakresie - picia alkoholu przez muzułmanów. Związki mieszane etnicznie (a te w samej zachodniej Macedonii są liczne) nie są w ogóle traktowane jako „mieszane". Przynależność etniczna nie jest bowiem tak istotna jak religijna. Ponieważ małżeństwa zawierane są w obrębie jednej (jak np. Brosztica) lub kilku wsi, istotna jest dokładna z n a j o m o ś ć stopni pokrewieństwa p o m i ę d z y p o s z c z e g ó l ­ nymi osobami, aby nie d o s z ł o do kazirodztwa. Zakaz zawierania związków małżeń¬ skich obowiązuje do siódmego pokolenia, a także obejmuje dzieci rodziców chrzest¬ nych czy osoby karmione mlekiem tej samej kobiety (Saitowski 2001, s. 22; Zadrożyńska 1995, s. 91-92). W Zupie dwojgu młodym ludziom nie jest łatwo się spotkać i poznać. Dziew¬ częta nie bywają w miejscach publicznych, rodzice nie zezwalają im na wychodze¬ nie do kawiarń czy dyskotek. Poznanie się zwykle jest zapośredniczone przez kogoś z krewnych - brata, kuzyna. Pośrednik podaje zainteresowanemu chłopakowi numer telefonu dziewczyny lub aranżuje spotkanie. Okazją do zapoznania się jest również uczestnictwo w weselu lub różnych świętach (Czyżewska, w druku). Wprawdzie większość czasu podczas wesela mężczyźni i kobiety spędzają osobno lub w gronie 9 Pisząc „Macedonka", mam na myśli przynależność państwową, a nie etniczną, t j . może chodzić np. o Albankę z Macedonii. Zresztą dla większości moich rozmówców „Macedończyk" oznacza wy¬ znawcę prawosławia. Gdy macedońscy muzułmanie mówili o sobie, że są „Macedończykami", zwyk¬ le dodawali, że wyznają islam. 403 �Karolina Bielenin-Lenczowska bliskich krewnych, to jednak wieczory są czasem tańców i wspólnej zabawy Z kolei prawie wszystkie święta peczalbari spędzają za granicą. Jednakże, np. w zamieszkałej przez etnicznych Turków wsi N o w a k (Górna Zupa), zwyczajowo przyjeżdżają oni na Giurgiowden (6 maja). W wigilię święta wieczorem odświętnie ubrani 1 0 miesz¬ kańcy udają się na w z g ó r z e za wsią. Tam chłopcy zbierają roślinę zwaną kukurek, którą wręczają d z i e w c z ę t o m . Później odbywa się zabawa przy muzyce. Jest to, po¬ dobnie jak opisywane przez Annę Z a d r o ż y ń s k ą (1995, s. 92) Lazarki, okazja d o za¬ prezentowania się młodych. T u ponadto pojawia się możliwość b e z p o ś r e d n i e g o za¬ sygnalizowania sympatii - przez wręczenie ulubionej dziewczynie kukurka. Młodzi, którzy postanawiają być razem i których rodzice g o d z ą się na ich zwią¬ zek, zaręczają się. Zaręczyny odbywają się za pośrednictwem swata (strojnik), który udaje się d o rodziców dziewczyny z prośbą o oficjalną z g o d ę na ślub. N a s t ę p n i e spotykają się rodzice obojga młodych, ustalają wielkość posagu panny młodej oraz datę wesela i jego wystawność wesela. Koszt takiej uroczystości to około 15 tysięcy euro, z czego około jedna trzecia przeznaczana jest na złotą biżuterię dla panny młodej, kupowaną przez rodzinę chłopaka (Pieszczyk 2009). Znaczna c z ę ś ć wese¬ la, aby mógł być ukazany jego koszt i t y m samym podniesiony (lub obniżony) pres¬ tiż organizatorów, odbywa się w publicznej przestrzeni wsi lub przynajmniej na podwórku domu. Dzięki temu sąsiedzi mogą, a wręcz powinni przyjść i popatrzeć. Zwyczaj nakazuje, aby orszak weselny z głośną muzyką cygańską przedefilował przez wioskę - można wtedy ujrzeć barwne, bogate stroje kobiece (zmieniane kilka razy w ciągu całej uroczystości). Podczas tańców zaś goście rzucają muzykom bank­ noty G o ś c i e mają okazję (a nawet są do tego zachęcani) obejrzeć pokój panny mło¬ dej zastawiony prezentami. Ją samą, wystrojoną i o z d o b i o n ą złotą biżuterią, można - i powinno się - podziwiać. Przez c z ę ś ć wesela stoi ona nieruchomo w t y m poko¬ ju, należy więc dotrzymywać jej towarzystwa. Peczalbarskie powroty są również czasem odnawiania i zacieśniania więzi rodzin¬ nych . Jest t o okazja d o spotkania się zarówno z krewnymi, którzy pozostali w M a ­ cedonii, jak i z tymi, którzy również gdzieś wyemigrowali. C z ę s t o jest nawet tak, ż e migranci d o W ł o c h spotykają się tylko w Macedonii, nigdy we Włoszech, nawet jeśli mieszkają tam blisko siebie. Włochy bowiem postrzegane są jako kraj, w którym jedynie zarabia się pieniądze na życie, za to w Macedonii żyje się naprawdę (se użiwa - korzysta się z życia), na co zresztą we W ł o s z e c h nawet nie ma czasu. Tym istot¬ nym elementem korzystania z życia jest wzajemne odwiedzanie się i spędzanie cza¬ su wspólnie z krewnymi i sąsiadami. Niemniej migranci żyją w dwóch kontekstach - macedońskim i włoskim. M o ż n a więc określić migrantów do W ł o c h jako transmigrantów, t j . takich, którzy na co dzień utrzymują więzi z krajem zarówno wysy¬ łającym, jak i przyjmującym. Są to, jak piszą Linda Basch, Nina Glick Schiller i C r i ­ stina Szanton Blanc, „imigranci, których życie codzienne zależy o d różnorodnych 10 Dla kobiet oznacza to tradycyjny strój świąteczny a dla mężczyzn - garnitur. 404 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii i stałych związków przekraczających granice państwowe oraz których tożsamości publiczne tworzone są w odniesieniu do więcej niż jednego państwa narodowego" (Basch i in. 1995, s. 48). Macedonia jest dla peczalbarów punktem odniesienia - to tu buduje się prestiż i t u korzysta się z życia, jak mówią moi rozmówcy, podczas miesięcznych wakacji od ciężkiej pracy zarobkowej. Prestiż Pojęcie prestiżu nierozerwalnie wiąże się zarówno z samym byciem peczalbarem (profesja ta zapewniała wysoką p o z y c j ę społeczną - zob. H r i s t o w 2008), jak i z ma¬ terialnym oraz społecznym jego funkcjonowaniem. D o t y c z y głównie m ę ż c z y z n i jest wpisane w pojęcie „męskości" w ogóle. W analizowanym materiale prestiż peczalbara wiąże się przede wszystkim z pozycją młodych, nieżonatych mężczyzn, którzy demonstrują swój materialny status poprzez strój, nowy model telefonu komórkowego, samochód czy ostentacyjne wydawanie pieniędzy w kawiarniach i dyskotekach. Z kolei kosztowne domy oraz wystawne wesela budują prestiż całych rodzin, choć przede wszystkim m ę ż c z y z n (głów rodzin), którzy - w przeciwień¬ stwie do kobiet - funkcjonują w publicznej przestrzeni wsi i są w niej przedstawicie­ lami danej rodziny Sherry Ortner i Harriet Whitehead (1981, s. 13) ukuły pojęcie „męskie struktury prestiżu", które uznają za mające podstawowe znaczenie dla k u l ­ turowego formowania się gender. Ich zdaniem większy prestiż mężczyzn związany jest z dominującą i uniwersalną męską ideologią. Sylvia J. Yanagisako i Jane F Collier 405 �Karolina Bielenin-Lenczowska zauważają, że samo pojęcie struktur prestiżu jest wyjaśniane na różne sposoby, co wynika ze stawiania znaku równości pomiędzy dominującą ideologią a męskim punk­ tem widzenia. Dalej związane jest to ze strukturalistyczno-funkcjonalistyczną dychotomią domowe - publiczne, w której pierwsza ze sfer przypisana jest kobie¬ t o m (sfera ogarniana), a druga m ę ż c z y z n o m (sfera ogarniająca). Autorki te odrzu¬ cają wiązanie męskiej ideologii z męskim punktem widzenia, jak również nie zgadzają się z samym pojęciem „męski/kobiecy punkt widzenia" jako czymś homo­ genicznym i uniwersalnym (Yanagisako, Collier 2007, s. 32-33). Ich zdaniem punktem wyjścia powinno być założenie, że płeć nie tylko kulturowa, ale również biologicz¬ na jest konstruowana kulturowo, a nie uznanie, że istnieją jakieś „fakty" biologiczne czy materialne, które mają pewne konsekwencje lub same z siebie niosą znaczenia kulturowe (Yanagisako, Collier 2007, s. 44). Badaczki proponują wprowadzone przez Bourdieu pojęcie ucieleśnienia (embodiment), które dostarcza ramy pojęciowej do przekroczenia wspomnianych dychotomii. Ucieleśnienie zakłada bowiem, że sfera domowa nigdy nie jest izolowana od publicznej, t j . że zarówno stosunki mię¬ dzy płciami, jak i socjalizacja dziecka odbywają się w świecie ustrukturyzowanym społecznie (Yanagisako, Collier 2007, s. 34). D o zrozumienia prestiżu istotne jest jeszcze inne pojęcie używane przez Pierre'a Bourdieu (2007), mianowicie honor. Sprawą honorową, jak zauważa Bourdieu, pisząc o społeczności Kabylów w Algierii, jest nie tylko o d p o w i e d ź na wy¬ zwanie (np. na o b r a z ę ) , ale także swego rodzaju rywalizacja, mająca na celu pub¬ liczne zaprezentowanie swojego majątku za p o m o c ą np. gościnności i wymiany darów 1 1 . Wesele jest oczywiście jedną z okazji do takiej rywalizacji (Bourdieu 2007, s. 23-58). Jest zarówno materialnym, jak i niematerialnym wyznacznikiem prestiżu, ponieważ istotna jest nie tylko jego wystawność, ale również pozycja społeczna spowinowacających się rodzin. Prestiż peczalbarów wyraża się w materialnym dobrobycie, który demonstruje się przede wszystkim przez budowę nowych, okazałych d o m ó w , wznoszonych za pieniądze zarobione za granicą lub za zaciągnięte tam kredyty. D o m bowiem, jak pi¬ sze Ewa Pieszczyk (za: Carl-Ulrik Schierup i Alexandra A l u n d ) , to nie tylko najbar¬ dziej widoczny symbol społecznego awansu rodziny, ale przede wszystkim jeden z tradycyjnych p r z e d m i o t ó w prestiżu (Pieszczyk, w druku). M i m o że de facto nikt w nim na stałe nie mieszka i przez większość roku pozostaje on pusty, ambicją każ¬ dej peczalbarskiej rodziny jest wybudowanie takiego domu. Ponadto domy c z ę s t o pozostają niewykończone, g d y ż ich właścicielom brakuje pieniędzy. Samo jednak r o z p o c z ę c i e budowy jest już wyznacznikiem prestiżu, a także zapewne zaspokoje¬ niem potrzeby posiadania domu w ogóle. Jak wspomniałam, życie we W ł o s z e c h jest traktowane jako tymczasowe, jako pewien środek (zarabianie pieniędzy) do celu, którym jest korzystanie z życia w Macedonii. 11 O tym samym o wiele wcześniej pisał Marcel Mauss w klasycznym już Szkicu o darze (1973). 406 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii Prestiż peczalbara konstruują również jego niematerialne atuty. Jest to mianowi¬ cie posługiwanie się w Macedonii językiem włoskim lub wplatanie włoskich słów w zdania macedońskie (bądź tureckie czy albańskie) i czasem trudne do zweryfi­ kowania przez miejscowych narracje o korzystaniu z życia (użiwanie) we Włoszech. Istotne jest w t y m momencie ważne w tamtejszej kulturze pojęcie szetanie. Do¬ słownie wyraz ten oznacza spacerowanie, chodzenie 1 2 , jednak w zależności od kon­ tekstu można go przełożyć jako włóczenie się, chodzenie bez celu. Szetanie to nocne wypady do miasta czy nad jezioro, przesiadywanie w kawiarniach i ogólnie - użiwa­ nie (korzystanie z życia). O ile taki s p o s ó b spędzania wolnego czasu jest akceptowa¬ ny w przypadku mężczyzn (zwłaszcza młodych, nieżonatych), o tyle słowo szetanie użyte w stosunku do młodych, niezamężnych kobiet zyskuje silny podtekst seksu¬ alny: dziewczyna, która szeta, to mniej więcej tyle, co po polsku wulgarnie „puszcza się". Takie znaczenie odnosi się również do mężatki, ale tu pojawia się jeszcze jeden kontekst - szeta, a więc spotyka się z różnymi ludźmi we wsi, ergo zna i roznosi miejscowe plotki. Ponadto mężatka, która szeta, nie jest d o b r ą gospodynią, ponie¬ waż marnuje czas na plotkach, zamiast zajmować się domem. Takie samo wyjaśnie¬ nie pojawia się czasem w stosunku do żonatych mężczyzn, którzy szetają, a więc trwonią pieniądze, które powinni przeznaczać na utrzymanie rodziny. Szetanie to również przechadzanie się w celu zademonstrowania swojego stroju, nowego modelu samochodu czy telefonu. Peczalbari, zwłaszcza młodzi chłopcy pre­ zentują w Zupie m o d ę , którą wynieśli z W ł o c h - mocno nażelowane włosy obcisłe koszulki i spodnie, liczne ozdoby w postaci cekinów, błyszczących pasków i biżute­ rii, a także ubrania w jaskrawych kolorach, np. różowym. Prestiż peczalbara budowany w kraju pochodzenia wynika w pewnej mierze z tego, że w kraju przyjmującym jest on marginalizowany - jak pisze Rhacel Salazar Parenas (2001), dla kraju przyjmującego migrant jest p o ż ą d a n y m pracownikiem, ale odrzucanym obywatelem. Nie oznacza to automatycznie, że marginalizacja we Wło¬ szech zwiększa prestiż migrantów w Macedonii, ale po pierwsze, peczalbari, w związ¬ ku z niskim statusem za granicą, mogą budować swoją p o z y c j ę jedynie w kraju po¬ chodzenia. Po drugie, co już zostało powiedziane, samo bycie peczalbarem jest tradycyjnie uznane za prestiżowe. Peggy Levit z kolei, którą interesują migranci z miejscowości Miraflores z Dominikany do Stanów Zjednoczonych, pisze, że dzięki aktywności transnarodowej migranci m o g ą b u d o w a ć poczucie własnej wartości na statusie, jaki uzyskują w kraju pochodzenia. Status ten jest zdobywany dzięki środkom materialnym i doświadczeniom z kraju przyjmującego (Levitt 2001, s. 20). „Migranci - pisze Levitt - są aktywni w swojej ojczyźnie, ponieważ nie są w stanie osiągnąć pełnego społecznego uczestnictwa w Stanach Zjednoczonych" (Levitt 2001, s. 19). Podobna jest sytuacja macedońskich peczalbarów migrujących 12 W podobny sposób Tone Bringa konceptualizuje bośniackie pojęcie hodati - też dosłownie 'chodzić, spacerować' (Bringa 1995, s. 88-91). 407 �Karolina Bielenin-Lenczowska do Włoch. Większość z nich nie integruje się ze społeczeństwem kraju przyjmują­ cego i pozostaje, jak pisze Levitt, recipient observers (Levitt 2001, s. 57), którzy nie pracują poza domem i obracają się jedynie w środowisku swoich rodaków. W i e d z ę o społeczeństwie kraju przyjmującego zdobywają od innych lub z mediów. Przykła­ dem takich migrantów są przede wszystkim kobiety ale także wielu mężczyzn, pra­ cujących we własnej firmie lub u krewnych czy znajomych z kraju pochodzenia. Organizacja wesela jest jednym z wyznaczników prestiżu rodziny a przede wszystkim głowy rodziny, ponieważ daje możliwość zademonstrowania swojego majątku, ale także zaprezentowania gościnności. Wiele elementów o b r z ę d o w o ś c i weselnej zakłada wzajemne odwiedziny rodziny dziewczyny i chłopaka, co wiąże się z wymianą darów i ugaszczaniem. Ponadto wesele nie tylko jest wydarzeniem rodzinnym, ale obejmuje całą wspólnotę wsi, a zatem kwestią prestiżu, a także ho¬ noru (wszak wydarzenie będzie potem komentowane przez społeczność) jest przy¬ gotowanie jak najbardziej wystawnej uroczystości. Podobnie o budowaniu prestiżu przez organizację wesela pisze Tone Bringa w swojej monografii pewnej wsi (nazwanej przez autorkę Dolina) ze środkowej Boś­ ni. Autorka zwraca uwagę, że małżeństwa zawierane są na trzy sposoby: gdy ro­ dziny państwa młodych wcześniej umawiają się na określoną datę, o której informa­ cja dociera do wszystkich mieszkańców wsi (nie trzeba ich specjalnie zapraszać); poprzez ucieczkę (o takim sposobie piszę poniżej) oraz tzw. fikcyjną ucieczkę. Małżeństwo przez ucieczkę polega na t y m , że rodzice młodych nie wiedzą o związ­ ku lub się na niego nie zgadzają i panna młoda ucieka - tradycyjnie zawsze przez okno - do czekającego na nią chłopaka. Dopiero na następny dzień młodzi ob¬ wieszczają rodzicom swoją decyzję. W t y m przypadku nie organizuje się wesela, a jedynie skromne przyjęcie dla najbliższych krewnych. Z kolei zawarcie małżeństwa, którego data została ustalona wcześniej, wiąże się z organizacją uroczystości, na której pojawiają się wszyscy mieszkańcy wsi lub przynajmniej przedstawiciele każ­ dego domu. Takie wesele jest, jak pisze Bringa, przede wszystkim okazją do poka¬ zania się i zaprezentowania swojego majątku. Wiąże się to z ogromnymi kosztami, a zatem najczęściej wybierana jest trzecia droga - coś, co Bringa nazywa małżeńst¬ wem poprzez fikcyjną ucieczkę (fictive elopement). Odbywa się całe zwyczajowe wy¬ mykanie się dziewczyny z domu przez okno do chłopaka, rodzice udają, że o ni¬ czym nie wiedzą, jednak wiedzą nie tylko oni, ale i cała wieś. W takim przypadku wesele się odbywa, jego organizatorzy mogą się pokazać mieszkańcom wsi, jednak skala uroczystości jest znacznie mniejsza niż tej, o której mówi się otwarcie (Bringa 1995, s. 121-122). W Centar Zupie podczas mojego pobytu nie został zawarty żaden związek po­ przez ucieczkę, chociaż takie również się zdarzają. Na przykład w ten s p o s ó b jeden z moich miejscowych kolegów, Albańczyk z Debaru, wymusił na rodzicach swojej dziewczyny z g o d ę na małżeństwo z nim. Dziewczyna pochodziła ze znacznie bo¬ gatszej rodziny niż on, a ponadto była nieletnia. Jednak oboje postanowili, że chcą 408 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii być razem, więc pewnego dnia dziewczyna wyszła z nim i nie wróciła na noc. W związ¬ ku z t y m rodzice musieli się zgodzić na związek, inaczej dziewczyna zostałaby uzna¬ na za zhańbioną. Wprawdzie nie godzili się na ślub córki i zgodnie z tradycją nie powinno być wesela lub powinno być ono bardzo skromne, postanowili jednak, że uroczystość o d b ę d z i e się zgodnie z ich statusem materialnym. A zatem chłopak mu¬ siał stanąć na wysokości zadania i wyłożyć ogromną sumę pieniędzy na złotą biżu¬ terię dla narzeczonej (około 5 tysięcy euro), a jego rodzice musieli obdarować sy¬ nową kosztownymi prezentami i sprostać wymianie darów. Podsumowanie Tradycyjna na Półwyspie Bałkańskim migracja mężczyzn - peczalba - mimo zmiany swojego modelu nadal pozostaje sezonowa i męska. C h o ć obecnie wyjeżdżają całe rodziny, to zwykle jednak tylko mężczyzna pracuje zarobkowo, a miesięczny pobyt w kraju pochodzenia określany jest jako „powrót". W t e d y to organizowane są najważniejsze uroczystości rodzinne, w t y m wesela. U r o c z y s t o ś ć weselna musi speł¬ nić kilka w y m o g ó w : ma o d b y ć się zgodnie z tradycją, małżonkowie powinni pocho¬ dzić z tej samej miejscowości lub najbliżej okolicy, a ceremonia powinna być obser¬ wowana i komentowana przez lokalną s p o ł e c z n o ś ć . Wesele w Centar Zupie w zachodniej Macedonii jest jednym z wyznaczników prestiżu jego organizatorów. Prestiż jest pojęciem związanym z pojęciem męskości, a wyznaczają go cechy zarówno materialne, jak i niematerialne. Wśród tych pierw¬ szych należy wyróżnić drogie, bogate domy, które peczalbari budują za pieniądze zarobione we Włoszech, a do których przyjeżdżają zaledwie na jeden miesiąc w ro¬ ku. Prestiż, zwłaszcza młodych mężczyzn, wyznaczają również drogie samochody, najnowsze modele telefonów komórkowych czy markowe ubrania. Niematerialnymi wyznacznikami prestiżu są zaś: posługiwanie się w Macedonii językiem włoskim, używanie włosko brzmiących imion-pseudonimów oraz snucie opowieści o nieogra¬ niczonej swobodzie m ę ż c z y z n i wysokich zarobkach. Wesele organizowane przez peczalbarów w Macedonii jest wyznacznikiem pre¬ stiżu zarówno materialnym, jak i niematerialnym. Liczą się bowiem wysokie koszty uroczystości, a także (co zresztą w znacznej mierze jest związane z materialnym statusem) pozycja spowinowacających się rodzin. M i m o że obecnie raczej nie spo¬ tyka się aranżowanych małżeństw, to jednak rodzice podejmują ostateczną d e c y z j ę d o t y c z ą c ą w y b o r u partnerów. Koszt nawet przeciętnego wesela jest na tamtejsze warunki ogromny, a te części uroczystości, które mają na celu zademonstrowanie majątku, odbywają się w publicznej przestrzeni wsi lub na podwórkach tak, aby mogły być obejrzane i skomentowane przez sąsiadów. 409 �Karolina Bielenin-Lenczowska Bibliografia Basch L. Schiller N . G., Blanc C. S. 1995 From Immigrant to Transmigrant: Theorizing Transnational Migration, „Anthropo- logical Quarterly", v o l . 68, nr 1 Bourdieu P. 2007 Szkic teorii praktyki poprzedzony trzema studiami na temat etnologii Kabylów, Kęty Bringa T. 1995 Being Muslim the Bosnian Way. Identity and Community in a Central Bosnian Village, N e w Jersey Crwenkowska I . 2000 Zenata wo semejniot i jawniot żiwot - po primerot na sełoto Mełnica, „EtnoAntro- poZum" Czyżewska M . 2009 Młodzi mężczyźni z Centar Żupy o kobietach: koleżanka, siedztwo w obliczu konfliktu. Relacje kochanka, żona..., w : Są­ społeczne i etniczne w zachodniej Macedonii - refleksje antropologiczne, red. K. Bielenin-Lenczowska, Warszawa Hausmaninger A . 2005 The Construction a Macedonian of Identities in a Trans-Local Context. Inter-Ethnic Relations in Village During Socialism and Transition, http://www.sant.ox.ac.uk/esc/esc-lectures/hausmaninger.pdf ( d o s t ę p 28.04.2010) Hristow P 2005 The Market and the Piazza for Hired Hand in Sofia as Places to Exchange Cultural Stereotypes, „Ethnologia Balkanica" nr 9 2008 Family and migrations in the Balkans Family Strategies in the Balkans (i9th and 20th century), w: Social Behaviour and (i6th - 20th Centuries), Bucharest L e v i t t P. 2001 The Transnational Villagers, Berkeley, Los Angeles Mauss M . 1973 Szkic o darze. Forma i podstawa wymiany w społecznościach archaicznych, w : Socjo¬ logia i antropologia, Warszawa O r t n e r S. B., W h i t e h e a d H . (red.) 1981 Sexual meanings: the cultural construction of gender and sexuality, Cambridge, N e w York Petreska W 2000 Dewerot — posrednik wo sroduwanieto na dwe semejstwa, „ E t n o A n t r o p o Z u m " 410 �Peczalbarskie wesele - prestiż, tradycja i więzi rodzinne w zachodniej Macedonii Pieszczyk E. 2008 Ponadpaństwowe elementy migracji z Centar Żupy (zachodnia Macedonia) do Włoch, praca licencjacka, archiwum I E i A K U W 2009 Macedonio, gdzie są Twoje dzieci? - ponadpaństwowe elementy migracji z Centar Żupy do Włoch, w: Sąsiedztwo w obliczu konfliktu. Relacje społeczne i etniczne w zachodniej Macedonii - refleksje antropologiczne, red. K. Bielenin-Lenczowska, Warszawa Saitowski I . 2001 Swadbeniot obred kaj islamiziranite makedonci od seło Brosztica, praca dyplomowa napisana p o d kierunkiem A n e t y Swetiewej, Skopje Sinanoska F 2007 Swadbenite obredi i pesni od sełoDołno Koliczani, w: Researches in Musicology musicology http://mmc.edu.mk/IRAM/Conferences/XIVConf/ and Ethno- Sinanoska.pdf ( d o s t ę p 21.11.2008) Yanagisako S.J., Collier J.F 2007 O ujednoliconą analizę antropologiczna, t . 1 . Organizacja płci kulturowej i pokrewieństwa, w : Qender. Perspektywa społeczna, red. R.E. H r y c i u k , A . Kościańska, Warszawa Zadrożyńska A. 1995 Semejni obredi. Sporedbena monografija na połskite seła Pientki to seło Jabłanica, Skopje. 411 i Twarodi i makedonsko- � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/35cdf4d49a2f22789e78158f0482ecb7.pdf a55860ce0cffd166a17c88e987b84219 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3667 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1997 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3444 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1997 t.51 z.1-2, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text P O L S K A'. S Z T U K A L UD O W A KONTEKSTY A N T R O P O L O G I A 1997 K U L T U R Y E T N O G R A F I A rok L i n r 1 - 2 ( 2 3 6 2 3 7 ) i n d e k s 3 6 9 4 0 3 c e n a 8 zł S Z T U K A (80O00xt> �SPIS TREŚCI HISTORIA I ANTROPOLOGIA B R O N I S Ł A W MALINOWSKI Dariusz Grażyna Czaja Wprowadzenie: historia i antropologia Clifford 3 Geertz Historia i antropologia Artm 6 Guriewicz Historia i antropologia historyczna Kirsten 13 Przedstawianie przeszłości. Uwagi na temat mitu i historii 22 29 Łotman Wola boska czy gra hazardowa. (Prawidłowość i przypadek w procesie historycznym) Dariusz 32 Czaja Czy historia się powtarza? 37 Czes ław Robotycki Historia, tradycja, antropologia (tezy) Wiesław 44 Juszczak Ściganie horyzontu, czy kontemplacja? O dwóch pojęciach realizmu. 45 Nie Van Dycki czyli o utożsamianiu 52 Uczone i popularne wymiary podróży w zaświaty w średnio­ wieczu Sabat czarownic: kult popularny czy inkwizytorski stereotyp 54 61 Tazbir 66 . . 71 Bracki . . . 75 Język a doświadczenie historyczne Pochwała narratywizmu. Z Franklinem R. Ankersmitem roz­ mawia Włodzimierz Filipek 50-lecie „Kontekstów. Polskiej Sztuki Ludowej" . . . . Stefan Morawski Na marginesach „Spalonej powieści" Gołosowkera Marcin . . 200 Pastwa Sense and sensibility Witosław 201 Klembowski Monika 203 Sznajderman Kształt wymyślony 205 Skiba Dlaczego muzyka przeszłości i czy da się coś z tym zrobić? 206 Sikora Joanna 94 198 Michalski Czas Rabiego Szapiro i inne czasy Anna 197 208 Paluch 210 Sarnecka-Drużycka 212 Wieczorkiewicz Tożsamość konsumenta 213 POŻEGNANIA „Tam gdzie Bóg nie ukończył swego dzieła." Szkic o królu, błaźnie i nowej demiurguii 105 Aleksander 118 133 221 WSPOMNIENIA Sokół Jerzy Łoziński Aleksander Krupa 219 Kutkowski Marianna Wiśnios 124 215 Kamieński O Mariannie Wiśnios Jerzy Lech Wspinać się na górę Giewont Jackowski Władysław Rząb, Bazyli Albiczuk, Ludwik Więcek, Broni­ sław Krawczuk, Halina Dąbrowska St. Zbigniew Szpilka 223 Jackowski 137 Jerzy Łoziński 224 141 Noty o autorach Streszczenia angielskie 225 226 Ludwik Stomma stronie 187 PRZECZYTAŁEM 91 Sznajderman Natura: kultura 181 192 Adam Durand Na O sztuce różnie nazywanej 88 Tomasik Schody do nieba 163 Jackowski Zdrowie dla każdego „Kultura tradycyjna" i „wiedza ludowa": dokąd prowadzi dialog pomiędzy zachodnią a postsowiecką antropologią? . . . . Maciej Co? Po co? Dlaczego? Słucham. Terminowe doświadczenie etnologa w Murzynowie „Dusza z ciała wyleciała": Ideologiczna soczewka obiektywizm-u Johna Pultza Barański Totalitarna czy totalna? (Kultura stalinowska w świetle współ­ czesnych opracowań) Wiesław 161 Olędzki Ciało uwikłane w kulturę Epos hrstoryczno-ideologiczny. Gazetowa historia w służbie stanu wojennego Monika Jacek 81 Peter Konserwować symbole Jean-Yves Antropolog jako artysta: fotografie Malinowskiego z Trobriandów Sławomir Frank R. Ankersmit Wojciech 153 Terence Wright Maria Historia idei i etnologia w obrębie struktury znaku Janusz „Czyż nie byliśmy jak para rozbitków..." Dotknięcie historii. Listy i archiwum Bronisława Malinowskiego Helena Wayne (Malinowska) Listy Bronisława Malinowskiego i Elsie Masson Powrót do domu Wrzosek Metafory historiograficzne w pogoni za ułudą prawdy Stefania 149 (Malinowska) Wpływ kobiet na życie i dzieło Bronisława Malinowskiego Marcin Dwa obiegi tekstu w dawnej Polsce: rękopiśmienny i drukowany. Propozycje badawcze Marcin 146 Kubica-Heller Rozmowa z Michaelem Youngiem [biografem Bronisława Mali­ nowskiego] CO Ginzburg Wojciech Grażyna Roch Sulima Jacques Le Gojf Janusz Rozmowa z Heleną Wayne [córką Bronisława Malinowskiego] Aleksander Waldemar Okoń Carlo 143 Kubica-Heller Zbigniew Benedyktowicz Krupa Kamień Przeznaczenia Jurij Grażyna Helena Wayne Hastrup Maciej Kubica-Heller Spotkanie z córką Bronisława Malinowskiego i jego biografem N a o k ł a d c e : Francesco Rosselli (?), Triumf Czasu t y t u ł o w e j : Marianna Wiśnios, Ukrzyżowanie, ok. 1989, z kolekcji L. i B. Nawrockich © Copyright by „Konteksty" Przedruk za zgodą redakcji Numer dotowany przez Ministerstwo Kultury i Sztuki oraz Fundację im. Stefana Batorego �POLSKA SZTUKA LUDOWA KONTEKSTY ANTROPOLOGIA KULTURY ETNOGRAFIA SZTUKA nr 1/2-1997 INSTYTUT SZTUKI POLSKIEJ AKADEMII NAUK �CONTENTS B R O N I S Ł A W MALINOWSKI HISTORY & ANTHROPOLOGY Dariusz Czaja Introduction. History and Anthropology Clifford Geertz History and Anthropology Aran Guriewicz History and Historical Anthropology Kintai Hnstrup Presenting the Past. Reflection on Myth and History . . . Maciej Krupa The Stone of Destiny Jurij Lotman Divine Will or Gambling (Regularity and Coincidence in the Historical Process) Dariusz. Czaja Does History Repeat Itself? Czesław Rttharycki History, Tradition, Anthropology (Theses) Wiesław Juszczak In Pursuit of the Horizon or Contemplation? On Two Concepts of Realism Waldemar Okoń Non-Van-Dycks, or on Identification Jacques Le Gaff Learned and Popular Dimentions of Journey in the Olherworld in the Middle Ages Carlo Ginzburg The Witches' Subbaih: The Popular Cult or Inquisitorial Stereo­ type 3 Grażyna Kubica-Heller An Meeting with Daughter of Bronisław Malinowski and his Biographer 143 6 Grażyna Kubica-Heller An Interview with Helena Wayne (Malinowska) 14ft 13 22 29 153 161 32 Story of Helena Wayne (Malinowska) Manage - Letters of Bronisław Malinowski and Elsie Masson 163 37 Terence Wright Ethnographer as Artist. Malinowski's Trobriand Photographs Jacek Olędzki What? What for? Why? I Hear. The Terminologial Experiences or an Ethnologist in Murzynowo Aleksander Jackowski On Art. Known Under Different Names 44 45 W 54 Roch Sulima „Konteksty" Yares Anniversery 61 66 71 Marcin Bracki The History of Ideas and Ethnology within the Structure of the Sign Frank R. Ankersmii Language and Historical Experience 81 In Praise of Narrativism. Włodzimierz Filipek talks to Franklin R. Ankersmit 88 Stefania Peter To Conserve Symbols 91 75 Marcin Michalski The Time of Rabbi Shapiro and Other Times . . . . Marcin Pastwa Sense and sensibility Witoslaw Klembowski Coming Home Monika Sznajderman Invented Shapa Maria Skiba Why the Music of the Past and What Can Be Done about It? Sławomir Sikora „The Spirit Departed from the Body." Adam Paluch The Body Involved in Culture Joanna Sarnecka-Druiycka Health for Everyone Anna Wieczorkiewicz Consunncr's Identity 94 1 105 118 Monika Sznajderman .There where God has not Completed His Work." A Sketch about the King, the Jester and the New Demiurge 124 Wiesław Szpilka To Climb Mt. Giewont 133 Maciej Krupa Stairway to Heaven 181 187 192 197 BOOKS RECENTLY READ Stefan Morawski On the Margin of the ..Burnt N o v e l " by Goloskover Wojciech Wrzosek Historiographie Metaphors - in Pursuit of the Illusion of Truth Ludwik Stomma Nature: Culture 149 Zbigniew Benedyktowicz Gloss to The Story of Marriage Janusz Tazbir Two Circuits of Texts in Old Poland: Manuscript and Print. Research Proposals Janusz Barański The Historical-Ideological Epos. Newspaper History in the Service of the Martial Law Period Wojciech Tomasik Totalitarian or Total (Stalinist in the Light of Contemporary Studies) Jean-Yves Durand ..Traditional Culture" and „Folk Knowledge": Whither the Dialo­ gue between Western and Post-Soviet Anthropology? . . . . . . Grażyna Kubica-Heller An Interview with Michael Young Helena Wayne (Malinowska) Bronisław Malinowski: The Influence of Various Women on his Life and Works 198 200 201 203 205 206 208 210 212 213 FAREWELLS A leksander Jackowski Władysław Rząb, Bazyli Albiczuk, L u d w i k Więcek, Broni­ sław Krawczuk, Halina D ą b r o w s k a St. Zbigniew Kamieński About Marianna Wiśnios Jerzy Kutkowski Marianna W i ś n i o s 215 219 221 OBITUARY NOTICE 137 Lech Sokół Jerzy Łoziński Aleksander Jackowski Jerzy Łoziński 224 141 Notes about Authors Summary of Articles 225 226 223 Redagują: Zbigniew Benedyktowicz, Aleksander Jackowski, S ł a w o m i r Sikora (sekretarz redakcji), Danuta Benedyktowicz, Doradzają i współpracują: Jerzy Bartmiński. Ewa Fryś-Pietraszkowa, Antoni X r o h . Czesław Robolycki. L u d w i k Stomma, Roch Sulima, Dariusz Czaja Zofia Bisiak Tłumaczenia: Projekt Redaktor Adres Aleksandra Rodzińska-Chojnowska o k ł a d k i i strony tytułowej: Jacek Królak t e c h n i c z n y : Krzysztof Nalewajko redakcji: Instytut Sztuki P A N , ul. Długa 28, 00-950 Warszawa, skr. poczt. 994, tel. 831-32-71/4 wew. 243; fax 831-31-49 �Spis rocznika 1996 kwartalnika „Konteksty" Numer 1-2 poświęcony był w znacznym stopniu zagadnieniom muzealnictwa i animacji kultury, w numerze 3-4 znalazły się teksty poświęcone Jerzemu Nowosielskiemu, kulturze i sztuce Ukrainy oraz badaniom etnogralicznym na Grodzieńszczyźnie. nr Andruchowycz Jurij Folkloryzm i etnografom w dorobku twórczym Bohdana lhora Antonycza Andruchowycz Jurij Perwersja (fragment powieści) Andrusieczko Piotr Elementy kształtujące tożsamość i świa­ domość narodową Ukraińców w Polsce Banasińska Renata Repertuar muzyczny w katolickich i pra­ wosławnych wsiach rejonu lidzkiego i woronowskiego Baranowskiej Małgorzata Warszawa, Miesiące, lata, wieki (fragmenty) Benedyktowicz Zbigniew „Konteksty. Polska Sztuka Ludo­ wa" - przed 40, 30, 20, 10, 5 laty Benedyktowicz Zbigniew Małe / duże ojczyzny (rec. z M. Baranowskiej Warszawa. Miesiące, lata, wieki) . . Boczkowska Anna „ Jest tylko Beatrycze, i właśnie jej nie ma " Bonkows' ka Sof i ja Geneza i kształtowanie się podsta wowych typów krzyży na kościołach i cerkwiach ukraińsko-pol­ skiego pogranicza (do przełomu XVII i XVIII wieku) Chmielewski Witold Środek świata w Lublinie . . . . . Chojak Bruno Leś Kurbas Chrudzimska Katarzyna Kilka słów o malarstwie Jerzego Nowosielskiego Chrudzimska Katarzyna Specułum Mundi - Motyw lustra w twórczości Jerzego Nowosielskiego Chrudzimska Katarzyna Widzenie rzeczywistości w pejza­ żach Jerzego Nowosielskiego Cichocki Jacek Ksiądz i batiuszka jako autorytety społeczno­ ści lokalnej Cichowicz Stanisław Tożsamość albo zagrożenie różnicy Czaja Dariusz Uncle bonum. Nowosielski o złu Czaja Dariusz Twarze, twarze, twarze (rec, z J, Baczak, Zapiski z nocnych dyżyrów) taki? Dołęgowska Katarzyna Polacy i Ruscy . Fedyszak-Radziejowska Barbara Wschodnie pogranicze i . . Władysław Hasior O sztuce plebejskiej. 1-2 3-4 3-4 . . . . Herus Ludmyła Zabawki z Jaworowa na tle tradycji zabawkarstawa w Europie Hnatiuk Ola Losy literackiego pokolenia lat sześćdziesiątych na Ukrainie (Isajewicz Jarosław] Piękniejsza rzeczywistość. O recepcji kultury antycznej na Ukrainie. Z profesorem Jarosławem Isajewiczem, dyrektorem Instytutu Ukrainoznawstwa Na­ rodowej Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie rozmawia Wanda Kossobudzka-Orłowska Jackowski Aleksander Jacek tych wynurzeń. Z Jerzym Nowosielskim rozmawia Zbi­ gniew Podgórzec 3-4 3-4 3-4 1-2 3-4 [Jackowski Aleksander] O szfuce plebekskiej. 1-2 3-4 3-4 3-4 1-2 1-2 Z Władysła­ wem Hasiorem rozmawia Aleksander Jackowski Jaworska Magdalena Muzeum etnograficzne z dziesięciolet­ nim wyprzedzeniem [Janion Maria] „Każdy mówi drugiemu, że nie jest bogiem." Rozmawiają prof. Maria Janion i prof. Ryszard Przy­ bylski Kaczyński Andrzej „Renesans 3-4 1-2 1-2 3-1 Ukrainy" Relacja z Konferen­ cji zorganizowanej przez Fundację Batorego . . . 3-4 Kędziorek Piotr Chłopskie zrzędzenie Kiktiewa Tatiana Wybaczcie nam 1-2 3-4 Kis' Oksana Dziewczyna Rusałka - pokusa odchłani . . Kolasa Katarzyna Polak na Grodzieńszczyźnie - kto to taki? Konstantynów Dariusz Światło z Północy. O recepcji sztuki skandynawskiej w kręgu rosyjskich modernistów . . 3-4 3-4 3-4 1-2 1 -2 3-4 1-2 1-2 1-2 3-4 . . . . Paszkiewicz Piotr Zielony klejnot w koronie. O architekturze rosyjskiej w Finlandii 1609-1917 (zarys problematyki) Peiper Tadeusz Najdawniejsze pieśni taneczne . . . [Podgórzec Jerzy] Poprawki do biografii oraz nieco osobis­ 3-4 1-2 tych wynurzeń. Z Jerzym Nowosielskim rozmawia Zbi­ 3-4 Przybylski Ryszard Materia w chwale 3-4 mówi drugiemu, że nie jest bogiem." Rozmawiają prof. Maria Janion i prof. Ryszard Przybylski Mitznera. Listy 3-4 do inter­ 1-2 Robotycki Czesław Etnograficzne déjà vu Rychły Maciej Zapiski huculskie Rzepińska Maria Kościół na Azorach 1-2 3-4 3-4 Sikora Sławomir Jak to się robi w Nowym Jorku? Wystawy SHec'kyj Roman Ofiary składane przy zakładaniu domu przez Ukraińców Sitkowska Maryla Sześć godzin temu 1-2 3-4 1-2 Stanisławski Wojciech Jurij Andruchowycz 3-4 Stankewycz Michajło Krzyż - struktura tekstu artystycznego 3-4 Stelmaszczuk Hałyna Koronka 3-4 na Ukrainie Stepowyk Dmytro Unia Brzeska i rozwój ukraińskiego malars­ twa ikonowego w XVI i XVII w. Straczuk Justyna Któż to jest - Litwin. Sprawozdanie z roz­ mów z mieszkańcami parafii pielaskiej rejonu woronows­ kiego na Białorusi 3-4 Striłeć Wałentyna Teatralna 3-4 legenda Swerstiuk Jewhen Wystąpienie na Konferencji „Renesans Ukrainy" Szpak Oksana Ukraińska grafika ludowa pogranicza między Wschodem i Zachodem Szporiuk Roman Wystąpienie na Konferencji „Renesans Ukrainy" Uspienski Leonid Ikona we współczesnym świecie . . Waniek Henryk Sztuka jako świętość i grzeszność . . Wieczorkiewicz Anna O funkcji i retoryce wypowiedzi muzeal­ nej Wisłocki Seweryn A. Jacek Malczewski-artysta pogranicza dwu kultur Wotunas 3-4 3-4 3-4 3-4 3-4 3-4 1-2 3-4 wymieszany; naród... -fragmenty rozmówz badań etnograficznych na Grodzieńszczyźnie (patrz Engelking A. i inni) Wożniak Roman Przestrzeń 3-4 1-2 3-4 Raszewski Zbigniew Do Piotra nowanego doktoranta 3-4 3-4 Ostaszewski Jacek O muzyce w teatrze Panas Władysław Brama Panas Władysław Rozmowa o Nowosielskim [Przybylski Ryszard] „Każdy 3-4 3-4 3-4 Olędzki Jacek Plagi, żywioły, demony. Opatrzność i święci Pańscy albo próby poznawania siebie samego gniew Podgórzec Łoziński Jackowski Aleksander „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa". Pół wieku istnienia pisma Jackowski Aleksander Leszek Macak - kolekcjoner . . Michera Wojciech Ikona i zapomniane przykazanie Dekalogu [Mitzner Piotr] Do Piotra Mitznera. Listy [Zbigniewa Raszewskiego] do internowanego doktoranta Morawski Stefan Mitologiczne aspekty postmodernizmu NohaOłeś U początków awangardy w malarstwie ukraińskim [Nowosielski Jerzy] Poprawki do biografii oraz nieco osobis­ 1-2 3-4 3-4 3-4 3-4 rzeczy 3-4 Z Władysławem Hasiorem rozmawia Aleksander Jackowski Jarosławem Isajewiczem, dyrektorem Instytutu Ukrainoz­ nawstwa Narodowej Akademii Nauk Ukrainy we Lwowie rozmawia Wanda Kossobudzka-Orłowska . . . . ścia). Region Karpat Mazurkiewicz Roman Przejrzystość 3-4 zachodnie Polski. Spotkanie narodów po otwarciu granic rzeczywistość. na Ukrainie. Z profesorem 1-2 3-4 Engelking Anna Każda nacja swoju wieru ma. Uwagi wstępne [do bloku tekstów BOH ADZIN, WIER MNOHA, Wnioski z badań etnograficznych na Grodzieńszczyźnie] kultury antycznej 1-2 3-4 3-4 - kto to wobec śmierci O recepcji Kurbas Leś Droga „Berezilu" i problemy jego technologii artystycznej Kutelmach Kornelij „Spasowa broda": magia czy rzeczywis­ tość? Przyczynek do rolniczych motywów w obrzędach cyklu kalendarzowego (na materiale Środkowego Pole­ sia) Laskowska Justyna Nowe tendencje w muzealnictwie Majerczyk Maria Binarna opozycja semantyczna „tu" i „tam" w konstruowaniu wizji świa ta pozagrobowego (faza przej­ 1-2 Dąbek Katarzyna Białorusin na Grodzieńszczyźnie [Kossobudzka-Orłowska Wanda] Piękniejsza teatralna, Życzyńska-Ciołek Danuta Pomieszany przestrzeń świat 3-4 teatru 1-2 . . . . 3-4 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/560a9f3cf487a4946cb7dc7793b9b6b5.pdf 1d19960ed9189f4f98fa49d4b9dd4070 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5504 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5119 Title A name given to the resource Pierwsze strony / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s. Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Biuro Krajowe UNHCR Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text OBYWATELSTWO NA PROGU XXI WIEKU ��OBYWATELSTWO NA PROGU XXI WIEKU Konteksty prawne i kulturowe praca zbiorowa pod redakcją Macieja Ząbka Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Warszawskiego Biuro Krajowe UNHCR w Polsce Międzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Warszawa 2013 �Opinie i rekomendacje przedstawione w niniejszej publikacji nie odzwierciedlają poglądów i oficjalnego stanowiska Wysokiego Komisarza Narodów Zjednoczonych do spraw Uchodźców i stanowią wyraz pracy badawczej jej autorów. © Maciej Ząbek Korekta Joanna Przypolska Projekt okadki Maja Neugebauer Łamanie Grzegorz Sztandera ISBN 978-83-7401-404-5 WDR ul. Modra 23, 87-807 Włocławek tel. 54 235 52 61; 518 014 584; tel./fax 54 235 59 65 e-mail:wydawnictwo@wydawnictwodr.pl; www.wydawnictwodr.