28 50 4499 https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/099f50915aeeafd11550b5220c7423ec.pdf 3e6e85dc701246322c59c3ac1e8f6dd6 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5696 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5295 Title A name given to the resource Retoryka kolonializmu w "Kolędzie moskiewskiej" Pawła Palczowskiego/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1 (19), s.67-82 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sztafa, Krzysztof Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Krzysztof Sztafa Ur. w 1991 roku. Student polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego, publikował w „Czasie Kultury" i „Korespondencji z Ojcem", pochodzi z gór. Naukowo zainteresowany marksizmem. Retoryka kolonializmu w Kolędzie moskiewskiej Pawła Palczowskiego W niniejszym artykule zamierzam opi­ sać i p r z e a n a l i z o w a ć funkcjonowanie dyskursu kolonialnego w warunkach polskiego p i ś m i e n ­ nictwa politycznego. O d w o ł u j ą c się do pism Michela Foucault, p o d e j m ę się rekapitulacji naj­ w a ż n i e j s z y c h w a r u n k ó w , na jakich ó w dyskurs funkcjonuje, wraz z najbardziej podstawowymi konotacjami filozoficznymi, k t ó r y c h dla pełnego zrozumienia kwestii nie sposób p o m i n ą ć . Później przytoczę powody i okoliczności powstania Kolędy moskiewskiej - stanowiącej przedmiot niniejszych rozważań - jako że materia ta nie należy do główw ą t k u d o c i e k a ń , ograniczę się do nakreśle­ nia najogólniejszego rysu historycznego w taki sposób by Jasnym okazało sie dlaczego dla autora i jednocześnie całej ówczesnej Rzeczypospolitej nastąpiła - nibv to obiektywna - t y t u ł o w a oka zyia o o ż a d a n a " do oodiecia zbroinei wyorawy na M o s k w ę Nasteonie orzeide do orocesu kre acii TnnJo" łączącego sie z L o równoczesna dvskwalifiL'ia i wnedzeniern noza r e n m l n v kontekst k u l t u r o w y ! * ! k o ń c u natomiast zwrócę 1 (19) P019 BARBARZYŃCA u w a g ę na gospodarcze korzyści w y n i k a j ą c e z opi­ sywanego przez pisarza planu kolonizacji wraz z ich skutkami zarówno dla ówczesnych obywa­ teli Rzeczypospolitej, jak i p o d p o r z ą d k o w a n y c h j u ż M o s k w i c i n ó w . U w z g l ę d n i ę tutaj perspek­ tywę Palczowskiego i połączę ją z o g ó l n i e j s z y m i tendencjami t o w a r z y s z ą c y m i na ogół zjawisku kolonializmu. Rzecz jasna, nie w y k a ż ę wszystkich w y s t ę p u j ą c y c h w Kolędzie p r o b l e m ó w - broszurce tej m o ż n a by p o ś w i ę c i ć o wiele obszerniejsze opracowanie - a wskażę jedynie najważniejsze w y s t ę p u j ą c e w dziele strategie imperialne i uzu¬ pełnię je stosownym komentarzem. Zasady dyskursu postkolonialnego Aby rozjaśnić swój punkt widzenia, c h c i a ł b y m w k i l k u słowach o m ó w i ć najbardziej podstawowe warunki, na jakich funkcjonuje jedno z czoło­ wych pojęć u ż y w a n y c h w analizie postkolonialnej - dyskurs. Skorzystam tutaj głównie z roz­ w a ż a ń Michela Foucault, które - ze w z g l ę d u na �Krzysztof Sztafa 68 dość bliskie p o k r e w i e ń s t w o zachodzące p o m i ę d z y obydwoma m y ś l i c i e l a m i - w szerszej perspekty­ wie zestawię z n i e k t ó r y m i w ą t k a m i podejmowa­ n y m i przez Louisa Althussera w kwestii ideologii i Ideologicznych A p a r a t ó w P a ń s t w o w y c h (dalej: IAP). Swoje r o z w a ż a n i a u z u p e ł n i ę p r z y k ł a d a m i z Kolędy. Jak pisze Michel Foucault: W każdym społeczeństwie wytwarzanie dyskursu jest równocześnie kontrolowane, selekcjonowa­ ne, organizowane i poddane redystrybucji przez pewną liczbę procedur, których rolą jest zaklinać moce i niebezpieczeństwa, zawładnąć przypadko­ wością zdarzeń, wymknąć się ciężkiej, niepokojącej materialności . 1 Na gruncie teorii francuskiego filozofa dyskurs stanowi podstawowy warunek istnienia i rozwoju kultury w jej dojrzałej, instytucjonalnej postaci; wytwarza się on oddolnie, spontanicznie, obie­ rając za bazę p a n u j ą c y kontekst kulturowy oraz d o m i n u j ą c y system aksjologiczny; w przypadku realiów towarzyszących Kolędzie wspomnianym przez m y ś l i c i e l a Podmiotem Z a ł o ż y c i e l s k i m jest cała tradycja humanitas , ale nie tylko - w a ż n y jest r ó w n i e ż ogrom pewnych lokalnych, stricte polskich u w a r u n k o w a ń kulturowych. Foucault ukazuje ó w Podmiot nie tylko w kategoriach oficjalnie afirmowanego n o ś n i k a pewnej k u l t u ­ rowej t o ż s a m o ś c i w jej najbardziej podstawo¬ wych postaciach, ale r ó w n i e ż m ó w i o n i m jako 2 0 najskuteczniejszym s t r a ż n i k u ładu; akumulu- 1 2 M . Foucault, Porządek dyskursu, tłum. M . Kozłowski, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2002, s. 7. Mówiąc ściślej: tradycja ta jest o tyle Podmiotem Za­ łożycielskim, że wszelkie wpisane w nią, usankcjono­ wane historycznie obrzędy oraz pożądane wartości zachowują w sobie pewne stosunki mikrowładzy; Podmiot Założycielski realizuje się więc w tych na po­ zór najmniej upolitycznionych składnikach, na któ­ rych zbudowana jeslcała formacja kulturowi. jąc historyczne d o ś w i a d c z e n i e kultury, w c h ł a n i a je, dzięki czemu zajmuje jego miejsce i sam, j u ż w p e ł n i autonomiczny, zasiada na tronie, by „zaklinać moce i niebezpieczeństwa, z a w ł a d n ą ć p r z y p a d k o w o ś c i ą zdarzeń, w y m k n ą ć się c i ę ż k i e j , niepokojącej materialności" . 3 Posługuje się przy t y m pewnymi ściśle określo­ n y m i procedurami, od k t ó r y c h notabene zależy jego w ł a s n e istnienie. Pierwszą, p o d s t a w o w ą , jest uznanie opozycji fałszu i prawdy, k t ó r y c h definicje wytwarza na w ł a s n y c h warunkach. Usta­ n a w i a j ą c „granice p r a w d z i w o ś c i " , przechodzi do wytworzenia - dla p r z y k ł a d u - kategorii sza­ l e ń c a , z n a j d u j ą c e g o się poza p o r z ą d k i e m - jego j e d y n ą funkcją i przeznaczeniem jest integra­ cja p o d m i o t ó w w obrębie dyskursu. Istnienie s z a l e ń c a pozwala i m bowiem u k o n s t y t u o w a ć w ł a s n ą t o ż s a m o ś ć na kontrze wobec Obcego, p o r z ą d k u j e rzeczywistość w łatwo p r z y s w a j a l n ą prostą d y c h o t o m i ę : n o r m a l n o ś ć - nienormal¬ ność (czy też rozum - s z a l e ń s t w o ) . U o g ó l n i a j ą c , w skali makro odbiciem tego p r z e c i w i e ń s t w a iest iak wykazuje Said sam podział na Europę oraź Orient. O ile jednak odmieniec sytuuje się dyskursu (iest potrzebny do utrzymania w oełni kontrolowanego ^ Jo) o tyle wykre owany przez Palczowskiego wizerunek Rosjan na ieeo antypodach - w t y m t e ż mieiscu 4 5 rnLa idenrvfZLć Mo.kwiHnów" z L e . J " » , „ L " mieszczonym „ n a zewnątrz s z a l e ń c e m , spełnia­ jącym w s p o m n i a n ą juz, n a j w a ż n i e j s z ą t u r c j ę konstytuowanie tożsamości p o d m i o t o w a jego specyhka nie polega jednak tylko na t y m obcy europejskiej humanistycznej tradycji Rosjanin p e ł n i rolę innego; o jego istnieniu p o ś w i a d ­ cza wiedza. Granica p o m i ę d z y dwoma światami ( p o d t r z y m u j ą c a d y c h o t o m i ę „normalny — nienor7 7 n 3 Ibid., s. 7. 4 Ibid., s. 8. 5 n 7 U m E.W. Said, Orientalizm, tłum. W. Kalinowski, PIW, Warszawa 1991, s. 30. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej malny") zbiegała się z granicami Rzeczypospolitej oraz Rusi; to właśnie tutaj, „ n a k r a ń c u Europy" istnienie Obcego było przez ogół najbardziej odczuwalne i j e d n o c z e ś n i e w naturalny spo­ sób inicjowało silne, sarmackie poczucie pewnej wyjątkowości. Teraz p o k r ó t c e p r z e d s t a w i ę z w i ą z e k , j a k i zachodzi p o m i ę d z y m y ś l ą Foucaulta a Althussera. Althusser wspomina, że Ideologiczne Apa­ raty P a ń s t w o w e istnieją głównie w oparciu o ide­ o l o g i ę ; dalej wymienia kilka z nich - religijny (pod postacią zinstytucjonalizowanych z w i ą z k ó w wyznaniowych), kulturalny ( o b e j m u j ą c y pozy­ tywne w a r t o ś c i o w a n e , „ k a n o n i c z n e " aspekty k u l ­ tury, takie jak język czy określone elementy dzie­ dzictwa, np.: łacinę, sztuki p i ę k n e , l i t e r a t u r ę ) , szkolny (sieć uniwersytecka, system o ś w i a t y ) ora.z inne. N a j w a ż n i e j s z e jednak dla poniższych rozważań są wymienione trzy Wszystkie IAP są ze sobą ściśle p o w i ą z a n e . Kiedy Althusser inter¬ pretuje ideologię jako „urojone przedstawienie stosunku jednostek do "ich realnych w a r u n k ó w bytowych"? nie można- Dozbvć sie wrażenia że te same właściwości przynależą do g ł ó w n y c h z a d a ń dyskursu Ten realizuje je w bardziej subtelny spo sób- o ile w orzyoadku deolomi zawsze oozostaie newna m o ż l i w a zewnetrzność" o tvle dvskurs dvskwal"ifik„ie ia iako sferę nrzvńależna obcemu wyabstrahowanemu wobec k t ó r e g o m o ż l i w a 6 oozostaie ó o s t a w a ooozycii pozostaje wyłącznie postawa opozycji i pogardy w taki właśnie sposób lalczowski będzie usiło­ wał przedstawić „ M o s k w i o n o w ludzi Ubcych dzikich starając się przy tym jednocześnie tak nakierować swoje wywody, by czytelnik odczul do nich nienawiść. Na tle swojej epoki nie jest w tym odosobniony. Pawła Palczowskiego „ O d początku X V I I wieku w polskiej litera­ turze p a m i ę t n i k a r s k i e j p o j a w i ł się zdecydowanie negatywny image Rosji i Rosjan. Rosja dla wielu P o l a k ó w (...) była krajem p ó ł n o c n y m i surowym, a z a m i e s z k u j ą c y j ą ludzie całkowicie zniewoleni i p o d p o r z ą d k o w a n i absolutnemu monarsze" . W czasach szlachcica z Palczowic argument o nie­ wolniczym duchu wschodnich sąsiadów właśnie zaczął z y s k i w a ć na „ p o p u l a r n o ś c i " - Stanisław Żółkiewski pisał, i ż „u tego narodu carska krew jest i n summa veneratione w najwyższej czci" . W podobnym tonie w y r a ż a ł sie o Moskalach" Samuel Maskiewicz: „Bo o n i tak rozumieją, że monarchy większego pod słońcem świat nie ma. nad ich cara i żaden nr u. w y d o ł a ć nie m o ż e " M i m o nielicznych w y j ą t k ó w w literaturze epoki d o m i n u j ą generalizujące przedstawienia w s c h ó d niego sąsiada, które w ostateczności składają się La całościowy sDeiora.tvzowa.nv portret o g ó l n e j moskiewskiej grubianitas"". 8 9 10 Przed p r z y s t ą p i e n i e m do w ł a ś c i w e j analizy dzieła warto n a k r e ś l i ć k r ó t k i rys biograficzny samego autora. Urodzony najprawdopodobniej w Ł ę k a w i c y nieopodal m a ł o p o l s k i e g o Stryszowa około 1570 roku Paweł z Palczowic Palczowski, n a j m ł o d s z y syn M i c h a ł a i Barbary z Lubomir­ skich, po latach o d e b r a ł gruntowne w y k s z t a ł A. Siemiańczuk, H . Siemiańczuk, Moskwa w rela­ cjach polskich XVI i pierwszej połowy XVII wieku, [w:] G Kotlarski, M . Figura (red-), Oblicza wschodu w kulturze polskiej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999, s. 61. 8 S. Żółkiewski, Początek i progres wojny moskiewskiej, PIW Warszawa 1966, s. 96. 9 A. Sajkowski (oprać), W. Czapliński (red.), Pamięt­ niki Samuela i Bogusława Maskiewiczów (wiek XVII), Ossolineum, Wrocław 1961, s. 146. „ _ Kępiński, Lach i moskal Z dziejów stereotypu, , W a l L w ^ K r a k ó w 1990; j . Madszewski,Ł 1603-1618: opinie i stanowiska szlachty polskiej, PWN, Warszawa 1968. 10 6 L. Althusser, Ideologie i deolog czne aparaty państwowe, tłum. A Staroń, http://www.nowakrytyka.pl/ spip.php?article374, 10.03.2013. / Ibid. t 1 (19) PD13 t BARBARZYŃCA 69 Z o P s b A W k aa M o s k w a �Krzysztof Sztafa 70 cenie na uniwersytetach m . i n . we Frankfurcie nad O d r ą oraz Padwie. Podczas s t u d i ó w doko­ nał konwersji z kalwinizmu na katolicyzm oraz nawiązał kontakt z krewnym S t a n i s ł a w e m Lubomirskim. Po powrocie do kraju w 1605 roku, dzięki swoim licznym koneksjom, zajął solidną p o z y c j ę w ś r o d o w i s k u kancelarii k r ó l e w s k i e j . O regalistycznych p o g l ą d a c h szlachcica ś w i a d c z y dodatkowo wydany w tymże roku panegiryk jego autorstwa z okazji ś l u b u Zygmunta I I I z K o n ­ stancją Austriaczką. Znany ze swoich licznych p o d r ó ż y (Włochy, Francja, Niderlandy), w 1606 roku sprzedał odziedziczony m a j ą t e k w Księstwie Zatorskim, aby przyłączyć się do moskiewskiego poselstwa,/mającego reprezentować k r ó l a podczas koronacji Maryny Mniszech na carycę Rosji . 12 Jako że wydana n a k ł a d e m oficyny Jana Szarfenbergera Kolęda moskiewska stanowi pismo skierowane do posłów i s e n a t o r ó w z 1609 roku, n a m a w i a j ą c e do p o d j ę c i a wyprawy zbrojnej na R o s j ę , czuję się w o b o w i ą z k u pokrótce przedsta­ w i ć okoliczności, które d o p r o w a d z i ł y do wydania tej broszurki. 13 R u ś początku X V I I wieku p o p a d ł a w chaos - po śmierci nieudolnego cara Fiodora I w 1598 roku p a ń s t w o pozbawione zostało prawowitego następcy. N a tron wstąpił Borys Godunow, jed­ nakże jego rządy nie cieszyły się p o p u l a r n o ś c i ą u znacznej części bojarstwa, k t ó r a b u n t o w a ł a się przeciwko nowemu władcy. W m i ę d z y c z a 12 13 G. Franczak, Wstęp, [w:] P. Palczowski, Kolęda mo­ skiewska, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2010. Kilka uwag o samej broszurce: pisane prozą dzieło Palczowskiego w całości poświęcone jest agitacji za sprawą podboju Rusi; autor nie krąży wotół innych tematów, podporządkowuje swój wywód wyłącznie podburzaniu przeciwko wschodniemu sąsiadowi Ko­ lęda zajmuję się w jej całości, co oznacza, iż na użytek analizy w żaden sposób nie modelowałem tekstu - tak też rekapituluję tutaj zastosowana przez Palczowskie­ go taktykę argumen acyjną uzupełniając ją następnie Lsownym komentarzem sie w i e ś ć o śmierci D y m i t r a , syna Iwana Groź­ nego, odbijała się szerokim echem pośród ludu wespół z plotkami o jego cudownym ocaleniu. Tymczasem w 1604 roku na terenie Rzeczypo­ spolitej Obojga N a r o d ó w z n a l a z ł s i ę D y m i t r Samozwaniec, człowiek p o d a j ą c y się za owego cudownie ocalałego syna. P r z y j ę t y na dworze Zygmunta I I I Wazy, starał s i ę p r z e k o n a ć pol­ skiego k r ó l a o swoim pochodzeniu i p o d j ę c i u w s p ó l n e j wyprą.wy na. M o s k w ę w celu objęcia należytego tronu. N i k t , rzecz jasna, nie w i e r z y ł W opowiadane przez przybysza rewelacje, jed­ n a k ż e pojedyncze g r u p k i m a g n a t ó w w i d z i a ł y w tych o k o l i c z n o ś c i a c h d o s k o n a ł ą o k a z j ę do przejęcia w ł a d z y w osłabionej Rosji i rozszerze­ nia przez to swoich wpływów. Pomimo niezgody Seimu zdołano z o r g a n i z o w a ć w y p r a w ę maiaca za cel obalenie Godunowa. Ostatecznie, w wyniku ś m i e r c i te?o osta.tnie?o Dvm.itr w ipcu 1605 roku został k o r o n o w a n i na cara a rok nóźniei noślubił Marvne M n i s z c h ó w n e córkę woiewodv sandomierskiego Terzego M n i s z ć h a . N o w y w ł a d c a ściągnął na siebie w k r ó t c e n i e c h ę ć części bojar stwa w wvnik"ii neon w v h n r h ł b nt -n o-r stwa, w w y n i k u czego wyoucm Dunt, inspiro­ wany przez Wasyla Szujskiego podczas Którego zamordowano U y m i t r a i pokonano „Krwawej jutrzni , p o z b a w i a j ą c życia KilKuset poslow pol­ skich, litewskich oraz w oskich . Wsrod ocala­ łych z masakry był l a w e ł l a l c z o w s k i - podzielił on los pozostałych towarzyszy, spędzając kilka kolejnych lat w n i e w o l i rosyjskiej. Z d a n i e m Grzegorza Franczaka, „w Kolędzie doświadcze­ nie moskiewskiej katastrofy posłuży m u jedynie za bezosobowy argument na rzecz interwencji zbrojnej . Po powrocie do Polski w 1608 roku Palczowski staje się g ł ó w n y m propagatorem nie­ nawiści wobec Rosji i Rosjan - żywiąc osobi¬ stą n i e c h ę ć do rządów Wasyla Szujskiego oraz 14 15 L. Bazylow, P. Wieczorkiewicz, Czas Smuty, [w:] eidem, Historia Rosji, Ossolineum, Wrocław 2005, s. 91-107. G. Franczak, Wstęp, op. cit, s. 16. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej k o n t e s t u j ą c ogólny, głęboki kryzys politycznos p o ł e c z n y ówczesnego p a ń s t w a moskiewskiego, dostrzega w owych o k o l i c z n o ś c i a c h „ o k a z y j ę pożądaną", by n a j e c h a ć osłabiony kraj i „dobro Rzeczypospolitej r o z m n o ż y ć " . Ale żeby to ledwie nie trzyletnie Ich Mości Panów Posłów, a potym też czas niemały Ich Mości Panów Posłanników zatrzymanie nic więcej sprawić i nic inszego znaczyć nie miało? (...) Coś większego i dalszego Pan Bóg nam w tym pokazać chciat . 6 Wniosek jest prosty. To d z i ę k i szczególnej boskiej opatrzności Polacy zostali pojmani w nie­ wolę, by poprzez to poznać lepiej słabości Państwa Moskiewskiego oraz b a r b a r z y ń s k i e usposobienie jego mieszkańców. Argument p o w o ł y w a n i a się na instancję boską będzie się wielokrotnie powtarzał na kartach k s i ą ż k i , u w y p u k l a j ą c k o n i e c z n o ś ć dokonania ekspansji. J e d n a k ż e owe „Ich M o ś c i P a n ó w P o s ł a n n i k ó w zatrzymanie" spełnia jeszcze jedną, d o d a t k o w ą funkcję. Sytuuje ono samego autora ponad t ł u m e m , d o d a j ą c m u specyficz­ nej auctoritas - Palczowski, poprzez osobiste d o ś w i a d c z e n i a z Rosjanami staje sie w oczach czytelnika kompetentny, by n a m a w i a ć do aneksji 17 16 17 P. Palczowski, op. cit, s. 59. Ibid., s. 108 - „Niewdzięczność nasza łaski i błogosła­ wieństwa Bożego! Pan Bóg nam to państwo prawie do rąk podaje, a my go brać nie chcemy". Dalsze adresy do cytatów z omawianego dzieła znaj duj ą się w nawia­ sach 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 71 pogrążonego w chaosie p a ń s t w a . Stara się s p r a w i ć w r a ż e n i e , jakoby był w posiadaniu rzeczywistej, obiektywnej wiedzy. M o ż e m y zresztą p r z e k o n a ć się o t y m j u ż na p o c z ą t k u dzieła, podczas formu­ ł o w a n i a propositio: Com, długi czas mieszkając z ludźmi moskiewskiemi, Uszyma i oczyma pilno czerpał swemi, Tom krótko tu zebrać chciał (...) Uszedłem z targu złego z uszyma do domu, I nie mogłem stamtąd nic więcej przywieźć komu. [s. 17-18, w. 1-3] Pozycja mówiącego, mówiący a wiedza S p r z y j a j ą c e o k o l i c z n o ś c i same z siebie nie wystarczają, p o t r z e b u j ą jakiejś wyższej instancji, k t ó r a m o g ł a b y u s a n k c j o n o w a ć obrany sposób działania. W t y m też celu na samym początku Kolędy Palczowski wskazuje na ich nieprzypad­ kowy zbieg, m a j ą c y swój punkt kulminacyjny w „ k r w a w e j jutrzni": Pawła Palczowskiego Ta p o d w ó j n a funkcja wiedzy (jako usprawie­ dliwienia podboju i źródła auctoritas), jak rów­ nież wiedza sama w sobie stanowi typowy w y t w ó r dyskursu: pozwala m u istnieć i j e d n o c z e ś n i e roz­ w i j a ć się dalej. Wiedza, będąca w rzeczywistości s u b i e k t y w n ą interpretacją zaobserwowanych zja­ wisk , sankcjonuje w i ę c dyskurs, natomiast tę pierwszą uprawomocnia c z u w a j ą c a nad nią boska opatrzność, z k t ó r ą nikt nie śmie p o l e m i z o w a ć . 18 Palczowski jako autor w szerszej perspekty­ wie nie może sobie p o z w o l i ć na w y w y ż s z a n i e się ponad c z y t e l n i k ó w - aby ich sobie z j e d n a ć {captatio benevolentiae), musi „zniżyć się" na poziom odbiorców, nie może p o z w o l i ć sobie na dystans w z g l ę d e m nich, wreszcie: musi jasno i w y r a ź n i e s y g n a l i z o w a ć swoje jednoczesne p r z y w i ą z a n i e do w s p ó l n o t y . W t y m celu nie tylko u ż y w a określeń pierwszej osoby liczby mnogiej {musimy, chcemy), ale dokonuje szeregu innych, bardziej wyrafi­ nowanych z a b i e g ó w - p o w o ł u j e się na w s p ó l n ą 18 E. M . Thompson, Said a sprawa polska, „Europa. Tygodnik ideT 26 2005, s. 11. W tej perspektywie Palczowski staje sie Saidowskim „orientalistą" - „ uczo¬ nym, który uogólnia na olbrzymią skalę zjawiska za­ obserwowane w koloniach oraz zamraża niejako swe interpretacje narodów podbitych, przekształcając te interpretac e w fakty historyczne". Jest to wiedza poli­ tyczna mimo jej pozornej apolityczności ( E W Said op cit s 40) �72 Krzysztof Sztafa t r a d y c j ę ; manifestuje swoje p r z y w i ą z a n i e do k o n ­ hospodar pokazał wencjonalnych, „staropolskich" w a r t o ś c i i religii. To „bratanie się" ze zbiorowym o d b i o r c ą jedno­ stwa, [s. 96] się być wdzięcznym tego posel­ cześnie w pewien sposób tworzy go: ostentacyjne p r z y w o ł y w a n i e w s p ó l n y c h symboli projektuje Jako poseł w Moskwie Palczowski b y ł posłannikiem samej K r ó l e w s k i e j M o ś c i - reprezentując w i ę c określoną w s p ó l n o t ę k u l t u r o w ą , albo lepiej k r ó l e w s k i majestat, staje się w ramach ustalonego - umacnia j ą w kwestii stosunku do Innego, przez co p o g ł ę b i a się a k t u a l n o ś ć opozycji p r a w d a - f a ł s z p o r z ą d k u obyczajowego k i m ś nietykalnym - poj­ manie go i wzięcie do niewoli oznacza nie tylko oraz s o l i d a r n o ś ć w e w n ą t r z grupy. I n t e g r a l n o ś ć tej ostatniej stanowi równocześnie o jej sile i goto­ k r n ą b r n o ś ć wobec zwyczajów, ale r ó w n i e ż obrazę n a j w y ż s z e g o majestatu. M o s k w i c i n i , k t ó r z y w o ś c i do podboju. „z c h ł o p ó w panem się stali" [s. 9 6 ] gwałcą usta­ lony porządek, w y ł a m u j ą się szanowanym, starym zasadom, d o w o d z ą c przez to d w ó c h rzeczy - jako 19 Wiedza spełnia jeszcze j e d n ą f u n k c j ę . Pozwala ona na wytworzenie wizerunku Obcego, na jego uformowanie w zgodzie z i m p e r i a l n ą p e r s p e k t y w ą Zachodu: w świetle tych okoliczności w y ł a n i a ­ j ą c y się z „ o b s e r w a c y j " Palczowskiego Moskwicin zostaje zdefiniowany jako Gorszy Inny, bo nie mieszczący się w k u l t u r o w y m p o r z ą d k u autora i ostatecznie jako naturalny obiekt podboju, nad k t ó r y m n a l e ż y roztoczyć k o n t r o l ę . C h c i a ł b y m teraz prześledzić sposób, w jaki t y t u ł o w y „szlach­ cic polski" konstruuje swojego wroga.. Potrzeba Innego Palczowski w swej argumentacji sięga po cały arsenał cnót, w a r t o ś c i oraz symboli p r z y n a l e ż ­ nych tradycji humanitas, k t ó r e przeciwstawia Rusinom - jego argumenty b r z m i ą o tyle wia­ rygodniej, że nieustannie podpiera je w ł a s n y m d o ś w i a d c z e n i e m . Tak t e ż , p r z y w o ł u j ą c dzieje „ k r w a w e j j u t r z n i " , p o s ł u g u j e s i ę figurą grec­ kiej w i e r n o ś c i (graeca fides), aby u k a z a ć - obcą ludziom godnym - n i e w i e r n o ś ć i nierycerskość Moskwicinów: 20 b a r b a r z y ń c y m a j ą w pogardzie obyczaje cywilizo¬ wanego świata, bądź, jeszcze gorzej, zupełnie ich nie znają. N i e w i e r n o ś ć Rosjan zostaje tutaj zesta­ wiona z czystością intencji P o l a k ó w - ż y c z l i w o ś ć zostaje zdradzona, a dobre chęci zaprzepaszczone przez zła wole i podstęp Ujecie to dodatkowo dyskwalifikuje Obcego Dozwalając na r ó w n o czesne w y w y ż s z e n i e swoiei strony" Ostatecznie cała win L a d a na k r n ą b r n y c h M o s k w i c i n ó w " 7 n e r s n e k t v w v ó w c z e s n v c h realiów trudno w iakiś 21 n r l k o n n i L snosóh odenrzeć hadź rhoriażbv oddalić te z L ™ C n wierei krwawa intrz n " staj r i e się • n' " wo b ma nie r\V tylko ir>A\Jw\ zrodiem nienawiści Dec wscnodmego sąsiada aoprasza się zdecydowanej _ reakcji. Muzy w i ę c za argument o konieczności podboju: inaczej by się nam uczynić żadną miarą dziło, jedno się jako nabarziej mścić tej 2 0 Tak ten jaszczurcy naród nagradza nam chęci i życzliwości nasze, tę zapłatę za przyjaźń, którą im więc ofiarujemy, odnosimy. Tak ten miły pan 21 ' M . Foucault, op.cit.,s. 10. przemawiający nie go­ świeżej Argument o „Moskwicinach-mużykach" można zna­ leźć nie tylko w tekście Kolędy. W XVII-wiecznym pamiętnikarstwie polskim negatywna figura Rosjanina-chłopa pojawia się w twórczości braci Masktewiczów czy relacjach Aleksandra Piaseczyńskiego (patrz: A. Niewiara, Moskwtan-Moskal-RoJmn w dokumen­ tach prywatnych. Portret, Wydawnictwo Naukowe Ibi­ dem Łódź 2006). Zarzut o zdradziecki czy krzywoprzysiężny charak­ ter Rosjan również nie stanowił wówczas novum: już w X V I wieku pojawia się w zapiskach Jana Piotrow­ skiego (patrz: A. Niewiara, ibid.). BARBARZYŃCA 1 ( 1 9 ) PD13 �Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej ich zdrady przeciwko nam, tej niewinnej krwie braciej naszych, którą ten zły nieprzyjaciel świętokradzkiepokrwawił ręce swoje, tego ich tak wielkiego obelzenia Pana i Rzeczypospolitej naszej. [s. 93-94] Pomszczenie śmierci posłów staje się moral­ nym imperatywem - zaniechanie tego jest rów­ noznaczne z zaniechaniem o b o w i ą z k u {officium) utrzymania dobrego imienia całego p a ń s t w a . Brak r y c e r s k o ś c i M o s k w i c i n ó w jednak nie k o ń c z y s i ę jedynie na g w a ł c e n i u u ś w i ę c o n y c h obyczajów. Palczowski dowodzi, że „ten n a r ó d słaby, marny i niepotężny" nie zasługuje na żaden szacunek. O t ó ż j e d y n ą realną bronią nieprzyja­ ciela, oprócz jego liczebności, jest p o d s t ę p : Tak jest, iż nam wiele zamków i miast pobrali, ale trzeba wiedzieć jako. Nie męstwem abo dzielno­ ścią jaką, ale zdradą i chytrością pod przymierzem. [s. 88] Ta chytrość wskazuje nie tylko na k r y j ą c ą się pod n i ą w d o m y ś l e t c h ó r z l i w o ś ć , ale r ó w n i e ż bezsilność, o czym m o ż e m y przeczytać w n a s t ę p ­ nym zdaniu: „Lecz gdy kiedy z nami wręcz poszli, nigdy nie w s k ó r a l i , i owszem, z a w ż d y przegrawali" [s. 88]. Moskwicini są nierycerscy; nie w p i ­ sują się t y m samym w zachodni ideał człowieka; zniżą się do wszelkich bezeceństw, by osiągnąć swój cel i rozszerzyć wpływy. Pozór „hardego sie­ bie pokazywania" kryje słabość oraz n i e m o ż n o ś ć stoczenia „ p r a w d z i w e j " , m ę s k i e j walki. U z u p e ł ­ nienie powyższego stanowiska stanowi przykład będący j e d n o c z e ś n i e zręczna^ próbą zawłaszczenia historii na. swoją korzyść: „czego ś w i a d k a m i są wszystkie b i t w y / k t ó r e ś m y kiedykolwiek z n i m i mieli" [s 88] Nie m o g ł o , rzecz jasna, z a b r a k n ą ć argumentu sankcji ostatecznych w postaci łaski Bożei i d o k o n a ń p r z o d k ó w d w ó c h n a i w a ż n i e i szych źródeł auctoritas. „Jasne i dosyć znaczne za 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Pawła Palczowskiego 73 łaską Bożą zacnych p r z o d k ó w naszych p r z y k ł a d y i teraz w potomkach ich" [s. 8 8 ] . W a ż n e , iż powyższe acempla m a j ą swoje źródło poza causa, są aprobacją w y w i e d z i o n ą z zewnątrz - o ile bowiem standardowe dowody w sposób ścisły odnoszą się do danej sprawy, o tyle zasto­ sowany przez autora Kolędy przykład ma charak­ ter całkowicie od niej niezależny, co u m o ż l i w i a użycie swobodnej taktyki argumentacyjnej oraz - w d o m y ś l e - pozwala na w y c i ą g n i ę c i e wnio­ s k ó w oraz s f o r m u ł o w a n i e uniwersalnych tenden­ c j i . Co ciekawe, Palczowski w t y m względzie nie wskazuje ż a d n e g o konkretnego p r z y k ł a d u z historii, ogranicza się do pozostania na pozio­ mie o g ó l n o ś c i , nie precyzuje jakie d o k ł a d n i e wydarzenia historyczne m i a ł y b y się składać na rzeczoną tradycję i „dziedzictwo przodków". Dowodzenie sprawia w r a ż e n i e , że zostało oparte na historycznej prawdzie — j e d n o c z e ś n i e , poprzez umieszczenie w n i m figury p r z o d k ó w w y w o ł u j e u o d b i o r c ó w emocjonalny rezona.ns przysłania­ jący m i a ł k o ś ć argumentu. W ten sposób Moskwicin zostaje skutecznie zdeprecjonowany; odziera sie eo z p r z y m i o t ó w cnotliwo/ci zostaje ukazany jako chytry niegodny dzikus k t ó r e g o w d o m y ś l e należy bez s k r u p u ł ó w p o d b i ć i „ucywilizować". 22 Kwestia ucywilizowania, jako typowe zjawisko imperializmu, zasługuje na osobną u w a g ę . Na ogół w analizie postkolonialnej pojęcie misji cywiliza­ cyjnej łączy się z drugim obliczem Innego, które to na pierwszy plan wysuwa jego nieznajomość i niez r o z u m i a ł o ś ć . Ten nieznany Inny, z racji tego, iż niepokoi , musi zostać w jakiś sposób zneutrali23 24 2 2 2 3 24 H . Lausberg, Retoryka literacka. Podstawy wiedzy o li­ teraturze, tłum. A. Gorzkowski, Wydawnictwo Homini,Bydgoszcz2002,s.4ll,4l2. M.P. Markowski, A. Burzyńska, Teorie literatury XX wieku, Znak, Kraków 2009, s. 553. Ibid, s. 553. Autorzy wspominają o tym, że Inny, oprócz tego, że niepokoi, również fascynuje - wątpię jednak, czy ten jego aspekt jest adekwatny w stosunku �74 Krzysztof Sztafa zowany, oswojony za p o m o c ą znanych obrazów i przedstawień. U Palczowskiego jednak aspekt „nieznajomości" wydaje się nieodpowiedni: prze­ cież Polacy przez długie stulecia mieli żywy kon­ takt ze swoim wschodnim s ą s i a d e m . Co w i ę c e j : w świetle tego, co zostało j u ż powiedziane o wie­ dzy nabytej podczas rosyjskiej niewoli, kategoria ta z pewnością nie ma żadnego pokrycia. Autor Kolędy podchodzi do problemu ucywilizowania z nieco innej perspektywy - miast wspomnianej nieznajomości na pierwszy plan wysunie się odręb­ ność Innego, fakt, że w ogólności funkcjonuje on w odmiennym (w domyśle- gorszym) porządku symbolicznym (nasuwa się skojarzenie z M o n teskiuszowskim zdumieniem: „jak to m o ż l i w e , żeby ktoś był Persem!" ). W całym tym procesie punktem wyjścia jest'autorytatywne przekonanie o wyższości własnej k u l t u r y - o t ó ż tylko cywiliza­ cja" europejska dla M o s k w i c i n ó w bardzo odleeła towarzyszącej polskiemu szlachcicowi tendencji m o ż e m y przeczytać j u ż na samym początku: Ziemię ich wziąć obfitą, hardość ich ukrócić, Wiarę i złe zwyczaje w lepszy rząd obrócić, [s. 55] 25 Niedaleko stąd do wniosku, iż aneksja i eks­ ploatacja ziem rosyjskich rysuje się jako coś p o ż ą d a n e g o nie tylko ze strony kolonizatorów, ale r ó w n i e ż ze strony samych kolonizowanych. Palczowski zresztą m ó w i o t y m explicite: Dal tym tam ludziom [Bóg] czas tak długi, aby sposób życia narodu naszego chędogi, obyczaje cudne, więc i milą wolność dobrze wybaczywszy i wyrozumiawszy, większą aniżprzedtym chęć i miłość ku nam brali. [s. 59] 26 ze swoimi korzeniami w ereckiei i rzymskiej sta' rożvtności może w d a ć z siebie nowoczesno ć " W ówczesnych studiach kultura prawosławno27 ruska była usuwana na margines, uznawana za coraz ; . 'ie sp r ó bszą , U I ^ " Dęazie ^ 7 y czasu Z .TlodoDme więc 1palczowski d podkres , P° ^ 7 J7 ™ od Rzeczypospolitej istnieje jakiś derekt; kultury 2 6 W r Z ą U p a ą C M d pozaeuropejskie są zamrożone, a wreszcie są po prostu niezdolne do przekształcenia się w kierunku nowoczesności bez udziału zewnętrznej siły. O tej do Rosjan; dotyczy raczej ludów spoza kontynentu, z którymi do czynienia miały zachodnie imperia. 2 5 2 6 J. Niedźwiedź, Humanitas na styku kultur. Kwestia dyskursów kolomalnych we wschodmej Europte, [w:] A Borowski (red.), Humanizm. Ltone pojęaa, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2009, s. 202 „należy założyć (...) równorzędność i partnerski charakter tych relacji". I . Wallerstein, Europejski uniwersalizm. Retoryka władzy, tłum. Adam Ostolski, Wydawnictwo Nauko­ we Scholar, Warszawa 2007, s. 52. 27 Ibid.,s. 91-92. 2 8 J. Niedźwiedź, op. « f c , s . 2 2 6 . Jest to typowy, wręcz podręcznikowy przykład m y ś l e n i a kolonialnego - kolonizatorzy zostają usprawiedliwieni wobec samych siebie, gdyż wraz ze swoim przybyciem przynoszą ład i porządek; z perspektywy zachodniej pragnienie tych dwóch ostatnich nie podlega dyskusji. Przywołany frag­ ment wskazuje dodatkowy trop. Otóż kolonizowani najpierw muszą poznać „obyczaje cudne" koloniza­ t o r ó w - oznacza to, że proces „asymilacji" będzie dla Rosjan korzystny dopiero w szerszej perspektywie, po przezwyciężeniu „w sobie" początkowych opor ó w . Na M o s k w i c i n ó w spływa łaska boża, dająca możliwość poznania owych polskich o b y c z a j ó w pokrywa się ona jednocześnie ze szlachetną dzie­ jową misją Sarmatów (antemurale christianitatiś) aby zmodernizować i uwolnić od własnych słabości 29 „słowiański Orient" W ramach dalszej deprecjacji Palczowski usi­ łuje w y k a z a ć n i e w o l n i c z ą m e n t a l n o ś ć „ M o s k w i c i - 29 I . Wallerstein, op. cit., s. 90. W takim duchu argu­ mentował na rzecz podboju Indian Juan Ginćs de Sepulveda w swojej znanej polemice z Bartolome de Las Casasem. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej nów", m a j ą c ą w d o m y ś l e k o n t r a s t o w a ć z polskim u m i ł o w a n i e m złotej w o l n o ś c i . Posługuje się tutaj argumentami a simili, p o r ó w n u j ą c wschodniego sąsiada do Ż y d ó w : 32 Ktemu żadnej rzeczy nie mógł odmówić carowi tatarskiemu, by mu też dobrze i na wojnę kazał z sobą jechać przeciw chrześcijanom, [s. 77] Powyższy cytat stanowi przykład z historii z retorycznego p u n k t u widzenia jest najbardziej pożądany, g d y ż ma swoje źródło w prawdzie. Palczowski jednak znowu pozostaje na t y m ogól­ nym poziomie tempus generale, j a k i e g o ś odle­ głego okresu historycznego . Poniżej przytaczam jeszcze jeden p r z y k ł a d , odnoszący się do okresu niewoli rosyjskiej: Autor Kolędy korzysta tutaj jednocześnie ze znanego ówczesnego stereotypu ; przemyca zaka­ m u f l o w a n ą treść, m a j ą c ą s p r a w i ć w r a ż e n i e , że Moskwicini, dla k t ó r y c h niewolnictwo jest rzeczą przyrodzoną, nie będą sprawiali większego pro­ blemu jako skolonizowani; nie trzeba o b a w i a ć się z ich strony ż a d n y c h b u n t ó w czy z r y w ó w - aneksja i późniejsza gospodarcza eksploatacja kraju przebiegnie bez p o w a ż n i e j s z y c h komplikacji. Ta niemożność wyrażenia pełnej podmiotowości Rosjan wynika, rzecz jasna, z ułomności p o r z ą d k u symbolicznego, do którego należą - nie chodzi tutaj j u ż tylko o czystą zależność, ale o coś w i ę ­ cej o „ w y k l u c z e n i e , niepełną a u t o n o m i ę " w jej szerszej, ontologicznej perspektywie. 33 30 Jacy to są chrześcijanie, łacno obaczyćz tego, co się już wspomniało, i z tego przeciwko nam zdra­ dzieckiego i okrutnego występku, [s. 129] Autor Kolędy zdaje sobie sprawę z ważkości powyższych zarzutów; są one o tyle skompliko­ wane, że przecież „oficjalnie" w Rosji obowią­ zuje obrządek prawosławny, a w i ę c chrześcijański. Ogołocenie M o s k w i c i n ó w z ich wiary, wyłączenie ich z religijnego porządku, ma bardzo doniosłe znaczenie - dlatego też Palczowski konsekwent­ nie przywołuje figurę Boga będącego po „naszej" stronie, a wręcz explicite nakazującego na.m p o d b ó j wschodnich sąsiadów. Sposób argumentacji przy¬ biera tutaj specyficzny charakter - chodzi głównie o to, by u d o w o d n i ć wyższość zachodnich obrząd­ k ó w chrześcijańskich, a. wra.z z n i m i całej przy na— . leżnej i m tradycji łacińskiej, której przeciwstawia się „nieokrzesany wschód" ' . Dalsza deprecjacja w tej materii wymaga jednak pewnej wyższej sankcii dlatego też Palczowski szuka perspektywy odmiennej niż swoja nie tak bezpośrednio związa 31 Potrzeba sankcji Spoiwem łączącym c y w i l i z o w a n ą Europę jest wiara chrześcijańska. I w tej materii Palczowski nie pozostaje bezczynny - w Kolędzie konse­ kwentnie p r ó b u j e w y k a z a ć , że Rosjanie nie w p i ­ sują się w tę religijną w s p ó l n o t ę , ba, w y s ł u g u j ą się nią, w rzeczywistości będąc c h r z e ś c i j a ń s k i m i 31 3 XVII-wieczne „argumenty" świadczące o niewolni­ czym duchu Rosjal czytelnik może odnaleźć w przy­ taczanej już książce: A. Niewiara, Moskwtctn-Moskal-Rosjanin,op.A,s. 82-87. J. Sowa, Fantomowe ciało króla. Peryferyjne zmamnia -formą, Uniyersitas, -Kraków - z nowoczesną 2011, 454^55. 3 1 (19) P019 J J BARBARZYŃCA J J & 75 tylko z pozoru , a bliżej i m do p o g a ń s k i c h Tur­ k ó w czy T a t a r ó w : Waśni są teraźniejszy Żydzi. Tyraństwo, którym ten naród jest uciśniony spiritus ich tępy bojaźń, z którą się rodzą (...). Animusze w tych ludziach są poniżone, niewolnice, nie wylatają w górę, nie kochają się w górnych i pod niebo wyniosłych za­ mysłach, [s. 110] 30 Pawła Palczowskiego 4 P. Palczowski, op. cit, s. 86: „tylko tytułem chrześci­ jańskim jest pokryty". „ H . Lausberg, op. cit., s. 386. 3 2 3 3 1 J. Niedźwiedź, op. cit, s. 229-231. �Krzysztof Sztafa 76 nej z causa. Aby w z m o c n i ć siłę i prawdziwość argu­ mentu, jak również osobistą auctoritas, przywołuje „świadectwo jednego człowieka wielkiego a prawie świętego, k t ó r y też u nich był długo w więzieniu" [s. 129]. To M i k o ł a j de Mello, portugalski misjo­ narz do Indii, Persji i Rosji. ci ludzie chrześcijańskiego nazwisku i tytułu nie są godni. (...) pełnią takie grzechy i sprośności, jakowych żaden inny naród na świecie. (...) nie widziałem ani słyszałem o takowym narodzie, któ­ ry by zrównał z Moskwą we wszełakiem rodzaju nieprawości, przewrotności, zdrady, co by tak był próżen wszelakiej słuszności i sprawiedliwości, pra­ wa ludzkiego i Boskiego, próżen wszelakiej mibści i skłonności miłosierdzia, bojaźni Bożej i ludzkiej, pełniąc wszelakie grzechy, nieprawości, sprośności, rozpusty, wszeteczeństwa, sodomie, gwałty (...) tępi, brzydcy, szkaradni, głupi we wszelakich rze­ czach do cnoty należących, [s. 130] N i e w ą t p l i w i e fragment ten jest najbardziej j a d o w i t y m w y s t ą p i e n i e m przeciwko wschod­ niemu sąsiadowi w całej Kolędzie. Jego przywo­ łanie nie tylko u z u p e ł n i a tok m y ś l e n i a Palczow­ skiego, lecz r ó w n i e ż uwydatnia siłę dowodzenia. Co istotne, autorem nie jest osoba ś w i e c k a , a „prawie święty" - misjonarz p o d r ó ż u j ą c y aż „po Indyjej O r y j e n t a ł s k i e j i O k c y d e n t a ł s k i e j " . Dalej czytamy: pełniący grzechy tak sprośne, których mię wstyd pisać; a nade wszystko główni nieprzyjaciele imienia naszego katolickiego (...) przed wszystkiemi narody zelżyć, zesromocić i wiarę nam skazić usiłują, mówiąc i twierdząc przeciwko naszej wierze świętej katolickiej i przeciwko jej wszystkim professorum tysiącpotwarzy, przewrotności i wszeteczne kłamstwa, lżąc nasze chwalebne ceremonije i obrzędy tak święte i potrzebne, których siła właśnie z natchnienia Bożego poszło, świętokradzkich języków swych żądzą rozpuczając na święte sakramenta, tym barziej a daleko barziej na sługi Boże, począwszy od Ojca Świętego papieża, aż do zakrystyjanów. [s. 130] Czego w i ę c e j potrzeba do całkowitego zdys­ kwalifikowania wroga? D z i ę k i przytoczeniu figury z e w n ę t r z n e j auctoritas Palczowski sank­ cjonuje swój punkt widzenia, a p o d b ó j h e r e t y k ó w staje się w r ę c z ś w i ę t y m o b o w i ą z k i e m k a ż d e g o prawdziwie chrześcijańskiego narodu. Palczow­ ski idzie w tej materii jeszcze o k r o k dalej. Wyprawa contra schismaticos, jak stara się wyka­ zać, przyczyni się nie tylko Rzeczypospolitej, ale c a ł e m u c h r z e ś c i j a ń s k i e m u ś w i a t u ; zespolenie d w ó c h n a r o d ó w sprawi, że cywilizacja europej­ ska zdobędzie znacz<^ca^ p r z e w a g ę nad poganami, a sama Polska zyska m i ę d z y n a r o d o w ą sławę jako potężne imperium Palczowski zapewne m a r z y ł by Rzeczpospolita - na wzór h i s z p a ń s k i e j k o n ' kwisty - zaangażowała sie w p o d b ó j kolonialny i dążyła do rozszerzenia swoich w p ł y w ó w na wschód- zresztą w samvm tekście autor podaje orzykład zachodnich o a ń s t w starając sie wyka zać analogie nomiedzv kolonizowaiwmi w ó w czas Indiami a Moskwicinami. Przykład p a ń s t w p r z e p r a w i a j ą c y c h sie celem p o d b o i r p r z e z m o r z e z wielkim n i e b e ś p i e c z e ń s t w e m zdrowia swego" jednocześnie podkreśleniu 1łatwości 1 • s^ 88j smzy jeanoczesme okazji, jaką po drugiej strome Europy d y s p o n u j ą Polacy względem Moskwy: L I. A nam go przyść, to baczyć potężnością stwem w jako snadniej do państwa moskiewskie­ aniż inszym do tamtych Indów, każdy może. A dostawszy tego, moglibyśmy też i bogactwy z każdym narodem i króle­ chrześcijaństwie porównać, [s. 65] //. My, mogąc i pożytków niewymownych, nie tyl­ ko nam samym, ale i wszystkiemu chrześcijaństwu służących, snadnie dostąpić i sławy nieśmiertelnej sobie i narodowi swemu nabyć, wszystkiego tego zaniedbamy? [s. 88] BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej Palczowski konstruuje k o h e r e n t n ą k r y t y k ę Rosjan - w s k a z u j ą c na boską opatrzność wobec biegu w y d a r z e ń , dostrzega w nich „okazyje pożą­ daną", której Polacy nie mieli od w i e k ó w . Posia­ dając o d p o w i e d n i ą w i e d z ę n a b y t ą podczas rosyj­ skiej niewoli, w y s t ę p u j e z perspektywy auctoritas i j e d n o c z e ś n i e umacnia ją p r z y k ł a d a m i niezwiązanymi bezpośrednio ze sprawą. Zająwszy ugrun­ t o w a n ą pozycję, przystępuje następnie do frontal­ nego ataku na wschodniego sąsiada - zaczyna od uwydatnienia n i e g o d z i w o ś c i , d w u l i c o w o ś c i oraz z a k ł a m a n i a , po czym p r z y s t ę p u j e do opisania rzeczywistej bezsiły i słabości. Argumentowanie k o ń c z y natomiast,' poprzestając na ś w i a d e c t w a c h niewiary i b l u ź n i e r s t w a Rzeczpospolita Obojga Narodów, poprzez aneksję Moskwy, doda przy tym splendoru zarówno sobie jak i całemu chrze ściiaństwu- w szerszej perspektywie natomiast da sie Doznać iako kolonialne mocarstwo i zdobędzie przewagę nad ś w i a t e m i n n o w i e r c ó w " Taktyka Lumentacvina zastosowana Drzez P a l c z o w s k i L obeimuie wiec wszystkie aspekty-s Dołeczne Der son Ine reliliine oraz crosnodarrze W ten s n o s ó b , , • J , \ • ", % „Kolonizowany, wbrew własnej w o n zmuszony jest ao przyjęcia wizerunku skonstruowanego przez k o l o n i z u j ą c e g o . Warto dodać, ze ta ostat­ nia cecha, internalizacja perspektywy c e n t r u m , jest przecież jednym z głównych celów Midowskiego „ o n e n t a h z m u . g g n 7 m n Potrzeba przestrzeni Po odkryciu Innego Palczowski przechodzi do n a k r e ś l e n i a konkretnej wizji zagospodarowania ogromnego terenu Rosji - zaczyna od przedsta­ wienia domniemanych bogactw ziemi moskiew­ skiej, d z i ę k i k t ó r y c h p r z e j ę c i u Rzeczpospolita stanie się w a ż n y m partnerem handlowym, r ó w - M . P. Markowski, A. Burzyńska, op. cit., s. 559. 36 E. M . Thompson, op. at.,%. 11. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 77 nym ó w c z e s n y m p o t ę g o m gospodarczym Europy Zachodniej: tamte grunty równają się gruntom naszym podolskiem, ale nie tylko tym, ale naprzedniejszym gruntom Królestwa Węgierskiego, [s. 68] Plan zagospodarowania Moskwy i związana z n i m gospodarcza eksploatacja stanowią czołowy element polityki imperialnej. M o ż n a powiedzieć, że w tej perspektywie kreacja Innego jest pewnym usprawiedliwieniem kolonizatorów; zdyskwalifi­ kowany kolonizowany przeobraża się w niepełnoprawny przedmiot, którego funkcją docelową jest bycie wyzyskiwanym za p o m o c ą pracy niewol­ niczej - gospodarcza ekspansja staje się jednym z najważniejszych celów imperializmu, a. za.ra.zem jego najdojrzalszą formą. Warto dodać, że po sym¬ bolicznym uśmierceniu Rosjan wchodzi j u ż asDekt materialny do utrzymania wyzysku Dotrzeba przecież zinstytucjonalizowanego aparatu repre­ syjnego albo lepiej - wielości takich aparatów* Dlatego' też pomocne staną sie w tym momencie zarysowane na wstępie rozważania o Althusserze Ideologiczne Aparaty Państwowe zostaia podparte od strony teoretycznej Cwizerunek Innego oraz wszystkie zewnętrzne" przesłanki Dodboiu) w ł a śnie ideologia-nasvcone zdehumanizowanvmwizerunkiem gorszego (symbolicznie uśmierconego) Innego l a sobie teraz Dozwolić na otwarta ^ ' \ , . • • } przemoc, lan zagospodarowania zostaje więc pod­ budowany i uprawomocniony alczowski po zdeprecjonowaniu innego i jednoczesnym uszla­ chetnieniu^perspektywy polskiej przystępuje do określenia konkretnych działań, jakie trzeba będzie dokonać po niemalże pewnym zwycięstwie. Zakres tych działań ma trojaki charakter: n r 7 3 7 35 Pawła Palczowskiego p l g n n r P 7 r n Instytucjonalizacja, jak wykazuje Said, prowadzi do powołania społeczeństwa politycznego; w tej perspek­ tywie podbLa i poddana zorganizowanej represji Ruś również przechodzi na ten poziom. E.W. Said, op. cit., s. 36, 43-44. �Krzysztof Sztafa 78 1. gospodarczo-komunikacyjny ( p r z e j ę c i e rosyjskich z a s o b ó w ) ; 2. i d e o l o g i c z n o - p o r z ą d k o w y (przewaga lud­ ności pochodzenia polskiego w g ł ó w n y c h miastach ruskich, p r o w a d z ą c a do okcydentalizacji Innego, a t y m samym - jego przyswojenia); 3. zdobycie przestrzeni ż y c i o w e j (ziemia ruska nadaje s i ę do osiedlenia przez polskich chłopów, co w pewnej mierze pozwoli na zredukowanie w e w n ę t r z n y c h n a p i ę ć w obrębie p a ń s t w a , powodowa­ nych a w a n t u r n i c z ą d z i a ł a l n o ś c i ą band i grup zubożałej szlachty). Wprawdzie-Ć rozsądek mój błahy, rozum barzo miałki, nie patrzę w rzecz głęboko, jednak przecie rad tamowych słucham, którzy pospolitym mą­ drych rozsądkiem są mądrzy i godni, [s. 124] U z n a j ą c swoją miałkość, w rzeczywistości Pal­ czowski pozbywa się jej. Pozwala m u to na śmiałe przejście do p o s t u l a t ó w o charakterze gospodar­ czym. Dzięki kolonizacji Moskwy Polacy mogliby w i ę c przejąć intratne interesy: wielki handle z wielkiemipożytkami w ziemi moskiewskiej prowadzić by się mogły, a mianowi­ cie iżby wszystek handel korzenia, to jest pieprzu, goździków, cynamonu, muszkatu, czym się Portu­ galczycy i Wenetowie tak barzo zbogacili, mógł się do Moskwy obrócić (...). [s. 72] Rosjanie, co oczywiste, nie wpadli na ten p o m y s ł - nie pozwoliła na to ich niewolnicza natura, niezdolna do ż a d n y c h konstruktywnych d z i a ł a ń . Polacy, w ramach swojej szlachetnej interwencji, m a j ą w i ę c szanse z d o b y ć m a j ą t e k 38 dzięki m o ż l i w o ś c i o m oferowanym przez z i e m i ę rosyjską. Palczowski p o d k r e ś l a przy t y m łatwość komunikacji: większość t o w a r ó w m o g ł a b y spły­ w a ć d r o g ą rzeczną. W ten sam sposób samo p o d r ó ż o w a n i e s t a ł o b y s i ę łatwe i wygodne połączenie Moskwa - Oka - W o ł g a - Morze Kaspijskie da dostęp do Persji, natomiast trasa D o n - Morze Azowskie - Morze Czarne zapro­ wadzi Polaków do Konstantynopola, „gdzie w i ę k ­ sze p o ż y t k i za t y m by się odnieść mogły" [s. 71]. Autor Kolędy szczegółowo nakreśla wizję spływu towarów, równocześnie d o w o d z ą c , że w ten spo­ sób ich jakość będzie o wiele lepsza od tych spro­ wadzanych przez P o r t u g a l c z y k ó w Polacy dzięki dostępowi do Morza B a ł t y c k i e g o , m a j ą szansę na sprowadzanie t o w a r ó w do wszystkiej Europy" czyli w d o m y ś l e m o g ą s"tać się światową potęgą gospodarczą 39 40 Korzyści gospodarcze m o ż n a osiągnąć również w inny sposób - ze w z g l ę d u na organizację p a ń ­ stwa. Palczowski postuluje, by największe mia­ sta (kolejno: N o w o g r ó d , Psków, Wielkie Łuki, S m o l e ń s k , Jarosław, Kazań, A s t r a c h a ń ) „ w o l n y m i u c z y n i ć " na p o d o b i e ń s t w o G d a ń s k a i uzależnić je od Rzeczypospolitej. N a s t ę p n i e należy opodat­ k o w a ć je z korzyścią dla p a ń s t w a polskiego - te znane sposoby organizacji Palczowski aplikuje w i ę c na grunt rosyjski. Jest to typowy przejaw m y ś l e n i a kolonialnego: ekspansja „swojskości" ma charakter totalny - proponowane rozwią­ zania służą jako element dyskursu k t ó r y nie­ ustannie poszerza „granice p r a w d z i w o ś c i " . Taki układ wykształci oddolną, wzajemną kontrolę wolnych miast i książąt -- wolne miasta h a m u j ą książąt od pospolitej represyiei i t y r a ń s t w a ksia żęta zaś wolne miasta od rebelizyjej" [s ' l 2 5 ] Ponadto a u. t o r* Kolędy twierdzi iż do skoloni­ zowanych miejsc n a l e ż y s p r o w a d z i ć P o l a k ó w 39 3 8 P. Palczowski, op. cit, s. 74: „Moskwa bardzo źli są gospodarze (...) nie są do kupiectwai handlu zdolni". 40 Chodzi o rzekę Moskwa. Ibid, s. 73: „Portugalczycy nie ukazują inszego korze­ nia, aż pierwej ono spleśniałe, spróchniałe, zmoczone". BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Retoryka kolonializmu w Kolędzie Moskiewskiej wszystkich stanów, z a r ó w n o szlacheckiego, jak i chłopskiego, „na kształt kolonij onych rzym­ skich". Przewaga polskiej l u d n o ś c i nad rodzimą, szczególnie w zamkach granicznych i innych for­ tecach, sprawi, iż ziemie te będą sposobniejsze do obrony. Nie chodzi jednak tylko o o b r o n n o ś ć ; sytuacja taka przyczyni się do szybszej okcydentalizacji Innego, do jego oswojenia - o b c u j ą c z Polakami, Rosjanin uczyłby się ich o b y c z a j ó w j ę z y k a , co w szerszej perspektywie zap rowadzi do jego całkowitej polonizacji. Dochodzi tutaj w i ę c element przemiany Innego w „swojego". W t y m wszystkim znamienne jest to że Palczow­ ski planuje w p r o w a d z i ć na skolonizowane ziemie polskie prawo - a w i ę c przewiduje m o ż l i w o ś ć przypuszczenia orientalnego b a r b a r z y ń c y " do w o l n o ś c i naszych" chociaż wcześniej w s k a z y w a ł że spiritus ich tępy" jest w stanie o zyiać formę jedynie biernej uległości. Ostatni aspekt działań d ą ż ą c y c h do zorga­ nizowania ziem skolonizowanych wyprowadza Palczowski wprost z w e w n ę t r z n e j sytuacji, jaka panuje w Rzeczypospolitej. N i e chodzi tutaj tylko o poszerzenie przestrzeni życiowej - rozległe pola moskiewskie m o g ą b y ć miejscem, k t ó r y m zainteresują się awanturnicze grupy po Rokoszu Zebrzydowskiego: Jeśliś tedy, bracie, utracił, jeśliś dlatego odmiany jakiej w ojczyźnie pragnął, tam do Moskwy jedź, nabedziesz tam zaś majętności i inszych bogactw wiele. [s. 84] Ich wyjazd na w s c h ó d przyczyni się w i ę c do uspokojenia sytuacji w p a ń s t w i e . Ponadto szlach­ cic z Palczowic, p o w o ł u j ą c się na rzekomy w y ż demograficzny, argumentuje, iż ziemie na wscho­ dzie p o w s t r z y m a j ą niezgodę powstałą z powodu „nazbyt bliskiego sąsiedztwa". Zapewnienie prze­ strzeni życiowej u m o ż l i w i w i ę c n i e s k r ę p o w a n ą prokreację narodu polskiego. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Pawła Palczowskiego 79 Tak p r e z e n t u j ą s i ę praktyczne, materialne korzyści w y ł a n i a j ą c e się z racjonalnego zagospo­ darowania podbitych ziem. Opanowanie i aneksja Rosji m i a ł a p r z y c z y n i ć się do z w i ę k s z e n i a bogactwa całej Rzeczypospolitej, j e d n o c z e ś n i e p o z w a l a j ą c p r z y s w o i ć i u c y w i l i z o w a ć Moskwici­ n ó w poprzez ich obcowanie z „obyczajami cud­ n y m i " Polaków. P o m y ś l n a interwencja pozwoli­ łaby ponadto rozładować w e w n ę t r z n e problemy p a ń s t w a i z a p e w n i ć potrzebną prężnie rozrastają­ cej się nacji przestrzeń życiową. Dzięki tym zabie­ gom odległe Peryferia m i a ł y u z y s k a ć m o ż l i w o ś ć zespolenia sie z Centrum zaś ono samo w z m o c n i ć kulturową hegemonię. ' Bilans W k o ń c o w y m fragmencie dzieła Palczowski zwraca się do czytelników; nawołuje ich do czynu, p r z y w o ł u j ą c postaci przodków, k t ó r z y „ n a r o d y pograniczne g r o m i l i " . W y l i c z a j ą c ich zasługi, powtarza jeszcze raz w ogólności s f o r m u ł o w a n e wcześniej argumenty. Jako dzieło Kolęda Moskiewska stanowi typowy przykład „ l i t e r a t u r y będącej s t r o n n i c z k ą impe­ rialnej polityki kolonizacji" . M o ż n a odnaleźć w niej wszystkie p r z y n a l e ż n e d o m i n u j ą c e m u Zachodowi standardowe uwarunkowania epistemologiczne, etyczne oraz estetyczne, roszczące sobie prawa bycia uniwersalnymi. I chociaż dzieło Palczowskiego nie spotkało się z entuzjastycznym odzewem ówczesnej szlachty - tak w y w y ż s z a n e j w wywodzie - to jednak nie pozostało zupełnie bez echa: ostatecznie zorganizowano „skromną" w y p r a w ę na. M o s k w ę . Ponadto dzięki Kolędzie Palczowski w p i s a ł się w tradycję polskiej refleksji 41 4 2 4 1 4 2 M.P. Markowski, A. Burzyńska, op. cit., s. 554. ,,[W roku 1609] u boku regularnych wojsk hetmana Żółkiewskiego nie wyruszyła tłumna krucjata, a tylko garść awanturników, wśród których znalazł się naj­ pewniej i nasz autor". G. Franczak, op. cit., s. 41. �80 Krzysztof Sztafa o Rosji, podpartej głęboko zakorzenionym w ó w ­ czas mitem o, apriorycznie z a k ł a d a n e j , wyższości Sarmacji. W y ł a n i a j ą c a się jednak z kart książki Rzeczpospolita w toku dzisiejszej lektury daje się p o z n a ć jako p a ń s t w o pogrążone w pewnym sym­ bolicznym (wypieranym właśnie za p o m o c ą m i t u Sarmacji ) kompleksie niższości wobec swoich 43 4 3 zachodnich sąsiadów; tak też obierając sobie za punkt odniesienia W s c h ó d , stawała się w z g l ę d e m niego szlachetną nosicielką cywilizacji, nowocze­ snym i p o s t ę p o w y m organizmem, k t ó r e m u zale­ żało na szczęściu i w o l n o ś c i sąsiada. Znamienne, że to doniosłe założenie nigdy nie miało prawdzi­ wej okazji, by s p r a w d z i ć się w praktyce. Tropem „nieustającego wypierania", które stało się podstawowym warunkiem tLania mitu Sarmacji po­ dąża w przywoływanej już książce Jan Sowa, op. cit, s. The rhetoric of colonialism in Paweł Palczowski's Kolęda moskiewska The aim of the article is a new interpretation of 17 century political tract Kolęda moskiewska (Moscow carol) by Paweł Palczowski. The author tries to present historie relations between Poland and Russia using the theoretical concepts of Mamsm and Postcolonial theory. According to author the political discourse of the l Polish Republic was based on a symbolic inferiority complex to western neighbors, which caused the expansion toward east. The expansion was motivated by the need of cMlizing mission for the (stereotypically imagined) Others, as well as by religious sanctions and the search for economically prosperous areas. th s t BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �FOT. MICHAŁ KOPEK �82 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8eec5d30f9c0bc8bba374ad986331f60.pdf b1ac941bc3380376ffdb7c55ae1c6790 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5695 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5294 Title A name given to the resource Kościół i Park Pokoju w Jaworze jako przyklad miejsca (nie)pamięci "Miejsce niczyje bo niemieckie..."/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1(19), s.52-66 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jakimowicz, Marcelina Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text BARBARZYŃCA �Marcelina Jakimowicz Ur. w 1988 roku. Etnolog, doktorantka afiliowana przy Katedrze Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego. Interesuje się antropologią pamięci, prowadzi badania dotyczące wpływu powojennych przesiedleń z byłych Kresów PołudniowoWschodnich na Dolny Śląsk na narracje biograficzne. Wprowadzenie We współczesnych środkach masowego prze­ kazu zauważyć można wyjątkowe natężenie tema­ tów związanych z historią i pamięcią. Odno­ szące się do nich pojęcia na stałe wpisały się już w dyskurs mediów. Zagadnienia takie jak poli­ tyka historyczna, miejsca pamięci, białe plamy historii, jej zamazywanie czy demokratyzacja, są coraz częściej przedmiotem debat, dyskusji oraz zainteresowania całego społeczeństwa. Niemal zawsze tego rodzaju tematy związane są z czasem II wojny światowej, która na stałe zmieniła bieg historii i odcisnęła piętno na życiu wszystkich ludzi którzy jej doświadczyli jednym z tego typu skutków wojny były wielkie migracje które dotknęły szczególnie terenu Dolnego Śląska Tu na miejsce ludności niemieckiej, w ramach siedleń przybyła ludność zza Buga oraz z cen¬ tralnej Polski. Zostawiali swoje miejsca pamięci 1- 1 Za prekursora badań nad miejscami pamięci uznać należy Pierrea Nore. W artykule MLIK collectiv, opublikowanym na początku lat siedemdziesiątych, Nora postulował konieczność badań nad miejscami pamięci. Terminu tego nigdzie dokładnie nie zdefi­ niował, ale jak się wydaje, rozumiał go wtedy przede wszystkim ako zimtytućjonalizowane formy zbio­ rowych wspomnień prze złości Miejscem pamięci m S o być dla niego zarówno archiwum historycz­ ne L pomnik bohatera jak i mieszkanie prywatne w S r y T C t S się' S b T b S k I b c h o E uroclstośc z H t ó S dk Nory S o ^ c h 1 (19) P 0 1 9 w^go wczZnych pfc3 BARBARZYŃCA P domy, gospodarstwa, kościoły, groby bliskich, pola uprawne i znane im od wieków krajobrazy. Wyrwani z własnej przestrzeni, musieli na nowo definiować siebie i zdobywać poczucie bezpie­ czeństwa w miejscach im obcych. Takich grup na terenie Europy było po wojnie wiele. W Polsce główne nurty historii i pamięć o minionych wydarzeniach kształtowała władza ludowa. W ramach tych działań likwidowała ona ślady niemieckiej przeszłości na tzw. Zie­ miach Odzyskanych. W perspektywie bieżącej lieux de memoire należałoby raczej tłumaczyć jako „miejsca wspominania", "miejsca wspomnień', a najlepie „miejsca, w których się wspomina". Koncepc a owych mie sc wspominania, miejsc pamięci, osadzona jest mocno w dwóch tradycjach Pierwsza to tradycja badań nad społecznymi ramami pamięci zbiorowej Maurica Halbwachsa. Badania miejsc wspomnień" to analiza instytucjonalnych ram kreowania podtrzy­ mywania i transmisji pamięci przeszłości f ) L a na­ tomiast wiąże się z praktykami mnemotechnicznymi antycznych! średniowiecznych retorów przypomnia- dzksatTb S ^ « p a S d " 7 S a ^ ? w ^ e i S^23o^V ^SoZ Sn^££ D D �54 Marcelina Jakimowicz chodziło o zdobycie mieszkań i miejsc pracy dla milionów przesiedlonych Polaków. Rozwiąza­ niem problemu miało być usunięcie Niemców, połączone w propagandzie PPR z mitem Ziem Odzyskanych. Powrót tych ziem w granice Pol­ ski przedstawiano w kategorii sprawiedliwości dziejowej, a także jako ukoronowanie polskiej myśli politycznej . W polityce PPR przyłącze­ nie do Polski obszaru około 100 tys. k m , jego „odniemczenie" i oddanie polskiemu osadnic­ twu (z obietnicą przejęcia majątków niemieckich 2 3 2 1 ich podziału w ramach reformy rolnej) miało się stać, w otoczce haseł o budowie Polski jed­ nolitej narodowo, filarem pozyskania zaufania społeczeństwa. Zamykano szkoły, konfiskowano majątki należące do społeczności niemieckiej, niszczono cmentarze. Usuwanie Niemców odby­ wało się dwutorowo: poprzez zorganizowane wysiedlenia oraz tworzenie warunków skłania­ jących Niemców do wyjazdu . nazywany „perłą w koronie miasta" lub „perłą światowego dziedzictwa" . Świetnością cieszy się od roku 2001, kiedy to został wyremontowany i wpisany na listę UNESCO . Wcześniej pozo­ stawał w stanie ruiny i był widomym śladem niemieckiej przeszłości miasta. Obecnie zabytek powinien stanowić pamiątkę skomplikowanej historii Jawora. Do 1972 roku świątynię okalał cmentarz ewangelicki. Zlikwidowany przez wła­ dze Jawora pod pretekstem braku w centrum mia­ sta terenów zielonych, stanowi przykład niszczy­ cielskich działań władzy ludowej w stosunku do poewaneelickieeo mienia Na miejscu cmentarza powstał Park Pokoju - rozległe założenie oeroclowe otoczone przez dawne budynki parafialne. 6 7 8 Artykuł jest pokłosiem badań terenowych prowadzonych w kwietniu i maju 2011 roku na 4 6 http://www.jawor.pl/pl/tresci-435.html, 26.11.2012. W latach 2000-2003 Kościół w Jaworze przeszedł pierwszy od 1906 r. generalny remont. Prace polegały na usunięciu uszkodzonych części konstrukcji kościo­ ła i zastąpieniu ich nowymi Wymieniono pokrycie dachowe nad nawą główną kościoła i nad nawami bocznymi. Wszystkie drewniane elementy poddano impregnacji. Służby konserwatorskie rekonstruowały też zabytkowe malowidła. Renowację zabytku sfinan sowała Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej. Polska Partia Robotnicza Dotacie na ten cel przekazał również Urząd Mar­ W. Borodziej, Wstęp, [w:] W. Borodziej, C. Kraft szałkowski Województwa Dolnośląskiego i Urząd (red.), Niemcy w Polsce 1945-1950, t. 1, Władze i in­ Generalnego Konserwatora zabytków oraz prywatS stytucje centralne. Województwo olsztyńsk e, Wydawnic­ ZorS/^S^zSe pLW two Neriton, Warszawa 2000, s. 56 Jawor, przed wojną Jauer - miasto powiatowe położone na Dolnym Śląsku, na terenie tzw. Ziem Odzyskanych. Głównym zabytkiem miasta, a zarazem jego największą atrakcją turystyczną, jest pochodzący z XVII wieku Kościół Pokoju , 7 5 2 3 ofiWawT t 4 pC3=m 1.02:2013 P. Kasprzak, Polityka władz polskich wobec ludności nieecktj okres efunkcjonowamaM n sterstM Świątynia została wpisana na Listę Światowego Dzie­ mt W t t t zyskanych, „Czasopismo Prawno-Historyczne" 2 2010, s. 217. 5 Kościół Pokoju został zbudowany w latach 1654¬ 1655. Jego powstanie wiąże się postanowieniami pokoju westfalskiego, kończącego wojnę trzydziesto­ letnią (1618-1648) Na jego mocy ce arz musiał wy­ razić zgodę na wzniesienie kościołów ewangelickich w trzech śląskich miastach: Głogowie, JaworŁ i Świd­ nicy. Miały one być zlokalizowane na przedmieściach, zbudowane z materiałów „niegodnych'' Domu Boże^ go- drewna gliny i słomy a także nie posiadać wieży (obecna pochodzi z I ćw. XVIII w ) . 8 dzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO 13 grudnia 2001 r. w Finlandii z racji dużego znaczenia dla kultury i ludzkości. Spełnia kryterium III - przed­ stawia unikatowe albo przynajmniej wyjątkowe świa­ dectwo tradycji kulturowej lub istniejącej albo minio­ nej cywilizacji I V - przedstawia szczególny przykład typuTudowl zespołu architektonicznego lub techno­ ilustrującego ważny etap oraz V I - poJstajf w bezpLre<£ krajobrazu ludzkości logicznego albo w historii żywa ZdyZ^So^da lub^S^rTdbo BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �55 Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie... terenie Parku Pokoju w Jaworze . W badaniach starałam dowiedzieć się, jaki był i jest stosunek do mienia poewangelickiego na terenie mia­ sta . Moich rozmówców pytałam o powojenną historię Kościoła Pokoju i Parku. Starsze osoby - również o wspomnienia związane z cmenta­ rzem i jego likwidacją. Starałam się także dowie­ dzieć, jakie znaczenie mają dziś kościół i Park Pokoju dla młodych mieszkańców Jawora. Istotną rolę w prowadzeniu badań miał fakt, iż Jawor jest moją rodzinną miejscowością. Mieszkając w pobliżu Parku Pokoju dostęp do obser­ 9 10 wacji teeo terenu badania prowadziłam wiec w środowisku mi znanym. Omówienie materiału badawczego dzielę na dwie części. Jedna odnosi się do historii powojennej lawora w niej zamiesz czam wspomnienia i stosunek ludności napływo­ wej do mienia poewaneelickieeo a także pokrótce orzedsrawiam svruacie ewangelików w oierw szvch larach n o w o i e n r l h Naromiasr w druHei części nrzedsrawić dzisiejsze wvobraże ę sraram sieę p j y nia na temat tego terenu wśród mieszkańców mia­ sta Następnie rekonstruuje proces kształtowania sta. n a s t ę p n i e r e K o n s t r u u j ę proces K s z t a ł t o w a n i a n m* * i r7 n n t m t P rlr P Lr i się pamięci jaworzan na temat i arku i OKO u i Dadam jej wpływ na znaczenie tego terenu ma młodszego pokolenia, ^zy rzeczywiście jest to miejsce pamięci, czy może raczej niepamięci. INa to pytanie postaram się odpowiedzieć w artykule. 9 Badania prowadziłam za pomocą obserwacji uczest­ niczącej jawnej, a także swobodnego i pogłębionego wywiadu Wiele informacji było zdobywanych podczas codziennych rozmów, a akże z wywiadu eksperckie­ go w przypadku rozmów z duchownymi. W artykule korzystam także z wiadomości o parafii ewangehcko-aulburskiej w jaworze zdobytych podczas zbierania materiału do pracy konkursowej pf Życie religijne wczasachPRL u Ł s n a p r ó b a r o z L z e m a p r z e s z ł o ci która została napisana pod kierunkiem Dariusza Drżała Zawierzyć słowu mówionemu, pochylić się nad świadectwem, pogłoską, plotką... Ludzka pamięć jest wybiórcza i często zwodni­ cza, a relacja konkretnego człowieka jest zanurzona we współczesnym mu kontekście. Z biegiem lat doświadczenia mogą zmienić swoje znaczenie. To - jak wspominamy - uzależnione jest od wielu czynników, pamięć nie jest stała, lecz elastyczna, zmienna w czasie, zależna od pamięci zbiorowej grupy, z jaką się identyfikujemy, i z dyskursem na temat historii prezentowanym w mediach, z któ­ rymi się stykamy. Jednak pamięć daje nam moż­ liwość dotarcia do informacji niedostrzeżonych przez historię bądź będących opozycją do dyskursu historycznego. Mikrohistorie dają nam możliwość uzyska­ nia wyobrażeń na temat przeszłości i pozwalają dotrzeć do informacji zazwyczaj nie zawartych w dokumentach - do ludzkich historii, do wyobra­ żeń na temat miejsca. Z ich pomocą starałam się udzielić odpowiedzi na pytanie, jak funkcjonują tereny poewangelickie w świadomości jaworzan. Idąc za słowami Tokarskiej-Bakir, w swoich roz­ mowach chciałam zawierzyć słowu mówionemu, pochylić się nad każdym świadectwem, pogłoską, plotką, tym, co do niedawna było przez histo­ rię lekceważone . W moich badaniach stało się to kluczem nie tylko do zrozumienia przeszło­ ści, ale przede wszystkim teraźniejszości. Pamięć stała się pomostem między tym, co było, 3. tym 11 12 11 d s z X r S p o t o c k ą w r o l u 2 0 0 6 wr^chkonkJJn 10 Do mienia poewangelickiego zaliczam świątynię, te­ ren parku - niegdyś cmentarza ewangelickiego, znaj­ dującą się na jego terenie kaplicę oraz byłe ewangelic­ kie budynki parafialne, które okalają p i . 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA Mikrohistorie definiuję za Ewą Domańską jako od­ dające wielkie przemiany historii, opisujące drobne wydarzenia powszechnych dni historii, małe światy innych ludzi przybliżanych przez badaczy po to, by wskazać na ich odmienność. Zob. E. Domańska, W- krohistorie. Spotkania w miedzyświatach, two PoznańsL, Poznań 1999,1 22. 12 A. Wydawnic­ Guriewicz, Historia i antropologia historyczna, tłum. B. Żyłko, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1-2 1997, s. 17. �co jest obecnie. W osobistych wspomnieniach tkwi jednak pułapka subiektywności, gdyż każda z opowieści jest opisana przez konkretną osobę, która na swoje życie patrzy z perspektywy prze­ żytych dotychczas lat, zwraca uwagę na niektóre elementy historii, a o innych zapomina. Jednak każda, nawet najmniej prawdopodobna opowieść, mówi o czymś badaczowi. Już na poziomie doboru historii, które ktoś zechce nam przekazać, można dowiedzieć się, co dla opowiadającego jest ważne, jakimi wartościami kieruje się w życiu, a także jak chce ukształtować swój wizerunek w oczach słuchającego. Jak wspomina Traba, pamięć jest fenomenem działającym historycznie, lecz nigdzie nie jest utożsamiana z historią jako czymś, co rze­ czywiście się wydarzyło. Może pomagać historii, wypełniać luki w materiale badawczym, jednak należy odnosić się do pamięci bez potrzeby wery­ fikacji historycznej, przyjmować przedstawianą nam prawdę jako obowiązującą w danej grupie . Badania pamięci rozpatruje się nie jako „zapis 13 13 R.Traba, Wprowadzenie, [w:] R.Traba, Hans Hennig Hahn (red.) Polsko-memteckte mtejsca pamtect, t. 3 Paralele, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2012, s. 11. FOT. MARCELINA JAKIMOWICZ BARBARZYŃCA �57 Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie... interpretacyjnie skończony", ale raczej umieszcza się je w kontekście możliwych znaczeń . wymazywania pewnych fragmentów historii jest pamięć o ewangelikach, którzy według władzy ludowej mieli być świadectwem przeczącym pol­ skości Ziem Odzyskanych. 14 Kirsten Hastrup przyrównuje historię do mitu. Uważa, iż historia jest tworem europocentrycznym, który stawia dokumenty pisane ponad mity, opowieści „zwykłego człowieka" . Nato­ miast, gdy zmienia się punkt widzenia i pojawiają się nowe fakty, przyjęta dotychczas za pewnik historia zostaje odrzucona jako mit, zaś mit w nowym świetle może stać się historią . Decy­ dującym czynnikiem jest tu fenomen pamięci ludzkiej, która jest dla naszego poczucia Jonie nasze było..." Stosunek jaworzan do ewangelików i ich mienia w czasach powojennych 15 Rok 1945, koniec wojny. Napływowi miesz­ kańcy Jawora wciąż żyją w strachu, że Niemcy wrócą na swoje dawne ziemie. W pierwszych latach po wojnie „osadnicy" nie remontują domów, bo jak mówi pewien mężczyzna: 16 tożsamości. W artykule korzystam także z pojęcia historyczności Nietzschego, który określa ją jako formę świadomości continuum wiedzy. Historyczność według Nietzschego jest zatem sp oso ** bem iaki człowiek wykorzystuje dla budowania zachowywania bądź niszczenia świata kultury' który narodził sie wraz z żvwvmi lecz którego elementem iest wiedza o umarłych Naturalnym procesem jest społeczne zapominanie niektórych faktów, doświadczeń, natomiast sku skupianie siej 17 r ^ e k a ź w a n i n ^ w h ' " ^ l e k ™ o Ł zhiorowei L m i e r i w i . ż e sie często z z . r h w L e m t o ż s . m o i Procesem zmorowej amnezji, i^ia „wygoay wykluczamy z wrasnej przeszyci pewne takty, świadomie Dądz nie, inne natomiast urastają do rangi mitu narodowego, lakim przykładem 14 K. Polasik-Wrzosek, Czy oralność może „odbijać" men­ talność?, [w:] K. Polasik-Wrzosek, W. Wrzosek, L. Zaszkilniak (red.), Historia - mentalność — tożsamość. Studia z historii, historii historiografii i metodolońi Instytut Historii Uniwersytetu im. Adama Mic­ kiewicza w Poznaniu, Poznań 2010, s. 354. storii, 15 Oni [Niemcy]przecież wszystko tu zostawili, to czemu nie mieliby po to wrócić? Pozostała w Jaworze ludność niemiecko-ewangelicka po wojnie z większości staje się mniejszo­ ścią. Jak wspomina ksiądz ewangelicki: „Dodat­ kowo władza stale wpaja napływowym wizerunek Niemca-wroga, mordercy, nazisty" . Napływowa ludność widzi także, jak władza ludowa traktuje Niemców, którzy zostali w Jaworze. Traktowani, jak ludzie drugiej kategorii, często nie posiadają dokumentów, żyją z myślą o wyjeździe. Ci, którzy zostali, nawet dziś nie chcą rozmawiać. Jeden z roz­ mówców opowiada mi o swojej sąsiadce - Niemce. Została Oflcl fis. tych terenach z powodu który w pierwszych latach po wojnie ożenił się z Polką. On się zasymilował, natomiast jego matka, mimo hi­ że rozumiała język polski, do końca swoich dni K. Hastrup, Przedstawienie przeszłości. Uwagi na te­ mat mitu i historii, tłum. S. Sikora, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa" 1-2 1997, s. 24. 16 17 Ibid., s. 23. W. Werner, Świadomość historyczna miedzy wiedzą jednostki a historycznośaa kultury. W poszukiwaniu defimcp, [w:] K. Polasik-Wrzosek, W. wfzosek, L. Za­ szkilniak (red.), op. cit., s. 338. 18 19 K. Hastrup nazywa to roztopieniem tożsamości. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA 19 Rozmowa z ks. Tomaszem Stawiakiem: „Byli oni trak­ towani jak obywatele drugiej kategorii, nie posiadali paszportów, dowodów osobistych (...) Często pada­ ły przykre zdania w stronę wyznawców luteranizmu, wypowiadane przez katolicka ludność cywilna. Nato^ Z s t władze państwowe PRL-u w żaden sposób nie represjonowały ewangelików znajdujących się na tym terenie ale również nie czyniły nic by ich sytuacje zmienić". �58 Marcelina Jakimowicz mówiła tylko po niemiecku. Miała za złe synowi, że nie wyjechali. Wiatach pięćdziesiątych i sześćdzie­ siątych zdecydowana większość Niemców opuściła omawiany teren. Zostało zaledwie kilkadziesiąt osób, które stopniowo się zasymilowały. W trakcie badań okazało się, że moja wieloletnia sąsiadka jest „autochtonką", ale o tym nie mówi. Okazało się, że jest to tajemnica poliszynela - większość znajo­ mych wie o jej pochodzeniu, lecz nikt o tym nie mówi, ponieważ: „Ona nie chce o tym rozmawiać. Określa siebie nie jako Niemkę, ale jako będącą stąd" . Ksiądz ewangelicki opowiedział o pewnej kobiecie, która przez lata przyjmowała księdza katolickiego kolędzie. Dopiero kilka lat wyznała mu że nie należy do kościoła katolickiego Kapłan katolicki powiadomił ówczesneeo księdza ewangelickiego. Tłumacząc sie kobieta powie¬ działa mi Tak sie bałam po wojnie że wolałam udawać [katolika]" Wpierwszych latachpowojennvch nie chciała rzucać sie w oczy swoi a. i nnościa Nanc^ła sie nolskie^ wtoniła w PRT owska rzeczywistość, wychodząc za mąz za „przyjezdnego 20 - W pierwszych latach po wojnie oprócz aktów przemocy ze strony przyjezdnych, ludność nie­ miecką spotkały także represje ze strony państwa . Mimo zapewnień władzy , że dopóki ludność ewangelicka będzie przebywała na terenach Ziem Odzyskanych, kościoły i domy parafialne będą nale­ żały do jej własności, budynki parafialne zostały jej bardzo szybko odebrane. We wrześniu 1945 roku 21 22 2 0 21 Ani razu nie użyła w rozmowie słowa Niemiec, mówi­ ła o Niemcach w 3 osobie: oni. praktycznie z dnia na dzień jaworskim ewangelikom został zabrany budynek przedszkola. Nie potrafiąc mówić po polsku, starali się prosić o interwencję nowe władze pisząc podania. W jednym z nich czytamy: „Podczas biadowa godzinę przybyli dwa mężczyźni i powiedzieli, ze ewangeli schronisko dla dzieci natychmiast ma być zamknięte.. . ". Wysyłali pisma, dokumenty własności, nic jednak nie wskó­ rali. Jeden z rozmówców, pochodzący z byłych Kre­ sów Wschodnich, zaznacza: „Tak naprawdę to mógł każdy wejść do nich tam i coś zabrać, bo człowiek wiedział, że nic oni mu nie zrobią". 23 Następnie przytaczana jest przez jednego z roz­ mówców historia dotycząca konfiskaty przez mili­ cję mebli z biura parafialnego. Polski urzędnik wszedł do biura w czasie nieobecności księdza i zabrał stół i biurko. Od starszych mieszkań­ ców Jawora dowiedziałam się, że meble z parafii zostały przeniesione na komisariat policji. Mimo interwencji u władz, budynki i meble nie zostały zwrócone prawowitym właścicielom. W latach 50. XX wieku zabrano wszystkie budynki nale­ żące do parafii ewangelickiej. Skutkiem tego było między innymi zmniejszenie się liczby wiernych z ok. 3200 (rok 1947) do ok. 1500 (rok 1955) . Trudności, które państwo sprawiało ewangelikom, przyczyniły się do wyjazdu z Jawora w 1947 roku proboszcza. Można więc powiedzieć, że władze 24 23 24 Źródło: Zbiór dokumentów parafii ewangelicko-au¬ gsburskiej w Jaworze, dokument z dnia 15 września 1945 roku (list napisany do starosty powiatu jawor­ skiego przez Ewangelików w języku polskim) Zacho­ wano oryginalną pisownię. Były to zazwyczaj osoby z pobliskich wiosek, w któ­ B. Nitschke, Sytuacja niemieckiej ludności cywilnej na rych wolniej dokonywały się przesiedlenia. Z relacji świadków - Polaków, wiemy ze jeszcze w latach 50. XX wieku w Kościele Pokoju odbywały się msze przyjeżdżali na rowerach, które ustawiali pod ścianam świątyni. Co ciekawe, w pierwszych latach po­ wojennych Kościół Pokoju' był także udostępnimy katolikom np. na śluby. em achpolskich, [w:] W. Borodziej, A. Hajnicz (red.), Zt t Kompleks wypędzema, Znak, Kraków 1998, s. 58. 22 25 W dziennikach urzędowych wiadomości prezydium Ewangelickiego Kościoła na Dolnym Śląska możemy przeczytać, iż na spotkaniu 2 września 1945 roku w Le­ gnicy wojewoda zapewniał, iż majątek gminy ewange­ lickiej jes jej własnością i taką pozostank; B. Skoczylas- -Stadnk,i«V.,s.l7. 25 Dane z ksiąg parafialnych kościoła ewangelicko-augs¬ burskiego w Jaworze. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �„Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie..." powoli osiągały swój cel oparty na polityce polonizacyjnej. Z powodu wyjazdu księdza, a później także innych ewangelików , kościół oraz cmentarz zaczęły powoli niszczeć. 26 Ewangelicyzm dla napływowej ludności stał się tożsamy z narodem niemieckim - agresorem w czasie I I Wojny Światowej. Po wojnie ewan­ gelicy z większości stali się mniejszością, często „wyzywano" ich od hitlerowców. Stali się obcy w swojej małej ojczyźnie. Jak mówi jeden z księży katolickich: 59 który był bardzo zniszczony. Biegała miedzy gro­ bami i chowała się w pobliskiej zniszczonej krypcie, która ukazywała pod podłogą resztki trumien: Tam wchodziliśmy do tej krypty i tam trochę strach było, ale dla dzieciaków to ciekawe takie, to kolega znalazł tam w tej krypcie taki pierścio­ nek z oczkiem mały chyba złoty i miałam go do czasów studiów a potem go zgubiłam nad rzeką, szkoda mi było. Kościół był prowizorycznie zabezpieczony przed włamaniami, jednak chłopcy często niszczyli kamie­ niami kłódkę i wchodzili do świątyni. Ludzie, My mieliśmy problemy przez naszą wiarę w PRL-u, ale ci ewangelicy co tu [ich] została garstka, to którzy jako dzieci bawili się na terenie budowli, nie mieli życia. Potem wyjechali za rodzinami, bo nie traktowali jej jak świątyni, mimo iż widzieli, że nie dość, że nazywano ich Niemcami, hitlerowca­ w pierwszych latach po wojnie odbywały się tam uroczystości kościelne. Traktowali ją, jakby była mi, kazano wracać do swoich, to jeszcze władza należącym do nich - najmłodszych - miejscem nie reagowała na ich prośby o pomoc . zabaw. Mężczyzna, który w dzieciństwie mieszkał Wraz z biegiem lat liczebność ewangelików nie­ w pobliżu kościoła, opowiada o swoich zabawach: ustannie się zmniejszała. Rozmówcy wspominają, że budynku świątyni i terenu cmentarza pilnował po Biegaliśmy tam po tym budynku, tam takie wiel­ wojnie pewien starszy mężczyzna, któremu pozwo­ kie kryształowe lampy były, to nawet do nich sie lono mieszkać w dawnej plebani, jednak i on wyje­ z procy strzelało, kto więcej kryształków zbije. chał w latach 60-tych. Cmentarz zarastał, a kościół niszczał. Dziś Park Pokoju jest terenem znajdującym W roku 1972 władza ludowa rozpoczęła proces się blisko centrum i oddziela starszą cześć miasta „odniemczania" cmentarza w Jaworze. Z całej akcji od nowych osiedli. Jednak w czasach powojennych nie zachowały się żadne dokumenty, nie wiadomo obszar ten mieścił się na krańcu Jawora. Zarówno także, co stało się z nagrobkami. Wydarzeniem, cmentarz, jak i kościół stały się miejscami zapo­ które najczęściej wspominane jest w opowieściach mnianymi, w których jak wspominają rozmówcy: dotyczących cmentarza, jest jego likwidacja. Z rela­ „bawiły się dzieci i wylęgały ptaki". Stanowiły miej­ cji osób, które bawiły się na terenie nekropolii, sca niczyje i raj dla najmłodszych, dzisiejszego dru- a także tych, które mieszkają w obrębie parku, eieeo pokolenia jaworzan dzięki'temu że mieściły możemy dowiedzieć się jak wyglądała likwidacja: w sobie pełno zakamarków i nie pilnował ich nikt dorosły Tedna z kobiet opowiada jak bedac Przyjechał jakiś buldożer czy koparka i w ciągu 11 małą dziewczynką bawiła sie na terenie cmentarza ; 1 W latach 60. XX wieku większość pozostałych po wojnie ewangelików wyjechała do NRE> na mocy po­ stanowienia o łączeniu rodzin. Wypowiedź ks. Walentego Szałęgi. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA dnia zrównała to z ziemią wszystko. Nie wiem, dlaczego tak zrobili. Podobno parku w mieście brakowało. �60 Marcelina Jakimowicz FOT. MARCELINA JAKIMOWICZ Pewna grupa osób, wiedząc o nadchodzącej likwidacji cmentarza, jeszcze przed wjechaniem buldożerów kradła nagrobki i plądrowała kryptę. Relacja mężczyzny mieszkającego obok parku, który oglądał likwidacje ze swoim sąsiadem, Niemcem: Mimo iż większość mieszkańców wiedziała, że na terenie cmentarza znajduje się krypta, nikt oprócz dzieci, dla których cmentarz był terenem zabaw, nie ośmielił się wchodzić do niej przed podjęciem decyzji o likwidacji cmen­ tarza. Wiadomość o rychłej likwidacji „ośmie­ liła" niektórych mieszkańców Jawora, zniknęły pojedyncze nagrobki. Profanacja zwłok z krypy On mi mówił, tu byli pochowane bogate ludzie, stała się lokalną sensacją, bardzo wielu starszych bo tu kaplica, kto móglse pozwolić, to oni tam zeby mieli złote mówi, ałe tam było bogactwo w tej mieszkańców opowiadało mi o tym incydencie. piwnicy hoho, oni pierścienie chowali, naszyjniki mieli. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �61 „Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie..." Jedna z kobiet mieszkających w obrębie parku wspomina: To nawet takie zdarzenie było, że chłopaki wzięli, pobahamowane to wszystko było, wzięli dwóch tych nieboszczyków wyciągnęli, założyli sznurek [im] na szyje, powiązali. Tak z tej piwnicy [wy­ ciągnęli], tu komitet- UB szukało kto to zrobił a tam chłopaki nie przyznali się. Dla żartu sobie zrobili, bo to Niemcy, to tak powiesili. Wielu Jaworzan pamięta ten precedens, jed­ nak ciekawym wydaje się fakt, iż zazwyczaj w nar­ racjach moich rozmówców powieszenie zwłok jest określane jako żart, wygłup młodych, podobnie jak niszczenie wnętrza Kościoła Pokoju i dzie­ cinne zabawy na cmentarzu. Z jednej strony w opowieściach zaznacza się, iż było to miejsce niczyje, zaniedbane, stanowiące zagrożenie dla dzieci, z drugiej - pozwalano dzieciom bawić się na cmentarzu, tłumacząc: „Nie było placu zabaw, to gdzie miały się bawić". Jednocześnie w roz­ mowach często podkreślano dużą wartość histo­ ryczną cmentarza, a także jego bogactwo. Jeden z mężczyzn wymieniał „marmury białe zielone jakie chciałeś, nawet jakieś carskie rodziny tu leżały". Nie wiadomo jakie dokładnie nagrobki zostały zlikwidowane Po likwidacji w miejscu krypty postawiono pergolę, której resztki stoją w parku do dziś nych, rekreacyjnych w Jaworze , inni natomiast zwracali uwagę na zły stan cmentarza, który miał stanowić niebezpieczeństwo dla lokalnej ludno­ ści, a przede wszystkim bawiących się na nim dzieci. Likwidację argumentowano także mała liczbą ewangelików w Jaworze, którzy nie byli w stanie opiekować się nagrobkami. Na terenie cmentarza ewangelickiego było ok. 1500 gro­ bów , epitafia byłyby teraz zabytkami barokowej sztuki sepulkralnej. Co stało się z tak wielką ilo­ ścią kamienia z płyt grobowych? Jedni opowia­ dają o kamieniu wywiezionym „do centrali, żeby naprawiać stolicę" Inni wspominają o kamieniu rozkradzionym przez Jaworzan mieszkających wokół parku i wykorzystanym jako materiał na schody i parapety. Jeszcze inni opowiadają o roli C O M - D w dysponowaniu kamieniem z płyt nagrobnych Jedna z kobiet wspomina 29 30 31 - Mój sąsiad tam z ul. Legnickiej, bo to tez ten UB-owiec taki, (...) On już nie żyje, niech mu zie­ mia lekką będzie, to przywoził z tych pomników te płyty, na podwórko do nas i robił nowe nagrobki, to widziałam. - W grudniu 1972 roku, w przeciągu kilku dni, teren cmentarza został „oczyszczony": nagrobki zostały zrzucone w jedno miejsce, a szczątki przeniesione do zbiorowej mogiły na cmentarzu komunalnym . Na pytanie o powody likwidacji i przeniesienia cmentarza, otrzymywałam różne odpowiedzi. Jedni mówili o braku terenów zielo- Fragmenty pokawałkowanych płyt nagrob­ nych z niemieckimi napisami można znaleźć na miejscu ośrodka rekreacyjnego Jawornik. Poka­ wałkowane płyty zalane betonem tworzą posadzkę pod stolik do gry w warcaby. Jedna z relacji mówi: Kamień wtedy był bardzo drogi, więc ludzie pobrali, a przede wszystkim to COM-D pozabie2 9 28 3 0 31 28 Informacje uzyskane od plebanii kościoła ewangelic­ kiego w Jaworze. Miały być to groby przodków tych którzy zostali na terenie Jawora. ewangelików, 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA Takie argumenty wysuwają także członkowie komisji ds. likwidacji cmentarza. Dane szacowane na podstawie archiwum parafii ewangelickiej w Jaworze. Przedsiębiorstwo Produkcyjne i handlowe - skrót COM-D pochodzi od łacińskiej nazwy communalis dispmsatL, spółka zajmuje się prowadzeniem gospodafki wodno ściekowej, zarządzaniem komunalnymi zasobami lokalnymi, świadczeniem usług komunal­ nych. �62 Marcelina Jakimowicz rato na posadzki w mieście i na nowe nagrobki. Odwracali taką płytę i już można było nowe litery wyrżnąć. remont świątyni sfinansowała Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej. Część dotacji na ten cel prze­ kazał również Urząd Marszałkowski Województwa Dolnośląskiego i Urząd Generalnego Konserwatora Na stronach internetowych miasta i Kościoła Zabytków oraz prywatni ofiarodawcy. Mając na celu ochronę zabytku, władze miasta wraz z parafią Pokoju można znaleźć wzmiankę na temat likwidacji cmentarza ewangelickiego. Nie ma ewangelicko-augsburską ogrodziły cały teren parku. jednak żadnych informacji o tym, w jaki sposób Zamontowano także ogrodzenie wokół kościoła, mające chronić budynek przed dewastacją. Jednak została przeprowadzona ekshumacja szczątków. 0 tym, jak wyglądało przeniesienie szczątków do „niedostępność" i brak oświetlenia tego terenu spo­ grobu zbiorowego, opowiada ksiądz parafii ewan­ wodowały, że - jak mówią mieszkający w pobliżu gelickiej w Jaworze. W gazecie wydawanej w jed­ jaworzanie - jest to „idealne miejsce dla pijącej, bawiącej się młodzieży" Ściany kościoła często są nej z niemieckich miejscowości zamieszczono ogłoszenie o likwidacji cmentarza. Zgłosiło się pokrywane napisami ksiądz ewangelicki skarży się kilka rodzin, które zaoferowały chęć przeniesienia na częste próby włamania lub podpalenia. W cza¬ grobów swoich bliskich. Reszta kości została pod sie prowadzania badań na jednym z ocalonych ziemią, co mieszkańcy Jawora mogli zauważyć epitafiów ktoś domalował wasy postaci kobiecej Park Pokoju miał być zamykany aby ochron ć w trakcie kopania rowów pod kable sieci telefonii kościół przed wandalizmem. Jednak furtki są przez stacjonarnej. Jedna z mieszkanek opowiada: 32 cała noc otwarte ponieważ wedłu? relacji jednej Jak tu sieć kopali, to tak na metr-półtora i tu zinformatorek: normalnie czaszki leżały, nieraz to w piaskownicy słyszałam, że dzieci piszczele znajdują. Jak zamykali je, to te furtki chyba z trzy razy je wyważali i na złom kradli, wiec nie zamy­ Po likwidacji ziemia została wyrównana, posiano kają teraz. trawę, postawiono ławki, pergolę w miejscu dawnej krypty, zbudowano plac zabaw. Jedynymi śladami Według kobiety furtki kradziono „na złość", po całym cmentarzu są obecnie epitafia umieszczone aby dać wyraz niezadowoleniu wynikającemu na ścianach świątyni i pozostałości po ramach epi­ z zamykania terenu parku. Przez park przebiega tafiów na murach otaczających park. najkrótsza trasa łącząca część starego Jawora z nowo wybudowanymi osiedlami, tak więc jego zamknięcie dla przechodniów w nocy powodo­ Kościół i Park Pokoju dzisiaj. Duma wało zamknięcie najkrótszej drogi łączącej te dwie 1 chluba miasta czy może „zemsta części miasta. zmarłych Szwabów"? W grudniu 2001 r. Kościół Pokoju w Jaworze został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturowego i Naturalnego UNESCO. Generalny 3 2 http://www.jawor.pypl/tresci-435.html, 20.11.2012; httJ://dolnyslask.org/miejscowosci/obiekty/jawor/; 20.11.2012: Analizując używane przez jaworzan nazwy parku można zauważyć, że istnienie byłego cmen­ tarza nie jest fragmentem historii przekazywanej młodym pokoleniom. Drugie pokolenie prze­ siedlonych widziało jeszcze nagrobki, natomiast trzecie pokolenie w ogóle nie zna historii tego miejsca. W 2005 roku na terenie parku stanęła BARBARZYŃCA 1 (19) PD13 �Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie... 63 FOT. MARCELINA JAKIMOWICZ tablica pamiątkowa informująca, że na tym obsza­ rze istniał dawniej cmentarz. Został na niej umiesz­ czony m. in. cytat z Biblii: „Człowieku zdejm z nóg sandały swoje, bo miejsce, na którym stoisz, jest ziemią świętą". Tablica została ufundowana przez burmistrza miasta Jawor, w czasie obchodów 350-lecia Kościoła Pokoju. Mimo tego spośród ok. trzydziestu młodych osób z którymi rozmawiałam, tylko dwie wiedziały, iż dawniej był to teren cmen­ tarza. Zauważyć to można w nazewnictwie parku. Pierwsza i druga generacja jaworzan „parkiem sztywnych", „parkiem trupków". Nato­ miast wśród młodszego pokolenia funkcjonują już „neutralne historycznie" nazwy: Park Pokoju1 Także administracyjna nazwa parku. 