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/7160ed51afde1834e8f3f8d1853ee77a.pdf 8d82833e9f35c96b54127d650ddf3471 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5502 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5118 Title A name given to the resource Posłowie / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.397-398 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text posłowie Celem niniejszej książki było przedstawienie studentom etnologii i antropologii kulturowej, jak również wszystkim innym zainteresowanym osobom, czym była i jest antropologia stosowana, a także naszkicowanie mapy tego targowiska potencjalnych zajęć zawodowych dla antropologa, które z uwagi na swój ogrom wymaga pewnego przewodnika. Poszczególni autorzy nie ukrywali zagrożeń, jakie antropologia stosowana z sobą niesie, ale pokazali także jej plusy i szanse, jakie stwarza dla kolejnych pokoleń antropologów. Na koniec można jeszcze odnieść ten dział antropologii do generalnej typologii badań naukowych, w których podział na nauki podstawowe i stosowane należy do najbardziej fundamentalnych. Te pierwsze rozwijane są dzięki ludzkiej ciekawości świata, zmierzając do odkrycia praw naukowych, drugie stawiają sobie za cel rozwiązywanie konkretnych problemów i wykorzystania w praktyce wyników badań podstawowych. Dyskusje – niemal od starożytności toczone na temat, które z tych nauk są ważniejsze i którym w związku z tym przyznawać większe środki na badania – są nieporozumieniem. Podobnie zresztą jak założenie, że badania podstawowe prowadzą do badań stosowanych, a te dopiero prowadzą dopiero do rozmaitych zastosowań. Prawdą jest bowiem zarówno to, że jak to zauważył Terence Kealey1, rewolucję przemysłową w Anglii zapoczątkowało wynalezienie maszyny parowej, która nie zawdzięczała nic mechanice Newtona, jak i stwierdzenie George’a Smoota2, że „gdyby ludzie prowadzili tylko badania stosowane, to nadal wytwarzalibyśmy wyłącznie coraz lepsze dzidy”. Nieraz trudno z góry przewidzieć, co zostanie zastosowane, a jak wykazała historia, wzajemne oddziaływanie „nauki czystej” i „techniki” jest tak silne, że nie można ich rozdzielić i rozróżnić – są one częścią jednej spójnej całości. Po1  George Evelyn Terence Kealey, biochemik z Uniwersytetu w Cambridge. Znany zwolennik nauk stosowanych i przeciwnik publicznego finansowania nauki. W swej książce The Economic Laws of Scientific Research (1996), dowodzi, że mitem jest przekonanie, że rządy powinny finansować naukę. 2  George Fitzgerald Smoot, amerykański astrofizyk, laureat Nagrody Nobla, zwolennik rozwoju nauk podstawowych i zasady finansowania ich przez państwo. �398 Posłowie dział nauk na podstawowe i stosowane, tak jak i inne typologie, ma oczywiście swój sens, pozwalając na pewną orientację w tym świecie. Nie należy jednak zapominać, że tak naprawdę nauka jest jedna i w rzeczywistości liczy się tylko jej doskonałość i zdolność do przetwarzania wyników w innowacje. Z grubsza każde badanie naukowe rozpoczyna się od ustalenia problemu naukowego, opanowania literatury przedmiotu, sprecyzowania problemu, dobrania metody i wykonania badań. Te ostatnie kończy się, gdy nowe informacje nie wnoszą już nic innego, a wyniki się powtarzają. Wtedy przechodzi się do opracowania materiałów i określenia wyników. Nie inaczej powinno być i w omawianej tu przez nas antropologii stosowanej i tylko wówczas zasługuje ona na krytykę, jeśli wykonywana jest nierzetelnie, omija wspomniane etapy postępowania badawczego, a wyniki próbuje dostosować na siłę do wcześniej postawionych tez, określonej ideologii lub innych interesów zleceniodawcy. Tak naprawdę problem z jej stosowaniem nie wynikał nigdy z tego, że określone badania zamawiało państwo czy inne organizacje, ale zawsze wtedy, gdy narzucano antropologom, jakie mają być wyniki, a ci z lojalności wobec pracodawcy, z przekonania, bądź z oportunizmu dawali się wykorzystać. Zachętę do rozwoju antropologii stosowanej w naszym kraju, także na gruncie akademickim, rozumiemy więc jako po pierwsze ułatwienie naszym absolwentom wyboru zawodu, po drugie zainteresowania antropologią instytucji i organizacji pozanaukowych, a po trzecie wzbogacenie antropologii podstawowej i akademickiej o nowe pola badawcze i metody. Postulat ten to jednocześnie wyjście naprzeciw obecnym reformom minister Barbary Kudryckiej, obiecującej rozsądnie wspierać obie nogi jednej nauki w celu naszej wspólnej lepszej przyszłości. Maciej Ząbek � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d1f702179ea5ad6d4200ca8ed80553ed.pdf fb9e516df77d473fa2a0d720232baa0a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5499 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia medyczna antropologia stosowana - podręczniki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5115 Title A name given to the resource Stosowana antropologia medyczna, czyli co antropolog może dać lekarzowi / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.337-354 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wierciński,Hubert Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 14 Hubert Wierciński Stosowana antropologia medyczna, czyli co antropolog może dać lekarzowi W chwili obecnej pojawia się coraz większe zapotrzebowanie na dane o charakterze jakościowym – rośnie zainteresowanie faktami etnograficznymi. W rezultacie zwiększa się liczba badań etnograficznych w obrębie służby zdrowia (Savage 2006). Co to jest antropologia medyczna? W czasach, w których tendencje do urynkowienia i upraktycznienia nauki zaznaczają się coraz wyraźniej, warto zastanowić się, w jaki sposób nauki humanistyczne, postrzegane przez większość ludzi jako teoretyczne i mało praktyczne, można wykorzystać poza murami uczelni. Sądzę, że spośród konglomeratu wiedzy i praktyk produkowanych przez nauki społeczne i humanistyczne, szczególną szansę na „sukces poza uniwersytetem” ma antropologia medyczna. Ta młoda dyscyplina, w Polsce niestety mało znana, stawia sobie za cel poznanie i zrozumienie zjawisk, z którymi zmagać się musi każdy z nas. Problemy takie jak choroba, terapia lub kontakty ze służbą zdrowia nie są nikomu obce. Trzeba nam bowiem wiedzieć, że antropologia medyczna zgłębia nie tylko tajniki obrzędów szamańskich odległych plemion, ale bada także to, co znamy z własnego podwórka – biomedycynę lub, jak kto woli, medycynę naukową, uprawianą w szpitalach i przychodniach. Jak każdy wytwór ludzkiej myśli, biomedycyna jest pewnym systemem, ciągle ewoluującym i przechodzącym liczne zmiany. Rozumienie zdrowia i choroby zmieniało się szybciej i o wiele częściej niż wynika to z ogólnego przeświadczenia. Dość przywołać tu Historię szaleństwa w dobie klasycyzmu Foucault (1987) czy Historię zdrowia i choroby Vigarello (2011), aby przekonać się, że definicje zdrowia, choroby i praktyk medycznych są społecznie negocjowane i związane z tak zwanym „klimatem intelektualnym” danej epoki. �338 Hubert Wierciński Bez wątpienia medycyna ma wielki i niekiedy nawet decydujący wpływ na obraz społeczeństwa, szczególnie w krajach euroatlantyckich. Mówimy o postępującej medykalizacji społeczeństwa i kultury, która przejawia się, między innymi, stałym wzrostem znaczenia biomedycyny i związanych z nią instytucji w naszym życiu codziennym. W tym miejscu chciałbym uspokoić wszystkich zaniepokojonych – współczesna antropologia medyczna nie chce krytykować wiedzy i praktyki medycznej, opartej na mierzalnych i obiektywnych przesłankach, popartej latami pracy wybitnych umysłów. Antropologia medyczna stawia sobie za cel odkrycie, w jaki sposób wiedza ta funkcjonuje poza światem lekarzy i naukowców, w życiu zwykłych ludzi, którzy zmuszeni są do korzystania z usług profesjonalistów „od ciała” (choć niektórzy badacze chętnie zaglądają do paszczy lwa i badają tzw. kultury profesjonalne). Antropolodzy skupiają się zatem na społecznym wymiarze i odbiorze medycyny oraz praktyk i przedmiotów z nią związanych. Przyglądają się i badają, jak ludzie wdrażają zalecenia lekarza w swoim życiu, jak rozumieją i definiują choroby, w jaki sposób posługują się lekami oraz jak lokalne zwyczaje i praktyki wpływają na biologiczny stan organizmu. Coraz częściej słyszymy, że nasz styl życia wpływa na co i kiedy chorujemy. Dlatego antropolodzy medyczni interesują się zarówno chorobami cywilizacyjnymi, związanymi z postępem technologicznym i przemianami społecznymi, jak i zagadnieniami z pogranicza epidemiologii. Współcześnie najgorętsze tematy to problem rozprzestrzeniania się AIDS i innych chorób przenoszonych drogą płciową, ubóstwo i jego wpływ na stan zdrowia oraz wpływ medycyny naukowej na społeczności lokalne i ich tradycje. Dzięki wykształceniu, które łączy teorię i praktykę antropologiczną z elementami wiedzy medycznej, biologicznej, demograficznej i historycznej, antropolodzy medyczni są w stanie odpowiedzieć na pytania, które wymykają się tradycyjnym naukom społecznym. W krajach anglosaskich antropologów można także spotkać w szpitalu, na oddziale. Ci badacze, skoncentrowani na palcówce medycznej jako miejscu i przestrzeni, w której toczy się życie pacjentów i terapeutów, pełne problemów i wyzwań, uprawiają antropologię kliniczną. Jej rezultaty pomagają lekarzom oraz osobom odpowiedzialnym za organizację leczenia opracować stosowne programy i rozwiązania, polepszające jakość świadczonych usług. Dzięki takim badaniom możemy lepiej zrozumieć postawy chorego i lekarza. Świat pacjenta i jego terapeuty to konstelacja złożonych relacji, w obrębie których ma miejsce transmisja wiedzy i doświadczenia. Jeżeli do tej relacji dołożymy kontekst rodzinny, zawodowy, ekonomiczny i klasowy obydwu stron, okraszony szczyptą zwyczajnej ludzkiej subiektywności, otrzymamy prawdziwy węzeł gordyjski – czyli uwielbiany przez antropologów rodzaj splątania. �Stosowana antropologia medyczna... 339 Antropologia stosowana Doszliśmy więc do punktu, w którym należy zdefiniować pojęcie antropologii stosowanej, dziedziny wiedzy znanej także pod angielskim terminem applied anthropology, i poszukać obszarów związanych ze zdrowiem i chorobą, w których antropologia może być pomocna. Słownik Roberta H. Winthropa pod hasłem applied anthropology zawiera taką oto definicję: Antropologia stosowana – wykorzystanie antropologicznej teorii i metodologii (głównie antropologii socjo-kulturowej), do osiągnięcia określonego celu (Winthrop 1991). Z kolei Ronald Cohen pisze: Antropologia stosowana to zaplanowane próby poprawienia warunków życia ludzkiego. To także analiza adekwatności i skuteczności podejmowanych w tym celu wysiłków, jak również badanie rezultatów działań zarówno w sektorze publicznym, jak i prywatnym. W tym sensie nie różni się ona od innych stosowanych nauk społecznych, z jednym istotnym wyjątkiem. Konstruowanie teorii i zbieranie danych odbywa się głównie przy pomocy metodologii etnograficznej (Cohen 1985). Przytoczone definicje wskazują na kilka ważnych cech antropologii stosowanej. Po pierwsze, jest to dziedzina nauk społecznych, której podmioty działania to ludzie i społeczeństwo oraz procesy i zjawiska w nim zachodzące. Po drugie, antropologia stosowana czerpie z teorii antropologii akademickiej. Po trzecie, antropologia stosowana stawia sobie konkretne cele: poprawę warunków życia człowieka i podniesienie poziomu działania różnych instytucji i organizacji. Po czwarte, etnografia pełni nadrzędną rolę w procesie pozyskiwania danych i tworzenia wniosków. Warto zauważyć, że etnografia nie oznacza tu dyscypliny naukowej, czasem postrzeganej przez pryzmat jej opisowego charakteru, a w Polsce kojarzonej głównie z folklorem. W kontekście antropologii stosowanej, termin „etnografia” zamienił się w nazwę specyficznej metodologii. Tradycyjne, etnograficzne narzędzia badawcze, takie jak obserwacja uczestnicząca („wynaleziona” przez naszego rodaka Bronisława Malinowskiego podczas pobytu na egzotycznych wyspach Trobriandach) i wywiad etnograficzny, które generują informacje o charakterze jakościowym, stały się podstawą antropologii stosowanej. O zaletach pogłębionych wywiadów, do których scenariusz układa antropolog (choć nie zawsze), nie trzeba wiele pisać. Dzięki takim rozmowom badacz może uzyskać cenne informacje, o wiele głębsze i bardziej szczegółowe niż te, które pochodzą z ankiet. Obserwacja terenowa pozwala zaś „odkryć” to, czego ludzie nie potrafią lub nie chcą wy- �340 Hubert Wierciński razić słowami. Metoda ta daje również antropologom możliwość porównania, o czym dane osoby mówią, a co faktycznie robią. Częścią wiedzy odróżniającej antropologię od innych dyscyplin jest też unikatowe doświadczenie badacza, który poprzez pracę w terenie (w grupie ludzi, w instytucji...) sam staje się narzędziem badawczym, rejestrującym wrażenia i doświadczenia. Badania stosowane, w odróżnieniu od tych akademickich, trwają stosunkowo krótko, ale za to są intensywne. Większość zleceń określona jest precyzyjnymi datami realizacji. Niektórzy autorzy mówią wręcz o „szybkiej antropologii” (Savage 2006) lub o „błyskawicznym szacowaniu” (Bennet, Whiteford 2005), to jest o pewnych wariacjach metodologicznych, przystosowanych do bardzo efektywnego zbierania i analizowania danych terenowych. Takie badania dotyczą najczęściej stosunkowo wąskiej problematyki, dla której antropolog poszukuje możliwie najszerszego kontekstu. Uchwycenie wielości powiązań, zastosowań czegoś lub wielopłaszczyznowości zjawisk społecznych to główny cel antropologii stosowanej. Kontekst problemu jest więc kluczowy dla poszukiwań badawczych. Istotną cechą antropologii stosowanej jest jej interdyscyplinarność, która pozwala wyjść poza wąskie ramy widzenia i spojrzeć na rzeczywistość z drugiej albo i z trzeciej strony. Grupę, w której pracuje antropolog, najczęściej tworzą ludzie wielu profesji. Triangulacja metodologiczna i „burza mózgów” są narzędziami badawczymi równie podstawowymi, jak wywiad i obserwacja. W ten sposób uzyskuje się efekt synergii wiedzy i rozwiązań problemów. Nierzadko do takich zespołów zaprasza się przedstawicieli lokalnych społeczności, którzy dysponują zarówno kulturową wiedzą, jak i znajomością terminologii związanej z badanym problemem. Zapoznanie się z najważniejszymi faktami kulturowymi oraz poznanie specyfiki języka (nazwy gwarowe, slang) danej grupy umożliwiają zespołom sprawną komunikację i lepsze wdrażanie opracowywanych projektów. Wiele nowoczesnych uniwersytetów (tylko kilka przykładów: University of Connecticut, University of Buffalo, University of Montana, University of California, McMaster University) oferuje specjalne kursy antropologii medycznej, których program jest ściśle powiązany z dyscyplinami takimi, jak zdrowie publiczne i antropologia stosowana. Jak więc wykorzystać wiedzę i umiejętności antropologów medycznych? Medycyna a kultura Klasyk antropologii medycznej, profesor antropologii oraz lekarz psychiatra z wieloletnim doświadczeniem, Arthur Kleinman (1984), sformułował �Stosowana antropologia medyczna... 341 koncepcję tak zwanego lokalnego systemu zdrowia (local health system), który składa się z trzech, zazębiających się części, które odpowiadają różnym poziomom i źródłom wiedzy o chorobie i praktykach leczniczych. Są to: medycyna naukowa, sektor popularny oraz tradycyjny. Każda z tych części może być dominująca – zależy to od społeczności i jej kultury. Najczęściej jednak najpojemniejszą kategorią jest sektor popularny. Mieści się w nim ogromne spektrum technik, środków leczniczych i wyobrażeń o zdrowiu i chorobie. Wiedza na ten temat jest przekazywana w obrębie rodziny, znajomych, współpracowników lub współlokatorów. Jej źródła bywają różne – od indywidualnego doświadczenia, po mass media i kulturę globalną. Sektor popularny zawiera także elementy wiedzy i praktyk, pochodzących zarówno z profesjonalnej medycyny, jak i lokalnej tradycji. Każda społeczność dysponuje własnym lokalnym systemem zdrowia, który determinuje nie tylko sposoby leczenia się, ale także wpływa na rozumienie i doświadczanie choroby przez daną społeczność. Lokalny system zdrowia to zatem lokalna racjonalność, która najczęściej różni się od racjonalności lekarza lub pielęgniarki. Różnice, których źródła należy szukać w odmienności społecznej i kulturowej, rodzą problemy, tak lubiane przez stosowaną antropologię medyczną. W 1955 roku Benj amin Paul, uważany za jednego z ojców założycieli stosowanej antropologii medycznej, wydał książkę zatytułowaną Health, culture and community, w której opisał przypadki zderzenia się ze sobą różnych kultur iracjonalności. Autor pracował jako konsultant w Many Farms, w stanie Arizona, gdzie amerykańskie agendy rządowe próbowały objąć opieką medyczną autochtoniczną ludność Indian Navajo. Władze sfinansowały budowę nowej, dobrze wyposażonej kliniki, w centrum rejonu, którego populację nękała cukrzyca, gruźlica i alkoholizm. Ku zaskoczeniu strony rządowej, po poradę medyczną zgłosiła się ledwie garstka Indian. Paul, wraz z kilkoma innymi antropologami, otrzymał zadanie wytłumaczenia tego zjawiska. Po przeprowadzeniu badań terenowych, zespół odkrył szereg istotnych barier, które ograniczyły kontakt lekarzy z Navajo. Indianie mieli odrębny lokalny system zdrowia, gdzie pojęcia takie jak czas, zdrowie, choroba i poczucie wstydu definiowano w odmienny sposób. Lekarze pracujący w klinice nie wywodzili się z lokalnych grup indiańskich. Byli to biali, dobrze wykształceni i opłacani Amerykanie, skierowani przez rząd do pracy na prowincji. Nigdy wcześniej nie pracowali z ludnością autochtoniczną. Lekarze ci oczekiwali, że ich kontakt z pacjentami będzie dokładnie taki sam, jak w klinikach i szpitalach wielkomiejskich. Tymczasem okazało się, że kulturowe reguły Navajo opierały się na zupełnie innych prawidłach niż reguły lekarzy. Indianie odmierzali czas na podstawie �342 Hubert Wierciński cyklów przyrody – obce im były terminy kalendarzowe i zegarowe. Ogromną rolę w definiowaniu i postrzeganiu choroby miejscowa ludność przypisywała duchom i światu religii. Reguły dotyczące skromności i wstydu zabraniały także indywidualnych spotkań z medykami twarzą w twarz. Problemy te udało się częściowo rozwiązać, kiedy antropolodzy zaprezentowali swoje wnioski stronie medycznej, niesłusznie przekonanej, że Indianie nie chcieli współpracować. Dalsza organizacja służby zdrowia w regionie Manay Frams odbywała się z uwzględnieniem lokalnego kontekstu kulturowego. Personel medyczny przeszedł szereg szkoleń, dzięki którym poznał lepiej kulturę Navajo i rządzące nią reguły. Dzięki akcji antropologów udało się skomunikować ze sobą dwa odrębne światy, każdy rządzony przez inne reguły i racjonalność. Wspólny wysiłek doprowadził do pewnych zmian w lokalnym systemie zdrowia Navajo – medycyna naukowa wyraźniej zaznaczyła swoją obecność, jednak musiała uwzględnić silną pozycję sektora tradycyjnego. Tak więc biomedycyna ściera się z innymi systemami racjonalności i wyobrażeniami na temat zdrowia i choroby. Przytoczony przykład może wydać się dość „egzotyczny” – zderzenie się świata indiańskiego z naukową medycyną musiało doprowadzić do napięć i nieporozumień. Sądzę jednak, że także w „zwyczajnych” i mniej „egzotycznych” społeczeństwach podobne zjawiska mają miejsce. Racjonalność wyszkolonych lekarzy, przedstawicieli kultury profesjonalnej, przeważnie różni się od tej, jaką prezentują ludzie, którzy nie posiadają naukowej wiedzy o ciele. Nie oznacza to jednak, że nie mają oni żadnej wiedzy o chorobach i leczeniu się. Kultura, w jakiej wyrośliśmy, wyposażyła nas dość hojnie w różne wyobrażenia i praktyki zorientowane na zdrowie i ciało. Prawdą jest, że w społeczeństwach euroatlantyckich najwyraźniej słychać głos nauki – przynajmniej tak może się nam wydawać. Jednak moja praktyka badawcza nie do końca potwierdza tę tezę. Jestem skłonny stwierdzić, że w gabinecie lekarskim, podczas wizyty, zderzają się ze sobą często różne światy i porządki, które nie tylko określają, jak należy rozumieć chorobę i funkcjonowanie organizmu, ale decydują także, w jaki sposób informacje o zdrowiu i schorzeniach są przekazywane, zapamiętywane i wdrażane w życie. Za przykład niech posłużą fragmenty wyników moich badań, które dotyczyły opinii pacjentów z przewlekłymi problemami gastrologicznymi o lekach i zasadach ich przyjmowania. Z zebranego materiału wyłonił się obraz natury, postawionej w opozycji do medycyny – kultury. Z naturą najczęściej rozmówcy kojarzyli ziołolecznictwo, zdrową dietę i pełen harmonii styl życia. Kultura zaś zawierała w sobie elementy sztuczne, nieobojętne dla organizmu. Stąd lek definiowano jako wytwór syntetyczny, powstały w laboratorium. Leki, w ogólnym mniemaniu, �Stosowana antropologia medyczna... 343 miały za zadanie leczyć, choć rozmówcy byli świadomi wielu skutków ubocznych i działań niepożądanych zażywanych środków. Wiedza ta pochodziła głównie z Internetu oraz książek i prasy. Najczęściej taką literaturę rozmówcy określali jako poradniki, prasę kobiecą, czytadła. Bardzo ważnym źródłem wiedzy o szkodliwym działaniu leku były załączane do każdego opakowania ulotki. Rozmówcy, poprzez lekturę ulotki, nabywali wiedzę o przyjmowanej substancji, ale także dowiadywali się, że zażywanie leku mogło grozić nagłym zgonem lub zatruciem organizmu. Zdarzało się, że niektóre osoby doświadczały negatywnego działania leków na własnej skórze: „Azathiopryna, nastąpiło toksyczne uszkodzenie wątroby... Niesssamowity ból, znalazłam się w szpitalu”. „Duspatalin, zamiast pomóc, powoduje u mnie tygodniowe zatwardzenie [...] Sterydy to straszny lek, nawet «lekiem» bym go nie nazwała. Bardzo źle się po nim czuję, wpływa na stan psychiczny, pamięć, na wygląd ciała. Takie są objawy przy sterydach”. Rozmówcy, nawet przewlekle chorzy, stosowali ogromne spektrum ziół, przeważnie na schorzenia mniej dolegliwe, z którymi nie trzeba koniecznie zgłaszać się do lekarza, choć nie zawsze. „Zioła, w odróżnieniu od leków, nie mają tak szerokich skutków ubocznych jak syntetyczne leki i antybiotyki, wiadomo – są również trujące, silne zioła, ale mówimy tu o starannie dobranych mieszankach i lekach. Wątroby nie niszczą, jelit itp. [...] Wolę nic nie brać, ale jak już muszę, to zioła jakieś”. Oczywiście picie ziół nie wykluczało równoległego przyjmowania leków i odwrotnie. Zdecydowana większość rozmówców swobodnie łączyła ze sobą dwa różne porządki – biomedycynę i medycynę naturalną. Kwestia wyboru środka w dużej mierze zależała od potrzeby chwili. W przypadkach nagłego, intensywnego bólu rozmówcy sięgali po leki na receptę lub preparaty reklamowane w mediach. Gdy choroba była w miarę „przewlekła”, perspektywa kontaktu z lekarzem kiepska lub doświadczenia znajomej osoby brzmiały obiecująco, wówczas naturoterapia stawała się poważną konkurencją dla pigułek. Zioła nie przynosiły jednak szybkiej ulgi – większość rozmówców uważała, że należy je brać przez dłuższy czas, co oczywiście wymagało wytrwałości. Nie trzeba chyba wspominać, że mało kto potrafił wytrwać dostatecznie długo. Przyjęcie obydwu systemów leczenia sprawiało, że terapia ustalona przez lekarza nie odbywała się według zaleconego rytmu i schematu. W przyjmowaniu leków, mieszanych z innymi substancjami, panowała dość spora dowolność �344 Hubert Wierciński i przypadkowość. W konsekwencji ilość zmienianych preparatów oraz konieczność ponownego odwiedzenia lekarza (a więc dołączenie do kolejki oczekujących lub prywatna, kosztowna wizyta) wprowadzały rozmówców w stan irytacji, zniecierpliwienia i ogólnego rozczarowania. Choroba, źle leczona, dezorganizowała życie rozmówców i kruszyła ich poczucie ontologicznego bezpieczeństwa. Brak stałego kursu leczenia to brak kontroli nad chorobą. W świadomości moich rozmówców, na skutek rozchwiania rytmu terapii, nie istniał punkt na horyzoncie zdarzeń, który można by określić jako „zdrowie”. Przyczyn tego stanu należy doszukiwać się w zderzeniu ze sobą dwóch różnych porządków. Z jednej strony mamy biomedycynę, obecną w opowieściach pacjentów pod postacią leków, które nie do końca leczą. Ta ambiwalentna postawa wobec pigułek mogła odzwierciedlać ogólny, często krytyczny stosunek społeczeństwa wobec służby zdrowia. Liczne skandale, kolejki i chaos związany z jej funkcjonowaniem podważyły autorytet lekarza. Rozmówcy, niezadowoleni z tego, co oferowano im w gabinetach medycznych, poszukiwali wiedzy o chorobach i metodach walki z nimi na własną rękę, w Internecie, wśród znajomych i w popularnej prasie. Tam znaleźli szereg informacji, które doskonale wpasowały się do funkcjonującego w kulturze schematu, dzielącego świat na to, co dobre i naturalne, oraz to, co sztuczne i szkodliwe. Zderzenie się biomedycznej racjonalności, opartej na nauce i wypracowanych schematach postępowania, z kulturowymi wyobrażeniami na temat natury i istoty leczenia doprowadziły do stanu, w którym żadna terapia nie mogła przebiegać konsekwentnie. Tym samym chorzy nie otrzymali tego, czego tak bardzo chcieli – ścieżki prowadzącej do zdrowia. Stosowana antropologia medyczna jest w stanie „wykryć” szereg podobnych problemów, których źródłem są różnice pomiędzy biomedycyną a lokalnymi systemami zdrowia. Przyczyną niepowodzenia wielu terapii, a także źródłem konfliktów i nieporozumień, jest zatem brak sprawnej komunikacji pomiędzy różnymi dziedzinami wiedzy i doświadczenia, które reprezentują chorzy i lekarze. „Odkrycie” i interpretacja takich problemów może poprawić skuteczność leczenia oraz wpłynąć pozytywnie na relacje pomiędzy lekarzami a pacjentami. Warto w takim razie przyjrzeć się bliżej tak zwanej antropologii klinicznej. Antropolog w placówce zdrowia Jak sama nazwa wskazuje, antropologia kliniczna uprawiana jest przeważnie w placówkach medycznych, które antropolog traktuje jako „teren”. Badania tego typu mogą jednak wykraczać poza obszar szpitala czy przychodni. Antropologia kliniczna, jak twierdzi John A. Rush (1996) sprawdza �Stosowana antropologia medyczna... 345 się także jako użyteczne narzędzie, dzięki któremu powstają projekty oraz programy związane z organizacją i zarządzaniem w obrębie służby zdrowia. Ann McElroy (1996) uważa zaś, że antropologia kliniczna skupia się głównie na tak zwanej komunikacji medycznej. Antropolog zatrudniony przez placówkę zdrowia realizuje projekty badawcze związane z funkcjonowaniem samej instytucji lub dotyczące chorych i personelu medycznego. Zaangażowanie badacza może być skupione wokół problemów organizacyjnych placówki – antropolog wówczas poszukuje odpowiedzi na pytania dotyczące strategii działania szpitala lub przychodni, wdrażania systemów i udogodnień skierowanych do pacjentów i personelu czy też rozwiązywania konfliktów wewnątrz samej jednostki świadczącej usługi medyczne. Celem badania może być także świat pacjentów i ich problemy – antropolog wówczas spróbuje zebrać wiedzę, która wydaje się przydatna w procesie leczenia, lecz nie jest uchwytna dla biomedycyny. Jak już pisałem wcześniej, często okazuje się bowiem, że światy chorego i lekarza znacznie różnią się od siebie i nie zawsze łatwo znaleźć dla nich punkt wspólny. Rolą antropologa nie jest tworzenie gotowych recept i schematów postępowania w takich przypadkach (choć oczywiście częściowo jest to możliwe). Badacz najczęściej daje wiedzę faktograficzną i jej interpretację, na podstawie której stosowne organy lub osoby opracowują dalsze rozwiązania (bywa, że antropolog bierze w tych pracach udział). W tym miejscu antropologia kliniczna często współpracuje z instytucjami odpowiedzialnymi za zdrowie publiczne. Polem do badań antropologii klinicznej nie zawsze musi być konflikt. Antropolodzy chętnie skupiają się na badaniach, które odkrywają kontekst środowiskowy i nawyki osób chorujących na określone schorzenia. Doskonałym przykładem są tu tak zwane choroby cywilizacyjne, dajmy na to związane z układem krwionośnym. Nadciśnienie i miażdżyca wiążą się bardzo mocno ze stylem życia, preferencjami żywieniowymi i stosunkiem do aktywności fizycznej. Niebagatelną rolę ma także środowisko osób chorych – rodzina i znajomi, w obrębie którego kultywowane są określone postawy oraz przekazywana jest wiedza i praktyki. Również edukacja i problemy stwarzane przez wielokulturowość znajdują się w polu zainteresowania antropologii klinicznej. Amerykańskie uczelnie często oferują kursy antropologii dla pracowników służby zdrowia. Uczą się tam oni podstawowych technik zbierania i interpretowania informacji, ale także dowiadują się, jak radzić sobie w sytuacji, kiedy zaplecze kulturowe pacjenta różni się od tego, w którym wyrósł lekarz. Kilka uniwersytetów północnoamerykańskich prowadzi specjalne kursy antropologii dedykowane przyszłym i praktykującym pielęgniarkom i pielęgniarzom. Nabyta wiedza i umiejętności, w połączeniu z bogatym doświadczeniem i znajomością �346 Hubert Wierciński problematyki medycznej, pozwalają im z powodzeniem realizować założenia klinicznej antropologii stosowanej. Margaret McKenna pisze: Antropologia, jako dyscyplina akademicka, tworzy deskryptywne teorie, które pielęgniarstwo wykorzystuje, łącząc je z wiedzą i kluczowymi teoriami medycznymi. Pielęgniarki mogą dostrzegać wartość teorii deskryptywnych, jeśli te posiadają wymiar praktyczny i mogą zostać przełożone na praktykę kliniczną. Antropolodzy mogą z kolei tworzyć teorie, wyjaśniające jak tradycyjne przekonania i praktyki ścierają się z zachodnimi kanonami medycznymi, jak czynniki społeczne wpływają na decyzje podejmowane w sprawach związanych z ochroną zdrowia i w jaki sposób zdrowie i choroba są elementami całościowych wzorów kulturowych. W praktyce, pielęgniarki chcą powyższych informacji, lecz przedstawionych w formie wskazówek, w jaki sposób opiekować się pacjentami z innych grup etnicznych (McKenna 1985). Pielęgniarki i pielęgniarze stosują metody i koncepcje wypracowane na gruncie nauk społecznych i przekształcają je w zależności od lokalnego kontekstu i sytuacji. Co więcej, pielęgniarstwo transkulturowe wypracowało szereg własnych strategii pozwalających lepiej radzić sobie z zastanymi problemami. Kontakt lekarza z pacjentem, nawet podczas hospitalizacji, nie jest stały. Pielęgniarka lub pielęgniarz asystuje pacjentowi nie tylko w trakcie zabiegów czysto medycznych, lecz również podczas prozaicznych czynności – jedzenia, załatwiania potrzeb fizjologicznych, poprawiania łóżka lub ubierania się. To pielęgniarki i pielęgniarze są bliżej chorego i jego codziennego doświadczenia choroby, przez co łączą ich głębsze relacje. Pielęgniarstwo transkulturowe dotyka zatem sfer tradycyjnie związanych z antropologią medyczną, choć nie prowadzi żadnych badań, co odróżnia je od klasycznej antropologii stosowanej. Celem pielęgniarek i pielęgniarzy wyszkolonych w antropologii jest wdrażanie nabytej wiedzy i teorii w życie. Dzięki klasycznym narzędziom badań etnograficznych personel medyczny pozyskuje informacje od chorych. Najczęściej dotyczą one szeroko rozumianych problemów i doświadczeń związanych ze stanem zdrowia. Szybka interpretacja i analiza zebranej wiedzy pozwala lepiej zrozumieć postawy pacjentów i ich bliskich oraz opracować działania, które wspomogą proces terapii i pobytu w szpitalu lub innej placówce zdrowia. Choć Polska wydaje się być krajem jednorodnym etnicznie, wiem, że w niektórych miastach lekarze doświadczają problemów, których źródłem są różnice kulturowe. Doskonały przykład to mieszkający w Warszawie emigranci z Azji południowo-wschodniej, głównie z Wietnamu. Stołeczni lekarze muszą zmierzyć się nie tylko z różnicami wynikającymi z odmiennych języków, ale także z odmiennym podejściem do ciała, choroby i roli rodziny w procesie leczenia. Emigranci z Azji nie są jedyną grupą sprawiającą „problemy”. W śro- �Stosowana antropologia medyczna... 347 dowisku medycznym „najgorzej” postrzegani są wyznawcy rzadkich lub bardzo rygorystycznych religii oraz Czeczeńcy i Romowie. Dwóm ostatnim grupom zarzuca się niestosowanie się do obowiązujących zasad higieny i regulaminów placówek medycznych. Bywa też, że personel skarży się na naganną jego zdaniem postawę ojców – głów rodzin, którzy próbują decydować, co lekarz może zrobić, a co jest mu zabronione. Powszechnie krytykuje się przebywanie całej, wielopokoleniowej rodziny w sali, w której leży dziecko. Lekarze nie akceptują obecności wielu ludzi przy łóżku chorego, twierdząc, iż zakłóca to spokój innych pacjentów oraz dezorganizuje pracę oddziału. O ile z ostatnim stwierdzeniem da się zgodzić i antropologia co najwyżej może w jakiś konstruktywny sposób wpłynąć na organizację odwiedzin i czuwania przy dziecku, o tyle problem przestrzegania zasad higieny i granic interwencji lekarza stanowi poważne wyzwanie. Każda społeczność definiuje pojęcia brudu i czystości na swój własny sposób, który z perspektywy sterylności szpitala może wydawać się nie do zaakceptowania. Romowie są tu przykładem wręcz szkolnym. Zadanie postawione antropologowi polegać więc będzie na znalezieniu wspólnej płaszczyzny porozumienia pomiędzy dwiema stronami sporu i zaproponowaniu drogi do kompromisu. Trzeba jednak zaznaczyć, że udział w mediacji muszą zadeklarować obydwie kultury. Pomoże to uniknąć przeświadczenia którejś ze stron o poniesionej porażce lub upokorzeniu. Działania minimalizujące negatywne emocje są więc również ważną częścią praktyki antropologicznej. Antropologia kliniczna pomaga także lepiej zrozumieć potrzeby i oczekiwania pacjentów, szczególnie tych, którzy chorują przewlekle lub poważnie. W życiu człowieka doświadczonego ciężką chorobą zachodzą nieodwracalne zmiany – osoba cierpiąca doświadcza chaotycznych i bezładnych procesów, które destabilizują znany sprzed choroby porządek i życiowy ład. Klasyk antropologii medycznej, Arthur Frank (1995), postrzega chorobę jako zaburzenie „celu” i „mapy”, dzięki którym nasza biografia rozwija się w określonym kierunku i posiada pewien wewnętrzny ład. Doświadczenie utraty kontroli nad życiem i biografią jest subiektywnym wymiarem choroby, określanym w terminologii antropologicznej jako illness. Tomasz Rakowski, lekarz i antropolog, tak oto definiuje tę kategorię: To subiektywne rozumienie choroby, to choroba z perspektywy pacjenta. To druga strona wiedzy o chorobie. Tak rozumianą chorobę określa się jako illness. Jest to doświadczenie choroby, czyli to, czego lekarz dowiaduje się od pacjenta. Są to nie tylko dolegliwości i objawy chorobowe, ale i wszystkie odczucia, niepokoje, nieracjonalne nadzieje i przesądy, o których słyszymy od naszych pacjentów (Rakowski 2008). �348 Hubert Wierciński Antropolodzy kliniczni, poprzez pogłębione badania etnograficzne, potrafią uzyskać wiedzę o subiektywnym wymiarze chorowania, który, jak już wiemy, wcale nie musi być tożsamy z chorobą rozumianą w sensie medycznym – disease. Indywidualne i osobiste rozumienie choroby może mieć istotny wpływ na terapię i ogólną postawę pacjenta, tak ważną podczas leczenia chorób grożących śmiercią lub trwałą utratą sprawności. Zdarza się, że oczekiwania chorego i jego wizja ścieżki powrotu do zdrowia nie zawsze jest związana z lekarzami i oddziałem szpitalnym. Oto przykład z moich badań. Pani Alina w 2009 roku doznała drugiego udaru mózgu i znalazła się na oddziale dla osób cierpiących na podobne schorzenia. Wydarzenie to wstrząsnęło światem rozmówczyni – znaczny niedowład i problemy z mową zmusiły ją do rozpoczęcia gruntownej przebudowy życia. Co dzień pani Alina powtarzała oddziałowy rytuał – budziła się wcześnie rano, około szóstej. Przy łóżku czekały pielęgniarki, które wykonywały standardowe czynności i pomagały się rozmówczyni ubrać. Ubranie się to pierwszy stopień „przygotowania do śniadania”. Poranny posiłek był zazwyczaj pierwszym istotnym wydarzeniem dnia. Po śniadaniu miały miejsce konsultacje lekarskie i badania. Kolejne zajęcia – rehabilitacja, to zdecydowanie najciekawszy element pobytu w szpitalu. Rehabilitacja odbywała się poza oddziałem. Prowadziła ją młoda dziewczyna, z którą pani Alina nawiązała bardzo dobry kontakt. Opowieść o rehabilitacji znacząco różniła się od tej o zwykłym dniu na oddziale. W  „płaskiej” narracji rozmówczyni na temat oddziału czas był rozciągnięty, wszystko działo się powoli, życie mijało na powtarzaniu tych samych czynności, które nie prowadziły do konkretnego celu – poprawy stanu zdrowia. Badania i konsultacje lekarskie nie przywracały utraconej sprawności ciała – były jedynie sprawdzaniem faktów znanych pani Alinie z autopsji. Na oddziale szpitalnym podstawowe narzędzie komunikacji ze światem i integralna część „Ja” – ciało rozmówczyni, pozbawione zostało sensownej „opowieści restytucji” (Frank 1995), czyli ­opowieści zawierającej elementy, dzięki którym chory może spróbować odbudować swój świat i przystosować się do nowej rzeczywistości. Rehabilitacja przenosiła panią Alinę do innego wymiaru, w którym zmieniało się tempo jej życia. Rozmówczyni, wspominając o rehabilitacji, wprowadzała do opowieści element działania, symbolizowany przez ćwiczenia i „zarabianie”. Praca w życiu pani Aliny odgrywała ważną rolę. Dzięki niej rozmówczyni czuła się samodzielna oraz zawierała liczne kontakty z innymi ludźmi. Jej stan zdrowia uniemożliwiał wykonywanie jakiegokolwiek zawodu. Bez pracy pani Alina czuła się „przykuta” i niesamodzielna. Brakowało jej też kontaktów ze światem zewnętrznym – „wyjścia z domu”. Przypuszczam, że doskonale wiedziała o tym rehabilitantka, która �Stosowana antropologia medyczna... 349 nadała ćwiczeniom pewną strukturę działania – poprzez systematyczną poprawę sprawności, pani Alina „zarabiała” na symbolicznie określone cele. Podczas mojej wizyty, rozmówczyni pracowała akurat „na piwo”. Zarabianie częściowo przywracało poczucie wartości pani Alinie i wprowadzało do jej życia element akcji, zmierzającej w kierunku wspólnie nakreślonym z rehabilitantką. Punktem, do którego zmierzały kobiety, był stan względnego zdrowia, opisywanego przez rozmówczynię jako zdolność do wykonywania różnych prac i czynności, a więc formę samodzielności. W rozumieniu pani Aliny leczenie odbywało się nie na oddziale, gdzie rozmówczyni spędzała czas w sposób bierny i bezproduktywny, lecz w gabinecie rehabilitacji, w którym odzyskiwała sprawność fizyczną oraz poczucie samodzielności i kontroli nad ciałem i własnym życiem. Powyższy przykład nie deprecjonuje roli lekarzy, bez których stan rozmówczyni byłby o wiele gorszy. Pokazuje on jednak, w jak różny sposób pacjenci rozumieją kategorię „zdrowienia” i jak różne znaczenia ma dla nich słowo „zdrowie”. Dane dostarczane przez antropologów klinicznych pozwalają lekarzom i innym pracownikom placówek medycznych lepiej zrozumieć położenie chorego. Szczególnie w przypadku chorób przewlekłych i ciężkich, gdzie kontakt personelu medycznego z chorym jest długi, informacje bezpośrednio nie związane z faktami medycznymi, lecz wpływające na terapię i postawę pacjenta, mogą okazać się użytecznym narzędziem w rękach lekarzy. Dzięki takim informacjom, wzbogaconym o doświadczenie zawodowe i wiedzę medyczną, terapeuci mogą lepiej pokierować procesem leczenia, a tym samym być może szybciej uzyskać pożądane efekty w postaci poprawy zdrowia chorego. Antropologia a zdrowie publiczne Działanie klinik i szpitali wiąże się z funkcjonowaniem organizacji i instytucji, które nie oferują leczenia, lecz mają niebagatelny wpływ na kształt terapii oraz dystrybucję wiedzy o zdrowiu i chorobie. Myślę tu o instytucjach związanych z szeroko pojętym zdrowiem publicznym, zarówno finansowanych przez państwo i samorządy, jak i organizacjach pozarządowych. To w nich antropolodzy często znajdują zatrudnienie i pracują przy tworzeniu i wdrażaniu rozmaitych programów i kampanii informacyjnych. Doskonałym przykładem są tak zwane kampanie społeczne oraz programy profilaktyczne. Celem działania antropologów jest dotarcie do możliwie szerokiej grupy osób kwalifikujących się do badań i skłonienie ich do wzięcia w nich udziału. Antropolog poszukuje kanałów komunikacji i form przekazu, za pomocą któ- �350 Hubert Wierciński rych uda się dotrzeć do osób objętych danym projektem. Zdarza się jednak, że niektóre grupy nie chcą wziąć udziału w badaniach – przykładem niech będą kobiety mieszkające na wsi, które często nie chcą iść do ginekologa, lub mężczyźni z zaburzeniami urologicznymi i seksualnymi, wstydzący się odwiedzić lekarza. Przyczyn takiej postawy możemy doszukiwać się oczywiście w lokalnej kulturze, w obrębie której istnieją różne sfery tabu i wstydu. Czasami osoby te sądzą, że dopóki nie pojawia się ból, człowiek jest zdrowy, a „zaczepianie” ciała może przynieść tylko odwrotne rezultaty – zamiast zdrowia, prowokuje się chorobę. Praktyka antropologów pokazuje jednak, że przyczyną fiaska rozmaitych akcji nie jest jedynie niechęć nieświadomych lub nieufnych gospodyń wiejskich. Aby się przebadać, trzeba często dotrzeć do odległego od miejsca zamieszkania punktu, spędzić tam określony czas i potem znów wrócić. Stąd też, za namową między innymi przedstawicieli nauk społecznych, coraz częściej sprzęt medyczny instaluje się w mobilnych centrach diagnostyki i profilaktyki. Pojazdy z mammografem lub ruchome gabinety ginekologiczne mogą dotrzeć do znacznie większej liczby osób. Dzięki mobilnym centrom medycznym, w krajach skandynawskich, szczególnie na dalekiej północy, udało się w znaczący sposób ograniczyć liczbę kobiet, u których rozpoznaje się nowotwory piersi i szyjki macicy w zaawansowanym stadium. Współcześnie coraz większe znaczenie mają projekty zorientowane na ograniczanie chorób o charakterze epidemiologicznym. Badacze, pracujący głównie w krajach Trzeciego Świata (ale nie tylko), zajmują się dystrybucją wiedzy i informacji na temat sposobów walki z malarią, ale także z HIV czy SARS. Współczesna medycyna zauważa, że styl życia, wzorce kulturowe oraz indywidualne preferencje mają ogromny wpływ na tworzenie się kanałów, którymi przenoszą się różne choroby. Doskonałym przykładem może być tak zwana ptasia grypa, która zbiera największe żniwa w południowo-wschodniej Azji, gdzie zwyczajem jest mieszkanie ludzi w sąsiedztwie z udomowionymi ptakami. W tym regionie popularne są także walki kogutów, podczas których często dochodzi do kontaktu z krwią rannych zwierząt. Akcje antropologów koncentrują się na próbach zmiany nawyków miejscowej ludności. Starają się oni także wprowadzać elementy higieny biomedycznej, często kulturowo obcej i irracjonalnej z punktu widzenia lokalnych tradycji i zwyczajów. Za przykład niech posłużą akcje przeciwko epidemii SARS (które np. w niektórych regionach Chin przerodziły się w prawnie usankcjonowany zakaz), polegające na skłonieniu ludności do zaniechania plucia na ulicy i podczas posiłku. Takie praktyki, z punktu widzenia Europejczyka, mogą uchodzić za naganne, lecz w Chinach mieszczą się one w spektrum akceptowanych zacho- �Stosowana antropologia medyczna... 351 wań (Chińczycy obruszą się natomiast, jeżeli ktoś podczas posiłku wysmarka nos w chusteczkę). Choroby zakaźne, w świecie globalnym, zyskały nowe, groźne oblicze. Dlatego antropologiczne studia nad migracjami stały się interesujące dla epidemiologów. Śledzenie kierunków migracji oraz procesy związane z przyjmowaniem bądź odrzucaniem nowych wzorców kulturowych (w tym także dotyczących higieny) mają niebagatelny wpływ na wiedzę o potencjalnych ścieżkach rozprzestrzeniania się groźnych zarazków. Znajomość lokalnych wzorców kulturowych może skutecznie ograniczyć zasięg epidemii, o czym świadczy klasyczny przykład z Ekwadoru. W 1991 roku w kraju tym wybucha epidemia cholery. Odnotowano blisko dziewięćdziesiąt tysięcy przypadków zachorowań, z czego około tysiąca zakończyło się tragicznie. Wiele osób chorych, które mieszkały w trudno dostępnych regionach, nie zostało zdiagnozowanych oraz nie otrzymało stosowanej pomocy medycznej. Epidemia dotknęła szczególnie ludzi ubogich, pochodzących ze społeczności o ograniczonym dostępie do świeżej wody i żywności. Często ofiarami choroby byli rolnicy i ich rodziny. Aby ograniczyć rozprzestrzenianie się cholery, szczególnie w ubogich obszarach wiejskich, ministerstwo zdrowia Ekwadoru, we współpracy z rozmaitymi agendami (WHO, PAHO, USAID, EHP) i organizacjami pozarządowymi, zorganizowało pogłębione, interdyscyplinarne badania terenowe, których celem było „odkrycie” tych praktyk i elementów związanych ze stylem życia, które sprzyjały transmisji groźnych bakterii. Do projektu zaangażowano antropologów medycznych, epidemiologów oraz przedstawicieli społeczności lokalnych, którzy cieszyli się szczególnym autorytetem. Na podstawie zebranego materiału zespół opracował specjalny plan postępowania, który zakładał czynny udział ludności dotkniętej epidemią. Ruch przeciw chorobie miał być zakorzeniony w świadomości ludzi nią dotkniętych. W tym celu należało zmobilizować lokalne autorytety oraz poznać i uwzględnić czynniki kulturowe, które dotyczyły zachowań prozdrowotnych. Przez osiemnaście miesięcy badacze zbierali dane dotyczące sposobów gospodarowania wodą, organizacji społecznej i lokalnego systemu zdrowia. Wolontariusze, rekrutujący się z ludności wiejskiej, przeszli przyspieszony kurs antropologii stosowanej, dzięki któremu nauczyli się pozyskiwać wiedzę o charakterze etnograficznym. Ich „badania” dostarczyły zespołowi antropologów i lekarzy cennej wiedzy o praktykach higienicznych ludności dotkniętej epidemią. Poprzez połączenie wiedzy biomedycznej z regionalną tradycją i kulturą udało się stworzyć sprawny mechanizm, który powstrzymał rozwój cholery. W ciągu roku liczba zachorowań zmalała z ponad trzydziestu dwóch tysięcy do niecałych siedmiu (Whiteford, Bennet 2005). Co więcej, osoby pochodzące z terenów dotkniętych zarazą, które wzięły aktywny udział �352 Hubert Wierciński w projekcie, przez długie lata pełniły rolę lokalnych autorytetów i adwokatów w sprawach związanych ze zdrowiem i organizacją służby zdrowia. Przykład ten pokazuje, jak udana i owocna może być współpraca antropologów z przedstawicielami świata biomedycyny. Wiele innych chorób można by także „poznać” od drugiej strony – wspominałem już o chorobach cywilizacyjnych. Sądzę, że stosowana antropologia medyczna sprawdziłaby się także w radzeniu sobie z takimi problemami, jak niepełnosprawność, otyłość, ale też w walce z alkoholizmem i narkomanią. Opracowywanie projektów pomocowych i profilaktycznych powinno uwzględniać czynniki i wzorce kulturowe, które często są przyczyną samego problemu. Zmiana szkodliwych dla zdrowia zachowań wymaga zmiany stylu życia, indywidualnego podejścia, ale także zmiany ramy kulturowej. Bez rozpoznania kontekstu, w jakim istnieje dane zjawisko, próby jego ograniczenia będą kończyły się jedynie połowicznym i tymczasowym sukcesem. Konkluzje Stosowana antropologia medyczna, tak popularna w krajach anglosaskich, jest użytecznym narzędziem badawczym i interpretacyjnym, które dostarcza praktycznej wiedzy osobom związanym ze zdrowiem i chorobą. Metody badań etnograficznych mogą być używane w wielu obszarach: 1) Dane etnograficzne pozwalają zrozumieć w pełniejszy sposób świat człowieka chorego. Odkrywają one inny wymiar chorowania – illness, zakorzeniony w lokalnej kulturze. Ta strona choroby bardzo często wpływa na zachowania i postawy pacjentów wobec lekarzy i terapii. Poznanie subiektywnego wymiaru choroby może w istotny sposób wpłynąć na jakość i czas leczenia. Dzięki tym informacjom personel medyczny jest w stanie poznać definicje zdrowia i choroby swoich podopiecznych i pokierować terapią w taki sposób, aby spełniała ona oczekiwania chorych. 2) Badacze uprawiający antropologię kliniczną dostarczają praktycznej wiedzy, dotyczącej funkcjonowania placówek medycznych, zarówno z punktu widzenia pacjentów, jak i lekarzy. Antropolodzy prowadzący badania w placówkach zdrowia mogą pełnić rolę mediatorów, których celem jest znalezienie wspólnego punktu pomiędzy profesjonalną kulturą biomedyczną a kulturą osób przebywających w danej placówce. W tej roli sprawdzają się oni szczególnie, kiedy pomiędzy personelem medycznym a pacjentami istnieją znaczące różnice etniczne, kulturowe, społeczne czy klasowe. 3) Stosowana antropologia medyczna to doskonałe narzędzie do pozyskiwania wiedzy o zachowaniach i praktykach osób dotkniętych określonymi �Stosowana antropologia medyczna... 353 chorobami. Szczególnie przydatne wydaje się przy terapii i profilaktyce schorzeń, które związane są ze stylem życia – choroby cywilizacyjne, choroby przenoszone drogą płciową, epidemie. Antropologiczne studia nad migracjami dostarczają cennej wiedzy na temat kanałów rozprzestrzeniania się określonych chorób. 4) Antropolodzy i przedstawiciele świata medycznego mogą tworzyć sprawne zespoły interdyscyplinarne, których celem jest poznanie i rozwiązane danego problemu, poprzez połączenie wiedzy o lokalnej kulturze i praktykach z wiadomościami z obszaru biomedycyny i higieny. Antropolodzy zatrudnieni w agendach i organizacjach pozarządowych, związanych ze zdrowiem i chorobą, sprawdzają się w roli koordynatorów i autorów projektów profilaktycznych i kampanii społecznych. Pomimo tak wielu obszarów, w których istnieje możliwość współpracy, antropologia medyczna w Polsce ciągle nie może wyjść z cienia. Uważam, że realizacja wspólnych, interdyscyplinarnych projektów okazałaby się bardzo owocna dla stron biorących w nich udział. Z pewnością największym beneficjentem takiej współpracy byłby pacjent. Literatura Cohen R. 1985 – Social Theory and Critical Analysis in Applied Anthropology, „American Behavior Scientist”, nr 29. Foucault M. 1987 – Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu, Warszawa. Frank A. 1995 – The wounded storyteller. Body, illness and ethics, Chicago. Kleinman A. 1984 – Indigenous systems of healing. Questions for professional, popular and folk care, Alternative Medicines: Popular and Policy Perspectives, London. McElroy A. 1996 – Medical Anthropology, Encyclopedia of Cultural Anthropology, New York. McKenna M. 1985 – Anthropology and Nursing – The Interaction between Two Fields of Inquiry, „Western Journal of Nursing Research”, nr 6. Paul B. 1955 – Health, culture and community: case studies of public reaction to health programs, New York. �354 Hubert Wierciński Rakowski T. 2008 – Medycyna humanistyczna. Nowe wyzwania w praktyce lekarskiej, „Medycyna po dyplomie”, nr 10. Rush J.A. 1996 – Clinical anthropology. An application of anthropological concepts within clinical settings, USA. Savage J. 2006 – Ethnographic evidence. The value of applied ethnography in healthcare, „Journal of Research in Nursing”, nr 11. Whiteford L.M., Bennett L.A. 2005 – Applied anthropology and health and medicine, Applied anthropology. Domains of application, USA. Winthrop R.W. 1991 – Dictionary of Concepts in Cultural Anthropology, New York. Vigarello G. 2011 – Historia zdrowia i choroby, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4dcd440f07532b4425f8c14f5e3cdb1.pdf c330e3592d65af5e10b69998c32c9710 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5498 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana - podręczniki bioprospekcja Ameryka Łacińska - bioprospekcja etnobotanika - piractwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5114 Title A name given to the resource Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.323-336 Creator An entity primarily responsible for making the resource Świerk, Kacper Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 13 Kacper Świerk Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza Przykłady z Ameryki Łacińskiej Kiedy w 2001 roku po raz pierwszy znalazłem się wśród Indian Matsigenka w peruwiańskiej Amazonii, jednym z pytań, które zadali mi przedstawiciele lokalnej organizacji indiańskiej CECONAMA (Central de Comunidades Nativas Machiguengas) oraz władze wspólnoty tubylczej, w której przebywałem, było czy aby na pewno nie przybyłem tu kraść wiedzy tubylczej (hiszp. robar conocimiento indígena). Wówczas niewiele wiedziałem na temat „kradzieży wiedzy tubylczej” i pytanie to nieco mnie zaskoczyło. Jeden z liderów wyjaśnił mi, że przedstawiciele kompanii farmaceutycznych przybywają do Amazonii, by kraść indiańską wiedzę na temat roślin leczniczych. Wspomniał też, że słyszał coś o tym, iż gringos opatentowali banisterię – pnącze wchodzące w skład halucynogennego wywaru używanego w celach szamańskich przez Indian zachodniej Amazonii. Kolejne moje bezpośrednie zetknięcie się z tą problematyką (znaną mi już wówczas także z lektury paru tekstów) miało miejsce w 2004 roku. Będąc wówczas w Peru, przebywałem w towarzystwie pewnego amerykańskiego etnobotanika, który właśnie wertował swój terenowy album ze szkicami, nazwami i charakterystykami roślin. Poprosiłem, aby udostępnił mi dane na temat pewnej, znanej mi z terenu rośliny z rodziny pokrzywowatych (Urticaceae). Chodziło mi przede wszystkim o jej łacińską nazwę, której nie znałem. Pomimo tego, że nie pytałem go o tubylcze zastosowania tej rośliny, Amerykanin udostępnił mi informację o niej z dużymi oporami. W końcu podał mi arkusz z jej charakterystyką, zaznaczając jednak, że zawiera on informacje będące własnością intelektualną Ashéninków znad rzeki Yuruá, wśród których prowadził on badania, i że nie powinienem tych informacji upowszechniać. Jak więc widać, w Ameryce Łacińskiej „coś jest na rzeczy” w kwestii praw własności intelektualnej do wiedzy tubylczej i jej użytkowania czy zawłaszczania przez instytucje (głównie firmy farmaceutyczne) z państw Zachodu. Niektórzy badacze piszą nawet o histerii panującej wśród tubylców obawiających się, że każdy badacz może być agentem firmy farmaceutycznej chcącym ukraść �Kacper Świerk 324 ich wiedzę (Posey 2002). Przekonanie tubylców, że istnieje coś takiego jak właściwa im wiedza mogąca być przedmiotem piractwa, raczej nie narodziło się wśród nich samych, lecz zostało zaszczepione przez członków organizacji pozarządowych pracujących z ludnością rdzenną, czasem też przez agencje państwa czy antropologów. Wybitny antropolog brazylijski Oscar Calavia Saéz opisuje jak w maju 1998 roku pewien przedstawiciel FUNAI (Fundação Nacional do Indio) – brazylijskiej agencji rządowej do spraw Indian, wygłosił mowę do mieszkańców indiańskiej osady położonej w dorzeczu górnej Amazonki, ostrzegając tubylców, że badacze, nie tylko zagraniczni, ale także krajowi mogą nosić się z zamiarem kradzieży ich wiedzy1. Doradził też Indianom, by na wszelki wypadek nie udzielali badaczom żadnych informacji. Zrobił to zresztą podczas obecności w tej samej wiosce grupy antropologów z jednego z uniwersytetów brazylijskich, którzy zaczynali tam właśnie badania nad rytuałami, etnohistorią i tradycyjną medycyną (Calavia Saéz 1998). Nie ma się więc co dziwić, że tak „informowani” tubylcy stają się nieufni. Ten sam antropolog wymienia też nieadekwatne reakcje władz i opinii publicznej w Brazylii na różne przedsięwzięcia związane z badaniami tubylczej wiedzy etnobotanicznej lub obrotem roślinami. Na przykład w 1997 roku antropolożka Margareth Teles została oskarżona o biopiractwo, gdyż sprzedawała w São Paulo nasiona w imieniu organizacji Indian Ashéninka (Associação Campa do Rio Amônia). Powodem do podejrzewania jej o nieczyste zamiary był fakt, że przy sprzedaży posługiwała się własnym dowodem osobistym (a nie np. dokumentem wystawionym przez organizację indiańską). Z zarzutami o biopiractwo i kradzież wiedzy tubylczej spotkali się też realizatorzy projektu badawczo-rozwojowego „Farmácias Vivas” („Żywe Apteki”), powołanego przez Komisję na Rzecz Indian Stanu Acre (Comissão Próíndio do Acre) i promującego stosowanie tradycyjnych leków roślinnych. Oskarżenia opierały się głównie o to, że stowarzyszenie to otrzymuje finansowanie z zagranicy. Zarzuty w obydwu przypadkach były absurdalne. Calavia Sáez stwierdza, że na podobnych podstawach można by pozamykać stoiska ervateiros (handlarzy ziołami i innymi użytecznymi roślinami)  Najbardziej zadziwiające jest, że urzędnik przemawiający do Indian jako przykładu biopiractwa użył przypadku sir Henry’ego Wickhama – Brytyjczyka, który w 1876 roku wywiózł nasiona kauczukowca (Hevea brasiliensis) z Brazylii. Dzięki niemu rozpoczęto uprawę tych drzew w Malezji, wskutek czego, kilkadziesiąt lat później, załamała się oparta na eksploatacji kauczuku gospodarka amazońska. Człowiek z FUNAI twierdził w swej przemowie, że brazylijska Amazonia do momentu tej „kradzieży” była bogata i zbiedniała dopiero wskutek wyczynu Wickhama. Nie dodał jednak, że bogactwem tym cieszyła się nieliczna biała elita, która opierała swą działalność na niewolniczej pracy Indian, których zabijano, gdy tylko stawiali opór (patrz: Calavia Sáez 1998). 1 �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 325 w amazońskim mieście Belém, gdyż na targowiskach tych „każdy pirat może znaleźć niemal nieskończony arsenał lekarstw etnicznych” (Calavia Sáez 1998). Wprowadzenie do problematyki Problematyka związana z wiedzą tubylczą2, bioprospekcją i biopiractwem jest złożona i związana tyleż z domeną antropologiczną, co prawną i polityczną. Koncepcja wiedzy tubylczej jest definiowana zarówno przez antropologów, aby mogła być użyta i analizowana w naszej dziedzinie wiedzy, jak i przez prawników, jest bowiem prawnie chroniona przez różne państwa (w których żyją jej posiadacze czy „depozytariusze”), jak i na mocy różnych konwencji i innych dokumentów o charakterze międzynarodowym, jak na przykład Konwencja o Różnorodności Biologicznej (Convention on Biological Diversity, w skrócie CBD) z 1992 roku. Definicje antropologiczne i prawne są często ze sobą sprzężone i oddziałują na siebie nawzajem. Nie aspirując tu do przedstawienia wszystkich definicji trzech omawianych pojęć, zarysuję ich najpowszechniej przedstawiane znaczenia, potem zaś zaprezentuję niektóre przykłady i zasygnalizuję problemy związane z aplikowaniem tych pojęć i ochroną prawną wiedzy tubylczej (głównie w kontekście etno-medyczno-botanicznym). Jako wiedza tubylcza (ang.: indigenous knowledge, hiszp.: conocimiento indígena) definiowana jest wiedza społeczności tubylczych i lokalnych (na ogół nie-zachodnich). Najczęściej użycie tego terminu dotyczy zakresu wiedzy obejmującego organizmy żywe i ich właściwości (np. lecznicze), miejscowe technologie (np. upraw, rybołówstwa) oraz środowisko i zachodzące w nim zależności. Do tego dodaje się niekiedy przekonania z zachodniego punktu widzenia dotyczące świata „ponadnaturalnego”, związane jednak z tym, co definiujemy jako zastosowanie organizmów, technologie czy środowisko (przykładem mogą być tutaj wierzenia amazońskich Indian, w których występują „ponadnaturalni” władcy poszczególnych gatunków lub domen środowiskowych, zarządzający swymi podopiecznymi). I tak, pojęcie wiedzy tubylczej bywa, nie bez racji, krytykowane jako coś sztucznie wyabstrahowanego  Tekst ten skupia się na problematyce tubylczej wiedzy botanicznej i medycznej, jakkolwiek różne grupy tubylcze, państwa czy organizacje postulują, a niekiedy wprowadzają też w życie ochronę zbiorowych praw intelektualnych do folkloru i elementów wytwórczości tubylczej, takiej jak na przykład plecionkarstwo, desenie na koszach, ceramice i tkaninach itp. Na ten temat patrz np. Wüger (2004) i inni autorzy w tomie pod redakcją Fingera & Schulera (2004). W kontekście latynoamerykańskim, patentowanie przez tubylców ich wiedzy, wzorów, muzyki etc. postuluje Peruwiańczyk Brack Egg (1999, s. 19). 2 �Kacper Świerk 326 z tubylczej kosmologii czy światopoglądu, który zawiera także sfery na ogół nie definiowane jako wiedza tubylcza. Brytyjski antropolog Roy Ellen w taki sposób charakteryzuje wiedzę tubylczą: „[jest] lokalna, przekazywana ustnie, [jest] konsekwencją praktycznego zaangażowania wspartego doświadczeniem, [jest] empiryczna raczej niż teoretyczna, powtarzalna, płynna i negocjowalna, podzielana lecz asymetrycznie rozmieszczona, w głównej mierze funkcjonalna i osadzona w szerszej matrycy kulturowej” (Ellen 1998, s. 238). Termin „wiedza tubylcza” zaczął być stosowany na większą skalę w drugiej połowie lat siedemdziesiątych XX wieku (Warren 1998, s. 244). Wcześniej tego, co dziś określa się jako wiedzę tubylczą, nie definiowano w ten sposób. Dla elit państw, w których żyją tej wiedzy nosiciele (a więc i dla rządów reprezentujących te elity), była ona raczej uważana za zespół przesądów i objawów zacofania i zaczęła być przez nie ceniona jako wartościowy zasób dopiero relatywnie niedawno (Posey 2002). Warto też zaznaczyć, że czasami stosuje się również terminy: wiedza lokalna (ang. local knowledge) i/lub wiedza ludowa (ang. folk knowledge), zwłaszcza kiedy jej nosiciele nie są explicite definiowani jako ludność tubylcza (na przykład jeśli są nimi portugalsko- lub hiszpańskojęzyczni chłopi amazońscy, określani jako caboclos i ribereńos, a nie Indianie). „Obszar” wiedzy tubylczej, cieszący się zainteresowaniem firm farmaceutycznych, to przede wszystkim tak zwana wiedza etnobotaniczna, czyli wiedza na temat roślin, ich właściwości (np. leczniczych, stymulujących) i zastosowań. Bioprospekcja (ang. bioprospecting, hiszp. bioprospección) oznacza poszukiwanie użytecznych organizmów, czy, bardziej precyzyjnie, użytecznych substancji czy składników w tych organizmach. Zwykle bioprospekcja dotyczy roślin, których składniki mogą być użyteczne w medycynie, w przemyśle farmakologicznym. Może być (i często bywa), lecz nie musi być prowadzona z wykorzystaniem wiedzy tubylczej na temat zastosowania i własności tych roślin czy innych organizmów. Jeśli informacje i/lub materiał zdobyte dzięki wykorzystaniu wiedzy tubylczej są potem użyte w celach komercyjnych i tubylcy (ani państwa, w których żyją) nie otrzymują z tego tytułu żadnego wynagrodzenia czy rekompensaty, to mamy do czynienia z biopiractwem (ang. biopiracy, hiszp. biopiratería). Oczywiście termin „biopiractwo” ma sens dopiero od czasu, kiedy wiedza tubylcza została skonceptualizowana, uznana za coś cennego i zaczęła być, przynajmniej w teorii, chroniona prawnie3. Choć niektórzy autorzy latynoscy, jak Bravo V. (1997, s. 132), utrzymują, że biopiractwo miało miejsce już od czasów konkwisty. 3 �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 327 Jak widzimy, kwestie związane z biopiractwem i z wiedzą tubylczą jako cennym zasobem są stosunkowo nowe, a w związku z tym nieuporządkowane. Nie brak też w tej materii wątpliwości i sprzeczności. Zarzut pod adresem „biopiratów” polega na tym, że korzystając z wiedzy tubylców identyfikują oni rośliny mogące być użyte komercyjnie (np. w przemyśle farmaceutycznym), a potem patentują je i czerpią z tego zyski, a tubylcy i kraje, w których żyją, nie mają z tego żadnych korzyści. Argument „biopiratów” przeciw temu zarzutowi jest taki, że mówienie o „patentowaniu roślin” jest przeważnie skrótem myślowym (używanym m.in. przez Poseya, 2002). Istotnie, tym co się patentuje nie są na ogół rośliny (opatentowanie dziko występującego w naturze organizmu nie jest możliwe), ale wyizolowane z nich substancje chemiczne. Substancje te, jak twierdzą „biopiraci”, nie są jako takie znane tubylcom, więc o piractwie nie może być tu mowy. Oczywiście kontrargument w tej sytuacji może być taki, że tubylcy rzeczywiście nie konceptualizują zawartej w roślinie substancji jako takiej, ale znają właściwości lecznicze (czy inne) rośliny, które posiada ona właśnie dzięki zawartej w niej substancji. Jedyne przypadki patentowania samych roślin to patentowanie kultywarów (odmian uprawnych), stworzonych drogą selekcji i/lub krzyżowania przez jakąś firmę lub osobę. Patentowanie kultywarów jest dozwolone (z pewnymi zastrzeżeniami) przez prawo Stanów Zjednoczonych (Wüger, 2004, s. 202, p. 70). Istnieją ruchy społeczne przeciwstawiające się patentowaniu kultywarów, postulujące zakaz obejmowania patentem istot żywych (włączając rośliny). Więcej na temat możliwości patentowania organizmów żywych pisze Espinoza Fuentes (1997). Obecnie przyjęte jest, że państwa posiadają pewną kontrolę nad swoimi zasobami naturalnymi (w sensie: bioróżnorodnością, zasobami genetycznymi) i ludzie czy instytucje chcący prowadzić w nich bioprospekcję muszą uzyskać odpowiednie zezwolenia. Niektóre kraje rozwijają specyficzne prawodawstwo dotyczące tych kwestii (np. Kostaryka, Brazylia i kraje Wspólnoty Andyjskiej – Boliwia, Kolumbia, Ekwador, Peru i Wenezuela – patrz: Posey, 2002). Część z nich uwzględnia także prawa tubylców do ich wiedzy przyrodniczej (tj. ich prawa własności intelektualnej). W wielu przypadkach istnieją ogólnikowe przepisy dotyczące tych spraw, a praca nad szczegółami wciąż jest w toku. Niejako w odpowiedzi na nowe prawa międzynarodowe i państwowe oraz wezwania organizacji tubylczych (takich jak COICA – Coordinadora de las Organizaciones Indígenas de la Cuenca Amazónica) do poszanowania tubylczych praw własności intelektualnej, różne organizacje badawcze oraz kompanie farmaceutyczne stworzyły kodeksy etyczne i/lub wprowadziły do swych statutów treści zawierające wytyczne dotyczące etycznego i zgodnego �Kacper Świerk 328 z prawem stosunku do tubylców jako posiadaczy wiedzy, którą te organizacje/ instytucje mogą być zainteresowane (Kate & Laird 2004, s. 141–142). Przykłady biopiractwa i zarządzania wiedzą tubylczą Warto przedstawić parę przykładów tego jak w praktyce prawa te funkcjonują, jak tubylcy i inni „aktorzy” reagują na sytuacje, w których ich wiedza tubylcza zostaje „ukradziona”, wreszcie, na koniec, jak wyglądają przykłady współpracy Indian z firmami farmaceutycznymi, w przypadkach gdy otrzymują oni rekompensatę za udostępnienie swej wiedzy do potencjalnego wykorzystania. W latach dziewięćdziesiątych stosunkowo głośna była sprawa, która wywołała coś w rodzaju skandalu dyplomatycznego pomiędzy Wielką Brytanią a jej byłą kolonią – Gujaną. Brytyjski (urodzony w Gujanie) chemik Conrad Gorinsky był sądzony przez brytyjski sąd za to, że opatentował rupununinę, aktywny składnik chemiczny z orzecha drzewa Ocotea rodiei4, odkrytą na bazie informacji dostarczonej mu przez Indian Wapishana, od dawna znających lecznicze właściwości drzewa. Gorinsky opatentował tę substancję bez zgody zarówno Wapishana, jak i państwa gujańskiego. Ponieważ Wapishana są grupą transgraniczną, sprawa stała się głośna także w sąsiadującej z Gujaną Brazylii, gdzie wspomniane drzewo również występuje. Jako argument przeciw Gorinsky’emu przedstawiono to, że opisując swe odkrycia, przyznawał, iż drzewo było wykorzystywane przez Indian w celach leczniczych. Chemik miał bronić się słowami: „Poświęciłem życie tej pracy. Zarejestrowałem specyficzne komponenty, które dotąd nie były rozszyfrowane. Zrobiłem cały ten wysiłek intelektualny i wydałem tysiące dolarów z własnej kieszeni. Czy Indianie kiedykolwiek zainwestowaliby w to?”. Dodał również: „Nie możemy mówić o tym, jak podzielić ciastko, kiedy nie ma ciastka” (Posey 2002). Można z tego wnioskować, że Gorinsky nie akceptował praw tubylców do ich wiedzy i rozumował w dawnych kategoriach (przez obrońców praw tubylczych, takich jak D.A. Posey, określanych mianem kolonialnych). Sam Gorinsky (będący nota bene synem polskiego imigranta) w wywiadzie dla „New Scientist” przedstawia nieco inną wersję tej historii. Twierdzi, że opatentował rupununinę, aby pomóc Indianom, umożliwiając im zarabianie na ich tradycyjnej wiedzy. Przedstawia się jako obrońca Indian i lasu tropikalnego (Gorinsky 2006, s. 50–51). 4 Drzewo to jest znane także pod nazwą Chlorocardium rodiei. �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 329 Wspomniany na wstępie lider Matsigenków, twierdzący, że gringos opatentowali banisterię, nie mylił się. Wywar z banisterii (Banisteriopsis caapi)5 – pnącza szeroko znanego pod keczuańską nazwą ayahuasca6, jest ceniony i używany przez Indian i Metysów zachodniej Amazonii (obszarów Kolumbii, Ekwadoru, Peru, Boliwii i Brazylii) ze względu na wizje, które wywołuje po wypiciu. Wizje te nie są przez tubylców postrzegane jako halucynacje, lecz jako realne kontakty ze światem duchów czy zwierząt. Banisteria istnieje zarówno w formie dzikiej, jak i jest uprawiana przez Indian. Amerykanin Loren Miller przywiózł rośliny banisterii z ekwadorskiej Amazonii w latach siedemdziesiątych XX wieku, gdy był jeszcze studentem farmakologii. Później stał się dyrektorem założonej przez siebie firmy International Plant Medicine Corporation, mającej na celu produkowanie lekarstw na bazie roślin tropikalnych. W 1986 roku Miller otrzymał patent na coś, co, jak twierdził, jest nowym, wyhodowanym przez niego kultywarem banisterii, odmiennym od oryginału. Dowodząc tej odmienności powoływał się on na szczegóły zewnętrzne takie jak kolor kwiatu, kształt liści etc. Upłynęło nieco czasu, zanim wieści o opatentowaniu banisterii dotarły do Amazonii. Indianie dowiedzieli się o tym fakcie około 1994 roku. Wieść ta wywołała niezadowolenie i oburzenie. W marcu 1999 roku prawnicy z Center for International Environmental Law (CIEL) wystąpili w imieniu organizacji indiańskich (w tym COICA) o ponowne, krytyczne rozpatrzenie patentu. Argumentowano, że patent niesłusznie daje prawo amerykańskiemu obywatelowi do rośliny, która dla Indian jest święta i używana w leczniczych ceremoniach. Amerykańskie Biuro Patentowe (U.S. Patent and Trademark Office) unieważniło patent w listopadzie 1999 roku i potwierdziło tą decyzję w kwietniu 2000 roku, argumentując, że informacje o banisterii były „znane i dostępne” na długo, zanim Miller wystąpił o patent oraz że rzekomy nowy kultywar nie różnił się zasadniczo od okazów zgromadzonych w herbarium chicagowskiego Field Museum. Nie odniosło się natomiast bezpośrednio do faktu wcześniejszej znajomości i ceremonialnego użycia tej rośliny przez Indian. Miller złożył apelację, do której Biuro Patentowe nieoczekiwanie się przychyliło i w styczniu 2001 patent został ponownie uznany za ważny. Zwraca tu uwagę fakt, że Biuro Patentowe w ogóle nie odniosło się do argumentu Indian, że patentowanie świętej rośliny jest nie na miejscu (niektórzy liderzy indiańscy porównywali przyznanie patentu na banisterię z opatentowaniem Eucharystii). Tubylcy niewątpliwie odczuli opatentowanie 5 By wywar ten po wypiciu wywoływał wizje, niezbędne jest wymieszanie banisterii z liśćmi rośliny z rodzaju Psychotria. 6  Inna rozpowszechniona nazwa tego pnącza (jak i wywaru z niego) to yagé (yahé). �330 Kacper Świerk ich świętego pnącza jako obrazę i zawłaszczenie elementu ich tradycji. Miller, choć jest posiadaczem patentu, nigdy nie próbował skomercjalizować „swojej” banisterii, wprowadzić na rynek wyprowadzonych z niej produktów czy zapobiec stosowaniu tej rośliny przez innych ludzi (Schuler 2004, s. 169–171; Wüger 2004, s. 193–195). Miała więc tu miejsce, jak określa to Schuler (2004, s. 176–177), „obraza, ale nie szkoda” (there is insult, but not injury). Jak pisał Posey (2002), państwa latynoamerykańskie, zwykle definiujące się (i definiowane z zewnątrz) jako biedne, nagle zorientowały się, że są bogate w zasoby przyrodnicze i kulturowe i próbują obecnie stworzyć i ustanowić prawa, które pozwolą im poradzić sobie z tą nową sytuacją. Przy tym wszystkim zachodzi tu pewna, przynajmniej potencjalna rozbieżność interesów pomiędzy państwami a ludnością tubylczą. Państwa bowiem twierdzą, że zasoby naturalne i wiedza na ich temat (jedno i drugie występujące na ich terytorium) są ich własnością i mają one prawo do płynących z nich korzyści. Jednak w rzeczywistości depozytariuszami wiedzy, o której mowa, nie są zwykle kreolskie czy kreolsko-metyskie elity, które rządzą państwem, lecz żyjące w oddalonych od centrum władzy okolicach ludy tubylcze. Tubylcy (popierani przez zachodnie organizacje wspierające) twierdzą, że to oni, a nie elity rządzące powinni czerpać korzyści z posiadanej przez nich wiedzy biologiczno-medycznej. Niektóre państwa latynoskie przynajmniej w teorii uwzględniają roszczenia Indian w tym względzie i dążą do stworzenia takich praw, które umożliwiałyby czerpanie korzyści zarówno tubylcom, jak i państwu. Jest to sytuacja stosunkowo nowa, gdyż jeszcze całkiem niedawno (kilka dekad temu) to, co definiujemy dziś jako zasoby naturalne było bądź rabunkowo eksploatowane, bądź uważane za przeszkodę w rozwoju, którą trzeba usunąć, a Indian traktowano jako tanią siłę roboczą lub jako zacofanych dzikusów, również stojących na drodze postępu. Można zatem powiedzieć, że sytuacja w tej materii uległa poprawie. Przykład kooperacji Indian, państwa i sektora prywatnego (udrożniony przy pomocy organizacji pozarządowej) znamy z Ekwadoru. Jest to projekt wspierany przez InterAmerican Development Bank. W jago ramach usiłuje się regulować dostęp do wiedzy tubylczej poprzez utajnienie. NGO Ecociencia dokumentuje wiedzę botaniczną grup tubylczych uczestniczących w projekcie i rejestruje ją w utajnionej bazie danych. Sprawdza się czy konkretne zastosowania roślin nie są już opisane w publicznie dostępnych książkach lub artykułach i czy inne społeczności też znają te zastosowania. Jeśli jakieś zastosowanie nie znajduje się w domenie publicznej, wówczas zostaje ono objęte tajemnicą handlową w imieniu danej społeczności (lub danych społeczności, jeśli jest ich więcej). Tajemnice te mogą być ujawnione zainteresowanym firmom, jeśli wcześniej �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 331 podpiszą one kontrakt, w którym zobowiązują się do podziału zysków. Zyski te mają być rozdystrybuowane pomiędzy Indian (właścicieli wiedzy objętej tajemnicą) i rząd ekwadorski. W tym momencie (dane z początku XXI wieku) baza danych zawiera około 8000 tradycyjnych zastosowań roślin pochodzących od sześciu grup tubylczych uczestniczących w projekcie. Już trzy kompanie wyraziły zainteresowanie dostępem do bazy danych (Posey 2002)7. Wygląda więc na to, że są sposoby użytkowania tubylczej wiedzy nie mające charakteru piractwa, z których tubylcy mogą czerpać należne im zyski. W tym kontekście na uwagę zasługuje opisana przez Arvelo Jiménez (2004, s. 50) postawa wenezuelskich Indian Yekuana (Makiritare), którzy jak na razie w znacznym stopniu odrzucają zachodni system prawny, który mógłby chronić ich interes (poprzez figurę praw do własności intelektualnej), ale jednocześnie sprowadziłby ich wiedzę do statusu towaru handlowego. Yekuana wciąż nie chcą się zgodzić na to, by ich wiedza etnomedyczna została utowarowiona i sztucznie wyabstrahowana z jej naturalnego kontekstu. Jak pisze wspomniana antropolożka: „Żądają prawa, aby powoli i z wielką ostrożnością prowadzić wewnątrz swego społeczeństwa dyskusję na temat wartości rynkowej, którą Zachód przypisuje ich tradycyjnej wiedzy. Póki co wolą oni mieć czas do namysłu, zanim będą zdolni określić formułę mającą chronić ich tradycyjną wiedzę” (Arvelo Jiménez 2004, s. 50). Problemy, opinie, podejścia, wątpliwości Sposób płacenia tantiemów, ich dystrybucji oraz to, kto dokładnie ma być podmiotem otrzymującym zapłatę, budzi liczne wątpliwości, pytania i kontrowersje. Nie podejmuję się tu szczegółowego rozważania tych problemów. Poniższy zestaw kwestii (w formie pytań) jest inspirowany listą przytoczoną przez Kate & Laird (2004, s. 149–150) oraz moimi własnymi przemyśleniami: 7  Przypadki, w których ludność tubylcza otrzymuje tantiemy za farmakologiczne zastosowanie jej tradycyjnej wiedzy, są znane również spoza Ameryki Łacińskiej. Tak na przykład San (Buszmeni) z RPA i Namibii otrzymują część zysków ze sprzedaży uśmierzających głód i pragnienie specyfików produkowanych z substancji pozyskanych z sukulentu Hoodia, zaś Kani z indyjskiego stanu Kerala partycypują w zyskach ze sprzedaży antyfatygantu produkowanego z rośliny Trichopus zeylanicus. W obydwu przypadkach wiedza o pożądanych właściwościach roślin została uzyskana od tubylców. Buszmeni jednak musieli podjąć walkę o swój udział w zyskach. Mimo że badania nad właściwościami sukulentu Hoodia zaczęły się już w latach siedemdziesiątych XX wieku, a wyabstrahowany z niej składnik (P57) został opatentowany w 1998 roku, stosowną umowę gwarantującą tantiemy tubylcom podpisano dopiero w 2003 roku (Kate & Laird 2004, s. 146–147, 153–154; Wüger 2004, s. 195–197). �332 Kacper Świerk Czy wszystkie społeczności posiadające jakąś wiedzę mogą zostać zidentyfikowane, a jeśli tak, to czy jest możliwe, by od ich wszystkich uzyskać zezwolenie na jej użycie? Co jeśli społeczności te żyją w dwóch lub więcej sąsiadujących krajach? Kto powinien być podmiotem otrzymującym tantiemy, jeśli dana wiedza na temat użycia jakichś roślin jest rozpowszechniona wśród wielu grup etnicznych, często żyjących w różnych krajach? Jeśli zapłatę miałyby otrzymywać wszystkie te grupy, to jak ją wśród nich dystrybuować? Czy w takim przypadku firmy farmaceutyczne byłoby stać na płacenie tantiemów (posiadacze wykorzystywanej wiedzy tubylczej mogliby być liczeni wówczas w dziesiątkach lub setkach tysięcy ludzi)? Czy jest możliwe zapobieżenie użyciu danych znajdujących się w domenie publicznej (opublikowanych, powszechnie dostępnych)? Czy w ogóle należy to robić? Może uznać, że dane te są już własnością publiczną i nikt nie może rościć sobie praw do tantiemów za ich użycie? Z kim zainteresowane kompanie powinny negocjować? Z całymi wspólnotami lub grupami etnicznymi czy jedynie szamanami lub liderami? Czy kompanie/firmy powinny płacić tubylcom tantiemy po wygaśnięciu ważności patentu? Jak widać – istotnych pytań, wątpliwości i niejasności jest wiele. Co do samej opłacalności i użyteczności tradycyjnej tubylczej wiedzy etnobotanicznej/etnomedycznej, opinie specjalistów zajmujących się tym zagadnieniem nieco różnią się od siebie. Kate & Laird (2004, s. 133–134) podkreślają, że znaczenie bioprospekcji z wykorzystaniem wiedzy tubylczej znacząco maleje wraz z rozwojem badań i technologii w dziedzinach biochemii, biologii molekularnej i komórkowej oraz immunologii, który sprawia, że polem poszukiwań i tworzenia nowych leków i innych użytecznych specyfików stają się laboratoria, a nie południowoamerykańskie dżungle. W związku z tym trudno mówić o jakimś wielkim zagrożeniu ludów tubylczych „kradzieżą ich wiedzy”. Schuler (2004, s. 160) z kolei argumentuje, iż mniemanie, że wykorzystanie wiedzy tubylców się nie opłaca, nie jest zgodne z prawdą. Podaje on, że 74% leków dla ludzi wyprodukowanych z roślin jest używanych w tych samych celach (do leczenia tych samych schorzeń), do jakich roślin tych używała ludność tubylcza. Jak więc widać, choć w badaniach nad lekarstwami bioprospekcja połączona z poznaniem użycia roślin przez ludność tubylczą w ostatnich dekadach straciła na znaczeniu, to wiedza ta wciąż jest używana i wciąż jest warta pieniędzy. Jak w takim przypadku powinni zachowywać się antropolodzy, aby chronić etnomedyczną wiedzę tubylców czy niechcący nie przyczynić się do jej „pirackiego” wykorzystania? �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 333 Wielu antropologów prowadzących wśród tubylców badania z zakresu etnobotaniki i etnomedycyny stosuje w swych pracach specjalne środki ostrożności, tak aby prezentowane przez nich informacje na temat zastosowania roślin czy innych organizmów nie mogły być użyte przez firmy farmaceutyczne. Tak na przykład Glenn H. Shepard Jr, amerykański antropolog, który prowadził badania etnobotaniczne i etnomedyczne wśród Indian Matsigenka i Yora w peruwiańskiej Amazonii, wymieniając w tekście swego doktoratu rośliny lecznicze, podaje tylko nazwę rodziny, do której należą i nazwę rodzajową. Robi tak, aby chronić tubylczą własność intelektualną (a także, jak twierdzi, prawo Peru do jego zasobów genetycznych). Jedynie w przypadku roślin powszechnie używanych i udokumentowanych w literaturze podaje on pełne nazwy gatunkowe (Shepard 1999, s. 65). Są jednak i inne wizje ochrony tego, co określa się mianem praw intelektualnych ludności tubylczej. Schuler (2004, s. 177–178) – nie będący antropologiem, a specjalistą od rozwoju pracującym dla Banku Światowego – proponuje rozwiązanie stojące w jaskrawym kontraście do polityki dyskrecji proponowanej przez Sheparda. Uważa on, że wiedza tubylcza (często przekazywana ustnie lub przez uczestnictwo, a nie na piśmie) powinna zostać udokumentowana i opublikowana. Wówczas Amerykańskie Biuro Patentowe (U.S. Patent and Trademark Office) będzie miało do niej dostęp i nie będzie dawało patentów na specyfiki na niej oparte. Miałoby to, zdaniem Schulera, zapobiec komercjalizacji wiedzy etnobotanicznej przez osoby z zewnątrz. Schuler zachęca też, by sami tubylcy organizowali się i komercjalizowali swoją wiedzę. Wspominany już w tym tekście Oscar Calavia Sáez uważa, że antropolodzy powinni opowiedzieć się przeciw temu, co określa on mianem prywatyzacji kultury – czemuś, co z punktu widzenia naszej dyscypliny jawi się „jako etnocentryczne, ideologiczne i sterylizujące”. Pisze on, że opatentowanie wszystkiego jest absurdem i że Indianie, nawet jeśli chcą, by przyznawano im prawa własności intelektualnej do ich wiedzy, robią to w defensywie, chcąc ją chronić przed zawłaszczeniem, a nie aktywnie dążąc do jej „prywatyzacji” (Calavia Sáez 1998). Wizja tego antropologa bliska jest moim intuicjom i odczuciom. Jak widać, idee antropologów i specjalistów od rozwoju mogą być bardzo różne., Pozostaje nam postawić pytanie: czy istnieją antropolodzy, którzy pracują dla kompanii farmaceutycznych, dokumentując tubylcze użycie roślin i tym samym przyczyniając się w nieetyczny sposób do tego, co mój indiański respondent określił mianem kradzieży wiedzy tubylczej? Niewątpliwie antropolodzy, zwłaszcza ci mający formację etnobotaniczną, świetnie nadawaliby się do takiej pracy. Przypadki tego typu nie są mi jednak znane z terenu, a literatura �Kacper Świerk 334 też na ogół milczy na ten temat8. Nie można jednak wykluczyć takiej możliwości. Wiadomo, że istnieją antropolodzy pracujący dla kompanii nafciarskich, uczestniczący w ich imieniu w negocjacjach z tubylcami, na ziemi których wydobywa się ropę lub gaz, legitymizujący swoją działalnością, obecnością i tym, co piszą, obecność kompanii w kraju Indian, nierzadko przy okazji prowadzący badania na potrzeby swych dysertacji czy publikacji. Niektórzy Indianie, ich zachodni sprzymierzeńcy i etyczni antropolodzy nazywają takie osoby „antropologami-prostytutkami”. Skoro są antropolodzy pracujący dla nafciarzy, więc czemu mieliby nie istnieć tacy, którzy pracują dla firm farmaceutycznych. To, że niewiele o takich przypadkach wiadomo, może wynikać z tego, że zbieranie wiedzy etnobotanicznej można prowadzić w sposób znacznie bardziej dyskretny i nie rzucający się w oczy niż pracę dla nafciarzy (która wymaga od antropologa firmowania tekstów i umów własnym nazwiskiem, a niekiedy publicznego wypowiadania się). Niewątpliwie sprawa prawdopodobnego dokumentowania przez antropologów wiedzy etnobotanicznej dla firm farmaceutycznych wymaga zbadania. Mimo że uważam istnienie antropologów-piratów za prawdopodobne, to jestem przekonany, że podobnie jak wspomniani antropolodzy pracujący dla nafciarzy, stanowią oni mało znaczący odsetek wszystkich antropologów i że pojawiający się gdzieniegdzie w Ameryce Łacińskiej strach przed badaczamizłodziejami wiedzy nie jest uzasadniony. Konkluzje Co do przyszłości ochrony praw ludów tubylczych do ich wiedzy (definiowanej jako własność intelektualna), wiele wskazuje na to, że będzie istnieć tendencja do formalizowania procedur dostępu do niej i jej wykorzystania. Wraz z formalizacją przepisów będzie też postępować komercjalizacja niektórych elementów wiedzy tubylczej, choć, jak pokazuje wspominany przykład Yekuana, istnieją też w tym względzie opory. Sądzę jednak, że krytykowane przez Calavię Sáeza „sprywatyzowanie kultury” nie nastąpi rychło, jeśli w ogóle (m.in. ze względu na wspomniane towarzyszące mu trudności konceptualno-praktyczne). Co do biopiractwa i kradzieży wiedzy tubylczej, jak przypuszczam, wciąż będą one istnieć, bo przepisy przepisami, a rzeczywistość na dalekiej prowincji może się do nich mieć nijak. Należy mieć nadzieję, że państwa latynoskie nie wprowadzą zbiurokratyzowanego aparatu kontroli, który w toku długotrwałych procedur sprawdzałby na wstępie wszystkich Choć Bravo V. (1997, s. 32) wspomina o udziale antropologów w pirackich badaniach, to nie podaje żadnych konkretnych przykładów, ani odniesień do źródeł. 