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA mały park. Drugie pokolenie dodatkowo pamięta cmentarz jako teren dziecięcych zabaw. Kościół Pokoju jest punktem centralnym oma­ wianego terenu. Dla większości moich rozmów­ ców funkcjonuje jako zabytek, punkt turystyczny, duma Jawora i „maszynka do zarabiania pieniędzy od niemieckich turystów", a nie jako świątynia. Jedna z kobiet podkreśla: Kościół Pokoju to taki magnes na turystów z Nie­ miec. Oni przyjeżdżają, jakieś pieniądze zostawia­ ją, dobrze, że coś takiego mamy w tym Jaworze, sami sobie odremontowali Niemcy (...JA tak �64 Marcelina Jakimowicz w ogóle to ja nawet tam nigdy nie byłam, to nie wiem, jak to wygląda w środku. Kościół funkcjonuje więc w świadomości Jawo­ rzan przede wszystkim jako zabytek, do którego przyjeżdżają zagraniczni turyści. Z jednej strony istnieje teren kościoła, naznaczony sacrum dla turystów i grupy ewangelików, a z drugiej park: strefa rozrywki i odpoczynku stanowi dla miesz­ kańców miejsce profanum. Na terenie parku, jak wspominają mieszkańcy okolicznych budynków: „Na ławkach przy kościele pije się piwo, upra­ wia seks..., w niedzielne popołudnia obsikuje budynek...". psy. Jedna z napotkanych starszych kobiet, która przyszła do parku ze swoim wnukiem, mówi, że zawsze gdy wchodzi do parku, odmawia modli­ twę. W rozmowie owa kobieta opowiada, iż: sie, bo pamięta łzy swojej sąsiadki z rodzi­ ny niemieckiej, która widziała teren kilka dni po likwidacji cmentarza (...) Niegodne, żeby tak po szczątkach chodzić. Myślę o tym, że tam szczątki są, Ojcze Nasz odmawiam, bo Zdrowaś Marią oni nie odmawiają. Modli Na terenie Jawora znajduje się także drugi park, zwany Dużym Parkiem, Parkiem Miej­ skim . Spotkani ludzie określają Park Pokoju jako bardziej niebezpieczny od „dużego parku", mimo iż w tamtym istnieje więcej terenów nie­ dostępnych, zaciemnionych, jest on także bar­ dziej zalesiony. Gdy rozmówcy zostali poproszeni o argumentację tego, że teren wokół Kościoła Pokoju jest niebezpieczny, podawali przykłady miejskich legend związanych z patologiami spo­ łecznymi. O tym, że ów teren stanowi zagrożenie, miał świadczyć także fakt, iż kilka lat temu została 34 Teren parku wielu młodych i starszych jawo­ rzan określa jako miejsce niebezpieczne, związane „z elementem Jawora", „spędami libackimi", „jaworską patologią". Analiza wypowiedzi roz­ mówców wskazuje, że w ich świadomości teren okalający kościół należy do sfery rozrywki, nato­ miast parafia ewangelicka jest odbierana czę­ sto jako „dodatek" do kościoła jako zabytku. W opinii niektórych moich rozmówców ksiądz jest raczej „przewodnikiem po kościele", „kusto­ szem", niż proboszczem działającej parafii. Wypo­ wiedź jednego z napotkanych w parku mężczyzn: „Ksiądz ewangelicki ma oprowadzać Niemców i od CZ3.S U. do czasu koncert jakiś zrobi". Niektó¬ rzy Jaworzanie w ogóle nie wiedzą, że w mieście istnieje mniejszość ewangelicka Jedna z kobiet opowiadała: Kiedyś do mnie kuzynka przyjechała, wstaje w niedziele spóźniona, słyszy dzwony i biegnie, i wie Pani co? Pobiegła szybko do Kościoła Poko­ ju, gdzie ona tam dzwony słyszała? Nie wiem, ale chyba o klamkę sie obiła. Śmialiśmy sie, bo tam przecież mszy nie robią. 34 Park Miejski jest największym parkiem Jawora. Wcze­ śniej w miejscu Parku znajdował się tzw Park na kę­ pie Strzeleckiej. Jednak na początku XX wieku pal był już zbyt mail, jak na potrzeby rozwijającego się miasta. Ówczesny burmistrz Jawora Emil Groneberg zdecydował się rozbudować park, zagospodarowując przylegający do niego teren na połuSioWm brzegu Niespodziewanie znalazł sTprywatny sponsor 1911 roku drezdeński kupiec ż y d o S i e i pochodzenia Bruno Fuchs (urodzony w jaworze) wyło­ żył na ten projekt niebagatelną na owe czasy sumJ 0 doS^rek Pok™ac Z Z K NISŁ W 5 H e n i a no^Z^kTlS n o w Z k n Z o Parkiem u S e r T Z S ^SSTob^ Dzwony na wieży Kościoła Pokoju istnieją i co niedzielę dzwonią na poranną mszę. Na terenie parku bawią się dzieci, spaceruje się, wyprowadza BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �65 Miejsce n i c z y j ą bo niemieckie... wysłana przez policję specjalna grupa, która miała pilnować bezpieczeństwa w parku. Jedna z młodych dziewczyn, gdy dowiedziała się że obszar parku jest dawnym cmentarzem, powiązała ten fakt z dużą przestępczością na jego terenie, żartobliwie określając „dramaty" jakie się tam wydarzyły „zemstą zmarłych, podobną do tych w amerykańskich horrorach". Zmarli mie­ liby być niezadowoleni z braku szacunku wobec ich szczątków i mścić się na żyjących, doprowa­ dzając do tego, iż teren parku stał się miejscem morderstw i gwałtów. Szczególnie często wśród młodych osób opowiada się legendy, które zabar­ wione są elementami tragicznymi i przypominają historie z thrillerów czy horrorów. Spośród usłyszanych historii szczególnie czę­ sto powtarzały się dwie. Jedna z nich mówiła 0 dwóch morderstwach popełnionych na tere­ nie parku, które miały być efektem działalności nożownika. Wedle słów moich rozmówców był to chłopak, który został porzucony przez swoja dziewczynę i mścił się, zabijając nożem mężczyzn, którzy odprowadzali swoje narzeczone. Tę historię udało mi się „zweryfikować" u znajomego poli­ cjanta. Rzeczywiście dwa lata temu znaleziono martwego człowieka przy murze parku, który został zamordowany nożem, a zwłoki zostały nakryte suchymi liśćmi. Policja ustaliła, iż mężbył bezdomny. wie są niedorozwinięci umysłowo. To oni mieli zwabić dziewczynę do domu, lecz według moich rozmówców nie grozi im więzienie z racji niepeł­ nosprawności umysłowej. Historia przypomina jedną z wielu historii miejskich i jest podawana jako argument świadczący „o złej sławie" tej przestrzeni. Podsumowanie Przestrzeń Parku, mimo swojej burzliwej histo­ rii, dla współczesnych Jaworzan stanowi miejsce rekreacji. Niewielu spośród młodych mieszkań­ ców wie, iż na tym terenie istniał kiedyś cmentarz. Pamięć o cmentarzu przetrwała tylko we wspo­ mnieniach osób, które go widziały, ale nie jest prze­ kazywana następnym pokoleniom. Starsi ludzie, mimo że zaznaczają dawne bogactwo i ogrom cmentarza, zazwyczaj starają się usprawiedliwić jego likwidację, podając jako powód takiego cedensu przeważnie brak terenów zielonych, rekre­ acyjnych w Jaworze. Park Pokoju w świadomości mieszkańców funkcjonuje jako miejsce niebez­ pieczne związane z patologiami społecznymi" Mimo iż znajduje się w centrum miasta, jest określane jako jedna z najniebezpieczniejszych części Jawora. Ciekawym wydaje sie także fakt iż również budynek Kościoła Pokoju nie stanowi dla moich rozmówców sacrum. Jest on określany jako zabytek instytucja kultury związana z odby waiarvmi sie w nim Koncertami, koncertami W w a j ą c y m i się w iduaaćc to na n r 7 v t ł a d 7 i e braku ś w i a d o m o ś c i rn do istnienia przyKiaazie DraKU swiaaomosci Następna opowieść także wiąże się z morder­ stwem. W miejscowym klubie „Ex" została upita, a następnie uprowadzona do domu graniczącego z parkiem pewna dziewczyna. Była przetrzymy­ wana w tragicznych warunkach, codziennie bita 1 gwałcona przez kilku mężczyzn. Po dwóch tygo­ dniach zmarła. Historię tę usłyszałam kilka razy, wszystkie opowiadające ją osoby jako miejsce tragedii wskazywały żółty dom na końcu parku. Podobno mieszka tam rodzina, której członko­ 1 (19) P 0 1 9 BARBARZYŃCA fn nkrionn iarei narafii ewancrelirko ancrshnrskiei T rr M Z 7 * ' i k b rH, W n-ł w jaworze. iviozna zauważyć, jak Darozo zmienna się przestrzeń i jej znaczenie w przeciągu lat. amięc o historii ego terenu nie jest przekazywana następnym pokoleniom. Usobom starszym pyta­ nia dotyczące arku i Kościoła okoju nasuwały od razu narracje na temat pierwszych lat powojennych i sytuacji osób wyznania protestanckiego. Druga generacja— ci, którzy znają omawiane tereny z cza- �66 sów swojego dzieciństwa, wspominali cmentarz jako miejsce zabaw Postać ewangelika pojawia się w narracjach o pierwszych latach powojennych na tych terenach; ewangelik w narracji jest utożsamiany z Niemcem wrogiem, nazistą. Powojenna polityka „odniemczania" ziem zachodnich, które po 1945 roku zostały wcielone do Polski powodowała, że także znaki „niemieckości" tych terenów miały być zlikwidowane. Podstawą akcji polonizacji było - oprócz wysie­ dleń ludności niemieckiej - tępienie wszystkiego, co niemieckie, tak więc po wysiedleniu ludności niemieckiej przyszła kolej na likwidację napisów niemieckich, w tym usuwania ich np. z obrazów, restauracji kawiarni nagrobków krzyży przydroż­ nych, kapliczek, kościołów*. Starano się usunąć 35 Marcelina Jakimowicz ślady niemieckości tych ziem. Długoletnie prze­ milczanie historii dało o sobie znać w mentalności młodych Jaworzan. Historia utajana, przemykająca na marginesach rodzinnych opowieści traktujących o pierwszych latach powojennych w Jaworze spowo­ dowała, że młodsze generacje nie traktują budynku Parku i Kościoła Pokoju jako historii, która ma con­ tinuum w dzisiejszym Jaworze poprzez na przykład funkcjonowanie parafii ewangelicko-augsburskiej. Kościół, owszem, jest miejscem sacrum, lecz zwiąświadomości rozmówców z czasami przed­ wojennymi, dziś stanowi dla młodszego pokolenia „tylko" zabytek z listy UNESCO. Jednak przeszłość może zapomniana, może nieprzekazywana, niekiedy realizuje się nadal. Jej ślady odnajdywane są w znaczeniach nadawanych miejscom przez młodych ludzi, wyłaniają się, są B. Nitschke, Wysiedlenie ludności niemieckiej z Polski na nowo interpretowane, niekiedy nawet z perlatach 1945-1949, Wydawnictwo Wyższej Szkoły spektywy kultury popularnej: Pedagogicznej im. Tadeusza Kotarbińskiego, Zielona Góra 1999, s. 120. Czyli to był kiedyś cmentarz?! (...)To nawet wszystko pasuje co mówią o tym parku, że tu gwał­ cą jacyś psychopaci, matka to mi nawet zabrania tutaj wieczorem chodzić, bo tu mordują i gwałcą. A niby Jawor taki spokojny'. A jak teraz mówisz, że to cmentarz [tu był]! To wszystko sie układa, że wieszjak w horrorach amerykańskich, dom budują na starym indiańskim cmentarzu i oni się mszczą. Tylko u nas to Szwaby by się mściły. "Noones place, German/... " Church and Park of Peace in Jawor as an example of a site of commemoration (or oblMon) The article deals with issues of cultural memory, memoriał sites and grassroots initiatiyes to commemorate the historical events. The article focuses on the traces of eyangelical communities which, due to ethnical and political reasons, were forced to leave town Jawor (situated in contemporary Lower Silesian Voivodeship) after the World War I I . The author reconstructs the history and compares it to the recollections of present citizens and their attitudes towards the remainders. Basing on the attitudes towards the objects, buildings and spaces left by eyangelical communities the author presents the grassroots initiatiyes aiming at the destruction of German traces and asks about the social forms of remembrance and obliyion. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/565b97217507778a3ecea38dd9f097e6.pdf 756733bb32c56d579305664050a9d332 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5698 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5297 Title A name given to the resource Psychoanalityczne uwagi na temat końca świata / Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19 s.99-110 Creator An entity primarily responsible for making the resource Przybyła, Jakub Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jakub Przybyła Psycholog, filozof, psychoterapeuta psychodynamiczny. Absolwent Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Jagiellońskiego. Publikował w czasopismach: „Psychoterapia", „Anthropos?", „Pressje". IPsyckoawlitycsme uwagi na temat końca świata Pisanie na tematy społeczne i kulturowe z perspektywy psychoanalitycznej zawsze • wiąże się z kilkoma t r u d n o ś c i a m i . Głów­ / nym problemem jest sama m o ż l i w o ś ć ekstra­ polacji t w i e r d z e ń klinicznych, wypracowanych w kontakcie z pacjentem, na zjawiska społeczne, k u l t u r ę i sztukę. To zagadnienie wzbudza żywe dyskusje w ś r ó d przedstawicieli r ó ż n y c h dzie­ dzin nauk humanistycznych, ale r ó w n i e ż w ś r ó d samych p s y c h o a n a l i t y k ó w . N a pewno niniejszy a r t y k u ł nie jest miejscem, gdzie należałoby to rozstrzygnąć Proponuje on za to by p o t r a k t o w a ć koncepcie psychoanalityczne jako pewne narzedzie badawcze i interpretacyjne służące do opisa­ nia różnych zjawisk świata człowieka. Pomimo, że ujecie takie będzie zawsze p e w n ą formą psycho logicznego redukcjonizmu nie rości sobie wcale prawa do najlepszego i najbardziej podstawowego ooisu rzeczywistości Zamiast tego o r ó b u i e oóiść w t y m względzie za badaczami kultury, k t ó r z y korzystają w swoich analizach z p o m y s ł ó w J a c ą u es'a Lacana. D o b r y m p r z y k ł a d e m jest tutaj znany filozof słoweński Slavoj Żiżek, k t ó r y na bieżąco komentuje rzeczywistość społeczną u ż y w a j ą c ter­ minologii psychoanalitycznej. C i e k a w ą propozy­ cję u ż y c i a twierdzeń psychoanalitycznych przed­ stawił też ostatnio Jan Sowa , a n a l i z u j ą c historię p o l i t y c z n ą i e k o n o m i c z n ą Polski w kategoriach lacanowskich. M o ż n a oczywiście postrzegać takie ujęcie sprawy jako n a d u ż y c i e . C h c i a ł b y m jednak z a p r o p o n o w a ć punkt widzenia, k t ó r y traktuje koncepcie psychoanalityczne instrumentalnie jako n a r z ę d z i a hermeneutyczne. W y n i k i takiej redukcji psychologicznej m o g ą bowiem okazać sie przydatne, jeżeli połączy się ie z i n n y m i per spektywami badawczymi. 1 Podejście związane z badaniem rzeczywistości społecznej ma długą tradycję w psychoanalizie, k t ó r a od początku p r ó b o w a ł a opisać różne feno1 1 (19) P019 BARBARZYŃCA J. Sowa, Fantomowe ciało króla. Peryferyjne zmagania z nowoczesn ą formą, Universitas, Kraków 2011. �Jakub Przybyła 100 meny k u l t u r y P r z y k ł a d e m takich analiz są spo­ łeczne i antropologiczne pisma samego Sigmunda Freuda . Z a jego p r z y k ł a d e m poszli n a j b l i ż s i w s p ó ł p r a c o w n i c y : Karl Abraham i O t t o Rank . Wymienieni badacze łączyli różne ustalenia k l i ­ niczne z m a t e r i a ł e m mitologicznym i etnologicznym. Starali s i ę p o k a z a ć , jak teksty kultur dawnych i tradycyjnych u j a w n i a j ą różne feno¬ meny n i e ś w i a d o m e g o życia psychicznego. Tego rodzaju badania prowadzili z powodzeniem rów­ n i e ż Bruno Bettelheim i Geza R ó h e i m . W publi­ kacjach tego ostatniego o d n a l e ź ć m o ż n a wiele analiz łączących elementy w i e r z e ń , o b r z ę d ó w 2 3 4 5 1 z w y c z a j ó w z danymi k l i n i c z n y m i . O c z y w i ś c i e taka postawa badawcza była mocno krytykowana przez badaczy t e k s t ó w kultur tradycyjnych, jako rodzaj redukcjonizmu psychologicznego. Przy­ k ł a d e m m o ż e tutaj b y ć Eleazar M i e l e t i n s k i , wybitny znawca mitologii. R ó w n i e ż n i e c h ę t n i e p r z y j m o w a ł tezy Freuda klasyk b a d a ń folklory­ stycznych W ł a d i m i r Propp. Nie przeszkadzało mu to jednak często samemu czynić uwag o natu­ rze psychologicznej . 6 7 W tekście t y m chciałbym zaproponować przyjrzenie się zjawisku k o ń c a ś w i a t a z perspek­ tywy psychoanalitycznej - p r ó b ę zrozumienia pewnych psychologicznych korzeni m y ś l e n i a o k o ń c u ś w i a t a i l ę k u przed n i m . W analizie c h c i a ł b y m posłużyć się teorią Melanie Klein oraz tekstami jej głównej kontynuatorki Hanny Segal. Obie badaczki stworzyły j e d n ą z n a j w a ż n i e j s z y c h koncepcji we współczesnej psychoanalizie, okre­ ślanej mianem „teorii relacji z obiektem". Ten nurt b a d a ń k o n t y n u o w a ł pracę Freuda głównie w zakresie psychologii popędów, eksplorowania znaczenia p o p ę d u śmierci a przede wszystkim - znaczenia relacji z obiektami wewnatrzpsychicznymi oraz relacji z obiektami z e w n ę t r z n y m i , jakie tworzy człowiek od najwcześniejszych faz swojego życia. 2 M o ż n a z a s t a n a w i a ć s i ę , dlaczego psy­ c h o a n a l i t y k ó w tak bardzo interesowały • teksty mitologiczne czy fenomeny kultur pierwotnych. Podobnie jak t e o r e t y k ó w innych orientacji, s z c z e g ó l n i e interesuje i c h powta­ rzalność pewnych w ą t k ó w i treści w tradycyj­ S. Freud, Pisma społeczne. Dzieła. Tom IV, tłum. nych utworach zbiorowych (jak np. tradycyjna R. Reszke, A. Ochocki, M . Poręba, KR, Warszawa twórczość ustna) oraz tekstach historycznych. 2009; S. Freud, Sztuki plastyczne i literatura. Dzteła. Obserwacja tych p r a w i d ł o w o ś c i d o p r o w a d z i ł a do Tom X, tłum. R. Reszke KR!Warszawa 2009. powstania np. antropologii strukturalnej, k t ó r a C. Abraham, Dreams and Myths. A Study in Race Psy­ cholog tłum. W A . White, „The Journal of Nervous p r ó b o w a ł a znaleźć n i e ś w i a d o m ą i n f r a s t r u k t u r ę andMentalDisease-6 1912. r ó ż n y c h zjawisk kulturowych. Warto zaznaczyć, O. Rank, The Myth ofthe Birth ofthe Hero. A Psychological że na to m y ś l e n i e , które zapoczątkował Claude Interpretation ofMythology, tłum. F. Robbins, S E . Jelffe, Levi-Strauss, w p ł y n ę ł a lektura dzieł Freuda. Levi„The Journal ofNervoufandMentalDisease" 1 1913. -Strauss pisał: B. Bettelheim, Rany symboliczne. Rytuały inicjacji i za­ zdrość męska, tłum. D . Danek, Czytelnik, Warszawa Jeśli, jak utrzymujemy, nieuświadamiana działal­ 1989; B. Bettelheim, Cudowne pożyteczne. O znaczemach i wartościach baśni, tłum. D Danek, Wydawnic­ ność umysłu polega na nakładaniu form na pewną two W A B . , Warszawa 2010. treść, jeśli nadto formy te są zasadniczo tożsame G. Róheim, Magie and Schizophrenia, International dla wszystkich umysłów: starożytnych i nowożytUniversities Press, New York 1955. 8 2 3 4 5 t 6 7 8 E. Mieletinski, Poetyka mitu, tłum. J. Dancygier, PIW, Warszawa 1981. Odniesienia krytyczne do Freuda, jak też hipotezy psychologiczne samego Proppa, są rozrzucone w tek­ ście obu jego najważniejszych publikacji: W. Propp, Morfologia bajki magicznej, tłum. P. Rojek, Wydaw­ nictwo NOMOS, Kraków 2011; W. Propp, Histo­ ryczne korzenie bajki magicznej, tłum. J. Chmielewski, KR, Warszawa 2003. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Psychoanalityczne uwagi 101 nych, pierwotnych i cywilizowanych - co w sposób jaskmwy ukazuje badanie fiinkcji symbolicznej jako wyrażającej się w języku - to trzeba i wystar­ czy dotrzeć do nieuświadamianej struktury utajo­ nej za każdą instytucją i każdym zwyczajem, aby otrzymać zasadę interpretacji stosowalną prawo­ mocnie do innych instytucji i innych zwyczajów, pod warunkiem, rzeczjasna, iż analiza doprowa­ dzona jest dostatecznie głęboko . 9 Fragment ten pokazuje, że Levi-Strauss odwo­ ływał się do kategorii nieświadomego, a bada­ nie symboliki tekstu, odniesienia do tego, co n i e u ś w i a d a m i a n e , u c z y n i ł g ł ó w n y m zadaniem antropologa. Aby w y j a ś n i a ć te fenomeny, Carl Gustaw Jung stworzył pojęcie archetypu: pewnego psy­ chologicznego, n i e ś w i a d o m e g o wzorca, k t ó r y multiplikuje się w różnych kulturach i okresach historii c z ł o w i e k a . Z jego p o m y s ł ó w czerpał Mircea Eliade, choć r o z u m i a ł archetypy raczej jako pewne wzorce kulturowe, n i ż psycholo¬ giczne. To, że pewne elementy m y ś l e n i a człowieka są niezmienne, podkreślał też Joseph Campbell , k t ó r y w tekstach współczesnej kultury w i d z i a ł odzwierciedlenie tradycyjnych, mitologicznych struktur. Z powodu wspomnianych regularno­ ści treści i p o d e j r z e ń o istnienie w s p ó l n e j i m gramatyki, zjawiska kultur pierwotnych, ale też mitologie starożytności w z b u d z a ł y emocje i zain teresowanie badaczy różnej proweniencji. Warto 10 11 ' C. Levi-Strauss, Antropologia strukturalna, tłum. L S ^ " I X £ 10 badań Freuda. J. Prokopiuk, CG. Jung, czyli gnoza XX wieku, [w:] C. G. Jung, Archetypy symbole P sma wybrane, Czy­ telnik, WaLawa 1993, s. 20-22 (przypis od redakcji). J. Campbell, Potęga mitu, tłum. I . Kania, Znak, Kra­ ków 2009; J. Campbell, Bohater o tysiącu twarzy, tłum, A. Jankowski, Wydawnictwo NOMOS, Kraków 2013. t 11 1 (19) P019 w i ę c zacząć analizę tematu k o ń c a ś w i a t a od historycznych i mitologicznych przykładów. P r o p o n u j ę spojrzeć na p r z e w i j a j ą c y się w kul­ turze w ą t e k k o ń c a ś w i a t a jako przejaw projekcji treści psychicznych na rzeczywistość zewnętrzną. Kulturowe opracowanie tych różnych treści mia­ ł o b y p o m a g a ć c z ł o w i e k o w i w radzeniu sobie z n i m i . W różnych kulturach zawsze był ktoś, kto o d g r y w a ł rolę swoistego przewodnika w świecie. M o ż n a przyjąć, że w tradycyjnej kulturze miejsce psychoanalityka-psychoterapeuty z a j m o w a ł wiadacz mitów, bajarz, W dzisiejszym świecie tę funkcję obok psychoanalityka spełnia częściowo np. kino, jeśli zaufać Ż i ż k o w i . 12 W y o b r a ż e n i e k o ń c a świata jest dość powszech­ nym w ą t k i e m w tekstach mitologicznych. Założyć w i ę c m o ż n a , zgodnie z w c z e ś n i e j s z y m i uwagami, że ma ono w s p ó l n y substrat psychologiczny. Substrat ten byłby n i e z a l e ż n y od w a r u n k ó w spo­ łecznych czy okoliczności historycznych. Oczywi­ ście treść b y ł a b y tu zmienna i przybierała różne postacie, j e d n a k ż e jej infrastruktura byłaby stała i niezmienna. Przykładowo m o ż n a w s p o m n i e ć tutaj o stoickim w y o b r a ż e n i u cykliczności świata, k t ó r y p o d l e g a ł zniszczeniu, „ z o g n i e n i u " (ekpyrosis). I n n ą ideą, p o w s t a ł ą z kolei na granicy p o g a ń s k i e j starożytności i chrześcijaństwa była idea apokatastazy. Twórca świata, demiurg' m i a ł t w o r z y ć go, aby później w c h ł o n ą ć z powrotem W religii c h r z e ś c i j a ń s k i e j koniec ś w i a t a został przedstawiony w postaci zagłady apokaliptycznej Ta wizja, j u ż jako fenomen kulturowy, w p ł y n ę ł a ^''~^^''^ZZ n^T^y^^ r^w^SobtTIwlfe^ b y ł y m i n różne w y o b r a ż e n i a prawosławnych t BARBARZYŃCA 12 The Pervert's Guide to Cinema, reż. S. Fiennes, Austria, Wielka Brytania, Holandia 2006. �Jakub Przybyła 102 sekt ( s t a r o o b r z ę d o w c y ) , filozofów i t e o l o g ó w (np. W ł a d i m i r S o ł o w i o w ) , o c z e k u j ą c y c h k o ń c a ś w i a t a i odbudowania go w nowej formie . B y ć może najbardziej znanym z a k o ń c z e n i e m ś w i a t a w tradycyjnych, p o g a ń s k i c h mitologiach Europy jest bitwa b o g ó w Ragnarók . 13 14 15 16 l i w y m konflikcie nuklearnym. Dostrzegała, że za r ó ż n y m i kulturowymi ekspresjami wizji apokalip­ tycznych stoi opisany przez Freuda i Klein p o p ę d ś m i e r c i . Pisała: „ R e a k t y w a c j a p o p ę d u ś m i e r c i i jego ostateczne u c i e l e ś n i e n i e w postaci wojny atomowej p c h a j ą nas w stronę tego, co nazywam ś w i a t e m schizofrenicznym" . 17 Wszystkie przedstawione t u p r z y k ł a d y nie są jednak zagładą totalną. Po zniszczeniu świat się odbudowuje. Nastaje nowy, lepszy ś w i a t . W kategoriach psychoanalizy kleinowskiej m o ż n a by p o w i e d z i e ć , że ostateczne zwycięstwo Dobra nad Z ł e m jest wyrazem endopsychicznego zwy­ cięstwa miłości nad destrukcją. Ta wiara, że po zniszczeniu n a s t ą p i odrodzenie, jest wyrazem nadziei człowieka, k t ó r a p ł y n i e z d o ś w i a d c z e ń tzw. pozycji depresyjnej (co - m a m n a d z i e j ę - uda m i się p o k a z a ć w dalszej części tekstu). W tej pozycji n i e m o w l ę uczy się tolerować nie­ obecność matki i wykształca w sobie mechanizmy radzenia sobie z w y o b r a ż e n i a m i na temat w ł a s n e j d e s t r u k c y j n o ś c i . Tę t e n d e n c j ę rozwojową Mela¬ nie Klein na.zwa.ła. V6pctvctcjct To właśnie r e o a. r 3L~ cia Dozwala wierzyć w o d b u d o w ę W y o b r a ż e n i e o k o ń c u ś w i a t a zaczyna b y ć przerażające dopiero wówczas kiedy brakuje perspektywy odrodzenia Taka svtuacia zaniepokojona bvła kontynuatorka dzieła Klein Hanna Segal, k t ó r a w okresie zimnowojennym w i d z i a ł a niezwykłe zagrożenie w m o ż Wyznacznikiem takiego ś w i a t a jest lęk przed t o t a l n ą z a g ł a d ą . C a ł k o w i t a destrukcja n a s t ę ­ puje w ó w c z a s , kiedy człowiek traci p e r s p e k t y w ę symbolicznego przetrwania w postaci w ł a s n y c h w y t w o r ó w , dzieci, w n u k ó w . Po globalnej kata­ strofie nuklearnej nie ma j u ż nic. Takie wyobra­ żenie w e d ł u g Segal o d w o ł u j e się do najbardziej pierwotnych l ę k ó w d z i e c i ę c y c h przed zupełną a n i h i l a c j ą . Lęki te aktywowane są na. zasadzie w e w n ą t r z p s y c h i c z n e j regresji w r ó ż n y c h zabu­ rzeniach psychicznych, w szczególności schizo­ frenii. W pozycji schizofrenicznej nie ma. sza.ns na ocalenie i n a p r a w ę świata. B y ć m o ż e p o d o b n ą i d e ę w y r a ż a j ą apokaliptyczne wizje ś w i a t a po tragedii.biochemicznej jak w filmowej serii Resident Evil. Świat po katastrofie jest tam ś w i a t e m bez nadziei pustkowiem w y p e ł n i o n y m umar¬ ł y m i k t ó r z y p r a g n ą zniszczyć resztki życia. Taka wizja jest zgodna 7 t\^m co Seeal pisze na. teixia.t 18 l J nonrzedzaiacei nozvcie denresvina nozvcii L L l n o sciiizoiuaniej. chizoidalnH Podobnie ie.t w świecie iioiuaino rououme jesi ś wnara iecie nolifvki i crrnn s n o ł e r 7 n v r b - Jnnv sfaie sie obiek 13 14 15 Z. Jaroszewicz-Pieresławcew, Tekstowe i plastyczne wi­ r m n r i V ł n i r V f W m i r tern projeKcji wia.snej a.gresji, czego ereKtem jest zje czasu Apokalipsy w piśmiennictwie starowierców, [w:] K. Zalewska-Lorkiewicz (red.), Czas apokalipsy "^Z^Z^clc^.W ^cycn właściwości . w pozycji p a r a ^n^^A^ Wizje dni ostatecznych w kulturze europejskiej, Wydaw­ nej agresja jest wyprojektowana w świat. Wraca nictwo Neriton, Warszawa 2013, s. 120-126. A. Walicki, Zarys myśli rosyjskiej od oświecenia do re­ nesansu religijno-filozoficznego, WUJ, Kraków 2005, s. 560-561. Na temat wizji apokaliptycznych w prawosławiu zob. K. Zalewska-Lorkiewicz (red.), op.cn., s. 127-134. 16 17 A. Szrejter, Mitologia germańska, Wydawnictwo L&L, Gdańsk 2006, s. 63-65; L. P. Słupecki, Ragnarók. Wizja końca świata w mitologii i mitografii nordyckiej, [w:] K. Zalewska-Lorkiewicz (red.), op.cit., s. 15-25. 18 19 11^2 H . Segal, Milczenie jest prawdziwa zbrodnią, [w:] idem, Psychoanaliza, literatura i wojna. Pisma z lat 1972-1995, tłum. D . Golec, M . Piskorska, G. Rut­ kowska, GWP, Gdańsk 2005, s. 217. H . Segal, Od Hiroszimy po Zatokę Perską, [w:] Ibid, s. 235. Mechanizm projekcji w odniesieniu do zjawisk spo­ łecznych w wielu miejscach i w wielu publikacjach opisuje Slavoj Żiżek. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Psychoanalityczne uwagi 103 p ó ź n i e j w postaci o b i e k t ó w p r z e ś l a d o w c z y c h : to Dopiero wojna ś w i a t o w a zniszczyła ten porządek. p o w r a c a j ą c y z z a ś w i a t ó w umarli. To właśnie try­ u m f zła nad dobrem i miłością, które katastrofa Pozwoliła u k a z a ć się wszystkim u k r y t y m n a p i ę ­ ciom s p o ł e c z n y m i t r u d n o ś c i o m ekonomicznym. globalna ostatecznie i bez nadziei u ś m i e r c a . Świat jest w ó w c z a s residuum zła. P o z w o l i ł a t e ż na rozpoczęcie procesu przeno­ szenia się centrum cywilizacyjno-kulturowego 3 do dynamicznie r o z w i j a j ą c y c h się S t a n ó w Zjed­ P o w y ż s z e refleksje m o g ą b y ć jednak m a ł o z r o z u m i a ł e bez odniesienia ich • do g ł ó w n e g o schematu psychorozwo- jowego, jaki stworzyła Melanie Klein i jego sta­ tusu na polu psychoanalizy. Punktem w y j ś c i a jest tutaj problem ludzkiej agresji i w r o g o ś c i . Freud d o p r a c o w a ł teorię ludzkiej a g r e s y w n o ś c i i d e s t r u k c y j n o ś c i dopiero w ostatnich dwudziestu latach swojego życia. Powszechnie łączy się jego zainteresowanie tym tematem z d o ś w i a d c z e n i a m i pierwszej wojny ś w i a t o w e j . S w o j ą drogą warto 20 zaznaczyć, że wojna ta w pewien sposób znisz­ czyła porządek społeczny kulturowy i cywiliza­ cyjny k t ó r y f o r m o w a ł sie przynajmniej od stu lat. Czas ten to przede wszystkim d ł u g o t r w a ł a dominacja i globalna rywalizacja kolonialnych potęg To okres europejskiego ładu ustalonego w 1815 roku w W i e d n i u . To w k o ń c u okres dominacji kulturowej Francii i o a ń s t w niemiec koiezvcznvch sunremacii gosnodarczei kolonia]" nego imnerium brvtviskiego To ś w i a t L r z ą d k u d v k t o w a L o n J l e wciąż rzadv monarchi Arzne knlnnLlnv wstem L n n d L z v i dość i Hn l"r europejski r n i i system r A lKulturowy, r r W rr jednolity, warto z a u w a ż y ć , ze powolny, niejako p o k o r n y rozkład tego systemu nie Dyl oczywisty dla m i e s z k a ń c ó w ówczesnej nuropy. Upisuje to w k o n t e k ś c i e życia samego Freuda historyk i psychoanalityk 1 eter ^ay . l o m i m o p o w t a r z a j ą c y c h się lal nastro­ j ó w antysemickich czy nawet wojen jak ta Austrii z I r u s a m i (1866 r.), mieszczańskie życie Wiednia nie przezywało znaczących wstrząsów. noczonych . Sama psychoanaliza w łonie tego u p o r z ą d k o w a n e g o ś w i a t a była pewnego rodzaju 22 siłą r e w o l u c y j n ą . Jak chce Eli Zaretsky , w p i ­ sała się ideologicznie w n a s t ę p u j ą c y w X X wieku 23 krach starego p o r z ą d k u . W ł a ś n i e dlatego tak c h ę t n i e p r z y j ę t o teorie Freuda w Stanach Zjed­ noczonych (pomimo pewnej n i e c h ę c i Freuda do zastanej tam kultury). Zaretsky a mentuje 21 Zob. P. Gay, Freud. Życie na miarę epoki, tłum. H . Jan­ kowska, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2012, s. 426, a szczególnie rozdział „Rewizje 1915-1939". Ibid. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA że rewolucyjny p o t e n c j a ł psychoana¬ lizy dobrze pasował do i n n o w a c y j n o ś c i k u l t u r y amerykańskiej. Jak sugeruje Peter Gay, Freud p o c z ą t k o w o nie d o c e n i a ł w swojej teorii roli ludzkiej destruk­ cyjności właśnie ze w z g l ę d u na istnienie rozsy­ p u j ą c e g o się, ale do czasu wojny w c i ą ż silnego, mieszczańskiego p o r z ą d k u . Dopiero pod w p ł y ­ wem zachwiania się ś w i a t a , w k t ó r y m żył, pod w p ł y w e m ogromu ofiar i traum wojennych, doce­ nił rolę agresywności ludzkiej. Dlatego w 1920 roku w p r o w a d z i ł do swojej koncepcji p o j ę c i e popędu śmierci . To właśnie ó w p o p ę d śmierci m i a ł b y b y ć odpowiedzialny za l u d z k ą 3-gresywność i d e s t r u k c y j n o ś ć . Nieco w c z e ś n i e j , w 1917 24 2 2 2 3 2 4 2 0 u- Fernand Braudel sugeruje, że ostateczne przesunięcie się centrum gospodarczego z Europy do Stanów Zjed­ noczonych nastąpiło w 1929 r. Zob. F. Braudel, Dyna­ mika kapitalizmu, tłum. B. Baran, Aletheia, Warszawa 2013, s. 105. E. Zaretsky, Sekrety duszy. Społeczna i kulturowa hi­ storia psychoanalizy, tłum. M . Trzcińska, Prószyński Mediaf Warszawa 2009. J. Laplanche, J.-B. Pontalis, Popędy śmierci, [w:] J. Laplanche, J.-B. Pontalis, D . Lagache (red.), Słownik psychoanalizy, tłum. E. Modzelewska, E. Wojciechow­ ska, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1996, s. 225-231. �Jakub Przybyła 104 roku, w artykule Żałoba i melancholia ^ Freud opisał, jak w stanie depresji człowiek kieruje agre­ sję na samego siebie, d o p r o w a d z a j ą c się do autodeprecjacji, przytłaczającego smutku i myśli n i h i listycznych o bezsensie ś w i a t a i własnego życia. W ten sposób, posiłkując się danymi z własnej praktyki klinicznej, pokazał możliwość dominacji p o p ę d u ś m i e r c i nad p o p ę d e m życia. O b e c n o ś ć p o p ę d u ś m i e r c i i jego teoretyczny status w z b u d z i ł w łonie psychoanalizy liczne dyskusje. Melanie Klein uznała, że emocjonalna agresywność będąca ekspresją p o p ę d u śmierci, obecna jest w życiu człowieka od samych narodzin. 1 Do opisu pierwszego roku życia dziecka Klein ukuła terminy pozycji paranoidalno-schizoidalnej i pozycji depresyjnej. Użyła terminu „pozycja", aby podkreślić, że nie chodzi tu tylko o fazę rozwo­ jową, ale o specyficzną konfigurację m e c h a n i z m ó w obronnych i różnych psychologicznych procesów, które m o g ą zostać na powrót aktywowane - głów­ nie w przebiegu różnych zaburzeń psychicznych. Pozycja schizoidalna dotyczy w e d ł u g Klein pierw¬ szego półrocza życia człowieka. Jest to okres, kiedy dziecko nie różnicuje siebie od matki. Podobnie nie różnicuje rzeczywistości zewnętrznej od rzeczy­ wistości w e w n ę t r z n e j . To co rodzi sie w psychice dziecka w reakcji na sensomotoryczne doświadczęnia jest przeżywane przez nie jako jedyna realność. W tym sensie doświadczenia dziecka podobne są d o ś w i a d c z e n i o m osób psychotycznych, opanowanvch przez halucynacje i urojenia. Dziecko m i n w wvniku odczuwania ^łodu i i e zaspokaja' nia tworzy wizie świata zdominowana nrzez zło i dobro. Doświadczenia interakcji z ciałem matki T O Klein założyła, że istotną rolę w tych procesach odgrywa wrodzona agresywność dziecka i jego reakcje lękowe. Freud , idąc w tej kwestii częściowo za O t t o Rankiem , w swojej ostatniej wersji teorii lęku uznał t r a u m ę narodzin jako moment pojawienia się lęku i paradygmat dla jego późniejszego dozna­ wania. W p r z e c i w i e ń s t w i e jednak do Ranka nie twierdził, że k a ż d a patologia czy sytuacja l ę k o w a jest b e z p o ś r e d n i m odtworzeniem tej traumy. Dla Klein l ę k wywodzi się natomiast z wrodzo­ nego p o p ę d u ś m i e r c i . Popęd ten, jak r ó w n i e ż k r u c h o ś ć fizyczna m a ł e g o dziecka, p o w o d u j ą pojawienie się w n i m l ę k ó w przed śmiercią, anih i l a c j ą i rozpadem . N i e m o w l ę radzi sobie z t y m d o ś w i a d c z e n i e m p r o j e k t u j ą c go lub m ó w i ą c ina­ czej - e w a k u u j ą c - na zewnątrz. W ten s posób przypisuje potencjał destrukcyjny rzeczywistości z e w n ę t r z n e j , k t ó r a w ó w c z a s jest reprezentowana przez różne części ciała matki głównie k a r m i ą c e piersi K a r m i ą c a pierś iest w percepcji dziecka czymś dobrym Kiedy dziecko d o ś w i a d c z a l e k ó w nrzed zagada i stanów frustraci! nroiektuie ie w ciało matki co powoduje że odczuwa ie jako 26 27 28 złe M o ż n a zatem n o w i e d z i e ć nrocesów fizioloiicznych 2 7 28 2 5 Z. Freud, Żałoba i melancholia, [w:] idem, Psycholo­ gia nieświadomości. Dzieła. Tom VIII, tłum R. Reszke, KR, Warszawa 2009. _ Dominacja frustracji i zbytnia a g r e s y w n o ś ć dziecka powoduje, że d o ś w i a d c z a ono zalewu złych obiektów, co staje się p o d s t a w ą dla powsta­ nia l ę k ó w prześladowczych. Jednym ze sposobów, wyrwa prymitywnycn obiektów, w ten sposób powstaje psychiczna, w e w n ę t r z n a rzeczywistość człowieka. czarno b i a tymi obrazami obiektów. 26 oraz w ł a s n y c h że ś w i a t n i e m ó w leHaiestwvnełnionvnrvmitvwnvmi Z. Freud, Zahamowanie, symptom i lęk, [w:] idem, Histeria i lek. Dzieła. Tom VII, tłum. R. Reszke, KR, Warszawa 2009. O. Rank, Trauma narodzin i jej znaczenie dla psycho­ analizy, tłum. R. Reszke, KR, Warszawa 2011. M . Klein, Uwagi na temat niektórych mechanizmów schizoidalnych, [w:] eadem, Zawiść i wdzięczność oraz inne prace z lat 1946-1963. Pisma. Tom III, tłum. A. Czownicka, H . Grzegołowska-Klarkowska, GWP, Gdańsk 2007. BARBARZYŃCA 1 ( 1 9 ) PD13 �Psychoanalityczne uwagi 105 w jaki dziecko radzi sobie z t y m i l ę k a m i , jest roz­ szczepianie obrazu ś w i a t a i obrazu siebie na dwie biegunowo różne rzeczywistości. Klein pisze: Rozszczepianie ego i obiektów wewnętrznych na różne sposoby sprawia, że jednostka czuje, iż jego ego jest pokawałkowane. Uczucie to przy­ czynia sie do stanu dezintegracji. W normalnym rozwoju niemowlę doświadcza stanów dezinte­ gracji, które mają charakter przejściowy. Jednym z czynników pomocnych w przezwyciężeniu takich stanów schizoidalnych jest powtarzające się doświadczenie zaspokajania przez zewnętrzny dobry obiekt. Zdolność niemowlęcia do prze­ zwyciężania chwilowych stanów schizoidalnych ma związek z dużą elastycznością i odpornością umysłu małego dziecka . 19 Klein uznaje, że jeśli są dla dziecka n i e m o ż l i w e do przezwyciężenia i przedłużają się, m o g ą b y ć symptomem choroby schizofrenicznej. Dlatego za wyraz regresji do tych w c z e s n o d z i e c i ę c y c h sta­ n ó w uznaje stany depersonalizacji i schizofrenicz­ nych dysocjacji u dorosłych pacjentów. Warto w s p o m n i e ć , że to właśnie ze w z g l ę d u na ten związek pozycji paranoidalnej dziecka ze stanami schizofrenicznymi, Segal m o g ł a n a z w a ć świat w obliczu katastrofy nuklearnej ś w i a t e m schizofrenicznym. Pod koniec cytowanego arty­ k u ł u Melanie Klein o d w o ł u j e s i ę do Freuda i jego uwag d o t y c z ą c y c h przypadku paranoi Daniela Paula Schrebera. Freud odniósł się do słynnej na początku X X wieku pozycji Pamięt­ niki Y16T%V0%V0 chorego, gdzie Daniel Schreber opisał swoje paranoidalne d o ś w i a d c z e n i a . K l e i n zwraca u w a g ę na to, że Freud p o t r a k t o w a ł stany Schrebera i jego w y o b r a ż e n i a jako ekspresję prze30 31 29 ż y w a n e j n i e ś w i a d o m i e w e w n ę t r z n e j katastrofy, k t ó r a przybrała postać k o ń c a świata. D l a Klein było to potwierdzenie jej w ł a s n y c h d o c i e k a ń na temat l ę k ó w anihilacyjnych dziecka aktywowa­ nych w d o ś w i a d c z e n i u psychotycznym, k t ó r e m o g ą p r z y b r a ć - w ś w i a d o m o ś c i - formę l ę k u przed zagładą świata. Teoria Melanie Klein zakłada, że około szó­ stego miesiąca życia dziecko wchodzi w k o l e j n ą pozycję, t y m razem d e p r e s y j n ą . Z w i ą z a n e jest to z dojrzewaniem biologicznym i psycholo­ gicznym n i e m o w l ę c i a . Jeżeli poprzednia faza, dzięki dominacji sił miłości, libido, nad siłami p o p ę d u śmierci i destrukcji, z a k o ń c z y się p o m y ś l ­ nie, dziecko dostrzega d y s t y n k c j ę ja - ś w i a t z e w n ę t r z n y . Agresywne impulsy o d g r y w a j ą t u nadal bardzo dużą rolę. N i e ś w i a d o m i e n i e m o w l ę zaczyna się jednak b a ć , że ta agresja spowoduje ś m i e r ć obiektu miłości; że obiekt miłości - matka - opuści dziecko To powoduje m ó w i ą c skró­ towo, że n i e m o w l ę wycofuje agresję ze ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o i kieruje j ą na samo siebie. Prze­ ż y w a w ó w c z a s l ę k z w i ą z a n y z własną siłą destruk cii i ooczucie winy ze wzLdu na nia Te stany uznała Klein za oaradwrnLc/ne dla deoresH i reakcii depresyjnych w życiu dorosłym Sposo 32 bem na zdrowe P Doradzenie sobie z tvm y lekiem ę jiest nroces renaracir wzrost tendencii miłosnvch do obiektu i nwewnetrznienie d o b r L n w i e r 7 v ń V b" kr r r ł bn " nr' i k i" r skiego^ oDieKtu, o s u n i ę c i e projeKcji agre­ sji w świat z e w n ę t r z n y i wzrost wiary w statosc obiektu, w jego niezniszczalnosc. * Konfigurację zjawisk obecnych w pozy/ cji depresyjnej m o ż n a prześledzić w róż| tnych zjawiskach kultury. To właśnie te w y o b r a ż e n i a śmierci, zniszczenia, katastrofy, po / / Ibid., s. 10-11. 3 2 30 31 D.P. Schreber, Pamiętniki nerwowo chorego, tłum. R. Darda-Staab, LIBRON, Kraków 2006. M . Klein, Uwagi..., op cit., s. 24-25. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA _ M . Klein, Żałoba i jej związek ze stanami maniakałno-depresyjnymi, [w:] eadem, Pisma. Tom I. Miłość, poczu­ cie winy i reparacja oraz inne prace z łat 1921-1945, tłum. D . Golec, A Czownicka, GWP, Gdańsk 2007. �Jakub Przybyła 106 k t ó r y c h n a s t ę p u j e odrodzenie. B y ć może odpo­ w i a d a ł o b y to wierze ludzi w m o ż l i w o ś ć napra­ wienia świata. Wiara ta oparta byłaby wówczas na w c z e s n o d z i e c i ę c y m procesie reparacji. Warto z a u w a ż y ć , jak w y r a ź n i e się to przejawia w różnych ceremoniach religijnych, gdzie ofiara, u ś m i e r ­ cenie jej, ma z a d o ś ć u c z y n i ć grzechy pojedyn¬ czego człowieka, czy nawet całej społeczności. M o ż n a tak spojrzeć na różne ceremonie, podk t ó r y c h realnie lub symbolicznie s k ł a d a n y był w ofierze człowiek. Taki wymiar ma r y t u a ł eucharystyczny w religii c h r z e ś c i j a ń s k i e j . Ofiara z p ł o d ó w ziemi (wino i chleb) typowa dla kultur rolniczych, zamienia się w ofiarę C h r y s t u s a - C z ł o wieka i Chrystusa-Boga. Jezus, p o z w a l a j ą c się u k r z y ż o w a ć , dokonuje aktu autoagresji samopo ś w i e c e n i a dla zbawienia i o d k u p i e n i a ' g r z e c h ó w (poczucia winy) ludzkości B y ć może obrzęd ten jest formą zbiorowej i kulturowej reparacji . 33 Podobnie m o ż n a s p o j r z e ć na inne obrazy mitologiczne, w k t ó r y c h pojawia się zniszczenie ś w i a t a i jego odrodzenie. W mitologii skandy­ nawskiej zniszczenie to n a s t ę p u j e poprzez samoofiarę b o g ó w w d n i u ostatniej bitwy. M o ż n a w i d z i e ć w t y m p e w n ą formę samoofiarowania się boga w akcie kreacji ś w i a t a (częsty motyw mitologiczny), k t ó r y jest „ w i e l k i m człowiekiem", Makroantroposem . Z c z ł o n k ó w ciała tego pier­ wotnego człowieka powstaje świat. Podobnie jest u S k a n d y n a w ó w - na trupach u m a r ł y c h i poko­ nanych b o g ó w powstaje kolejny cykl ś w i a t a W tej perspektywie r ó ż n i c a b ó g - c z ł o w i e k jest z ł u d n a , co pokazuje mitologia religii chrześcijanskiej. A zatem p o ś w i ę c e n i e boga w akcie samo34 35 3 3 3 4 3 5 bójczej śmierci jest formą autoagresji w służbie z a d o ś ć u c z y n i e n i a i reparacji. Dla Melanie Klein pozycja depresyjna była jednym z n a j w a ż n i e j s z y c h zjawisk w rozwoju człowieka. Jeżeliby zgodzić się na takie w a r t o ś c i o ­ wanie, należy stwierdzić, że wielość o b r z ę d o w y c h , mitologicznych i religijnych o d n i e s i e ń do zjawisk tej pozycji powinna służyć kulturowemu ułatwie­ niu radzenia sobie przez człowieka z jego ś w i a t e m w e w n ę t r z n y m i t y m , jak odbiera rzeczywistość zewnętrzną. Być może dałoby się prześledzić podobne p r a w i d ł o w o ś c i w kulturze współcze­ snej, popularnej albo w zjawiskach społecznych, politycznych. Warto t u jednak p r z y p o m n i e ć , że taki w y w ó d jest mimo wszystko ryzykowny i grozi n a d u ż y c i e m . N a l e ż y p a m i ę t a ć , że każde zjawisko warto a n a l i z o w a ć z różnych perspek tyw a sama perspektywa kleinowska b y ł a b y tu znacznie wulgaryzuiaca i upraszczająca zagadnie nie W przypadku t e k s t ó w kultury tradycyjnej łatwiej iest szukać psychologicznych proiekcii ze w z g l ę d u na nrzyimowana nrzez cześć anronolo „ów i n s y c h o L ó w koncencie mówiąca o zbioro L J,rl fnornaracraf 9 ninieiszel artykułu^ W n teKsty^Kultur r k r k Ir tradycyjnycn 1 fn b Dy b łyoy b w t t y im sensie narracyjnym i o o r z ę d o w y m opracowaniem treści ; y *, , f m ° p o f , i c nawet w ó w c z a s , jeśli bada się te teksty ze w z g l ę d u na zmiany w a r u n k ó w s p o ł e c z n y c h , gospodarczo-cywilizacyjnych, czy formalno-strukturalny wymiar. P a m i ę t a j ą c o poczynionych z a s t r z e ż e n i a c h , warto p o w r ó c i ć do propozycji Hanny Segal, by z a a p l i k o w a ć psychoanalityczne ustalenia doty­ czące opisanych wcześniej pozycji rozwojowych do analizy zjawisk społecznych i politycznych. Zob. J. Przybyła, Msza święta jako restytucja piersi. Wyraz temu dała w różnych a r t y k u ł a c h , w k t ó ­ Refleksje psychoanalityczne, [w:] ,,Pressje" 32-33 2013, rych z w r a c a ł a u w a g ę na z a g r o ż e n i a p ł y n ą c e s. 85-94 M . Eliade, Kowale i alchemicy, tłum. A. Leder, Alethe- z w y ś c i g u zbrojeń, rozwoju arsenału nuklearnego ia, Warszawa 2007, s. 30. czy prowadzenia polityki opartej na agresji, 3- C O A. Szrejter, op. cit.,s. 65. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Psychoanalityczne uwagi za t y m idzie, na wzmacnianiu potencjału militar­ nego. O p i s y w a ł a agresywny dyskurs polityczny jako przejaw m y ś l e n i a psychotycznego, gdzie świat zostaje rozszczepiony na dobry i zły, gdzie g u b i ą się s z a r o ś c i . Agresja militarna byłaby t u r ó w n o w a ż n a z psychotycznym atakiem na k o g o ś , kogo w n i e ś w i a d o m y sposób samemu się uczy­ niło g r o ź n y m . To sytuacja, kiedy agresję i l ę k , k t ó r y ona w y w o ł u j e , obronnie projektuje się na zewnątrz, i tam - w tej zewnętrzności, widzi się wroga. O c z y w i ś c i e m o ż n a się z a s t a n a w i a ć , na ile poczynania d e c y d e n t ó w społecznych, gospodar­ czych i politycznych są dyktowane procesami n i e ś w i a d o m y m i , a na ile w y r a c h o w a n ą , ś w i a d o m ą analizą z y s k ó w Niemniej jednak, p r z y k ł a d y cionalnych zdarzeń- kataklizm wojen w i e l o ś ć p r z y p a d k ó w religijnych i etnicznych p o g r o m ó w p o k a z u j ą że chodzi t u o n i e ś w i a d o m e procesy które zachodzą w grupach społecznych 36 Segal p r ó b u j e r o z u m i e ć te zjawiska poprzez p s y c h o l o g i ę grupy z a p r o p o n o w a n ą przez W i l ­ frieda Biona . W swojej teorii dotyczącej procesu grupowego Bion przedstawił k o n c e p c j ę psychotyzacji grupy. Jest to sytuacja, kiedy grupa regresuje się do m e c h a n i z m ó w psychotycznych, tych właśnie, które opisała Melania Klein. Jest to m o ż ­ liwe, p o n i e w a ż grupa wytwarza w s p ó l n ą płaszczy¬ znę, którą m o ż n a n a z w a ć n i e ś w i a d o m y m grupy. Dlatego grupa., jak w przypadku poszczególnego człowieka, może się zregresować do poziomu psy­ chotycznych m e c h a n i z m ó w . To też powoduje, że członkowie zpsychotyzowanej grupy z a c h o w u j ą sie i działają poza racjonalnością Opanowani są przez mechanizmy pozycji paranoidalnei i schi zoidalnej. Jeżeli w y c i ą g n ą ć to zjawisko z prze strzeni z awisk klinicznych m o ż n a dzięki niemu p r ó b o w a ć z r o z u m i e ć funkcjonowanie w i ę k s z y c h zbiorowości społeczności , narodów. M o g ł o b y to 37 36 3 7 H . Segal, Od Hiroszimy..., op. cit, s. 235. H . Segal,Milczenie..., op. cit, s. 216. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 107 t ł u m a c z y ć , dlaczego indywidualna paranoja może stać się p a r a n o j ą zbiorową. D o b r y m p r z y k ł a d e m historycznym byłoby t u zjawisko nazyfikacji społeczeństwa niemieckiego w okresie I I I Rzeszy . Polityka hitlerowska w p i ­ suje się idealnie w świat schizofreniczny. Znisz­ czenia pierwszej wojny ś w i a t o w e j , które były prze­ cież w dużej części efektem agresywnej polityki bismarckowskich Niemiec, zostały przetworzone w poczucie krzywdy, a rodząca się złość i sja zostały wyprojektowane na zewnątrz. Ofiarą tego stał się porządek wersalski i określone grupy etniczne: Żydzi, Cyganie, Słowianie. Obiektem wrogim stał się r ó w n i e ż człowiek upośledzony, słaby, albo o odmiennych p o g l ą d a c h . Świat stał się czarno-biały. Efektem tego schizoidalnego postrzegania był l ę k prześladowczy, k t ó r y stał się podstawa do kolejnych a k t ó w agresji militarnej i chęci unicestwienia zagłady wrogich złych ele m e n t ó w reprezentowanych w dużei mierze przez Żvda TÓ oowtarzaiacv sie motvw w X X wieku morvw czystek etnicznych Wvnroiekrowanie agresji opartej na lekach d o t y c z ą c y c h własnego nn J s r w L J n n n i L i a i krzvwdv n o w o d o w l h ' rr ™ n" n" b k V L i 38 7 7 7 Pozwolę sobie z a r y z y k o w a ć twierdzenie, że tak właśnie działo się podczas czystek etnicznych na W o ł y n i u , w Bośni, czy Rwandzie. W tych konfliktach nie chodziło j u ż o zwycięstwo sym­ boliczne, ale fizyczne: biologiczne unicestwienie wroga. Charakterystyczne było też postrzeganie wroga jako moralnie i fizycznie o d r a ż a j ą c e g o , a siebie jako dobrego, czy wręcz idealnego (co o d p o w i a d a ł o b y fantazjom omnipotentnym pozy­ cji schizoidalnej), w y s t ę p u j ą c e w treści wzajem­ nych oskarżeń (niech p r z y k ł a d e m będą t u losy s t o s u n k ó w p o l s k o - u k r a i ń s k i c h w okresie m i ę d z y - 38 The Pervert's Guide to Ideology, reż. S. Fiennes, Irlan­ dia, Wielka Brytania 2012. �Jakub Przybyła 108 w o j e n n y m , albo też reakcje serbskich intelektu­ alistów na kolejne konflikty b a ł k a ń s k i e ) . 39 40 M o ż n a by zadać pytanie, dlaczego dochodzi do psychotyzacji m y ś l e n i a grupowego i ewaku­ acji agresji na zewnątrz, poprzez tworzenie sobie wyimaginowanego wroga? O d p o w i e d z i ą jest t u istnienie wspomnianego j u ż p o p ę d u ś m i e r c i . Jeżeli przyjąć za Freudem i Klein, że jest to wro­ dzona właściwość człowieka, to łatwiej zrozu­ m i e ć powszechność działań agresywnych i fanta­ zji o zagładzie i destrukcji. Wydaje się, że jest to p o g l ą d zgodny z koncepcjami etologów, pryma.t o l o g ó w i b i o l o g ó w ewolucyjnych . Z a k ł a d a j ą c dalej, za Freudem, że p o p ę d a m i rządzi logika ekonomii energetycznej, bo dążą one do rozłado­ wania, trzeba przyjąć, Że r ó w n i e ż p o p ę d śmierci będzie p o d l e e a ł b i o l ó e i c z n e i i psycholoeicznei k o n i e c z n o ś c i ujawniania się. N a poziomie psycholoeicznym rzadza t VJT1 o c z y w i ś c i e nieświa¬ dome mechanizmy i procesy. Hanna Segal pisała Popęd ś m i e r c i podobnie ak popęd życia dażv do a jest artykule n i m , oprócz śmierci, wła­ śniezaspokojenia, b ó l " . W innym zaznacza: 41 - 42 Głównym przejawem popędu śmierci jest atak na rzeczywistośćten fakt łączy moje rozważania z ostatnią teorią Freuda wyjaśniającą konflikt miedzy popędami życia i śmierci. Szczególnie wyraźnie widać to na przykładzie pozycji depresyj­ nej. Miłość do obiektu, miłość do własnego życia, a także życia jako takiego prowadzi do wycofa- 3 9 4 0 41 A. Garlicki, Siedem mitów Drugiej Rzeczypospolitej, Czytelnik, Warszawa 2013, s. 122-129, 183-189. Zob. I . Colović, Bałkany - terror kultury, tłum. M . Petryńska, Czarne, Wołowiec 2007. 4 W tej starej opozycji miłości i nienawiści, Erosa i Tanatosa, zawiera się psychoanaV _ > J • lityczna wizja ludzkiego życia p o p ę d o wego. Kreacja, wzrastanie, rozwój i trwanie jest ekspresją p o p ę d u seksualnego, libidalnego. Jak twierdzili Freud i Klein, agresywność, destruk­ cja, zadawanie bólu sobie i i n n y m jest wyrazem p o p ę d u śmierci. Tak jak miłość i jej różne formy p r z e j a w i a j ą się w życiu człowieka samoistnie, tak też podobnie jest z impulsami p o p ę d u ś m i e r c i . Tak jak pewne zjawiska kulturowe i społeczne można. uzna.ć za. wyra.z tendencji libidalnych, tak inne - jako efekt i m p u l s ó w tanatycznych. Popęd ś m i e r c i musi zatem p r z e j a w i a ć się w a k t y w n o ś c i ś w i a d o m e j i n i e ś w i a d o m e j człowieka. W t y m , co robi i w t y m o czym m y ś l i Tak t e ż m o ż n a r o z u m i e ć t e n d e n c j ę ludzka do z a g ł ę b i a n i a sie w różne fantazje i wizje apokaliptyczne Mecha nizmv oozvcii schizoidalnej t ł u m a c z a oowszech ność l e k ó w nrzed zagada śmiercią zniszczę niem Kkróre sa wvdohvwane nrzez niem, i o r e są wyuouywane i wzmacniane przez różne nroresv kulturowe i snołerzne Tam odzie k nr r i r n r U / r ' n rr n 1" Konstytuuje się grupa, czy będzie to partia poli­ tyczna czy sekta w y z n a ń owa, m o ż l i w e jest zejście jej w psychotyczny styl tunkcjonowania, Który doprowadzi j ą do w y o b r a ż e ń mesjanistycznycn, poslanniczych, nihilistycznych, bądz katastroheznych. Wydaje się zatem, ze powtarzanie się takich zjawisk nieuniknione g l ę d u na ludzką n a t u r ę , jest w którą wpisany ze ,estw zpopęd destrukc,! D . Peterson, R. Wrangham, Demoniczne samce. Małpy człekokształtne i źródła ludzk ejprzemocy, tłum. M . Aupy riga, PIW, Warszawa 1999. A. Mościskier, Spór o naturę i c m i f*rr\ ludzką. Socjologa czy socjobiologia?, Wydawnictwo Uni­ i ś m i e r c i . wersytetu Warszawskiego, Warszawa 1998. t 4 2 nia projekcji. Dzięki temu można zadbać o swój obiekt, a uznanie własnej zależności umożliwia selfprzetrwanie w rzeczywistości. Miłość życia pro­ wadzi do dbania o przetrwanie obiektu i samego siebie, co wymaga uznania rzeczywistości. Zkołei popęd śmierci znajduje wyraz w pragnieniu znisz­ czenia łub unicestwienia rzeczywistości życia. Jego ostatecznym celem jest śmierć ^. H . Segal, O klinicznej użyteczności pojęcia popędu śnuerci, [w:] idem, PsychoanaUza..., op cit., s. 45 H . Segal, Fantazja i rzeczywistość, BARBARZYŃCA [w:] ibid., s. 68. 1 (19) P019 �Psychoanalityczne uwagi Kara i zagrożenie m o ż e p r z y b i e r a ć wedle psy­ choanalizy różne formy M o ż e chodzić tu o karę za impulsy edypalne, neurotyczne. W ó w c z a s zagłada przybiera postać przemijającego zalewu treści nie­ ś w i a d o m y c h , gdzie b e z w z g l ę d n e i surowe nad-ja (superego) znęca się nad ja (ego) i represjonuje seksualne pragnienia. To wizja, k t ó r ą wedle Slavoja Ż i ż k a przedstawia film Hitchcocka Ptaki. T y t u ł o w e ptaki są s y m b o l i c z n ą karą za seksualne fantazje d w ó j k i b o h a t e r ó w : kobiety i mężczyzny. Nad-ja jest tu reprezentowane przez m a t k ę boha­ tera m ę s k i e g o . Inaczej m o ż e w y g l ą d a ć jednak wizja ś w i a t a o g a r n i ę t e g o p s y c h o t y c z n ą l o g i k ą l e k ó w prześladowczych i wszechobecnego zagrożenią. To wizje zagłady, gdzie resztki życia bronią się przed zalewem c a ł k o w i c i e złych o b i e k t ó w . N i e ma nic bardziej u o s a b i a j ą c e g o popęd śmierci niż postać żywego rupa w kulturze popularnej. 44 groźnych, 109 Jednak najbardziej przerażającą wizją, wizją sięgającą najdalej w historię życia k a ż d e g o czło­ wieka, jest perspektywa katastrofy totalnej, po której nie ma j u ż życia. To wizja postnuklearnego ś w i a t a multiplikowana w w y o b r a ż e n i a c h o zde­ rzeniu się Z i e m i - residuum życia - ze śmier­ c i o n o ś n y m , martwym asteroidem. Te w y o b r a ż e ­ nia k o n f r o n t u j ą człowieka z n a j w c z e ś n i e j s z y m i n i e m o w l ę c y m i l ę k a m i przed p o k a w a ł k o w a n i e m i anihilacją. W i d a ć zatem, że psychologicznych, psychodynamicznych p rzyczy n w y o b r a ż e ń o kata­ strofie i zagładzie może b y ć kilka. O d w o ł u j ą się one do różnych faz rozwoju człowieka i związa­ nych z n i m i konfiguracji zjawisk m e c h a n i z m ó w i procesów psychicznych. W s p ó l n y m mianowni¬ kiem tych zjawisk może być zapewne fakt zaprze¬ czenia życiu i miłości czyli przewaga sił p o p ę d u ś m i e r c i Popęd ś m i e r c i k t ó r y jest psychologiczną reprezentacja biologicznej skłonności do agresii wvdaie sie o d p o w i a d a ć za wszelkie wariacie S P O ' łeczne i kulturowe w y o b r a ż e ń o zagładzie i k o ń c u SWicltcl 44 ThePenerń Guide to Cinema, reż. S. Fiennes, Austria, Wielka Brytania, Holandia 2006; S. Żiżek, Lacrimae rerum. Kieślowski, Hitchcock, Tarkowski, Lynch, tłum. G. Jankowicz, J. Kutyła, K. Mikurda, P. Mościcki, Korporacja halart, Kraków 2007, s. 156-157. Psychoanalytical remarks on the end ofthe world The author ofthe article inyestigates millenaristic and apocalyptic elements in psychoanalytic theory and practice on the example of works by S. Freud, M . Klein and H . Segal. The author underlines the problem of unconsciousness' and it connections with the anthropological idea o f myth'. The author applies the psychoanalytic theories to selected phenomena and texts from popular culture, especially to literaturę and movies. Those, being repositories o f popular images and concepts, provide the data for analysis o f projections o f collectiyely shared desires and amdeties. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA ��� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bd95b094af264b54bc5eab62624ad8ec.pdf 0172059b9164b094075a2e8a6c10da5e Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5697 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5296 Title A name given to the resource Nowy epos? krytyka kultury europejskiej w "Django" Quentina Tarantino/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr 1(19), s.83-98 Creator An entity primarily responsible for making the resource Łoziński, Krzysztof Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Nowy Krytyka kultury europejskiej i proces emancypacji bohatera w Django Quentina Tarantino FOT. MICHAŁ KOPE> �Łukasz Łoziński Ur. w 1989 roku. Antropolog i literaturoznawca, absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego, redaktor czasopism-„Polisemii" i „Bez Porównania", stały współpracownik portalu „Popmoderna". W latach 2012-2014 uczestniczył w badaniach terenowych dotyczących pamięci o Józefie Kurasiu „Ogniu" i jego oddziale partyzanckim. Pracował dla Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie. Interesuje się przede wszystkim antropologią literatury i historyczną. Wstęp Najnowszy film Quentina Tarantino, podej­ m u j ą c y temat niewolnictwa i przemocy na tle rasowym, osiągnął n i e z w y k ł y - nawet jak na możliwości reżysera Pulp Fiction - rozgłos. Liczba b i l e t ó w sprzedanych w a m e r y k a ń s k i c h i zagra­ nicznych kinach przewyższyła sukces Bękartów wojny (2009), przynosząc 425 m i l i a r d ó w d o l a r ó w przychodu . W a ż n i e j s z a od statystyki jest jednak m n o g o ś ć a r t y k u ł ó w prasowych - aby z r o z u m i e ć towarzyszące Django emocje, warto prześledzić ważniejsze głosy w dyskusji na jego temat. 1 Znaczna część k r y t y k i uznaje ten obraz za zabawny i inteligentny, ale w ostatecznym roz­ rachunku j a ł o w y pastisz rozmaitych g a t u n k ó w kina. David Denby pisze wprawdzie o „fontan­ nach o d k u p i e ń c z o w y t r y s k u j ą c e j k r w i " , jednak Django wzbudza w n i m raczej zniesmaczenie n i ż 1 Zob. "Inglorious Basterds" Vs. "Django Unchained", http://wW.boxofficemojo.com/showdowns/chart/?!d=tarantinovs.htm, 6.05.2013. �Łukasz 84 katharsis . Polscy krytycy nie o c e n i a j ą wysoko obrazu A m e r y k i zbudowanego z klisz kulturo­ wych, ani przesadzonej, nieskłaniającej do empa­ t i i przemocy . Oczekiwania wobec kina - aby reprezentowało realia, w y r a ż a j ą c egzystencjalne prawdy - łatwo o d c z y t a ć z wypowiedzi Jakuba Sochy: 1 3 Django nie otwiera oczu ani na amerykańskie niewolnictwo, ani na to, czym wżyciu człowieka jest zemsta. Nie ma tu uciskanych mas, to raczej film o silnych jednostkach, nie ma w nim zemsty, co najwyżej napędzana przez miłość akcja ra­ tunkowa. Nawet tych kilka punktów zapalnych, które rozsadzają narracje - tych kilka scen, kiedy przemoc wchodzi w oko jak drzazga, wymyka sie konwencji: ciało rozszarpywane przez rozszalałe psy i poddawane chłoście - zostaje szybko spacyfikowane przez reżyserskie fajerwerk?. Łoziński sji reprezentuje Spike Lee - reżyser Malcolma X - k t ó r y na Tweeterze o p u b l i k o w a ł n a s t ę p u ­ jącą w y p o w i e d ź : „ A m e r y k a ń s k i e niewolnictwo nie było spaghetti westernem w stylu Sergio Leone. To był Holokaust. M o i przodkowie to niewolnicy. Porwani z A f r y k i . I będę ich czcić" . R o z w i j a j ą c tę o p i n i ę , należałoby stwierdzić, że Tarantino traktuje problem r ó w n o u p r a w n i e n i a A f r o a m e r y k a n ó w instrumentalnie, w istocie nie­ jednokrotnie ich p o n i ż a , c h o ć b y na płaszczyźnie j ę z y k o w e j , każąc swoim bohaterom - jako autor scenariusza - ponad sto razy p o w t a r z a ć słowo nigger, obecnie niemal oficjal­ nej angielszczyzny Niemniej w dniu premiery (25 erudnia 2012 r ) liczba czarnych w i d z ó w " (Pamela M c C l i n t o c k stosuje 'takie właśnie okre­ ś l e n i e ) w y n i o s ł a 42 nroc n ó ź n i e i ich u d z i a ł u t r z y m y w a ł sie na ooziomie z b l i ż o n y m do iednei trzeciej chociaż stanowią tylko 12 proc populacj S t a n ó w Zjednoczonych 6 7 8 I n n i komentatorzy t r a k t u j ą rzecz zgodnie z tradycyjnymi wzorcami odbioru, bagatelizu­ jąc elementy w y k r a c z a j ą c e poza konwencje naj­ bardziej typowe dla głównego nurtu, zwłaszcza wymiar intertekstualny - w rezultacie obraz przekazywany czytelnikowi pozostaje n i e p e ł n y . O s o b n ą g r u p ę z a b i e r a j ą c y c h głos w dysku5 2 3 4 5 D . Denby, „Django Unchained": put-on, revenge and the aesthetics oftrash, „The New Yorker" 22.01 2013, http://www.newyorker.com/online/blogs/culture/2013/01/django-unchained-reviewed-t^antinoscrap-masterpiece.html, 17.02.2013. Zob. A. Piotrowska, Bękarty westernu, „Tygodnik Po­ wszechny" 3 2013, s. 43; J. Socha, Django rozkuty, „Dwutygodnik" 100 2013, http://www.dwutygodnik. com/artykul/4274-django-rozkuty.html, 28.03.2013. Zarzuty s f o r m u ł o w a n e przez Spike'a Lee naj­ w y r a ź n i e j nie p r z e k o n u j ą przedstawicieli społecz­ ności a f r o a m e r y k a ń s k i e j , do której on sam należy. Dlaczego? B y ć może Django wychodzi naprzeciw n i e s p e ł n i o n y m nigdy dotąd oczekiwaniom - nie tylko zapewnia widzom p i e r w s z o r z ę d n ą d a w k ę rozrywki, ale t e ż w nowy s p o s ó b podejmuje 6 7 Ibid. Zob. P. French, "Django Unchained"- review, „The Obseryer" 20.01.2013 http://www.guardian.co.uk/ film/2013/jan/20/django-unchained-quentin-tarantino-review, 31.03.2013; D . Khoshaba, Django Uncha­ ined: A Film Analysu, http://ww.psychologytoday. com/blog/get-hardy/201301/djangounchainfd-film-analysis 8 05.2013. 8 "American Slavery Was Not A Sergio Leone Spaghet­ ti Western. It Was A Holocaust. My Ancestors Are Slaves. Stolen From Africa. I Will Honor Them". B. Child, „Django Unchained" wins over black audience despite Spike Lee criticism, „The Guardian" 3.01.2013, http://www.guardian.couk/film/2013/jan/03/djan: go-unchained-spike-lee, 17.02.2013. Zob. P. Bradshaw, "Django Unchained"- review, „The Guardian" 18.01.2013, http://www.guardian.co.uk/ film/2013/jan/17/django-unchained-rtview, 30.03. 2013; D . Denby, op. cl Zob. P. McClintock, African Americans Tum Out in Force for ąuentin Tarantinos "Django Unchained", „The Hollywood Reporter" 1.02.2013, http://www. hollywoodreporter.com/news/quentin-tarantinos-django-unchdned-african-407582, 17.02.2013. BARBARZYŃCA 1 ( 1 9 ) PD13 �Nowy epos 85 d r a ż l i w y temat. Kwestia praw człowieka i oby­ watela z p e w n o ś c i ą n a l e ż y do n a j w a ż n i e j s z y c h dla szeroko rozumianej k u l t u r y A m e r y k i Pół­ nocnej, skoro stała się p r z y c z y n ą najkrwawszej wojny, do jakiej doszło na t y m kontynencie. Nie ulega w ą t p l i w o ś c i , że ani wygrana U n i i nad Konfederacją, ani zniesienie segregacji rasowej na mocy a k t ó w prawnych z lat 1964 i 1965 nie oznaczały z a k o ń c z e n i a dyskryminacji Afroamer y k a n ó w . W I I połowie X X w. problem stosun­ k ó w m i ę d z y l u d n o ś c i ą o korzeniach europej­ skich a potomkami n i e w o l n i k ó w był w Stanach Zjednoczonych przedmiotem o ż y w i o n e j debaty o d b y w a j ą c e j się r ó w n o l e g l e z rozwojem s t u d i ó w postkolonialnych Warto jednak zwrócić u w a g ę że zmiany w postrzeganiu Afro a m e r y k a n ó w bar' dzo widoczne w tekstach akademickich, jeszcze na p o c z ą t k u X X I w z n a j d o w a ł y stosunkowo ograniczone odzwierciedlenie w sztuce filmowej. 9 10 M ó w i się często o początku lat 60. jako 0 przełomie w kinematografii S t a n ó w Zjednoczo­ nych, kiedy Sidney Poitier zyskał uznanie, grając b o h a t e r ó w „górujących nad B i a ł y m i i n t e l i g e n c j ą 1 u r o d ą " . Rzeczywiście, w y r ó ż n i a j ą c y się aktor otrzymał wówczas Oscara za najlepszą rolę pierw­ szoplanową, trzeba jednak zaznaczyć, że kolejnym Afroamerykaninem uhonorowanym tą n a g r o d ą był Denzel Washington - w 2001 r. Jak z a u w a ż a Peter Bradshaw, „ n i e w o l n i c t w o to temat, na k t ó r y współczesne Hollywood tradycyjnie reaguje zdenerwowaniem oraz p o w ś c i ą g l i w o ś c i ą bliską zmowie milczenia - oprócz, rzecz jasna, w y r a ź n i e 11 9 10 11 przedstawionego kontekstu abolicji" . N a t y m tle Django wydaje się o tyle odważny, że zawiera liczne sceny bezpośrednio odnoszące się do okru­ c i e ń s t w a wobec osób pochodzenia a f r y k a ń s k i e g o , a jedna z nich jest g ł ó w n y m bohaterem. 12 Akcja filmu ma miejsce w p o ł u d n i o w e j części S t a n ó w Zjednoczonych, na krótko przed w o j n ą secesyjną. Django (Jamie Foxx) zostaje odku­ piony o d w ę d r u j ą c y c h handlarzy przez łowcę nagród Kinga Schultza (Christoph Waltz), ponie­ w a ż potrafi rozpoznać trzech ściganych listem goń­ czym nadzorców niewolników. T y t u ł o w y bohater, powodowany chęcią rewanżu, okazuje się bardzo pomocny. Schultz proponuje m u dalszą współ¬ pracę i odtąd we d w ó j k ę dostarczają wymiarowi sprawiedliwości przestępców, częściej martwych niż żywych. Zdobyte pieniądze Django postanawia przeznaczyć na wykup żony (Kerry Washington) a jego towarzysz ma pomóc: w jej odnalezieniu. ' F a b u ł a łączy elementy typowe dla filmów przygodowych i spaghetti w e s t e r n ó w , m o ż n a się w i ę c s p o d z i e w a ć o p o w i e ś c i u k s z t a ł t o w a n e j w oparciu o dobrze znane konwencje, służą­ cej przede wszystkim rozrywce. Tarantino sto­ suje jednak m e t o d ę t w ó r c z ą z b l i ż o n ą do tej, k t ó r ą Umberto Eco nazwał „ p o d w ó j n y m kodo­ waniem" . Imię róży czy Wahadło Foucaulta nie 13 12 Zob. W. Osiatyński, Korzenie „Korzeni". Dzieje Murzynów w Stanach Zjednoczonych, Iskry, Warszawa 1981,s.248. Zob. M.P. Markowski, Postkolonializm, [w:] A. Bu­ rzyńska, M.P. Markowski (red.), Teorie literatury XX wieku. Podręcznik, Znak, Kraków 2009, s. 549-565. R Kletowski, Afroamerykańskie kino, [w:] T. Lubelski (red.), Encyklopedia kina, Biały Kruk, Kraków 2003, s. 15-16. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA "Slavery is a subject on which modern Hollywood is traditionally nervous, a reticence amounting almost to a conspiracy of silence - except, of course, in the explicit context of abolition". R Bradshaw, op. cit. Zob. L. Bunch, What "Diango Unchained" Got Wrong, http://blogs.smithsoniimag.com/aroundthemfll/2013/01/dLgo-unchained?reviewed-bylonnie-bunch-a-flawed-presentation/ 18 05 2013; I Patterson "Djamo Unchatned"- the inglorLs hi tory ofslavery the mov es The Guardian'' 12 01 2013 ln 13 t Zob. U . Eco, Ironia intertekstualna i poziomy lektury, [w:] idem, O literaturze, tłum. J. Ugniewska, A. Wa­ silewska, Wydawnictwo Literackie MUZA, Warszawa 2003, s. 198-219. �Łukasz 86 Łoziński o g r a n i c z a j ą się do kryminalnej lub sensacyjnej konwencji typowych dla antywesternu - główną opowieści w efektownej scenerii - czytelnik otrzy­ cechą n u r t u jest polemiczna postawa „wobec tra­ muje obraz fragmentu historii Europy nacecho­ dycji gatunku oraz m i t u Dzikiego Zachodu" . wany przekonaniami autora, z k t ó r y m i , o ile Za wzorcowe uznaje s i ę filmy Sama Peckin- posiada dostateczne kompetencje, m o ż e pole­ paha - Strzały 18 (1962), a zwłaszcza m i z o w a ć . Django, choć ironiczny i groteskowy, Dziką 0 w p ł y w i e tak zwanej Trylogii Dolarowej niezgodny z faktami, przedstawia interesującą 1966) Sergio Leone . O ile struktura klasycznego refleksję na temat a m e r y k a ń s k i e j kultury. N i e westernu czyni jasne rozróżnienie m i ę d z y pozy­ n a l e ż y t e ż l e k c e w a ż y ć sposobu tywnie o c e n i a n ą c y w i l i z a c j ą filmu oddziaływania bandę o zmierzchu zapewne w w i ę k s z y m stopniu n i ż p o w i e ś c i Eco 14 (1968) - choć n a l e ż y też w s p o m n i e ć (1964¬ 19 euroamerykańską, na w i d z ó w . Celem a r t y k u ł u jest po pierw­ a wszystkim t y m , co p r z y n a l e ż y do kategorii sze rekonstrukcja ś w i a t a przedstawionego przez natury, o tyle w wielu obrazach rewizjonistycz­ Tarantino, odczytanie kontekstu, w jakim funk­ nych ta opozycja została zmodyfikowana. Nie cjonuje wizja reżysera, ofciz jej m o ż l i w y c h znaczeń tylko za p o m o c ą strategii idealizacji rdzennych - zgodnie z metodami semiologii i hermeneu- m i e s z k a ń c ó w przy jednoczesnym tyki k o l o n i z a t o r ó w , k t ó r a zastąpiła popularny obraz 15 Wzorzec s t a n o w i ą teksty Rolanda Barthesa i M a r t i n a Heideggera rozważań 16 Po drugie przedmiotem czynionych w oparciu o koenitywi styczna teorie narracji iest emancypacja boha tera i iei notencialne k ó m e k w e n c i e dla widowni w krajach postkolonialnych 17 piętnowaniu dzikich p l e m i o n w a l c z ą c y c h z m a j e s t a t y c z n ą k a w a l e r i ą . Niekiedy istnienie przeciwstawnych b i e g u n ó w bywa Z3.negow3.ne jak w Dobrym, 1 brzydkim złym (1966) - trzej bohaterowie k i e r u j ą się niemal w y ł ą c z n i e chęcią zysku, ale zastoso­ wane w utworze metody podawcze nie s u g e r u j ą widzowi, że powinien ich p o t ę p i a ć . Tarantino nie Antyamerykanizm stworzył postaci radykalnie amoralnych, raczej Obraz p o ł u d n i o w e j części S t a n ó w Zjedno­ czonych wykreowany w Django n a w i ą z u j e do dwuznaczne. N a l e ż y też p o d k r e ś l i ć , że najbar­ dziej ewidentnym przedmiotem krytyki nie jest w Django cywilizacja jako całość - inaczej n i ż 14 15 16 17 Zob. U . Eco, Dopiski na marginesie „Imienia róży", [w:] idem, Imię róży, tłum. A. Szymanowski, PIW, Warszawa 1987, s. 593-623. w Wielkim Zob. R. Barthes, Mitologie, tłum. A. Dziadek, Aletheia, Warszawa 2008; P. Ricoeur, O interpretacji, tłum. J. Margański, [w:] A. Burzyńska, M.R Markowski (red.), Teorie literatury XX wieku. Antologia, Znak, Kraków 2007, s. 193-212. kich posiadaczy ziemskich . Jak z a u w a ż a Ira Zob. R. Barthes, Retoryka obrazu, tłum. Z. Kru­ szyński, „Pamiętnik Literacki" 3 1985, s. 289-302; M . Heidegger, Objaśnienia do poezji Hólderłma, tłum. S. Lisiecki KR, Warszawa 2004, s 9-199. Zob. M . Rembowska-Płuciennik, Poetyka intersubiektywności. Kognitywistyczna teoria narracji a proza XX wieku, Wydawnictwo U M K , Toruń 2012; M . Smith, Zaangażowanie widza w postać, tłum. J. Mach, [w:] J. Ostaszewski (red.), Kognitywna teoria filmu. Anto­ logia przekładów, Wydawnictwo Baran i Suszczyński, Kraków 1999, s. 210-247. cytYi małym z wilkami człowieku (1970) czy Tańczą- (1990) - ale w pierwszym rzędzie system kulturowy stworzony przez g r u p ę wiel­ 20 Berlin w ł a ś n i e oni mieli d e c y d u j ą c y w p ł y w na obyczaje oraz prawo odnoszące się do l u d n o ś c i 18 19 20 Ł. Plesnar, Western, [w:] T. Lubelski, op. cit., s. 1006¬ 1007. Dobry, zły i brzydki, reż. S. Leone, Włochy 1966; Dzika banda, reż. S. Peckinpah, USA 1962;: Strzały o zmierzchu, reż. S. Peckinpah, USA 1962; Za garść dolarów, reż. S. Leone, Hiszpania, RFN, Włochy 1964; Za kilka dolarów więcej, reż. S. Leone, Hiszpa­ nia, RFN, Włochy 1965. Tańczący z wilkami, reż. K. Costner, USA 1990; Wiel­ ki mały człowiek, reż. A. Penn, USA 1970. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Nowy epos pochodzenia Nie oznacza pozostałych wzbudzający 87 afrykańskiego - wolnej i z a l e ż n e j . to jednak, że Tarantino portretuje m i e s z k a ń c ó w P o ł u d n i a w sposób sympatię. wany przez swoich n i e w o l n i k ó w W i e l k i m Tatusiem. W ten sposób autor scenariusza podkre­ śla paternalistyczny charakter kultury P o ł u d n i a , Przedstawiciele niższych warstw społecznych kreowani w Django to przede wszystkim nadzorcy n i e w o l n i k ó w - gra aktorska, charakteryzacja i zdjęcia n a w i ą z u j ą do typowych dla popularnego kina metod pokazywania b o h a t e r ó w negatyw­ nych, co w zestawieniu z ich t c h ó r z o s t w e m two­ rzy efekt komizmu. Wydaje się jednak, że duże zbliżenia na fotografowane z dołu, o ś w i e t l o n e ogniem twarze spoconych, ś m i e j ą c y c h się braci Brittle w y w o ł u j ą u w i d z ó w z u p e ł n i e p o w a ż n y dyskomfort. W ten sposób p o t ę g u j e się zjawisko n3.zy~w3.ne przez Murraya Smitha pozytywnym nastawieniem odbiorcy do wybranych postaci filmowych - w t y m wypadku są n i m i wzbudzajacy współczucie niewolnicy . Z kolei wizerunek b o h a t e r ó w neutralnych, takich jak m i e s z k a ń c y prowincjonalnego miasteczka nie różni sie od negatywnych w soosób zasadniczy M o ż n a t u m ó w i ć o stooniowaniu tych samych iakości pierwsi sa o d drugich staranniej ubrani ale niekoniecznie srhlndni natomiaJ fakt że nie Posiadacze niewolników, podobnie jak tradycyjne elity dawnego świata, od dawna ubierali swoją do­ minacje w określenia związane z rodziną, przybie­ rając pozy dobrotliwych patriarchów, aby uzasad­ nić swą władzę i podtrzymać żądania absolutnego posłuszeństwa. (...) W połowie XIX stulecia, gdy starali się odeprzeć ataki abolicjonistów, ów pater­ nalistyczny styljeszcze zyskał na znaczeniu . 21 22 zneraia sie nad niewolnikami nie rzvni z nich abolicjoniltów. N a l e ż y bowiem p o d k r e ś l i ć , że mieszczanie p o z o s t a j ą p o d p o r z ą d k o w a n i ł a d o w i stanowio­ nemu przez latyfundystów, którzy, jak twierdzi Berlin, rzeczywiście pełnili w społeczności lokal­ nej funkcję l i d e r ó w . Taką osobą jest Spencer Bennett ( D o n Johnson), elegancki m ę ż c z y z n a w b i a ł y m surducie i waniliowej kamizelce, nazy­ 23 21 22 23 Zob. I . Berlin, Pokolenia w niewoli. Historia niewólmctwa w Ameryce Północnej, tłum. D . Cieśla, PIW, Zob. M . Rembowska-Pluciennik, op. cit., s. 99-102; M . Smith, op. cit., s. 219-222. Zob. I . Berlin, op. cit., s. 186. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 0 której Berlin pisał w sposób n a s t ę p u j ą c y : 24 Plantator p o c z ą t k o w o odnosi się wrogo do p r z y b y w a j ą c y c h na jego p o s i a d ł o ś ć Schultza 1 Django - zmienia nastawienie, słysząc o m o ż ­ l i w o ś c i zarobku. Tarantino, c z y n i ą c bohatera s k ł o n n y m do rezygnacji z ostro f o r m u ł o w a ­ nych p r z e k o n a ń , uwydatnia odległość postawy plantatora od ethosu rycerskiego, k t ó r y stanowi p u n k t odniesienia dla wielu r a s i s t ó w amery­ k a ń s k i c h . D z i ę k i temu zabiegowi scenarzysta i reżyser usprawiedliwia zastosowanie p o d s t ę p u przez d w ó c h p r o t a g o n i s t ó w - przyjechali nie po to, by d o k o n a ć transakcji - chcą zabić braci Brittle, p r a c u j ą c y c h w posiadłości Bennetta prze¬ stępców. Autor filmu poprzez ukształtowanie dal­ szej części sceny zadbał by poza oportunizmem plantatora, w y k a z a ć sprzeczność w obrębie jego ś w i a t o p o g l ą d u . Kiedy Bennett t ł u m a c z y służącej, żeby t r a k t o w a ł a Django inaczej n i ż wszystkich 25 c z a r n u c h ó w dookoła" ale też nie tak jak gdyby był biały" k a r k o ł o m n o ś ć konstrukcji na której oparto ład' społeczny P o ł u d n i a staje śie trudna do przeoczenia. ' ™ " *' ' Zob. Confederate White Kmghts, http://confederateI b t d 1 9 2 2 5 l ence-files/groups/knights-of-the-ku-klux-klan, 9 01.2014; M Ossowska Ethos rycerski i jego odmiany, PWN, Warszawa 2000. ig �Łukasz 88 Jednak przedstawieni przez Tarantino nad­ zorcy n i e w o l n i k ó w z n a j d u j ą dla swojej suprema­ cji wiele u z a s a d n i e ń - jednym z nich jest chrze­ ścijaństwo. Brodaty i otyły John Brittle, w jednej ręce t r z y m a j ą c y Biblię, a w drugiej bat, recytuje fragment Księgi Rodzaju: „wszelkie zaś zwierzę na ziemi i wszelkie ptactwo podniebne niechaj się was boi i l ę k a " . Plantacja b a w e ł n y ma f u n k c j o n o w a ć w oparciu o zalecenia Pisma Ś w i ę t e g o . Rzeczy­ wiście, położona na rozległej, płaskiej przestrzeni, pełna k w i a t ó w i egzotycznych drzew posiadłość nosi cechy w y o b r a ż e ń o ziemskim raju znaczący" wydaje sie t e ż biały strój latyfundysty fotogra­ fowanego w intensywnym ś w i e t l e Tarantino k o n t r a s t u j ą c ten obraz ze z b l i ż e n i a m i na twarz p r z e r a ż o n e j niewolnicy, wydaje s i ę przestrze gać przed nostalgia za idealizowana przeszłością P o ł u d n i a Utrwalona c h o ć b y w Przeminęło z wia trem (1939) narracje o idyllicznych plantacjach snrzed woirw seceslinei zastenuie widowiskowa zemsta Diango strzela w kartę wvieta z Biblii która Tohn Brittle nosił nrzvnieta do koszuli na w y s o k o ś c i serca z* braci insze ściokrotnie rani drugiego Trzeci ginie, n * uchłoszcze r7 7 sciokrotnie rani^ c i*e Ir k aić przez pole uprawne. Ubraz poplamionej Krwią bawemy m o ż e byc oceniany jako nadmierne nacechowa­ nie semantyczne sceny. Warto jednak zwrocie u w a g ę na konflikt m i ę d z y obrazem z b l i ż o n y m do estetyki postimpresjonistycznej a jego symbolicz­ nym znaczeniem p o d k r e ś l a j ą c y kreowaną przez larantino wizję plantacji jako miejsca, w k t ó r y m p i ę k n o przyrody jest rezultatem cierpienia l u d nosci zależnej. 26 27 Łoziński w scenie przedstawiającej zamaskowanych jeźdź­ ców z pochodniami, k t ó r z y p r ó b u j ą się zemścić na Schultzu i Django. To o d w o ł a n i e do działal­ ności K u Klux Klanu, organizacji utworzonej w latach 1866-1867 przez z w o l e n n i k ó w Konfe­ deracji, w celu podtrzymania uprzywilejowanej pozycji p r o t e s t a n t ó w europejskiego pochodzenia. Retoryka, k t ó r ą się p o s ł u g i w a l i , podobnie jak stroje z k r z y ż e m na w y s o k o ś c i piersi n a w i ą z y w a ł y do tradycji z a k o n ó w rycerskich. Obraz wykreowciny przez Tarantino nie wiele w s p ó l n e g o z Narodzinami narodu (1915), z a w i e r a j ą c y m i pełne patosu sceny odsieczy K u Klux Klanu dla zaatakowanej przez byłych n i e w o l n i k ó w rodziny p l a n t a t o r ó w . Kłótnia o to, czy jeźdźcy w czasie napadu Schultza i Django muszą m i e ć gło wach niewygodne worki skutkuje kompromita cia wizerunku g a l o p u j ą c y c h mścicieli Raz Jeszcze należy zwrócić u w a g ę na d e c y d u j ą c a role latyfun d v s t v - dowodzącego gruna meżczvzn watniacvch o celowości wydarzenia, w k t ó r y m uczestniczą. 29 28 Instrumentalne wykorzystywanie religii przez a m e r y k a ń s k i c h r a s i s t ó w zostało o ś m i e s z o n e 26 2 7 28 Biblia Tysiąclecia, Rdz 9,2. Pallotinum, Poznań 2002, wyd. V, Zob. J . M . Faragher, R.V. Hine, Pogranicza. Historia amerykańskiego Zachodu, tłum. T. Tesznar, WUJ, Kra­ ków 2011, s. 6. Przeminęło z wiatrem, reż. V. Fleming, USA 1939. Jeżeli autorowi scenariusza m o ż n a z a r z u c i ć szowinizm w stosunku do jakiejkolwiek grupy s p o ł e c z n e j , d o t y c z y ł o b y to g ł ó w n i e postawy wobec l u d n o ś c i o korzeniach europejskich. Nie­ mal wszystkie wykreowane w filmie postaci tego typu okazują się niezdolne do przejęcia inicjatywy w konflikcie z Schultzem i Django. W y r a ź n a jest t e ż d o k o n u j ą c a się w przedstawionej przez Tarantino Ameryce karykaturyzacja europejskiej kultury. Najlepszy przykład to posiadłości Candie (Leonardo DiCaprio), k t ó r y u w a ż a się za frankofila i żąda, aby go t y t u ł o w a n o monsieur, choć j ę z y k francuski jest m u całkowicie obcy. Część miejskiej w i l l i bogacza została przezna­ czona na u r z ą d z o n y w estetyce przepychu d o m rozrywek dla z a m o ż n y c h mężczyzn. O ile balan sujacy na granicy kiczu w y s t r ó j - liczne kande labry empirowe meble ciężkie zasłony złote ornamenty na purpurowych tapetach - nie byłby 29 Narodziny narodu, rei. D . W Griffith, USA 1915. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Nowy epos 89 w połowie X I X w. nietypowy dla Francji, o tyle sposoby s p ę d z a n i a czasu w ekskluzywnym lokalu w y d a j ą się charakterystyczne dla Nowego Ś w i a t a . Przy barze zamawia się piwo, t e ą u i l ę i egzotyczne drinki. Dziesiątki urodziwych niewolnic prze­ chadzają się po w i l l i - n i e k t ó r e pełnią funkcję służących, ubrane w stroje p r z y w o d z ą c e na myśl bieliznę erotyczną, inne są kobietami do towarzy­ stwa, ich przedmiotowy status nie podlega jednak kwestii. G ł ó w n ą atrakcją wieczoru jest mandingo - walka pozbawiona zasad, do której zmuszeni przez p a n ó w zostali dwaj niewolnicy. Umieszczona w wiejskim pałacu pana Candie marmurowa kopia słynnej rzeźby z I I I w. p.n.e. - Zapaśników - p o d k r e ś l a kontrast m i ę ­ dzy s t a r o ż y t n ą Grecją a d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n ą A m e r y k ą . Mandingo jest b r u t a l n ą wersją tra­ dycyjnego sportu walki, k t ó r y w okresie klasycz­ nym w i ą z a n o z ideą kalokagatii, r ó w n e j dbałości o r o z w ó j duchowy, intelektualny i fizyczny . Starcia n i e w o l n i k ó w przedstawia się w Django jako b a r b a r z y ń s k i e - nawet czempioni okazują się niezdolni do stoczenia w i ę c e j n i ż k i l k u walk. 30 31 Nie ma ź r ó d e ł historycznych potwierdza­ j ą c y c h , że z ulubionej rozrywki pana Candie faktycznie korzystali a m e r y k a ń s c y plantatorzy. Mandingo to fikcja literacka, zaczerpnięta z popu­ larnej p o w i e ś c i p o d t a k i m w ł a ś n i e t y t u ł e m , napisanej przez Kylea Onstotta, który, k r y t y k u ­ jąc o k r u c i e ń s t w o wobec n i e w o l n i k ó w , stworzył b o h a t e r ó w w a l c z ą c y c h na ś m i e r ć i ż y c i e . Rzecz nieprawdziwa, ale prawdopodobna, n i e o d l e g ł a od r z e c z y w i s t o ś c i , bo walki n i e w o l n i k ó w nie były zjawiskiem rzadkim, po prostu nie m i a ł y się z zasady k o ń c z y ć ś m i e r c i ą . John D . Foster na ł a m a c h portalu „ R a c i s m Review" stwierdził, opierając się na najnowszej historiografii, że przed w o j n ą secesyjną w p o ł u d n i o w e j części S t a n ó w Zjednoczonych n o r m ą były zdarzenia znacznie brutalniejsze od tych, które przedstawia Taran­ t i n o . Dlatego wielu o d b i o r c ó w uwierzyło wizji reżysera - mandingo m o g ł o b y z powodzeniem u z u p e ł n i ć ten system k u l t u r o w y . 33 34 35 Narracja o hańbie W I I połowie X X wieku n o w o ż y t n e niewol­ nictwo umieszczano w ramach opowieści o h a ń ­ bie n a r o d ó w europejskich. W e d ł u g niej historia Zachodu prowadzi od podboju zamorskich tery­ toriów, poprzez wyzysk rdzennej l u d n o ś c i , aż do powstania s y s t e m ó w totalitarnych na Starym Kontynencie. Z a k o ń c z e n i e m tej metanarracji jest Holokaust, do którego niejednokrotnie p o r ó w nywa.no Maafa - takim terminem, tłumaczo¬ nym ze suahili jako Wielka Katastrofa, posłużyła się Marimba A n i w odniesieniu do przeszłości A f r o a m e r y k a n ó w . Tarantino podziela p o g l ą d y 36 3 3 34 32 30 31 32 Zob. / lottami (Wrestlers), http://ww.museoomero. it/main?p = collezione_sculturagreca_ilottatori&idLang=4, 13.05.2013. Zob. Ch. Miller, Submission Fighting and the Rules of Anaent Greek WrestUng, http://judoinfo.com/new/resources/downloads/doc download/157-submissionfighting-and-the-rules-"of-ancient-greek-wrestling, 13 05.2013. K. Onstott, Mandingo, Fawcett Crest, Richmond 1957. 1 (13) PD13 BARBARZYŃCA 35 3 6 Zob. D . Denby, op. cif, A. Harris, Was there really "Mandtngo Ftghting", like tn "Django Unchainedi http://www.slfte.cfm/blogs/browbeat/2012/12/24/ django unchained mandingo fighting were any slayeLeally.forcedlto.fightitml 22.0^20137 Zob. J.D. Foster, Overboardwith "Rationality": "Djan­ go Unchained" and "Mandingo Fighting", „Racism Review" 29.03.2013, http://wVw.rfcismreview.com/ blog/2013/03/29/overboard-with-rationality-djangounchained-and-mandingo-fighting/, 13.05.2013. Zob. M . Evry, "Django" Unexplained: Was Mandingo Fi­ ghting a Real ThL http://www.nextmovie.com/blog/ is-maidingo-fighting-a-real-thing/, 13.05.2013; H.L. Gates jr., Did Does Really Eat Slaves, Like in "Djan­ go"?, http://www.theroot.com/views did-dogs-reallyeat-slaves-django, 13.05.2013; A. Harris, op. dt. Zob. M . Ani, Let The Circle Be Unbroken: TheImplications ofAfrican Spirituality in the Diaspora, Nkonimfo Publications, New York 1988. �Łukasz 90 antropolożki, czemu dawał wyraz w wywiadach prasowych i telewizyjnych - wydaje się zatem, że nie ma zasadniczej różnicy między intencją autora Django a cytowanym powyżej stanowiskiem Spi­ k e ^ Lee . Eksponowane w filmie techniki pod­ porządkowania ludności odmiennej etnicznie kajdany, więzy, łańcuchy, maski, obroże - tworzą katalog wzbudzający zdumienie ze względu na cel, któremu posłużyły intelekt i rozwój kultury materialnej - o analogicznych reakcjach mówi się w kontekście Zagłady . Zwraca też podo­ bieństwo fragmentu przedstawiającego targ ludzi przeznaczonych do przymusowej pracy gdzie dokonuje się selekcji w oparciu o warunki fizyczne, do analogicznych praktyk z obozów koncentra¬ cyjnych. leszcze jedną paralelę można dostrzec kiedy tytułowy bohater tłumaczy Schultzowi' że najgroźniejszymi nadzorcami niewolników są ci którzy rekrutują sie spośród nich samych — w'ten sam snosób oceniano więźniów nełniacvch w obozach koncentracvinvch fnnkcie k a n o Orzvwiśrie nostawienie miedzv dziełami amen/ kańsldrb Afrvkanówi e n r o n e i s L h 7vdówznakn 37 Łoziński Reżyser, k t ó r y w y r ó w n y w a n i e r a c h u n k ó w uczynił osią Kill Bill (2003 i 2004), nie zastanawia się jednak, jak to m o ż l i w e , że człowiek jest zdolny u c z y n i ć o k r u c i e ń s t w o wobec grupy odmiennej etnicznie u s a n k c j o n o w a n ą prawnie normalno­ ścią. Interesuje go raczej, czemu tak wiele ofiar nie przeciwstawiło się tak niewielu oprawcom. Pan Candie podczas przyjęcia pokazuje Django i Schultzowi czaszkę starego Bena, niewolnika, k t ó r y przez p i ę ć d z i e s i ą t lat codziennie g o l i ł swojego właściciela brzytwą. Gospodarz zadaje g o ś c i o m pytanie, dlaczego obdarzony zaufaniem sługa, co dzień o b s e r w u j ą c y krzywdy, jakie spo­ t y k a ł y innych A f r o a m e r y k a n ó w , nie poderżnął p r z e ś l a d o w c y g a r d ł a . O d p o w i e d ź przedstawia frenologia - pseudonauka, k t ó r a jeszcze w X I X wieku bywała UZn3.W3.flcl Z3. p o d s t a w ę do klasy­ fikacji l u d n o ś c i odmiennej jako z w i e r z ą t . Po o d p i ł o w a n i u tylnej części czaszki gdzie w e d ł u g pana Candie z n a j d u j ą się partie m ó z g u związane z uległością, m o ż n a rzekomo z a u w a ż y ć na kości t rzv r o w k i ! jak twierdzi gospodarz, podobne wyszczerbienia u l u d n o ś c i o korzeniach europei równości pyto Dy nieuprawnione, tarantino tego skich znaiduia sie w pobliżu płatu czołowego co me czyni, sugeruje raczej, ze dwudziestowieczny warunkuje iei w y j ą t k o w a k r e a t y w n o ś ć Stawiana kryzys kuitury Zachodu ma swoją prehistorię. przez pana Cand ie teze u s a n k c j o n o w a ł iuż ustroi snołecznv teraz n a l e ż v w v k a z a ć biologiczna róż Zob. B. Nsenduluka, ąuentin Tarantino "Django" nire miedzv „ n r z v w i l e i o w a n v m i a niewolnikami Inteniew: Director Gets Upset Over "Violence", „The Christian Post" 11.01.2013, http://www.chns ianpost.com/news/quentin-tarantinodjango-interviewm naLralną °Zna bp° director-gets-upset-over-violence-link-video-88107/, 13.05.2013; Tarantino on "Django", Violence and Catharsis http'//wwwnprorg/2012/12/28/168193823/ Plantator wydaje się w i e r z y ć w nieunikniony tarantino on-django-fiolence-and-catharsis, t r y u m f cywilizacji Starego Ś w i a t a . J e d n a k ż e jedy­ 13 05 2013- Tarantino vewleicht US-Sklaverei mit Ho­ locaust Die Wek" 9 01 2013 http-//wwwwelt de/ nym prawdziwym Europejczykiem w t y m filmie kuZr/Hno/articlen jest Schultz, nieprzeciętnie inteligentny Niemiec, 38 40 39 3 7 3 8 3 9 Zob. T.W Adorno, M . Horkheimer, Dialektyka oświe­ cenia. Fragmenty filozoficzne, tłum. M . Łukaszewicz, IFiS PAN Warszawa 1994, s. 189-230; Z. Bauman, Nowoczesności Zagląda, tłum. T. Kunz, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2009, s. 34-58. Zob. G. Knopp, Holocaust, tłum. B. Ostrowska, Świat Książki, Warszawa 2011, s. 172. 