8 �Bioprospekcja, biopiractwo i wiedza tubylcza... 335 antropologów i etnobotaników chcących prowadzić badania w tych krajach czy nie są czasem „piratami”. Badacze, którzy wybierają się w teren, by badać kultury tubylcze, metyskie czy afroamerykańskie w Ameryce Łacińskiej, powinni mieć na uwadze, że w grupach tych temat biopiractwa i „kradzieży wiedzy” jest obecny i że w związku mogą być przyjęci z pewną nieufnością, a nawet niechęcią. Szczególnie narażeni na takie podejrzenia mogą być antropolodzy prowadzący badania o profilu etnobotanicznym i/lub etnomedycznym. Należy nastawić się na to, że będziemy musieli wyjaśniać, iż nie jesteśmy złodziejami wiedzy i nie interesuje nas patentowanie tubylczych zastosowań roślin. Nie można też wykluczyć wystąpienia sytuacji, w której będziemy musieli tłumaczyć nasz brak złych zamiarów podejrzliwym przedstawicielom agencji rządowych, których zdarzy nam się spotkać w terenie. Jeśli tubylcy zażyczą sobie, byśmy nie publikowali niektórych danych uważanych przez nich za podatne na nieuczciwe wykorzystanie (np. przez kompanie farmaceutyczne), powinniśmy to uszanować. Nie należy jednak sytuacji demonizować czy nadmiernie się obawiać. Tubylcy nie wszędzie są skrajnie nieufni i często dają się przekonać zapewnieniom badacza. Niekoniecznie też musimy trafić na nieufnych urzędników. Badaczom etnobotanikom zaleciłbym, aby nie zabierali ze sobą i nie transportowali większych ilości zebranych próbek roślin, jeśli oczywiście nie posiadają stosownych zezwoleń od odpowiednich instytucji. Dziękuję doktorowi Mariuszowi Kairskiemu za cenne uwagi do wstępnej wersji tego tekstu. Literatura Arvelo-Jiménez N. 2004 – Kuyujani Originario: The Yekuana Road to the Overall Protection of Their Rights as a People, w: Poor People’s Knowledge: Promoting Intellectual Property in Developing Countries, red. J.M. Finger & P. Schuler, Washington, s. 37–51. Brack Egg A. 1999 – Comunidades indígenas y respeto a la naturaleza, Universidad Marcelino Champagnat, Lima. Bravo V.E. 1997 – La bioprospección en el Ecuador, w: Biodiversidad, bioprospección y bioseguridad, red. A. Varea, Abya Yala, Quito, s. 131–141. �336 Kacper Świerk Calavia Sáez O. 1998 – Biopirataria: Mitos, leis e políticas, TSEMIM. Transsmision et Transformation des Savoirs sur l’Environnement en Milieu Indigène et Métis, http://www. ulb.ac.be/socio/tsemim/ctrosc.html. Ellen R. 1998 – Comments to Paul Sillitoe’s ‘The Development of Indigenous Knowledge: A New Applied Anthropology’, Current Anthropology, 39(2), s. 238–239. Espinoza Fuentes F. 1997 – Patentes a la vida, w: Biodiversidad, bioprospección y bioseguridad, red. A. Varea, Abya Yala, Quito, s. 77–86. Finger J.M. & Schuler P. (ed.) 2004 – Poor People’s Knowledge: Promoting Intellectual Property in Developing Countries, Washington. Gorinsky C. 2006 – Hero or Zero?, „New Scientist”, 22.06, s. 50–51. Kate K. & Laird S.A. 2004 – Bioprospecting Agreements and Benefit Sharing with Local Communities, w: Poor People’s Knowledge: Promoting Intellectual Property in Developing Countries, red. J. M. Finger & P. Schuler, Washington, s. 133–158. Posey D.A. 2002 – (Re)Discovering the Wealth of Biodiversity, Genetic Resources, and the Native Peoples of Latin America, „Anales Nueva Época”, 5, s. 37–60. Schuler P. 2004 – Biopiracy and Commercialization of Ethnobotanical Knowledge, w: Poor People’s Knowledge: Promoting Intellectual Property in Developing Countries, Red. J. M. Finger & P. Schuler, Washington, s. 159–181. Shepard G.H. 1999 – Pharmacognosy and the Senses in Two Amazonian Societies, Rozprawa doktorska, University of California, Berkeley. Warren D.M. 1998 – Comments to Paul Sillitoe’s ‘The Development of Indigenous Knowledge: A New Applied Anthropology’, „Current Anthropology”, 39(2), s., 244–245. Wüger D. 2002 – Prevention of Misappropriation of Intangible Cultural Heritage Through Intellectual Property Laws, w: Poor People’s Knowledge: Promoting Intellectual Property in Developing Countries, red. J. M. Finger & P. Schuler, Washington, s. 183–206. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa8629a97419444088e3ced2a79f9a1a.pdf 639baad78571002c9b055cd99261bede Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5501 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana - podręczniki dziennikarstwo Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5117 Title A name given to the resource Antropologia w dziennikarstwie / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.375-396 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 16 Marek Arpad Kowalski ANTROPOLOGIA W DZIENNIKARSTWIE Niezależnie od tego, jak byśmy nazwali czy określili temat: „Antropologia w dziennikarstwie” czy „Antropologia a dziennikarstwo” lub „Antropologia i dziennikarstwo”, lub jeszcze inaczej, ale podobnie – rzecz rozważań pozostaje ta sama, sprawiając wszakże pewne trudności w zrozumieniu i przedstawieniu. Lecz odsuńmy na bok wątpliwości nazewnicze. Zadanie polega na tym, by określić wzajemne relacje między antropologią a dziennikarstwem: podobieństwa i różnice, a jeszcze dokładniej, by wydobyć elementy wspólne i odrębne oraz takie, które znajdują się na pograniczu jednej i drugiej formy, a wreszcie by znaleźć związki metodologiczne i formalne między jednym a drugim rodzajem działania, wypowiedzi i przekazu, a jednocześnie odmienności charakterystyczne dla obu rodzajów poszukiwań i wypowiedzi przy jednoczesnym widzeniu tego, co może być uznane za wspólne lub podobne, a zarazem wzajemnie przenikające się. Konieczne jest tu pewne dopowiedzenie. Od pewnego czasu dziennikarstwo stanowi jedno z pól badawczych dla antropologii, znacznie szerzej nawet: nie tylko dziennikarstwo, ale ogólnie media (pamiętać trzeba, że w tym układzie dziennikarstwo jest – by tak rzec – fragmentem mediów). Powstają opracowania antropologiczne dotyczące dziennikarstwa, czy ogólniej mediów, jako przejawów kultury (naturalnie kultury jako efektów działalności ludzkiej i zarazem formującej człowieka, by nie odwoływać się tu do klasycznej już, acz nieco przydługiej i „wyliczankowej” definicji Edwarda Burnetta Tylora). Zarazem szukające w tych obu formach aktywności mniej czy bardziej widocznych antropologicznych tropów. Michael Herzfeld w pracy Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie jeden z rozdziałów swej pracy tytułuje Media, obejmując w nim nie tylko dziennikarstwo w czasopismach, ale i telewizyjne oraz radiowe, a także film, seriale i reklamy oraz wszelkie reportaże telewizyjne, słuchowiska radiowe i billboardy oraz rozmaite inne, a pokrewne formy klasyfikowane jako media. Zostawmy jednak na marginesie tak szerokie potraktowanie tematu, by nie pogubić się w szczegółach i skupić się na właściwym temacie naszych rozważań. �376 Marek Arpad Kowalski Podobieństwa i różnice Można rozumieć antropologię w dziennikarstwie w sposób niejako jednostronny, a raczej uproszczony. To znaczy zajmować się antropologią w dziennikarstwie rozumianą jako wypowiedzi dziennikarskie na temat antropologii, a dokładniej – publikowanie artykułów dziennikarskich traktujących o tym, czym jest antropologia, wyjaśnianie w ten sposób założeń nauki, przedstawianie jej wyników badawczych, przybliżanie pewnych terminów i określeń, przedstawianie myślenia antropologicznego jako dobrego sposobu na odbiór i rozumienie świata. Byłaby to swoista popularyzacja nauki. Można też publikować recenzje z prac i książek antropologicznych, zwłaszcza w pismach specjalizujących się w drukowaniu recenzji czy też w działach recenzyjnych rozmaitych pism, także popularnych. Jeśli – dodajmy – redakcje czasopism będą nimi w ogóle zainteresowane, gdyż wiele pism raczej stara się unikać zbyt wielu podobnych artykułów czy recenzji jako uważanych za trudne w odbiorze, a zatem nie przyciągających czytelników. Ta dosyć prosta forma antropologii w dziennikarstwie jest stosowana mimo pewnych trudności związanych z tzw. polityką wydawniczą, nastawioną na publikowanie tekstów „dla każdego”, czyli „dla wszystkich”, a zatem o niezbyt dużej skali trudności w odbiorze, acz korzystna jest dla popularyzacji nauki. Jednak nie tylko o to chodzi. Owszem, popularyzacja antropologii w dziennikarstwie jest ważna, ale jak powiedziano wcześniej, powinniśmy szukać wzajemnych relacji głębiej, niż tylko w artykułach i recenzjach popularyzatorskich. W 1912 r. ukazała się w Krakowie, nakładem wydawnictwa Gebethner i Wolff, praca Psychologia społeczna. Czynności poznawania, której autorem był Zygmunt Balicki, jak głosi wyjaśnienie: doktor praw, członek stowarzyszony Międzynarodowego Instytutu Socjologicznego. Wbrew tytułowi, czy raczej wbrew dzisiejszemu znaczeniu terminów, nie jest to praca stricte psychologiczna, lecz raczej socjologiczna, zawierająca bardzo wiele elementów i rozważań z zakresu etnologii i antropologii kulturowej, a właściwie lokująca się na pograniczu tych dyscyplin, czyli socjologii i etnologii (mianem psychologii społecznej określano wówczas socjologię). Znajdujemy tam pewne tropy mówiące o stosunku antropologii do dziennikarstwa i odwrotnie. Systematyzacja umysłowa, łącząca ze sobą wrażenia z obrazami, przechowanymi w pamięci surowej, polega przede wszystkim na skojarzeniu w czasie wrażeń przeszłych, teraźniejszych i przyszłych na podstawie ich podobieństwa. Jeżeli każde nowo występujące wrażenie dochodzi do świadomości podmiotu już jako znane w swych charakterystycznych przejawach z przeszłości i pod �Antropologia w dziennikarstwie 377 tym samym względem przewidziane i oczekiwane, przybiera ono cechy wrażenia określonej jakości (Balicki 1912, s. 80). Upraszczając nieco – wrażenia plus obrazy przechowywane w pamięci plus skojarzenia wrażeń przeszłych, teraźniejszych i przyszłych na podstawie ich podobieństwa, są to czynności umysłowe albo też rodzaj postępowania charakterystyczny dla antropologii i dziennikarstwa. I dalej nieco bardziej szczegółowo: Jako przykład trudności praktycznej w przeprowadzeniu granicy między duchowymi a funkcyonalnymi przejawami pewnego faktu społecznego, przytoczyć możemy zaniepokojenie, wywołane w środowisku społecznem przez silne wrażenia zewnętrzne: artykuły i wiadomości, zamieszczone w prasie, a temu faktowi poświęcone, zgromadzenia, narady, listy i depesze z tegoż powodu rozsyłane, demonstracye uliczne (odruchy) etc. zaliczymy do zjawisk fizycznych, przedmiotowych, podczas gdy treść wystąpień prasy, narad, komunikatów i haseł podczas demonstracyi wygłaszanych – do zjawisk duchowych (Balicki 1912, s. 99). Wyznaczając granicę między tym, co Balicki określa przejawami duchowymi, a przejawami funkcjonalnymi, czyli rzeczywistymi, realnymi, w jakiś sposób materialnymi, widać ponownie związki między antropologią a dziennikarstwem. A wreszcie swoiste podsumowanie wskazujące na rolę dziennikarstwa i jego związki z antropologią w ówczesnym rozumieniu zagadnienia: Jeżeli stróżem i wyrazicielem uwagi samorzutnej w społeczeństwach współczesnych jest dziennikarstwo, rolę tę w zakresie uwagi dowolnej spełnia publicystyka. Ona to wskazuje, co jest godnego przechowania w pamięci społecznej, co jest symptomatem poznawczym trwałym, a co przemijającym, i daje pierwsze wskazania nowych wyobrażeń twórczych, mających powstać w zakresie kultury narodowej. Publicystyka jest nadto stróżem niezaspokojonych potrzeb społeczeństwa, wyrazem jego pragnień i dążeń, a skierowując uwagę opinii na najdonioślejsze i najgłębiej sięgające zagadnienia bytu narodowego, zwraca ją w kierunku największego oporu zewnętrznego lub wewnętrznego i siłą rzeczy staje się drogowskazem przyszłych wysiłków twórczych (Balicki 1912, s. 263). Jak widać już wówczas, sto lat temu, gdy jeszcze antropologia była przynajmniej u nas w powijakach, zwracano uwagę na jej związki z dziennikarstwem (też w porównaniu z obecnym znajdującym się może nie w powijakach, ale jednak w przedszkolu). Nie wnikam tu w to, co Balicki rozumie pod pojęciami „zjawisk fizycznych”, „zjawisk duchowych”, „symptomatów trwałych” i „symptomatów przemijających”, czy wreszcie „oporu zewnętrznego” i „oporu �378 Marek Arpad Kowalski wewnętrznego”, ani jak je definiuje według ówczesnego rozumienia tych terminów, gdyż wymagałoby to szczegółowej recenzji tej pracy, a przecież nie o to nam chodzi. Dodać jednak należy dla lepszego pojmowania jego poglądów, że „pamięć surowa” odpowiada mniej więcej pamięci potocznej, nie wyniesionej z nauki, „symptomaty trwałe” to takie, które zapadają nam w pamięci na trwałe, w odróżnieniu od „symptomatów przemijających” czyli chwilowo goszczących w naszej umysłowości, wreszcie „opór zewnętrzny” to taki, który stawia nasz umysł przed przyjęciem realnych faktów zachodzących w naszym otoczeniu, a „opór wewnętrzny” to wzdraganie się przed przyjęciem faktów niezgodnych z naszymi poglądami i przyzwyczajeniami. To pokrótce tyle, żeby zrozumieć co Balicki rozumie pod tymi określeniami. Dokładne wyjaśnienia znajdują się w rzeczonej pracy i są czerpane z ówczesnego katalogu psychologicznego i socjologicznego. Dla naszych rozważań mają jednak drugorzędne znaczenie (ich znaczenia możemy zresztą domyślać się z kontekstu, w jakim występują). Najbardziej istotne wydaje się to, że już wtedy dostrzegano rolę antropologii w dziennikarstwie i rolę dziennikarstwa w antropologii, aczkolwiek w sposób rozłączny, niezupełnie przenikający się, chociaż zarazem często tożsamy, zwłaszcza przypisując jednej i drugiej formie wypowiedzi chęć obserwowania i badania świata, jego zrozumienia i wyjaśnienia. Uderza również u Balickiego fakt idealizowania dziennikarstwa dla formowania wyrażania i zaspokajania potrzeb społecznych; idealizowania wzbudzającego dziś pewne poczucie sceptycyzmu, czy rzeczywiście tak jest. W każdym razie dziennikarstwo zostało potraktowane jako pomocne w kształtowaniu postaw społecznych, czy raczej enkulturacji – pomocne dla wszelkich działań antropologicznych, a zarazem antropologia jako pomocna dla dziennikarstwa dla lepszego rozumienia świata i jego objaśniania. Ale przyjmijmy takie stanowisko z dobrodziejstwem inwentarza, w końcu takie były na ów temat poglądy na progu XX wieku. Zresztą i obecnie przy traktowaniu dziennikarstwa jako domniemanego „bytu idealnego”, nie pamiętając o jego współczesnych dewiacjach, jest to pogląd teoretycznie zasadny. A że praktyka częstokroć odbiega od ideału, to już odrębne zagadnienie. Dodajmy jeszcze dla uzupełnienia, że w dziennikarstwie mylone są niejednokrotnie pojęcia etnografii, etnologii i antropologii, a wreszcie że antropologia często bywa utożsamiana z antropologią fizyczną. Dodam na podstawie własnych obserwacji i rozmów (jeśli są one w jakiś sposób reprezentatywne), że kiedy mówię o antropologii (w domyśle kulturowej, acz nie dodaję tego przymiotnika), słyszę zdziwienie, że przecież to „badanie kości” czy coś podobnego, w każdym razie rozumiana ogólnie, jak powiedziałem, �Antropologia w dziennikarstwie 379 jako wyłącznie antropologia fizyczna. Trzeba dopiero dłuższego tłumaczenia, by rzecz wyjaśnić. Przydałoby się zatem, zwłaszcza ze strony antropologów, dokładniejsze wyjaśnienie, co należy rozumieć pod mianem antropologii, by w dosyć powszechnym odbiorze dziennikarskim nie była utożsamiana jedynie z jedną jej „częścią” (fizyczną). Ale to na marginesie. Znów jednak wróćmy do tematu. Logika versus emocje Na przestrzeni co najmniej stulecia mamy do czynienia z wzajemnym przenikaniem się antropologii i dziennikarstwa, aczkolwiek początkowo jeszcze delikatnym, nie sformalizowanym, albo może raczej z poczuciem, czy trochę bardziej ostrożnie, wyczuwaniem wzajemnych związków lub pewnych podobieństw, później dopiero bardziej wyraźnym. Lecz po tej wycieczce historycznej wróćmy do istoty problemu. Otóż należy od razu stwierdzić, że wszystko to, co podlega opisowi antropologicznemu, podlega także opisowi dziennikarskiemu. I odwrotnie: to, co podlega opisowi dziennikarskiemu, podlega także opisowi antropologicznemu. Innymi słowy, wszelkie zjawiska i fakty, które są przedmiotem badawczym antropologii, mogą być zarazem przedmiotem obserwacji dziennikarskiej. I odwrotnie: zjawiska i fakty, jakie bywają przedmiotem relacji dziennikarskich, mogą być także przedmiotem badań antropologicznych i wyciąganych na tej podstawie wniosków. Naturalnie, nie wszystko, co jest opisem dziennikarskim, nadaje się do przełożenia na pojęcia i język antropologii, tak jak i nie zawsze opis antropologiczny nadaje się do przełożenia na dziennikarstwo. Dodajmy, że opis dziennikarski teoretycznie powinien być gładki, potoczysty, językowo poprawny i ładny. W porównaniu z nim opis antropologiczny językowo bywa niekiedy chropowaty, elegancja językowa może mieć znaczenie drugorzędne. Jednakże są liczne pola wspólne pozwalające eksploatować je zarówno w sposób antropologiczny, jak i dziennikarski, a także śledzić założenia antropologiczne w dziennikarstwie. Na tym, jak sądzę, polega przede wszystkim istota antropologii w dziennikarstwie: wspomniane wspólne pola zainteresowań dające możność szukania tropów antropologicznych w wypowiedziach dziennikarskich i odwrotnie – możliwości dziennikarskich w poczynaniach antropologicznych. Narzuca się w tym miejscu przykład może nieco kontrowersyjny, ale trafny – mianowicie to, co od 10 kwietnia 2010 roku dzieje się w Warszawie na Krakowskim Przedmieściu przed Pałacem Prezydenckim. Nie oceniam tych wydarzeń w żaden sposób, podaję jednak jako wyraźny przykład. Wydarzenia �380 Marek Arpad Kowalski te i wszystko, co się tam dzieje, obrosło niezmiernie licznymi artykułami dziennikarskimi, kontrowersjami, publicystyką. Wszakże antropolog przypatrując się tym wydarzeniom, znajdzie dla siebie liczne tematy badawcze: narodziny mitu (na temat postaci Lecha Kaczyńskiego), tworzenie się wspólnoty, sakralizacja terytorium, stosunek do religii (krzyża jako symbolu i Kościoła jako instytucji), sprawa wykluczenia, stosunek „my” i „oni”, potoczne postrzeganie państwa, relacje między grupą a jednostką... Zapewne można by znaleźć wiele innych tematów przyciągających naukowca (rozwinięcie tych przykładów to odrębne zagadnienie, tu podaję je hasłowo). W każdym razie widać dobitnie, że to, co jest przedmiotem opisu dziennikarskiego, staje się przedmiotem badawczym dla antropologii. Przypominam: nie oceniam, nie komentuję, ale widać tu dobitnie, jak funkcjonuje lub może funkcjonować antropologia w dziennikarstwie, przynajmniej na poziomie uogólnionym. Podobnych przykładów z aktualnego życia publicznego można by przytoczyć więcej. Chociażby sprawa OFE (renty i emerytury), obecność naszych wojsk w Afganistanie, kwestia ewentualnej elektrowni atomowej w Polsce, zjawisko tzw. kibiców stadionowych i wiele innych spraw, jakimi żyje obecnie dziennikarstwo i jakimi będzie się karmiło w przyszłości. Trzeba w tym miejscu zauważyć, że podobne tropy antropologiczne znajdują się nie tylko w dziennikarstwie, ale i w literaturze pięknej. Są liczne tytuły powieściowe będące wprost antropologią. Można w tym miejscu wymienić takie przykłady, jak chociażby Kirgiz schodzi z konia (Warszawa 1974) Ryszarda Kapuścińskiego, Boża podszewka (Warszawa 1997 – na tej podstawie powstał serial telewizyjny pod tym samym tytułem emitowany kilkanaście lat temu) Teresy Lubkiewicz-Urbanowicz, Traktat o łuskaniu fasoli (Kraków 2006) Wiesława Myśliwskiego, Huta (Wołowiec 2007) Grzegorza Kopaczewskiego. To tylko kilka przykładów wybranych przypadkowo. Można by wymienić ich znacznie więcej, ale nie będę tego czynił, ponieważ związki między antropologią a literaturą piękną także bywają wyraźne, lecz dokładne ich prześledzenie odbiega od tematu zajmującego się antropologią w dziennikarstwie. Jeśli zostały tu przywołane, to marginalnie, żeby pamiętać i o tych także relacjach. Wracając do głównego nurtu rozważań, warto w tym miejscu zauważyć rzecz niezbyt często dostrzeganą, acz ważną. Mianowicie uwadze często umyka to, że absolwenci antropologii uprawiający badania etnograficzne mają niejako automatycznie przygotowanie dziennikarskie, chociaż nie zawsze jesteśmy tego świadomi. Na czym to polega? Etnograf przygotowujący się do badań na jakimś terenie czy na jakiś temat musi wiedzieć o co pytać swoich ewentualnych informatorów, jak to czynić, jak ich dobrać, jak skłonić do możliwie otwartych i dokładnych wypowiedzi, �Antropologia w dziennikarstwie 381 a wreszcie jak przełożyć te wypowiedzi na „swój” etnograficzny język utrzymany w ryzach przejrzystej logiki. Podobnie dziennikarz. Szykując się do napisania reportażu, felietonu, wywiadu lub jakiejkolwiek podobnej formy wypowiedzi, musi przygotować się do tego i wiedzieć, co chce powiedzieć i o co pytać informatorów, jak ich dobrać, jak skłonić do wynurzeń, gdy zrazu niechętnie mówią czy to z powodu skrępowania, czy dla jakichś innych przyczyn, a na koniec jak to przełożyć na obowiązujące formy dziennikarskie. Metodologia więc wywiadu, publicystyki, felietonu albo jakiejkolwiek innej wypowiedzi dziennikarskiej lub też bardziej generalnie zebrania materiału czy to dziennikarskiego, czy etnograficznego jest bardzo podobna, jeśli nie wręcz taka sama. Ale oprócz niewątpliwych podobieństw, są także różnice i to istotne, polegające na odmiennych w efekcie formach wypowiedzi, stylistyce, metodologii (w głębszym jej rozumieniu), przeznaczeniu i ostatecznych efektach. Antropolog musi pamiętać o tym, by przedkładane przez niego fakty były ze sobą powiązane logicznie, by jedne wynikały z drugich, a późniejsze wiązały się z wcześniejszymi, a wszystkie powinny być dobrze osadzone w postrzegalnych i udokumentowanych realiach. Musi także dbać o to, by były racjonalne, nie zbaczające w stronę domniemanych legend lub mitologii, a nawet opowieści „wyssanych z palca”, którymi informator może bezwiednie albo świadomie „karmić” badacza, on zaś powinien być czujny i nie dać się sprowadzić na manowce, zatem informacje prowadzące do ogólniejszych spostrzeżeń musi poddać weryfikacji i dociekać co kryje się pod pewnymi symbolami a nawet niedopowiedzeniami, tzw. „wymownym milczeniem”, gestami i mimiką, w ogóle mową ciała i spod tej warstwy ujawniać istotę sprawy. Podsumujmy zatem: logika, wzajemne powiązania faktów ujawniające rzeczywisty stan rzeczy, no i wystrzeganie się dowolności w interpretowaniu faktów. Interpretacja musi być zbudowana na jak najdalej idącym prawdopodobieństwie. Nie ma tu miejsca na zupełną dowolność czy pozwalanie sobie na ujawnianie rozmaitych sympatii czy antypatii w jakiejkolwiek sprawie. Własny pogląd powinien być podporządkowany racjonalności i obiektywizmowi. Na własne zdanie można sobie pozwolić dopiero w podsumowaniu, zastrzegając wszakże, że jest to osobiste zdanie autora. W razie wątpliwości czy niemożności jednoznacznych stwierdzeń potwierdzanych twardo faktami, dopuszczalne są jedynie zastrzeżenia czy też ostrożności w rodzaju: „wydaje się”, „można sądzić, że...”, „przypuszczalnie” itp. Natomiast, aczkolwiek w dziennikarstwie też mamy do czynienia z interpretacją, to wątpliwości nie są obudowywane zastrzeżeniami „wydaje się”, „można przypuszczać” i podobnymi. A w każdym razie są one rzadko stosowane. Naj- �382 Marek Arpad Kowalski częściej bowiem mamy do czynienia z jawnym, bezwzględnym i bezpośrednim wyrażaniem przeważnie jednoznacznej opinii, że tak właśnie dokładnie jest, jak zostało przedstawione w tekście. Fakty nie wymagają potwierdzenia i nie muszą wynikać jedne z drugich. Fakty – przyjmuje się – po prostu są, a samo ich istnienie jest już eo ipso podawane odbiorcy jako dowód ostateczny. Owszem, istnieją między nimi powiązania w twórczości dziennikarskiej, ale dosyć luźne, nie wymagające dokładnego ukazywania wzajemnych związków i zależności. Niejako „są, bo są” i oczekiwana jest zgoda na nie czytającego, bez wgłębiania się w konteksty i szukania ewentualnych relacji między nimi. Media masowe zdefiniować możemy jako media komunikacyjne, które są – lub też mogą być – rozpowszechniane na szeroką skalę, praktycznie w identycznej formie; w ich poczet zaliczamy nie tylko film, wideo, telewizję, radio czy drukowaną prasę – czyli formy, które najczęściej mamy na myśli mówiąc o „mediach” – ale też odbitki litograficzne, billboardy reklamowe oraz Internet. Sęk w tym, by nie dać się zwieść rzekomej doniosłości skali. Pod pewnymi względami media masowe przypominają niektóre ze skrajnie zlokalizowanych wytworów kultury. Na przykład gazety są w równym stopniu co ludowe pieśni skore do redukowania zbliżonych w jakikolwiek sposób zdarzeń do stosownej formułki – obciążonej jednak pokaźnym bagażem symbolicznym – co w rezultacie prowadzi do ich ujednolicenia (Herzfeld 2004, s. 404–405). Media masowe z natury rzeczy są mediami komunikacyjnymi. Znaczy to, że służą komunikacji ze społeczeństwem. Najbardziej jednak istotne wydaje się tu pojęcie redukowania jako zdecydowanie odróżniającego dziennikarstwo od antropologii. Mianowicie dziennikarstwo redukuje złożoność zdarzeń i faktów do jak najbardziej prostych i oczywistych stwierdzeń, zamykając je na ogół we względnie krótkich formułach, niejednokrotnie schematycznych i często abstrahuje od złożoności kontekstów – akurat odwrotnie aniżeli czyni to antropologia, uwzględniająca złożoność wydarzeń i ich konteksty. Gdy antropologia rozkoszuje się – można barwnie powiedzieć – złożonością faktów i zdarzeń, ich niejednoznacznością, pozwalając każdemu na wypracowanie i pielęgnowanie własnego punktu widzenia czy własnej interpretacji, krytycznego spojrzenia na to, co zostało przedstawione, to media odwrotnie – redukując złożoność faktów do prostych stwierdzeń i pomijając konteksty i wszelkie uwikłania owych faktów, tworzą uproszczone standardy ocen, podając bez wahania co jest prawdziwe, a co nie, co jest złe, a co dobre, co jest właściwe, a co nie, a czynią to na masową skalę, jawnie albo skrycie wpływając na czytelników, aby przyjęli owe standardowe oceny tak jakby były ich własne. �Antropologia w dziennikarstwie 383 Zapewne to miał na myśli Herzfeld w przytoczonym wyżej cytacie, by „nie dać się zwieść rzekomej doniosłości skali”. Skalę można w tym znaczeniu pojmować jako względnie skromny nakład i odbiór prac antropologicznych w porównaniu ze skalą i powszechnym odbiorem artykułów dziennikarskich (wysokie nakłady gazet i czasopism i liczne bardzo grono odbiorców). Doniosłość skali w tym przypadku oznacza masowość ocen; można powiedzieć, że ilość przechodzi w tym przypadku w jakość – im coś jest większe, staje się automatycznie bardziej prawdziwe (aczkolwiek wiemy, że nie musi odpowiadać to prawdzie). Tym bardziej, że media wskutek takiego odczytywania ich przesłania bywają często źródłem tworzenia samooceny, dzięki czemu wiemy (powinniśmy wiedzieć) jak życie nam się układa, czy jest dobre, czy nie bardzo, zatem wpływają na nas nie tylko w sposób informacyjny, ale i normatywny. Zwłaszcza że media niejako same z siebie tworzą ramy tego, co istotne, albo inaczej: tego, co za istotne powinno być powszechnie uważane, narzucając bezwiednie albo świadomie taki pogląd odbiorcom. Wspomniana w cytacie identyczna forma jest dlatego identyczna (przepraszam za tautologię), że występuje we wspomnianej masowej skali. Masowej, to znaczy przyjmowanej przez zdecydowaną większość odbiorców jako fakt nie podlegający dyskusji. Innymi słowy następuje redukcja zjawisk i zdarzeń do pobieżnych formułek podawanych jako fakty do masowego i szybkiego przyswojenia sobie, bez wgłębiania się w ich współzależności, konteksty czy odmiennie postrzegane kontrowersje. Dziennikarstwo ujawnia w tym miejscu jedną z bardziej pospolitych cech dyskursu biurokratycznego, w którym – w wyniku aktywnego stosowania błędnie umiejscowionej konkretności – standaryzacja retoryki stwarza iluzję gruntownej faktyczności – czy też, innymi słowy, czystej referencyjności (Herzfeld 2004, s. 405). Referencja, a więc niezgodność (czy chociażby względna niezgodność) między stanem rzeczywistym a opinią na jego temat, zdaniem Herzfelda, jest jedną z cech dziennikarstwa. Czy nam się to podoba czy nie, właśnie narzucanie przez dziennikarstwo, w sposób mniej czy bardziej jawny, poglądów do możliwie powszechnego wierzenia, niezależnie od rzeczywistego stanu rzeczy, stanowi o jego istocie. Należy w tym miejscu pamiętać o tym, co rzadko jest wspominane lub znane odbiorcom twórczości dziennikarskiej, a co ma wpływ na wspomnianą referencyjność, że dziennikarze w swojej pracy orientują się dosyć powszechnie, a może głównie na innych dziennikarzy, będących dla nich źródłem wiedzy i ocen, ponieważ często wielu z nich nie ma czasu (a bywa, że i chęci) dla pogłębiania swojego zasobu wiedzy, a przecież �384 Marek Arpad Kowalski każdy chce, by jego koledzy po fachu doceniali jego profesjonalizm. To jest owa „iluzja gruntownej faktyczności” niejako wymuszana przez samą istotę dziennikarstwa – dostarczenia odbiorcom szybkiego i nieskomplikowanego oglądu świata. Owszem, podobnie w antropologii też niejednokrotnie mamy do czynienia z orientowaniem się na zdania i poglądy innych badaczy i ich sądy i poglądy, ponieważ trzeba pamiętać, że: Etnografia jest od początku do końca uwikłana w pisanie (Clifford 2000, s. 33). Wychodząc od tego stwierdzenia, zauważmy, że pisanie – każde pisanie, antropologiczne, dziennikarskie czy jakiekolwiek inne – polega nie tylko na krytycznym odbiorze, ale również pretenduje do bycia mniej lub bardziej czymś w rodzaju prawdy objawionej. Zatem odnajduje się tu podobieństwo antropologii do dziennikarstwa (albo odwrotnie), gdyż dziennikarstwo jest właśnie pisaniem. Oczywiście dotyczy to dziennikarstwa prasowego, ale nie tylko prasowego, bo jednakże przy uwzględnieniu wszelkich różnic w formach wypowiedzi i innych jego form, także telewizyjnego, radiowego, Internetu. Podobnie i antropologia nie jest jedynie pisaniem, lecz przekazem słownym i wizualnym, też bowiem sięga do telewizji, radia i Internetu. Potraktujmy więc „pisanie” jako skrót myślowy, uwzględniający najrozmaitsze, nie tylko piśmienne formy przekazu. Wracając zaś do poprzedniej uwagi dotyczącej orientowania się na innych badaczy, występuje to zjawisko i w antropologii, lecz jest to wyraźnie zaznaczane, że np. X uważa tak, zaś Y inaczej i te różnice są motywowane przebiegiem własnych badań i spostrzeżeń, nie zaś pędem do stosowania schematycznych formułek. James Clifford w eseju na temat badań Marcela Griaule’a wśród afrykańskich Dogonów dosyć złośliwie zauważył: Nawet jeśli jest prawdą, że kluczowi informatorzy zostali „zgriaulizowani”, sam zaś Griaule się „zdogonizował” [...] to nie można z tego wywnioskować, że stworzona przez Griaule’a wersja Dogonów jest fałszywa (Clifford 2000, s. 70). Jak widać, kontrowersje między antropologami polegają na dokładnym przypatrywaniu się faktom i ich interpretacji, dalekie jednak są od pośpiesznych, schematycznych uogólnień. Natomiast w przypadku dziennikarstwa żyjemy w świecie symulacji, w którym najważniejszą funkcją znaku jest wymazanie rzeczywistości i jednocześnie ukrycie jej (rzeczywistości) zniknięcia. Wszelkie wartości są zazwyczaj nieostre, a ich interpretacja staje się dowolna, aby tylko była zgodna z potocznym myśleniem. �Antropologia w dziennikarstwie 385 Z drugiej wszakże strony wzmiankowane przypadki znane są wśród antropologicznych taktyk dyskursywnych jako technika sepizacji. Słowo pochodzi od anglojęzycznego skrótu SEP (somebody else’s problem). Sepizacja zatem polega na tym, że rozważany problem może zostać przemilczany albo uznany za nieważny poprzez sposób, w jaki się go omawia, pomimo że jest ważnym fragmentem rozmowy czy dyskusji. Chodzi więc w tym przypadku o przeforsowanie własnego punktu widzenia, kosztem zniwelowania punktu widzenia kontrpartnera czy kontrpartnerów, za pomocą odpowiednich zabiegów słownych. Sposoby stosowania sepizacji zajmują się nie tylko sprawami uważanymi za nieważne (dokładniej: sprowadzaniem spraw ważnych do kategorii spraw nieważnych), lecz i tym, w jaki sposób sprawy nabierają ważności lub ją tracą. Każdemu bowiem aktowi unieważnienia towarzyszy akt odwrotny: nadanie ważności sprawom innym. Jest to kontrsepizacja. Podobne do sepizacji i kontrsepizacji (albo też pokrewne) są manipulacje za pomocą stosowania cliché, czyli uproszczenia fałszującego rzeczywisty stan rzeczy. Nie każde uproszczenie jest cliché, tylko takie, które maskuje szczególny charakter opisywanego stanu rzeczy. Zabieg taki uważany jest za tendencyjny, ponieważ przy jego stosowaniu dominuje chęć osiągnięcia pożądanego skutku, realizacji jakiegoś zamiaru czy uzyskania wpływu na odbiorców lub czytelników. Umożliwia on to w ten sposób, że słowo lub zdanie napisane albo wypowiedziane zrazu jako komunał bez pokrycia w rzeczywistości (zafałszowanie stanu rzeczy) stopniowo staje się czymś możliwym do wyobrażenia, możliwym do dokonania, a wreszcie czymś dokonywanym. Bywa i tak, że przypadek indywidualny, podawany jako jednostkowy, staje się uogólnieniem. Zatem cliché zmienia rzeczywistość udając, że ją opisuje. Ktoś stosujący wspomniane techniki manipulacyjne (sepizacja, kontrsepizacja, cliché) rości sobie prawo do bycia dostarczycielem prawdy w tekście. Zgoda, że interpretacja może być także rodzajem wyjaśnienia, aczkolwiek tych wyjaśnień może być wiele, tyle ile interpretacji, a żadne z nich nie może pretendować do prawdy jedynej. Interpretacja może być tylko dociekaniem prawdy. Zatem pojawia się dalsze pytanie, kto (jaka interpretacja) ma reprezentować tożsamość i autentyczność prawdy? To pytanie nieustannie znajduje się w zawieszeniu. Możemy tylko domniemywać w oparciu o własną wiedzę i zmysł krytycyzmu. Tak jest w antropologii, gdy spoglądamy na odmienną interpretację innych naukowców i wybieramy tę, z którą się zgadzamy. W dziennikarstwie podobny wybór interpretacji jest mocno ograniczony. Tekst dziennikarski nie wdaje się w takie subtelności, przedstawiając to, co uważamy za interpretację, jako fakt. Tu kryje się „iluzja gruntownej faktyczności”, podniesiona przez Herzfelda. �386 Marek Arpad Kowalski Istota gruntownej faktyczności Jeżeli podobne techniki i zabiegi stosowane są w pewnych przypadkach w antropologii, to widać wyraźnie pewne relacje i podobieństwa z dziennikarstwem, z tym że w tym drugim przypadku czynności manipulacyjne są stosowane wprost i nie tak bardzo ukryte, jak w przypadku antropologii. Słowo i znak w dziennikarstwie bywają oderwane od swojej treści i odwołują się do innego słowa i znaku podawanych jako właściwe. Co ważniejsze, o ile przy wszelkich podobieństwach w antropologii można względnie trafnie wytropić manipulacje, a zawsze znajdzie się wcześniej czy później ktoś, kto zwróci uwagę na niedokładności lub nadinterpretację, o tyle w dziennikarstwie jest to znacznie bardziej trudne. Dlaczego? Charakterystyczną cechą mediów publicznych jest tworzenie pewnego, publicznego języka, który można powielać w nieskończoność i rozpowszechniać potencjalnie w jak najrozleglejszych przestrzeniach (Herzfeld 2004, s. 405). To jest też owa, inaczej określona herzefeldowska „gruntowna faktyczność”, czyli jeden z elementów odróżniających (przy wielu cechach wspólnych, a przynajmniej podobnych) dziennikarstwo od antropologii. To pierwsze działa w masowej skali, ta druga w skali znacznie mniej masowej. To pierwsze zorientowane jest na bardzo szeroki krąg odbiorców, ta druga na krąg odbiorców zawężony do grona fachowców i ewentualnie osób specjalnie nią zainteresowanych. Dziennikarstwo z założenia i z praktyki postępowania jest, jak wskazano, twórczością masową, dla wszystkich. Wśród tych „wszystkich” znajdują się osoby od – nazwijmy tak mało elegancko – prostaczków, kierujących się na co dzień wiedzą potoczną, do wyrafinowanych intelektualistów z rozwiniętym zmysłem krytycznym i samokrytycznym. Ma więc trafiać do każdego i to tak, by każdy zrozumiał przekaz dziennikarski, a jeszcze lepiej, by uznał go za „swój”, to znaczy odpowiadający mu zawartym w nim przesłaniem. Z pewną przesadą można stwierdzić, że dziennikarstwo jest swojego rodzaju masową misją, nakierowaną na jak najszerszy krąg odbiorców. Ponieważ zaś dziennikarstwo jest formą komunikacji nie tylko masowej, ale i często jednocześnie politycznej, najważniejsze są fakty, informacje i siła argumentów, a wszystkie one zredukowane dla zawładnięcia zbiorową wyobraźnią, nadającą działaniom i ideom wymiar symboliczny, uproszczony zarazem dla lepszego i bardziej efektywnego przyjęcia przez odbiorców. Wcześniej wspomniane zostało, że – z warsztatowego czy metodologicznego punktu widzenia – antropologowie otrzymują, niejako nieświadomie, �Antropologia w dziennikarstwie 387 przygotowanie dziennikarskie. Ta relacja działa i w drugą stronę. Dziennikarze równie automatycznie korzystają, a przynajmniej po części są profesjonalnie przygotowani do myślenia antropologicznego. Mianowicie przynajmniej teoretycznie dziennikarze mają za zadanie poznawać świat i rzetelnie przedstawiać go odbiorcom, czyli społeczeństwu. A właśnie takie założenie przyświeca antropologii. Widać tu znów wyraźnie relacje między jedną a drugą formą wypowiedzi. Jeżeli w tym dziennikarskim, masowym, powszechnym przekazie dla wszystkich mieści się antropologiczny punkt widzenia, to dobrze; a często mieści się. Bo znaczy to, że ów punkt widzenia, czy też sposób objaśniania świata staje się ważny i też znajduje odbiorców, powodując bardziej krytyczny i zróżnicowany odbiór rzeczywistości. Powoduje to rozszerzenie możliwości dziennikarskich, a także, niejako przy okazji, antropologicznych, bo i w tym ostatnim przypadku wyraźnie, a przynajmniej potencjalnie poszerza krąg odbiorców. Chociaż trzeba pamiętać, że między dziennikarstwem a antropologią nie istnieje rywalizacja w dążeniu do masowości. Dziennikarstwo z założenia nastawione jest na masowość. Antropologia nie startuje w tym wyścigu, chociaż ambicją niektórych antropologów bywa też masowy odbiór ich prac. Naturalnie nie tak masowy, jak twórczości dziennikarskiej, ale jednak możliwie szeroki. Aczkolwiek należy pamiętać, że misją antropologii jest przedstawianie złożoności świata (a nie jego prostoty), wydobycie skomplikowanych kontekstów, uwikłań, rozmaitych powiązań i ujawnienie ich. Przedstawianie złożoności świata jest