4 0 Zob. J.-J. Courtine, C. Haroche, Historia twarzy. Wyrażanie i ukrywanie emocji od XVI do początku XIX wieku, tłum T. Swoboda, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2007, s. 77; W. Osiatyński, Korzenie „Korzeni", op.it., s. 188-197; A. Wieczorkiewicz, Monstruarium, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2009! . 184-194. s BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Nowy epos 91 którego sposób w y s ł a w i a n i a się zawstydza inter­ l o k u t o r ó w , na ogół m ó w i ą c y c h bardzo u b o g ą angielszczyzną . To skomplikowana postać. Jej przebiegłość, brawura i cynizm n a w i ą z u j ą do cha­ rakterystycznych dla spaghetti westernu łowców głów, takich jak Bezimienny (Clint Eastwood) z Trylogii Dolarowej. Konwencjonalne cechy zostały jednak w kreacji Waltza skontrastowane z elementami stereotypu niemieckiego miesz­ czanina, k t ó r y dba o schludny w y g l ą d , zacho­ wuje wszelkie formy grzecznościowe, przestrzega przepisów pra.wa. Jeden z k r y t y k ó w z a u w a ż a , że Schultz został przedstawiony w sposób niewiary­ g o d n y - w rzeczy samej niełatwo dociec, w jakim celu ś w i e t n i e w y k s z t a ł c o n y dentysta w y j e c h a ł do S t a n ó w Zjednoczonych, ani t y m bardziej czemu został łowcą g ł ó w 41 nia, n a z w a ł a dziewczynę B r o o m h i l d ą . Opowia­ dając jeden z w a r i a n t ó w m i t u o córce Odyna, za nieposłuszeństwo umieszczonej na szczycie góry, z p i e r ś c i e n i e m ognia w o k ó ł i smokiem u pod­ nóża, zaczyna postrzegać swojego towarzysza jako Zygfryda. Ta właśnie m y ś l prowadzi do emocjo­ nalnego z a a n g a ż o w a n i a się w próbę uwolnienia B r o o m h i l d y . Postawa Schultza nie ma w sobie wiele z paternalizmu, świadczy raczej o innej cesze - dwuznacznie w a r t o ś c i o w a n y m przez pisarzy okresu burzy i na.poru egotyzmie . M o ż n a przy¬ puszczać, że zaplanowana przez niego wyprawa na. p l a n t a c j ę p a.na. Candie ma. b y ć r e k o m p e n s a t ą za nieznane widzowi rozczarowania i zaspokaja¬ j ą c y m a m b i c j ę wyzwaniem. K t ó r e m u łowca głów nie potrafi sprostać. 44 45 46 42 Pomocny może się okazać kontekst roman­ tyzmu europejskiego - Tarantino n a w i ą z u j e do tej tradycji w sposób znacznie w y r a ź n i e j s z y n i ż autorzy wielu innych westernów, bo poprzez czy­ nione wprost o d w o ł a n i a do Richarda Wagnera, Aleksandra Dumasa, Ludwiga van Beethovena. Warto zwrócić u w a g ę , że Schultz powiela ele­ menty konwencji u k s z t a ł t o w a n e j m i ę d z y i n n y m i przez George'a Byrona, k t ó r y s p o p u l a r y z o w a ł wzorzec tajemniczego buntownika, „ j e d n o s t k i o n i e p r z e c i ę t n e j i n d y w i d u a l n o ś c i , ale za.ra.zem nieszczęśliwej, skłóconej z otoczeniem i samot­ nie w a l c z ą c e j o prawda, dla i n n y c h " . Bohater posiada też cechy werteryczne jak postrzeganie rzeczywistości przez pryzmat m a r z e ń i poezji" - w i d a ć to n a j w y r a ź n i e j gdy dowiaduje sie że właścicielka ż o n y Django Niemka z pochodze43 Emancypacja M o ż e z d u m i e w a ć , że Schultz, k t ó r y wcześniej uczył Django wcielania się w role - czyli w t y m wypadku oszustwa - i p r z e k o n y w a ł , że reguły moralne należy niekiedy zawieszać dla osiągnięcia w y ż s z y c h celów, nie akceptuje niepełnego zwycię­ stwa. Zachowanie łowcy n a g r ó d przypomina roz­ terkę Oskara Schindlera p r z e d s t a w i o n ą w filmie Stevena Spielberga . Niemiecki fabrykant, po przewiezieniu swoich p r a c o w n i k ó w z Polski do Czechosłowacji, zastanawia się, i l u w i ę c e j Ż y d ó w m ó g ł b y u r a t o w a ć , gdyby nie t r w o n i ł fortuny na rozrywki. Schultzowi z kolei nie daje spokoju mysi o za.?ryzionym przez psy zawodniku TH Cl Tl" dingo, n o s z ą c y m i m i ę D ' A r t a g n a n , k t ó r y próbo¬ w a ł uciec z plantacji p a.na. Candie. Kiedy w pałacu latyfundysty krzyczy do harfiarki- Czy m o g ł a b y pani przestać grać Beethovena?r,"symbolicznie 47 4 4 41 D . Denby, op. cit.; R French, op. cit. Zob. ibid. 4 5 4 2 T. Kostkiewiczowa, Bajronizm, [w:] J. Sławiński (red.), Słownik terminów literackich, Ossolineum, Wrocław 2008, s. 54. 46 4 3 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA 47 Eadem, Werteryzm, [w:] J. Sławiński (red.), op. cit, s. 611. R French, op. cit. M. Czarnecka, Historia literatury niemieckiej. Zarys, Ossolineum, Wrocław 2011, s. 99-103, 103-105. Lista Schindlera, reż. S. Spielberg, Polska, USA 1993. �Łukasz 92 Łoziński oddziela k u l t u r ę europejską, w k t ó r e j jest zako­ został jednak zbudowany przez E u r o p e j c z y k ó w rzeniony, od jej zdegenerowanych form. Zakrawa i ich p o t o m k ó w , a ćwierć wieku dzielące czas akcji na paradoks, że w domu posiadacza n i e w o l n i k ó w od daty wprowadzenia abolicji w Zjednoczo­ gra się kompozycje artysty jawnie p o p i e r a j ą c e g o nym Królestwie to wobec historii kolonializmu demokratyczne ideały Rewolucji Francuskiej . niewiele. Niewykluczone, że Schultz zdaje sobie 48 sprawę z klęski śródziemnomorskiej cywiliza­ Stanów cji. Wykonywane przez Waltza gesty - sprawia­ Zjednoczonych, gdzie gospodarka opiera się w ó w ­ jące w r a ż e n i e niekontrolowanych - oraz skulona czas na wyzysku l u d n o ś c i o a f r y k a ń s k i m pocho­ postawa tworzą sygnał p r z y g n ę b i e n i a i desperacji. dzeniu, historia abolicjonizmu w Europie może P o n i e w a ż Schultz jest c z ł o w i e k i e m wychowa¬ Z perspektywy p o ł u d n i o w e j części ś w i a d c z y ć o znacznie w y ż s z y m stopniu demokra­ nym na. literaturze romantycznej, określenie jego tyzacji na Starym Kontynencie n i ż w p a ń s t w i e stanu t e r m i n e m Weltschmerz — oznaczającym uznawanym za w z o r c o w ą r e p u b l i k ę nowoczesno­ poczucie ści. Rzeczywiście we Francji czy Wielkiej Brytanii wydaje się bezzasadne . Trudno w inny sposób trwale zakazano niewolnictwa znacznie w c z e ś n i e j n i ż w o d w o ł a n i u do bólu istnienia t ł u m a c z y ć , n i ż w Stanach Zjednoczonych, ta druga zresztą dlaczego j u ż po wykupieniu Broomhildy Schultz o d 1839 r. p r o w a d z i ł a stosunkowo o d w a ż n e strzela panu Candie w serce, a n a s t ę p n i e czeka na d z i a ł a n i a na arenie m i ę d z y n a r o d o w e j , ś m i e r ć z rak ochrony bogacza niwecząc wielo mające ograniczać handel ż y w y m towarem . Nowy Świat 49 bezcelowości życia i zła świata" - nie 50 m i e s i ę c z n y trud s w o i L towarzysza Na^ły zwrot akdi nozostaie 48 49 Warto wspomnieć zwłaszcza o popularnej anegdo­ cie, według której Ludwig van Beethoven zamierzał zadedykować Napoleonowi Bonapartemu /// Symfo­ nię B-dur, aby wyrazić uznanie dla zasług pierwszego konsula. Kiedy jednak ten koronował się na cesarza, kompozytor miał wydrzeć kartę tytułową rękopisu. Zob. C.T. George, The Ewka Riddle: Did Napole­ on Remain Beethoven's "Heroi", http://www.napoleon-series.org/ins/scholarship98/c_eroica.html#l, 4.03.2013. Państwo francuskie po raz pierwszy zakazało niewol­ nictwa w 1794 r., jednak w 1802 r. Napoleon Bo­ naparte anulował to prawo. Powtórnie - już na stale - abolicję ogłoszono w 1848 r. Z kolei Brytyjczycy w 1807 r. zakazali handlu niewolnikami. Całkowitą abolicję ustalił akt prawny z 1833 r., następnie, m.in. w wyniku nacisków ze strony założonej w 1839 r org^izacji Bntish and Forln Anti-Łery Society podpisywano liczne porozumienia z państwami Europy i obu Ameryk mające na celu delegalizację kupna i sprzeda^ludzi Natomiast w S t S Z,ed hla ProldaniSSSiT z£f^XSTT Lincolna 1862 Zob B Bader Mant Work' Th]^an^^a^lhteZtZ ofMti Slaver, MovenJZsinthe ItohlZTaluNinetZh S/ SL^:; ^w t t 7 JA *rv n uwidacznia Jednak różnice miedzv zroznaczon™ Furoneiczvkiem a zdeterminowanvm L t o w a ć żone i ILL sie bieAfroamerykanienem. W ostatecznym rachunku ś m i e r ć Niemca, k t ó r y w jakiejś mierze t r a k t o w a ł Django jak syna, okazuje się w a ż n y m elementem procesu emancy­ pacji byłego niewolnika - jak twierdzi recenzent „ G u a r d i a n a " , „jego dusza nigdy nie zostanie roz­ kuta, d o p ó k i [samodzielnie] nie uwolni swojej ukochanej i nie wykona straszliwej zemsty na jej p r z e ś l a d o w c y " . Najpierw jednak Schultz pozba­ 51 wia Django swojej opieki. international-social-movements/birgitta-bader-zaarabolitionism-in-the-atlantic-world-the-organizationand-interaction-of-anti-slavery-movęmęnts-in-thęęightęęnth-and-ninętęęnth-cęnturies, 4.03.2013. 1 Zob. T. Kostkiewiczowa, Weltschmerz, [w:] J. Sławiń- ( - ) , °P- -> " ^"Htssoulwmnę.rbęunchatnedunttlhęsętshtsWę s k i red clt BSaw^; r s r n 6 0 8 b l 6 0 9 e r e v e n g e BARBARZYŃCA o n h e r o p p r e s s o r -" 1 (19) P019 E �Nowy epos 93 G ł ó w n y bohater usamodzielnia s i ę stosun­ kowo szybko - w i d a ć to zwłaszcza wtedy, gdy w dostosowany do o k o l i c z n o ś c i sposób prze­ twarza fortele nauczyciela. N i e chodzi jednak wyłącznie o ćwiczenie się w przebiegłości - roz­ w ó j Django, stopniowe przejmowanie inicjatywy przez niego, odbywa się j e d n o c z e ś n i e z n a u k ą savoir-vivre'u, czytania i liczenia. Tarantino wykorzystuje tę okazję, by znowu o d n i e ś ć s i ę do k u l t u r y S t a n ó w Zjednoczonych, dla k t ó ­ rej w a ż n ą i n s t y t u c j ą są przeprowadzane w ś r ó d dzieci w wieku szkolnym zawody w literowaniu . G ł ó w n y bohater także bierze udział w konkursie - dwukrotnie t ł u m a c z y swoim r o z m ó w c o m jak się pisze jego i m i ę powtarzając: „ D jest nieme" Zjadliwa ironia reżysera i scenarzysty nie wydaje się błaha ani n i e w i n n a - należy ja w p i s a ć w nurt protestów przeciw upokarzaniu A f r o a m e r y k a n ó w poprzez zhierarchizowany system k s z t a ł c e n i a u t r w a l a j ą c y stratyfikacje społeczna. Testy I O od dekad wvkazuia znaczna różnice miedzv nimi znaczenie podejmowanych działań, aranżuje je w wyrafinowany sposób, d e m o n s t r u j ą c w y s o k ą s a m o ś w i a d o m o ś ć . Rosnące u m i e j ę t n o ś c i w i d a ć bardzo w y r a ź n i e , kiedy, przebrany w j e d w a b n ą k a m i z e l k ę pana Candie, wychodzi z c i e m n o ś c i , aby po długiej tyradzie w y m i e r z y ć sprawiedli­ w o ś ć n i e d o s z ł y m oprawcom. R ó w n i e istotnym elementem kunsztu teatralnego jest zdolność do stworzenia spójnej opowieści - to właśnie dzięki p r z e k o n u j ą c e j narracji udaje s i ę Django zbiec z transportu do owianej złą sławą kopalni. 52 osobami o europejsKicn e nroneiskirh Korzemacn, korzeniach co ca bvwa a osouami uywa wvkor7vsfvwane iako uzasadnienie rasistowskich Z k I^TJ 7 m r ' n" A b r 7 m *n r przeKonan .tymczasem równie aoprze m o ż n a wyniki Dadan rozumieć jakodowocl niepowoazenia szkolnictwa S t a n ó w Zjednoczonych . Co w a ż n e dla konstruowanej w filmie wizji człowieka, Tarantino przedstawia rozwój Django w sposób w y j ą t k o w o szeroki, przekraczając k o n ­ w e n c j ę kina akcji - w p o c z ą t k o w y c h scenach Afroamerykanin jest niezupełnie ś w i a d o m y wła­ snej siły, m ó w i niewiele, ze słabą dykcją, zaawan­ sowane słownictwo Schultza nie jest dla niego z r o z u m i a ł e . Z czasem nabiera kompetencji retora i reżysera, k t ó r y unaocznia symboliczne 55 52 53 54 55 Najważniejszym konkursem jest Scripps National SpelUngBee. Talent mówcy, n a ś l a d o w c y czy inscenizatora, podobnie jak u m i e j ę t n o ś ć rozumienia c i ą g ó w przyczynowo-skutkowych służą n a d r z ę d n e m u celowi: komunikowaniu sensu w ł a s n y c h c z y n ó w obserwatorom, czyli zdobyciu władzy. Zabicie Stephena (Samuel L . Jackson), lokaja pana Can­ die, przestaje b y ć zbrodnią, p o n i e w a ż g ł ó w n y bohater potrafi s f o r m u ł o w a ć oskarżycielską prze­ m o w ę . Dążenie do legitymizacji c z y n ó w to pod­ stawa p o l i t y k i - w teorii Michela Foucaulta rywalizację wygrywa ten, kto potrafi z a w ł a d n ą ć dyskursem . W a ż n y m kontekstem wydaje s i ę także filozofia Paula Ricoeura, w e d ł u g k t ó r e j narracja n a l e ż y do najbardziej podstawowych metod z a r ó w n o rozumienia świata, jak konstru¬ owania własnej t o ż s a m o ś c i . Jeżeli tekst m o ż n a n a z w a ć projekcja n o we Q o uniwersum różneeo od tego w k t ó r y m p r z y w y k l i ś m y żyć" to nie u m i e j ę t n o ś ć stworzenia opowieści oznacza nie m o ż n o ś ć k s z t a ł t o w a n i a rzeczywistości p o n i e w a ż czvn zostaie zawsze z a n o ś r e d n i c z o n v ńrzez svm hole" * W n ó d o b n v snosób na te kwestie zanatrv wała sie Hannah Arendt niszar żvrie bez L w v 56 57 5 •dz- ł n 56 Zob. W. Osiatyński, op. cit., s. 192. Zob. A. R. Jensen, Bios in Mental Testing, Free Press, New York 1980. Zob. Ph. French, op. cit. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 5 7 58 ( )j td ł n m rł dl ' " 7 M . Foucault, Porządek dyskursu. Wykład inauguracyjny wygłoszony w College de France 2 grudnia 1970, tłum. M Kozłowski, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2002. P. Ricoeur, Życie w poszukiwaniu opowieści, tłum. E. Wolicka, „Logos i Ethos" 2 1993, s 225-236. Ibid., s. 230, 232. �Łukasz 94 przestaje b y ć ż y c i e m ludzkim, p o n i e w a ż nie jest j u ż przeżywane wśród l u d z i " . Zebrawszy wszyst­ kie te w ą t k i , wypada stwierdzić, że Django, dzięki pomocy Schultza, nie tylko d o k o n a ł zemsty, ale przede wszystkim s t w o r z y ł w ł a s n ą t o ż s a m o ś ć , jako p e ł n o p r a w n e g o uczestnika kultury Zachodu, by ostatecznie p o t w i e r d z i ć ją w walce. 59 Zakończenie Film Tarantino, jeśli o d c z y t y w a ć go w ode­ rwaniu od kontekstu współczesnego, jako uniwer­ salną narrację o zniewoleniu i zemście, zapewne nie wyda się w y j ą t k o w y . N a tle historii kina zmiana polega na statusie, jaki zdobywa Afroamerykanin w obrębie utworu o charakterze nieod­ l e g ł y m od eposu - schemat fabularny n a w i ą z u j e przecież do jednej z nordyckich sag. Kontrasto­ wanie f r a g m e n t ó w realistycznych z groteskowymi nie musi przeszkadzać widzowi w uznaniu Django za herosa, czyli wzór postaw i obiekt p o ż ą d a n i a . Strategia łączenia pozornie niezgodnych jakości estetycznych zwłaszcza wzniosłości z komizmem należy do tradycji eposu, i g a t u n k ó w pokrewnych Z b l i ż o n e rozwiązania stosowali zarówno autorzy powieści fantasy — dość w y m i e n i ć 1 R R Tolkiena - jak pieśniarze odpowiedzialni za przekazanie eooce Disma Odysei N a l e ż y iednak o a m i e t a ć że oodstawowa definicja eoosu obeimuie rozbudo wane utworv ( ) ukazuiace dzieie iLendanwch lub msiorycziiycii hktorwznwh bohaterów L e o n e na tło wvdarzeń n r 7 e ł o m o w v r h dla danei snołerznośri narodowe,^ T T Z / W * ™ tekst w obrębie ł h V b rl kr r 7 r J n n d hn 7 n a grępoKrcn struKtur zorganizowany w poaopny sposób jaj, cnoepy tesn omteiungact, prowaazr do interesujących wniosków. Po pierwsze u t w ó r Tarantino m o ż n a w tym k o n t e k ś c i e u z n a ć za p r ó b ę ograniczenia rangi 59 60 H . Arendt, Kondycja ludzka, tłum. A. Łagodzka, Aletheia, Warszawa 2000, s. 194-195. J. Sławiński, Epos, [w:] J. Sławiński (red.), op. cit., s. 138. Łoziński wojny secesyjnej jako wydarzenia p r z e ł o m o w e g o , na rzecz okresu, k t ó r y bezpośrednio ją poprzedza. O p o w i e ś ć o herosie, zgodnie z tradycyjnymi kon­ wencjami odbioru, nobilituje bowiem moment historyczny s t a n o w i ą c y jej tło. Poprzez w y b ó r czasu akcji zasugerowano widzowi przyjęcie per­ spektywy A f r o a m e r y k a n ó w , nie l u d n o ś c i o korze­ niach europejskich, w c i ą ż pozostającej w centrum zainteresowania twórców kina. Jak podkreśla Ber­ lin, na przedwojennym p o ł u d n i u S t a n ó w Zjedno­ czonych nie przyznawano stopniowo coraz w i ę k ­ szych s w o b ó d niewolnikom, przeciwnie, okres prosperity plantacji trzciny cukrowej i b a w e ł n y w połowie X I X wieku był apogeum wyzysku może w i ę c , ze w z g l ę d u na t r a u m ę , u c h o d z i ć za. kluczowy .. Tarantino kładzie nacisk na cierpie­ nie l u d n o ś c i p o d p o r z ą d k o w a n e j nie na drama tyczne wydarzenia woienne w k t ó r y c h Afroame rykanie wzięli niewielki udział. 61 N a l e ż y też w z i ą ć pod u w a g ę tradycję kształ­ towania instytucji narodowych za p o m o c ą eposu poprzez utrwalanie „ w y z n a w a n y c h zbiorowo war­ tości" oraz „ p a m i ę c i o d o n i o s ł y c h postaciach i zdarzeniach" . A u t o r filmu, n a w i ą z u j ą c do starożytnego gatunku, manifestuje przekonanie, że istotnym s k ł a d n i k i e m tożsamości a m e r y k a ń ­ skiej jest w o l n o ś ć , oparta na przyznaniu praw obywatelskich wszystkim grupom etnicznym, wielkie narracje nie m o g ą w i ę c zostać zdominowa.ne przez w s p ó l n o t ę k o l o n i z a t o r ó w . Nawet, jeśli przyczyna, wojny 0r2a.nizuja.cej pa.mieć spo¬ łeczną S t a n ó w Zjednoczonych był stosunek do niewolnictwa. 62 63 Po trzecie i najważniejsze Tarantino u c z y n i ł herosem Afroamerykanina. Radykalna zmiana w stosunku do historii filmu polega na z ł a m a n i u 61 Zob. I . Berlin, op. cit, s. 168-170, 188. 62 J. Sławiński, ibid. 63 Zob. H . Kubiak, Rodowód narodu amerykańskiego, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975, s. 27. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Nowy epos 95 konwencji w y w o d z ą c e j się jeszcze z klasycznych poetyk normatywnych. W e d ł u g zaleceń formu­ ł o w a n y c h m i ę d z y i n n y m i przez Horacego styl wzniosły zarezerwowany był dla utworów, k t ó ­ rych główni bohaterowie to ludzie „wysoko uro­ dzeni" . O trwałości p r z y w i ą z a n i a do tej zasady, r ó w n i e ż w Stanach Zjednoczonych I p o ł o w y X I X wieku, ś w i a d c z y m i ę d z y i n n y m i pisarstwo Jamesa F. Coopera . Wprawdzie konwencja współcze­ snego westernu nie stawia w y m o g ó w co do klaso­ wej przynależności postaci, w n i o s k u j ą c jednak po obsadzie najpopularniejszych obrazów gatunku, w c i ą ż dominuje przeświadczenie, że główną rolę powinien zagrać Angloamerykanin . 64 65 66 Z n a c z ą c y m w y j ą t k i e m są Płonące siodła (1974), głośna parodia filmów o D z i k i m Zacho­ dzie w y r e ż y s e r o w a n a przez Mela Brooksa - Cleavon Little, aktor o a f r y k a ń s k i c h korzeniach, w y s t ę p u j e w niej jako szeryf . Nieprzystawalność tej postaci do utrwalonego w westernach wizerunku stróża prawa stanowi o komizmie wielu scen. Django natomiast powiela klasyczny wzorzec bohatera - jest przebiegły, stanowczy, uparty i o d w a ż n y - m o ż n a z n i m p o r ó w n a ć chyba tylko k r e a c j ę Sidneya Poitiera z filmu Czarny kowboj (1972) . Zasadnicza różnica uwidacznia się jednak w z a k o ń c z e n i a c h obu obrazów O ile Afroamerykanów Czarnego kowboja w krytycz¬ nym momencie ratują rdzenni m i e s z k a ń c y pre rii o tvle Django w ostatniej partii filmu polega wyłącznie na sobie. 67 68 N a l e ż y też zwrócić u w a g ę na a t r a k c y j n o ś ć sek­ sualną herosa, należącą do tradycji eposu, co naj­ mniej od czasu Giłgamesza - prolog sumeryjskiej opowieści zawiera p o c h w a ł ę t y t u ł o w e g o bohatera z informacjami o jego sile, urodzie, a nawet roz­ miarach c z ł o n k a . Podkreśleniu m ę s t w a Django służą chwyty dobrze znane widzom kina akcji - monumentalizacja osiągnięta za p o m o c ą ujęć z dołu, sekwencje strzelaniny w zwolnionym tem­ pie, umieszczanie postaci na tle p ł o m i e n i i dymu. Istotniejsze są jednak sceny służące reprezenta­ cji d o ś w i a d c z e n i a przemocy. Kiedy s k r ę p o w a n y sznurami Django, całkowicie nagi, wisi głową W dół, a praca kamery eksponuje jego muskularne ciało, bez w ą t p i e n i a dla części o g l ą d a j ą c y c h staje sie ono przedmiotem p o ż ą d a n i a . Erotyczny pod­ tekst wzmacnia r ó w n i e ż witalistyczne znaczenie sceny w której Django oblewa sobie twarz w o d ą a potem galopuje na oklep. 69 W e d ł u g Murraya Smitha znaczna część odbior­ c ó w u t o ż s a m i a s i ę z bohaterem p o s i a d a j ą c y m atrakcyjne cechy . B y ć może autor scenariusza, p o d e j m u j ą c dwie zasadnicze decyzje - o zabi­ ciu Schultza i u k s z t a ł t o w a n i u postaci kobiecych jako niemal całkowicie biernych - stara się uła­ twić widzowi identyfikację z Django. Piotr Mar­ kiewicz, doktor filozofii i psycholog kliniczny, traktuje e m p a t i ę filmową jako „ p r o g r a m symula­ cyjny p o l e g a j ą c y na funkcjonalnym treningu per¬ spektyw kognitywnych i behawioralnych", k t ó r y pomaga kształcić skuteczne reakcje w k o n t e k ś c i e zdarzeń rzeczywistych , jeśli przyjmuje sie takie założenie, m o ż n a u z n a ć Django za istotną lek­ cję dla społeczności pochodzenia europejskiego w krajach postkolonialnych W e d ł u g Murraya Smitha nawet widzowie n i e s k ł o n n i do sympaty¬ zowania z g ł ó w n y m bohaterem mmoga e g o PP o d ś w i a d o ­ 70 71 6 9 64 A. Okopień-Sławińska, Teoria trzech stylów, Sławiński (red.), op.cit.,*. 580. [w:] J. Zob. R.V. Hine, J.M. Faragher, op. cit., s. 293. 7 0 66 Zob. P. French, op. cit. 71 67 Płonące siodła, reż. M . Brooks, USA 1974. 65 68 Czarny kowboj, rei. S. Poitier, USA 1972. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA „Członek jego, powiadają, mierzy trzy łokcie". Giłgamesz. Epos starożytnego Dwurzecza, tłum. R. Stiller, PIW, Warszawa 1980, s. 39. Zob. M . Smith, op. cit., s. 230, 233. P. Markiewicz, Empatia w kognitywnej teorii filmu, [w:] H . Kardela, Z Muszyński, M . Rajewski (red.), Empatia, obrazowanie i kontekst jako kategorie kognitywiftyczne, Lublin 2012, s. 146. �Łukasz 96 mie d o k o n y w a ć m i m i k r y afektywnej, polegającej „na prawie « p e r c e p t u a l n y m » rejestrowaniu (...) u c z u ć drugiej osoby via wyrazy twarzy i gesty" . 72 Film Tarantino rzeczywiście wzbudza takie reakcje - Peter Bradshaw, brytyjski krytyk, dekla­ ruje, że odczuwa radość, widząc mściwą satysfak­ cję bohatera, „potrafiącego strzelać z bezwzględną d o k ł a d n o ś c i ą i w e r w ą " . N a t y m tle hipoteza o terapeutycznym znaczeniu Django dla potom­ k ó w n i e w o l n i k ó w wydaje się zasadna. W i k t o r Osiatyński - relacjonując badania psychologów społecznych - stwierdza, że liczne manifestacje agresji dokonywane przez A f r o a m e r y k a n ó w j u ż po ogłoszeniu ustaw z 1964 i 1965 r. były „koniecz­ 73 7 2 7 3 Łoziński nym stopniem na drodze do odzyskania równo­ wagi psychicznej i poczucia własnej w a r t o ś c i " . Film Tarantino również katalizuje negatywne emo­ cje i zaspokaja je, pozwalając odbiorcom uczest­ niczyć w zniszczeniu posiadłości plantatora, co jednocześnie jest bardziej widowiskowe i mniej niebezpieczne n i ż miejskie zamieszki z I I połowy X X wieku. Koniec świata p l a n t a t o r ó w następuje powoli. Jednak zmiana konwencji, jakiej dokonał Tarantino w obrębie najbardziej a m e r y k a ń s k i e g o ze wszystkich g a t u n k ó w kina, może m i e ć znaczący w p ł y w na społeczeństwo. T y m bardziej, że nawet krytycy o korzeniach europejskich doznają pluga­ wej przyjemności", śledząc poczynania Django . 74 75 M . Smith, op. cit., s. 235. "From any distance, on any occasion, Django can shoot with ruthless accuracy and verve, and afterwards permits himself agrin of pleasure". P. Bradshaw, op. cit. 74 7 5 W. Osiatyński, op. cit.,s. 249. D . Denby, op. cit. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Nowy epos 97 A new epic? Criticism of European culture and the process of hero's emancipation in Quentin TarantWs D>mgo The main aims o f this article are, firstly, reconstruction o f the world presented by Quentin Tarantino in Django Unchained (2012) and, secondly, interpretation o f the directors vision, in relation to its context. The analysis, based on the methods o f semiology and hermeneutics, allows to interpret the film not only as a protest against the social order, which was in force in the antebellum South, but also as a critiąue o f European culture, especially Romanticism and Modernism. American slavery is presented in a way that suggests, in accordance with Marimba Anis observations, similarity to the Holocaust. Further considerations, made on the basis of cognitive theory of narrative, refer to the emancipation of the main character. Reflection on the history o f cinema leads to the conclusion that Django is probably the first mainstream western with an Afro-American protagonist who independently takes revenge on those responsible for slaves' suffering. Depiction o f the main character and other traits o f the film suggest that Tarantinos work may be understood as an epic. It means the movie can be seen as an attempt to establish a new founding story, which is an alternative to The Birth oftheNation (1915). What is more, the Journal reviews of Django indicate that recipients of European descent tend to adopt the perspective o f the Other, as they sympathize with Django who inflicts suffering and death to Anglo-Saxon-Americans. Heedless o f the postmodern conrention o f Tarantinos work, such reactions demonstrate how serious can be social impact ofthe film. FOT. MICHAŁ KOPEK 1 (19) P019 BARBARZYŃCA �98 BARBARZYŃCA 1 ( 1 9 ) PD13 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2ce44bae9aed331230f81a205da242dc.pdf 8983abaabd3ac9924bd2ba5ede6771d7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5700 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5299 Title A name given to the resource "Deszczyk pada, rosa sieda po drobnej leszczynie..." / Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19 s.123-133 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kielak, Olga Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Olga Absolwentka filologii polskiej Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. W ramach programu MNiSW „Diamentowy Grant" realizuje projekt Językowo-kulturowy obraz zwierząt domowych w języku potocznym i polskiej kulturze ludowej, rekonstruując ludowe wyobrażenia zwierząt domowych. Kielak „(Deszczyk stada pada, rosa po drobnej leszczynie... 11 Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu w ludowych pieśniach miłosnych Leszczynę nazywano dawniej zielem miłości i u ż y w a n o jej w „ m i ł o s n y c h stosunkach" - m i a ł a przyśpieszać „zamęście", z b l i ż e n i e , stałe pozy­ skanie kochanka/kochanki, a także rozerwanie s t o s u n k ó w . Wedle rosyjskich w i e r z e ń , chłopiec k ą p a n y w leszczynowym wywarze łatwo pozy­ skiwał w z a j e m n ą miłość dziewczyny . N a obsza­ rze p o ł u d n i o w e j Słowiańszczyzny panna, k t ó r a chciała z a t r z y m a ć przy sobie chłopca, m u s i a ł a u r w a ć latorośl leszczyny i trzykrotnie u d e r z y ć n i ą kawalera po plecach; po wykonaniu tej czynności mogła być pewna, że upatrzony przez nią chłopiec nie spojrzy na i n n ą d z i e w c z y n ę . 1 2 Leszczyna, krzew w y d a j ą c y owoce (orzechy laskowe), jest w polskiej kulturze ludowej sym­ bolem płodności i obfitości, wykorzystywanym w magii p ł o d n o ś c i o w e j oraz przy w r ó ż b a c h doty­ czących urodzaju. Za jej p o m o c ą wzniecano nie­ gdyś „nowy/żywy ogień", rozpalany tradycyjnymi sposobami przez tarcie , podczas „żywego roz­ palania", i m i t u j ą c e g o akt m i ł o s n y ; leszczynowe gałęzie p o j a w i a ł y się n i e g d y ś w wielu praktykach m a j ą c y c h z a p e w n i ć urodzaj . Z a k w i t a j ą c a bardzo w c z e ś n i e leszczyna jest w i ą z a n a z p o c z ą t k i e m nowego cyklu wegetacyjnego . 4 5 6 3 4 1 5 Zob. B. Gustawicz, Podania, przesądy, gadki i nazuy ludowe w dziedzinie przyrody. Cześć-drugi, .Zbiór W k domości do Antropologii Krajowej" 5 1881, s. 206. Zob. ibid., s. 246. Echem tych wierzeń ma być śpiewana na Rusi piosenka: „Czy w lubystku ty kupawsia, szczo ty meni spodobawlia?" Na co chłopiec miał odpowiadać: „Nie w lubystku, ni w liszczyni, spodobawsia ja dziwczyni". Zob. T. A. Agapkina, Leszczina, [w:] N . I . Tołstoj (red.), Slavjansktdrevnost . ttnoUnguistileskij slovar\ t. 3, MieżduLrodnyje otnoszemja, Moskwa 2004, s. 112. t 1 (19) PD13 BARBARZYŃCA M . Kozioł, J. Szadura, Ogień sobótkowy, [w:] J. Bartmiński, S. Niebrzegowskf (red.), SłJnik stereotypów i symboli ludowych t. 1 Kosmos, cz. 1 Niebo, światła niebieskie, ogteń, kamienie, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1996 s. 289. Leszczynowe gałęzie, zatykane w pole, nie tylko zabezpieczały plony przed zniszczeniem, ale również zapewniały gospodarzowi obfitość tego plonu, Zob. B. Gustawicz eit., s. 245. 6 l i u pierwszego grzmotu symbolicznie otwierającego ziemię i umożliwiającego jej ujawnienie pełni mocy życiowej, grzmotu/który zapoczątkowywał cykl wegetacyjny, gospodarz lesz- 5 W i o s n ą ; t u ż p o u s y s z e n �Olga Kielak 124 W polskim folklorze leszczyna symbolizuje d z i e w c z y n ę , na żeńskość krzewu wskazuje nie tylko skorelowany z nazwą rodzaj gramatyczny, ale r ó w n i e ż rola, j a k ą leszczynowy krzew odgrywa w p i e ś n i a c h ludowych. Leszczyna, kojarzona jednocześnie z p ł o d n o ­ ścią, obfitością i dziewczyną, posiada także sym­ bolikę erotyczną, której nie sposób p o m i n ą ć przy c a ł o ś c i o w y m opisie krzewu . W artykule przyjrzę się bliżej roli, j a k ą krzew odgrywa w polskich ludowych p i e ś n i a c h o miłości. Erotyczną sym­ b o l i k ę leszczyny, o b e c n ą w polskim folklorze, s k o n f r o n t u j ę z w y b r a n y m i m a t e r i a ł a m i etno­ graficznymi p o c h o d z ą c y m i z innych obszarów Słowiańszczyzny. 7 coś uchwytnego, choć nie do k o ń c a określonego. Przy t y m - uniwersalnego" . 9 D o b r o s ł a w a W ę ż o w i c z - Z i ó ł k o w s k a w swojej książce o ludowej m i ł o ś c i d o k o n a ł a p o d z i a ł u obecnych w p i e ś n i a c h symboli płci, w y o d r ę b n i a ­ jąc dwa szeregi - symboli m ę ż c z y z n y i m ę s k i c h g e n i t a l i ó w oraz symboli kobiety i ż e ń s k i c h genitaliów. D o żeńskich symboli badaczka zali­ czyła m . i n . : rolę, pole, b r u z d ę , z i e m i ę , łąkę, żłób, p o i d ł o , krosno, dzieżę, k o w a d ł o , piec, far­ tuch, koszyk, zapaskę, garnek, kozę, gniazdko, k o k o s z k ę , zamek, las, do m ę s k i c h zaś - pług, radio, ziarno, siewcę, kosę, grabie, kosiarz<łj cepy, konika, wrzeciono, kowala i młot, kota, kozła, wilka, jastrzębia, kogucika, klucz oraz l e ś n i c z e g o . 10 W polskiej kulturze ludowej erotyczne sensy z w i ą z a n e z l e s z c z y n ą zakodowane są przede wszystkim w p i e ś n i a c h . Ludowe erotyki, zdefi­ niowane przez Jerzego B a r t m i ń s k i e g o jako „śpiew k o c h a n k ó w nie z w i ą z a n y c h jeszcze w ę z ł e m m a ł ­ ż e ń s k i m " , są s z c z e g ó l n y m typem ludowej l i r y k i u m o ż l i w i a j ą c y m dawnemu m i e s z k a ń c o w i wsi m ó w i e n i e o miłości. Prosty człowiek, jak pisze Jerzy B a r t m i ń s k i , „o miłości m ó w i wyzbytym pychy j ę z y k i e m starej konwencji, zapomnianym j ę z y k i e m obrazów, paralel, symboli, w k t ó r y m zielona łąka i szumiący gaj oznaczają rzeczy naj­ zwyklejsze w świecie, a równocześnie coś w i ę c e j , 8 W a ż n e miejsce w owym symbolicznym, peł­ nym paralel j ę z y k u ludowej l i r y k i zajmuje lesz­ czynowy krzew, zaś pieśni z „leszczynowej doku­ mentacji" składają się na specyficzny, ludowy obraz miłości. 11 „Postawię leszczynie" W ludowych p i e ś n i a c h m i ł o s n y c h leszczyna jest ś w i a d k i e m miłości dziewczyny i chłopca, obserwuje ich zaloty. Pod leszczynowym krze9 czynowym kijem czynił znak krzyża nad każdą kupą zboża - wówczas można było mieć pewność, że zboże wymłócone w spichlerzu nie zepsuje się. Zob. M . Toeppen, Wierzenia mazurskie, „Wisła" 4, 1892, s. 777. 7 8 Pełny opis leszczyny znajduje się w mojej pracy ma­ gisterskiej napisanej pod kierunkiem prof. dr hab. S. NiebrzegowsL-Bartmińskiej, Zob. O. Kielak, Jezykowo-kulturowy obraz krzewów w polszczycie potocz­ nej i ludowej, Zakład Tekstołogii i Gramatyki Współ­ czesnego J ę t k a Polskiego IFP UMCS, Lublin 2013, praca niepublikowana. J. Bartmiński, „Jaś koniki poił". Uwagi o stylu erotyku ludowego, „Teksty" 2 1974, s. 16. ja konie w zielonej 10 Ibid., s. 12. Zob. D . Wężowicz-Ziółkowska, Miłość ludowa. Wzory miłości wieśniaczej w polskiej pieśni ludowej XVIII-XX w eku, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1991, s. 161. t 11 Wykorzystywane w artykule pieśni stanowią część do­ kumentacji opracowanego przeze mnie hasła leszczy­ na, które w przyszłości ukaże się w lubelskim Słowniku stereotypów i symboli ludowych (red. J. Bartmiński i S. Niebrzegowska-Bartmińska), z któ ego metodologii k o r z y s t l . Hasła opracowane zostały za pomocą defi­ nicji kognitywnej, mają dwudzielną budowę: składają się z e k s p l i S i (uporządkowanej w bloki tzw fasety) oraz dokumentacji (uporządkowanej gatunkowo) BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu wem kochankowie z pieśni szukali i n t y m n o ś c i , w gęstej leszczynie bowiem m o ż n a się było u k r y ć , np. przed wzrokiem i n n y c h . K s i ą d z Bernard Sychta w Słowniku gwar kaszubskich na tle kultury ludowej z a n o t o w a ł nawet czasownik n a z y w a j ą c y czynność „krycia się, zwłaszcza w leszczynie" lescec są . 12 125 W t e k ś c i e p i e ś n i z ł a m a n i e leszczynowego krzewu przez piorun w y r a ż a p o ś r e d n i o akt m i ł o ­ s n y - z ł a m a n i e s y m b o l i z u j ą c e j żeńskość leszczyny jest obrazowym przedstawieniem z ł a m a n i a dziew­ częcej cnoty. W e d ł u g polskich w i e r z e ń pioruny nie uderzały w leszczynę, p o n i e w a ż krzew ten udzielił schronienia Najświętszej Matce ucieka­ jącej przed k r ó l e m Herodem do E g i p t u . 15 W p i e ś n i a c h m i ł o s n y c h pod leszczyną siadają J a s i e ń k o z Zosią: Hej w lesie, w lesie pod sosną, siedział Jasieńko ze Zosią. Hej, dobrze im tam siedzieć było, dopóki słońce świeciło. A jak słoneczko zagasło pójdziem, Zosieńko, za miasto. Iposzli sobie drożyną, i usiedli pod leszczyną . 15 Tutaj też Janek z L u c y n ą spędzali miłe wie­ czory do czasu, aż zza lasu wyszła chmura i piorun strzelił w leszczynę: Oj, leszczyno, leszczyno, pod leszczyną jawory, Janek ze swą Lucyną spędzał słodkie wieczory. (...) Wtem się burza zerwała piorun strzelił w leszczynę, za rączkę go schwyciła: Ratuj, Janku, bo zginę . 14 12 13 14 B. Sychta, Słownik gwar kaszubskich na tle kultury lu­ dowej, t. 2, Ossolineum, Wrocław 1968, s. 360. Jerzy B a r t m i ń s k i u w a ż a , że aby z r o z u m i e ć symboliczny j ę z y k pieśni, należy znać poetycki kod za p o m o c ą którego została zaszyfrowana bez jego z n a j o m o ś c i n a k r e ś l o n e przy pomocy kodu obrazy pozostaną jedynie prostymi rekwi­ zytami, nie reprezentując niczego innego poza s o b ą . Ludowa p i e ś ń często p o m a g a ł a sobie rekwizytem, k t ó r y - w e d ł u g lubelskiego badacza - zastępuje części ciała k o c h a n k ó w i jest w y k ł a d ­ nikiem o k r e ś l o n y c h treści lirycznych . 16 17 M ę s k i e i żeńskie rekwizyty-symbole, zesta­ wione przez Dobrosławę W ę ż o w i c z - Z i ó ł k o w s k ą , są wzajemnie komplementarne p o d w z g l ę d e m cech i funkcji - narzędzia i przedmioty ostre, w y d ł u ż o n e , zdatne do uderzenia, z a g ł ę b i a n i a i przesuwania p o j a w i a j ą się w opozycji do przed­ m i o t ó w z a o k r ą g l o n y c h i płaskich, p o s i a d a j ą c y c h w g ł ę b i e n i a i otwory; zwierzęta d r a p i e ż n e prze¬ ciwstawiane są swoim ofiarom; wykonawcy czyn¬ ności zaś - obiektom swoich d z i a ł a ń . Dopiero rozpoznanie z n a k ó w składających się na poetycki kod pieśni pozwala odczytać obecne w n i m zacho­ wania seksualne. „ R o z p o z n a n i e źródeł pochodze18 15 E Kotula, Hej, leluja, czyli o wygasających starodaw­ nych pieśniach kolędniczych w Rzeszowska, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1970, s. 351. Wszystkie cytowane w niniejszym artykule fragmenty pieśni podaję z zachowaniem oryginalnej pisowni. J. Bartmiński (red.), Polska pieśń i muzyka ludowa. Źródła i materiały, t. 4 Lubelskie, cz. LV Pieśni po­ wszechne, Wydawnictwo Muzyczne „Polihymnia", Lublin 2011, s. 278. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA O ludowych legendach, tłumaczących apotropeiczne właściwości leszczyny pisałam w artykule: O. Kielak, Dlaczego w leszczynę pioruny me bJPolskie wierzenia o leszczynie na tle wierzeń słowiańskich, [w:] M . Gaze, K. Kubacka (red.), Bogactwo językowe i kulturowe Europy w oczach Polaków i cudzoziemców, t. 2, Łódź (w druku). 16 J. Bartmiński, „Jaś... ", op. cit, s. 22. 1 7 Zob. ibid.,%. 17. 18 Zob. D . Wężowicz-Ziółkowska, op. cit, s. 162. �Olga Kielak 126 nia tych z n a k ó w i zasad ich organizacji pozwala natomiast dotrzeć do ich prawzoru, do stojącego za t y m i zachowaniami i m o d e l u j ą c e g o je systemu idei" . W tekstach pieśni przy leszczynie Jaś w y g r y w a ł Marynie na fujarce: Zasnęła dziewczyna w lesie pod leszczyną, jechali ulani, brzękali szablami i obudzili ją. Ulani, ulani, dokąd tak jedziecie, zgubiłam wianeczek, może go wieziecie? Wieziemy, wieziemy, ale już niecały, cztery jijołeczki, dwie białe różyczki z niego obleciały ^. Tam pod borem, pod jaworem, tam przy leszczynie Jaś wygrywał na fujarce swojej Marynie, tra-la-la . W p i e ś n i zalotnej dziewczynie z b i e r a j ą c e j w leszczynie orzechy w i l k zabiera wianeczek: 19 20 1 J a s i e ń k o zostawia w zielonej leszczynie konie i „niesie dobranoc" dziewczynie: Ji tak niechcący krzaczkiem ruszyła, śpiącego wilka ze snu zbudziła. Wilk sie obudził, patrzy, że dama, Ańdzia ze strachu zemdlała sama. Ji przyszedł do ni, ściska, całuje ach, ja cieAńdziu, Ańdziu miłuje. Przyszła do domu taka zdyszana, cóż ci, Ańdziu, Ańdziu kochana. Nie życzyłabym żadnej dziewczynie, zbierać orzechy w gęstej leszczynie. Bo w tej leszczynie wilki siadają, grzecznym dziewczynkum wianki zdradzają . Postawię ja konie w zielonej leszczynie, a sam ja zaniosę dobranoc dziewczynie. Dobra nocka, dobra, dziewczyno nadobna. I tobie dzień biały, Jasieńku kochany . 11 W p i e ś n i a c h p r z y w o ł y w a n y c h p o w y ż e j do typowo m ę s k i c h r e k w i z y t ó w należą: fujarka, mało wyszukany rekwizyt, k t ó r y n a l e ż a ł o b y zaliczyć do niskiego stylu ludowego erotyku oraz k o ń , s y m b o l i z u j ą c y m ę s k ą p o t e n c j ę nieopuszczającą p i e ś n i o w e g o kochanka . 22 24 W leszczynie dziewczyna traci n i e w i n n o ś ć wbrew sobie - kochanek wymusza na niej miłość: Typowo d z i e w c z ę c y m p i e ś n i o w y m rekwizy­ tem jest wianeczek, symbol p a n i e ń s k i e j cnoty, dziewictwa (zwłaszcza wianeczek ruciany, folk­ lorystyczny symbol dziewictwa i g ł ó w n y atrybut panny m ł o d e j ) . W pieśni pod leszczyną dziew­ czyna gubi wianeczek, zgubienie wianeczka jest metaforą cielesnej miłości k o c h a n k ó w . W jed¬ nym z tekstów p i e ś n i o w y c h śpiąca pod leszczyną dziewczyna gubi ruciany wianeczek: 19 Ibid., s. 162. 2 0 F. Kotula, op. cit, s. 349. 21 2 2 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 28 Mazowsze, cz. 5, Instytut im. Oskara Kolberga, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1964, s. 228. Zob. J. Bartmiński, „Jaś... ", op. cit, s. 22. A w lesie, w leszczynie przy drobnej krzewinie stojipastoreczka, malaprzepióreczka. Pastoreczek do nij, ona mu się chroni, za rączkę ją chwyta: cóż tu robisz:- pyta. Daj mi pokój, jak cię proszę, a widzisz, że trzodę pasę. Poczekaj, dziewczyno, zawrócę ci trzody, ale mi musisz dać gębuleńki wprzódf. 23 J. Bartmiński (red.), op. cit, s. 354. 24 J. Bartmiński (red.), „Jaś... ", op. cit, s. 147. 25 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 40 Mazury Pruskie, Instytut im. Oskara Kolberga, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1966, s. 323-324. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu Obecny w p i e ś n i p o c a ł u n e k ma p r z y n i e ś ć spełnienie miłości, zwrot „dać g ę b u l e ń k i " m o ż n a t r a k t o w a ć jako eufemistyczne o k r e ś l e n i e aktu płciowego . 26 W i n n e j , mniej wyrafinowanej p i e ś n i , za wyprowadzenie z leszczynowego lasu dziewczyna płaci c h ł o p a k o w i całusami, k t ó r y c h konsekwen­ cją jest pojawienie się na świecie syna: Szedłem sobie raz leszczyno i spotkałem sie z dziewczyno. Ona mówi: Bądź pan łaskaw, wyprowadź mnie z tego łaska. Wyprowadzić to ja mogę, cóż ja za to dostać mogę. Mam ja w domu parę groszy, to ja panu je przy­ niosę. Parę groszy ja nie żądam, za całusem się oglądam. Ja całusa dać nie mogę, bo straciłabym urodę. Gdy ten pierwszy całus dała, to aż w boczku od­ czuwała. Gdy ten drugi całus dała, do szpitala Gdy ten trzeci całus dała, to się syna pojechała. doczekała . 27 127 sem . D o b r o s ł a w a W ę ż o w i c z - Z i ó ł k o w s k a pisze, że zwykle większa a k t y w n o ś ć w ludowym ero­ tyku przypisywana jest mężczyźnie - pojawia się on pod postacią narzędzia lub sprawcy, cechuje go r u c h l i w o ś ć i d y n a m i c z n o ś ć ; k o b i e t ę zwykle kojarzy się z p a s y w n o ś c i ą - jest obiektem, ofiarą, postacią s t a t y c z n ą . 29 30 W zamieszczonych p o w y ż e j tekstach p i e ś n i o ­ wych kochankowie działają - chłopak „ w y g r y w a na fujarce" dziewczynie, „ p o z o s t a w i a konie" w leszczynie i „niesie dobranoc" kochance, zmu­ sza ją do p o c a ł u n k ó w , ułani o d d a j ą kobiecie zna­ leziony wianeczek, w i l k go zabiera - a wszystko to dzieje się w miłosnej przestrzeni, której wyznacz­ nikiem jest gęsta leszczyna. M o t y w u m i ł o s n y c h uciech w leszczyno­ w y m krzewie m o ż n a szukać r ó w n i e ż w folklo­ rze Słowian wschodnich . W u k r a i ń s k i c h pie­ ś n i a c h pojawia się motyw „orzechowej karczmy" („opexoBafl K o p ™ a " ) , w której u r z ę d u j e p i ę k n a gospodyni. Karczma ta ma b y ć miejscem weso­ ł y m , p e ł n y m hulanek i pozamałżeńskiej m i ł o ś c i . 31 32 W pieśni zalotnej i balladzie pod leszczyną dziewczynę spotyka „przygoda", „nieszczęście", dochodzi do niechcianego przez n i ą zbliżenia: Wlescynie w gęstej krzewinie, stała się przygoda, przygoda jednej dziewcynie. A co ci dziewcyno, co ci łezki płyną, a cy ja to winien, winien, niescęściu twemu?™. W e d ł u g Jerzego B a r t m i ń s k i e g o miłość opie­ wana w ludowych erotykach nie jest stanem, bezruchem - przeciwnie, m i ł o ś ć z ludowych pieśni jest dzianiem się, dynamicznym proce- Erotyczną s y m b o l i k ę leszczyny niesie ze sobą znana we w s c h o d n i o s ł o w i a ń s k i m folklorze, lubiana przez dzieci i młodzież gra, nazywana ilmep. Polega ona na t y m , że w ś r o d k u o k r ę g u tworzonego przez dziewczynki/panny siedział chłopiec/kawaler - t z w i l n r a y p , Kanep lub i l i n a , u o s a b i a j ą c y w ę ż a lub i n n ą istotę chtoniczną. Dziewczynki/panny chodziły dookoła chłopca/ 33 2 9 Zob. J. Bartmiński, „Jaś... ", op. cit, s. 13. 3 0 Zob. D . Wężowicz-Ziółkowska, op. cit, s. 161. 31 26 J. Bartmiński, „Jaś... ", op. cit, s. 15. 2 7 J. Bartmiński (red.), op. cit, s. 358. 28 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 22 Łęczyckie, Insty­ tut im. Oskara Kolberga, Polskie Towarzystwo Ludo¬ znawcze, Wrocław 1964, s. 119. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 3 2 3 3 Zob. P. Kowalski, Leksykon znaki świata. Omen, prze­ sąd, znaczenie, PWN, Warszawa-Wrocław 1998, s. 275. T A . Agapkina, Leszczina, op. cit., s. 111. Nie bez powodu Jaszczur uosabiać miał węża, który w kulturze uważany jest za symbol Mierny, zaś „falliczny kształt węża przyczynił się do zestawiania go �Olga Kielak 128 kawalera i śpiewały pieśń o Jaszczurze s i e d z ą c y m w leszczynowym krzewie , g r y z ą c y m orzechy i s z u k a j ą c y m sobie żony: W zielonym gaiku kamyk na kamyku, orzech na leszczynie, wianek na dziewczynie. 34 Podążając tropem tej metafory m o ż n a się prze­ k o n a ć , że prośba pana, skierowana w pieśni do dziewczyny, nabiera innego sensu: Cnbau, cnbsu. Riąep, B opexoeoM Kycbąe, OpetueHKU Bnpu c a ó e x o n e m b . ó e n y t o pynKy, 3a p y c y t o KOCKy. 3cl MUTiyK) 3a Hej! Wedle młyna rośnie leszczyna, tam orzechy, dla pociechy, zbiera dziewczyna. Zbiera dokoła, bardzo wesoła, zbiera wszędzie, wten pan jedzie i na nią wola. Hej! hej! dziewczyno, piękna malino, niech z fartuszka do klobuszka orzeszki płynąc. nauny. Komopyw 3a n y i ą a , HOOKKy nepcbąem . 3onoma 35 G d y u c i c h ł y j u ż głosy ś p i e w a j ą c y c h p i e ś ń dziewcząt, Jaszczur w s t a w a ł ze swojego miejsca, łapał j e d n ą z nich, o k r y w a ł c h u s t k ą i tańczył z p a r t n e r k ą dopóty, d o p ó k i dziewczyna wraz z p o c a ł u n k i e m nie oddała mu „wianeczka" lub „chusteczki" . W pieśni zalotnej J a s i e ń k o „scypie orzechy" z leszczyny i sypie je dziewczynie w kieszonkę: Jasienekpuka-Marysi suka po tej drobnej lescynie, orzeski scypie, w kiesonke sypie swej nadobnej c 36 Związek leszczyny z t e m a t y k ą miłosną leży prawdopodobnie u podłoża rosyjskiego zakazu r ą b a n i a leszczynowego krzewu - w przeciwnym razie dziewczyny nie p o k o c h a ł y b y młodzieńców, a baby - c h ł o p ó w („napHeM fleBKM He 6 y f l y T nioÓMTb, a 6a6bi M ) O K J I K O B " ) . 3 7 „Orzech na leszczynie, Jednym z r y s ó w ludowego erotyku, zgodnie z założeniami Jerzego B a r t m i ń s k i e g o , jest swo­ isty demokratyzm ludowej pieśni, w której rola kobiety jest tak samo znacząca, jak rola mężczy­ zny . P i e ś n i o w a kochanka nie zawsze jest bierna, czasami przejmuje i n i c j a t y w ę . W pieśni niewie­ ściej dziewczyna prosi Jasia, aby ten przyniósł jej „orzecha", k t ó r e g o nazywa swoją pociechą: 41 wianek na Jasiu mój jedyny, przynieś mi leszczyny, przynieś mi orzecha, to moja pociecha . dziewczynie" 41 W p i e ś n i a c h owoce leszczyny, rosnące na niej orzechy, w p i s u j ą się w k o n s t r u k c j ę paralelną: z męskim organem płciowym"; zob. P. Kowalski, op. at.,s. 581. W wielu kulturach zajmuje także ważne miejsce w kultach płodności; zob. ibid. 3 4 Choć istnieje wiele wariantów tej gry, miejscem Jasz­ czura zawsze jest leszczynowy krzak, zob. T.A. Agap^,Leszczina,op.cit,s.\\2. 38 39 4 0 S. Dąbrowska, Wieś Żabno i jej miejszkańcy czenie), „Wisła" 5 1904, s. 332. (Dokoń­ J. Ligęza, S. M . Stoiński (red.), Pieśni ludowe z polskie­ go Śląska, t. 2, Polska Akademia Umiejętności, Kra­ ków 1938, s. 68. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 27 Mazowsze, cz. 4, Instytut im. Oskara Kolberga, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1964, s. 171-172. 35 P P * T A . Agapkina, Leszczina, op. cit., s. 112. 'Ibid.,s. 112. 4 2 S. Udziela, Lud polski w powiecie Ropczyckim w Gali¬ ^ _ „zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej" 15 1891, s. 89. a 2 > BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu 129 W innych tekstach dziewczyna, k t ó r a zagnie­ ko; Stoi drzewo włochate, w a ł a ukochanego, zastanawia się, z k i m będzie „zbierała orzeszki": a we włochatym w gładkim - słodko, znajduje się w nas (THM gładko, słodycz 41 Metra, T I O M M Metra, no;ie3aii Ha M C H H : Ha MHe ecTb MOXHaTKa, B MOXHaTKe raa^Ka, B Szeroka leszczyna nisko się kłaniała, raa^KOH oia^Ko; z kimże te orzeszki ja będę MOXHaTOM-TO ITiaflKO, a B maflKOM-TO OiaflKO, zbierała. flepeBO MOXHaTO, B npo 3Ty oiacTb H y Hac ecTb CHacTb) . Od serduszka swojego zagniwałam lubego, od serduszka swojego zagniwałam CTOHT 48 lubego . 45 M o t y w dawania o r z e c h ó w popularny jest zwłaszcza w folklorze rosyjskim - zwykle stoją „Deszczyk pada, rosa siada po drobnej leszczynie" za n i m seksualne lub ś l u b n e zamiary d a j ą c e g o . 44 W W s ł o w i a ń s k i m folklorze laskowe orzechy związane są z płodnością. N a dawnym weselu p i e ś n i a c h na leszczynę „pada", „kropi", „roni", „idzie", „ p o k a p u j e " , „szumi" deszcz: u k r a i ń s k i m pieczono o b r z ę d o w e ciasto, tzw. zopiuiKi ( u k r a i ń s k i zopix to „orzech"), które cza­ sami przynoszono m ł o d y m t u ż po nocy p o ś l u b ­ n e j . N a B a ł k a n a c h i s t n i a ł zaś zwyczaj obsy­ pywania n o w o ż e ń c ó w orzechami - ten sam Descek pada, rosa siada po drobnej lescynie kochaj ze mnie mój Jasieńku scerze nie zdradliwie. Nie zdredliwie, nie skodliwie, widzi Bóg na niebie; nie zdredzilem jesce żadnej, nie zdradzę i ciebie®; 45 46 zwyczaj w y s t ę p o w a ł u S ł o w i a n wschodnich, ale zamiast orzechami, m ł o d y c h obsypywano ziar­ nem. Z a r ó w n o ziarno, jak i orzechy p e ł n i ł y j e d n a k o w ą funkcję - m i a ł y z a p e w n i ć m ł o d y m ż y w o t n o ś ć i o b d a r z y ć licznym potomstwem. Szumi deszczyk, szumi deszczyk po drobnej leszczynie. Powiedzże mi ty dziewczyno czy mnie kochasz czy nie? . 0 Na leszczynę „ p a d a rosa", „siada słońce": Deszczyk pada, pada rosa po leśnej leszczynie, powiedz szczerze, kawalerze, czy mnie kochasz, czynie? ; W rosyjskich zagadkach o leszczynowym krze­ 1 wie m ó w i się za p o m o c ą terminologii związanej z kobiecym c i a ł e m , przy opisywaniu czynno­ Słońce siada, rosa pada po drobnej lescynie, ści zbierania orzechów wykorzystywana jest zaś kochaj-ze mnie a nie zdradzaj, kochaj dworzaninie. metaforyka seksualna: 4 1 Gnij mnie, lam mnie, sięgnij po mnie: na mnie jest kosmatka, w kosmatce gładko, w gładkim - slod- 48 4 9 4 3 J. Bartmiński (red.), op. cit., s. 551. 4 4 Popularna rosyjska pieśń brzmi: Hmo M!HUX, cynun opemKoe M opetuKU-mo ueudy; 45 46 deeyiuKe Lut, xo«emcx, npuuy, opexoe s a n e z o npuuy, 3a 50 npuceamancn... nemeepuK. u d m u u e z o sauyotc Mne Jxo«emcx. 51 ueudy, zob.T.A Agapkina, Leszczma, op. cit, s. 112 Ibid. 52 Ibid. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Słodycz rozumiana nie tylko dosłownie, ale i przeno­ śnie, jako przyjemność, rozkosz, upojenie. Ibid. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 27Mazowsze, op. cit, s. 283. P. Płatek (red.), Albośmy to jacy tacy. Zbiór pieśni Kra­ kowiaków wschodnich i zachodnich, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1976, s. 401-402: W. Gaj-Piotrowski, Kultura społeczna łudu z oko­ lic Rozwadowa, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław 1967, s. 87. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 22 Łęczyckie, op. cit, s. 105. �Olga Kielak 130 W pieśniach miłosnych opartych na tym moty­ wie całe zdarzenie jest metaforą aktu m i ł o s n e g o . Padanie, kropienie czy c h o ć b y sam szum deszczu, będącego w kulturze ludowej siłą zapładniającą, ma sprzyjać zbliżeniu m ł o d y c h , sam deszcz zaś symbolizuje męskie nasienie . M ę s k i e nasienie symbolizuje także rosa p a d a j ą c a na leszczynę, krzew o żeńskiej charakterystyce oraz „siadające" na niej s ł o ń c e . Zmoczenie dziewczyny, której symbolem jest leszczyna, przez deszcz „zapowiada symbolicznie jej przyszłe m a c i e r z y ń s t w o " . 53 54 „Oj i polewała się prędko ozwifa" Kasia nic nie robiła, po sadecku chodziła. Oj i polewała suchą lescyneckę, by sięprędko ozwiła. Ozwijaj się lescyna, cóz ja pocnę dziewcynai Oj utraciłam ruciany wianecek - cóżem za to nabyłaś; 56 Spojrzyj ty Kasiu, spojrzyj po ty suchyj łescynie. A jak się ta list suchy ozwinie, to ja się z tobą ożenię. Kasia po sadku chodziła i ciężko sobie westchnęła. A spojrzy, spojrzy po suchyj łescynie, rychłoćji sie ozwiniei Ciężko tobie Kasieńku po sadeńku chodzęcy, a jesce mnie cięży, suchyj łescynie zielony listpuscęcy. Oj i ty sucha lescyna! oj i ja bidna dziewcyna! Straciła ja se ruciany wionek, cóz ja będę znacyla?\ 57 58 by W p i e ś n i a c h zalotnych i m i ł o s n y c h czy w bal­ ladach sucha leszczyna symbolizuje p a n n ę , k t ó r a straciła dziewictwo: 55 Urszula Majer-Baranowska u w a ż a , że zesta­ wienie w p i e ś n i a c h o b r a z ó w deszczu p a d a j ą ­ cego na leszczynę ( s y m b o l i z u j ą c ą d z i e w c z y n ę ) oraz dziewczyny tracącej wianek ( s y m b o l i z u j ą c y dziewictwo) jest n a w i ą z a n i e m do jednego z naj­ bardziej rozpowszechnionych m i t ó w kosmogonicznych o p o w i a d a j ą c y c h o z a ś l u b i n a c h nieba i z i e m i . Wedle tego m i t u dzieło stworzenia z a p o c z ą t k o w a ł kosmiczny akt p ł c i o w y : niebo-ojciec m i a ł objąć z i e m i ę - m a t k ę i o b d a r z y ć j ą z a p ł a d n i a j ą c y m deszczem . suchą leszczyneczkę, W pieśniach uwiedziona dziewczyna „polewa", „szuka", „opatruje", „spogląda", „wygląda" suchej leszczyny - kiedy ta się „rozwinie", „wypuści zie­ lony listek", „ z a k w i t n i e " - w p i e ś n i o w y c h for­ m u ł a c h n i e m o ż l i w o ś c i dopiero wtedy ma w r ó c i ć do niej ukochany. C h o ć dziewczyna „wychodziła nowe trzewiczki", sucha leszczyna jeszcze się nie rozwinęła. Tak jak suchy leszczynowy krzew nie w y p u ś c i zielonego listka, tak i dziewczynie nie wróci panieństwo: 61 53 54 Zob. U . Majer-Baranowska, Deszcz i jego cą funkcja, „Akcent" 4 1986, s. 31. Zob. J. Bartmiński, J. Szadura, Deszcz, [w:] J. Bart­ miński, S. Niebrzegowska-Bartmińska (red.), Słownik stereotypów i symbol ludowych, t. 1 Kosmos, cz. 3 Meteorologia, Wydawnictwo UMCS,Lublin Lublin2012, 2012,s.s. 130. Wydawnictwo UMCS, 55 Zob. U . Majer-Baranowska, op. cit, s. 36. 56 J. Bartmiński, J. Szadura, op. cit, s. 130. 5 7 Zob. U . Majer-Baranowska, op. cit, s. 31. 58 zapładniają­ Zob. M . Eliade, Sacrum, mit, historia. Wybór esejów, tłum. A. Tatarkiewicz, PIW, Warszawa 1970, s. 148. O zaślubinach nieba i ziemi zob. S. Niebrzegowska, Poetycki obraz nieba w „Panu Tadeuszu", [w:] Język polski w szkole dla klas IV-VIII, Kielce 1998, s. 27-31 59 O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 2 Sandomierskie, In^ - ° ° g > ° Towarzystwo Ludoznawcze,Wrocław Wrocław 1962, 1962,s.s.144. 144. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 22 Łęczyckie, op. cit, s. 125-126. i m 60 s k a r a K l b e r a P l s k i e Zob. O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 2 Sandomierskie, op. cit., s. 144; O. Kolberg, Dzieła wszystkie, t. 22 Łę­ czyco, op. at., s. 125-126; O. Kolberg, Dzieła wszyst­ kie, t. 40 Mazury Pruskie, op. cit., s 521, 340-341; S. Niebrzegowska, Przest ach od przestrachu, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2000, s. 55; K. Matyas, Nasze sioło. Studjum etnograficzne, „Wisła" 1 1893, s. 147. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Erotyczna symbolika leszczynowego krzewu Ona sie go pytała, skąd go czekać miała. Oj spoglądajże po suchej lescynie, cyli ci sie nie rozwinie! Oj ty sucha lescynal A ja biedna dziewcyna, oj, wychodziła ja nowe trzewicki, a tyś sie nie rozwilł . 1 Zakończenie 131 cie m a ł ż e ń s t w a . Ż y c i e m seksualnym góralskiej młodzieży rządziły r ó w n i e ż niepisane reguły, do k t ó r y c h zaliczano: nieposiadanie dziecka (stano­ w i ą c e g o oczywisty d o w ó d nieprzestrzegania obo­ w i ą z u j ą c e j normy), zachowanie w tajemnicy życia seksualnego oraz zachowanie p o z o r ó w wobec rodziców i s ą s i a d ó w . 66 67 W polskiej kulturze ludowej - podobnie jak i w innych kulturach ś w i a t a - stosunek m i ł o s n y był tematem tabu. O t y m , że kwestia seksual­ ności stanowiła dla ludu temat tabu, świadczą c h o c i a ż b y srogie kary, jakie wymierzano cudzo­ ł o ż n i k o m i m a t k o m n i e ś l u b n y c h dzieci, opi­ sywane przez Henryka Biegeleisena na kartach Wesela *. Przez długi czas za ś w i a d e c t w o respek¬ towania i istnienia normy czystości, zakazują­ cej s t o s u n k ó w p r z e d m a ł ż e ń s k i c h , u w a ż a n y był obrzęd p o k ł a d z i n . 6 64 Z drugiej strony, obowiązująca norma moralna nie zawsze była respektowana, a w o k r e ś l o n y c h sytuacjach istniało społeczne dopuszczenie jej ł a m a n i a , na co w s k a z y w a ł Ryszard T o m i c k i b a d a j ą c y wzory i normy życia seksualnego w tra­ dycyjnych wiejskich s p o ł e c z n o ś c i a c h polskich górali. W e d ł u g Tomickiego n o r m ę z a k a z u j ą c ą w s p ó ł ż y c i a p ł c i o w e g o przed ś l u b e m przekra­ czać m o g ł a m ł o d z i e ż , zwłaszcza płci m ę s k i e j , zaś kres swobodzie seksualnej przynosiło zawar- W y m ó g p o m i n i ę c i a milczeniem życia seksu­ alnego oraz zachowania p o z o r ó w wobec społecz­ ności wiejskiej p r z y c z y n i ł się prawdopodobnie do tego, że o stosunku m i ł o s n y m nie wypa­ dało m ó w i ć wprost, lepszym r o z w i ą z a n i e m była ucieczka w rzeczywistość aluzji, p o r ó w n a ń i sym­ boli. W rezultacie, folklor w y t w o r z y ł ogromny repertuar symboli d o t y c z ą c y c h erotyki i seksu , leszczynowy krzew z a j m o w a ł zaś w owym sym¬ bolicznym j ę z y k u miejsce szczególne. N a gruncie polskim erotyczne sensy symboliczne n a j p e ł n i e j w y b r z m i e w a i ą w ludowej pieśni o d w z o r o w u j ą c e j głęboko ukryty sposób widzenia ś w i a t a prostego człowieka. 68 65 Leszczynowy krzew nie jest jedynie przyrodni­ czym elementem tła ludowego erotyku. W ludo­ wych p i e ś n i a c h m i ł o s n y c h leszczyna stanowi intymne miejsce miłości p i e ś n i o w y c h kochan­ ków, jest niemym ś w i a d k i e m miłości wzajemnej i wymuszonej; pod leszczyną panna traci wia­ nek (dziewictwo). W ludowej wizji ś w i a t a cały Kosmos żyje i jest człowiekowi ż y c z l i w y - ten 69 6 6 K. Matyas.op. cit.,s. 147. H . Biegeleisen, Wesele, Nakładem Instytutu Stauropigjjańskiego, Lwów, 1928, s. 13-16. 64 Zob. R. Tomicki, Norma, wzór i wartość w życiu seksu­ alnym tradycyjnych społeczności wiejskich w Polsce, „Et­ nografia Polski' ! 1977, s. 49. Interpretację pokładzin jako sprawdzianu czystości panny młodej podważył L. Stomma (Rytuał pokładzin w Polsce. Analiza struktu­ ralna, Etnografia Polski" 1 1975, s. 51-64), podważa ją także w swoim artykule R. Tomicki. 7 65 Zob. ibid., s. 55. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 67 6 8 6 9 Zob. ibid., s. 56-57. Jednostka stawała się wówczas „pełnoprawnym członkiem grupy, uzyskując szereg nie posiadany^ poprzednio praw, ale równocześnie tracąc przywilej ł a j a n i a normy", zob. ibid., s. 56-57. Zob. ibid., s. 62-63. Zob. U . Majer-Baranowska, op. cit., s. 36 J. Bartmiński, „Niebo sie wstydzi". Wokół ludowego pojmowania ładu świata, [w:] M . Graszewicz, J. Kolbuszewski (red.), Kultura, literatura, folklor. Prace ofiarowane Profesorowi Czesławowi Hernasowi w sześćdziesięciołecie urodzin i czterdziestolecie pracy naukowej, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1988, s. 99. �Olga Kielak 132 szczególny sposób konceptualizowania leszczyny przez m i e s z k a ń c ó w wsi sprawia, że krzew potrafi w s p ó ł o d c z u w a ć z p o z b a w i o n ą cnoty dziewczyną. Posługiwanie się „leszczynowymi metaforami" pozwala w piękny, pozbawiony w u l g a r n o ś c i spo­ sób m ó w i ć o akcie m i ł o s n y m , k t ó r y w ludowych w y o b r a ż e n i a c h przybiera postać ł a m a n i a leszczy­ nowego krzewu przez piorun, zrywania leszczyno­ wych orzechów, padania deszczu, osiadania rosy bądź słońca na drobnej leszczynie. P r z y w o ł y w a n e przeze mnie m a t e r i a ł y etno­ graficzne, pochodzące z t e r e n ó w polskich oraz z innych obszarów Słowiańszczyzny, u p r a w n i a j ą do stwierdzenia, że symboliczny kod u ż y t y do budowy pieśni nie jest przypadkowy. J ę z y k ludo­ wej pieśni m i ł o s n e j respektuje kulturowe charak­ terystyki leszczyny obecne w polskim, czy szerzej, s ł o w i a ń s k i m folklorze. „Rain is falling, dew is settling on the smali hazel leaves..." The erotic symbolism of hazel bush in folk love songs In Polish folklore hazel bush symbolises fertility. It is also associated with abundance and the figurę of the girl. Hazel bush is also a part of erotic symbolism that finds its fullest expression in folk songs. The author of this article ponders the role of hazel bush in Polish folk love songs. Its erotic symbolism, noticeable in Polish folklore, was juxtaposed to selected ethnographic materiał from other Slavic regions. BARBARZYŃCA l (19) P019 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8ca5fbead21433226cb70e8f53632061.pdf 34793cea0ae0344d009262a895a219ba Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Barbarzyńca Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource umowa licencyjna z Wydawcą Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo nieregularne Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5699 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5298 Title A name given to the resource Koncepcja zła w filmie "Eksperyment"/ Barbarzyńca 2013 nr 1(19) Description An account of the resource Barbarzyńca - pismo antropologiczne 2013 nr (1)19 s.111-122 Creator An entity primarily responsible for making the resource Barczyk, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Stowarzyszenie Antropologiczne „Archipelagi Kultury” Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agnieszka Barczyk | Kulturoznawca.filmoznawca. Absolwentka Uniwersytetu Łódzkiego. Koncepcja zła w filmie Eksperyment. Różnice między Stanfordzkim Eksperymentem Więziennym i jego filmową adaptacją O d n a j m ł o d s z y c h lat człowiek jest ś w i a d o m y istnienia dobra i zła. W czasie dorastania, dojrze­ wania utwierdza się w przekonaniu, że p o j ę c i a te są tak wszechobecne, jak dwie grupy ludzi, którzy dzielą się na tych dobrych i złych. Z d u m i e w a j ą c a jest częstotliwość u ż y w a n i a słowa zło w dyskur­ sie medialnym. W mediach pojęcie to kojarzy się z: wojnami, kryzysami gospodarczymi, pod­ w y ż k a m i , grzechami, ale także g w a ł c i c i e l a m i czy pedofilami. Zło obejmuje zatem zarówno procesy, syt uncje jnlc i pewne osoby. Obok pytania o to czym jest, istotne wydaje m i się jeszcze jedno: skąd się ono bierze? Okazuje się, że p y t a ń tych nie m o ż n a rozgraniczyć g d y ż jedna o d p o w i e d ź wynika z drugiej, przy czym ż a d n a z nich nie jest jednoznaczna ani ostateczna. 1 W poniższym tekście zostały wykorzystane fragmenty mojej pracy licencjackiej Sty sie bierz* zło w JLieM Koncepcja da wfiLe Paula Scheunnga pt. „Eksperyment" napisanej pod opieką dr Ewy Ciszetskiej w Instytucie Kultury Współczesnej Uniwersytetu Łódzkiego w 2012 r. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 1 Przedmiotem tego a r t y k u ł u staje s i ę zło o g l ą d a n e z perspektywy psychologii s p o ł e c z ­ nej, a konkretniej: definiowane przez Philipa Zimbardo w oparciu o w y n i k i Stanfordzkiego Eksperymentu W i ę z i e n n e g o z 1971 roku. Przy­ bliżenie historii, przebiegu i w y n i k ó w d o ś w i a d ­ czenia przeprowadzonego przez Zimbardo staje się punktem w y j ś c i a do przyjrzenia się koncepcji zła zaprezentowanej przez Paula Scheuringa w fil­ mie pt. Eksperyment. Celem a r t y k u ł u jest p o r ó w n a n i e Stanfordz­ kiego Eksperymentu W i ę z i e n n e g o z jego filmową interpretacją, a w konsekwencji także - skonfron­ towanie d w ó c h koncepcji zła. Co łączy oba eks­ perymenty, a co je różni? Jakie rozumienie t y t u ł o - �Agnieszka Barczyk 112 wego p o j ę c i a proponuje widzowi Scheuring? Czy w obliczu ekstremalnej sytuacji dla l u d z k o ś c i i jej człowieczeństwa nie ma żadnej nadziei? Niniejszy tekst to p r ó b a odpowiedzi dotycząca wspomnia­ nych z a g a d n i e ń . Stanfordzkiego Eksperymentu W i ę z i e n n e g o ) . Warto zaznaczyć, że definicji t y t u ł o w e g o p o j ę c i a zainteresowani nie o d n a j d ą jednak we wszystkich s ł o w n i k a c h psychologii. N i e jest ona obecna na przykład w Słowniku psychologii pod redak­ cją n a u k o w ą Jerzego Siuty , Słowniku psycholo­ gii Norberta Sillamyego (pojawiają się w n i m takie pojęcia, jak: złość, złośliwość, z m ę c z e n i e ) , Słowniku psychologicznym Józefa Pietera , Słow­ niku psychologii Arthura S. Rebera czy zbiorze: Klucz do psychologii. Najważniejsze teorie, pojęcia, postaci Julie Winstanley . 4 Czym jest zło? 5 Czym jest zło? To pytanie, które w pierwszej chwili b u d z ą zdziwienie, a w drugiej - konsterna­ cję. O d p o w i e d ź na nie wydaje się banalna i oczy­ wista - a jednak trudno jej u d z i e l i ć . Werbalna w s z e c h o b e c n o ś ć zła - p o c z y n a j ą c od codziennych rozmów, poprzez baśnie, w k t ó r y c h zło zawsze przegrywa z dobrem, a ż do dyskursu m e d i ó w masowych, przyzwyczaiła ludzi do częstego uży­ wania tego terminu w różnych sytuacjach. Zazwy­ czaj nie z a s t a n a w i a j ą się o n i jednak nad wielością znaczeń tego pojęcia. Zło jest przedmiotem b a d a ń wielu różnych dyscyplin naukowych. K ł o p o t l i w o ś ć jego zde­ finiowania wynika z wielopłaszczyznowości, na jakiej może b y ć ono rozpatrywane. Czym i n n y m jest zło w wymiarze filozoficznym, etycznym, reli­ gijnym, moralnym czy psychologicznym. Każdy z tych w y m i a r ó w buduje swoje własne definicje. W samej filozofii pojęciu zła p o ś w i ę c o n o setki rozpraw i t r a k t a t ó w naukowych . Ciekawe jed­ nak, że nie zawsze m o ż n a je odnaleźć w filozo­ ficznych s ł o w n i k a c h . 6 7 8 W swojej pracy Dobro i zlo z perspektywy psy­ chologii społecznej Arthur G. Miller podkreśla w a r t o ś c i u j ą c y charakter dobra i zła, z w r a c a j ą c j e d n o c z e ś n i e u w a g ę na t o , że trudno je zdefi­ n i o w a ć . „Zwłaszcza termin zlo m ó g ł b y w y d a ć się konstruktem szczególnie niejasnym czy kon­ trowersyjnym, prawie że pozbawionym precy­ zji naukowej" - pisze. Okazuje się jednak, że ta terminologiczna n i e j a s n o ś ć wcale nie prze­ szkadza badaczom t r a k t o w a ć zła jako głównego p r z e d m i o t u naukowych z a i n t e r e s o w a ń . A b y u d o w o d n i ć , jak wielu p s y c h o l o g ó w społecznych p o r u s Z c i p r o b l e m a t y k ę zła w swoich pracach M i l l e r wymienia m i ę d z y i n n y m i : Johna Darleya! 9 2 3 4 5 Przedmiotem tego tekstu jest zło o g l ą d a n e z perspektywy psychologii s p o ł e c z n e j , dlatego też właśnie takiemu u j ę c i u p o ś w i ę c o n e zostaje n a j w i ę c e j uwagi ( p o d s t a w ą do zaprezentowa­ nia tej koncepcji staje się rekonstrukcja założeń 2 3 Filozofią zła zajmowali się między innymi: Platon, Św. Augustyn, Gottfried Wilhelm Leibniz, Paul Ricoeur, Konrad Lorenz, ks. Józef Tischner. Dla przykładu: Słownik filozoficzny R. Laceya (Wy­ dawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 1999) nie podaje de­ finicji zła, choć zajmuje się pojęciem zła wiara. 6 7 8 9 J. Siuta (red.), Słownik Psychologii, Wydawnictwo Zie­ lona Sowa, Kraków, 2005. N . Sillamy, Słownik psychologii, tłum. K. Jarosz, Wy­ dawnictwo Książnica, Katowice 1994. J. Pieter, Słownik psychologiczny, Wydawnictwo JMP Ltd., Katowice 2004. A. S. Reber, Słownik psychologii, tłum. I . Kurcz, K. Skarżyńska, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2002. J. Winstanley, Klucz do psychologii. Najważniejsze teo­ rie, pojęcia, postaci, tłum A. Wilkin-Day, PWN, Warszawa2008 A. G. Miller, Dobro i zło z perspektywy psychologii spo­ łecznej, tłum. V. Reder, Wydawnictwo WAM, K-aków 2008, s. 15. BARBARZYŃCA 1(19) P019 �Koncepcja zła w filmie Eksperyment 113 Arthura G . Millera, Erwina Stauba czy Philipa Zimbardo. p r z y g o t o w u j ą c e u c z e s t n i k ó w do p e ł n i e n i a okre­ ślonej r o l i . Stanfordzki Eksperyment Więzienny Wspomnianego 14 sierpnia 1971 roku, jak relacjonuje autor eksperymentu: 14 W 1971 roku Philip Zimbardo p r z y g o t o w a ł eksperyment, m a j ą c y na celu o d p o w i e d z i e ć na pytanie o przyczyny zła w człowieku: -Moje zain­ teresowanie koncentruje się w o k ó ł tego, w jaki sposób m o ż n a zwyczajnych ludzi z w e r b o w a ć , n a k ł o n i ć i s k u s i ć do z a c h o w a ń , k t ó r e m o ż n a określić jako złe" - wspomina badacz. W e d ł u g pierwotnego z a m y s ł u eksperyment m i a ł t r w a ć dwa tygodnie, w rzeczywistości został przerwany j u ż szóstego dnia . studenci grający role więźnia przeszli realistyczne aresztowanie przez zaskoczenie, przeprowadzone przez policjantów z Pało Alto, którzy współpra­ cowali z naszym planem. Funkcjonariusz przy­ stępował do formalnego aresztowania, zabierając „przestępców" na posterunek policji celem spisania, po czym każdy więzień był przewożony do naszego więzienia w zrekonstruowanej piwnicy wydziału psychologicznego - 10 15 11 Ta swego rodzaju „próba ogniowa ludzkiej natury, w której dobrzy chłopcy zetknęli się ze z ł e m " rozpoczęła się w niedzielę, 14 sierpnia 1971 roku o godzinie 9:55 rano . Eksperyment został poprzedzony d ł u g i m i przygotowaniami. Na początku umieszczono ogłoszenie w lokalnej gazecie, na które odpowiedziało prawie stu chęt­ nych m i ę d z y osiemnastym a trzydziestym rokiem życia. Z wszystkich o c h o t n i k ó w , stosując 3-113-lizę ż y c i o r y s ó w i szczegółowe wywiady, wybrano d w a d z i e ś c i a cztery osoby, które spełniały kryteria szeroko pojętej „ n o r m a l n o ś c i " : były zdrowe pod w z g l ę d e m fizycznym i psychicznym nie posiadały n a ł o g ó w ani kartoteki. Potem, w sposób losowy przydzielono i m role s t r a ż n i k ó w lub w i ę ź n i ó w Eksperymentu nie poprzedzało ż a d n e szkolenie 12 13 10 Opis zdarzeń związanych z sytuacją po areszto­ waniu Zimbardo przedstawia n a s t ę p u j ą c o : Więźniowie, z zasłoniętymi oczami, eskortowani są po kolei sprzed Jordan Hall, schodami w dół, do naszego małego więzienia. Następnie strażni­ cy nakazują im rozebrać się i czekać, stojąc nago z rozstawionymi nogami i rękami opartymi o ścia­ nę. Muszą trwać w tej niewygodnej pozycji przez dłuższy czas. W tym czasie strażnicy, ignorując ich, zajmują się żmudnymi obowiązkami ostatniej chwili, takimi jak pakowanie rzeczy należących do więźniów, urządzanie pomieszczeń dla strażni­ ków, czy ustawianie łóżek w trzech cełach. Przed otrzymaniem ubrania każdy z więźniów zostaje posypany rzekomym proszkiem owadobójczym, P. Zimbardo, Psychologia zla z perspektywy sytuacyjnej, tłum. V. Reder, [w:] I . G. Miller (rei); Dobro i zło z perspektywy psychologii społecznej, Wydawnictwo WAM; Kraków 2008, s 37 11 Ibid., s. 58. 12 Ibid., s. 58. 13 Rekonstrukcja piwnicy polegała na wiernym odtworzeniu w i ę z i e n n e j rzeczywistości - zaczy­ n a j ą c od wystroju cel (pozbawienie ich okien, kraty zamiast drzwi), poprzez stroje u c z e s t n i k ó w projektu (odpowiednie dla w i ę ź n i ó w i odpowied­ nie dla s t r a ż n i k ó w ) , aż do rekwizytów, takich jak: pałki czy ł a ń c u c h y na kostkach aresztowanych. P. Zimbardo, Efekt Lucyfera, tłum. A. Cybulko et al., PWN, Warszawa 2008, s. 46. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 14 R Zimbardo, Psychologia zla. ..,op. cit., s. 58-59. 15 Ibid., s. 59. �Agnieszka Barczyk 114 żeby pozbyć się wszy które mogłyby zalęgnąć się w naszym więzieniu. Bez jakiejkolwiek zachęty z naszej strony część ze strażników zaczyna robić sobie żarty z genitaliów więźniów, zwracając uwa­ gę na mały rozmiar penisa lub śmiejąc się z nie­ równo zwisających jąder. To taka męska gra! . 16 Po tych zabiegach k a ż d y z w i ę ź n i ó w otrzy­ muje ubranie, gumowe klapki i łańcuch, k t ó r y zaczepiony w o k ó ł kostki - ma stale p r z y p o m i n a ć o statusie u w i ę z i e n i a W i ę ź n i o w i e dostali także koszulowe bluzy, na k t ó r y c h były naszyte numery zastępujące ich imiona - miały cel identyfikacyjny Strażnicy zaś „nosili uniformy w stylu wojskowym oraz okulary o srebrnych, zwierciadlanych szkłach, w z m a g a j ą c y c h efekt a n o n i m o w o ś c i " . 17 18 W a ż n y element w i ę z i e n n e j r z e c z y w i s t o ś c i s t a n o w i ł y -przepisy instytucjonalne, które usu­ w a ł y i zastępowały imiona poszczególnych osób numerami, w przypadku więźniów, lub t y t u ł a m i , w przypadku personelu (...) i z a p e w n i a ł y straż­ n i k o m sprawowanie kontroli nad w i ę ź n i a m i " . Zaprezentowano je w i ę ź n i o m j u ż pierwszego dnia. Owych s i e d e m n a ś c i e zasad wymienia Z i m bardo w swojej pracy Efekt Lucyfera 19 i szczegółowym odtworzeniu życia w prawdziwym więzieniu - nie zapomnieli też o takich elementach jak: odliczanie czy praca strażników w systemie zmian trwających po osiem godzin. Zdaniem Arthura G . Millera, „Zimbardo koncentruje się na »osobie«, podkreślając psycho­ logiczne transformacje, jakie n a s t ę p u j ą w jedno­ stce, kiedy zostaje osadzona w rolach o k r e ś l o n y c h przez s y t u a c j ę " . A zatem w opozycji do trady­ cyjnego podejścia, które m ó w i po prostu o „złych ludziach", Zimbardo - jak sam pisze - koncen­ truje się na „zarysowaniu kilku podstawowych u w a r u n k o w a ń z w i ą z a n y c h z p r z e m i a n ą dobrych ludzi w s p r a w c ó w zła" . Zło przestaje zatem b y ć cechą p r z y p i s y w a n ą konkretnym ludziom, lecz staje się własnością z m i e n n ą - m o ż e w y s t ą p i ć u każdego człowieka g d y ż jest funkcją sytuacji Kontekst, k t ó r y narzuca ludziom role społeczne', warunkuje ich d z i a ł a n i a jednocześnie posiada p o t e n c j a l n ą zdolność do w y w o ł a n i a d r z e m i ą c y c h w człowieku p o k ł a d ó w zła. Zimbardo u w a ż a że człowiek nie jest istotą z natury złą lub dobrą, bowiem 22 23 - nie rodzimy się ze skłonnością do czynienia dobra czy zła, ałe z umysbwymi matrycami każdego z tych zachowań. Mam na myśli to, że mamy możliwość być lepszym lub gorszym człowiekiem niż ktokolwiek dotąd, możemy być bardziej twór­ czy i bardziej destruktywni, możemy uczynić świat lepszym lub gorszym miejscem niż był dotąd . 20 Wszystkie te elementy - uwiarygadniające obraz eksperymentalnych w a r u n k ó w i w maksymalnym stopniu upodabniające je do więziennych realiów - miały -zapewnić wystarczający czas na ukształ­ towanie się norm sytuacyjnych oraz pojawienie się, przemiany i krystalizację wzorców społecznej interakcji" - tłumaczy Zimbardo. Dlatego orga­ nizatorzy eksperymentu skupili się na tak wiernym 21 16 P. Zimbardo, Efekt..., op. cit., s. 65. 17 Ibid., s. 65. 14 Dobro i zło nie są stałymi w ł a s n o ś c i a m i czy p r z y m i o t a m i l u d z k i m i , lecz k o n s t r u k t a m i matrycami (jak pisze Zimbardo), które posiada k a ż d y z nas. To sytuacja w p ł y w a na to, które z tych k o n s t r u k t ó w zaczną d o m i n o w a ć w naszych działaniach i zachowaniach w z g l ę d e m drugiego 18 P. Zimbardo, Psychologia zła..., op. cit., s. 59 -60. 19 Ibid., s. 59. 22 A.G. Miller, op. cit.,s. 22. 2 0 P. Zimbardo, Efekt..., op. cit., s. 68. 23 P. Zimbardo, Psychologia zła..., op. cit., s. 37. 21 P. Zimbardo, Psychologia zła..., op. cit., s. 58. 24 Ibid., s. 36. BARBARZYŃCA 1(19) P019 �Koncepcja zła w filmie Eksperyment 115 człowieka - tak m o ż n a by s k o n d e n s o w a ć istotę koncepcji zła p r o p o n o w a n ą przez Zimbardo. O d eksperymentu przeprowadzonego w Stan­ ford minęło j u ż ponad czterdzieści lat, a jednak ciągle cieszy s i ę on d u ż y m zainteresowaniem. Jednym z jego p r z e j a w ó w jest strona internetowa: www.prisonexp.org, k t ó r a powstała w grudniu 1999 roku. Strona ta wykorzystując archiwalny materiał filmowy i czterdzieści dwie stronice slajdów (...), opowiada o tym, co zdarzyło się w ciągu sześciu pamiętnych dni (...) eksperymentu. Witryna ta zawiera pod­ stawowe dokumenty, kwestie dyskusyjne, artykuły, wywiady i mnóstwo innych materiałów dla wy­ kładowców, studentów i wszystkich zainteresowa­ nych wzbogaceniem swej wiedzy o eksperymencie - a wszystko w pięciu językach ^ gady i ptaki, aż do ssaków. Z d j ę c i a nie są przy­ padkowe, ich w y b ó r został starannie p r z e m y ś l a n y - wszystkie p o k a z u j ą „mroczną" s t r o n ę ś w i a t a zwierząt: w a l k ę , g o n i t w ę , ś m i e r ć . W przyrodzie obowiązuje prawo silniejszego - drapieżca zabija ofiarę, żeby przeżyć. Szybki m o n t a ż powoduje p ł y n n e - n i e z a u w a ż a l n e prawie - przejście zdjęć od prezentacji ś w i a t a zwierząt do ukazania ś w i a t a ludzi: p o d p a l e ń , ulicznych zamieszek, morderstw. To wszystko sprawia, że analogia m i ę d z y t y m i dwoma ś w i a t a m i nabiera szczególnego wyrazu: człowiek staje się po prostu kolejnym ogniwem ł a ń c u c h a ewolucji. Scheuring j u ż na p o c z ą t k u filmu stawia pytanie o to czy aż tak bardzo róż­ n i m y się od d r a p i e ż n i k ó w ? M o ż n a zatem stwier­ dzić, że Eksperyment to film z w y r a ź n a teza teza którą reżyser będzie p r ó b o w a ł u d o w o d n i ć albo obalić. 1 W kolejnych u j ę c i a c h poznajemy jednego z g ł ó w n y c h b o h a t e r ó w filmu - Travisa Hunta, k t ó r y znalazł się w t r u d n y m momencie ż y c i o w y m D r u g i m przejawem zainteresowania jest podej­ mowanie tego tematu przez t w ó r c ó w filmowych. Pierwszą próbą interpretacji eksperymentu prze­ prowadzonego przez Philipa Zimbardo w 1971 roku, podjął Ołiver Hirschbiegel w 2001 r o k u . D z i e w i ę ć lat p ó ź n i e j swój obraz zrealizował Paul Scheuring . Co ciekawe, oba filmy opierają się na książce niemieckiego autora Mario Giordano (1999). Stanfordzki Eksperyment W i ę z i e n n y najpierw z a w ę d r o w a ł w i ę c do Europy (niemiecka książka i jej adaptacja filmowa), by dopiero potem trafić na ekrany a m e r y k a ń s k i c h k i n . - na skutek likwidacji n i e p e ł n y c h e t a t ó w stracił pracę. N a nowo o d n a l e ź ć sens życia p r ó b u j e m u p o m ó c Bay - m ł o d a dziewczyna poznana podczas ulicznej manifestacji. Bohaterka proponuje m u p o d r ó ż do I n d i i . Przeszkodą okazują się pienią­ dze, a właściwie ich brak: „Taka p o d r ó ż byłaby dość kosztowna, a na to mnie nie s t a ć " - m ó w i Travis. Z p o m o c ą przychodzi m u zamieszczone w gazecie ogłoszenie: „ P o s z u k i w a n i ochotnicy do eksperymentu. D w a tygodnie. N i e Narodziny zła gane ż a d n e d o ś w i a d c z e n i e . Bezpieczny. 1000 $ 26 27 28 wyma­ dziennie". F i l m Paula Scheuringa rozpoczyna s i ę o d Podczas testów szef projektu przeprowadza zrealizowanych w dokumentalnej poetyce zdjęć, wywiady z potencjalnymi uczestnikami. Inte­ które p r z e d s t a w i a j ą świat przyrody. Ich bohate­ resują go: podstawowe dane, relacje z rodziną, rami są zwierzęta: od m i k r o o r g a n i z m ó w , poprzez światopogląd. Najczęściej powtarzającym się 25 P. Zimbardo, Efekt..., op. cit., s. 271. 26 Eksperyment, reż. O. Hirschbiegel, Niemcy 2001. 27 Eksperyment, reż. P. Scheuring, USA 2010. 2 8 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Wszystkie cytaty pochodzące z filmu podaję za pol­ skimi napisami (materiały znalezione w Internecie, tłumaczenie: sinu6). �Agnieszka Barczyk 116 pytaniem jest to, dotyczące motywacji. Często p o j a w i a j ą się r ó w n i e ż zagadnienia natury moral­ n e j . Ciekawe jest to, że w rozmowach z dokto­ rem wprost p a d a j ą p o j ę c i a takie jak: dobro i zło: „ W i e r z y pan w dobro i zło we wszechświecie?" pyta doktor Barrisa . J u ż w pierwszych scenach Barris zaczyna się j a w i ć widzowi jako osoba nie­ zbyt pewna siebie, p o s i a d a j ą c a niską s a m o o c e n ę i wrodzone poczucie n i ż s z o ś c i . Warto zwró¬ cić u w a g ę na c i e k a w ą s t r u k t u r ę formalną scen nagrywanych podczas przeprowadzania testów - u j ę c i a c z a r n o - b i a ł e stylizowane na m a t e r i a ł d o k u m e n t u j ą c y przebieg eksperymentu mieszają się ze z d j ę c i a m i kolorowymi Ten zabieg powta¬ rza się w zasadzie p rzez resztę filmu. W ten sp o— sób widzowi cały czas przypomina sie o statusie ontologicznym rozgrywanych w y d a r z e ń . To że wszystkie wydarzenia sa tylko eksoerymentem oodkreśla też stała obecność kamer fczesto oowta' rzaiace sie z b l i ż e n i a snrzetu zainstalowanego w zaaranżowanym więzieniu) m u j ą widza o dziennym czasie r o z g r y w a j ą c y c h się w y d a r z e ń . 29 30 31 Podjeżdżający autobus oznacza początek pew­ nej przygody. Kiedy bohaterowie do niego wsiądą, p o j a d ą w miejsce, z którego w r ó c ą jako zupełnie i n n i ludzie. Z a n i m odjadą, widz może się zorien­ t o w a ć , kto odegra w filmie najważniejsze role. Trzech kluczowych b o h a t e r ó w m o ż n a zobaczyć razem w kadrze. Przyjazd do w i ę z i e n i a zamyka p e w n ą część filmu ( m o ż n a ją u z n a ć za w s t ę p ) i rozpoczyna przejście do części g ł ó w n e j , k t ó r a podzielona jest na swoiste rozdziały (kolejne d n i eksperymentu). O d tej pory Eksperyment przyj­ muje s t r u k t u r ę dziennika - kolejne napisy infor- 2 9 3 0 31 Na przykład: „Skąd zatem bierze pan wskazówki doty­ czące decyzji moralnych?". Na co ten odpowiada: „Przypuszczam... że skoro wie­ rzę w Boga, to i w to, prawda?". Mimo ukończenia czterdziestu dwóch lat bohater mieszka z matką. Jest często poniżany i upokarzany przez sąsiadów. Bez wątpienia ma to duży wpływ na jego późniejsze działania. D z i e ń pierwszy jest „ w d r a ż a n i e m " w i ę ź n i ó w w n o w ą s y t u a c j ę . Na początek doktor Archalata udziela uczestnikom s z c z e g ó ł o w y c h instrukcji d o t y c z ą c y c h sytuacji, której m a j ą stać się boha­ terami. Kolejnym etapem jest podział uczestni­ k ó w na s t r a ż n i k ó w i w i ę ź n i ó w . Przed w y j ś c i e m doktor uprzedza strażników, że: „Jeśli ktoś zrezy­ gnuje, będzie po wszystkim. Jeśli k t ó r y ś z w i ę ź ­ n i ó w złamie zasady, będziecie mieli 30 minut na zastosowanie w ł a ś c i w y c h środków. Jeśli tego nie uczynicie, zapali się ta czerwona lampka". W ten sposób niemo pozwala i m na stosowanie wszystkich poza przemocą srodlców^ perswazji i zachęca ich do utrzymania rygoru k t ó r y jest n i e z b ę d n y do p r a w i d ł o w e g o przeprowadzenia eksperymentu. Czerwona lampka zaś staje sie wyrocznia i ś r o d k i e m m i l c z ą c e g o w o ł v w u na działania strażników. 32 33 W chwili zakładania przez strażników mun­ d u r ó w postacie tworzą swoją nową tożsamość tożsamość pewnej roli społecznej. W tym nowym przebraniu udają się do więźniów, aby przygotować ich do specyficznej, trudnej, odmiennej sytuacji. Scena mycia bardzo przypomina opisy, które można przeczytać w raportach Zimbardo - więźniowie są nadzy, odwróceni tyłem do strażników, po raz pierwszy też pojawiają się słowa ze sfery seksualno­ ści. Również więźniowie mają nieco inne ubrania niż te, o których można przeczytać u Zimbardo . 34 35 32 Jego przebieg nie jest ukazany widzowi. 33 Pokazana w zbliżeniu. 34 35 Zupełnie inne niż w eksperymencie Zimbardo, bra­ kuje też wspominanych już okularów. Przypomnijmy, że w 1971 roku więźniom przysługi­ wała jedynie bluza koszulowa z identyfikacyjnym nu­ merem. Tutaj zostaje ona wzbogacona o spodnie. Nie ma również mowy o łańcuchach które były zakładane na prawą kostkę. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 �Koncepcja zła w filmie Eksperyment 117 J u ż pierwszego dnia jest z a u w a ż a l n e pierwsze cym w i ę z i e n i e m zasadom. P r ó b u j ą go u p o k o r z y ć w a ż n e zdarzenie - tzw. sytuacja zapalna. Podczas poprzez zgolenie głowy (w eksperymencie Z i m ­ gry w k o s z y k ó w k ę jeden z w i ę ź n i ó w trafia piłką bardo w i ę ź n i o w i e nosili czapki z pończochy, tak, w s t r a ż n i k a Boscha i rani go. Ten incydent staje aby z a k r y w a ł y i m w ł o s y ) . Barris u w a ż a , że to, co się pretekstem do r o z m ó w na temat pierwszego zrobili, było słuszne - mieli do tego prawo, bo to 38 ukarania w i ę ź n i ó w . D z i e ń drugi przynosi kolejny miejsce n a l e ż y do nich, a zatem ich o b o w i ą z k i e m kryzys - t y m razem j u ż znacznie poważniejszy. jest ochrona rządzącego n i m ładu. Podczas p o s i ł k u w i ę ź n i o w i e b u n t u j ą się prze¬ ciwko zjedzeniu podejrzanie w y g l ą d a j ą c e j fasolki. To, co Travis przeżył tej nocy stanowi dopiero Sztywne trzymanie się zasad przez s t r a ż n i k ó w początek u p o k o r z e ń ze strony Barrisa i innych doprowadza do wybuchu buntu. Podczas sprze­ strażników, a zarazem początek ł a m a n i a jego sil­ ciwu jeden z w i ę ź n i ó w przypomina wszystkim, że nego charakteru. W trudnych chwilach pozostaje nowa rzeczywistość jest jedynie eksperymentem: mu m y ś l e n i e o Bay i wymarzonych Indiach. Jed­ „ D l a twojej w i a d o m o ś c i , ten m u n d u r nie jest nak z czasem i w tych wizjach pojawia się coś nie­ prawdziwy, słonko" — zwraca się do s t r a ż n i k a p o k o j ą c e g o - zaczyna w nich d o m i n o w a ć kolor Jednak nikt nie z^vr<3.Cci uwagi na jego słowa czerwony, p r z y w o ł u j ą c y na m y ś l krew. Strażnicy poczuli już władze i po raz kolejny zmu szaia w i ę ź n i ó w do robienia pompek - za k a ż d y m Czwarty dzień w y w o ł u j e u Travisa coraz w i ę k ­ razem rl przewinienie Jednego z nich kare pono sze obawy o zdrowie przyjaciela - jest g o t ó w sza wszvscv Potem s t r a ż n i c ! dokonuia analizv z r e z y g n o w a ć z części swojej wypłaty, żeby tylko całego zajścia. Wtedy Barris wpada na p o m y s ł z d o b y ć i n s u l i n ę . S w o j ą prośbę kieruje do Boscha k t ó r y w p ł y n i e na wszystkie dalsze wydarzenia .' - 36 najbardziej przyjaznego ze strażników. Obaj w i e d z ą jednak, że do w i ę z i e n i a nie może trafić D z i e ń trzeci tradycyjnie rozpoczyna się od nic ze ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o . Podczas p r ó b y prze­ odliczania, które jest tego dnia w y j ą t k o w e . Przede mycenia insuliny Bosch zostaje nakryty przez wszystkim chodzi o brak jednego w i ę ź n i a - Lata­ Barrisa i jego kolegów. Jeszcze tej samej nocy jącego C z ł o w i e k a . W jego obronie staje Travis, s t r a ż n i c y w y m i e r z a j ą Boschowi karę za z d r a d ę 37 co w y w o ł u j e agresję Barrisa. Travis ostrzega go i pomoc w i ę ź n i o m . Dozorcy, k t ó r z y z a c h o w u j ą jednak: „Jeśli mnie uderzysz, to będzie koniec eks­ się lojalnie wobec Barrisa, p o z o s t a j ą bezkarni perymentu", przez co s t r a ż n i c y uznają go za w i n ­ (wcześniej jeden z nich - Chase, maniak seksu­ nego wszystkim przejawom buntu i p r z y w ó d c ę alny, zadeklarowany heteroseksualista - p r ó b u j e ruchu oporu. W nocy p o r y w a j ą go i w y m i e r z a j ą zgwałcić w i ę ź n i a m u k a r ę za jego przeciwstawianie się rządzą­ się z ż a d n ą karą) 36 3 7 Opowiada towarzyszom o swojej przynależności do bractwa i o upokorzeniach, które kandydaci musie­ li znosić przed inicjacja: „Nie mogli nas skrzywdzić. Ale mogli zrobić z nami coś o wiele gorszego.. Mogli nas poniżyć. To właśnie musimy zrobić. Musimy ich upokorzyć". W ten sposób dochodzi do przełomu Barris kŁdyś upokarzany, teraz sam chce upokarzać Dawna ofiJa staje się katem. Bohater, osłabiony niskim poziomem cukru, nie może wstać z łóżka 1 (19) P019 BARBARZYŃCA 3 8 jednak i ego czyn nie spotyka Jak pisze Zimbardo: „Proces golenia głowy, który ma miejsce w większości więzień i instytucji wojskowych, służy zminimalizowaniu indywidualności poszczegól­ nych osób, ponieważ część ludzi wyraża swoją oso­ bowość poprzez długość bądź ułożenie włosów Poza tym spełnia on funkcję przyzwyczajania ludzi do przy­ musu który panuje w ^ c h instytucjach" {Stanfordzh Ekspryment W Lnny http7/www pri onexp org/ pokki/11 25 102011) t �Agnieszka Barczyk 118 D z i e ń p i ą t y rozpoczyna się od reorganizacji w podziale ról. Bosch - zmaltretowany przez pozostałych s t r a ż n i k ó w - otrzymuje status w i ę ź ­ nia i numer 76. Barris straszy pozostałych w i ę ź ­ n i ó w , jest przekonany, że zasady są g w a r a n c j ą zachowania p o r z ą d k u , bez nich ludzie byliby z w i e r z ę t a m i , a ś w i a t e m rządziłby chaos. Kolejna p r ó b a buntu w i ę ź n i ó w zostaje s t ł u m i o n a dzięki szybkiej reakcji Barrisa. S t r a ż n i c y p r z y j m u j ą roz­ kaz ochoczo: szybko p r z y s t ę p u j ą do działania, p r z y p o m i n a j ą przy t y m zwierzęta - z a c h o w u j ą się niczym m a ł p y z pierwszych ujęć filmu. Uważają, że ich działania są legitymizowane i akceptowane przez e k s p e r y m e n t a t o r ó w bo czerwona lampka nadal się nie zapala . ' 39 40 D z i e ń s z ó s t y jest d n i e m p r z e ł o m o w y m . W Travisie - z a m k n i ę t y m w izolatce - budzi się n i e n a w i ś ć do Barrisa. Pragnienie zemsty stają się m o t y w a c j ą do walki o przetrwanie. Travis - ten, k t ó r y k i e d y ś m i a ł zbyt delikatne ręce, by u d e r z y ć - n a u c z y ł się w a l c z y ć . Bez o p a m i ę t a n i a bije Bar­ risa - tak, jakby chciał m u w y m i e r z y ć sprawiedli­ w o ś ć za te sześć d n i upokorzenia i hańby. Walka jest tak z a p a m i ę t a ł a , że w pierwszej chwili m ę ż ­ czyźni nie dostrzegają czerwonej lampki - znaku k o ń c a eksperymentu (podobnie jak w relacjach Zimbardo: „ » M a m wam coś w a ż n e g o do powie­ dzenia, w i ę c s ł u c h a j c i e u w a ż n i e : Eksperyment się zakończył. Możecie opuścić więzienie dzisiaj, Nie ma ż a d n e j natychmiastowej reakcji zmiany w wyrazie twarzy lub mowie ciała. M a m wrażenie że sa zmieszani sceptyczni może nawet podejrz l i w i i czuia ż e i e s t to koleiny test ich reakcji" ) Kiedy brama sie orwiera boharerowie chyba nie do k o ń c a wierzą że to j u ż koniec C z e k a j ą c na 41 3 9 4 0 4 1 Mówi: „Powinniście w końcu zrozumieć, że nie bę­ dziemy tolerować łamania zasad". O jej znaczeniu świadczą choćby słowa: „To czerwone światło, to jedyne, co mamy!". R Zimbardo, Efekt..., op. cit., s. 200. autobus, milczą - prawdopodobnie zdają sobie sprawę ze zmian, jakie w nich zaszły. Podobne i różne Film Scheuringa w w y r a ź n y sposób o d w o ł u j e się do eksperymentu przeprowadzonego przez Philipa Zimbardo. Liczne n a w i ą z a n i a - z a r ó w n o ze sfery wizualnej, jak i dialogowej - pozwalają się d o m y ś l a ć , skąd reżyser czerpał inspiracje. Jednak bliższe przyjrzenie się obu m a t e r i a ł o m - ekspe­ rymentowi reprezentowanemu przez spisane po jego przeprowadzeniu raporty i filmowi nakrę¬ conemu blisko czterdzieści lat p ó ź n i e j - pozwala dostrzec kilka istotnych różnic. Wskazanie tych rozbieżności pozwoli się d o k ł a d n i e j z a s t a n o w i ć nad ich celowością. Istotne wydaje się zwrócenie uwagi na podo­ b i e ń s t w a , które p o z w a l a j ą m ó w i ć o t y m , że film Scheuringa jest a d a p t a c j ą eksperymentu prze­ prowadzonego przez Philipa Zimbardo. J u ż na wstępie m o ż n a powiedzieć, że w obu przypadkach podobna jest sama idea: uczestnicy eksperymentu zostają podzieleni na dwie grupy i z a m k n i ę c i na dwa tygodnie w b u d y n k u z a a r a n ż o w a n y m na w i ę z i e n i e . W y s t r ó j miejsca znacznie przypomina to, o k t ó r y m m o ż n a się d o w i e d z i e ć z r a p o r t ó w Zimbardo. Istotnym elementem inscenizacji są kamery - często pokazywane w bliskich planach i d ł u g i c h u j ę c i a c h tak żeby widz ani na chwile nie z a p o m n i a ł , że k t o ś wszystkie te wydarze­ nia kontroluje. Podobne są r ó w n i e ż reguły gry: w i ę ź n i o w i e tracą część swoich D 1*3.W gwaranto wanych i m orzez konstytucje ich imiona zostają zastąpione numerami (innymi n i ż w przypadku u c z e s t n i k ó w eksperymentu z 1971 r.), wobec n i e p o s ł u s z n y c h wolno stosować karv Elemen rem w s p ó l n y m iesr reż isrnienie zasad rządzących wiezieniem które w obu przypadkach strażnicy n r L m n i a od e k s n e r y m e n t . t o r ó w R ó ż n i , sie i i 1 one jednak ilością: Zimbardo w swojej pracy n i A \ "I ' • 7- h m rA BARBARZYŃCA ' 1 (19) P019 �Koncepcja zła w filmie Eksperyment cytuje s i e d e m n a ś c i e zasad, zaś w przypadku filmu Scheuringa mowa o pięciu. Tak n a p r a w d ę ich sens jest zbliżony (niektóre z reguł w filmie kondensują w sobie w i ę c e j n i ż j e d n ą zasadę z 1971 r.). Najprawdopodobniej zabieg ten wynika ze specy­ fiki przekazu filmowego - chodzi o oszczędność czasową (ponadto, lista 17 zasad recytowanych przez s t r a ż n i k ó w podczas jednego u j ę c i a m o g ł a b y dla odbiorcy stać się m ę c z ą c a ) . Element buntu, zawiera zarówno p o d o b i e ń ­ stwa, jak i różnice w stosunku do eksperymentu psychologa. W przypadku d o ś w i a d c z e n i a z 1971 roku w i ę ź n i o w i e zaczęli się b u n t o w a ć i n a ś m i e ­ w a ć ze s t r a ż n i k ó w w swoich celach: „ W i ę ź n i o w i e zdjęli pończoszane czepki z głów, zerwali numery identyfikacyjne oraz zabarykadowali się w celach, b l o k u j ą c w e j ś c i a pryczami" . W filmie miejscem sprzeciwu jest stołówka, p r z y c z y n ą zaś - protest przeciwko zjedzeniu podejrzanie w y g l ą d a j ą c e j fasolki. Oba zdarzenia k o ń c z ą się w ten sam spo¬ sób - zostają s t ł u m i o n e D rzez s t r a ż n i k ó w p rzy p o m o cy gaśnic z dwutlenkiem w ę g l a . 42 Podczas analizy obu e k s p e r y m e n t ó w m o ż l i w e staje się także zaobserwowanie elementów, które w y r a ź n i e je różnią. Pierwszą istotną rozbieżnością jest w y s o k o ś ć w y p ł a t y : u Zimbardo jeden dzień m i a ł b y ć wynagrodzony k w o t ą 15 dolarów, w fil­ mie uczestnicy liczą na 1000 dolarów. Najpraw­ dopodobniej jest to uzasadnione realiami - eks­ peryment Zimbardo m i a ł miejsce na początku lat s i e d e m d z i e s i ą t y c h X X wieku, Scheuring zrealizo­ w a ł film w X X I wieku, a zatem w a r t o ś ć p i e n i ą d z a uległa zmianie. I n n y m w a ż n y m elementem róż­ n i ą c y m jest podział u c z e s t n i k ó w eksperymentu: Zimbardo bardzo w y r a ź n i e zaznacza, że dobór był losowy, takiej jasności nie ma u Scheuringa - s t r a ż n i c y zosta a wybrani poprzez wyczytanie ich nazwisk, s k ą d na liście eksperymentatora 119 wzięły się akurat te osoby, tego niestety, widz nie dowie się ze sjużetu. Jeśli chodzi o strażników, to należałoby jeszcze zwrócić u w a g ę na ich liczbę - w Stanfordzkim Eksperymencie W i ę z i e n n y m było ich d z i e w i ę c i u , w filmie jest tylko siedmiu. Najprawdopodobniej wynika to z tego, że reży­ serowi zależało na stworzeniu jak najbardziej wyrazistych c h a r a k t e r ó w . Ewidentnie czarnym charakterem jest Barris. S t r a ż n i k i e m , k t ó r y jest jego p r z e c i w i e ń s t w e m , jest Bosch. Reszta lokuje się „ p o m i ę d z y " dobrem i złem. Nie potrzeba było w i ę k s z e j liczby b o h a t e r ó w o d g r y w a j ą c y c h rolę d o z o r c ó w w i ę z i e n i a , żeby stworzyć konfliktową sytuacje Uproszczeniu podlega r ó w n i e ż systern pracy - Zimbardo podkreślał że strażnicy pracowali w systemie o ś m i o g o d z i n n y c h zmian w filmie Scheuringa wszyscy bohaterowie prze' bywaia razem ( w i a t e k stanowią sceny w k t ó r y c h pojedyncze postaci znaiduia sie w drobnych syru acjach p o p y c h a j ą c y c h akcję do przodu ). 43 N i e k t ó r e elementy różniące w ł a ś c i w y ekspe­ ryment od filmu, jak c h o ć b y wspomniany j u ż sposób podziału na role czy brak procesu aresz­ towania w filmie, w y n i k a j ą ze specyfiki medium filmowego. Podczas p ó ł t o r a g o d z i n n e g o seansu nie ma czasu, żeby p o w i e d z i e ć wszystko, dlatego Scheuring znacznie uprościł obraz eksperymentu, k t ó r y m o ż n a zobaczyć na ekranie. Pojawiają się za to retrospekcje pogłębiające psychologiczny wizerunek postaci , a także swoisty epilog, za jaki m o ż n a u z n a ć p o d r ó ż Travisa do I n d i i (filmowy odpowiednik b a d a ń , k t ó r y m poddawano uczest44 4 3 4 4 42 Stanfordzki Eksperyment Więzienny, http://www.pnsonexp.org/polski/16, 27.10.2011. 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Jak na przykład: próba gwałtu przez Chasea czy po­ szukiwanie insuliny przez Boscha w bagażu Latające­ go Człowieka. U Zimbardo jedyne informacje o przeszłości bada­ nych pojawiały się podczas wstępnego badania uczest­ ników eksperymentu. �Agnieszka Barczyk 120 n i k ó w eksperymentu z 1971 roku przez kilka lat po jego z a k o ń c z e n i u ) . 45 Kolejnym elementem, na k t ó r y warto zwrócić u w a g ę , jest sposób przerwania d o ś w i a d c z e n i a . Podczas badania przygotowanego przez Z i m ­ bardo w i ę ź n i ó w zaprowadzono przed specjalną K o m i s j ę mającą r o z p a t r y w a ć ich prośby o warun­ kowe zwolnienie. W i ę k s z o ś ć z nich była gotowa z r e z y g n o w a ć z wynagrodzenia, byle tylko w y j ś ć z tego fikcyjnego w i ę z i e n i a . Komisja o b i e c y w a ł a w i ę ź n i o m , że ich sprawy zostaną rozpatrzone w bliżej n i e o k r e ś l o n e j przyszłości, co wywołało w nich tak silne poczucie beznadziei, apatii, bez­ radności, że kiedy ogłoszono i m , iż eksperyment został z a k o ń c z o n y nie mogli w to u w i e r z y ć . W e d ł u g u c z e s t n i k ó w d o ś w i a d c z e n i a b y ł to tylko koleiny etap testowania W przypadku filmu m o ż n a w pewnym sensie m ó w i ć o podobnej sytu acii - apel Trayisa k t ó r y kieruje do bezdusznej kamery o otworzenie bramy i wypuszczenie ich zostaie zignorowany (tak tak prośbv s t u d e n t ó w wvar v k u ł o w a n e w 1 971 roku przed Komisia) kiedv brama ie oiwiera otwiera - bohaterowie rPóóżźnniieej! - Kieuy urania się przez jakiś czas zdają się tego nie z a u w a ż a ć M ó w i ą c o sposobie przerwania eksperymentu, nie m o ż n a p o m i n ą ć p o w o d ó w , przez które do tego doszło. W przypadku Z i m b a r d o b y ł to wzrost agresji i upokarzania w i ę ź n i ó w do niebez­ piecznego poziomu. Jednym z p r z e j a w ó w tych z a c h o w a ń było zmuszanie ich do odgrywania a k t ó w homoseksualnych . W przypadku filmu 46 4 5 Przeprowadzone na koniec eksperymentu rozmowy sprawozdawcze (z więźniami i strażnikami) wykazały, że badanie nie pozostawiło na uczestnikach żadnych trwałych skutków. Jeszcze przez kilka lat po ekspery­ mencie przeprowadzano testy kontrolne. Zob. P. Z i n i bardo, Psycholo azła...,op at.,s.6l. powody były znacznie p o w a ż n i e j s z e - przede wszystkim zginął c z ł o w i e k . Poza t y m doszło do a k t ó w zbiorowej przemocy - w i ę ź n i o w i e i strażnicy byli gotowi w a l c z y ć na ś m i e r ć i życie. N a w i ą z a n i e m do odgrywania homoseksualnych s t o s u n k ó w przez badanych z 1971 roku może być ponowna p r ó b a gwałtu, której szóstego dnia eksperymentu chce się d o p u ś c i ć Chase. Przy analizie p o w o d ó w przerwania eksperymentu nasuwa się jeszcze jedno pytanie: o przyczyny tak długiego zwlekania z tą decyzją. Zimbardo, m ó w i ą c o swoim eksperymencie, przyznaje, że prawdopodobnie za bardzo się zaangażował sam poczuł się jak Kierownik W i ę z i e n i a Dopiero jego przyszła żona - Christiana M a s ł a c h - z w r ó c i ł a mu aspekt eksperymentu49 47 48 M o ż n a to p o t r a k t o w a ć jako próbę w y t ł u m a c z e ­ nia, bo przecież nie usprawiedliwienia. Jednak w filmie Scheuringa nie takiej p r ó b y Wielokrotne zbliżenia na czerwoną l a m p k ę każą z a p y t a ć dlaczego milcząco pozwalała na takie noniżenia>Widzdowiadniesie • Stanfordzki Eksperyment Więzienny, nexp.org/polski/38, 27.10.2011. http://www.pnso- 7 w V n " \\ Z 7 a m ,rv "k i osKarzono go srmerc niewinnego cztowieKa. iNie ma jeanak szansy wysmcnac w y t ł u m a c z e n i a ze strony bonatera. Ewolucja przede wszystkim Film Scheuringa, aczkolwiek mocno inspiro­ wany Stanfordzkim Eksperymentem W i ę z i e n ­ nym, nie ogranicza się wyłącznie do prezentacji zła z perspektywy sytuacyjnej, co jest zasadni­ czym celem Zimbardo. Co prawda, Scheuring pokazuje ludzi, k t ó r z y pod w p ł y w e m okoliczno­ ści ze z w y k ł y c h obywateli z a m i e n i a j ą się w sady- 4 7 4 8 gl 46 że nrzeriwko sze fowi „ r „ n v h a d a w c e i o s t a ł v wvsnniete 49 Zapewne celowo wyolbrzymione, aby zwiększyć emo­ cje widzów. Chodzi o Latającego Człowieka, który wykrwawił się na skutek rany głowy zadanej mu przez Barrisa. Stanfordzki Eksperyment Więzienny, nexp.org/polski/38, 27.10.2011. BARBARZYŃCA http://www.pnso- 1 (19) P019 �Koncepcja zła w filmie Eksperyment 121 stów i z w y r o d n i a l c ó w - tak jak to zakłada koncep­ c ó w k ę . Druga sytuacja ma miejsce j u ż w auto­ cja psychologa - dodatkowo pojawia się jednak tutaj pytanie: czy oby na pewno wszyscy z nich są busie, podczas powrotu u c z e s t n i k ó w do d o m ó w . W i ę z i e ń numer 17 jest przekonany, że przez te przeciętni i normalni? Zastrzeżenia m o ż n a m i e ć przynajmniej do k i l k u postaci: w i ę z i e ń numer 17 sześć d n i Travis z m i e n i ł zdanie, co do miejsca człowieka w świecie. Czy s ł u s z n i e . . . ? - j u ż w c z e ś n i e j o d s i a d y w a ł wyrok; Barris - nadal mieszka z m a t k ą ; inny ze s t r a ż n i k ó w - Chase - jest u z a l e ż n i o n y od seksu. W ten sposób cha­ raktery filmowych Nadzieja dla ludzkości b o h a t e r ó w stają się bardziej Wspomniana rozmowa jest j e d y n ą w y m i a n ą wyraziste, ale w pewnym sensie zachwiane zostają założenia eksperymentu Zimbardo. O p r ó c z per­ z d a ń przez u c z e s t n i k ó w eksperymentu t u ż po jego z a k o ń c z e n i u . W i ę z i e ń numer 17 jest zdzi­ spektywy sytuacyjnej, z k t ó r e j m o ż n a a n a l i z o w a ć zło, dla Scheuringa r ó w n i e - jeśli nie bardziej istotna staje się ewolucja. W swojej audiowizual­ nej wizji reżyser stawia tezę, że człowiek jest tylko kolejnym ogniwem w ł a ń c u c h u ewolucji. wiony, że Travis mimo wszystko nie stracił wiary w l u d z k o ś ć . Wierzy, bo: „nadal j e s t e ś m y w stanie coś z t y m zrobić" ( b y ć może m y ś l i , że cywilizacja oprócz reguł w y t w o r z y ł a także swoistego rodzaju c z e r w o n ą l a m p k ę , k t ó r a może się zapalić w naj­ Znaczenie ewolucji dla koncepcji zła, k t ó r ą proponuje widzowi Scheuring, zostaje zasugero­ wane j u ż na początku. U j ę c i a w a l c z ą c y c h zwierząt połączone ze z d j ę c i a m i ludzi, k t ó r z y przynoszą gorszych momentach). Travis to p r z y k ł a d boha­ tera, którego nie da się złamać - ani fizycznie, ani psychicznie. T r i u m f Barrisa, k t ó r y m i a ł miejsce podczas topienia b u n t o w n i k a w toalecie, b y ł tylko pozorny i chwilowy J u ż n a s t ę p n e g o dnia sobie ś m i e r ć i cierpienie, n a b i e r a j ą sensu po obejrzeniu całego filmu - stają się w ten spo­ sób swoistym preludium do całej w y k ł a d n i zła. Podobne obrazy p o j a w i a j ą się r ó w n i e ż w u j ę ­ ciach w y ś w i e t l a n y c h uczestnikom eksperymentu bohater w ramach protestu przeciwko z n ę c a n i u się nad Boschem zaczął ściągać ubranie i a p e l o w a ć o otworzenie bramy U d z i a ł w eksperymencie bez w ą t p i e n i a z m i e n i ł s?o — przede wszystkim u ś w i a d o m i ł m u ' własne słabości i n a u c z y ł go w a l c z y ć podczas rekrutacji. W ciągu sześciu d n i oni sami staną się w a l c z ą c y m i o przetrwanie d r a p i e ż n i k a m i i padlinożercami. W k o ń c o w y c h scenach sam staie 'sie katem p r ó ' buie siła w v m i e r z v ć snrawied iwość N i e ' t r a c i nrrv rvrn kontroli _ nntr.fi n r ^ s r . ć - bi,V W, n k zabija N a w i ą z a n i a do ewolucji p o j a w i a j ą się także w warstwie dialogowej, przynajmniej w d w ó c h scenach. Pierwsza sytuacja ma miejsce w celi, kiedy w i ę ź n i o w i e numer 17 i 77 r o z m a w i a j ą o wydarzeniach, k t ó r y c h są częścią. Numer 17 jest przekonany, że człowiek niczym nie różni się od małpy. W i d z dostaje tego potwierdzenie jakiś czas p ó ź n i e j , oglądając s t r a ż n i k ó w rozdzielających w i ę ź n i ó w , aby u n i k n ą ć b u n t u ( u j ę c i a pozba­ wione słów podkreślają zezwierzęcenie s t r a ż n i k ó w skaczących niczym m a ł p y ) - w i ę z i e n i e zaczyna bardziej p r z y p o m i n a ć zoo n i ż c y w i l i z o w a n ą pla­ 1 (19) P019 BARBARZYŃCA Travis wydaje się p o s t a c i ą nieco n a i w n ą - u w a ż a , że najważniejsze to b y ć prawym, że trzeba m i e ć zasady, że dobro z w y c i ę ż a . W zderzeniu z w i ę z i e n n ą rzeczywistością wszystkie jego warto­ ści zostają wystawione na p o w a ż n ą p r ó b ę . Barris, będąc katem, staje się j e d n o c z e ś n i e nauczycielem. Uczy , że zło istnieje i że trzeba z n i m w a l c z y ć . Czasem p r a w o ś ć nie wystarczy, trzeba użyć sil­ niejszych środków, tych, które stoją po stronie przeciwnika. N a j w a ż n i e j s z e jednak, żeby u m i e ć p o w i e d z i e ć sobie: „wystarczy". Travis wierzy, że �Agnieszka Barczyk 122 człowiek umie albo przynajmniej ma taką m o ż ­ liwość. M o ż e właśnie dlatego uważa, że człowiek - w p r z e c i w i e ń s t w i e do zwierząt, w przypadku k t ó r y c h przemoc jest uzasadniona chęcią prze­ trwania - potrafi się k o n t r o l o w a ć . B y ć m o ż e - jego zdaniem - ta czerwona lampka to coś, co trzeba w y t w o r z y ć w sobie samym, p o n i e w a ż działania ludzi zawsze p o d l e g a j ą moralnej ocenie, nawet w najbardziej ekstremalnych sytuacjach m o ż n a je r o z p a t r y w a ć w kategoriach dobra i zła. „ o k a l e c z o n e " , a w i ę c pozbawione swojej p e ł ­ nej w a r t o ś c i . Niestety, przynajmniej w pewnym stopniu słowa zamieszczone w recenzji są praw­ dziwe. Jednak do zjawiska tego nie m o ż n a podejść jednostronnie. Warto z a u w a ż y ć , że film, k t ó r y w p r z y w o ł y w a n e j wypowiedzi krytyka filmo­ wego o k r e ś l o n y zostaje jako uproszczenie, jest jednocześnie poszerzeniem - propozycji Philipa Zimbardo (kwestia ewolucji, którą w y r a ź n i e pod­ kreśla reżyser). R ó ż n i c e , które p o j a w i a j ą się m i ę d z y ekspery­ mentem z 1971 roku a jego filmową interpretacją m o g ą b y ć wynikiem koncepcji reżysera polegają­ cej na symplifikacji skomplikowanych z a g a d n i e ń z obszaru psychologii społecznej albo szerzej poję­ tego zjawiska - tendencji we w s p ó ł c z e s n y m kinie a m e r y k a ń s k i m . Na ten czynnik zwraca u w a g ę recenzent „ F i l m u " , pisząc, że film Scheuringa został: „zrobiony zgodnie z niedobrym ani eryk a ń s k i m zwyczajem, k t ó r y każe upraszczać k a ż d y skomplikowany motyw tak, aby nawet najmniej d o ś w i a d c z e n i widzowie byli usatysfakcjonowani i pojęli w czym rzecz" B y ć może to właśnie to zjawisko miało w i ę k s z y w p ł y w na ostateczny kształt Eksperymentu, n i ż wizja Scheuringa Zda niem recenzenta upraszczając pewne elementy zamiast autorskiej wizji m o ż n a osiągnąć dzieło Koncepcja Scheuringa, w y r a ź n i e n a w i ą z u j ą c a do perspektywy sytuacyjnej, zostaje silnie osa­ dzona na założeniach teorii ł a ń c u c h a ewolucyj­ nego. Człowiek skonfrontowany z ekstremalnymi warunkami - podobnie jak zwierzę - zaczyna przestrzegać prawa silniejszego i w a l c z y ć o prze­ trwanie. W wizji reżysera pojawia się jednak cień nadziei dla ludzkości - jest n i m owa czerwona lampka, której istnienie może ocalić j e d n o s t k ę i jej człowieczeństwo. D o f o r m u ł o w a n i a opty­ mistycznych prognoz należy jednak p o c h o d z i ć z p e w n ą ostrożnością - przecież nawet Travis z a m i e n i ł się na c h w i l ę w o p r a w c ę W świetle powyższych rozważań słuszne zatem wydaje sie określenie filmowej propozycji - koncepcji zła jako innej (od zaprezentowane przez Zimbardo) lecz niekoniecznie gorszej. 50 50 M . Niemojewski, „Eksperyment", „Film", 2011, nr 3, s. 93. The idea of evil in the movie The The and and and the differences between the Stanford Experiment and its cinematographic adaptation ExperimenP. author o f the article analyses the empirical and film materiał to ask about borderline between good evil. She analyses Zimbardos Stanford prison experiment (1971) and compares it to popular reception film adaptations of the experiment. The author emphasizes the basie differences between psychological popular view on the interpretation of motivations, morał decisions and human behaviour. I n fact, the author presents various philosophical concepts o f human naturę. BARBARZYŃCA 1 (19) P019 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2de786fc009209a5798e3776747f01ca.pdf 10fa6189d66549f37290ea01bc134c77 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5513 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource górale polscy obywatelstwo - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5128 Title A name given to the resource Obywatelstwo po góralsku / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.81-94 Creator An entity primarily responsible for making the resource Malewska-Szałygin, Anna Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 6 ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski OBYWATELSTWO PO GÓRALSKU Rozważania na temat obywatelstwa warto uzupełnić spojrzeniem z innej, antropologicznej perspektywy. Podejście antropologiczne ujmuje kwestię obywatelstwa nie przez pryzmat doktryn czy procedur – antropolog skupia się na tym, w jaki sposób tak abstrakcyjna idea jest rozumiana i doświadczana przez jednostki. Prawa określające przywileje i obowiązki obywatela stanowią ramę, którą indywidua wypełniają lokalnymi dyskursami i praktykami (mówiąc językiem Bourdieu), ramę, w którą podmioty prawa potrafią wpisać treści niekiedy zaskakująco różne od intencji prawodawcy. Jakiego rodzaju wyobrażenia na temat obywatelstwa wyrażane i kształtowane są w codziennych wiejskich rozmowach i działaniach? Na to pytanie (oraz na kilka innych) szukałam odpowiedzi, realizując projekt badawczy zakończony książką Wyobrażenia o władzy i państwie we wsiach nowotarskich w latach 1999–20051. Książka podsumowuje wieloletnie badania prowadzone metodą etnograficzną. Etnograficzne badania terenowe polegają na długotrwałym przebywaniu w terenie, wejściu w zażyłość z jego mieszkańcami, prowadzeniu wywiadów otwartych, pogłębionych, ustrukturowanych przez dyspozycję badawczą, nazywanych rozmowami z racji ich dialogicznego, a często polifonicznego charakteru. Pojęcie „obywatel” najczęściej było wprowadzane do rozmowy przez pytanie badacza i zwykle wydawało się rozmówcom nieco nie na miejscu, toteż dość szybko zostawało przez nich zastąpione słowem Polak. Pytani wprost o znaczenie terminu „obywatel”, starzy ludzie odnosili je do określenia „obywatel ziemski” i mówili, że „obywatel to na cmentarzu. To tak na płycie [nagrobnej] napisane jest”. Obywatel to, ich zdaniem, pojęcie historyczne odnoszące się A. M a l e w s k a - S z a ł y g i n, Wyobrażenia o władzy i państwie we wsiach nowotarskich w latach 1999–2005, Warszawa 2008. 1 �Anna Malewska-Szałygin 82 do ziemian, których już nie ma. Takie użycie terminu jest zbieżne z zakresem znaczeniowym słowa obywatel funkcjonującym w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, czyli w czasach, gdy pojęcie to opisywało ludzi wywodzących swe korzenie ze stanu rycerskiego, mających prawo wpływu na decyzje o losach kraju poprzez uczestnictwo w sejmach i sejmikach oraz elekcjach królów2. W podhalańskich rozmowach w takim znaczeniu używano najczęściej słowa „pan” lokalnie uważanego za mniej archaiczny synonim „obywatela”. Objaśniając termin „pan”, podkreślano jako cechę wyróżniającą wolność, nie zaś zaangażowanie polityczne i odpowiedzialność za losy państwa. Mówiono: „pan, jak to pan — wolny, nie?!” Drugim często przywoływanym wyznacznikiem „panów” było to, że „nie muszą robić”, czyli nie są zmuszeni przez los do pracy fizycznej. Stosunek do pracy fizycznej czyli roboty jednoznacznie dzielił naród na tych, „co muszą” i tych, „co nie muszą robić”, czyli „panów”. Innym kontekstem, w jakim pojawiało się słowo „obywatel”, było odniesienie do czasów PRL: „obywatel to było tak za komuny raczej używane, nie?! Ja słowo obywatel to z wojska znam, bo tam nie było «pan», tylko «obywatel» do każdego. «Obywatelu majorze», «obywatelu sierżancie» się mówiło”. W czasach PRL zwrot: „obywatelu” pojawiał się najczęściej w sytuacjach kontaktu ze służbami mundurowymi. Jak opowiadali rozmówcy, milicjant do zatrzymywanego kierowcy zwracał się: „obywatelu kierowco!”, a obywatel odpowiadał: „panie władzo!” W efekcie słowo obywatel kojarzyło się rozmówcom z kontaktami ze zwierzchnością, co w jakiejś mierze współgrało z przedwojennymi znaczeniami, według których obywatel to człowiek postawiony wyżej w hierarchii społecznej. Oczywiście przekonanie, że obywatel to „pan” jest całkowicie niezgodne z egalitarną, oświeceniową wykładnią tego terminu. W pismach myślicieli Oświecenia słowo to ma nacechowanie zdecydowanie egalitarne, zaleca jak najdalej idące poszerzanie grupy ludzi uprawnionych do uczestnictwa w życiu publicznym, stanowienia prawa i konstytuowania władzy. Zderzenie znaczeń terminu „obywatel” pojawiających się w wiejskim dyskursie lokalnym z jego konotacjami w dyskursie europejskich elit pokazuje klarownie, że sfera „przekonaniowo-pojęciowa” (Geertz) ma znaczną inercję i zmienia się wolniej w grupach słabiej wykształconych. Wyobrażenia zmieniają się znacznie wolniej niż praktyki. Ludzie dość szybko dostosowują się do nowych form życia społecznego, organizacji rzeczywistości ekonomicznej czy zmian systemu politycznego. Nie oznacza to jednak, że wyobrażenia, jakimi J. C h a ł a s i ń s k i, Młode pokolenie chłopów. Procesy i zagadnienia kształtowania się warstwy chłopskiej, t. 1: Społeczne podłoże ruchów młodzieży wiejskiej w Polsce, Warszawa 1938. 2 �Obywatelstwo po góralsku 83 się kierują, ulegają równie szybkiej zmianie. Ta inercja jest dobrze opisana w literaturze etnologiczno-antropologicznej (np. Geertz, Sahlins). Chcąc poszerzyć obszar dyskursywnych poszukiwań, uczestnicy nowotarskiego projektu badawczego wprowadzali do rozmów wyrażenie „obowiązek obywatelski”. Rozmówcom z wykształceniem podstawowym lub zawodowym wydawało się ono obce. Absolwenci technikum radzili sobie z nim mówiąc o wyborach, o podatkach, niekiedy o służbie wojskowej. Często wahali się przy użyciu tego określenia. Płacenie podatków traktowali jako oczywistą konieczność wynikającą z utrwalonego porządku świata, jedną z fundamentalnych zasad istnienia wszelkiej władzy: „podatki nie są może obowiązkiem, tylko po prostu to normalne, podatki się płaci, no, bo się płaci! Jak to mówią co cesarskiego cesarzowi, a co boskiego Bogu!” Służby wojskowej także nie opisywano w kategoriach obywatelskiego obowiązku. Była to raczej: „walka o Polskę” lub „obrona narodu”. Te i podobne wypowiedzi na temat służby wojskowej były formułowane w terminach należących do języka patriotycznego i zawsze wiązane z ideą narodu, a nie obywatelstwa. W odróżnieniu od pojęcia „obywatel” czy wyrażenia „obowiązek obywatelski” słowo „obywatelstwo” było w powszechnym użyciu. Rozmówcy samorzutnie wprowadzali je do rozmów o emigracji zarobkowej do Ameryki. Co więcej, wówczas okazywało się, że zaskakująco duża część naszych rozmówców miała obywatelstwo amerykańskie i tu pojawiał się bardzo istotny wątek „wyrabiania obywatelstwa”. Zdobycie amerykańskiego obywatelstwa było traktowane jako działanie pragmatyczne, ułatwiało otrzymanie lepszej pracy i poprawienie dobrobytu rodziny. Taką argumentację przytacza 82-letnia gaździna, kończąca swoją wypowiedź słowami: „ja mam dwie klasy – pisać i cytać to nie umim, ale żem zrobiła w Ameryce obywatelstwo i wszystkie dzieci żem wypchała i wszystkich wnuków. Ja sześcioro dzieci miała i wszystko żem wypchała, bo co tu biedaki mieli robić!” Obywatelstwo było uważane za sprawę urzędową, która jeśli ją roztropnie załatwić, może ułatwiać życie i pracę. W żadnym razie nie było związane z poczuciem tożsamości. Rozmowy o sposobach „wyrabiania obywatelstwa” pokazywały, że w wiejskim dyskursie lokalnym rozróżnienie pomiędzy obywatelstwem a narodowością wygląda podobnie jak w dyskursie elitarnym w początku XX wieku, kiedy to: „narodową tożsamość uznawano za przypisaną, podczas gdy demokratycznie skonstruowane obywatelstwo państwowe za nabywane”3. Zakorzenienie idei narodowych w dyskursie lokalnym wsi nowotarskich kontrastuje z oporem, z jakim w tym dyskursie przyjmowało się słownictwo 3 J. H a b e r m a s, Obywatelstwo a tożsamość narodowa, Warszawa 1993. �Anna Malewska-Szałygin 84 związane z oświeceniowymi ideami obywatelstwa, umowy społecznej, demokracji reprezentacyjnej. Nie tylko pojęcia, ale i koncepcje nie trafiały na wsi na podatny grunt. Odpowiedzi na pytanie dlaczego tak jest, można sformułować kilka. Z pewnością wynika to między innymi z faktu, że patriotyczna edukacja prowadzona u progu XX wieku lepiej trafiała w chłopskie wyobrażenia dotyczące rodziny i gospodarstwa. Idea narodu mającego prawo do własnego państwa wymagała jedynie rozszerzenia wyobrażeń o relacjach znanych z doświadczenia życia i pracy w gospodarstwie. Z tymi wyobrażeniami łączyły się uczucia, które również zostały przeniesione z małej skali – ojcowizny, na wielką skalę – ojczyzny. W ten sposób, opisywana między innymi przez Stanisława Ossowskiego4, narodowa wspólnota wyobrażona została jako zakotwiczona w znacznie bliższym, nacechowanym uczuciowo doświadczeniu wspólnoty rodzinnej. Odwoływanie się do znanych wartości i uczuć czyniło idee narodowe łatwiejszymi do przyswojenia. Również determinujący, żeby nie powiedzieć fatalistyczny, aspekt koncepcji narodu lepiej pasował do chłopskich doświadczeń i wyobrażeń dotyczących losu określającego życie człowieka: przynależność do narodu tak jak do rodziny była ustanawiana przez fakt urodzenia. Rozważając przyczyny niezakorzenienia się w Polsce dyskursu oświeceniowego, do którego należy pojęcie obywatel, Jadwiga Staniszkis twierdzi, że: „katolickie kraje Europy Środkowej (w tym Polska) nie przeszły przez nominalistyczną rewolucję myślową, pozostając w kręgu tomistycznego realizmu. Wpłynęło to zasadniczo na odmienność królującej tu koncepcji państwa, prawa i porządku społecznego – odmienność, która trwa do dziś”5. Przywołany w tym zdaniu nominalizm „formułował metafizykę państwa, traktując je przede wszystkim jako wyzwanie intelektualne. Dynamikę i legitymizację państwa wyznaczał w tej koncepcji niekończący się społeczny proces «racjonalizacji», rozumianej jako trafna substytucja materialnej realności jednostkowych faktów, przez wytwory intelektu” (ibidem, s. 53). Nowotarscy rozmówcy nie traktowali państwa jako „wyzwania intelektualnego”, nie dążyli też do jego „racjonalizacji”. Państwo starano się oswoić poprzez odwołanie się do znanych od pokoleń doświadczeń gospodarskich i związanych z nimi emocji. Te doświadczenia opisywano w kategoriach należących do dyskursu moralnego, etycznego, który trafnie charakteryzował Józef Tischner w Etyce solidarności6. Kategorie takie jak uczciwość i sprawiedliwość, kluczowe dla wiejskich rozważań o państwie i władzy, pojawiły się w wiejskim S. O s s o w s k i, O ojczyźnie i narodzie, Warszawa 1984. J. S t a n i s z k i s, O władzy i bezsilności, Kraków 2006, s. 61–62. 6 J. T i s c h n e r, Etyka solidarności i Homo Sovieticus, Kraków 2005. 4 5 �Obywatelstwo po góralsku 85 dyskursie lokalnym za sprawą nauczania Kościoła, zanim jeszcze państwo podjęło jakiekolwiek inicjatywy edukacyjne. Idee narodowe upowszechniane na wsi przez polską szkołę w okresie międzywojennym współgrały z tym moralnym przesłaniem, rozszerzając powinności względem ojcowizny na skalę ojczyzny. W efekcie kategorie narodowe wciąż są żywe w nowotarskich rozmowach o państwie, podczas gdy pojęcia z dyskursu oświeceniowego – nie. Co ciekawe, podobne diagnozy publikują badacze pracujący w krajach śródziemnomorskich. Christian Giordano7 badający stosunek włoskich wieśniaków do władzy lokalnej i państwowej oraz Michael Herzfeld8 prowadzący badania na ten temat w kreteńskiej wiosce Rethemno twierdzą, że rolnicze społeczności nigdy nie zinternalizowały oświeceniowych koncepcji politycznych, a ludzie, którym państwo i władza państwowa jawiły się przez wieki jako poborca danin, podatków i rekruta, nigdy nie czuli się obywatelami, czyli współuczestnikami w podejmowaniu decyzji, zobowiązanymi do lojalności wobec państwa. Jakkolwiek kontekst śródziemnomorski wydaje się odległy od podhalańskiego, zbieżność obserwacji badaczy zainteresowanych wiejską wizją państwa i władzy jest potwierdzeniem stanowiska, że nieufność wobec oświeceniowych kategorii takich jak obywatel jest dziedzictwem chłopskiej kultury tradycyjnej. Jest też argumentem na rzecz tezy, że wyobrażenia ujawniane w rozmowach prowadzonych u początku XXI wieku we wsiach nowotarskich nie są przejawem mentalności postkomunistycznej czy też mentalności homo sovieticus. Są raczej przykładem post-chłopskiego myślenia o świecie łączącego kategorie tradycyjne z nowoczesnymi w niepozbawione wdzięku hybrydyczne całości. Stawiając tezę, że współczesne góralskie wyobrażenia o państwie są bardziej zakorzenione w kulturze chłopskiej niż uformowane przez pięćdziesiąt lat realnego socjalizmu, warto zapytać o to, jakie były te tradycyjne wyobrażenia o władzy. Odwołując się do obrazu kreślonego przez badaczy kultury ludowej początku XX wieku wypada stwierdzić, że ówczesne chłopskie nastawienie wobec zwierzchności cechował daleko idący dystans, który wzmacniał elementy mistyczno-magiczne: „polityczny porządek jawił się chłopu jako w pewnej mierze bezosobowa, moralna siła, absolutnie tajemnicza, której przejaw można w jakiś sposób przewidzieć, ale której istota i prawa nie dadzą się zmienić 7 Ch. G i o r d a n o, The gulf between state and citizens in complex societies: An interpretative approach to political anthropology, w: Mediterranean Ethnological Summer School, eds. B. Brumen, Z. Šmitek, Prian 1995, s. 57–69. 8 M. H e r z f e l d, Segmentation and Politics in the European Nation State: Making Sense of Political Events, w: Other Histories, ed. K. Hastrup, London – New York 1992, s. 62–81 �Anna Malewska-Szałygin 86 dzięki ingerencji ludzkiej”9. Odmienność i tajemniczość sfery władzy budziła zarówno strach, jak i zaciekawienie, które nie zwiększało poczucia wpływu na tę sferę, wciąż jawiącą się jako zasadniczo wroga zwykłemu człowiekowi. Owe wyobrażenia skutkowały „tradycyjną biernością chłopa w sprawach polityki”10. Władza w wyobrażeniach chłopów galicyjskich miała dwa oblicza: „uznanie miał przede wszystkim autorytet osoby cesarza, panującego w dalekim Wiedniu i łaskawego dla ludu, w jego wyobrażeniach. Inaczej przedstawiał się autorytet władz administracyjnych, które chłopi traktowali nieraz jako źródło różnych uciążliwości i krzywd, aczkolwiek nauczyli się z biegiem lat współdziałać z nimi w różnych sprawach”11. Autorytet, jakim cieszył się wśród chłopów Franciszek Józef I, był w znacznym stopniu wynikiem zabiegów austriackiej administracji, która różnymi środkami umacniała i propagowała mit „dobrego cesarza”. Upowszechnienie mitu „dobrego cesarza” było wynikiem konsekwentnej polityki, prowadzonej poprzez publikacje w pismach dla ludu oraz nauczanie szkolne, które objaśniało, że władza cesarska „pochodzi od samego Boga, a cesarz jest ojcem wszystkich poddanych i dlatego należy mu się cześć i uszanowanie. [...] Cesarz jest źródłem prawa, gwarantem ładu społecznego i moralnego”12. Chłopi „najwcześniej uwierzyli w mit o dobrym cesarzu. Od XIX w. chłop galicyjski widział w monarsze dobrego i sprawiedliwego władcę. Ten chłopski monarchizm był prostoduszny i powierzchowny. [...] Chłop galicyjski był posłuszny wobec cesarza i w stosunku doń lojalny, oczekiwał także od niego opieki i ochrony przed ziemiańskim wyzyskiem. [...] Zakorzeniona wśród chłopów była wiara w sprawiedliwość cesarską. [...] Chłopi byli przeświadczeni, że nikt nie wymierzy sprawiedliwości jak sam cesarz. Pamiętali też krzywdy doznane od polskiej szlachty w czasach pańszczyźnianych i nie zapomnieli, że to właśnie «cesarz w Wiedniu» zniósł pańszczyznę”13. Uwłaszczenie chłopów, przeprowadzone w imieniu cesarza, zostało przez administrację austriacką wykorzystane do przeciwstawienia monarchy – „obrońcy ludu”, polskim ziemianom „chcącym przywrócić pańszczyznę”. To przeciwstawienie stanowiło ogromną przeszkodę dla czynionych przez polską inteligencję starań narodowowyzwoleńczych. O skuteczności tych propaganW.I. T h o m a s, F. Z n a n i e c k i, Chłop polski w Ameryce i Europie, t. 1: Organizacja grupy pierwotnej, Warszawa 1976, s. 131. 10 Tamże, s. 167. 11 E. P i e t r a s z e k, Władza i autorytety w społeczności wiejskiej, w: Etnografia Polska. Przemiany kultury ludowej, t. 1, Warszawa – Wrocław 1976, s. 528. 12 Z. F r a s, Mit dobrego cesarza, w: Polskie mity polityczne XIX i XX wieku, red. W. Wrzesiński, Wrocław 1994, s. 151. 13 Tamże, s. 141–143. 9 �Obywatelstwo po góralsku 87 dowych zabiegów może świadczyć fakt, opisywany przez Jana Stanisława Bystronia14, że na przełomie wieków XIX i XX chłopi samych siebie nazywali cesarskimi, a panów – Polakami. Mit „dobrego cesarza” doskonale trafiał w ludowe wizje władzy patriarchalnej, pasował do wyobrażeń ojca i gospodarza, znanych z doświadczenia i jego tradycyjnej interpretacji. Po zniesieniu poddaństwa, a zwłaszcza po przyznaniu Galicji pewnej autonomii i stworzeniu Sejmu Krajowego, pojawiła się szansa udziału chłopów w życiu publiczno-politycznym państwa austriackiego. Dotyczyła ona jednak tak nielicznych chłopów, że nie miała możliwości podważenia ugruntowanej ludowej wizji porządku społecznego. Okres międzywojenny przyniósł niespotykane dotychczas możliwości udziału chłopów w sprawowaniu władzy. Konsekwencją uzyskania nowych prerogatyw było wyraźne ożywienie zainteresowania chłopów sprawami politycznymi. Liczne przedstawicielstwo w sejmie, aktywność partii chłopskich były przejawami zasadniczej zmiany. Niemniej, „dla znacznej części chłopów polityka wciąż jeszcze jest sprawą pańską i stąd ich bierność polityczna. [...] Dla wielu [chłopów] politycznie aktywnych polityka była tym, czym wykształcenie – drogą do zostania panem. Mimo napływu chłopskich posłów do polityki, polityka nie przestała być domeną szlachetczyzny. Polityka robiła się wprawdzie przy udziale chłopskich delegatów, ale poza warstwą chłopską i bez jej udziału jako całości. [...] Napływ chłopskich posłów do parlamentu nie zmniejszał przepaści między warstwami, nie powodował też, że sprawy wsi były z całą mocą stawiane na forum parlamentu: chłopski poseł na równi z innymi [...] lekceważył wieś, patrzył na jej sprawy pańskimi oczami, jako na sprawy mało ważne, a swój udział w życiu politycznym traktował jako drogę do zostania panem”15. Przyjmując te zastrzeżenia, trzeba jednak podkreślić, że okres dwudziestolecia międzywojennego był czasem, niestety krótkim, intensywnego wdrażania warstw ludowych do życia polityczno-publicznego. W czasach PRL „obszar spraw należących do polityki lub z polityką związanych lub mających znaczenie polityczne [...] obejmował wszystkie zasadnicze dziedziny życia społecznego z wyjątkiem... polityki właśnie”16. W tym samym czasie wszelkie decyzje dotyczące spraw państwa były podejmowane w zamkniętej przestrzeni debat partyjnych, po czym były obwieszczane społeczeństwu – „polityka postrzegana była przede wszystkim jako produkt, J.S. B y s t r o ń, Kultura ludowa, Warszawa 1947, s. 331. J. C h a ł a s i ń s k i, Młode pokolenie chłopów..., dz. cyt., s. 99–100. 16 M. M a r o d y, Polityka, w: Co nam zostało z tych lat... Społeczeństwo polskie u progu zmiany systemowej, red. M. Marody, Londyn 1991, s. 133. 14 15 �Anna Malewska-Szałygin 88 a nie jako proces, była czymś, z czego efektami jednostka stykała się na każdym kroku, w powstaniu tych efektów nie uczestnicząc”17. Ugruntowywało to wcześniejsze przekonanie o tym, że „władza stanowi świat obcy i odrębny od świata społecznego, choć jednocześnie przenikający go w każdym jego najdrobniejszym szczególe; polityka jako domena władzy, której jednakże nie można ufać; polityka jako sfera przymusu, któremu społeczeństwo ulega, ale do pewnych tylko granic [...]. Jest to obszar specyficznego sacrum (sacrum negatywnego), którego oddziaływanie promieniuje na wszystkich, lecz którego granice przekraczane są niechętnie i tylko w sytuacjach wyższej konieczności18. Jeżeli w systemie komunistycznym obszar polityki stanowił obszar sacrum, to stosunek społeczeństwa do tegoż sacrum najbardziej przypominał postawę wyznawców kultów cargo. W obu przypadkach mamy do czynienia z oczekiwaniem na dary, które przychodzą z zewnątrz i są kontrolowane przez moce budzące lęk i kapryśne w swym działaniu, w obu też przypadkach występuje ten sam nacisk na sprawiedliwy rozdział, a zarazem identyczny brak zainteresowania procesami niezbędnymi do wytworzenia pożądanych dóbr i stanów rzeczywistości”19. Polityzacja gospodarki i postrzeganie polityki przez pryzmat gospodarki powodowały, że żądania i postulaty społeczne, w czasach PRL, miały zwykle charakter gospodarczy, a nie polityczny. Łączyły się z nadzieją na lepsze życie, które „zostanie zbudowane przez władzę dla społeczeństwa”20. Zaskakująca jest fuzja rewolucyjnej retoryki władz PRL z zakorzenionym w chłopskim myśleniu wzorem „pana feudalnego”21, co upoważnia do stwierdzenia, że czasy PRL były raczej okresem specyficznego pomieszania porządków – utrwalenia, a zarazem zmiany tradycyjnych wyobrażeń o władzy. Nie należy jednak przeceniać znaczenia tych zmian, gdyż dystans pomiędzy władzą a mieszkańcami wsi nie uległ zasadniczemu zmniejszeniu, co nie wynikało z tradycyjnej czy dobrowolnej „rezygnacji z roli podmiotu politycznego. Takiej roli dla jednostki po prostu wówczas nie było”22. Lata socjalizmu w niewielkim stopniu zmodyfikowały chłopską wizję władzy budowaną poprzez rozszerzenie doświadczanych na co dzień relacji władzy w gospodarstwie rolnym na skalę państwa. Najlepszym dowodem trwałości tego wyobrażenia było stwierdzenie powtarzane w większości nowotarskich rozmów prowadzonych w latach 1999–2005: „teraz nie ma w Polsce gospoTamże, s. 134. Tamże, s. 138. 