także zadaniem dziennikarstwa, chociaż jak powiedziano wcześniej, odbywa się to na innym poziomie. Nie tylko znacznie bardziej masowym, ale i – w porównaniu do antropologii – uproszczonym. To uproszczenie wynika z bardzo prostego powodu: aby trafić do możliwie dużej grupy odbiorców i być przez nich zrozumianym. Dotyczy to także problemu interpretacji, gdyż występuje on i w dziennikarstwie, ale ponownie na innym poziomie. Interpretacja w dziennikarstwie bywa, w porównaniu z antropologią, mocno uproszczona, stosowana nie drogą żmudnego dochodzenia do niej, lecz „od jednego rzutu”. Dzieje się tak z powodów wcześniej wskazanych: masowości dziennikarstwa i w związku z tym konieczności szybkiego i bezkonfliktowego trafienia do odbiorcy, który powinien zrozumieć zabieg interpretacyjny bez konieczności wchodzenia do niego jak do labiryntu. Musi być wyłożony prosto. Formy wizualne Ciekawe rozważania wiążące się z tematem przedstawia Sławomir Sikora w artykule O problematyczności wizualności w antropologii, zamieszczonym �388 Marek Arpad Kowalski w zbiorze Kultura profesjonalna etnologów w Polsce. Autor skupia się, jak wyjaśnia tytuł, na formach wizualnych, takich jak fotografia czy film, ale pamiętajmy, że w dziennikarstwie mamy też do czynienia z wizualnością, ponieważ fotografia i film również mogą być formami wypowiedzi dziennikarskiej samodzielnej albo uzupełniającej wypowiedź pisaną lub mówioną. Zresztą należy zdać sobie sprawę, że pisanie także jest rodzajem wizualności: czytamy, a więc obserwujemy słowa, zdania, akapity, całą myśl zawartą w znakach pisarskich, które najpierw przyswajamy sobie patrząc, a więc czytając i dopiero w ułamek sekundy później to, co odbieramy, widzimy (to znaczy nie tylko patrzymy, ale rozumiemy to, co widzimy), zatem wizualnie czytanie zamienia się w rozumienie umysłowe. [...] widzenie (w odmienności do patrzenia) zawsze zawiera sporą domieszkę interpretacji (Sikora 2006, s. 183–184). Formy wizualne zawierają, bo muszą ze swej istoty zawierać, interpretację. Kluczem wszakże jest tu nader trafne przeciwstawienie pojęcia „patrzenia” pojęciu „widzenia”. Wiemy przecież, że „patrzeć” to nie znaczy dosłownie „widzieć”. Ta para pojęć odpowiada innej, przekładając na konwencję pisaną lub mówioną, stricte już dziennikarskiej: „czytać” i „rozumieć”, gdyż czytanie to rozpoznawanie liter, całych słów i zdań, lecz nie musi być równoznaczne z rozumieniem. Jeżeli na przykład mam przed sobą jakiś tekst w języku portugalskim, którego nie znam, patrzę na niego, rozpoznając litery i słowa, więc patrzę (pomijam wymowę), ale go nie widzę w znaczeniu: nie rozumiem, a wobec tego nie stać mnie na jakąkolwiek interpretację, ponieważ czytam, ale nie rozumiem, co czytam. Problem wizualności wpisuje się w pewną oczywistość reprezentacji. Przed tą oczywistością antropologia dziś ucieka, ale tak jak uczymy się z większym wyczuciem przyglądać tekstom pisanym, tak też wypada wykazać się większą wrażliwością w podchodzeniu do materiału wizualnego, czy szerzej wizualności (Sikora 2006, s. 184–185). Sikora co prawda lojalnie wyznaje, że na przykład Kirsten Hastrup w tekście Film as Ethnography, zamieszczonym w pracy Anthropological Visions: Some Notes on Visual and Textual Authority (1992) opowiada się przeciwko wizualności (co zostało oparte na jej doświadczeniach z badań terenowych) jako grożącej, jak mi się wydaje, pochopną i powierzchowną interpretacją, jednak jawi się on zwolennikiem wizualności, mimo wszelkich wątpliwości i zastrzeżeń, jakie ona niesie, podając z drugiej strony inne przykłady antropologiczne wspierające wizualność. �Antropologia w dziennikarstwie 389 Nie jest moją rzeczą wchodzić w ten spór, aczkolwiek doświadczenia rozmaitych antropologów z wizualnością mogą być odmienne. Wypada jednak zauważyć, że wizualność stała się jednym z filarów dziennikarstwa, a co więcej mimo pewnych wątpliwości („przed tą oczywistością antropologia dziś ucieka”), jednak wchodzi do antropologii, czego liczne przykłady przytacza sam Sławomir Sikora w wymienionej pracy, omawiając słusznie przykłady „czystej” wizualności w antropologii. Widać tu wzajemne przenikanie się pewnych form dziennikarstwa z pewnymi „wypowiedziami” antropologii. „Wypowiedziami” rozumianymi w tym przypadku jako wizualnymi formami. Wiadomo bowiem, że antropologia odwołuje się w pewnych przypadkach do form wizualnych: zdjęć i filmu, może więc nie tyle „ucieka przed problemem”, ile często nie traktuje go równie poważnie jak wypowiedzi tekstualnych. A przecież ileż to razy przypatrując się jakiemuś zdjęciu czy filmowi, mruczymy sobie pod nosem, że mówi on więcej, aniżeli opis tekstowy. Acz z drugiej strony przekazowi jedynie wizualnemu, mówiąc popularniej „obrazkowi” towarzyszy oczekiwanie, że będzie on dokładniej jeszcze wyjaśniony przez tekst pisany lub mówiony, chociaż nie zawsze takie dopowiedzenie bywa konieczne. Można przyjąć, że tryb wizualny powinien być równorzędny i równie poważnie traktowany, jak tekst pisany czy mówiony. Dziennikarstwo dawno już uznało tę równorzędność, antropologia dopiero stara się o ich równouprawnienie, chociaż w wielu przypadkach stosuje także owe standardy (może jednak owo równouprawnienie już się dokonało, bo przecież przekaz antropologiczny operuje dziś często zdjęciem, filmem – liczne są przecież filmy etnograficzne?). W każdym razie widzimy tu jak na dłoni antropologię w dziennikarstwie. Zwłaszcza wtedy, gdy przekaz wizualny opowiada nam o obcości, inności, niejednokrotnie wyraźniej przemawiającej obrazem niż tekst, a przecież antropologia to poszukiwanie „obcości”, czegoś innego, co nas otacza, sąsiaduje z nami albo jest „inne” od tego, do czego przywykliśmy w obrębie swojej kultury, no i porównywanie tego „innego” czy „obcego” z „naszym”. Dziennikarstwo często fascynuje pokazywaniem wzmiankowanej „obcości” czy „inności” jako egzotyki. Antropologia ową „inność” czy „obcość” także ujawnia, ale jako rzecz normalną, bez podniecania odbiorcy niezrozumiałą, a fascynującą egzotyką. Przeciwnie, oswaja ją tłumacząc, że inność albo obcość jest oczywistością, a nie odmiennością powodującą ekstazę wśród odbiorców. Dosyć, że mamy tu do czynienia z wzajemnymi relacjami między antropologią a dziennikarstwem, tyle że relacjami na poziomie z jednej strony profesjonalnym, z drugiej zaś masowym. Istota jednak, przy wszelkich odmiennościach, pozostaje ta sama. �390 Marek Arpad Kowalski Wszystko na sprzedaż? Paul Willis, krytyczny, jak można zrozumieć, wobec dziennikarstwa, porównuje teksty dziennikarskie do towarów kulturalnych. Zbliżamy się w tym miejscu do tego, że dziennikarstwo często swoje wypowiedzi traktuje jako towar. Naturalnie, towar specyficzny, pojmowany nie jako rzecz materialna, lecz jako rzecz „duchowa”, umysłowa. Materialne w tym przypadku może być to, co napisane albo pokazane na ilustracji (zdjęciu, filmie), lecz najbardziej istotna jest owa niematerialna, duchowa treść towaru, czyli przesłanie, jakie on niesie. Podwójna zagadka formy towarowej w sferze kultury nie tylko skutkuje walką jednej strony przeciwko drugiej – towar jako użyteczność, towar jako fetyszyzm – lecz także, jak widzieliśmy, zmaganiami w obrębie samej „formy kulturalnej”. Wpływ, jaki forma „nośnika” (fetyszyzm formy towarowej w ogóle) wywiera na „formę kulturalną”, polega na częściowym sfetyszyzowaniu wewnętrznych form tej ostatniej oraz wprowadzeniu wewnętrznego dystansu. Oczywiście element „kulturalny” towaru kulturalnego nie może ulec kompletnej fetyszyzacji, gdyż przestałby cokolwiek komunikować. Jednak brak stabilności między formami daje dobrego wewnętrznego „kopa”, by ujawnić fetyszystyczną naturę towaru lub tekstu, poddając ironii, relatywizując [...] te znaczenia, którym udało się przetrwać (Willis 2005, s. 93). Fetyszyzacja w tym ujęciu oznacza, że ważne staje się nie to, co jest ukryte w pewnych zdaniach lub określeniach, lecz oznacza zredukowanie (o czym była mowa wcześniej) złożoności do form najbardziej prostych, a przeto najłatwiejszych do przyswojenia. Nasuwa się tu porównanie do matematyki, mówi się bowiem o „uproszczeniu równania”. Lecz ani antropologia, ani dziennikarstwo, by ograniczyć się do tych dwóch przykładów szeroko pojętej humanistyki, nie są matematyką. Uproszczenie, czyli redukcja form skomplikowanych do najprostszych, w tym przypadku czyni rzeczywistość uboższą. A jednak dziennikarstwo czyni to – w imię maksymalnego uproszczenia tego, co ma do powiedzenia, a zatem i łatwiejszego odbioru. Innymi słowy, a bardziej dosadnie – tekst dziennikarski wydaje się być „towarem”, dokładniej „towarem kulturalnym”, działającym z jednej strony jako towar taki sam, jak każdy inny (np. mydło, samochód, odzież itd., cokolwiek zresztą, co byśmy chcieli podstawić pod pojęcie towaru), z drugiej mającym ambicję być przekaźnikiem kultury. O tej podwójności tekstów dziennikarskich czytamy w dalszych rozważaniach na ten temat: Przy odbiorze „prostej użyteczności” tekstu „wydajność” może iść w parze z realizmem i realistycznym odczytaniem, natomiast „złożona użyteczność” towarów kulturalnych oferuje także produktywność jako rezultat buntu. �Antropologia w dziennikarstwie 391 W wieku przedstawieniowej niewinności specjaliści zabawiali się, rozkładając na czynniki pierwsze sposoby pozwalające na semiotyczne manipulowanie pozostałymi członkami społeczeństwa (Willis 2005, s. 93). Bardzo trafne wydaje się porównanie tekstów dziennikarskich do towaru, dokładniej towaru specyficznego, mianowicie towaru kulturalnego, w którym kryje się zarówno pojęcie towaru (jakiegokolwiek), a zarazem pojęcie ideowego czy też myślowego przesłania (wszystko jedno w tym przypadku, jak chcielibyśmy go nazwać). Pod wspomnianą wyżej „użytecznością” połączoną z „wydajnością” (oba te czynniki wzajemnie się wspomagają i trzeba traktować je nierozdzielnie) należy, moim zdaniem, rozumieć wpływ tekstów dziennikarskich na odbiorców lub szerzej na społeczeństwo, dla którego produkowane są owe towary kulturalne. Ich podwójna rola polega na tym, że z jednej strony mówią jak gdyby idealistycznie albo lepiej generalnie o kulturze (jakkolwiek byśmy ją rozumieli), z drugiej zaś o jej „produkcyjnym” zastosowaniu, czyli dążeniu do tego, by ów towar był jak najszerzej przyjęty w społeczeństwie i stosowany w praktyce. Być może formy wizualne, tak jak określa je Sławomir Sikora, są bardziej towarem, aniżeli teksty pisane albo mówione. Ale to moje indywidualne spostrzeżenie, gdyż w takich przypadkach zdaje się decydować nie tyle zawarta w nich treść, ile mniej czy bardziej atrakcyjny wygląd. Warto zastanowić się, czy w przypadku antropologii też mamy do czynienia z towarem. W jakimś sensie – tak, ponieważ antropologia również w efekcie zmienia badania i ich wyniki w rodzaj towaru, gdy owe wyniki zamykane są w formie książki czy wykładu. Zmierza bowiem do tego, by owe badania i wyniki uprzystępnić możliwie szeroko (acz na znacznie mniejszą skalę) i sprawić, by były one znane i przyjęte w praktyce społecznej, a w każdym razie, by przeniknęły do świadomości ogółu i były stosowane (co najmniej rozumiane) w realnych działaniach i rozumieniu prawideł kierujących ludzkim życiem. Jednakże wiemy, że często stwierdzenia antropologiczne są przez następców poddawane krytyce, unieważniane albo lokowane w historii nauki. Na ich miejsce pojawiają się nowe, obowiązujące do czasu, kiedy powstają kolejne stwierdzenia lub odmienne od dotychczasowych interpretacje. Jeśli zgodzimy się, że i w antropologii, i w dziennikarstwie tekst (w jakiejkolwiek formie – pisanej, mówionej, wizualnej) jest towarem, to dostrzeżemy podobieństwa, a przynajmniej wzajemne relacje między antropologią a dziennikarstwem. Ta wszakże różnica, że w dziennikarstwie towar jest wystawiany na sprzedaż poprzez konkurencję gazet i wszelkich mediów dążących do tego, by to ich konkretny głos był przyjmowany przez odbiorców jako „własny”, w antropologii zaś towar jest nieustannie poprawiany i ulepszany i wprawdzie też wystawiany na sprzedaż, jednak nie tak bezwzględnie. Można �392 Marek Arpad Kowalski to ująć nieco inaczej. W antropologii ów towar też bywa sprzedawany, ale ze względu na jego wartość poznawczą. W dziennikarstwie natomiast wartość towaru nie jest wyliczana jedynie „sama w sobie”, ale decyduje także, a może i w znacznej mierze „opakowanie” – atrakcyjne, „błyszczące”, przyciągające swoim wyglądem. Jest jeszcze jedna, zapewne zasadnicza, różnica. W antropologii nasz „towar” nie jest sprzedawany za wszelką cenę. W dziennikarstwie bardzo często – tak. Zwraca na to pośrednio uwagę (pośrednio, gdyż rzecz nie dotyczy dziennikarstwa, lecz zawiera spostrzeżenia na temat współczesnej kultury) Anna Zadrożyńska: Jedno jest pewne: nie wszystko jest na sprzedaż, zarówno w sensie dosłownym, jak i metaforycznym. Na jarmarku kultury, przynajmniej europejskiej, proporcje towarów i usług do walorów bezcennych nie należą do wartości trwałych. Zmieniały się razem z ideologiami, ekonomiami, władcami, wojnami, modami, wynalazkami i wielu innymi warunkami zwykłego i niezwykłego życia ludzi (Zadrożyńska 2001, s. 6). Zarówno antropologia, jak i szczególnie dziennikarstwo, oferują towar na owym jarmarku kultury, ale – jak powiedziano – czynią to odmiennie. Powstaje pytanie: czy w przypadku antropologii mamy do czynienia z działalnością na wspomnianym, metaforycznym jarmarku kultury? Jeśli przyjąć, że tak, to jednak zachodzi między nimi istotna różnica. Autorka wyczuwa doskonale tę różnicę, gdy pisze o rozszerzeniu się – jak to nazywa – sprzedajności na wiele dziedzin z pozoru dawniej nie tykanych, dokładniej nietykalnych, mianowicie uczynienie towaru z tradycji, historii, przeżyć intymnych, religijnych, estetycznych i wystawianiu go na sprzedaż na jarmarku kultury. Ale stwierdzając, że nie wszystko jest na sprzedaż (to znaczy, że nie wszystko powinno być wystawiane na sprzedaż), zauważa: Targowisko to nie targ czy jarmark. To nie tylko spotkania kupców, sprzedawczyków i klientów. Targowisko – to pewna metaforyczna sytuacja kontaktów między ludźmi, relacji o zabarwieniu moralnym, emocjonalnym, estetycznym. Na targowisku przecież przede wszystkim się targuje: zachwala, negocjuje, kupuje, płaci. Każdemu zależy, by sprzedać jak najlepiej, by kupić jak najkorzystniej (Zadrożyńska 2001, s. 7). A więc mamy rozróżnienie na jarmark i targowisko. Tu i tam odbywa się handel, kupuje się i sprzedaje, a każdemu zależy na tej transakcji. Z tą wszakże różnicą, że na targowisku wszystko jest na sprzedaż, natomiast na jarmarku – nie wszystko. Dziennikarstwo, przynajmniej współczesne, handluje wszystkim. Antropologia wzdraga się przed wystawianiem wszystkiego na �Antropologia w dziennikarstwie 393 sprzedaż, aczkolwiek bywa kuszona do maksymalnego rozszerzenia swojej handlowej oferty. Z punktu widzenia korzyści zachęta wygląda pozornie racjonalnie, a owa zachęta czyniona ze strony dziennikarstwa (jeśli jest czyniona) równie pozornie zdaje się obiecywać zysk. Skąd więc opór antropologii przed wystawianiem wszystkiego na sprzedaż? Stąd, jak się wydaje, że mówi ona o niepewności licznych zjawisk kultury, o niemożności ostatecznego wyjaśnienia wszystkiego aż do końca i zostawienia pewnych spraw w zawieszeniu, gdyż inaczej antropologia zaprzeczyłaby samej sobie. Odwołajmy się ponownie do kolejnego cytatu wyjaśniającego ten problem: Niepewność, jak sądzę, jest wielką szansą poznawania, nie kończącego się śledzenia, szukania, wyjaśniania, konstruowania kolejnych, choćby i subiektywnych stopni wiedzy. Nawet jeżeli współczesny (czy tylko?) tekst naukowy ma być traktowany jedynie jako wyznanie badacza, to przecież tkwi w nim nadzieja na coś więcej. Nawet jeżeli nie może być ukazaniem obiektywnej prawdy, tylko opisaniem subiektywnego doświadczania świata, możliwym dzięki siatce własnych pojęć konstruowanej stopniowo, powoli i długo, to przecież i tak zmierza do jakiegoś pozasubiektywnego celu, choć dokonuje tego krętymi drogami (Zadrożyńska 2001, s. 12). Przypomnijmy raz jeszcze. Antropologia to śledzenie, szukanie i konstruowanie oglądu świata, a przeto i możliwie obiektywnej, nie subiektywnej, wiedzy o nim. Dziennikarstwo to też śledzenie, szukanie i konstruowanie wiedzy o świecie, ale nie stopniowe, powolne i długie, lecz idące „na skróty”. Szybkie i proste, zamieniające się niekiedy w prostackie. Nie ma w nim na ogół miejsca na wahania i wątpliwości subiektywizmu, wiele, jeśli nie wszystko, musi być podawane jako wyglądające na obiektywne i tak właśnie odbierane przez odbiorców. A przecież w antropologii jakieś pozornie błahe, nawet pojedyncze wydarzenie, słowo, zdanie może dawać asumpt do dalszych dociekań, rozwijania tego w jakąś teorię czy chociażby próbę teoretyczną poprzez konsekwencję postępowania logicznego, czasem swobodne skojarzenia albo wizje pozwalają na dokonywanie mniej czy bardziej umotywowanych interpretacji. Refleksja na temat poddawany badaniu, ogólniej – na temat kultury – bierze, a przynajmniej powinna brać pod uwagę zmienność słów, zdarzeń i ich rozumienie, by wypracować jakąś uporządkowaną konstrukcję, nawet jeżeli ta konstrukcja za chwilę poddana zostanie krytyce przez innego badacza, ale przecież wokół tej konstrukcji toczą się spory i dyskusje. Innymi słowy wątpliwości bywają immanentną cechą antropologii. W dziennikarstwie na ogół nie ma zapotrzebowania na wątpliwości (choć i ono niekiedy daje im wyraz). Antropologia obserwuje i bada odmienność, �394 Marek Arpad Kowalski inność, obserwuje zmienność, by na tych między innymi podstawach tworzyć konstrukcje mówiące o kulturowej rzeczywistości świata (relatywizm mieści się w tych konstrukcjach). W efekcie przedstawiać świat i kulturę w sposób możliwie uporządkowany (zmienność również jest fragmentem tego porządku). Dziennikarstwo też ma ambicję przedstawiania uporządkowanego świata, ale unika wybijania na czoło zmienności, waha się przed ujawnianiem wątpliwości jako czynnika wprowadzającego chaos do tego porządku. Naturalnie nie sposób go nie zauważyć, lecz przecież można go ominąć, przedstawiając chaos i wątpliwości jako zakłócenia mniej czy bardziej chwilowe. A w każdym razie potraktować chaos, zmienności i wątpliwości jako elementy obecnego porządku świata poprzez semiotyczne zabiegi i tworzenie publicznego języka powielanego w nieskończoność, jak zauważa, co zostało wcześniej powiedziane, Herzfeld. Tak więc pomimo wszelkich różnic dzielących antropologię i dziennikarstwo, relacje między nimi bywają w wielu elementach dosyć bliskie, jeżeli wręcz nie tożsame. Łączy je przede wszystkim zaciekawienie światem, ludźmi i ich kulturą, obserwacja tego wszystkiego, co się dzieje i zamiar, a właściwie chęć wyjaśniania wszelkich zjawisk, obyczajów i poglądów. Każda z tych dwu dziedzin twórczości czyni to po swojemu, a dokładniej w sposób sobie właściwy. Jednakże są dosyć liczne elementy wspólne, wyrażające się dosyć często w warsztacie czy metodologii. Powtórzę, bo to jest bardzo ważne i nigdy dosyć przypomnienia, że to, co jest przedmiotem obserwacji i badań antropologicznych, jest zarazem przedmiotem obserwacji i poczynań dziennikarskich. Równie ważne jest podobieństwo (czasami tożsamość) przygotowawczego postępowania antropologa i dziennikarza: umiejętność sformułowania tematu, zbieranie informacji wraz ze stosunkiem do informatorów, logiczne i racjonalne postępowanie w budowaniu ostatecznych wniosków (aczkolwiek znacznie bardziej surowe w przypadku antropologii, i odwrotnie, bardziej luźne, nie tak rygorystyczne w przypadku dziennikarstwa). Tożsamy, a w każdym razie bardzo podobny jest cel: wyjaśnianie świata, jego kultur i postępowania ludzi, aczkolwiek drogi do tego celu bywają odmienne, a i cel, chociaż podobny, to w ostatecznym rachunku bywa odmienny. Z jednej strony uświadamiający prosto to, co najistotniejsze, z drugiej pokazujący, że nic nie jest jednoznaczne i tożsame zawsze i wszędzie. Niezależnie jednak od zasygnalizowanych różnic i odmienności nasuwa się wniosek, że jednak w dziennikarstwie myślenie antropologiczne może być wielce pomocne. Myślenie, czyli tu sposób reagowania na informacje, ich dobór, ostateczne logiczne ich uszeregowanie, dostrzeganie związków między nimi, krytycyzm, wystrzeganie się pochopności, racjonalizm spojrzenia. Z drugiej �Antropologia w dziennikarstwie 395 strony myślenie dziennikarskie może być także pomocne w antropologii: odcięcie niepotrzebnych wahań (jakie są niepotrzebne, to już każdy powinien orzec w swoim sumieniu), zmierzanie prostą drogą do celu; „kręte drogi”, o jakich wspomina Zadrożyńska nie powinny być krętactwem (tu znów zastrzeżenie: co jest „krętą drogą”, a co krętactwem, a dzieli je niekiedy cienka linia, też powinno być określone przez każdego osobiście). Druga cienka linia oddziela to, co subiektywne od tego, co obiektywne. Schodzą się one w interpretacji, ale tu ponowna uwaga, by interpretacja nie przeradzała się w subiektywizm, lecz możliwie wiernie trzymała się obiektywizmu. Wprawdzie każdy człowiek ma jakieś własne poglądy, ideały, którym może ulegać, ale powinien w miarę możności pozostawić je na boku, uruchamiając swój krytycyzm. Dziennikarz znacznie łatwiej ulega swoim subiektywnym poglądom, chociażby ze względu na pośpiech i masowość wpisane w ten zawód, aniżeli antropolog, jednakże, przynajmniej teoretycznie obu powinno cechować myślenie obiektywne. Naturalnie nie jest to łatwe, lecz warto o tym wskazaniu zawsze pamiętać. Jeśli więc mówimy o antropologii stosowanej, to doskonałym jej przykładem może być w praktyce dziennikarstwo. Przy pamiętaniu jednakże o obowiązku (nigdy dosyć przypominania) racjonalnego i logicznego postępowania, zwracaniu uwagi na konteksty i rozmaite uwarunkowania (etniczne, obyczajowe, historyczne, geograficzne, kulturowe itd.). W końcu obie te dziedziny „wystartowały” ze wspólnej linii: objaśnianie świata i kultury, przy baczeniu na wszelkie odmienności, różnice i zmiany. Myślę więc, że w dziennikarstwie kryją się potencjalnie duże i liczne wartości antropologiczne, jakie mogą i powinny być stosowane korzystnie w tym zawodzie i odwrotnie – dziennikarstwo może być pomocne antropologii w stosowaniu jasnego i nie nazbyt poplątanego objaśniania świata. Konkretne przykłady twórczości dziennikarskiej, a i literackiej, dowodzą właśnie tego, z drugiej strony liczne prace antropologiczne dowodzą tego, że mogą one stanowić pasjonującą literaturę. Reszta zależy już od umiejętności, talentów i wciągających wizji autorów. Konkluzje Podsumujmy zatem powyższe wywody, starając się skupić na płynących z nich wnioskach, przedstawiając je w sposób możliwie skondensowany: — Zdarzenia i zjawiska podlegające opisowi antropologicznemu podlegają także opisowi dziennikarskiemu. — Język antropologii cechuje się logiką i racjonalnością, język dziennikarstwa odwołuje się do przekazu emocjonalnego. �396 Marek Arpad Kowalski — Antropologia interpretuje fakty, dziennikarstwo redukuje złożoność zdarzeń i faktów, sprowadzając je do standardowych, potocznych ocen. — Dziennikarstwo jest komunikacją masową uogólniającą świat, antropologia opisuje złożoność świata. — W dziennikarstwie wszystko jest towarem, w antropologii fakty prezentowane są ostrożnie. Literatura Balicki Z. 1912 – Psychologia społeczna. Czynności poznawania, Kraków. Clifford J. 2000 – Kłopoty z kulturą, Warszawa. Herzfeld M. 2004 – Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, Kraków. Sikora S. 2006 – O problematyczności wizualności w antropologii, w: Kultura profesjonalna etnologów w Polsce, Wrocław. Willis P. 2005 – Wyobraźnia etnograficzna, Kraków. Zadrożyńska A. 2001 – Targowisko różności. Spojrzenie na kulturę współczesną, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d30f2062bf23e51401690bc92b144870.pdf c01609438bb343634f45f4990674f256 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5500 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia medyczna antropologia stosowana - podręczniki Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5116 Title A name given to the resource Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna/ Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.355-374 Creator An entity primarily responsible for making the resource Rakowski, Tomasz Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 15 Tomasz Rakowski Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna Założenia, cele, praktyki Obszar wiedzy zwany antropologią medyczną (medical anthropology) próbuje wprowadzić do nauki wartość wyjątkową – jest nią umiejętność i potrzeba zrozumienia ciała, choroby i życia człowieka w sposób przede wszystkim humanistyczny. Konieczność powstania takiej dziedziny wiedzy wynika już chociażby stąd, że każdy, kto spotyka, bada czy rozmawia z pacjentem, napotyka nie tylko stan chorobowy, ale też różnego rodzaju jego „życie tajemne” – zwyczaje, odruchy zachowań społecznych, prywatne mity i wyobrażenia. Pojawia się w ten sposób rola badacza społecznego, w której poprzez swe rozpoznania świata zdrowia, choroby i wszelkich praktyk związanych z leczeniem, staje się on z czasem badaczem „świata prywatnego” ludzi chorych, ich „powiernikiem kultury” czy może nawet „powiernikiem człowieczeństwa” – i jest to główna teza tak rozumianej stosowanej nauki medycznej. O co tu jednak tak naprawdę chodzi? Problem polega na samej historii czy genealogii lekarskiego czy biomedycznego (tj. umocowanego w paradygmacie nauk biologicznych i medycznych) podejścia do pacjenta i do zdrowia/choroby. Poprzez współczesną tradycję wiedzy biomedycznej przywiązani jesteśmy bowiem do pewnego szczególnego podejścia do chorego i do jego ciała. Podejście to zostało i jest wciąż wypracowywane przez nowoczesną naukę biologiczną, która umożliwia skuteczne rozpoznawanie i leczenie chorób i jednocześnie umożliwia sam postęp w medycynie. Jest to jednak wiedza bardzo specyficzna: można ją określić jako wiedzę racjonalną, obiektywną, niemal naukowo-techniczną, odwołującą się w coraz większym stopniu do danych zliczeniowych, numerycznych, danych, które nie kłamią („medycyna oparta na faktach”). Jest to pewien szczególny sposób widzenia choroby – poprzez obiektywne patologie/dysfunkcje organizmu człowieka: dane statystyczne, zmiany organiczne widoczne w badaniach, odchylenia w badaniach laboratoryjnych, w zapisach elektrokardiograficznych itd., czy w końcu różne �356 Tomasz Rakowski układy wyraźnych i bezdyskusyjnych objawów klinicznych (zażółcenie powłok skórnych, twardy, „deskowaty” brzuch, gorączka itp.). W każdym razie ciało jest w nich pewną skończoną, materialną całością, choroba – bezdyskusyjną interpretacją, zestandaryzowanym widzeniem „wypalającym prawdę” (Foucault 2000). Nie tyle chodzi zatem o samą „wizję” ciała, ile o to, że poprzez praktykę kliniczną wiedza oparta na tej podstawie utrwala się i uznaje się za naturalne pojmowanie choroby bardzo rzeczywiście, a mianowicie jako dysfunkcję organizmu o uchwytnej przyczynie, którą można rozpoznać i zaprotokołować, np. załączyć w dokumentacji pacjenta (Miron Białoszewski nazywał takie rozpoznania „dosłownościami biologicznymi”). Jest ono po stawą wiedzy o chorobie, tworzy uprzywilejowaną bazę dla jej wyjaśnienia i zrozumienia – w piśmiennictwie światowym humanistyki medycznej określa się w ten sposób pojmowaną chorobę jako disease (Helman 2001, s. 79–86; Young 1982; Cassels 2001, s. 4–21). Disease jest zatem tym, „czego pacjent dowiaduje się od lekarza”, czy jeszcze inaczej, jest chorobą w „perspektywie lekarza” (the doctor’s perspective). Rozumienie choroby opiera się w niej przede wszystkim na poznaniu biomedycznej, biologicznej sfery życia człowieka, a sama choroba staje się obiektywnym i bezdyskusyjnym stanem. Klinika, w swej historycznej postaci, to zatem miejsce, w którym gromadzono różnych chorych, a w istocie – różne ciała, i nauczano klasyfikującego spojrzenia („segregacja medyczna”). „Spojrzenie kliniczne” to zatem praktyka, która mogła uchwycić coś takiego, jak „jednostki chorobowe”, to znaczy dostrzec jednakowe, porównywalne przypadki w różnych ciałach i wyodrębnić je, zestawić, opisać i poklasyfikować (zob. m.in. Brzeziński, red., 2000; Foucault 2000). Pojawiła się pewna powtarzalność typów ludzkich: objawów, dysfunkcji, skarg, nawet biografii. Wiemy jednak, że choroba nie jest czymś powtarzalnym, obiektywnym i ujednoliconym dla ludzi chorych. Istnieje bowiem też jako doświadczenie po drugiej stronie – stronie pacjenta, jako coś, co pacjent po prostu odczuwa. Istnieje pewne subiektywne odczucie własnego ciała – i własnej sytuacji. To subiektywne rozumienie choroby, choroba z „perspektywy pacjenta” (the patient’s perspective), to pewna „druga strona” wiedzy o chorobie (prawda „drugiej strony”). Tak rozumiany sposób pojmowania choroby określa się mianem illness, „doświadczeniem choroby”, czyli tym, czego „lekarz dowiaduje się od pacjenta” (w przeciwieństwie do biologicznie rozumianej disease). Są to nie tylko dolegliwości i wszelkie objawy chorobowe, ale i wszystkie odczucia, niepokoje, nieracjonalne nadzieje i „przesądy”, które można usłyszeć od pacjentów. Skąd jednak bierze się to subiektywne poczucie choroby, skąd bierze się illness? Wiemy, że wykracza ono daleko poza wiedzę o biologicznych podstawach choroby i że jest bardzo złożonym i trudnym do przekazania doświadczeniem. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 357 Ciało, cielesność i doświadczenie choroby Jest to punkt kluczowy rozważań podejmowanych przez antropologię medyczną. To właśnie w tej perspektywie poszukiwany jest trudny język relacjonowania „całościowego faktu społecznego”, jakim choroba, chorowanie i leczenie. W perspektywie antropologii medycznej – humanistycznej nauki stosowanej – proces, w którym chory człowiek buduje swe doświadczenie, nie odnosi się bowiem jedynie do stanu biologicznego organizmu; ciało człowieka chorego w żadnym razie nie sprowadza się do samego ciała. Ciało człowieka nie jest tu „tylko” ciałem. I nie chodzi tylko o to, że poza tym istnieje jakaś „dusza”, „umysł”, „duch” czy „historia”1. Ciało w tym ujęciu jest całością człowieka, to znaczy jest całością jego doświadczenia. Maurice Merleau-Ponty, fenomenolog najczęściej chyba czytany przez antropologów medycznych (zob. Becker 2004), pisał, że „u człowieka, chciałoby się rzec, wszystko jest wytworzone i wszystko jest naturalne w tym sensie, że nie ma takiego słowa, takiego zachowania, które by nie zawdzięczało czegoś biologicznemu bytowi, a które by zarazem nie oddalało się od prostoty życia zwierzęcego i nie odwracało sensu zachowań witalnych dzięki czemuś w rodzaju wymykania się oraz dzięki geniuszowi dwuznaczności, który mógłby służyć za definicję człowieka” (Merleau-Ponty 1999, s. 103). Ma to swoje bardzo praktyczne konsekwencje. Ciało człowieka w antropologii i humanistyce medycznej jest w ten sposób w ogóle całym sposobem funkcjonowania w świecie życia codziennego (lifeworld), jest tą najbardziej realną sferą doświadczenia. Z takiego przeciwstawienia „unieruchomionego” czy „obiektywnego” ciała tradycji współczesnej biomedycyny oraz ciała jako najbardziej bazowego i zarazem wytworzonego doświadczenia ludzkiego wyprowadzić zatem można podstawowe modele rozumienia choroby, odpowiednio disease i illness, a co za tym idzie, dwa modele poznania. Te dwa poziomy wiedzy i praktyki przedstawię skrótowo w tabeli2.  Przywołam tu jedną z wiele mówiących anegdot. Jeden z niezwykłych badaczy kultur pierwotnych, Maurice Leenhardt (żył w latach 1912–1967), zapytał niegdyś tubylców z Nowej Kaledonii: „Czy wiary w niecielesną duszę nauczyliście się od swoich misjonarzy i Białych kolonizatorów? Nie – odpowiedział mu wtedy jeden ze starszych – to, co przywieźli ze sobą Biali, to przekonanie, że w ogóle istnieje coś takiego jak c i a ł o” (za Csordas 2001, 6). Widać dobrze, że ten obiektywny sposób postrzegania ciała – ciała unieruchomionego – na dobre utrwalił się w praktycznym, współczesnym myśleniu, akurat w ostatnich dwóch stuleciach, i to akurat w naszym euro-amerykańskim kręgu kulturowym. 2 Korzystam tu częściowo z opracowania Helman (2001: 79n.). 1 �358 Tomasz Rakowski Disease Badacz w paradygmacie biomedycyny Illness Badacz w paradygmacie nauki humanistycznej Uwaga skierowana na obiektywne wyniki ba- Uwaga skierowana na subiektywne sensy dania fizykalnego; naukowa racjonalność. i objawy choroby; podmiotowość pacjenta. Nacisk na precyzyjne parametry fizyczne i bio- Uwaga skierowana na sens nadawany życiu chemiczne; „prawda” po stronie lekarza. i chorobie przez pacjenta; „prawda” także po stronie chorego. Dualizm materii i ducha, ciała i umysłu. Przekroczenie dualizmu ciało-umysł; ciało jako podmiot. Choroba jako wyodrębniona jednostka. Choroba jako pochodna i wyraz doświadczeń społecznych. Ciało zredukowane do procesów biologicz- Ciało żywe i bezpośrednio doświadczane wynych, fizjologicznych, psychicznych itd. znacza sposób rozumienia siebie i świata. Historia pacjenta zredukowana do historii Historia choroby jako ważna część biografii jego choroby, jej epizodów, zaostrzeń, terapii pacjenta; przenika wiele innych aspektów i jej efektów. jego życia. Historia choroby pacjenta dotyczy przede Historia choroby i sposób rozumienia chowszystkim pojedynczego organizmu, przy- roby dotyczy nie tylko chorego, ale i jego padku wyizolowanej społecznie jednostki. otoczenia: jest pochodną relacji rodzinnych (społecznych). Odgórnie przyjęte sposoby funkcjonowania Pacjent w sytuacji „obnażenia kulturowego”; pacjenta w warunkach szpitalnych, szpital przesunięcia barier wstydu i poczucia narujako usankcjonowany sposób współbycia szenia niewidocznych granic „ja”. społecznego; wymóg podporządkowania zachowań cielesnych normom szpitalnym (np. „publiczny” strój typu pidżama). Cielesność, tak rozumiana, nie jest jednak niczyja i nie należy tylko do jednostki – jest produktem życia społecznego, produktem kultury, produktem historii. Ta żywa cielesność poddaje się zatem nade wszystko doświadczeniu wbudowanemu w społeczeństwa. Ciało i jego granice, jego choroby i jego sprawność rozumiane są raczej intuicyjnie, są mocno uwewnętrznione, stosownie do danej kultury, a nie wydobyte w sposób obiektywny i materialny. Tłumaczy to w dużym stopniu istnienie „ludowych” jednostek chorobowych (folk illnesses czy culture-bound syndromes), a więc wszelkich chorób nieobecnych w oficjalnym nazewnictwie lekarskim, ale krążących gdzieś w wyobrażeniach społecznych (Helman 2001, s. 86–89; zob. też opracowania polskie: Piątkowski 1988; Libera 1995; Paluch 1995; Jeszke 1996; Penkala-Gawęcka 2006). Nie tylko zresztą choroby, ale i same objawy mają swe ludowe wyobrażenia. Mówi się o nich, dyskutuje w małych grupach, określa dolegliwości i po jakimś czasie powstają właśnie ich środowiskowe sensy, wersje, powstają jakby nowe zupełnie objawy. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 359 Dobrym wprowadzeniem do tej problematyki jest praca Charles’a M. Boyle’a (1970), w której autor pokazał zupełnie różne, środowiskowe sposoby rozumienia tego, gdzie znajduje się żołądek. O ile lekarze bez wahania wskazywali żołądek zgodnie z jego anatomicznym rzutem, o tyle pacjenci, zależnie od środowiska, wskazywali obszar wzdłuż linii pośrodkowej ciała (od rękojeści mostka aż po spojenie łonowe) albo po prostu wskazywali cały obszar brzucha, a niektórzy tylko prawe kwadranty. Wyobrażenia ciała i objawów okazują się zatem zupełnie różne, zależnie od grupy społecznej i nie muszą wcale wynikać ze współczesnej wiedzy biomedycznej – powstają raczej w sposób bardziej naturalny i bardziej bezpośredni, wynikają z doświadczeń społecznie kształtowanej cielesności. Stąd „choroby ludowe” (folk illnesses) można potraktować właśnie jako pewne konkretne, „ludowe” wersje wiedzy o ciele, czyli doświadczeń ciała; są one nieustannie omawiane, komunikowane wewnątrz poszczególnych grup i w końcu staja się, w pewnym sensie, nawet bardziej realne niż samo ciało. Ciało podlega zatem pewnym wyobrażeniom i po jakimś czasie powstają już wytworzone objawy, wytworzone ciało czy wręcz społeczne „sposoby posługiwania się ciałem”, by posłużyć się słynnym tytułem eseju Marcela Maussa (2001). Przykładem może być pewna „choroba ludowa”, krążąca współcześnie w okolicach Szydłowca. Zwana jest ona uchynięciem, jest chorobą niemowląt i małych dzieci3. Co to jest uchynięcie? Etiologia uchynięcia nie jest do końca jasna, ale wiąże się z wyobrażeniem gwałtownej przemiany w organizmie dziecka, rozumianej niemal mechanicznie. „Chorobę” tę zwie się też (s)chynięciem, gibem, gibnięciem, przełamniem, przesunięciem, bo terminy bywają różne w różnych częściach Polski (Układ gniazdowy terminów... 2005). Chynięcie może mieć miejsce przy porodzie, ale w szczególności w ciągu pierwszych 2–3 lat życia. Chorobę trudno jest później rozpoznać, ale objawami mogą być płacz, krzyk, brak snu, odmowa lub problemy z ssaniem piersi, pojawiają się w końcu małe guzki, „guziczki” na klatce piersiowej, „zgrubienie”, „gruczoł”, „narośl”. „Kto nie wierzy – mówi mieszkanka jednej z badanych wsi – to później dziecko kaleka jest. Garba ma jakiegoś, gdzieś, bo jak się schynie, to nie rozsmarują [rozmasują – T.R.]. Dziecko rośnie i to rośnie. Na Wysokiej była dziewczynka co się chynęła. Córka gospodyni księdza. Nie wierzyła jej matka, po lekarzach jeździła – i garbuska!” (Adamiak, Hekselman 2008). W tej społeczności przyjmuje się zatem, że jak się w porę nie dojrzy, nie zobaczy, nie uwierzy w objawy chynięcia, robi 3 Badania poświęcone uchynięciu i lokalnym wyobrażeniom zdrowia i choroby prowadziły pod moim kierunkiem w latach 2007–2008 uczestniczki warsztatów etnograficznych Instytutu Kultury Polskiej UW Karolina Adamiak i Marta Hekselman. Omawiając problem uchynięcia, korzystam z raportu końcowego i wywiadów terenowych ich autorstwa (Adamiak, Hekselman 2008). �360 Tomasz Rakowski się garb, guz czy narośl. Aby dziecko wyleczyć, trzeba znaleźć kobietę, która je „wysmaruje”. „Smarowaniem”, „wygładzaniem garba” zajmują się kobiety w okolicach Szydłowca, ale szczególnie jedna z nich, stosunkowo młoda, posiada wyjątkowy „dar” tej umiejętności. Celem smarowania – tłumaczy ona – jest to, że musi być „gładko”. Należy się wyzbyć powstałego zgrubienia, które „słychać jak chrupie, gdy je się rozmasowuje” (Adamiak, Hekselman 2008). Czym jest zjawisko „chynięcia”? Czy istnieje realnie? O tym nawet nie próbowałbym rozstrzygać. Na pewno jest jednak częścią chyba jednak autentycznych doświadczeń tych ludzi. Jest pewnym lokalnym, dotyczącym zresztą głównie młodych matek, sposobem doświadczania i uczenia się ciała swojego i swego dziecka. Podobnie dzieci „uczą się” tej choroby, by ją potem, w przyszłości, rozpoznawać u innych. Popatrzmy na fragment rozmowy z 4-letnim chłopcem, synem smarowaczki: Etnografki: „A to boli?” Chłopiec: „No, boli... [...] Na przykład tak jak teraz, to czuje, że tutaj to mam i mnie boli, ale mama smaruje, to jeszcze gorzej...” Etnografki: „Ale jaki to jest ból? To tak kłuje czy to jest gorące?” Chłopiec: „Bo ja wiem, tak jakby ktoś wciskał we mnie coś, nie wiem...” Etnografki: „To tak w środku jest?” Chłopiec: „Mhm...” Etnografki: „Ale jak mama smaruje, to pomaga?” Chłopiec: „Powinno, tak...” Widać jak chłopiec zaczyna podążać za objawami i doświadczeniami znanymi z opowieści rodziców i sąsiadów. W postaci folk illness powstaje w ten sposób pewna społeczna akumulacja doświadczeń; jest ona „wbudowywana” w wewnętrzny schemat ciała4. Jest to kapitalny punkt pojmowania koncepcji „kompetencji kulturowej” w antropologii medycznej (Benson, Kleinman 2006). Wiąże się to z dość nowym, antropologicznym rozumieniem kultury i tożsamości kulturowej (etnicznej, narodowej, społecznej, religijnej, zob. Gupta, Ferguson 2006): wedle tego rozumienia kultura jest raczej przede wszystkim aktywnym procesem budowania wzorów ucieleśnienia i norm współ-bycia społecznego. Artur Kleinman i Peter Benson konstruują nawet metodę minietnografii klinicznej, w której kładą oni nacisk przede wszystkim na uchwycenie przez praktyków medycyny sposobu, w jaki dana kultura jest wytwarzana i aprobowana przez jednostki. Stąd jest ona przeciwna wizji, w której traktuje się kulturę 4  Tego typu „choroby ludowe” krążą wciąż i będę krążyły pomiędzy różnymi grupami społecznymi. „Przestrachy”, „oberwania”, „przewiewy”, „uchynięcia” i inne formy społecznych wyobrażeń doświadczenia choroby będą zatem, jak pokazuje m.in. Jeszke (1996), pełnoprawną częścią historii medycyny, obejmującej nie tylko postępy i próby w dokonywaniu przełomowych odkryć medycyny, ale i wszelkie historie folk illnesses. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 361 jako nieodwołalną kondycję danego człowieka5 i która pozwala tłumaczyć za pomocą kultury wszelkie jego decyzje i zachowania (Kleinman, Benson 2006; zob. też Gupta, Ferguson 2006). Widać tu zatem, że kultura w tym ujęciu jest dynamicznym procesem, umocowanym w działaniach jednostek i jest czymś innym niż potocznie rozumianą „kulturą” jako upraszczającym i redukującym wytłumaczeniem obcych zachowań, poglądów itd. Aby jeszcze mocniej wydobyć tę różnicę, przedstawię cechy „dawnego” (1) i „nowego” (2) sposobu rozumienia i wyobrażania kultury w poniższej tabeli – za Pawłem Krzyworzeką (2008). Rozumienie kultury 1 Rozumienie kultury 2 Kultura jest niezmienna, w stanie stałej rów- Kultura jest aktywnym procesem społecznie nowagi lub samoreprodukująca się. wytwarzanych znaczeń i zachowań. Kultury to jednorodne, statyczne, zamknięte całości; związane są z konkretnym miejscem na mapie i/lub z konkretną warstwą społeczną. Kultury nigdy nie tworzą całkowicie zamkniętych i spójnych całości; kultury nie są „zamrożone” – ludzie korzystają z lokalnych, narodowych i ponadnarodowych powiązań. Kulturę można sprowadzić do zestawu stałych, zdefiniowanych cech (checklist); istnieje coś w rodzaju całościowej i statycznej wiedzy o poszczególnych kulturach. Ludzie usytuowani w relacjach społecznych korzystają z dostępnych im ekonomicznych i politycznych środków, aby własną definicję sytuacji (rozumienie swej „kultury”) uczynić względnie trwałą. W dziedzinie antropologii medycznej to dynamiczne, „nowe” ujęcie kultury – jako różnie usytuowanych aktorów społecznych, nabywających doświadczenia, podejmujących decyzje i budujących tożsamość – ma szczególne znaczenie. Nie wynika to jednak tylko z potrzeby rozumienia odmienności kulturowych, innych cielesności lub innych sensów choroby czy leczenia, ale wiąże się też ze współistnieniem, a czasem konfliktem różnych, pełnoprawnych światów i typów medycyny, sposobów rozumienia zdrowia, choroby i leczenia. W wielu miejscach lekarze, pacjenci, uzdrawiacze, terapeuci czy „specjaliści ludowi” tworzą bowiem, jak się okazuje, niemal autonomiczne światy medyczne – światy, które istnieją tuż obok siebie; jest tak np. we współczesnym społeczeństwie Meksyku, gdzie medycyna Indian i Metysów często współistnieje i zderza się z nowoczesną medycyna Zachodu (Wądołowska 2010) czy we współczesnym Kazachstanie, gdzie niemal instytucjonalnie, w zakresie wyższych uczelni me5  Ten „esencjalizujący” sposób widzenia kultury może prostą drogą zaprowadzić bowiem do powstawania stereotypów czy wręcz stygmatów kulturowych, co skutkuje przekonaniami, iż „Hindusi jedzą tak...”, „Romowie robią to...”, „Bezrobotni żyją tak....”, „Byli pracownicy PGR nauczeni są, że...” itp. �362 Tomasz Rakowski dycznych, współistnieją ze sobą medycyna Wschodu (chińska i ajurwedyczna), medycyna ludowa, „kazachska” (kształtująca też w pewnym stopniu kazachską tożsamość) i wreszcie biomedycyna, istniejąca tu jako postsowiecka organizacja opieki zdrowotnej na bazie modelu Mikołaja Siemaszki (zob. Penkala-Gawęcka 2008). Perspektywa pluralizmu medycznego wprowadza tu ponadto możliwość rozpoznania bardzo skomplikowanego współistnienia różnych typów medycyny, nie tylko na linii medycyna zachodnia – medycyny „ludowe” (komplementarne), ale pokazuje też na zróżnicowania w obrębie poszczególnych tradycji, w tym w obrębie biomedycyny jako dziedziny zmiennej, wytwarzanej społecznie, kulturowo i istniejącej jako pewna „realność symboliczna”. Choroby wytwarzane społecznie i społeczne przyczyny chorób Do szczególnego typu problematyki antropologii medycznej należą również choroby wytwarzane społecznie, które mają charakter kompleksów cielesnych doświadczeń, migrujących wewnątrz społeczeństw. Należą do nich np. „choroby ludowe” ludzi ubogich i wykluczonych społecznie, choroby mające związek ze stresem psychospołecznym, poczuciem bezradności i ciągłymi niedoborami finansowymi. Jest nią między innymi susto, choroba ubogich mieszkańców Ameryki Łacińskiej, tłumaczona z języków indiańskich jako „zniknięcie/porwanie duszy”. Objawia się ona bezsennością, spadkiem nastroju, ciągłym zmęczeniem, ale nieraz wymiotami, dreszczami i gorączką. Susto, jak pisze jej badaczka, Avis Mysyk (1998), an illness of the poor, to coś w rodzaju społecznie wytwarzanej choroby ciężko pracujących, a przede wszystkim migrujących za pracą ubogich robotników (woorking poor). Odzwierciedla ona procesy negatywnych przesunięć w strukturze społecznej, jest udziałem biedniejących migrantów w Meksyku trafiających w nowe, wielkomiejskie środowiska czy tracących swoją niezależność, przywileje, a w końcu pola i ziemię członków grup indiańskich w miejscach, gdzie inne grupy – białych właścicieli ziemskich – zyskują silniejsze i dominujące pozycje. Dolegliwości tego typu powiązane są z nervios, nerves, nerva czy nerwy, czyli innej, ale bardzo podobnej społecznie wytwarzanej „jednostki chorobowej”, opisywane były m.in. przez Sethę Low (2001) na Kostaryce, wśród ubogich społeczności, ale też w Gwatemali, wśród sycylijskich emigrantów w Kanadzie (Migliore 2001), w końcu też w południowej Polsce, w latach transformacji i rosnącego gwałtownie bezrobocia (Rakowski 2006). Podobnie manifestują się one napięciem, bólami głowy, bólami w nadbrzuszu, pobudzeniem, dysforią. Nerwy są pewnym migrującym społecznie zaburzeniem, o charakterze, powiedzielibyśmy, psychosomatycznym. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 363 We współczesnym piśmiennictwie w odniesieniu do kultur Zachodu coraz częściej natomiast używa się pewnej bardzo adekwatnej i pojemnej kategorii choroby – są to wszelkie istotne dla pacjenta i dla jego komfortu objawy i dolegliwości, które nie znajdują uzasadnienia w żadnych lekarskich rozpoznaniach – to tak zwane MUS, czyli medically unexplained symptoms (Page, Wessley 2003; zob. Katon, Sullivan, Walker 2001, Sharpe, Carson 2001). Wiążą się one często z przykrymi doświadczeniami lekceważenia dolegliwości przez lekarzy i pielęgniarki i jednocześnie ze zlecaniem kolejnych, coraz bardziej zaawansowanych badań i testów w celu wykrycia albo wykluczenia choroby. Perspektywa antropologii medycznej czy humanistyki medycznej z całą powagą przyjmuje tego typu doświadczenia, czyni je wręcz niezbędnymi dla zrozumienia tego typu dolegliwości. Te różnice w rozpoznawaniu, klasyfikowaniu i definiowaniu zdrowia i choroby sięgają jednak jeszcze głębiej, do współczesnych, ogólnoświatowych uwarunkowań nierówności społecznych i napięć między zamożnymi krajami Zachodu i doświadczającymi biedy i cierpienia społeczeństwami krajów „globalnego Południa”. To napięcie na wiele sposobów przekłada się na sposoby rozumienia tego, co jest chorobą, zdrowiem, leczeniem. Antropologia medycyny w bardzo krytyczny sposób pokazuje nieraz, jak bieda, bezrobocie i głód zamieniane się, dzięki klasyfikującej mocy współczesnej medycyny, na problemy o charakterze psychosomatycznym czy nerwicowym (Nancy Scheper-Hughes). Jeszcze inne badania pokazują, jak bardzo paradygmat i dyskurs współczesnej biomedycyny unieważniają doświadczenia ludzi potrzebujących pomocy z ubogich krajów Południa. Kategoria distant needy jednego z najważniejszych krytyków, lekarza i badacza społecznego Paula Farmera (2010ab), ukazuje jak łatwo tworzy się prawa do autonomicznego decydowania o sobie w przypadku chorych zainfekowanych HIV w Afryce subsaharyjskiej, biorących udział w badaniach eksperymentalnych leków antyretrowirusowych, a jak łatwo zapomina się o ich niedożywieniu, braku pracy, braku domu czy prawa do leczenia (zdarzało się, że chorzy byli pozbawiani leczenia anty-HIV po zakończeniu programu badawczego). Paul Farmer (2010) wskazuje tu wręcz na procesy odspołecznienia (desocialization) wiedzy medycznej, czyli wypłukiwania tych efektów badań nad stanem zdrowia, które nie mają pochodzenia czysto medycznego, ale wiążą się z warunkami życia w skrajnej biedzie, doświadczania przemocy czy efektów skażenia środowiska. Jest to szczególnie istotne, gdyż klasyczne badania brytyjskie jeszcze z roku 1974 pokazują, że czynniki tzw. „środowiskowe” (społeczne) mają kolosalne znaczenie dla zdrowia populacji i statystyki chorób przewlekłych, ciężkich i zgonów w ich przebiegu, nawet bardziej znaczące niż np. dostęp do antybiotyków (jest to rozwinięcie słynnej �364 Tomasz Rakowski tezy Marca Lalonde’a mówiącej, iż na stan zdrowia i jakość życia bardziej znaczący wpływ ma styl i sposób życia niż np. dostęp do opieki zdrowotnej). Podsumowując: choroba i ciało pacjenta są pochodną cielesności wytwarzanej społecznie, nie jest jednak tak, że kultura absolutnie determinuje doznania i sensy zachowań cielesnych. Każdy pacjent we właściwy sobie sposób tworzy swe kulturowe ciało i posiada pewną niezbędną przestrzeń wolności – stąd kultura nie może przesądzać o illness pacjenta; takie podejście zmieniłoby się bowiem w rodzaj stereotypizowania i stygmatyzowania poprzez „kulturę”. Ciało, wstyd, granice, sposób zachowania i traktowanie swojego zdrowia, dolegliwości czy zgłaszane skargi wiążą się jednak bardzo wyraźnie ze środowiskiem, w którym pacjent funkcjonuje, w którym się wychowuje. Podam dwa przykłady, dwa możliwe scenariusze, w których objawia się ten poziom odmiennego kulturowo ciała. Będą to przypadki pacjentki pochodzącej ze społeczności polskich Romów oraz pacjenta, byłego górnika z Wałbrzycha, od ośmiu lat bezrobotnego. W Klinice Kardiologii jednego ze stołecznych szpitali przebywała pacjentka, pochodząca ze społeczności polskich Romów (z grupy Polska Roma), hospitalizowana z powodu przełomu nadciśnieniowego. Celem pobytu miała być podstawowa diagnostyka NT i ustalenie leczenia. Lekarz prowadzący miał problemy z nawiązaniem rozmowy i dobrego kontaktu z chorą (choć chora mówiła poprawnie po polsku). Kiedy przychodził do jej sali, wraz z nią znajdowała się tam część jej rodziny i dalszych krewnych; zwykle były to kobiety. Na korytarzu nieustannie widać było zatem przez ponad tydzień przedstawicieli Romów, jej krewnych, którzy przynosili jedzenie, środki czystości, ubrania. Przeprowadzenie badania fizykalnego było trudne, zwykle odbywało się w otoczeniu krewnych, najczęściej kobiet, które dopiero po napomnieniach opuszczały salę. Zdarzało się, że wbrew zaleceniom lekarskim chora zabierana była przez rodzinę na przechadzki po szpitalu. Po kilku dniach lekarze, a w szczególności lekarz prowadzący, byli wyraźnie zmęczeni tą sytuacją (mimo tego starano się traktować jej krewnych uprzejmie, choć stanowczo wskazywano na obyczaj szpitalny, godziny odwiedzin itd.). Dlaczego, zadawano sobie pytanie, jest tu wciąż tylu ludzi, tylu krewnych tej pacjentki? Skąd to się bierze? Otóż w tym przypadku wiąże się to niemal wprost z ową społecznie wytwarzaną cielesnością. Z badań antropologicznych wynika, iż ciało w kulturze Romów (w grupie Polska Roma) jest starannie zabezpieczane przed skalaniem, tj. przed symbolicznym uczynieniem nieczystym (Mirga, Mróz 1994, s. 137–151; Szurman 2004). Romowie, jak wiadomo, ciało swe traktują bardzo poważnie, jest ono przedmiotem nieustannej troski, specjalnych obrządków higienicznych, ale też i obrządków symbolicznych. Co więcej, istnieje pewien zwyczajowy kodeks skalań (mageripen) – aktów symbolicznego uczynienia człowieka nieczystym. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 365 U Romów w różnych sytuacjach kalający jest kontakt z ludzkimi wydzielinami. Stąd pewne zawody są Romom wzbronione, takie jak, na przykład, właśnie lekarz, pielęgniarka, salowa – są to zawody skalane, „trefne”. Ciało utrzymywane jest w czystości symbolicznej poprzez przestrzeganie zasad higieny i zasad kodeksu skalań. Kodeks nakazuje między innymi korzystanie z kilku naczyń do mycia się (naczynia do mycia dolnej, nieczystej, połowy ciała są zawsze inne niż naczynia do mycia górnej połowy ciała). To przestrzeganie zasad jest jednak zawsze aktem społecznym, aktem jawnym. Wszelkie zachowania cielesne, higiena, przygotowanie posiłków, życie seksualne są oceniane i przestrzegane wspólnotowo. Romowie często sami sprawują wzajemnie kontrolę nad swoim zachowaniem, a w razie skalania głos zabiera też starszy mężczyzna – głowa rodu (Szero Rom, Baro Szero). Ciało i jego utrzymanie w symbolicznej czystości staje się w ten sposób własnością społeczną, ciało należy jakby do społeczności (zapewnia jej „czystość”), a nie do samej jednostki. To właśnie tłumaczy w dużym stopniu zachowanie kobiet, krewnych pacjentki w tak obcym i potencjalnie kalającym miejscu, jakim jest szpital. Drugim przykładem społecznie wytworzonej cielesności i pewnego szczególnego sensu zgłaszanych dolegliwości może być historia pacjenta, który trafił w styczniu 2004 roku do ambulatorium ortopedyczno-urazowego jednego ze szpitali w Wałbrzychu, z podejrzeniem urazu kręgosłupa. Był to były górnik, bezrobotny, pracujący od dwóch lat w nielegalnych wyrobiskach węgla kamiennego, tzw. biedaszybach. Mężczyzna miał silne bóle okolicy lędźwiowej, z trudem poruszał kończynami dolnymi (szczególnie prawą). Do ambulatorium przyniesiony został przez swoich towarzyszy z pobliskiego lasku, na drewnianych drzwiach (zdobytych w opuszczonym budynku, będącym dawniej siedzibą władz kopalni, w okolicy powszechnie nazywanym „Belwederem”). Okazało się, że część szybu osunęła się podczas pracy, przygniatając kopacza. Badania RTG wykazały, że nie ma żadnych poważnych zmian pourazowych, złamań itd. Były górnik dodał, iż od wielu lat ma „problemy z kręgosłupem”, jest to skutek ciężkiej pracy w kopalni, oraz że miał kiedyś z tego tytułu rentę, „po czym – jak twierdził – mu ją odebrano”. Lekarz potwierdził obecność zaawansowanych zmian zwyrodnieniowych kręgosłupa pacjenta i wytłumaczył, że dolegliwości mogą wiązać się z przeciążeniem i naciągnięciem mięśni w czasie wypadku (rozpoznał zespół rzekomo-korzeniowy), ale dodał, że po kilku tygodniach leczenia lekami przeciwbólowymi, rozluźniającymi napięcie mięśni szkieletowych oraz zaprzestania prac fizycznych powinno być znacznie lepiej – dolegliwości będą ustępowały. Nakazał też zgłoszenie się do lekarza POZ. Były górnik powiedział wtedy, że niewiele to zmieni, że jego kręgosłup jest w rozsypce i że po pracy w kopalni „jest do wyrzucenia”. Okazało się też, �366 Tomasz Rakowski że nie jest ubezpieczony – od roku nie rejestrował się w Urzędzie Pracy, bo, jak twierdzi, „jest to bez sensu”, a do pracy w biedaszybach i tak będzie chodził, bo „jakoś musi ukopać tego węgla”; dodał jeszcze, że „najwyżej następnym razem całkiem go zasypie”. Dlaczego jego wypowiedzi były tak zdecydowane i tak pozbawione nadziei? Czy łączyło się to ze schorzeniami, na które cierpiał? Ponownie pojawia się tu społecznie wytwarzana cielesność, a dokładniej – społecznie wytwarzane dolegliwości, a właściwie owe „skargi społeczne”. Kiedy bowiem przeanalizuje się wypowiedzi i zachowania byłych górników, bezrobotnych po serii likwidacji wałbrzyskich kopalń, to okazuje się, że taki stosunek do własnego ciała i samych dolegliwości jest dość częsty. Wielokrotnie, w czasie badań antropologicznych, usłyszeć można było zwroty typu „płuca mam całe zacementowane”, „moja lewa noga jest bez czucia – taki mam kręgosłup”, „mamy [zniszczone] dyski, kręgosłupy – prawie wszyscy”. Chwilami, kiedy mowa jest o pracy w nielegalnych biedaszybach, pojawiają się wypowiedzi wręcz katastroficzne, „po jednym do szybu – i niech nas tu i zasypie nawet!”, „a jak tąpnie – to będzie!”, „wczoraj urwał nam się cały nawis – szkoda, że nas nie zasypało!”. Widać tu pewną skłonność do tworzenia wypowiedzi demonstrujących pewną destruktywność, czy nawet autoagresję, i rzeczywiście, w wielu innych badaniach, też na Górnym Śląsku, okazywało się, że jest to rodzaj niemal powszechnej społecznej ekspresji, pojawiający się w latach transformacji (Jarosz 2004, s. 77–85). Przypadek górnika obrazuje zatem nie tylko subiektywny sens jego dolegliwości (i zachowania), ale i pewną szerszą, uspołecznioną narrację, środowiskową wypowiedź, wykraczającą daleko poza problem medyczny (Rakowski 2007). Narracje chorych: pamięć, nawarstwianie się doświadczenia i procesy reorganizacji biografii W perspektywie antropologii medycznej choroba traktowana jest również jako podmiotowa droga doświadczeń, historia życia pacjenta i historia jego choroby (zob. m.in. Cassels 2001). Jest swoistym mikrokosmosem historii życia pacjenta i historii jego społecznych doświadczeń. Wiąże się to w szczególności z tym, że poprzez ciało i jego losy budowana jest tożsamość każdego z pacjentów, czyli sposób, w jaki on sam rozumie siebie, swoją sytuację i otoczenie. Punktem wyjścia jest analiza ucieleśnionego, budującego swą biografię/tożsamość podmiotu – dla Anthony’ego Giddensa (2001) ciągłość tożsamości to na przykład „trwałe poczucie bycia osobą związane ciągłością doświadczenia własnego «ja» i własnego ciała” (Giddens 2001, 78). Szczególnie istotna jest tu jednak kwestia „cielesnego doświadczenia”. Jaki to ma związek z trwałym poczuciem własnego �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 367 „ja”6? Anthony Giddens przedstawia podstawowe doświadczenie cielesności jako rodzaj „bezpieczeństwa ontologicznego”, to jest poczucia bezpiecznej i w miarę normalnej egzystencji. Krąg owego „cielesnego bezpieczeństwa” ma jednak to do siebie, że w jego obrębie zagrożenie zdaje się niedorzecznością. Sposób posługiwania się ciałem – swoboda ruchów, gestykulacja, mimika, coś takiego jak „styl życia” pokazuje zatem, że „nic takiego się nie dzieje”. Wypracowanie i utrzymanie takiego „stylu” pochłania jednak wiele energii i zaprzęga większość kulturowych czynności. Powoduje to sytuację, w której już niewielkie rozchwianie systemu zachowania momentalnie odsłania niepewność otoczenia – świat znany i oczywisty może stać się w jednej chwili kruchy i obcy. Choroba jest zatem nie tylko rozchwianiem systemu i chwilą rozdarcia powłoki owego „cielesnego bezpieczeństwa”, ale także rozstrojeniem procesu budowania narracji o sobie samym. Tłumaczy to w dużym stopniu to, co dzieje się z człowiekiem i z jego narracją tożsamościową (procesem budowania sensu) zarówno sytuacji nagłego zachorowania, jak i długo trwającej czy nawet nieusuwalnej choroby. Ulega ona czemuś w rodzaju załamania czy rozstrojenia. Tomasz Pasierski pisze wprost, iż „doświadczenie choroby burzy dotychczasową historię naszego życia [...] Chory staje w obliczu sił, które są źródłem cierpienia, zagrożeniem dla osobowej tożsamości” (Pasierski 2008, s. 69). Powoduje to, że związek ciała i świata, w którym żyjemy, ulega zakwestionowaniu, staje się nieoczywisty. Wtedy też praca narracji-opowieści i wszelkich procesów budowania sensu egzystencji, historii, biografii i pamięci wydarzeń może ulegać wzmocnieniu i zwielokrotnieniu. Człowiek chory znajduje się w sytuacji, w której musi odbudować swoją strukturę normalności, strukturę opowieści o samym sobie, o swoim życiu. Można pokazać, iż służą temu zapiski i dzienniki osobiste chorych; moment kryzysu tożsamości w chorobie i wiele innych kryzysów życiowych jest właśnie czasem zwielokrotnienia potrzeby pisania, tworzenia osobistej, nawet chaotycznej narracji. Badacz dzienników osobistych, Paweł Rodak, pisze, iż taki dziennik może być wówczas „swego rodzaju narzędziem rozumienia swoich uczuć, ale może też – i tak dzieje się bardzo często – spełniać funkcję terapeutyczną, służąc do rozładowania bądź skompensowania stanów lękowych, depresyjnych, kryzysów życiowych, apatii czy głębokiej samotności” (Rodak 2004, s. 3). Gromadzenie zapisków własnej historii może być więc rodzajem gromadzenia własnych doświadczeń – warto 6 „Ja” w cudzysłowie oznacza tu właśnie, iż jest to nie tyle ostateczne ja, trwała tożsamość, ile coś, czemu nadajemy nieustannie znaczenie, opowiadamy. A zatem „ja” – taka też forma pojawia się w tytule książki Giddensa (2001) Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w epoce późnej nowoczesności. �368 Tomasz Rakowski tu zauważyć, że wielu pacjentów wyjątkowo skrupulatnie zbiera i prowadzi rejestr dokumentacji swojej choroby (Rakowski 1999; Wierciński 2009). Człowiek chory znajduje się zatem w sytuacji, w której musi odbudować swoją strukturę normalności i dlatego tak wiele zależy wówczas od osób, które na swej drodze napotyka – lekarza, pielęgniarki, ratownika, technika medycznego, sanitariusza. Chory często każdemu, a też i sobie samemu stara się opowiedzieć na nowo swoją historię – jest to moment intensywnej przebudowy. Ukazuje to dobrze historia pacjentki jednej z warszawskich klinik o profilu kardiologicznym (będzie to pewien kolejny przykład, scenariusz kliniczny). Pacjentka trafiła do szpitala z powodu rozpoznania niewydolności serca – znacznych obrzęków obwodowych i zastoju w krążeniu płucnym (najpewniej w przebiegu kardiomiopatii pozawałowej – zawał serca jednak najpewniej dokonał się jako „niemy” i nie został rozpoznany). Dla 85-letniej pacjentki, dotychczas zdrowej, nie leczącej się, wiadomość o tym, iż ma „chore serce” oznaczała jednak, jak się okazało, coś zupełnie innego. Na pytanie od kiedy „choruje na serce”, odpowiadała, iż serce ma chore od bardzo dawna, a przynajmniej „bardzo słabe”. Kiedy jednak pytano o objawy oraz o badania, które by to potwierdzały, okazywało się, że nie było ani żadnych badań, ani objawów wskazujących na tego typu schorzenia. Dopiero po dłuższej rozmowie z pacjentką wyszło na jaw, że „chore serce” wiąże ona z tragicznym, traumatycznym wydarzeniem z czasów jej młodości – czasów okupacji hitlerowskiej. Zdarzyło się wtedy, że jej ojciec zginął na jej oczach – został rozstrzelany; następnie sama, tylko przy pomocy kuzynki musiała zająć się prowizorycznym pochówkiem. Od tego czasu mówiło się w jej rodzinie, że ma „słabe serce” albo że kiedyś może z tego powodu „chorować na serce”. Mówiła o tym kilkakrotnie w czasie hospitalizacji. W poczuciu pacjentki jej choroba istniała zatem już wcześniej, była nieodłączną częścią jej własnej historii (i jej pamięci). Pacjentka budowała w ten sposób pewien własny sens choroby, którego nie sposób było pominąć. Z powodu choroby i związanego z tym załamania narracji tożsamościowej (prywatnego i społecznego sensu swego „ja”) pacjenci opowiadają zatem o swych dolegliwościach, ale i o wszelkich innych doświadczeniach, o całej swej illness i poprzez to o swej osobie, swej historii, swej biografii. Pojawia się tu możliwość odsłonięcia ukrytych światów, odsłonięcia te pochodzą jednak z działań badawczych i konstrukcji badania – każda rozmowa będzie docierała do nieco innych pokładów rozumienia choroby i historii życia chorych. Jest to moment ruchu, narracje pacjentów przebudowują się, tak jak przebudowuje się relacja z własnym ciałem; są to opowieści powstające poprzez ciało chore (through a wounded body), jak pisze Artur Frank (1995, s. 2). Można tu pokazać, że poprzez opowiadanie dochodzi tu do pewnej sedymentacji pokładów pamięci �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 369 (Garro 2000, s. 72–73), z jednej strony powstaje pamięć epizodyczna, budująca znaczenia, zmieniająca je i dopasowująca (knowing, teraźniejsze poszukiwania), z drugiej strony pojawia się coś w rodzaju wzoru pamięci, schematu czy motywu, za pomocą których „upakowane” są doświadczenia (knowledge, pamięć spetryfikowana w postaci wzoru); pomiędzy nimi zaś zachodzi nieustanna komunikacja. „Działania narracyjne” za Danielem Bertaux (1990) posiadają w ten sposób przynajmniej dwa odniesienia czy też dwa konteksty. Pierwszym z nich jest rys społeczny narracji, wszelkie ramy, motywy i wyobrażenia społeczne kształtujące zapis i organizacje doświadczeń narratora. To coś, co odnajdywać by można na poziomie elementu znaczącego (signifiant) wypowiedzi. Drugim odniesieniem jest doświadczenie bardziej osobiste, a właściwie proces „organizowania sensu” własnego doświadczenia. Jest to bardzo trudny proces, zawierający zupełnie inne, nieraz zaskakujące rozumienia świata, następujących wydarzeń czy własnego losu. To jakby drugie, głębsze odniesienie samej wypowiedzi, jej element znaczony (signifié), coś, czego poszukujemy, co jest trudne do rozpoznania i z trudem komunikowane. To tutaj – i pacjentowi, i rozmawiającemu z nim lekarzowi – często brakuje języka zdolnego przekazać subiektywne narracje choroby. Powstaje zatem coś w rodzaju, powiedziałbym, „trójkąta Bertaux”, w którym jednym wierzchołkiem jest sama wypowiedź autobiograficzna (jej kontekst, prozodia), drugim społeczno-kulturowe treści i wzory zawierające się w narracjach (mitologie, wyobrażenia, stereotypy), trzecim w końcu odniesienia do wewnętrznych procesów przemian biograficznych (doświadczenie, droga życia, prywatna historia choroby). Jednocześnie możemy się tutaj odwołać do typologii opowieści chorych (narrative types) zaproponowanych przez Arthura Franka (1995). Są to: opowieść restytucji (restitution narrative), opowieść drogi i poszukiwania (quest narrative), w końcu opowieść chaosu i regresu (chaos narrative). Opowieść restytucji jest najbardziej typowa dla naszego kręgu kulturowego – jest to opowieść o wszelkich działaniach przywracających poprzedni sposób funkcjonowania, pewna matryca rozumienia choroby jako stanu odwracalnego, umożliwiającego usunięcie jej skutków (możemy ją znaleźć w popularnych, reklamowych sloganach ogólnodostępnych leków, jak np. Pyralginum czy Ibuprom: „Ból szybko minie po Pyralginie”, „Dopadł cię ból? Przewiń go!”). W opowieści poszukiwania życie zaczyna być opowiadane jako przebudowa osobistego sensu wydarzeń, choroby itd. Tryb ten trochę przypomina narrację restytucji, jest związany z aktywnym odbudowywaniem życia po chorobie (czy z chorobą), i choć punkt dojścia jest nieco inny, pozostaje pewne wspólne ukierunkowanie i ciągłość procesu. Obecna jest tu, w taki czy inny sposób, realizacja życiowych zamierzeń. �370 Tomasz Rakowski Opowieść chaosu natomiast jest pełna zerwań, nieciągłości, przerywników; pacjenci manifestują, że w istocie nie są w stanie jej zbudować, że wydarzenia z ich życia przekraczają ich możliwości zestrojenia tego, co zaszło, w jedną całość. W badaniach narracji chorych (illness narratives) ujawnia się w ten sposób olbrzymia potrzeba zrozumienia siebie w nowej sytuacji, a badacz tych wypowiedzi, podobnie jak lekarz, staje się wtedy najważniejszym świadkiem i „powiernikiem” tej próby. Wymaga to pewnego osobnego treningu – treningu umiejętności rozmawiania i prowadzenia rozmowy, w której wiele z tych opowieści, wspomnień, nieraz trudno wytłumaczalnych i rozpoznawalnych objawów (medically unexplained symptoms), jest przyjmowanych jako rzecz ważna, którą próbujemy rozumieć i interpretować. Jest to rozmowa, która wszelkie subiektywne sensy pacjenta nie tyle odsiewa, odsuwa na bok, ile za nimi podąża. Konkluzje W czym może być pomocna tego rodzaju wiedza? Czy można wskazać w ogóle na jakieś konkretne korzyści płynące z antropologii medycznej jako stosowanej nauki humanistycznej, zajmującej się doświadczeniami, procesami społecznymi czy narracjami, które stają się udziałem chorych? Odpowiem na to w kilku punktach. Można by założyć, że praktykując tę wiedzę, poprawimy wiedzę o leczeniu chorych, będziemy umieli poprowadzić lepszy wywiad z chorym i lepsze rozpoznanie jego historii pojmowanej całościowo. Można zakładać, że medycyna zyskuje w ten sposób kolejne narzędzia w walce z dolegliwościami chorych, związanymi np. z MUS czy niepokojem psychospołecznym, a wytworzone pomiędzy chorym a lekarzem zaufanie i więź stworzy zupełnie inne warunki traktowania takiego chorego – jego choroby i dolegliwości. Można również stwierdzić, że poprzez narzędzia antropologii medycznej więcej będzie wiadomo o społecznościach lokalnych ludzi chorych, o ich środowiskach, o instytucjach, do których trafiają i w których są leczeni. Być może ujawnione zostaną tu nowe kulturowe i społeczne czynniki prowadzące do zwiększonego ryzyka zachorowań i niepowodzenia terapii. Zwyczaje jednostek i małych grup mogą np. stanowić ważkie rozpoznanie w leczeniu chorób przewlekłych, takich jak astma, gdzie okazuje się, że w wyborze leku i w skuteczności leczenia kapitalną rolę ogrywa komunikacja pomiędzy pacjentami, wiedza środowiskowa, pozamedyczna, a także świat emocji (badania autora). Antropologia medyczna może w związku z tym próbować zaspokajać bardzo �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 371 realne i bardzo palące potrzeby społeczności ludzi chorych, może również budować bardzo trafne strategie zachowania zdrowia. Antropologia medyczna jest również krytyczna wobec źródeł wiedzy. Bada pochodzenie paradygmatów nauki medycznej jako przemiany praktyk, wyobrażeń i wiedzy mogącej naturalizować i uprawomocniać nierówności społeczne i nierówności w dostępie do opieki i pomocy. Poddaje w wątpliwość najbardziej usankcjonowane drogi rozwoju współczesnej medycyny, wskazując na to, iż może rozwijać się inaczej, w innym kierunku, odpowiadać na potrzeby dotąd nie dostrzegane, a rozpoznane dzięki badaniom społecznym i kulturowym. Jest w stanie wyłaniać światy ludzi będących w naglącej potrzebie pomocy i opieki zdrowotnej. W ujęciu opisanym powyżej antropologia medyczna wspiera w ten sposób dotychczasową wiedzę medyczną i tzw. nauki o zdrowiu. Jako stosowana nauka humanistyczna może mieć jednak jeszcze inną, znacznie bardziej znaczącą rolę. Skoncentrowana na wytwarzaniu cielesności, biografii czy tożsamości chorych stawia pytania tam, gdzie nauki biomedyczne nie są w stanie dotrzeć. Próbuje rozumieć ciało, chorobę i życie człowieka w sposób przede wszystkim humanistyczny, zajmuje się fenomenologią ucieleśnienia i cierpienia, jest próbą konfrontacji z prostym faktem śmiertelności, człowieka chorego poznaje jako „cierpiącego narratora” (Frank 1995). Buduje w ten sposób swoją własną, długoletnią refleksję, a chorobę widzi jako doświadczenie, przekraczając daleko medyczną wiedzę o chorobach i ich leczeniu. Literatura Adamiak K., Hekselman M. 2008 – „Lekarze w to nie wierzą...”. Uchynięcie jako społeczny konstrukt ciała we wsi Ostałówek i okolicach (archiwum Instytutu Kultury Polskiej UW). Becker G. 2004 – Phenomenology of Health and Illness, w: Encyclopedia of Medical Anthropology, red. C. Ember, M. Kluwer. Bertaux D. 1990 – Funkcje wypowiedzi autobiograficznych w procesie badawczym, w: J. Włodarek, M. Ziółkowski (red.), Metoda biograficzna w socjologii, Warszawa, Poznań, s. 71–81. Boyle Ch.M. 1970 – Difference Between Patients’ and Doctors Interpretation of Some Common Terms, „British Medical Journal”, 2, s. 286–289. �372 Tomasz Rakowski Cassels E. 2001 – The Nature of Suffering and the Goals of Medicine, Oxford. Csordas T. 2001 – Introduction. The Body as Representation an Being-in-the World, w: Embodiment and Experience. The Existential Ground of Culture and Self, T. Csordas (red.), Cambridge, s. 1–26. Farmer P. 2010a – Rich World, Poor World. Medical Ethics and Global Inequality, w: Partner to the Poor. A Paul Farmer Reader, H. Saussy (red.), Berkeley. 2010b – Ethnography, Social Analysis, and the Prevention of Sexually Transmitted HIV Infection among Poor Woman In Haiti, w: Partner to the Poor. A Paul Farmer Reader, H. Saussy (red.), Berkeley. Foucault M. 2000 – Narodziny kliniki, Warszawa. Frank A. 1995 – The Wounded Storyteller. Body Illness, and Ethics, Chicago. Garro L.C. 2000 – Cultural Knowledge as Resource in Illness Narratives: Remembering through Account of Illness, w: Narrative and the Cultural Construction of Illness and Healing, Mattingly Ch., Garro L.C. (eds.) Berkeley, Los Angeles, University of California Press, s. 70–87. Giddens A. 2001 – Nowoczesność i tożsamość. „Ja” i społeczeństwo w dobie późnej nowoczesności, Warszawa. Gupta A., Ferguson J. 2006 – Poza „kulturę”. Przestrzeń, tożsamość i polityka różnicy, przeł. J. Giebułtowski, w: Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznych (kontynuacje), M. Kempny, E. Nowicka (red.), t. 2, Warszawa, s. 267–283. Helman C. 2001 – Culture, Health and Illness. An Introduction for Health Professionals, London. Jarosz M. 2004 – Władza. Przywileje. Korupcja, Warszawa. Jeszke J. 1996 – Lecznictwo ludowe w Wielkopolsce w XIX i XX wieku. Czynniki i kierunki przemian, Wrocław. �Antropologia medyczna jako stosowana nauka humanistyczna... 373 Katon W., Sullivan M., Walker E. 2001 – Medical Symptoms without Identified Pathology. Relationship to Psychiatric Disorders, Childhood and Adult Trauma, and Personality Traits, „Annals of Internal Medicine”, t. 134, s. 917–925. Kleinman A., Benson P. 2006 – Anthropology in the Clinic. The Problem of Cultural Competency and How to Fix it, „PLoS Medicine”, nr 3, s. 1675–1677. Krzyworzeka P. 2008 – Kultura i organizacje. Perspektywa antropologiczna, w: Antropologia organizacji, M. Kostera (red.), Warszawa, s. 179–198. Libera Z. 1995 – Medycyna ludowa. Chłopski rozsądek czy gminna fantazja?, Wrocław. Low S.M. 2001 – Embodied Metaphors. Nerves as Lived Experience, w: Embodiment and Experience. The Existential Ground of Culture and Self, Th. Csordas (red.), London, s. 139–162. Mauss M. 2001 – Sposoby posługiwania się ciałem, w: M. Mauss, Socjologia i antropologia, przeł. M. Król, K. Pomian, J. Szacki, Warszawa, s. 391–413. Merleau-Ponty M. 1999 – Proza świata. Eseje o mowie, przeł. S. Cichowicz, Warszawa. 2001 – Fenomenologia percepcji, przeł. J. Migasiński, Warszawa. Migliore S. 2001 – From Illness Narratives to Social Commentary. A Pirandellian Approach to „Nerves”, „Medical Anthropology Quartely”, t. 15, s. 100–125. Mirga A., Mróz L. 1994 – Cyganie. Odmienność i nietolerancja, Warszawa. Mysyk A. 1998 – Susto: An Illness of the Poor, „Dialectical Anthropology”, t. 23, s. 187–202. Page L.A., Wesseley S. 2003 – Medically Unexplained Symptoms. Exacerbating Factors In The DoctorPatient Encounter, „Journal of the Royal Society of Medicine”, t. 96, s. 223–227. Paluch A. 1995 – Etnologiczny atlas ciała ludzkiego i chorób, Wrocław. �374 Tomasz Rakowski Pasierski T. 2007 – Współczucie, „Medycyna po Dyplomie”, nr 15, s. 1–5. 2008 – Choroba jako opowieść, „Medycyna po Dyplomie”, nr 9, s. 68–71. Penkala-Gawęcka D. 2006 – Medycyna komplementarna w Kazachstanie. Siła tradycji i presja globalizacji, Poznań. Piątkowski W. 1988 – Lecznictwo niemedyczne w Polsce XX w., Wrocław. Rakowski T. 2006 – Body and Fate. The Pension As a Practice of Social Remembering, „Anthropological Yearbook of European Cultures”, t. 16, s. 37–48. 2007 – Między zbieractwem a archeologią. Doświadczenie przeszłości i teraźniejszości wśród bezrobotnych górników wałbrzyskich, „Kultura i Społeczeństwo”, nr 4, s. 71–91. 2008 – Medycyna humanistyczna. Nowe wyzwania w praktyce lekarskiej, „Medycyna po Dyplomie”, nr 17, s. 206–212. Rodak P. 2004 – Dziennik osobisty: praktyka, przedmiot, tekst (mps w archiwum Instytutu Kultury Polskiej UW). Rosner K. 2003 – Narracja, tożsamość i czas, Kraków. 2005 – Układ gniazdowy terminów i słownik słów kluczowych wybranych kategorii kultury. Medycyna ludowa, Cz. Robotycki, W. Babik (red.), Kraków. Sharp M., Carson A. 2001 – „Unexplained” Somatic Symptoms, Functional Syndromes, and Somatization. Do We Need a Paradigm Shift?, „Annals of Internal Medicine”, t. 134, s. 926–930. Szurman K. 2004 – Ciało jako własność społeczna. Cielesność w kulturze Polska Roma (mps w archiwum Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej UW). Wądołowska A. 2010 – Pluralizm medyczny a zdrowie reprodukcyjne kobiet w regionie Indian Purhepecha w Meksyku, w: D. Penkala-Gawęcka, Nie czas chorować? Zdrowie, choroba i leczenie w perspektywie antropologii medycznej, Poznań. Young A. 1982 – The Anthropologies of Illness and Sickness, „Annual Review of Anthropology”, t. 11, s. 257–285. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c71b8760f07d9d90fc203975b858f74e.pdf 31c5c89280206cad872c8237f5faccba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5495 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource antropologia stosowana - podręczniki opieka psychiatryczna - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5111 Title A name given to the resource Antropologia i psychiatria: społeczny wymiar deinstytucjonalizacji opieki psychiatryczneji / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.257-272 Creator An entity primarily responsible for making the resource Perzanowski, Andrzej Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 10 Andrzej Perzanowski Antropologia i psychiatria: społeczny wymiar deinstytucjonalizacji opieki psychiatrycznej Analizowana w poniższym artykule problematyka obejmuje determinanty medyczne, historyczne, ekonomiczne, prawne, kulturowe, filozoficzne, aksjologiczne, moralne i etyczne, określające procedury i metody stosowane w psychiatrii wobec osób ciężko i przewlekle chorych i izolowanych. Chodzi zatem o wszystkie czynniki, które wpływają na instytucjonalny kształt psychiatrii oraz wypracowywane przez nią koncepcje terapii, opieki i reintegracji społecznej osób chorych. Szczegółowym kontekstem jest deinstytucjonalizacja opieki nad chorymi psychicznie czy upośledzonymi intelektualnie. Procesy deinstytucjonalizacji wymagały nie tylko zmian w infrastrukturze: organizowania licznych, małych ośrodków wsparcia i pomocy w miejsce dużych szpitali psychiatrycznych. Prowadziły do współpracy psychiatrów, lekarzy z lokalnej opieki medycznej, zespołów współpracujących z rodzinami pacjentów i ich społecznościami, władz samorządowych, wolontariuszy, organizacji pozarządowych. Niemniej istotna jest jednak konieczność prowadzenia badań z użyciem jakościowych metod nauk społecznych, które miałyby z jednej strony rozpoznawać i wskazywać główne problemy stojące przed opieką psychiatryczną w środowisku (rodzinnym, sąsiedzkim, zawodowym etc.) osób chorych, z drugiej zaś być źródłem wiedzy o oddziaływaniu psychiatrii środowiskowej nie tylko w rozumieniu polepszenia stanu osób chorych, ale i wpływie na świadomość społeczną w sferze wiedzy o chorobach psychicznych, kulturowo ukształtowanych wyobrażeń, stereotypów i lęków z nimi związanych. Podstawowe znaczenie ma dla antropologa konstatacja, iż badanie kondycji osób, które łączy „bycie pacjentem” i „bycie chorym psychicznie” zasadniczo różni się od bardziej klasycznych sytuacji badawczych. Przede wszystkim nad podobieństwami w obrębie kategorii pacjentów i chorych dominuje różnorodność. Włączenie do tych kategorii odbywa się na podstawie diagnozy lub zewnętrznego rozpoznania podobieństw, takich jak symptomy lub problemy �Andrzej Perzanowski 258 życiowe. Część osób sama włącza się w obręb tych kategorii poprzez mówienie o swoich objawach czy doświadczeniach bądź w efekcie prośby o pomoc, część jednak doznaje przemocy w postaci przymusowej hospitalizacji. Żadne z wymienionych wspólnych elementów nie pozwalają na zakładanie istnienia uwzorowań społecznych i kulturowych uprzednich wobec kategorii pacjentów1. Co więcej, zarówno kuracja psychiatryczna, jak i reintegracja społeczna osób chorych to procesy, które z założenia nastawione są na ich przemianę: jest to walka jednostek o ukształtowanie nowej, akceptowalnej – przez siebie i innych – osobowości. Tożsamości te często stoją w sprzeczności, jest to proces radzenia sobie ze swoimi objawami, sytuacją społeczną, ekonomiczną (może to oznaczać próbę ich zintegrowania, zrozumienia, ale też zapomnienia) (Estroff 1985, s. 36). Na drodze do formułowania prostych klasyfikacji czy wzorów odnoszących się do kategorii pacjentów i ich kondycji społecznej stoją różnice w kwestii wieku, płci, długości trwania choroby, jej rodzaju, wcześniejszego sposobu życia, specyfiki interakcji społecznych: wszystko to wpływa na przebieg leczenia, treść okresu, w jakim osoba pozostaje pacjentem oraz proces reintegracji społecznej. Wszystkie wymienione etapy wymagają uwzględnienia determinantów o charakterze nie tylko medycznym, ale też etycznym i społeczno-kulturowym (Kleinman 2010, s. 85). * * * Podstawę do niniejszych rozważań stanowi szereg źródeł. Pierwszym są prowadzone przeze mnie pod koniec lat dziewięćdziesiątych XX w. i na początku XXI w. badania nad postrzeganiem osób odmiennych w społecznościach lokalnych. W dyskursie o odmienności pojawia się często wątek choroby psychicznej (domniemanej, przypisywanej lub dodatkowo opartej na diagnozie psychiatrycznej), opisywanej nie tylko z użyciem określeń potocznych, często archaicznych lub wręcz demonologicznych, ale także zaczerpniętych z języka medycznego i psychiatrycznego: „chory psychicznie”, „schizofrenia”, „upośledzenie”, „konflikt krwi”, chore „geny”. Jednym z wątków tego dyskursu jest zamknięcie, izolacja w szpitalu psychiatrycznym; traktowana jest ona jako krok ostateczny, jedyne rozwiązanie w sytuacji bez wyjścia, często fizycznie chroniące daną osobę i jej otoczenie. Kojarzy się z fizyczną i symboliczną przemocą, związaną szczególnie z oderwaniem od własnej społeczności i rodziny. Zamknięcie długotrwałe jest rzadkością, ale też odbierane jest jako nieszczęście, rodzaj klęski. Instytucja  Nie wyklucza to rzecz jasna kulturowego, aksjologicznego czy wręcz ideologicznego ukontekstowienia diagnoz i koncepcji w psychiatrii (patrz np. Sowa 1984). 1 �Antropologia i psychiatra: społeczny wymiar dyskryminacji... 259 szpitala psychiatrycznego, nawet odległego w przestrzeni, stanowi element wiedzy potocznej i lokalnej „geografii”. Nazwa miejscowości, w której znajduje się szpital, jest powszechnie znana, jest synonimem przestrzeni odizolowanej, miejsca wyobcowania i dehumanizacji. Skojarzenie jakiejś osoby czy rodziny z tą nazwą ma charakter jednoznacznie stygmatyzujący. Drugą podstawą źródłową są prowadzone obecnie przeze mnie badania nad procesami deinstytucjonalizacji opieki psychiatrycznej. Ich częścią najbardziej interesującą z perspektywy antropologicznej jest społeczno-kulturowy kontekst działania instytucji totalnej, jaką jest szpital psychiatryczny, oraz społeczne funkcjonowanie osób chorych psychicznie, zwłaszcza chorych przewlekle lub chronicznie. Konkretnym obszarem badań jest opieka domowa nad osobami chronicznie chorymi psychicznie w szpitalu psychiatrycznym w Choroszczy oraz działanie Zespołów Leczenia Środowiskowego w Białymstoku i Warszawie. Trzecim obszarem eksploracji jest dla mnie dyskurs psychiatryczny z jego refleksją nad pozamedycznymi aspektami funkcjonowania psychiatrii i osób chorych psychicznie: formami terapii uwzględniającymi godność pacjentów, koniecznością respektowania praw człowieka, oceną negatywnego wpływu długich pobytów w szpitalach psychiatrycznych i środowiska szpitalnego jako patologicznego etc. (patrz np.: Falicki 1997, Król 2012). Najistotniejszym zjawiskiem z tym związanym jest wdrażanie różnych form psychiatrii środowiskowej. Z antropologicznego punktu widzenia ważne jest uwzględnianie przez psychiatrię środowiskową dorobku nauk społecznych, jak choćby teorii stygmatyzacji, znaczenia środowiska pozaszpitalnego (rodzinnego, lokalnego) dla kondycji osób chorych psychicznie (Goffman 2007, 2011). Wiąże się z tym wykorzystanie etnograficznych i socjologicznych metod badawczych w postaci ankiet i pogłębionych wywiadów, mających dać obraz społecznego otoczenia osoby chorej, szczególnie tych wyobrażeń, które skutkują strachem, napiętnowaniem i wykluczeniem. Jest to rozległy obszar zastosowania antropologii, jej refleksji teoretycznej i metod badawczych, w rozwiązywaniu konkretnych problemów jednostek i społeczności. Deinstytucjonalizacja: perspektywa ogólna Deinstytucjonalizacja psychiatrii, proces o powszechnym charakterze, przybierała rozmaite formy, będące pochodnymi historii psychiatrii i medycyny w konkretnym społeczeństwie. Można jednak wskazać także szereg czynników bardziej uniwersalnej natury. Jednym z głównych było znaczenie roli tzw. detencyjnego modelu opieki psychiatrycznej, który wynikał z obawy przed zakładaną z góry agresją osób chorych psychicznie. Trwałą pozostałością �260 Andrzej Perzanowski tego modelu są wielkie szpitale psychiatryczne, najczęściej umieszczane na peryferiach miast lub nawet poza nimi, z dala od „zdrowych mieszkańców” (Bilikiewicz 2011, s. 674). Jedną z jego konsekwencji było nie tylko oczywiste pogłębienie wyobcowania i wykluczenia społecznego osób chorych psychicznie, ale i wykreowanie szpitala jako przestrzeni zamkniętej, nieznanej, a tym samym będącej źródłem szeregu wyobrażeń, najczęściej związanych z lękiem i będących źródłem stygmatyzacji. Dodatkowym faktem jest zasadnicza różnica między hospitalizacją psychiatryczną a umieszczeniem w innym szpitalu: bardzo często jest ona niedobrowolna i łączy się z „przymusem fizycznym i moralnym” (Langiewicz, Pasiorowska 2008, s. 132). Wiąże się to nie tylko z możliwością nadużywania przemocy (tak w postaci unieruchomienia, jak i stosowania zastrzyków), ale też pogwałceniem zasad etyczno-deontologicznych oraz praw człowieka (Bilikiewicz 2011, s. 675). Konsekwencją była niezwykle krytyczna ocena funkcjonowania dużych szpitali psychiatrycznych. W latach sześćdziesiątych XX w. rozwinął się szeroki ruch antypsychiatrii, mający swe źródła w krytyce metod psychiatrii, w tym działania szpitali (patrz np. Szasz 1977, 1998). Lecz także na gruncie samej psychiatrii wskazywano nie tylko na negatywne ze zdrowotnego punktu widzenia długie pobyty w szpitalu (przewlekłość choroby, pogłębiająca się niesprawność), ale zwłaszcza na antypodmiotowe traktowanie pacjentów. Stąd koncepcje deinstytucjonalizacji i dehospitalizacji, odstępowanie od „izolacjonizmu”, zastępowanie dużych szpitali małymi (Mechanic, Rochefort 1990, s. 306). Najbardziej skutecznym sposobem zniwelowania społecznego piętna wynikającego z hospitalizacji miałoby być tworzenie oddziałów psychiatrycznych przy szpitalach ogólnych (Załuska 2006, s. 278). Procesy deinstytucjonalizacji przybierały odmienny kształt w różnych krajach. Od lat pięćdziesiątych do połowy dziewięćdziesiątych liczba pacjentów szpitali psychiatrycznych w krajach o zinstytucjonalizowanej opiece systematycznie spadała. Najszerzej opisywany jest przypadek Stanów Zjednoczonych, gdzie miał miejsce najbardziej drastyczny spadek liczby miejsc w szpitalach psychiatrycznych: od 559 000 w roku 1955 do 110 000 około roku 1990 (Mechanic, Rochefort 1990, s. 301). W Europie deinstytucjonalizacja najpełniejszy kształt przybrała we Włoszech, gdzie całkowicie zlikwidowano szpitale psychiatryczne. W Polsce od roku 1970 do 2005 z 21 do 98 zwiększyła się liczba oddziałów psychiatrycznych przy szpitalach ogólnych. Zarazem zmniejszała się liczba miejsc w dużych szpitalach psychiatrycznych i powstawały szpitale mniejsze (wzrost z 34 do 54). Ogólny wskaźnik liczby łóżek psychiatrycznych na 10 tys. mieszkańców spadł z 11,6 do 7,2 (Załuska, Prot, Bronowski 2007, s. 22). �Antropologia i psychiatra: społeczny wymiar dyskryminacji... 261 Można też mówić o zjawisku określanym mianem transinstytucjonalizacji. W latach 1992–2005 przybyło 21% chorych poddanych całodobowej opiece. Jest to związane z wydłużaniem się długości życia, coraz większą dostępnością opieki psychiatrycznej etc., ale przede wszystkim oznacza przenoszenie chorych ze szpitali do placówek opiekuńczo-leczniczych i pielęgnacyjno-opiekuńczych (Boguszewska, Słupczyńska-Kossobudzka, Szirkowiec 2008, s. 344). Głównym wyzwaniem stojącym przed pacjentami opuszczającymi szpital psychiatryczny, w którym spędzili długi czas (podobnie jak przed wszystkimi innymi pacjentami psychiatrii), jest adaptacja w środowisku rodzinnym i społecznym. Przez wiele dziesięcioleci wiedza na temat realiów związanych z chorobami psychicznymi była społecznie ograniczona lub niedostępna. Instytucja szpitala psychiatrycznego wytworzyła wobec chorób psychicznych nastawienie w rodzaju „czego nie widać, tego nie ma”. Niedostępność wiedzy i brak kontaktu z realiami choroby psychicznej były źródłem różnych wyobrażeń i mitów, często istniejących obok siebie sprzecznych wyobrażeń. W coraz większym stopniu ugruntowuje się nierealistyczne oczekiwanie, iż wszystkie dolegliwości psychiczne mogą zostać wyleczone, którego skutkiem może być niezadowolenie czy gniew ze strony rodzin i sąsiadów, w sytuacji gdy pacjenci szpitali psychiatrycznych po powrocie nie czują się dobrze lub ich stan się pogarsza. Ogół społeczeństwa zdaje sobie doskonale sprawę, że nie wszystkie choroby podlegają leczeniu i że lekarze nie są odpowiedzialni za chroniczną astmę czy cukrzycę; są jednak odpowiedzialni za ułomności osób chorych psychicznie. Nie każdą śmierć w trakcie operacji chirurgicznej przypisuje się chirurgowi, natomiast każde zabójstwo popełnione przez osobę chorą psychicznie jest automatycznie uważane za dowód wady systemu. To małe zrozumienie ograniczeń leczenia i skutków chorób psychicznych nie zaskakuje, jeśli zdamy sobie sprawę, jak niewielkie rzeczywiste doświadczenie mają w tym temacie pokolenia ukształtowane w czasie dominacji dużych szpitali psychiatrycznych. Nie wyrasta się obok tego tak jak obok cukrzyków, ludzi z demencją, a obecnie obok cierpiących na depresję. Nierealistyczne wyobrażenia o skuteczności leczenia idą w parze z przesadzonymi lękami przed zagrożeniem ze strony osób chorych psychicznie i ich chronicznością (a tym samym przewidywalnością). Te przesadzone reakcje na chorobę psychiczną były wzmacniane przez bardziej ogólną kulturę konsumpcji. We współczesnych społeczeństwach, w których szybko zanika podległy stosunek do profesjonalistów i gdzie jednostki oczekują, że będą w coraz większym stopniu traktowane jako równe w rozmowie, podkreśla się potrzebę sprawdzania, że uzyskiwana opieka jest najlepsza. Wzrosły oczekiwania, a tym �Andrzej Perzanowski 262 samym wzrastają standardy profesjonalistów. To jednak prowadzi do pewnego stałego niezadowolenia z usług. Złożony obraz ryzyka i korzyści związanych z terapią w konkretnym przypadku jest trudny do wyjaśnienia osobom, których doświadczenie ogranicza się do pacjenta, którego znają blisko. Tym samym rozległa sfera osądów nie jest już pozostawiana jedynie profesjonalistom. Piętno społeczne chorób psychicznych Wszelkie rozważania nad społecznym umiejscowieniem osób chorych bądź upośledzonych psychicznie wiążą się od samego początku z kwestią piętna i wykluczenia, które są społecznymi konsekwencjami chorób psychicznych (Goffman 2007, Brodniak 2000, s. 178). Nie brak było co prawda szeregu romantycznych ze swej natury wyobrażeń, zgodnie z którymi chorobie („szaleństwu”, „opętaniu” etc.) przypisywano pewne duchowe, religijne lub demonologiczne wymiary (patrz np. Wodziński 2000, Foucault 1987). Miało to zyskiwać im w tradycyjnych społecznościach pewien status społeczny oraz opiekę. Z moich własnych badań terenowych wynikało, iż osoby chore psychicznie, jeśli nie zachowują się destruktywnie lub agresywnie, najczęściej mają dobrą opiekę w rodzinie, cieszą się w społecznościach lokalnych tolerancją, a nawet życzliwością (Perzanowski 2009, rozdz. III, VIII). Nie dotyczy to jednak ciężej chorych: mamy w ich przypadku do czynienia z wieloma formami stygmatyzacji i wykluczenia. W społeczeństwach, w których istnieje brak lub niedostatek rozwiniętych instytucjonalnych form opieki, szczególnie drastyczne konsekwencje ma wykluczenie w sferze opieki rodzinnej i możliwości zawarcia małżeństwa. Innym problemem jest w tym kontekście społeczny lęk przed przemocą ze strony osób chorych psychicznie. Związek między chorobami psychicznymi i zwiększoną przemocą bądź agresją jest niewątpliwy, o czym mówią liczne badania2. Jest to poza wszystkim problem, którego świadomość (i płynąca stąd odpowiedzialność) powinna być szczególnie pogłębiona w przypadku proponowania różnorodnych form deinstytucjonalizacji i rozwijania psychiatrii środowiskowej. Psychiatryczne badania stygmatyzacji osób chorych psychicznie opartej na lęku przed agresją z ich strony, z wykorzystaniem jakościowych metod badań społecznych, w coraz większym stopniu koncentrują się na roli środków masowej komunikacji w kreowaniu negatywnych, stereotypowych wyobrażeń i postaw. Chodzi przede wszystkim o dominujący obraz osoby chorej  Szacuje się, iż prawdopodobieństwo przemocy ze strony osób psychotycznych jest czterokrotnie wyższe niż ze strony osób niepsychotycznych (Burns 2004, s. 15). 2 �Antropologia i psychiatra: społeczny wymiar dyskryminacji... 263 psychicznie, pokazywanej w kontekście agresji, przemocy i nieprzewidywalności (Świtaj 2005, s. 141)3. Szczególnie choroba psychiczna w przypadku przestępców, a zwłaszcza zabójców, jest w mediach okolicznością mocno podkreślaną. Dostrzec można jednak wyraźną tendencję do rzetelnego, a nie stereotypowego przedstawiania problemu chorób psychicznych w dyskursie publicznym, co może mieć związek także z licznymi kampaniami społecznymi ukierunkowanymi na zmniejszenie stygmatyzacji. W zredukowaniu piętna może także pomóc rozpoznanie szczególnych społecznych i psychiatrycznych wyobrażeń i narracji na temat chorób psychicznych. Tradycyjnie w psychiatrii schizofrenia była opisywana za pomocą narracji o utracie: osoba sprzed choroby w pewnym sensie znika. Schizofrenia jest tutaj czymś więcej niż chorobą, którą się „miało”, to coś, czym dana osoba „jest” lub się „staje”. Osoba cierpiąca na schizofrenię doświadcza gwałtownego zerwania w ciągłości biografii. Trudno jest wówczas pytać o to, kto istniał przed chorobą, co stało się w jej trakcie i co przetrwało. Pewne podejścia zakładały, że w przypadku osoby schizofrenika nie istnieje „po”, a jedynie „przed” (Barham, Hayward 2002, s. 2). Innym wyobrażeniem, które wymaga zmiany w społecznej świadomości, jest poczucie ostatecznego nieszczęścia i nieuleczalności, kojarzonego z chorobami psychicznymi. Procesom deinstytucjonalizacji musi zatem towarzyszyć, po pierwsze, poprawa wiedzy, zrozumienia społecznego dotyczącego dostępnych kuracji i ich możliwych skutków. Przede wszystkim wiedza ta musi odnosić się do konkretnych chorób: schizofrenii, depresji, alzheimera, nie zaś „chorób psychicznych” jako takich. Po drugie, usunięcie społecznych i kulturowych skutków (jak stygmatyzacja i strach) trwającego wiele lat izolowania chorych psychicznie w instytucjach zamkniętych (Świtaj, Wciórka, Grygiel, SmolarskaŚwitaj, Anczewska, Chrostek 2010, s. 273). To wymaga postrzegania chorych cierpiących na zaburzenia psychicznie jako pełnych osób, a nie jedynie jako pacjentów, zaś choroby jako części ich tożsamości, a nie tożsamości jako takiej (Burns 2004, s. 17). Ponieważ głównymi obszarami działania różnych form psychiatrii środowiskowej jest przezwyciężenie przez chorych marginalizacji i piętna społecznego, najważniejszym zadaniem jest zbadanie skuteczności procesu reintegracji. Tym samym nie tylko uchronienie od długotrwałego pobytu w instytucji zamkniętej, lecz upewnienie się, iż pacjenci są w społeczeństwie. Zapewnienie „jakości życia” 3 Z niektórych badań wynika, że chorzy psychicznie przedstawiani w programach telewizyjnych w porze największej oglądalności byli agresywni w ponad 70% przypadków (Świtaj 2005, s. 141). �264 Andrzej Perzanowski rozumianej jako zintegrowanie z otoczeniem społecznym, możliwość pracy, przyjaźni etc. nie może być elementem opcjonalnym, dodatkowym, obok skutecznej terapii, lecz podstawowym zadaniem (Pietrzykowska 2011, s. 605). Opieka środowiskowa: deinstytucjonalizacja w psychiatrii polskiej Z perspektywy antropologicznej zasadnicze znaczenie ma główna zasada, zgodnie z którą psychiatria środowiskowa jest zarazem dyscypliną naukową oraz działaniem praktycznym, którego celem jest zapewnienie chorym psychicznie dóbr dostępnych innym. Dlatego też psychiatria środowiskowa bywa określana mianem psychiatrii społeczności lokalnej (Załuska, Prot, Bronowski 2007, s. 11). Tak rozumiana, psychiatria środowiskowa działa na rzecz społecznej reintegracji osób chorych, której narzędziami są dehospitalizacja, deinstytucjonalizacja i radykalne ograniczenie stosowania izolacji. Jednym z podstawowych postulatów deinstytucjonalizacji jest oczywiście likwidacja dużych szpitali psychiatrycznych i tworzenie mniejszych (do 300 łóżek), usytuowanych jak najbliżej miejsca zamieszkania pacjentów; optymalnym rozwiązaniem jest łączenie oddziałów psychiatrycznych ze szpitalami ogólnymi, co zmniejsza stygmatyzujący wymiar hospitalizacji (Załuska 2006, s. 278). Projekt tak rozumianej deinstytucjonalizacji opiera się na ochronie chorych przed „opresyjnymi trybami maszynerii szpitala” (Goffman 2011, s. 127). Chodzi nie tylko o sytuację izolacji, brak prywatności, zinstytucjonalizowane zaspokajanie wszystkich potrzeb, lecz o objawy wynikające nie ze specyfiki choroby, lecz z samego faktu hospitalizacji: wyuczona bezradność, bierność, ograniczony kontakt z otoczeniem. Ów negatywny wpływ instytucji zamkniętej zyskał własną nazwę nerwicy instytucjonalnej lub choroby szpitalnej (Załuska, Prot, Bronowski 2007, s. 14). Innym istotnym pryncypium jest założenie, iż czynniki stricte społeczne odgrywają ważną rolę w rozwoju choroby i przebiegu leczenia. Część odpowiedzialności za kondycję osób chorych jest zatem przenoszona na ich bliskich i społeczność lokalną, co oznacza z kolei konieczność poznania wielu elementów, które decydują o kulturowej specyfice tej społeczności (Pietrzykowska 2011, s. 610). Realizacja tego projektu oznacza konieczność badania i analizy (we współpracy i z wykorzystaniem dorobku psychiatrii), kulturowych uwarunkowań ocen, diagnoz i koncepcji psychiatrycznych z jednej strony, oraz społecznych wyobrażeń, lęków i oczekiwań związanych z chorobami psychicznymi z drugiej strony. Nie ulega wątpliwości, iż duża część działań przeprowadzanych �Antropologia i psychiatra: społeczny wymiar dyskryminacji... 265 w środowisku osoby chorej psychicznie lub powracającej ze szpitala będzie mieć postać badań o charakterze etnograficznym. Aby zrealizować główne cele, przede wszystkim bliską współpracę psychiatrów i terapeutów z rodziną i otoczeniem chorych, kształtowanie postaw otwartości i tolerancji wobec nich, odbudowywanie sieci ich społecznych relacji, konieczne jest poznanie kulturowo ukształtowanych, lokalnie umiejscowionych form postrzegania chorób psychicznych i osób chorych, szczególnie tych, których efektem jest napiętnowanie i wykluczenie społeczne, będące przeszkodą w reintegracji pacjentów (tamże). Na związanych z tym elementach chciałbym się skoncentrować, analizując poniżej koncepcję psychiatrii środowiskowej na gruncie polskim. Pierwszym obszarem jest bliska współpraca z rodzinami pacjentów, które nie tylko obarczone są opieką i odpowiedzialnością za osoby chore, ale też są ofiarami negatywnych, nacechowanych lękiem postaw i wyobrażeń społecznych dotyczących osób poddawanych hospitalizacji w szpitalu psychiatrycznym. Rodziny, będąc podstawowym źródłem oparcia społecznego dla chorych, otrzymują od pracowników opieki psychiatrycznej wiedzę konieczną do radzenia sobie nie tylko z objawami choroby, ale też do społecznego funkcjonowania. Z drugiej strony są dla psychiatrii środowiskowej ważnym źródłem wiedzy o społecznym otoczeniu osób chorych (Załuska, Prot, Bronowski 2007, s. 20). Drugim celem jest zmiana wizerunku chorego psychicznie w świadomości społecznej. Szczególnie interesująca jest w tym kontekście koncepcja angażowania władz samorządowych w działania na rzecz osób chorych i ich rodzin. Dotyczy to nie tylko prowadzenia placówek rehabilitacji i wsparcia społecznego, ale też chronionych miejsc pracy i zamieszkania (Brodniak 2000b, s. 340). Cel edukacyjny, polegający na zmianie postaw prowadzących do wykluczenia i stygmatyzacji chorych, ma być osiągany przez angażowanie społeczności lokalnych w pracę na ich rzecz, na przykład przez powoływanie organizacji pozarządowych (stowarzyszeń, fundacji) pomagających w reintegracji osób chorych. Kolejnym istotnym elementem modelu psychiatrii środowiskowej jest budowanie „sieci społecznego oparcia”, na które składają się relacje z bezpośrednim otoczeniem osoby chorej (Załuska, Prot, Bronowski 2007, s. 21). Jest ono źródłem nie tylko opieki czy pomocy materialnej, ale przede wszystkim akceptacji, wsparcia emocjonalnego, poczucia zaangażowania. Zasięg sieci oparcia i jej zróżnicowanie, czyli różnorodność form wsparcia, wspomaga nie tylko reintegrację społeczną, ale wpływa nawet na przebieg leczenia. Determinacja rodziny pacjenta dla jego reintegracji i wsparcie sieci społecznego oparcia, niezależnie od jego kondycji psychicznej, bywało uważane za najsilniejszy czynnik decydujący o długości pobytu w szpitalu psychiatrycznym (Scheff 1974, s. 448). Osoby chore psychicznie mają sieci oparcia mniej rozbudowane i zróżnicowane �266 Andrzej Perzanowski niż osoby zdrowe, ważną częścią strategii psychiatrii środowiskowej jest zatem ich wzmacnianie: pomoc dla rodziny, mediacje sąsiedzkie, pomoc w miejscu pracy. Poza wspomnianymi wyżej organizacjami pozarządowymi swoją rolę mają tutaj do odegrania lokalne organizacje kulturalno-oświatowe, sportowe czy związki wyznaniowe (Załuska, Prot, Bronowski 2007, tamże). Oczywiście częścią praktyki psychiatrii środowiskowej jest nie tylko analizowanie kwestii związanych bezpośrednio z kondycją osób chorych. To także uwzględnianie konserwatyzmu i sztywności dotychczasowego systemu oraz problemów ekonomicznych, wynikających z dramatycznego niedofinansowania opieki psychiatrycznej (Thornicroft, Tansella, Law 2008, s. 276). Psychiatria środowiskowa w działaniu: przykłady badań Wspomniane wyżej zastosowanie jakościowych metod badawczych obejmuje szereg problemów, traktowanych jako kluczowe w realizacji projektu psychiatrii środowiskowej oraz podmiotowego traktowania pacjentów w warunkach hospitalizacji. Omawiane poniżej przykłady prezentują badania wśród pacjentów szpitali psychiatrycznych, uczestników terapii środowiskowej, prowadzone przez psychiatrów badania dotyczące społecznych wyobrażeń na temat chorób psychicznych i osób chorych psychicznie, oraz badania wśród pacjentów wracających do życia społecznego po okresie hospitalizacji. Badanie opinii pacjentów szpitali psychiatrycznych Badania dotyczą w tym przypadku przede wszystkim oceny przebiegu hospitalizacji w szpitalu psychiatrycznym. Za przykład mogą posłużyć przeprowadzone w latach 2004–2005 badania opinii pacjentów z ostrymi zaburzeniami psychicznymi (Zając, Rymaszewska, Hadryś, Adamowski, Szurmińska, Kiejna 2006, s. 671)4. Były one prowadzone przy użyciu kwestionariusza zawierającego 49 pytań dotyczących pobytu w szpitalu od przyjęcia do wypisania. Obok zamkniętych znajdowały się w nim dwa pytania otwarte dotyczące oceny najbardziej pozytywnych i negatywnych aspektów pobytu w szpitalu. Szczególnie ważne są odpowiedzi na pytania otwarte, w sposób najbardziej bezpośredni pokazując specyfikę szpitala psychiatrycznego (Anczewska, Indulska, Raduj, Pałyska, Prot 2007, s. 429). Poza kwestiami o charakterze materialnym (zatłoczenie, jakość posiłków, hałas) pacjenci wskazywali na 4 Badania ankietowe trwały rok i objęły 1190 pacjentów (22% z ówcześnie hospitalizowanych) warszawskiej placówki zajmującej się leczeniem pacjentów z zaburzeniami i chorobami psychicznymi (tamże, s. 672). �Antropologia i psychiatra: społeczny wymiar dyskryminacji... 267 różne formy agresji i przemocy (chodzi szczególnie o unieruchomienie), wynikający z ciągłego nadzoru brak intymności, nieuwzględnianie płci pacjenta przy wykonywaniu niektórych czynności. Przemoc była traktowana jako nieuzasadniona także przez wielu pacjentów w momencie wypisania, co oznacza, że nie była uważana za niezbędny element terapii. W jakościowej analizie wyników badań przemoc i agresja interpretowane są często jako wynikające z braku standardów etycznych personelu lub niewykorzystywania takich form komunikacji z pacjentami jak zebrania społeczności terapeutycznych (tamże, s. 431). Ważną rolę w negatywnych opiniach odgrywa problem poszanowania płci w relacjach pacjent-pacjent i pacjent-personel. Oddziały koedukacyjne są traktowane jako pozytywny efekt zmian czyniących hospitalizację bardziej przyjazną. Wnioskiem z badań jest zatem wprowadzenie możliwości wyboru przez pacjenta osoby wykonującej niektóre zabiegi. Za wartościową dla procesu zdrowienia uznaje się zmianę stosunku do pacjentów: w miejsce postawy paternalistycznej uznanie w nich partnerów, „ekspertów” w sferze, jaką jest doświadczenie choroby. Uznanie autonomii pacjenta jest częścią koncepcji psychiatrii, której działanie ma wykraczać poza model czysto medyczny (tamże). Za pozytywny uznaje się także sam fakt udzielenia głosu pacjentom; równie ważna co ich podmiotowe potraktowanie, jest tutaj możliwość zmiany społecznych wyobrażeń o osobach chorych psychicznie jako bezwolnych, nie posiadających żadnej kontroli nad własnym życiem. Podobne ankietowe badania prowadzone są wśród pacjentów opieki środowiskowej. W tym wypadku przedmiotem analizy jest współpraca z rodziną pacjenta, skuteczność pomocy w reintegracji społecznej, ale też satysfakcja z przyjętego modelu opieki (Prot, Pałyska, Anczewska, Indulska, Raduj 2005, s. 301). Ponieważ osoby chore i ich rodziny mają często wybór tradycyjnego modelu terapii w szpitalu psychiatrycznym, negatywna ocena opieki środowiskowej może być interpretowana nie tylko jako efekt jej niedoskonałości (wynikającej najczęściej z niedofinansowania i braku personelu), ale konsekwencja społecznych lęków przed kontaktem z osobą chorą. Badania ukazują korzyści wynikające z opieki środowiskowej w sferze skutecznej ochrony godności pacjentów, przestrzegania ich praw, ograniczenia negatywnych aspektów leczenia psychiatrycznego w postaci izolacji czy stosowania przemocy (Prot, Anczewska, Indulska, Raduj, Pałyska 2011, s. 805). Społeczne wyobrażenia na temat chorób psychicznych i osób chorych psychicznie W przypadku badania społecznych wyobrażeń istotne jest przede wszystkim samo sformułowanie podlegających analizie problemów. Są one ważne �Andrzej Perzanowski 268 z perspektywy praktykujących psychiatrów, wykorzystują doświadczenia psychiatrii z różnymi formami terapii, ale uwzględniają też zmiany wynikające z deinstytucjonalizacji i koncepcji psychiatrii w środowisku chorego. Można tu wskazać takie kwestie jak: uleczalność/nieuleczalność chorób psychicznych, specyfika zachowania osób chorych psychicznie, odczucia osób zdrowych w spotkaniu z chorymi, określenia stosowane na choroby psychiczne, dystans społeczny wobec osób chorych, dyskryminacja chorych psychicznie (Wciórka, Wciórka 2006, s. 256–262). Blisko związane z nimi okazują się takie szczegółowe postawy, jak odbiór zachowań osób chorych jako niezrozumiałych lub agresywnych, współczucie, często połączone z lękiem lub poczuciem zagrożenia. Analiza określeń, zapatrywań na temat nieuleczalności choroby czy oczekiwań od osób chorych wskazuje na skalę stygmatyzacji i dyskryminacji (Rymaszewska, Dobrzyńska, Kiejna 2006, s. 102). Najsilniej stygmatyzujące następstwa chorób psychicznych przejawiają się w przekonaniach o ich wstydliwości (fakt choroby czy hospitalizacji powinien być ukrywany) oraz w niezgodzie na powierzanie osobom wcześniej leczonym ról społecznych związanych z odpowiedzialnością za czyjś los. Stygmatyzującemu i wykluczającemu traktowaniu osób chorych psychicznie towarzyszy – wynikająca częściowo z owej tendencji do wykluczenia – bezradność i strach w zetknięciu z chorymi (Wciórka, Wciórka 2006, s. 263)5. Odzwierciedleniem społeczno-kulturowych uwarunkowań związanych z chorobami psychicznymi są także badania wśród osób wcześniej leczonych psychiatrycznie. Przykładowe badania dotyczą kwestii takich jak: komunikacja i więzi międzyludzkie, kontakty społeczne, formy spędzania czasu, samodzielność, możliwości pracy (Bronowski, Sawicka, Kluczyńska 2009, s. 46–47). Analiza badań świadczy o dużej gotowości chorych do aktywności, komunikowania się, przeświadczeniu o samodzielności, gotowości do pracy. Z drugiej zaś strony w tych sferach, które mają kluczowe znaczenie dla społecznej reintegracji, jak na przykład możliwość podjęcia pracy, istnieją bariery prowadzące do stygmatyzacji i wykluczenia (tamże, s. 49). Konkluzje Specyfiką antropologicznej refleksji nad praktykami stosowanymi w psychiatrii, określanej często mianem psychiatrii kulturowej, jest zainteresowanie nie tyle problemami teoretycznymi, ile uwarunkowaniami o charakterze „Potoczny język i obyczaje życia codziennego podsuwają im [Polakom] raczej wzorce naznaczania, napiętnowania, dystansu i dyskryminacji wobec chorych” (tamże). 5 �Antropologia i psychiatra: społeczny wymiar dyskryminacji... 269 praktycznym, klinicznym. Stąd wynikają pytania i metody badawcze oraz sposoby interpretacji ich wyników. Równie zasadnicze znaczenie ma analiza teorii i praktyki psychiatrii jako wytworu konkretnej kultury (Kirmayer 2007, s. 4). Odzwierciedlają się w niej koncepcje jednostki, społeczne, ekonomiczne i polityczne wymiary diagnoz psychiatrycznych, postawy etyczne i zdefiniowane przez wartości społeczne zagrożenia. Deinstytucjonalizacja i wprowadzanie modelu psychiatrycznej opieki środowiskowej są współcześnie najbardziej dynamicznymi procesami, których determinanty i konsekwencje stanowią jeden z obszarów badań z praktycznym zastosowaniem metodologii antropologicznej. Literatura Anczewska M., Indulska A., Raduj J., Pałyska M., Prot K. 2007 – Analiza jakościowa opinii pacjentów o pobycie w szpitalu psychiatrycznym, „Psychiatria Polska”, t. 41, z. 4, s. 427–434. Barham P., Hayward R. 2002 – From the Mental Patient to the Person, London. Bilikiewicz A. 2011 – Niektóre problemy etyczno-deontologiczne w psychiatrii, w: Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny, A. Bilikiewicz (red.), Warszawa, s. 674–682. Boguszewska L., Słupczyńska-Kossobudzka E., Szirkowiec W. 2008 – Przewlekle chorzy w psychiatrycznych placówkach leczniczych i opiekuńczych w latach 1992–2005, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 17, nr 4, s. 337–346. Brodniak W.A. 2000a – Choroba psychiczna w świadomości społecznej, Warszawa. 2000b – Przegląd badań nad postawami społeczeństwa wobec chorób psychicznych, osób psychicznie chorych i instytucji psychiatrycznych w Polsce (1963–1999), „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 9, z. 3, s. 339–351. Bronowski P., Sawicka M., Kluczyńska S. 2009 – Funkcjonowanie społeczne osób przewlekle chorych psychicznie uczestniczących w środowiskowych programach wsparcia społecznego, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 18, nr 1, s. 43–50. Burns T. 2004 – Community Mental Health Teams: A Guide to Current Practices, New York. �270 Andrzej Perzanowski Estroff S.E. 1985 – Making it Crazy: An Ethnography of Psychiatric Clients in An American Community, Berkeley & Los Angeles. Falicki Z. 1997 – Godność chorego w praktyce psychiatrycznej, w: Kontrowersje w psychologii i filozofii medycyny. Skrypt dla studentów medycyny i farmacji, G. Zalewski (red.), Białystok, s. 93–100. Foucault M. 1987 – Historia szaleństwa w dobie klasycyzmu, Warszawa. Goffman E. 2007 – Piętno. Rozważania o zranionej tożsamości, Gdańsk. 2011 – Instytucje totalne: o pacjentach szpitali psychiatrycznych i mieszkańcach innych instytucji totalnych, Gdańsk. Kirmayer L.J. 2007 – Cultural Psychiatry in Historical Perspective, w: Textbook of Cultural Psychiatry, D. Bhugra, K. Bhui (eds.), Cambridge, s. 3–18. Kleinman A.M. 2010 – Medicine’s Symbolic Reality: On a Central Problem in the Philosophy of Medicine, w: A Reader in Medical Anthropology: Theoretical Trajectories, Emergent Realities, B. Good, M.M.J. Fischer, S.S. Willen (eds.), London, s. 85–90. Król E. 2012 – Przestrzeganie praw człowieka w szpitalach psychiatrycznych, dostępne pod adresem: http://www.opcat.interwencjaprawna.pl/pliki/plan-monitoringu-szpitali.pdf. Langiewicz W., Pasiorowska M. 2008 – Przymusowe hospitalizacje oraz przymus bezpośredni w oddziałach psychiatrycznych w 2006 roku na tle lat wcześniejszych, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 17, nr 2, s. 127–133. Mechanic D., Rochefort D.A. 1990 – Deinstitutionalization: An Appraisal of Reform, „Annual Review of Sociology”, 16, s. 301–327. Perzanowski A. 2003 – Oddity as Challenge, w: Between Tradition and Postmodernity. Polish Ethnography at the Turn of the Millenium, L. Mróz, Z. Sokolewicz (red.), Warszawa, s. 25–36. 2009 – Odmieńcy. Antropologiczne stadium dewiacji, Warszawa. �Antropologia i psychiatra: społeczny wymiar dyskryminacji... 271 Pietrzykowska B. 2011 – Psychiatria środowiskowa i organizacja psychiatrycznej opieki zdrowotnej, w: Psychiatria. Podręcznik dla studentów medycyny, A. Bilikiewicz (red.), Warszawa, s. 605–617. Prot K., Anczewska M., Indulska A., Raduj J., Pałyska M. 2011 – Satysfakcja pacjentów i rodzin z opieki środowiskowej – badanie pilotażowe, „Psychiatria Polska”, tom XLV, t. 6, s. 799–809. Prot K., Pałyska M., Anczewska M., Indulska A., Raduj J. 2005 – Badanie satysfakcji pacjenta w warunkach opieki środowiskowej, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 14, nr 4, s. 299–304. Rymaszewska J., Dobrzyńska E., Kiejna A. 2006 – Funkcjonowanie społeczne i niesprawność społeczna – definicje, narzędzia oraz znaczenie kliniczne w psychiatrii, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 15, nr 2, s. 99–104. Scheff T.J. 1974 – The Labelling Theory of Mental Illness, „American Sociological Review”, Vol. 39, No. 3, s. 444–452. Sowa J. 1984 – Kulturowe założenia pojęcia normalności w psychiatrii, Warszawa. Szasz T.S. 1977 – The Theology of Medicine: The Political-Philosophical Foundations of Medical Ethics, New York. 1998 – Psychiatric Slavery, Syracuse. Świtaj P. 2005 – Piętno choroby psychicznej, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 14, nr 2, s. 137–144. Świtaj P., Wciórka J., Grygiel P., Smolarska-Świtaj J., Anczewska M., Chrostek A. 2010 – Częstość doświadczeń stygmatyzacji u chorych na schizofrenię w porównaniu do pacjentów z innymi problemami zdrowotnymi, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 19, nr 4, s. 269–274. Thornicroft G., Tansella M., Law A. 2008 – Budowanie środowiskowej opieki psychiatrycznej – kroki, wyzwania i wnioski, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 17, nr 4, s. 273–290. Wciórka B., Wciórka J. 2006 – Sondaż opinii publicznej: społeczny obraz chorób psychicznych i osób chorych psychicznie w roku 2005, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 15, nr 4, s. 255–267. �272 Andrzej Perzanowski Winkelman M. 2009 – Culture and Health. Applying Medical Anthropology, San Francisco. Wodziński C. 2000 – Św. Idiota. Projekt antropologii apofatycznej, Gdańsk. Zając J., Rymaszewska J., Hadryś T., Adamowski T., Szurmińska M., Kiejna A. 2006 – Leczenie szpitalne w opinii pacjentów z ostrymi zaburzeniami psychicznymi, „Psychiatria Polska”, t. 40, z. 4, s. 671–681. Załuska M. 2006 – Środowiskowy model leczenia psychiatrycznego a zmiany w strukturze lecznictwa w ostatnich latach w Polsce, „Postępy Psychiatrii i Neurologii”, t. 15, nr 4, s. 277–285. 2012 – Jak zapewnić integrację i ciągłość oddziaływań placówek opieki psychiatrycznej w gminie (z doświadczeń w warszawskiej gminie Targówek), dostępne na stronie: http://p-ntzp.com/dok/09Zaluska-p.pdf. Załuska M., Prot K., Bronowski P. 2007 – Psychiatria środowiskowa jako środowiskowa opieka nad zdrowiem psychicznym, Warszawa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ed3ccf382a8b13fb7d13743ed8c0958b.pdf 48313336576061ffc0f7019909870c28 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5494 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource kolonializm antropologia stosowana - podręczniki postkolonializm rozwój ekonomiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5110 Title A name given to the resource Dyskurs rozwojowy - między perspektywą kolonialną a neokolonialną / Antropologia stosowana Description An account of the resource Antropologia stosowana, pod red. Macieja Ząbka; s.237-256 Creator An entity primarily responsible for making the resource Vorbrich, Ryszard Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Międzynarodowe Centrum Dialogu Miedzykulturowego i Miedzyreligijnego UKSW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 9 Ryszard Vorbrich Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną1 „Rozwój” zyskał status słowa kluczowego wielu sfer życia społecznego i gospodarczego. Ujmowany jako proces przeobrażeń, przechodzenia do stanów lub form bardziej złożonych lub pod pewnym względem doskonalszych oceniany jest pozytywnie, zwłaszcza jeśli utożsamiany jest z „postępem”, co sprzyja ideologizacji tego terminu. Jako główne czynniki procesu rozwoju wskazuje się zazwyczaj zasoby wiedzy i bogactwa. Niniejsze studium ma na celu ukazanie źródeł głównych tez dyskursu rozwojowego oraz skonfrontowania go z innymi perspektywami poznawczymi i praktycznymi. Wraz z wykształceniem się w Europie autonomicznej sfery kultury zwanej „nauką”, pojawiały się ujęcia typologizujące społeczeństwa i ich kultury. Dokonywano tego na kilka sposobów, bądź w statycznym układzie jakościowo różnych kategorii, bądź ustawiając je w pewnej sekwencji rozwojowej, albo w binarnym układzie opozycyjnych kategorii: rozwinięty – nierozwinięty cywilizowany – niecywilizowany oświecony – nieoświecony Schematyczne ujęcia, utrwalone w stereotypach, nieco przekształcone i zamaskowane frazeologią poprawności politycznej, przetrwały do czasów współczesnych. Poniższe opracowanie ukazuje trwałość tych siatek pojęciowych. Oświeceniowe źródła Carl von Linné (łac. Carolus Linnaeus) – twórca pierwszej naukowej próby systematyki gatunków (Systema naturae, 1758 r.), a zarazem twórca 1  Niniejsze opracowanie prezentuje wstępne wyniki projektu badawczego MNiSW/NCN (NN 109 055539) Bierny beneficjent versus lokalny partner projektów rozwojowych. Konceptualizacja i strategie adaptacyjne w zakresie współpracy rozwojowej wśród afrykańskich społeczności lokalnych. (Studium porównawcze). �240 Ryszard Vorbrich terminu homo sapiens, podzielił ten gatunek na sześć podgatunków, przydając im następujące charakterystyki: a) Człowiek Dziki. Czworonogi, niemy, włochaty. b) Amerykański. O miedzianym odcieniu skóry, choleryk, wyprostowany [...] Jego postępowaniem kierują obyczaje. c) Europejski. O jasnej karnacji, sangwinik [...] szlachetny, przenikliwy, twórczy. [...] Rządzą nim prawa. d) Azjatycki. Ciemny jak sadza, melancholik [...] Rządzą nim opinie. e) Afrykański. Czarny, flegmatyk, rozluźniony [...] przebiegły, gnuśny, niedbały [...] Rządzą nim kaprysy. f) Kategoria potworów. Karły, olbrzymi (np. olbrzymi Patagonii i Hottentoci), zniekształcone istoty będące dziełem człowieka (np. eunuchowie) (Linnaeus 1758, s. 20–23). Trzy dekady później Johann Gottfried Herder – filozof, którego poglądy (Myśli o filozofii dziejów, 1784–1791) wpłynęły znacząco na rozwój idei historii kultury, ujął ten problem następująco. „Różnica między ludami oświeconymi a nieoświeconymi, kulturalnymi i niekulturalnymi nie jest [...] różnicą gatunku, lecz różnicą stopnia” (Herder 1962, s. 405). W myśli Herdera odnajdujemy pierwowzór biologicznej, osobniczej koncepcji rozwoju. Odwołując się do analogii języka, stwierdził on, iż kultura odzwierciedla „obraz rozwoju ducha ludzkiego [...], który istnieje jeszcze [...] w poszczególnych narzeczach, w dziecięcym, męskim i starczym wieku rodu ludzkiego” (Herder 1962, s. 105–406). Jan Jakub Rousseau (Discours sur l’origine et les fondements de l’inégalité 1755; Du contrat social 1762) oraz Thomas Hobbes (Leviathan, 1651), choć wypowiadający się z odmiennych pozycji aksjologicznych (Vorbrich 1987), wyidealizowanej kategorii dzikiego (człowieka natury) przeciwstawiali równie umowną postać człowieka cywilizowanego (Hobbes 1954; Rousseau 1956). Kolonialny paternalizm Wszystkie te trzy wizje zróżnicowania natury ludzkiej oraz ich umiejscowienia na drodze rozwoju odnajdujemy w dyskursie naukowym epoki kolonialnej2. Jako zjawisko historyczne kolonializm obejmował szeroki wachlarz praktyk, takich jak: handel, negocjacje, grabież (głównie ziemi), wojna, ludobójstwo, 2  Tak bardzo upowszechnione obecnie pojęcie „dyskursu” (łac. cursus – „bieganie do i z”) oznacza w rozumieniu potocznym narrację, opowieść, relację, dobrą znajomość tematu. Tutaj używać go będę w znaczeniu ogółu tez i pytań badawczych jakiejś dziedziny wiedzy. �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 241 niewolnictwo oraz marginalizację (Loomba 2011). W istocie swej polegał on na opanowywaniu i kontroli politycznej oraz gospodarczej, a także, co się często pomija, mentalnej jednych krajów przez inne w celu ich eksploatacji3. Jego konsekwencją było ustanowienie i utrwalenie niesymetrycznych powiązań gospodarczych i społeczno-kulturowych między metropoliami (państwami i społeczeństwami europejskimi) a ich koloniami (leżącymi na terenach pozaeuropejskich), prowadzących do ukształtowania się globalnego układu uzależnienia centrum – peryferie (Anghie 2004, s. 32–39; Chase-Dunn, Hall 1991). Uzależnienie to objęło sferę polityczną, ekonomiczną oraz symboliczną, w tym także narzucanie tego, co jest definiowane jako postępowe, nowoczesne, rozwinięte, a tym, co jest postrzegane jako zacofane, tradycyjne, nierozwinięte. Z czasem rozwinął się w Europie zespół tez i pytań badawczych, a także praktyk oraz metod analizy, opisu i przedstawiania rzeczywistości krajów pozaeuropejskich, opartych na językowo ujednoliconym podejściu do relacji kolonialnych. Objął on tak różne sfery, jak strategię wojskową, porządek polityczny, studia naukowe i literaturę piękną oraz potoczną frazeologię. Ten rodzaj aktywności intelektualnej określa się mianem „dyskursu kolonialnego” (Hulme 1986, s. 2). Dyskurs ten tworzył, co wykazał Edward Said (2005), bardziej lub mniej jawne, często potoczne, choć ugruntowane także w instytucjonalnych formach kultury, przeświadczenie o naturalnej wyższości cywilizacji europejskiej, prawa do panowania nad obszarami i ludami pozaeuropejskimi, a także budował poczucie misji wobec nich, połączone z reguły z odmawianiem im zdolności i prawa do samoistnego bytu. Specyficzną formą rozwinięcia dyskursu kolonialnego stały się tak zwane „nauki kolonialne” (Colonial Science), których pojawienie się w krajach europejskich u schyłku XIX wieku zbiegło się w czasie z apogeum europejskiej ekspansji w Afryce. Tworzyły one początkowo mgławicową formację dyscyplin zdominowanych przez prawo, wspomaganych przez nauki przyrodnicze, szeroko pojęte nauki o człowieku, takie jak medycyna (tropikalna) oraz antropologia fizyczna, uzupełnionych wkrótce przez antropologię społeczną i kulturową. Swoją rolę odegrały także nauki edukacyjne. Pierwsze dostarczały doktryny 3 Z perspektywy globalnej kolonializm nowożytny oznaczał rozciągnięcie dominacji politycznej Europejczyków (cywilizacji euro-amerykańskiej) na pozostałe kontynenty, traktowane jako obszary peryferyjne ówczesnego świata. Przez pięć stuleci (od XV do XX wieku) przechodził różne fazy i przybierał różne formy. Obejmował praktycznie wszystkie kontynenty, niemal wszystkie kraje i ludy pozaeuropejskie. Do nielicznych wyjątków należały Japonia, Turcja (która sama tworzyła własne imperium kolonialne) i po części Chiny. �242 Ryszard Vorbrich prawne kolonializmu, legitymizujące i regulujące formy dominacji politycznej nad terytoriami zależnymi. Drugie tworzyły bazę wiedzy teoretycznej i praktycznej, użytecznej w ich eksploatacji. Trzecie w końcu formowały treści przekazu kulturowego i określały praktyki edukacyjne, służące zdominowaniu umysłów podporządkowanych ludów. W dyskursie kolonialnym, także tym naukowym, dominowała teza o posłannictwie Europejczyków, o „brzemieniu białego człowieka”4, którego przeznaczeniem jest cywilizowanie innych narodów. Obecne w nim było przekonanie o organicznej niedoskonałości społeczeństw niezachodnich. W naukach społecznych pojawiły się schematyczne klasyfikacje ewolucjonistyczne interpretowane finalistycznie, wskazujące jako cel wszelkiego rozwoju kulturę zachodnią (Ghandi 2008). Warstwy (segmenty) rządzące w koloniach – Europejczyków – przedstawiano jako: świeżo osiedlone, bardziej rozwinięte (avancé), cywilizowane (civilisée), bardziej wynalazcze (inventive), nie tyle oparte na związkach rodzinnych, co narodowych. Grupy zdominowane (podporządkowane) jawiły się natomiast jako: wcześniej osiedlone na danym terytorium, mniej rozwinięte, oparte na związkach krwi – strukturach plemiennych (Girault 1943, s. 14–19). Obie grupy – jak uważano – podlegają „wspólnej władzy”, w imię „wspólnego postępu” (Girault 1943, s. 18). Filozofia kolonializmu, wyrażająca się w ideologicznie motywowanym imperatywie cywilizowania przybierała postać paternalizmu. Choć nauki kolonialne wyróżniały paternalizm władczy, w którym przeważać miały relacje dominacji i paternalizm opiekuńczy, w którym przeważały relacje podległości związane z asymilacją, w obu przypadkach kolonizowanym przyznawano podrzędny status (Girault 1943, s. 10–12). Najjaskrawiej postawa paternalistyczna ujawniała się w przypadku Afryki. Dyskurs kolonialny nadawał bowiem Afrykanom status dzieci, którym potrzebna jest pewna kuratela zewnętrzna. Taka wizja Afrykanina – jako niżej rozwiniętego, miała długą tradycję w myśli europejskiej, którą można wywieść z idei racjonalistycznych5. Nie chodzi tu nawet o zakorzenione w europejskiej wizji świata przekonanie o wyższości własnej kultury. Nieobcy ludom pozaeuropejskim etnocentryzm 4  Ta sławna już fraza pochodzi od tytułu utworu piewcy brytyjskiego kolonializmu – poematu Rudyarda Kiplinga, opublikowanego pierwotnie w popularnym czasopiśmie „McClure” (Kipling 1899). 5 David Hume, XVIII-wieczny filozof szkocki, w znanym eseju (Of the Populousness of Ancien Nations, 1752), uważał, iż „Negrzy (Negroes) są w naturalny sposób niżej (rozwinięci) niż biali” (Eze 1997, 29). �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 243 w cywilizacji europejskiej uległ konceptualizacji w XVIII-wiecznej filozofii postępu, a następnie znalazł uzasadnienie naukowe w skrajnie racjonalistycznej i dialektycznej filozofii heglowskiej. W swoich sławnych wykładach (prowadzonych w latach dwudziestych XIX wieku, a opublikowanych w sześć lat po jego śmierci) Vorlesungen über die Philosophie der Geschichte (1837) Georg Wilhelm Friedrich Hegel zmitologizował kraje pozaeuropejskie, zwłaszcza Afrykę, definiując ją jako kraj dzieciństwa cywilizacji (historii) (Hegel 1958)6. Postawę paternalistyczną ujawniał już sam język kolonizatorów. W Afryce brytyjskiej na określenie Afrykanów płci męskiej używano terminu boy. Byli więc: houseboys, shambaboys, officeboys, tonboys, mineboys. Nie inaczej czyniono w Afryce francuskiej, gdzie zwracano się per „ty” do Afrykanów, niezależnie od ich wieku (Mamdani 1996, s. 4). Obraz Afrykanów jako wiecznych dzieci nieobcy był także Europejczykom wybitnie zasłużonym w pomocy dla Afrykanów. Powszechnie stawiany za wzór samarytanina Albert Schweitzer, który poświęcił swe życie i karierę muzyka, by nieść ulgę w cierpieniu mieszkańców Gabonu (specjalnie ukończył w tym celu studia medyczne), był zdania, iż Afrykanin (w oryginale Negro) „jest dzieckiem, a jak z dzieckiem, nic zrobić nie można bez autorytetu” (1935, s. 203). Jeśli kolonizowani byli „dziećmi”, to obowiązkiem Europejczyków było ich „wychować”. Kluczem rozwoju stawała się w tym kontekście edukacja, rozumiana jako przekazywanie europejskiej kultury, urządzeń społecznych i technologii. „Raport o edukacji brytyjskiej w Indiach” (British Education Despatch) z roku 1854 upatrywał drogę rozwoju ekonomicznego subkontynentu w „postępie wiedzy europejskiej”. Angielska edukacja miałaby „nauczyć rdzenną ludność Indii niezwykłych rezultatów, jakie przynosi wykorzystanie siły roboczej i kapitału”, a także „pobudzić ją do naśladowania nas w rozwijaniu niezliczonych zasobów kraju” (Adas 1989, s. 284). Jeszcze dalej poszli francuscy kolonizatorzy, którzy wręcz, poprzez działania asymilacyjne, dążyli do stworzenia z Afrykanina lub Azjaty „czarnego” lub „żółtego” Francuza, czego efektem była specyficzna figura społecznoprawna określana mianem évolué (ktoś „rozwinięty”, wykształcony, znający język francuski i europejską ogładę) – posiadająca wyższy status prawny niż zwykły tribes man „człowiek plemienny” (Vorbrich 2012). 6 Jak to zwykle u Hegla, jego myśl jest bardziej złożona. Według niego Afryka „jest krajem dzieciństwa, [...] owiniętym w kolory czarnej nocy [...] przez to, że widzimy tam człowieka w stanie barbarzyństwa i dzikości, który uniemożliwia mu stanie się integralną częścią cywilizacji” (1958, s. 247). Aby uzasadnić ten wywód, Hegel wyłączył Egipt z przestrzeni afrykańskiej kultury. �Ryszard Vorbrich 244 Perspektywa postkolonialna Konsekwencje europejskiego panowania na trwale zaciążyły na układach społecznych wielu krajów świata. Dekolonizacja, wbrew pozorom wyrażanym przez daty roczne, nie była procesem ani krótkim, ani łatwym7. Jednym z wyzwań mieszkańców byłych kolonii było zbudowanie nowych tożsamości i odpowiedź na pytanie, jakie miejsce zajmują w globalnej wizji świata jako byty postkolonialne. W tym miejscu pojawiło się pytanie, czym właściwie jest status postkolonialny. Najprostszym ujęciem wydawałoby się odwołanie do kryteriów czasowych. „Post” znaczy w tym kontekście bowiem tyle co „po”. Jak zauważyła hinduska autorka – Ania Loomba (2011), wydawać by się mogło, że skoro epoka kolonialna przeminęła, a potomkowie kiedyś skolonizowanych ludów żyją dziś na całym świecie, to cały świat jest postkolonialny. Do pewnego stopnia takie ujęcie może być przyjęte. W zasadzie w całym świecie główne tezy dyskursu kolonialnego zostały poddane krytyce i podważone. Przedrostek „post” oznacza jednak „następstwo” w co najmniej trzech znaczeniach. Nie tylko czasowym, jako przychodzący po kolonializmie, lecz także strukturalno-politycznym oraz ideologiczno-programowym, jako zajmujących jego miejsce. Co jednak zajęło miejsce ideologii i struktur kolonialnych? W wymiarze strukturalnym pojawiły się na dwa nowe rodzaje podmiotów. Pierwsze to organizacje międzypaństwowe i pozarządowe o zasięgu międzynarodowym (globalnym) instytucjonalizujące relacje polityczne, gospodarcze oraz kulturalne pomiędzy krajami „bogatej” Północy (w dużej mierze byłymi mocarstwami kolonialnymi) a krajami „biednego” Południa (niemal wyłącznie byłymi koloniami)8. Tutaj jako sztandarową organizację wskazać można DAC/ OECD – czyli Komitet Pomocy Rozwojowej (Development Assistance Committee) afiliowany przy Organizacji Współpracy Gospodarczej i Rozwoju (Organisation for Economic Cooperation and Development), do którego kompetencji należy m.in. tworzenie listy krajów „rozwijających się”, które kwalifikują się do otrzymywania Oficjalnej Pomocy Rozwojowej (ODA). Co jest o tyle istotne, że kwoty tej pomocy liczone są w statystykach ukazujących wywiązywanie  Sam proces politycznej, formalnej dekolonizacji był przedmiotem dogłębnych analiz politologicznych (Birmingham 1995). W tym miejscu zasygnalizuję jedynie kontekst ideologiczny, towarzyszący pojawieniu się formalno-prawniej niepodległości byłych kolonii. 8 Zgodnie z klasyfikacją OECD krajami rozwijającymi się określa się państwa o niskich dochodach (PKB na mieszkańca poniżej 745 USD), średnio niskich dochodach (PKB na mieszkańca między 756 a 2975 USD) i średnio wysokich dochodach (PKB na mieszkańca między 2796 a 9205 USD). Preferowana jest pomoc dla tej pierwszej kategorii państw (http://www.un.org. pl/rozwoj/pr_slownik.php#09 – 15.04.2012). 7 �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 245 się krajów „wysoko rozwiniętych” – członków OECD – ze swych zobowiązań udzielania pomocy rozwojowej9. Drugą grupę podmiotów stanowi tzw. przemysł rozwojowy. Konstytuuje go kompleks organizacji i przedsiębiorstw, które funkcjonują na rzecz rozwoju w skali międzynarodowej, opierając swoje działania nie na realnych dochodach własnych, lecz na subwencjach ze strony podmiotów politycznych lub biznesowych. W ten sposób przemysł rozwojowych tworzy mniej lub bardziej sprofesjonalizowane ogniwo globalnego systemu dystrybucji zasobów wiedzy i bogactwa. W wymiarze politycznym podejście postkolonialne przybrało postać formuły partnerstwa. W dokumentach międzynarodowych formuła ta uznana została za centralny aspekt strategii rozwojowej XXI wieku. Deklaracja Komitetu Pomocy Rozwojowej OECD stwierdza m.in. „Akceptacja modelu partnerskiego [...] jest najbardziej pozytywną zmianą dla współpracy rozwojowej [...] nie tylko próbujmy działać na rzecz rozwoju krajów i ich ludów, lecz z nimi”. I dalej: „W prawdziwym partnerstwie nie ma miejsca dla postawy paternalistycznej, lokalni aktorzy mogą stopniowo przejmować prowadzenie projektów, podczas gdy ich zewnętrzni partnerzy mogą powrócić do działań na rzecz ich własnego rozwoju” (Shaping... 1996, s. 13). Formuła partnerstwa wprowadza nas do ideologicznego wymiaru perspektywy postkolonialnej. Na plan pierwszy wybija się w tym kontekście tzw. dyskurs postkolonialny. Dyskurs ten w węższym znaczeniu koncentruje się na krytycznej analizie literatury tworzonej w krajach, które były lub są koloniami, literatury pisanej przez mieszkańców państw kolonizujących lub byłych kolonii. W szerszym znaczeniu polega on na wszechstronnej krytyce dziedzictwa kolonialnego, w tym dyskursu kolonialnego i kontestacji niegdysiejszej dominacji kolonialnej, a także współczesnych, asymetrycznych relacji pomiędzy dawnymi krajami zależnymi oraz ich metropoliami. W tym szerszym wymiarze obejmuje on analizę stosunków byłych kolonii i byłych potęg kolonialnych, wzajemnych wpływów kulturowych między światami kolonizatorów i ludów podbitych, jak również problematykę budowania tożsamości narodowej i podmiotowości kulturowej w dawniej skolonizowanych społeczeństwach. Wymiar programowy postkolonializmu wyraża się także w hasłach i programach postulujących upodmiotowienie mieszkańców byłych kolonii w działaniach na rzecz rozwoju, czyli działaniach, które – poprzez określone zmiany 9 Kraje wysoko rozwinięte, według klasyfikacji Banku Światowego, to państwa o dochodach powyżej 9075 USD na mieszkańca (http://www.un.org.pl/rozwoj/pr_slownik.php#09 – 15.04.2012). �Ryszard Vorbrich 246 społeczne i gospodarcze, mają docelowo zlikwidować lub choćby zniwelować dysproporcję pomiędzy dawnymi koloniami a ich byłymi metropoliami. W ten sposób perspektywa postkolonialna przenika do świata nauki. W dyskursie naukowym zajmującym się relacjami między krajami rozwiniętymi a rozwijającymi się pojawiły się w ostatnich latach nowe ujęcia tych relacji. „Nowa ekologia”, „nowa ekonomia”, „nowa antropologia”, zmieniły paradygmat rozwoju, włączając do swych analiz punkt widzenia tubylców. „Nowa ekologia” postuluje zmianę paradygmatu ochrony przyrody z biocentrycznej na antropocentryczną, co służyć ma m.in. uwzględnianiu perspektywy tubylczej – wzorów kulturowych oraz interesów gospodarczych ludności zamieszkującej rezerwaty przyrody oraz ich okolice. Najbardziej zaawansowana metodologicznie i praktycznie jest w tym kontekście doktryna znana pod nazwą Community-Base Conservation (Jones, Murphree 2004, s. 63; Vorbrich 2012, s. 380)10. Nowa ekonomia stara się uwolnić od paradygmatu unilinearnego schematu rozwoju gospodarczego, narzucającego zachodni model neoliberalny. W nowej antropologii perspektywa postkolonialna ujawnia się w paradygmacie dialogiczności, który zakłada odejście od (typowej dla dawnej antropologii – kolonialnej) dzielenia procesu poznawczego na dwa etapy: terenowy – dokumentacyjny (w którym antropolog „odpytywał” tubylca”) oraz „gabinetowy” – analityczny (w którym interpretował on badaną kulturę, także poprzez interpretację wypowiedzi „tubylców”). Paradygmat dialogiczności zakłada równorzędność i symetryczność pozycji antropolog – tubylec, badacz – badany oraz maksymalne zbliżenie się do „punktu widzenia badanego” (Clifford 2000; Vorbrich 2009). Zwieńczeniem nowego podejścia do tak pojętego rozwoju stały się interdyscyplinarne w swym charakterze tzw. „studia nad rozwojem” (Development Studies) (Bonneuil 2000; Cooper 2004) – dalecy „krewni” Colonial Sciences. Perspektywa neokolonialna Tak jak idea biologicznego darwinizmu, która pobrzmiewała w opinii A. Schweitzera, mechanicznie przeniesiona na grunt nauk społecznych Koncepcja Community-Base Conservation, inaczej: „wspólnotowa (tubylcza) ochrona zasobów”, odnosi się do upodmiotowienia tradycyjnych wspólnot w sferze ochrony przyrody i definiowana jest w literaturze przedmiotu jako „zasady i praktyki, które opierają się na założeniu, że cele ochrony (przyrody) powinny być realizowane poprzez strategie, które podkreślają rolę lokalnej ludności (local residents) w podejmowaniu decyzji dotyczących zasobów naturalnych (Adams, Hulme 2001, s. 13). W ten sposób koncepcja ta staje się przeciwieństwem wcześniej obowiązującej, określanej mianem „ufortyfikowanej ochrony” (fortrees conservation). 10 �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 247 w postaci teorii ewolucjonistycznych, legitymizowała dominację kolonialną mającą skutkować rozwojem potrzebujących pomocy krajów czarnej kurateli (blackward) (Crewe, Harrison 1998, s. 28), tak współczesna idea rozwoju legitymizuje aksjologiczną, kulturową i gospodarczą dominację „krajów rozwiniętych” nad krajami „rozwijającymi się”. Doszło jedynie do zdekonstruowania i zrekonstruowania oświeceniowej idei postępu. Ewolucjonistyczny paradygmat rozwoju pozostaje ogromnie wpływowy, choć nie stosuje on już odniesień do kategorii biologicznych. Jak zauważył Artur Escobar (1991), piewcy rozwoju w miejsce kategorii biologicznych lub z zakresu psychologii rozwoju odwołują się dzisiaj do kultury, technologii i ekonomii jako punktów odniesienia. Poprawność polityczna dyskursu rozwoju dokonała co prawda pewnego podstawienia pojęć, ale nie wyeliminowania postaw protekcjonistycznych. Narzucająca wzorce „bogata” Północ zastępuje w tym układzie metropolie kolonialne, a poddane presji imperatywu rozwoju „biedne” Południe – dawne kolonie. W takim układzie XIX-wiecznych „dzikich” i „prymitywnych”, a nawet XX-wiecznych „tubylców” zastąpili obecnie: „biedni”, „ludzie lokalni” – „beneficjenci” pomocy rozwojowej niesionej przez „ludzi globalnych” z krajów „donatorów”. Zmiana dyskursu polega tu na zastąpieniu pojęcia „prymitywny” słowem „tradycyjny”, a „cywilizowany” przez „nowoczesny”11. W tym nowo-starym układzie „centrum-peryferie” i współczesnej odmianie paradygmatu cywilizowania pojawiają się nuty neokolonialne. O tym, co jest właściwe, a co nie jest, decyduje tylko jedna strona. W kontekście postępującej i uświadamianej globalizacji „rozwój” stał się racją bytu wielu podmiotów, instytucji oświatowych, rządowych i tzw. społeczeństwa obywatelskiego, które działają na rzecz rozwoju, można powiedzieć: istnieją dla rozwoju. Jak to bezkompromisowo opisała w „Karawanie kryzysu” Linda Polman (2011), dla wielu ludzi oraz instytucji działalność na rzecz rozwoju stała się „sposobem na życie”. Książka Lindy Polman ukazuje jeszcze jeden ważny aspekt. W kontekście „globalnej wioski” rozwój został na stałe skojarzony z pomocą międzynarodową, przez co odebrano mu autonomiczny – samoistny charakter i uczyniono przedmiotem stosunków międzynarodowych. Rządy poszczególnych państw, organizacje międzynarodowe i organizacje pozarządowe prowadzą 11 Choć w skrajnych wypadkach „rycerze” postępu sięgają po twardszą retorykę, tak jak europejskie feministki wzywające do „krucjaty przeciwko barbarzyńskim praktykom”, mając na myśli zwyczaje okaleczania genitaliów w Afryce. W zamian tego rodzaju presje „prorozwojowe” określane są przez Afrykanów mianem „imperializmu prawnego” (Vorbrich 2004, s. 161, 166–167). �248 Ryszard Vorbrich własną „politykę rozwojową”, w której ścierają się ich partykularne interesy. Niczym władcy mocarstw na konferencji berlińskiej12 współczesne rządy „bogatej” Północy wyznaczają sfery swych wpływów, a poszczególne podmioty przemysłu rozwojowego strzegą swej wiedzy (know how), swych pomysłów i kontaktów w krajach rozwijających się niczym tajemnicy zawodowej albo wręcz handlują nimi13. W procesie rozwoju szczególnym dobrem (obok zasobów bogactwa) stają się zasoby wiedzy, które zaczynają być dystrybuowane teraz w skali globalnej. Miejskie, edukowane-oświecone światy odnajdują swą misję w „rozwijaniu” niewykształconych-nieoświeconych chłopskich światów. Old biddy – czyli tradycja barierą rozwoju Jak już wskazałem, w dyskursie rozwoju poczesne miejsce zajmuje opozycja: tradycja – nowoczesność. Opisana przez marksistów niezgodność (ustawiczny konflikt) pomiędzy stopniem rozwoju sił wytwórczych a stosunkami produkcji w dzisiejszym języku ekonomii jest oddawana w kategoriach kulturowych barier rozwoju. Ilustruje to dobrze koncepcja rozwoju prezentowana przez W.W. Rostowa, wedle którego ruch (zmiana) ma przebiegać od „statyczności” do „ekonomicznego wzrostu”, od „tradycji” do „nowoczesności” (Rostow 1959). W takim ujęciu „tradycyjna kultura” etykietowana jest mianem „bariery rozwoju”. Do podobnego stanowiska przybliża się klasyczna teoria modernizacji, traktująca kulturę przedmiotowo, często jako czynnik hamujący rozwój. Zakłada ona (co upodabnia ją do koncepcji ewolucjonistów), iż rozwój ma charakter powszechny, a przez jego poszczególne stadia musi przejść każde społeczeństwo, a warunkujące rozwój zmiany są nieodwracalne i nieuchronne. Procesy modernizacji mają prowadzić do poprawy jakości życia społeczeństw. Wstępnym warunkiem rozwoju jest w tym kontekście rozbicie naturalnych wspólnot, erozja tożsamości kolektywnej i uformowanie się tożsamości indywidualnej. Gwarancją samoczynnego wzrostu ekonomicznego ma być tu przejście od „tradycjonalizmu” do „nowoczesności”. Wehikułem tego ruchu mają być: 12  W trakcie konferencji berlińskiej (1884–1885) sformułowano reguły kolonialnego podziału Afryki, przez co wyznaczono strefy wpływów europejskich mocarstw na tym kontynencie. 13  Na jednej z konferencji MSZ PR dotyczących polskiej aktywności rozwojowej w wymiarze międzynarodowym byłem świadkiem, jak członkowie polskich organizacji pozarządowych wymieniali się adresami swych zagranicznych partnerów („ja ci dam kontakt w kraju X, w zamian za kontakt w kraju Y”). �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 249 upowszechnienie edukacji, rozwój kultury masowej, rozdzielenie funkcji gospodarczych od struktur pokrewieństwa i rodziny, uzyskanie przewagi racjonalnego prawa nad obyczajem oraz celowe naśladowanie społeczeństw zachodnich, uznanych za wzorce nowoczesności. Przyjęcie tak sformułowanego paradygmatu „nowoczesności” skutkuje deprecjacją „tradycji”, co z kolei przekłada się na postrzeganie kultur lokalnych, w tym też lokalnych konceptualizacji racjonalności. Tak jak dyskurs kolonialny legitymizował wywłaszczanie tubylców (tribes peoples) z ziemi przodków oraz innych podstaw utrzymania, tak zdominowany przez paradygmat modernizacji dyskurs rozwoju legitymizuje wywłaszczenie „ludzi lokalnych” z ich zasobów wiedzy. W ten sposób odnawia się w wersji light binarna opozycja oświeceni versus nieoświeceni. Naprzeciw siebie stają z jednej strony operatorzy rozwoju (developers) – w praktyce ludzie Zachodu (lub osoby przez nich enkulturowane) wyposażeni w „racjonalną” wiedzę, odwołujący się do praw nauki oraz zasad gospodarki rynkowej oraz ci, którzy „są rozwijani” (developees) – ludzie lokalni, uwięzieni w przednaukowej wizji świata, ignoranci, którymi „rządzą kaprysy”. Wiedza, światopogląd i system wartości ludzi lokalnych, poddanych presji procesów rozwojowych są deprecjonowane, a oni sami określani (na wzór polskich „moherów”) mianem „starych babsztyli” – Old biddy14. Tubylczy dyskurs rozwoju Afrykanie konceptualizują rozwój w kategoriach ruchu, czym mimowolnie wpisują się w omówione wcześniej koncepcje ekonomistów miary Rostowa lub teorie modernizacji. Ujawnia się to w źródłosłowie lokalnych tłumaczeń europejskiego terminu development/développement. Dla Dogonów „rozwój” to giru jam – dosłownie: „posuwać się do przodu”. Służy on „rzeczom nowym, nowoczesnym” (kise kana), kojarzonym z nowymi domami (budowanymi z równo ociosanych kamieni), nowymi technologiami (laptopami), środkami komunikacji (TV i telefonami komórkowymi) i transportu (samochodami, moEmmy Crewe i Elizabeth Harrisom (1998, 84) opisują reakcję pewnego pracownika przemysłu rozwojowego, gdy jedna z nich opowiedziała mu o tym, iż prowadziła na Cejlonie badania nad miejscową technologią konserwowania owoców. Dialog wyglądał następująco: Technik: „Naprawdę! Gdzie się tego dowiedziałaś?” Antropolog: „W małej wiosce niedaleko Nuwara Eliya, pewna starsza kobieta pokazała mi [jak się to u nich robi]”. Technik: „Oh! Widzę, że Ty nie rozmawiałaś o technologii, Ty sobie pogadałaś z jakimś babsztylem (o d... Maryni i) o paskudztwach tam się panoszących” (Oh, I see, you’re not talking abort old biddy mucking around). 14 �Ryszard Vorbrich 250 tocyklami)15. Owe „rzeczy nowoczesne” przeciwstawiane są „rzeczom dawnym” (kise pej), które, choć rodzime („nasze”), mają mniejsze walory użytkowe16. Z kolei Daba termin „rozwój” (développement) tłumaczą na miejscowe wyrażenie bu nja, co dosłownie znaczy „być” (nja) „w zwrocie” (bu), czyli inaczej mówiąc: „zmieniać kierunek”17. W kontekście działań rozwojowych (edukacji, budowy infrastruktury itp.) używa się u Daba wyrażenia va gibik gibik, które można przetłumaczyć jako „wychodzić z zapóźnienia”18 lub va ka – „zrobić coś dla przyszłości”. Mieszkańcy Mandamy – głównej osady Daba – podczas moich kolejnych pobytów (w pierwszej dekadzie XXI wieku niemal corocznych), za każdym razem z dumą pokazywali mi nowe elementy krajobrazu kulturowego wsi, wskazując na „nowoczesne rzeczy” (jewen ken)19. Jak powiedział po francusku mój dobry znajomy, odnosząc się do czasów mej pierwszej wizyty w 1977 roku: nous avons vécu dans la stagnation („żyliśmy w stagnacji”), pokazując w dal, w góry, dodał: dans le lieu sans changement („w miejscu bez zmiany”). Gdy poprosiłem, aby powtórzył to zdanie po dabsku, użył sformułowania nja ka musuko, ka lay tic, lay gigik gibik, co można przetłumaczyć jako „trwaliśmy przy tradycji, w miejscu opóźnionym”. Wskazując ręką na wzniesione w ciągu ostatnich kilku lat budynki szkoły, przychodni lekarskiej i poczty (jeszcze pustej – z braku prądu), dodał z naciskiem maintenant, nous sommes modernes. W tym miejscu pojawia się kwestia źródła owej nowoczesności. Zależnie od lokalnego kontekstu upatrywane jest ono bądź w państwie, bądź w „świecie białych”. Na przykład mieszkańcy kameruńskiej wsi Mandama, którzy, w wyniku zbiegu historycznych okoliczności20 przestrzeń bogactwa i wiedzy, będących  Informatorzy podkreślali, że dzięki giru jam obecnie podróż do stolicy Mali – Bamako (odległego o 700 km) – trwa jeden dzień, podczas gdy dawniej zajmowała dwa tygodnie jazdy na ośle. 16  Tutaj wskazywano przykład naczyń glinianych i metalowych. Wielolitrowe garnki gliniane miejscowej produkcji, choć estetyczne (i na wiele sposobów wkomponowane w kulturę symboliczną), są o wiele cięższe od naczyń cynowych, które lepiej nadają się do transportu wody i piwa. Co charakterystyczne, przydanie jakiejś „dawnej rzeczy” nowego (pochodzącego z kultury Zachodu) elementu czyniło z niej „rzecz nową – nowoczesną”. Np. wielolitrowy gliniany garniec na wodę, wykonany według tradycyjnego wzoru był kise pej. Taki sam garnek z wmontowanym w brzuścu metalowym kranem był już kise kana. 17 Bu nev oznacza zmienić religię, nawrócić się. 18 Va oznacza „iść”, „posuwać się”, gibik znaczy „przed” (w odniesieniu do czasu), podczas gdy gibik gibik oznacza „późny, spóźniony”. 19 Jewen – „nowe”, „nowoczesne”, ken – „rzecz”. 20  Przed dwoma generacjami jeden z jej mieszkańców został osobistym kierowcą żony prezydenta Republiki, a po latach jego wykształcone dzieci objęły ważne funkcje w centralnych strukturach państwa (Vorbrich 2010). 15 �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 251 dźwignią rozwoju, lokują w instytucji państwa przerośniętego klientalistycznymi układami. Dobrze tę optykę ilustruje popularne tu powiedzenie: „Nasz syn (córka) został(a) wezwana do stołu, nie będziemy już głodni” (Vorbrich 2012, s. 331). W dogońskim dyskursie rozwojowym, nad którym zaciążyła znacząca obecność Europejczyków, związana z turystyczną atrakcyjnością regionu, impuls rozwojowy ściśle kojarzony jest z tubabem (inny termin to ansara)21, jak nazywają tu białych. W wymiarze praktycznym objawia się to powstaniem w regionie ogromnej (liczonej w dziesiątkach) liczby lokalnych stowarzyszeń22 oraz lokalnych pośredników rozwoju23, których głównym zadaniem jest pozyskiwanie środków od turystów. Co warto pokreślić, zjawisko to rozwinęło się na taką skalę, że pojawiły się tu już nowe kategorie społeczne: Dogonów stale współpracujących z Europejczykami i Europejczyków mających swe domy w dogońskich wioskach, działających na rzecz rozwoju regionu i w pewnym sensie współtworzących lokalny krajobraz kulturowy. Tych pierwszych, wyraźnie uprzywilejowanych ekonomicznie i społecznie, zwie się Dogo ansarale birase („Dogon pracujący z białymi”). Tych drugich określa miejsce zamieszkania, np. tubabu Dini („biały z Dini”), Tubabu Oghol Dah („biały z Wyżnego Ogol). W wymiarze ideologicznym lokalny dyskurs rozwojowy wskazuje, uzależnienie od europejskich wpływów kulturowych, obecnych w programach działania tutejszych organizacji prorozwojowych (przyswajających dyskurs feministyczny i ekologiczny) oraz przekonanie o sile europejskiej wiedzy, wyrażane w często powtarzanej opinii: Les blancs qui ont la connaissance des choses („biali posiadają znajomość rzeczy”). „Obcy” w tubylczym dyskursie rozwojowym Przykład dogońskich tubabów wprowadza nas w kolejny problem – miejsca obcych w dyskursie rozwojowym. Omówienie tego zagadnienia oprę na moich doświadczeniach kameruńskich.  O ile tubab kojarzony jest z epoką kolonialną (tak nazywano kolonizatorów), o tyle ansara (nasara) kojarzony jest z chrześcijaninem – od imienia Chrystusa – „Nazareńczyka”. 22  Są to zarówno stowarzyszenie zarejestrowane sądownie, jak i o niesformalizowanym charakterze. Wśród nich dominują stowarzyszenia kobiece, ale też tworzone przez miejscową inteligencję, nauczycieli, lekarzy itp. Swoją działalność opierają one głównie na środkach pozyskiwanych od europejskich partnerów. 23  Są to najczęściej osoby pracujące w przemyśle turystycznym: hotelarze, przewodnicy itp. 21 �252 Ryszard Vorbrich Gdy w 1977 roku pierwszy raz znalazłem się wśród Daba, żyli oni w izolowanym świecie. Nie zaglądali do nich ani europejscy turyści, ani pracownicy projektów rozwojowych. Na skraju ich obszaru etnicznego działała od zaledwie kilku lat misja katolicka. Nie znali zatem innych białych niż misjonarze24. I choć często zwracali się do mnie mon père, mieli wyraźny problem z konceptualizacją mojej osoby (zależnie od okoliczności – także towarzyszących mi kolegów). Nie prowadziłem działalności prozelitycznej, nie pouczałem, nie krytykowałem, raczej byłem lokalną atrakcją, swego rodzaju dziwadłem. W zasadzie nic od nich nie chciałem (no, może poza naprzykrzaniem się pytaniami i wykupywaniem banalnych i nikomu już niepotrzebnych przedmiotów, takich jak łuki i strzały) i oni niczego ode mnie nie oczekiwali. Byłem z tak „innego”, obcego świata, że miejscowi nie mieli pomysłu ani jak mnie zakwalifikować, ani jak „zagospodarować”. Mój pierwszy, kilkutygodniowy, pobyt był zbyt krótki, by mógł zmienić nasze wzajemne relacje. Opinię „dziwaka” ugruntowałem pięć lat później (1982), gdy zamieszkałem na kilka miesięcy w małej chatce w górskiej wiosce – Nivé. Byłem obcym – muluk. Po wymianie darów z wodzem (o których niżej) zyskałem status „gościa” – ngama. Po kilku tygodniach stałem się „swoim obcym” ven muluk25. Różniącym się kolorem skóry, ciągle kaleczącym miejscowy język, ale dzielącym sposób życia górali. Spałem w ich chatach, piłem i jadałem razem z nimi. Zyskałem status użytecznego komponentu miejscowej populacji, zapewniającego codzienną porcję atrakcji (moje zabiegi higieniczne dokonywane na ustroniu lub posiłki spożywane na zewnątrz dusznej chaty gromadziły zawsze grono ciekawskich) oraz pomoc medyczną w nagłych wypadkach (w rzeczywistości iluzoryczną, ale budzącą nić porozumienia). Mój status zmienił się po latach w sposób początkowo przeze mnie nie dostrzegany. Podczas kolejnego pobytu, na początku poprzedniej dekady, zwróciłem uwagę (w trakcie spisywania ścieżki dźwiękowej filmu nakręconego podczas święta zbiorów), że miejscowi ludzie mówiąc o mnie (w trzeciej osobie liczby pojedynczej) używają terminu madaj – który dosłownie oznacza „wielki”, ale też „szanowny” i stosowany jest w odniesieniu do starców. Spytałem tłumacza: „O kim oni mówią «madaj»?”. Odpowiedział: „O Tobie”. „O mnie, dlaczego?” – zdziwiłem się. „Przecież masz już siwą brodę” – odparł. W ten sposób zostałem starcem wioskowym. 24  W niektórych wioskach byłem pierwszym białym od 20 lat, a więc wyrosło pokolenie nie mające żadnego kontaktu z Europejczykami. 25 Mieszkańcy „zabitej deskami” wioski mogli w ten sposób się chwalić przed sąsiadami, że też mają „swojego białego” (ven nasara), w czym dorównywali mieszkańcom centralnej (największej w okolicy) wsi Mandama – siedzibie misji chrześcijańskiej. �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 253 Ten epizod zbiegł się w czasie ze zmianą postawy Daba w stosunku do mnie i do ludzi z zewnętrznego świata. Daba z nowego pokolenia, wyedukowani w szkołach, mający doświadczenie w kontaktach z przemysłem rozwojowym, zaczęli dawać mi do zrozumienia, że skoro już tak do nich przyjeżdżam i przyjeżdżam, to i oni powinni odnieść z tego jakieś korzyści. Zaczęły się pytania i prośby o pomoc w nawiązaniu kontaktu z polskimi organizacjami pozarządowymi, w wybudowaniu szpitala itp. Po prostu wraz z otwarciem się kraju Daba na procesy globalizacyjne moja osoba została uznana za łącznik ze światem dobrobytu, za pośrednika rozwoju. W efekcie zmiana w traktowaniu mnie przez tubylców (co zbiegło się ze zmianą warunków ekonomicznych w Polsce), skłoniła mnie do poszerzenia celów moich pobytów w kraju Daba o aspekty rozwojowe. Zaowocowało to wybudowaniem w kilku wioskach Daba studni w ramach koordynowanego przeze mnie projektu rozwojowego „Woda dla Sahelu”. Zmiana mojej roli społecznej wśród Daba nadała mi nowy status – agenta rozwoju. Sami Daba zaczęli używać w stosunku do mnie terminu makatyf. Termin ten odznacza się bogactwem znaczeń. Katyf oznacza drogę, ścieżkę, natomiast ma – to „mówić”. Dosłownie zatem przetłumaczyć go można jako „wskazujący drogę”. Obecnie terminem tym określa się różnego rodzaju funkcjonariuszy przemysłu rozwojowego, np. wolontariuszy Korpusu Pokoju (od kilku lat rotacyjnie pracujących na ich terenie). Dawniej używano go głównie w odniesieniu do kogoś zapowiadającego nowe, ważne wydarzenie. W kontekście religijnym oznacza „proroka”, w kontekście społecznym natomiast nazywa się tak osobę kojarzącą małżeństwa, inaczej mówiąc „swata”, którym bywa zazwyczaj osoba powiązana więzami pokrewieństwa lub powinowactwa z rodziną chłopca i dziewczyny26. Można powiedzieć, że nie tylko w tym ostatnim kontekście makatyf jest kimś pośredniczącym w nawiązywaniu relacji społecznych. Bo też Daba traktują międzynarodowe projekty rozwojowe jako przyjęcie wzajemnych, trwałych zobowiązań. Dar oznacza zobowiązanie – przypowieść zamiast konkluzji Co robi antropolog? Są tacy, co powtarzają za Cliffordem Geertzem – „on pisze”. Wbrew tej opinii, w rzeczywistości terenowej antropolog najczęściej „wchodzi w relacje”. Działalność rozwojowa też sprowadza się głównie do tego samego. 26  W egzogamicznym i patrylinearnym w zasadzie społeczeństwie Daba jest to zazwyczaj brat matki chłopca lub osoba z męskiej linii pochodzenia chłopca, a zarazem związana linią pochodzenia matki dziewczyny. �254 Ryszard Vorbrich W realiach afrykańskich nawiązywanie relacji rozpoczyna się od wymiany gestów powitalnych. Z nimi zaś wiąże się wymiana darów. Z reguły podkreśla się, że to na przyjmującym dar ciąży pewne zobowiązanie do rewanżu. Mniej zwraca się uwagę na to, że i donator przyjmuje na siebie pewne zobowiązania. Przywołam tu przykład z kraju Daba. W 1982 roku, instalując się w górskiej wiosce, w ramach powitania podarowałem wodzowi wsi latarkę. Była to, na owe czasy i miejsce latarka niezwykła – o zmiennej barwie światła – używana wówczas do sygnalizacji przez polskich kolejarzy27. W zamian otrzymałem dorodnego koguta. Kogut wylądował w garnku. Latarka zaś na szyi wodza jako nowoczesny atrybut funkcji wodzowskiej. Wkrótce okazało się także, że wręczając dar, przyjąłem konkretne zobowiązanie. Stałem się w pewnym sensie ni to wierzycielem, ni to dłużnikiem właściciela latarki. Z perspektywy tubylców dostarczyłem wodzowi nowe źródło prestiżu, ale wziąłem na siebie odpowiedzialność za trwałość funkcji użytecznych daru. Przez trzy miesiące regularnie co tydzień w mojej chacie zjawiał się wódz, aby pokazać, że latarka już nie świeci, wyczerpała się bateria. W tych czasach baterie nie były dostępne na lokalnych targach. Według wodza, do mnie, jako darczyńcy, należał obowiązek stałego dostarczania mu baterii28. Doświadczenie z latarką uświadomiło mi, iż nie wystarczy coś podarować. Konieczne jest także zapewnienie ciągłości funkcjonalności daru29. Epizod z latarką, jak w soczewce, ukazuje istotę relacji społecznych powstających w ramach projektów rozwojowych. Donatorzy i beneficjenci wchodzą w sieć powiązań, których zakres jest o wiele szerszy niż mogliby się spodziewać. 27  Pięć lat wcześniej takie latarki znalazły uznanie u górali, więc udając się ponownie do Kamerunu, zabrałem je z przeznaczeniem na podarki. 28  Pech chciał, że wspomniana latarka była na tzw. płaskie baterie, czego wcześniej nie przewidziałem, niedostępnie nawet w pobliskim miasteczku. Musiałem je sprowadzać z Nigerii. 29 Ćwierć wieku później, gdy przystępowałem do realizacji budowy studni w kraju Daba, wykorzystałem tę naukę. W północnym Kamerunie – ojczyźnie Daba – spotkać można masywne metalowe pompy o ręcznym (lub nożnym) napędzie – efekt różnych projektów rozwojowych. Ich zaletą jest dostarczanie niezanieczyszczonej wody pitnej. Wadą natomiast – podatność na awarie, gdy wystawione są one na działanie tutejszego klimatu (harmattanu nawiewającego pył uszkadzający mechanizmy pompy). Dlatego wraz z partnerami wybraliśmy prostszą technologię – budowę prostych studni cembrowanych betonowymi kręgami. Woda była wydobywana z nich przy pomocy wiadra na sznurze. Nie izolowało to warstwy wodonośnej, ale nie wymagało także skomplikowanej konserwacji sprzętu i zapewniło bezawaryjną ciągłość inwestycji. �Dyskurs rozwojowy – między perspektywą kolonialną a neokolonialną 255 Literatura Adams W., Hulme D. 2001 – If community conservation is the answer, what is the question?, „Oryx”, t. 35, nr 3, s. 193–200. Adas M. 1989 – Machines as the Measure of Men, Ithaca. Anghie A. 2004 – Imperialism, Sovereignty and the Making of International Law, Cambridge. Birmingham D. 1995 – The Decolonization of Africa, London. Chase-Dunn Ch., Hall T. (eds.) 1991 – Core/Periphery Relations in Precapitalist Worlds, Boulder. Clifford J. 2000 – Kłopoty z kulturą, tłumaczenie: Ewa Dżurak, Warszawa. Crewe E., Harrison E. 1998 – Whose Development? An Ethnography of Aid, London. Escobar A. 1991 – Anthropology and Development Encounter: the Making and Marketing of Development Anthropology, „American Ethnologist”, 18, 4, s. 658–682. Herder J.G. 1962 – Myśli o filozofii dziejów, Warszawa. Hulme P. 1986 – Colonial Encounters: Europe and the Native Caribbean, 1492–1797, London, New York, Methuen. Ghandi L. 2008 – Teoria postkolonialna. Wprowadzenie krytyczne, Poznań. Kipling R. 1899 – White Man’s Burden. The United States and the Philippine Islands, „McClure’s Magazine”, nr 12 (feb.). Linnaeus C. 1758 – Systema naturae, Halae Magdeburgicae. Rostow W.W. 1959 – Stages of Economic Growth, Cambridge. �256 Ryszard Vorbrich Rousseau J.J. 1956 – Trzy rozprawy z filozofii społecznej, Warszawa. Sahlins M. 1960 – Evolution and culture, Ann Arbor Paperbacks, University of Michigan Press. Shaping... 1996 – Shaping the 21st Century: The Contribution of Development Cooperation, Paris, OECD. Vorbrich R. 1987 – Ludy niepiśmienne, w: Z. Staszczak (red.), Słownik Etnologiczny. Terminy ogólne, Warszawa 1987, s. 213–1217. 2004 – Tolerancja racjonalna czy subiektywna? Europa wobec okaleczania narządów płciowych, w: A. Posern-Zieliński, Tolerancja i jej granice w relacjach międzykulturowych, Poznań, s. 155–176. 2009 – Rozwój dialogu – dialog rozwoju. Trwałość i ewolucja dyskursu antropologii rozwoju, „Lud”, t. 93, s. 35–48. 2010 – Garnek żelazny i garnek gliniany, czyli społeczeństwo plemienne w zderzeniu ze społeczeństwem narodowym globalnym. Przypadek Kamerunu, „Lud”, t. XCIV, s. 143–158. 2012 – Plemienna i postplemienna Afryka. Koncepcje i postaci wspólnoty w dawnej i współczesnej Afryce, Poznań. �