19 Tamże, s. 149. 20 Tamże. 21 H. Ś w i d a - Z i e m b a, Człowiek wewnętrznie zniewolony, Warszawa 1998. 22 Tamże, s. 135. 17 18 �Obywatelstwo po góralsku 89 darza! To jest dryfowanie takie! Nie ma w Polsce gospodarza!” Taka konkluzja pojawiała się nie tylko w rozmowach z badaczami, ale także w zasłyszanych rozmowach górali między sobą. To stwierdzenie pointowało opowieści o bieżących poczynaniach ludzi władzy, ocenianych negatywne i niewątpliwie mieszczących się w specyficznej retoryce zwanej „chłopskim zrzędzeniem”23. Dlaczego jednak za ideał uważano autokratyczne rządy gospodarza, a nie władzę kolektywną, wybieraną demokratycznie? Wzór dobrego gospodarza tkwi korzeniami w kulturze ludowej i pojawia się w większości opracowań dotyczących kultury chłopskiej (Dobrowolski, Pietraszek i inni). Trwałość tego wzoru na wsi polskiej lat dziewięćdziesiątych potwierdzają badania antropologiczne dotyczące kwestii ekonomicznych24. Wyniki badań dotyczących „społeczności zdegradowanych”, z lat 2002–2006, opisują zabieg przenoszenia wzoru dobrego gospodarza na sferę władzy – „w ten sposób odsłania się i staje zrozumiały pewien wzór relacji człowiek – świat (wzór «dobrego gospodarza»), który niesie w sobie całą tę konieczność totalnej kontroli nad światem [...], wzór niezwykle głęboki i obecny wciąż [...]. Nieprzewidywalność i nieuchronność zjawisk najbliższej rzeczywistości [...] jest bowiem na tyle potężna, że objąć ją jest w stanie właśnie władza totalna, omnipotentna (znienawidzona, ale stale bytująca). W ten sposób dopiero można zrozumieć, że taka wizja świata, taka ontologia stapia się tak gruntownie w jedno z potrzebą centralnego sterowania gospodarką, z potrzebą zewnętrznej, podtrzymującej świat (chociażby «świat cen rolnych») twardej ręki, zawiadującego wszystkim «gospodarza»”25. Model „gospodarza” jako jedynej formy władzy, pozwalającej zapanować nad niepewnością rzeczywistości powtarzał się często w nowotarskich rozmowach. Opisując wzór dobrej władzy państwowej, nowotarscy rozmówcy zwykle mówili: „prezydent powinien być jak gazda! Żeby wsiczkim ludziom nie brakowało dachu nad głową! A na pierwszym miejscu chleba!; Musi być głowa, jak w domu. Jak braknie głowy, no to jest góralskie przysłowie «jak nie ma gazdy, głupi kazdy»; Powinno być jak na bacówce, jak ni ma bacy – nic z tego; W państwie to jak w domu, jak na gospodarce, no mówi się głowa państwa, no to tak jak ojciec w rodzinie – głowa rodziny. W każdym państwie naród to jak rodzina w domu. I mnie się wydaje, że to taki powinien być ojciec Polski”. 23 P. K ę d z i o r e k, Chłopskie zrzędzenie, „Polska Sztuka Ludowa. Konteksty”, 1996, nr 1–2, s. 114–123. 24 G. J a w o r s k a, W. P i e n i ą ż e k, Konteksty ekonomicznego myślenia. Wolny rynek z punktu widzenia antropologa, Warszawa 1995. 25 T. R a k o w s k i, Łowcy, zbieracze, praktycy niemocy. Etnografia człowieka zdegradowanego, Gdańsk 2010, s. 66. �Anna Malewska-Szałygin 90 Wszystkie te wypowiedzi odsyłały do lokalnego wyobrażenia państwa jako gospodarstwa, którego logiczną konsekwencją jest porównanie władzy państwowej do gazdy na gazdówce, bacy na bacówce lub ojca w rodzinie. Te obrazy mieszczą się w modelu władzy opisywanym w literaturze przedmiotu jako „suwerenny”26, „patriarchalny”, „pastoralny”27, „gospodarski”28, „tradycyjny”29. Aby zrozumieć kim jest ów pożądany w kraju gospodarz, warto sięgnąć do literatury etnograficznej i przyjrzeć się postaci gospodarza w kulturze chłopskiej. Według opisu Kazimierza Dobrowolskiego „czołową rolę w zespole rodzinnym pełnił ojciec – właściwy gospodarz i rządca. Jego dłoń orała, siała ziarno, zbierała plon, pracowała na życiodajny chleb. Jego dłoń błogosławiła dzieci [...], bo była to dłoń ojca rodziny spełniającego wolę Boga. Między gazdą a gospodarstwem istniał mistyczny związek. Gdy ojciec rodziny konał, domownicy zawiadamiali o tym bydło, pszczoły, a «cisawe koniczki załamywały szyje». Zakres władzy ojca w świetle poglądów panujących na przełomie XIX i XX w. był szeroki. Obejmował organizację gospodarstwa, sprzedaż, kupno. W świetle dawnych założeń ideologicznych gospodarzowi jako głowie rodziny przysługiwała ogromna władza, zarówno nad żoną, jak i dziećmi oraz domownikami. Miał on prawo karania wszystkich chłostą, nie wyłączając żony. On też, łącznie z żoną i radą krewnych, decydował o wyborze żony dla syna i męża dla córki. On też starał się dzierżyć w swych rękach zarządzanie gospodarstwem aż do śmierci”30. Ojciec – gospodarz w ramach swoich „funkcji kierowniczo-organizacyjnych [...] dysponował siłą roboczą członków rodziny przez przydzielanie konkretnych zadań i kontrolę ich wykonania”31. „Obwarowany transcendentalnie obowiązek dbałości gospodarskiej współgrał ze społeczną presją dorabiania się, polegającego na dokupywaniu ziemi, rozbudowywaniu domu i zagrody, po to, by poprawić status rodziny”32. Gospodarzy niedbających o gospodarstwo i rodzinę, prowadzących hulaszczy tryb życia, wyprzedających ojcowiznę nazywano na Podhalu „skapańcami” i miano w ogólnej pogardzie33. Równie szeroką władzę jak gazda w gospodarstwie rolnym, miał baca w społeczności M. Fo u c a u l t, Trzeba bronić społeczeństwa, Warszawa 1998, s. 45. Tamże, s. 221. 28 S. K a s z n i c a, Władza, Warszawa 1966. 29 M. We b e r, Trzy czyste typy prawomocnego panowania, w: Elementy teorii socjologicznych, red. W. Derczyński, A. Jasińska-Kania, J. Szacki, Warszawa1975, s. 541. 30 K. D o b r o w o l s k i, Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław – Warszawa – Kraków 1966, s. 204. 31 D. M a r k o w s k a, Rodzina w środowisku wiejskim. Studium wsi podkrakowskiej, Wrocław – Warszawa – Kraków 1964, s. 52. 32 K. D o b r o w o l s k i, Studia nad życiem..., dz. cyt., s. 204. 33 Tamże, s. 208. 26 27 �Obywatelstwo po góralsku 91 pasterzy. Baca roztaczał opiekę nad całokształtem ich życia, uczył ich wielu umiejętności, nadzorował i oceniał ich pracę, mogąc jak ojciec wymierzyć karę cielesną zaniedbującemu obowiązki juhasowi34. Naszkicowana powyżej postać gospodarza wciela lokalny, wiejski, podhalański wzór dobrej władzy państwowej. Jakie są wobec niej oczekiwania? Jest to niewątpliwie władza integralna – nie tylko skupiona w jednym ręku, ale obejmująca całość problemów; władza autokratyczna – zogniskowana w jednej osobie władcy panującego nad całością narodowego gospodarstwa. Ten wzór jest zasadniczo przeciwstawny władzy kolektywnej. W nowotarskich rozmowach dawano wyraz daleko idącej niechęci do władzy kolektywnej: „cymu ich tam taka kupa?! W Ameryce to ich jest dziesięciu, a nie dziewięciuset dziewięćdziesiąt dziewięć!!! Jeden rządzić, jednego słuchać, a nie pińcet, tysiąc, cy kielo tam! Kielo oni biorą pieniądza?! Kielo osukują Polskę?!” Niechęć często przeradzała się w żywą nienawiść, z jaką rozmówcy mówili o polskich parlamentarzystach: „tych posłów trzeba by wszystkich zagazować!; Samolot pasażerski na ten sejm puścić!; Jak Hitler palić w piecu!; Powiesić ich wszystkich za jaja! Ten sejm zasrany!; Ja bym odstrzelił każdego jednego w tym sejmie!” Pochwała autokracji często przybierała w rozmowach postać postulatów poszerzenia zakresu władzy prezydenta Rzeczypospolitej na wzór amerykański i wprowadzenia w Polsce prezydenckiego systemu rządów: „co prezydent powie, to powinno być święte! Powinien sprawować kontrolę nad całym rządem! Powinno się wyeliminować funkcję premiera, a wprowadzić prezydenta jako głowę całego rządu – tak jak jest w Stanach”. System prezydencki wydawał się rodzajem lokalnego kompromisu pomiędzy wymogami demokracji a tradycyjnymi wyobrażeniami władzy paternalistycznej. Ta akceptowana przez górali formuła organizacji władzy państwowej choć dopuszcza procedurę wyborów, zakłada wyłonienie w jej wyniku władzy jednoosobowej, daleko bliższej wzorowi dobrego gospodarza niż sejm. Parlament jawił się w rozmowach jako zgromadzenie bezosobowe, przez to trudne do pojęcia i zaakceptowania, a obdarzone znacznymi kompetencjami przerastającymi, zdaniem rozmówców, możliwości posłów, w złości porównywanych do osłów i baranów. Prezydent jak ojciec (baca lub gazda) powinien godzić zwaśnionych i dbać o jedność narodu, którą swoją osobą ucieleśnia. W obliczu tendencji odśrodkowych istniejących zarówno we wspólnocie rodzinnej, jak i narodowej, aby utrzymać ową jedność, oprócz umiejętności dyplomatycznych ułatwiających integrację konieczna jest jego stanowczość: „To musi być stanowczy człowiek, żeby mógł B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a, Tradycyjna gospodarka sezonowa w Karpatach Polskich, Wrocław 1969, s. 120. 34 �92 Anna Malewska-Szałygin coś zrobić! Tak jak gazda jest stanowczy! To tak jak pasterz idzie owce paść, to som takie, co sie dobrze pasom i takie, co uciekajom. Dla tych to pasterz musi być ostry, musi je kochać i gonić. Kara musi być! Dyscyplina! Żeby sie bali pasterza!” Przeniesienie wzoru ostrego pasterza na skalę państwa owocuje postulatami: „Polsce potrzebna straśnie twarda władza! Dobra władza musi być ostra! Polsce potrzebna jest twarda ręka, a Polakom przede wszystkim! Dla Polaków to rząd silnej ręki najlepszy, choć tak w ogóle to demokracja jest lepsza!” Z tego wyboru wypowiedzi wynika, że zdaniem rozmówców dobra władza państwowa nie jest władzą kolektywną, demokracją reprezentatywną, deliberującą, ani żadną inną formą władzy negocjującej cele i sposoby ich osiągania. Porównania do stanowczego gazdy czy ostrego pasterza dobitnie podkreślają, że w wiejskim dyskursie lokalnym wzorem władzy pożądanej jest autokracja integralna, patriarchalna, pastoralna, gospodarska. Taka władza powinna stanowczo zarządzać gospodarką, bezwzględnie egzekwować prawo oraz ostro, lecz sprawiedliwie karać. Zapewnienie bezpieczeństwa i dostatku należy, zdaniem nowotarskich rozmówców, do fundamentalnych powinności władzy – obowiązków wywiedzionych ze wzoru dobrego gospodarza. W nowotarskiej retoryce często przywoływane są wzory osobowe ilustrujące przykładami model „dobrego władcy”. Postaci historyczne wykorzystywane w tej lokalnej dydaktyce to: Franciszek Józef, Józef Piłsudski, Edward Gierek. Jednak osobą wcielającą lokalny ideał najpełniej był papież Jan Paweł II, co jest dobrze słyszalne w wypowiedzi: „no proszę panią, wzorce przywództwa to my mamy bardzo jasno naszkicowane – Papież!” Zdaniem podhalańskich rozmówców Jan Paweł II najpełniej wcielał w życie ewangeliczny ideał władzy jako służby35. Ten ideał okazał się wciąż obowiązujący w nowotarskich rozmowach: „władza nie powinna być władzom, tylko po prostu służyć, tak jak Papież, nasz Ojciec Święty. On jest autorytetem, oni powinni się od niego uczyć. On niby rządzi całym światem, ale służy!” Wzór dobrej władzy jako służby jest ściśle związany z pastoralnym modelem władzy, co podkreślał również Józef Tischner w Etyce solidarności. Zdaniem rozmówców zasadniczy problem realizacji tego ideału polega na tym, że władza rozumiana w kategoriach służby wymaga wyrzeczenia się pychy i działań dla własnej korzyści, co przerasta możliwości większości ludzi. Po to, by realizować ten ideał, trzeba być świętym, przy czym świętość jest 35 „Wiecie, że władcy narodów uciskają je, a wielcy dają im odczuć swoją władzę. Nie tak będzie u was. Lecz kto by chciał stać się wielkim, niech będzie waszym sługą. A kto by chciał być pierwszy między wami, niech będzie niewolnikiem waszym, na wzór Syna Człowieczego, który nie przyszedł, aby mu służono, ale żeby służyć” (Mt 20, 25–28). �Obywatelstwo po góralsku 93 przez rozmówców rozumiana nie jako wyjątkowo etyczne postępowanie, ale jako wsparcie nadludzką mocą umożliwiającą człowiekowi przezwyciężenie swoich słabości, wśród których żądza władzy jest na pierwszym miejscu. Dlatego poskromić ją potrafił tylko Ojciec Święty, człowiek o ponadludzkiej mocy: „Słuchojcie! Komune to przewrócił Święty Ojciec! [...] A kto zjednoczył Niemcy jak nie Święty Ojciec?! Ha! Święty Ojciec to był zwierzchnik świata!” Jan Paweł II dokonywał niezwykłych czynów, gdyż zdaniem nowotarskich rozmówców był obdarzony taką mocą, że zdolny był przemieniać ludzi i narody: „on był tą iskrą potrzebną w narodzie, żeby się ludzie obudzili, żeby uwierzyli po prostu w to, że pewne rzeczy są możliwe. Ludzie stali się dużo odważniejsi, takiej otuchy nabrali, bo w ten cas był jesce taki ustrój komunistyczny i to tak różnie było i po prostu ludzie takiej otuchy nabrali! On był jakby iskrą, która rozpaliła to wszystko, że ludzie już nie dbali o nic – szli na całość!” Ta moc duchowa, opisywana jako iskra, pochodziła z innej, ponadludzkiej rzeczywistości, przez którą władza została Papieżowi nadana, co dobrze ilustruje opowieść, powtarzana wielokrotnie w czasie nowotarskich badań: „takie zdarzenie było, że jak było koronacjo tej Matki Boskiej Ludźmierskiej w 1963, to te figurę jak podnosili, to jakoś im się pochyliła i berło jej wypadło z rąk! I on to chycił, żeby nie upadło na ziemię. Chycił to berło! I zaraz śmiali się z niego księża i biskupi śmiali się z niego, że wróży mu się jakaś władza i potem było właśnie ta władzo!” Opowieści o tym zdarzeniu funkcjonowały w wiejskim dyskursie lokalnym już w latach osiemdziesiątych36. Nowotarscy rozmówcy interpretowali je jako znak z nieba, rodzaj objawienia woli bożej, element planu bożego wcześniej wiadomy i zakomunikowany wybranym (góralom oczywiście!). Papieska władza, którą Bóg ustanowił i wzmocnił swą siłą, stanowi ich zdaniem niedościgły wzór dla władzy ludzkiej – grzeszącej prywatą, nepotyzmem i innymi ludzkimi przywarami. Oczywiście w rozmowach o tym, jaka powinna być władza w Polsce, nikt nie powie, że powinna być ponadludzkiej proweniencji, a jednak przywoływanie postaci Jana Pawła II, wielokrotne przytaczanie opowieści o berle, nie pozwala zignorować wątku „bożego pomazańca”37 potwierdzającego suwerenny, patriarchalny, pastoralny ideał władzy i uzupełniającego ten wzór o pierwiastek sakralny. Rekonstrukcja nowotarskich wyobrażeń o władzy pokazuje, że lokalne ideały od ideałów demokracji dzieli przepaść – są to całkowicie różne modele władzy. Wzór dobrego pasterza, ojca, gospodarza jest odległy od modelu władzy systemowej, kolektywnej, proceduralnej, negocjującej, słowem – współ36 37 M. Z o w c z a k, Bohater wsi, Warszawa 1991, s. 134. J.P. R o u x, Król. Mity i symbole, Warszawa 1998. �Anna Malewska-Szałygin 94 czesnych form rządzenia, realizowanego w ramach „systemów sieciowych, w których rządzi się poprzez próby modyfikowania (metodą negocjacji) założeń wyznaczających logikę działania poszczególnych pajęczyn, które nie podlegają już wprost ośrodkom władzy administracyjnej i politycznej. [...] Co więcej, decydujące są tu powiązania poziome, a nie pionowe”38. „Władzy suwerennej, we współczesnym świecie – w wymiarze publicznym – już prawie nie ma”39, co wiąże się z globalnym upowszechnianiem modeli strukturalnych i proceduralnych: „dziś zarządzanie to egzekwowanie zachowań zgodnych z regułami gry”40. Wypada zgodzić się z Bruno Latourem, gdy pisze „nigdy nie byliśmy nowocześni”. Nie tylko nie byliśmy, ale i nie jesteśmy. Opozycja nowoczesność-tradycja to konstrukt i narzędzie badaczy stosowane dla klarowności opisu. W rzeczywistości doświadczanej dominują „hybrydy” będące „mieszaniną dwóch czystych form”41. Nowoczesne dyskursy i praktyki związane sieciowo-proceduralną formą rządzenia mieszają się z tradycyjnymi dyskursami i wyobrażeniami o władzy pastoralno-patriarchalnej. O ile w tych pierwszych obywatelstwo jest kategorią kluczową, o tyle z całą pewnością nie jest pojęciem, wokół którego ogniskują się wiejskie dyskusje o władzy i państwie. J. S t a n i s z k i s, O władzy i bezsilności, dz. cyt., s. 13. Tamże. 40 Tamże, s. 18. 41 B. L a t o u r, Nigdy nie byliśmy nowocześni, Warszawa 2011, s. 112. 38 39 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e964111b6db6d0f5b7fea1d9d7dcf7b2.pdf 32a01e2b8cfcd6a7787c3c638c97fbdd Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5512 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5127 Title A name given to the resource Być "obywatelem " w Kościele katolickim / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.69-80 Creator An entity primarily responsible for making the resource Różański, Jarosław Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 JAROSŁAW RÓŻAŃSKI Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego BYĆ „OBYWATELEM” W KOŚCIELE KATOLICKIM Priorytet tożsamości duchowej nad jurydyczną Bycie chrześcijaninem, członkiem wspólnoty Kościoła od początku ściśle wiązało się z poczuciem tożsamości, realizowanej bardziej w wymiarze wewnętrznym i duchowym, a następnie w wymiarze zewnętrznym, społecznym, ale i przy tym z wyraźnym przesunięciem na plan dalszy wymiaru formalnego, jurydycznego. Początki kształtowania się tożsamości chrześcijanina i wspólnoty chrześcijańskiej Chrześcijaństwo narodziło się w łonie judaizmu, wśród Żydów w Palestynie, która w czasach Jezusa stanowiła cząstkę Imperium Rzymskiego. To geograficzne i historyczne przypomnienie przenosi nas do początków kształtowania się tożsamości chrześcijanina, która rodziła się w relacji do Jezusa Chrystusa. Przez swoje nauczanie i czyny Jezus wzbudził w sercach wielu słuchaczy wiarę – uwierzyli oni w niego jako w Mesjasza, Chrystusa. Chociaż początkowo pojmowali posłannictwo Mesjasza w wymiarze tradycyjnym, politycznym, charakterystycznym dla części ówczesnych elit religijnych, to jednak wiara ta, choć w sensie przedmiotowym niedoskonała, miała bardzo silną podstawę w osobistej relacji z Jezusem jako Synem Bożym i była zasadzona na wielkim zaufaniu wobec Jezusa. Na początku wspólnej drogi nawet najbliżsi uczniowie Jezusa – apostołowie – nie rozumieli do końca jego słów. Mieli jednak do niego zaufanie. Akt wiary w ujęciu chrześcijańskim nie jest jedynie przyjęciem przez rozum prawd objawionych przez Boga, ale jest ufnym poddaniem się działaniu Bożemu. Synteza tych obydwu elementów obejmuje zarówno sferę intelektualną, jak i uczuciową, a więc jawi się jako integralny akt ludzkiej osoby. Zawierzenie Jezusowi i wiara w Jezusa jako Syna Bożego znajduje się u podstaw tożsamości chrześcijanina. Sam Jezus podkreśla zna- �Jarosław Różański 70 czenie wiary wielokrotnie: „Tak bowiem Bóg umiłował świat, że Syna swego Jednorodzonego dał, aby każdy, kto w Niego wierzy, nie zginął, ale miał życie wieczne”1; „Wtedy uczniowie zbliżyli się do Jezusa na osobności i pytali: Dlaczego my nie mogliśmy go wypędzić? On zaś im rzekł: Z powodu małej wiary waszej. Bo zaprawdę, powiadam wam: Jeśli będziecie mieć wiarę jak ziarnko gorczycy, powiecie tej górze: «Przesuń się stąd tam!», a przesunie się. I nic niemożliwego nie będzie dla was”2. Przebywanie z Jezusem Chrystusem coraz większej liczby uczniów wymagało pewnej ich organizacji. Stąd już w Ewangeliach zaznacza się wyraźnie znaczenie dwunastu apostołów wśród wszystkich innych uczniów. Niektórzy z nich byli wcześniej uczniami Jana Chrzciciela, większość pochodziła z Galilei, podobnie jak Jezus Chrystus, przynajmniej dwóch z nich było krewnymi Jezusa. W gronie najbliższych dwunastu uczniów Jezus szczególnie traktował Piotra, a także Jakuba Większego i Jana. Dwunastu odgrywało istotną rolę we wszystkich epizodach działalności Jezusa. Jednak wspólnota uczniów Jezusa miała szerszy zakres, o czym mówi fakt powołania przez Jezusa grupy 72 uczniów, której powierzył misję podobną do misji dwunastu. Do grona uczniów Jezusa należały również kobiety, o czym mówi ich „siedzenie u Jego stóp”, postawa wskazująca na „bycie uczniem”. Według Dziejów Apostolskich, opisujących początki Kościoła, ta pierwsza wspólnota uczniów rozrosła się znacznie po śmierci, zmartwychwstaniu i wniebowstąpieniu Jezusa oraz zesłaniu Ducha Świętego. Ten początkowy rozwój związany był ściśle z Jerozolimą. U początków uczniowie mieli poczucie własnej tożsamości, ale pod względem tożsamości kulturowej związani byli bardzo ściśle z kulturą żydowską, z której się wywodzili. Ta tożsamość kulturowa była tak silna, że tę wspólnotę chrześcijan można było traktować początkowo jako jedną z licznych wówczas sekt istniejących w łonie judaizmu. Judeochrześcijanie trzymali się ściśle prawa Mojżeszowego i gorliwie go przestrzegali. Już po tzw. Soborze Jerozolimskim, kiedy św. Paweł opowiadał judeochrześcijanom z Jerozolimy o cudach dokonanych przez Boga, usłyszał jeszcze od nich w odpowiedzi: „Widzisz, bracie, ile tysięcy Żydów uwierzyło, a wszyscy trzymają się gorliwie Prawa. O tobie jednak słyszeli, że wszystkich Żydów, mieszkających wśród pogan, nauczasz odstępstwa od Mojżesza, mówisz, że nie mają obrzezywać swych synów ani zachowywać zwyczajów”3. J 3, 16. Mt 17, 19–20. 3 Dz 21, 20–21. 1 2 �Być „obywatelem” w Kościele katolickim 71 Pierwsze rozdziały Dziejów Apostolskich przedstawiają lud Izraela (Ioudaioi – Żydzi), który słuchał i entuzjastycznie przyjmował naukę głoszoną przez apostołów. Egzegeza trzech tzw. sumariów w Dziejach Apostolskich ukazuje także, iż wspólnota uczniów Jezusa jednoczyła się duchowo przez wierność nauce apostolskiej, na wspólnej modlitwie i podczas uczty, czyli przy łamaniu chleba. Cechowała ją równość braci wobec Ojca oraz wspominanie ostatniej wieczerzy – uczty Jezusa z uczniami. Charakteryzowało ją też wspólne posiadanie dóbr. Wspólnota ta ponadto świadczyła gorliwie o Zmartwychwstałym, żyła w bojaźni i podziwie dla apostołów, przyjmowała ich naukę i uzdrawiała chorych. Przy tym chrześcijanie zachowywali wszystkie praktyki żydowskie oraz gorliwie uczęszczali do synagogi i świątyni jerozolimskiej, gdzie modlili się i nauczali. Nieporozumienia nastąpiły wówczas, gdy „helleniści zaczęli szemrać przeciwko Hebrajczykom, że przy codziennym rozdawaniu jałmużny zaniedbywano ich wdowy”4. Przy czym helleniści to także Żydzi, ale z diaspory, mieszkający poza Palestyną. Byli oni bardziej liberalni w poglądach religijnych i przychylniej odnosili się do pogan. Wydarzenie to mówi o początku rozdźwięku w wymiarze tożsamości kulturowej wspólnoty uczniów Jezusa. Pomimo to pozostają oni nadal silnie związani z kulturą żydowską. Tej względnej harmonii kulturowej nie zburzył chrzest Etiopa – urzędnika królowej etiopskiej Kandaki, pierwszego goja chrześcijanina. Poważniejsze problemy pojawiły się dopiero po ochrzczeniu setnika Korneliusza i jego domowników. Nie byli oni bowiem ani Żydami, ani ochrzczonymi. Dlatego też robiono Piotrowi wymówki: „Wszedłeś do ludzi nieobrzezanych i jadłeś z nimi”5. Poczucie więzi kulturowej i narodowej było wtedy o wiele silniejsze niż więzy wiary w Jezusa Zmartwychwstałego. Piotr musiał się tłumaczyć i wyjaśniać swe postępowanie. W ten sposób powoli następował proces zrywania więzów Kościoła z synagogą. Proces ten znacznie przyśpieszyła misyjna wspólnota w Antiochii, gdzie faktyczne doszło do otwarcia się chrześcijaństwa na narody świata. Tam też po raz pierwszy uczniów Chrystusa nazwano chrześcijanami, wyraźnie odróżniając ich od żydowskiej wspólnoty religijnej. W Antiochii też pojawiły się pierwsze pytania o wzajemny stosunek wiary i kultury, gdyż Grecy nie chcieli akceptować niektórych zwyczajów żydowskich, jak choćby obrzezania. Kiedy doszło tam do niemałych sporów, udano się do Jerozolimy, do apostołów i starszych. Kłopotliwe kwestie rozstrzygnął tzw. Sobór Jerozolimski (ok. 50 r.), który miał zasadnicze znaczenie z punktu widzenia doktrynalnego, gdyż usankcjonował misję wśród pogan 4 5 Dz 6, 1. Dz 11, 3. �Jarosław Różański 72 bez konieczności nakładania na nich prawa Mojżeszowego. „Postanowiliśmy bowiem, Duch Święty i my, nie nakładać na was żadnego ciężaru oprócz tego, co konieczne” – głosi zasadnicza teza Soboru6. W ten sposób nastąpił prawdziwy zwrot w historii Kościoła: wiara przestała być odtąd związana z jednym ludem, z jedną kulturą, stawała się uniwersalna, powszechna. O budowaniu chrześcijańskiej tożsamości społecznej, przekraczającej wyraźnie tożsamość kulturową i ograniczenia jurydyczne starożytnego świata, mówi choćby fragment Listu św. Pawła Apostoła do Efezjan: „Ale teraz w Chrystusie Jezusie wy, którzy niegdyś byliście daleko, staliście się bliscy przez krew Chrystusa. On bowiem jest naszym pokojem. On, który obie części [ludzkości] uczynił jednością, bo zburzył rozdzielający je mur – wrogość. A więc nie jesteście już obcymi i przychodniami, ale jesteście współobywatelami świętych i domownikami Boga – zbudowani na fundamencie apostołów i proroków, gdzie kamieniem węgielnym jest sam Chrystus Jezus. W Nim zespalana cała budowla rośnie na świętą w Panu świątynię, w Nim i wy także wznosicie się we wspólnym budowaniu, by stanowić mieszkanie Boga przez Ducha”7. Paweł Apostoł mówiąc o tych, którzy byli daleko, oddzieleni murem, wyraźnie nawiązuje do podziału widocznego w konstrukcji świątyni jerozolimskiej, w której najniżej położony Dziedziniec Pogan oddzielała od pozostałych przegroda z marmuru o pięknej konstrukcji, a w niej murowane tablice z napisem, że każdy poganin, który przekroczy to miejsce, wydaje na siebie wyrok śmierci. W Nowym Prawie wszelkie różnice między ludźmi zostają usunięte dzięki temu, że Chrystus zburzył mur oddzielający naród wybrany od pogan. Także podziały na „Greków” i barbarzyńców nie są już aktualne. A obcy, cudzoziemiec (grec. xenos), który nie miał żadnych zobowiązań i praw oraz „przychodzień” (grec. paraikos), który stale zamieszkiwał, płacił podatki, ale także nie miał praw, nie są już w nowej społeczności chrześcijańskiej traktowani podejrzliwie i z niechęcią. Przekraczane jest także obywatelstwo w ujęciu rzymskim, gdyż chrześcijanie rekrutują się z różnych środowisk, głównie jednak z niższych warstw społecznych – żołnierzy i niewolników. Próby sformalizowania przynależności do Kościoła Pod koniec I w. Ewangelia była głoszona we wszystkich większych miastach śródziemnomorskiego Wschodu. Gminy chrześcijańskie istniały w Azji, Afryce 6 7 Dz 15, 28. Ef 2, 13–14.19–22. �Być „obywatelem” w Kościele katolickim 73 i Europie. Trzecim centrum chrześcijaństwa – po Jerozolimie i Antiochii – stał się zdecydowanie Rzym. Chociaż w II w. zauważyć jeszcze można duży potencjał judeochrześcijański. Kościół wciąż traktowany jest przez swoich członków jako Nowy Lud Boży, utworzony z Żydów i pogan, oparty na wierze w jednego Boga, chrzcie św. i Eucharystii. Pasterz Hermasa traktuje go jako swoisty lud mistyczny, zrodzony z Ducha Świętego, kształtowany przez Boga. Stanowi on zapowiedź przyszłego ludu niebiańskiego. W III w. zarysowuje się już powoli idea populus christianus: jeden, powszechny, widzialny lud chrześcijański, zjednoczony pod widzialną, centralną władzą. Do większego scentralizowanego Kościoła dochodzi wraz z ustaniem prześladowań i uczynieniem chrześcijaństwa religią panującą. Starożytną ideę Ludu Bożego kontynuowała wówczas głównie tradycja liturgiczna, pastoralna i zasady życia wewnętrznego. Pierwszym państwem, w którym chrześcijaństwo stało się oficjalną religią (ok. 200 r.), było Osroene ze stolicą w Edessie. W 313 r. cesarz Konstantyn wydał tzw. Edykt Mediolański i odtąd chrześcijaństwo przestało być religią elitarną. Kościół zaczął obejmować ogromnie dużo ludzi. Sam instytucjonalizował się w szybkim tempie, opierając swoje wewnętrzne prawo na prawie rzymskim. Wraz ze wzrostem liczebnym chrześcijan i rozwojem struktur Kościoła pojawiały się też w jego łonie liczne kontrowersje teologiczne, które bardzo często wynikały nie tylko z inności myślenia czy terminologii, ale z zaakcentowania różnic kulturowych, społecznych, politycznych czy ekonomicznych. Niekiedy te kontrowersje kończyły się schizmami i herezjami. Tym tendencjom separatystycznym towarzyszyła próba definiowania kolejnych prawd wiary w formułach teologicznych oraz łączenie struktur Kościoła ze strukturami państwowymi, co bardzo często wiązało Kościół z konkretnymi kulturami i porządkami społecznymi oraz politycznymi. W ten sposób nabierał on także tożsamości lokalnej, kulturowej. Jednak wciąż jego wyzwaniem było przekraczanie tej tożsamości, otwieranie się na inne kultury, zgodnie z zaleceniami danymi mu przez Jezusa Chrystusa. Dlatego też pomimo dość nieudolnych prób zinstytucjonalizowania „obywatelstwa” w Kościele, podstawą przynależności do niego był wymiar duchowy – wiara, pojmowana jako osobista wieź z Chrystusem. Przyjęcie prawd wiary odbywało się publicznie w przypadku przyjmowania do wspólnoty dorosłych, jednak zdecydowanie wypierał tę praktykę chrzest dzieci. Zewnętrznie przyjęcie do wspólnoty Kościoła odbywało się przez sakrament chrztu św., w praktyce udzielany najczęściej dzieciom. Lekcja historii Kościoła wskazuje na to, iż w hierarchii „bycie członkiem” Kościoła łączyło się zdecydowanie z priorytetem „tożsamości chrześcijańskiej” �Jarosław Różański 74 w wymiarze duchowym nad „tożsamością” potwierdzoną w jakiś instytucjonalny sposób. Przy czym ważny był tutaj chrystologiczny rdzeń tej tożsamości, zapoczątkowany przez chrzest. Chrzest bowiem rozpoczynał proces stawania się chrześcijaninem. Pogłębiał więź z Chrystusem, która to więź kazała człowiekowi wychodzić ku innym, nie koncentrować się na sobie, nie tylko w wymiarze indywidualnym życia, ale także w wymiarze wspólnotowym, kulturowym, a nawet kościelnym i religijnym. Mówiąc o przynależności do Kościoła katolickiego, Kodeks prawa kanonicznego z 1983 r. podkreśla, że jego członkami są „ci, którzy przez chrzest są wszczepieni w Chrystusa” i dodaje przy tym, że „ten Kościół, ukonstytuowany i uporządkowany na tym świecie jako społeczność, trwa w Kościele katolickim, kierowanym przez następcę Piotra i biskupów we wspólnocie z nim”8. Zatem człowiek zostaje wcielony do Kościoła Chrystusowego przez chrzest. Przy czym to samo prawo kanoniczne mówi, że chrzest „jest ważnie udzielany jedynie przez obmycie w prawdziwej wodzie z zastosowaniem koniecznej formy słownej”9 oraz że „udzielający chrztu powinien zatroszczyć się, jeśli nie ma chrzestnego, ażeby był przynajmniej jeden świadek, który by mógł stwierdzić udzielenie chrztu”10. Zatem wskazania co do formy i sposobu udokumentowania przyjęcia tego najważniejszego w Kościele sakramentu nie są ani trudne do spełnienia, ani rozbudowane. Prowadzenie ksiąg metrykalnych – początkowo księgi ochrzczonych (Liber baptisatorum) i księgi zaślubionych (Liber matrimonium) wiązało się z zarządzeniami Soboru Trydenckiego (1545–1563). Nie decydowały one jednak w sposób wyłączny o stwierdzeniu przyjęcia sakramentów. Pomimo kontynuowania obowiązku wpisów do tych ksiąg dzisiaj jeszcze – według Kodeksu prawa kanonicznego Kościoła katolickiego – „do udowodnienia chrztu, jeśli to nie przynosi nikomu szkody, wystarczy oświadczenie jednego wiarygodnego świadka albo przysięga samego ochrzczonego, gdy przyjmował chrzest jako dorosły”11. O wyraźnym, duchowym prymacie łączności z Kościołem w sakramencie chrztu św. mówi kościelny zapis prawny: „z Kościołem w specjalny sposób są złączeni katechumeni, ci mianowicie, którzy pod natchnieniem Ducha Świętego wyraźną wolą proszą o włączenie do niego i dlatego tym samym pragnieniem, jak i życiem wiary, nadziei i miłości, które praktykują, łączą się z Kościołem, który ich wspiera już jako swoich”12. A zatem zaliczeni są do członków KoKan. 204. Kan. 849. 10 Kan. 875. 11 Kan. 876. 12 Kan. 206 § 1. 8 9 �Być „obywatelem” w Kościele katolickim 75 ścioła także formalnie nieochrzczeni, wyrażający jednak pragnienie chrztu i potwierdzający to pragnienie życiem chrześcijańskim. Duchowy aspekt przynależności do Kościoła podkreśla jeszcze bardziej Konstytucja dogmatyczna Soboru Watykańskiego II Lumen gentium, która mówi o różnych rodzajach i stopniach przynależności do Kościoła. Według niej do Kościoła są „wcieleni” (łac. incorporatio; incorporantur) katolicy i katechumeni, ale także są z nim „złączeni” (łac. coniunctio; coniunguntur) chrześcijanie niekatolicy i wreszcie są ku niemu „ukierunkowani” (łac. ordinari, ordinantur) ci, „którzy jeszcze nie przyjęli Ewangelii”. Odnosi się to przede wszystkim do ludu Starego Przymierza, ale także do muzułmanów, którzy zachowują wiarę Abrahama, wreszcie do tych, którzy szukają nieznanego Boga po omacku, a nawet do tych, którzy bez własnej winy w ogóle nie doszli jeszcze do wyraźnego poznania Boga, a usiłują wieść uczciwe życie13. Obywatelstwo a przynależność do Kościoła Współcześnie teologia i prawo kanoniczne Kościoła katolickiego traktują go jako Lud Boży, który jest rzeczywistością zbawczą, żyjącą niejako „wewnątrz” ludów i narodów. Żyje on w tych narodach, dzieląc ich doświadczenia historyczne, struktury państwowe, przemiany kulturowe. Jednocześnie tenże Kościół – wspólnota (Lud Boży) posiada własną strukturę, władzę, ustrój, a zatem tworzy instytucję. Jego Głową pozostaje Jezus Chrystus, a ziemscy pasterze – z biskupem Rzymu na czele – uczestniczą we władzy Chrystusa. W tym spojrzeniu na Kościół zazębiają się zatem aspekty duchowy i prawny. W swym wymiarze instytucjonalnym Kościół katolicki jako taki uzyskał osobowość prawną w większości państw. Kościół ten istnieje na ziemi jako wspólnota złożona z ludzi, którzy są jednocześnie członkami ziemskiego państwa. A zatem zachodzi tutaj wzajemne przenikanie się instytucji i powołania Kościoła z instytucją i powołaniem państwa. A zatem „Kościół pozostając obojętny w sensie aktywności politycznej, rości sobie prawo do tego, by być obecnym w świecie cywilnym. Dlatego iż tego rodzaju działalność jest przewidziana dla ludzi, których Kościół uczy poszanowania odpowiednich praw poprzez swoje wyznanie wiary, przez pedagogikę leczenia i uświęcania, potwierdzanie prymatu rzeczywistości duchowej i którym podaje zakres odpowiednich obowiązków w celu wprowadzania organicznego i prawdziwego braterstwa między ludźmi. Do tej misji Kościół powołany został na mocy mandatu swego Założyciela, by zbawiać człowieka, głosić mu Słowo 13 Sobór Watykański II, Konstytucja dogmatyczna o Kościele Lumen gentium, n. 16. �76 Jarosław Różański Boże, które daje życie, i w ten sposób uświęcać i uczestniczyć w integralnym rozwoju człowieka”14. Kościół w swoim nauczaniu wzywa wiernych do bycia dobrymi katolikami i dobrymi obywatelami. Powtarza w ten sposób to, o czym pisał św. Justyn (zm. 165), wyjaśniając cesarzowi, że to właśnie chrześcijanie są najlepszymi obywatelami, bo przestrzegają prawa i porządku nie z lęku przed karą doczesną, lecz kierując się swoją wiarą: „Macie w nas przyjaciół i zwolenników pokoju”15. Postawę uczniów Chrystusa pięknie podsumował pochodzący z czasów Justyna List do Diogneta: „Chrześcijanie nie różnią się od innych ludzi ani miejscem zamieszkania, ani językiem, ani strojem [...] Podejmują wszystkie obowiązki jak obywatele i znoszą wszystkie ciężary jak cudzoziemcy. Każda ziemia obca jest im ojczyzną i każda ojczyzna ziemią obcą. Żenią się jak wszyscy i mają dzieci, lecz nie porzucają nowo narodzonych. Wszyscy dzielą jeden stół, lecz nie jedno łoże. Są w ciele, lecz żyją nie według ciała. Przebywają na ziemi, lecz są obywatelami nieba. Słuchają ustalonych praw, a własnym życiem zwyciężają prawa”16. Jednak prześladowania chrześcijan brały się z krytyki i sprzeciwu wobec nierozerwalnego wówczas splotu państwa i religii (pogańskiej) – chrześcijanie związek ten wprost zakwestionowali, uważając, że porządek religijny i porządek państwowy nie są tożsame, lecz istnieją obok siebie jako dwie odrębne, samodzielne rzeczywistości. Z czasem, po okresie prześladowań, w wielu miejscach Kościół złączył się z władzą świecką, by współcześnie w teologii i zasadach prawnych powrócić do źródeł, oddzielając to, co należy do porządku świeckiego, i to, co należy do porządku religijnego. Wychodząc z tych założeń, nieco inaczej podchodzi także do różnego typu migrantów, z którymi nolens volens styka się, prowadząc swą działalność ewangelizacyjną. W swoim nauczaniu i strukturach Kościół nie traktuje ich jako „obcych”, gdyż zjawisko migracji przywodzi na myśl obraz jego samego – Ludu Pielgrzymującego na ziemi, ale zmierzającego wytrwale do niebieskiej ojczyzny. Stąd też mocne wezwanie do budowy cywilizacji miłości i działalność kościelnych instytucji na rzecz cudzoziemców. Wobec prawa kościelnego są oni traktowani na równi z innymi wiernymi, chrześcijanami innych wyznań, wyznawcami innych religii czy też niewierzącymi. Widoczne jest to przy korzystaniu z sakramentów świętych. Przy zawieraniu małżeństwa np. nie jest koniecznym posiadanie obywatelstwa danego kraju, nawet formalnego 14 P a w e ł VI, Przemówienie do Korpusu Dyplomatycznego akredytowanego przy Stolicy Apostolskiej, 10.01.1972. 15 J u s t y n, Apologia I, 12, 8. 16 List do Diogneta, 5. �Być „obywatelem” w Kościele katolickim 77 zameldowania: by być „stałym” członkiem parafii terytorialnej wystarczy sześć miesięcy faktycznego zamieszkania lub deklarowana chęć zamieszkania. A w razie konieczności nawet można asystować przy sakramencie małżeństwa tułaczy, czy też ludzi, których małżeństwo nie może być uznane lub zawarte według prawa państwowego17. Kościół w swoim nauczaniu podkreśla, iż państwo powinno traktować jednakowo pod względem prawnym zarówno własnych obywateli, jak i cudzoziemców, szukających w nim ochrony. Powinno unikać wszelkich form dyskryminacji w dziedzinie zatrudnienia, warunków mieszkaniowych, zdrowotnych, edukacji, wychowania i kultury. Jego obowiązkiem jest także obrona uchodźców przed wszelkimi próbami marginalizacji i przejawami rasizmu. Szczególną uwagę przykłada Kościół do poszanowania wolności religijnej obcokrajowców. Wolność religijna – jak pisał w encyklice Redemptoris missio Jan Paweł II – „to nie problem religii większości czy mniejszości, lecz niezbywalne prawo wszystkich i każdej osoby ludzkiej”18. 17 18 Kan. 1071 § 1. J a n P a w e ł II, Encyklika Redemptoris missio, n. 39. ��CZĘŚĆ II OBYWATELSTWO W KONTEKŚCIE REGIONALNYM, KRAJOWYM I LOKALNYM �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/53e6aad41edb341564f32e4581a554c4.pdf 01ae5df3081d3ef5ff72f33ccd5998e7 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5508 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Subject The topic of the resource obywatelstwo - aspekt antropologiczny wolność - aspekt antropologiczny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5123 Title A name given to the resource Paradoksy obywatelstwa / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.17-26 Creator An entity primarily responsible for making the resource Sokolewicz, Zofia Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 ZOFIA SOKOLEWICZ Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytet Warszawski PARADOKSY OBYWATELSTWA: WOLNOŚĆ WOBEC RÓWNOŚCI I TOŻSAMOŚCI1 Posługujemy się pojęciem obywatelstwa, nie zdając sobie sprawy, jak bardzo jest ono wieloznaczne, jak w toku historii zmieniało się jego pole semantyczne i odpowiadające temu stosunki społeczne. W teorii wyraża ono relację między jednostką a państwem. Jednakże właśnie te relacje zmieniały się zależnie od tego, kim była ta jednostka i jakie to było państwo. I zmieniają się nadal. Pojęcie obywatelstwa jest nieodłącznie związane z cywilizacją europejską, szerzej euroatlantycką. Znajdujemy je już w kulturze starożytnej Grecji. I aż do dziś, wbrew panującym stereotypom, że oznacza ono równość wszystkich wobec instytucji państwa, określa pełne prawa jedynie wybranej grupy, to jest obywateli, zakładając ich równość, odmawiając ich jednocześnie innym, którzy nie są obywatelami. Faktycznie nigdy nie obejmowało i po dziś dzień nie obejmuje wszystkich mieszkańców danego terytorium, członków zamieszkującej je społeczności (kraju, państwa). Jest przywilejem, o uzyskanie którego ludzie się usilnie starają, ale nie zawsze mogą go otrzymać. O jego znaczeniu świadczy artykuł 15 Deklaracji Praw Człowieka przyjętej przez ONZ w 1948 r., w którym czytamy: „1. Każdy człowiek ma prawo do posiadania obywatelstwa. 2. Nie wolno nikogo pozbawiać samowolnie obywatelstwa ani nikomu odmawiać prawa do zmiany obywatelstwa”2. Do interpretacji tego zapisu jeszcze wrócę. Dla lepszego rozumienia wybiórczego charakteru obywatelstwa odwołam się do kilku sytuacji historycznych. Otóż w starożytnej Grecji obywatelem była 1 Inspiracją do tego artykułu i przeciwstawienia wolności, równości i tożsamości były dla mnie artykuły z rozmów w Castel Gandolfo, zwłaszcza teksty E. S h i l s a, Co to jest społeczeństwo obywatelskie?, w: Europa i społeczeństwo obywatelskie. Rozmowy w Castel Gandolfo, red. K. Michalski, Kraków, Warszawa 1994 i C. Taylora, Źródła współczesnej tożsamości, w: Tożsamość w czasach zmiany. Rozmowy w Castel Gandolfo, red. K. Michalski, Kraków 1995. s. 9–22. 2 Prawa Człowieka, opracowanie, wybór źródeł K. Motyka, Lublin 1999, s. 76. �Zofia Sokolewicz 18 osoba, która mogła pełnić urzędy w „polis”. Tego przywileju, rozumianego jako odpowiedzialność, nie posiadali ludzie młodzi, kobiety, obcy oraz niewolnicy. Włodzimierz Lengauer łączy ze statusem obywatela kwestie zdawałoby się o prywatnym charakterze, jak małżeństwo i stosunki seksualne, zaliczając je wręcz do sfery publicznej. Pisze „Wszelkie prawa dotyczące małżeństwa (gwarancja posagu żony, kary dla cudzołóżców hańbiących żonę obywatela, troska o obywatelskie pochodzenie żony) można interpretować w ten sposób: polis dba o zachowanie swojego charakteru jako wspólnoty pełnoprawnych obywateli pochodzących z rodzin od pokoleń ateńskich i o zachowanie dziedzicznych oikoi, które stanowią jego podstawę”3. Analiza tekstów starożytnych prowadzi dalej Lengauera do wniosku, że „...nie były one [zachowania erotyczne] intymną, osobistą sferą życia człowieka, były elementem postawy obywatelskiej. Obywatel wierny w miłości był także godzien zaufania w sferze publicznej. Współobywatele mogli na niego liczyć”4. Wskazując dalej na istniejące i regulowane normami społecznymi związki homoseksualne, których klasycznym, literackim opisem jest Uczta Platona, Lengauer podkreśla, że obywatele Aten winni byli podporządkować się „...w sprawach erotycznych takim samym normom etycznym jak w życiu publicznym..., „użytek z przyjemności” miał być podporządkowany interesom polis, w której stosunki między obywatelami polegać miały na wzajemnej lojalności”5. To, nieco przydługie streszczenie poglądów Lengauera na kwestie związku między sferą erotyczną obywatela a interesem polis jest uzasadnione nie tylko jego pozycją jako autorytetu w badaniach nad kulturą starożytną, ale także chęcią zwrócenia uwagi Czytelnika na trudności w oddzieleniu sfery prywatnej i publicznej w życiu jednostki jako obywatela. Obywatelstwo jest pod względem kulturowym wielowymiarowe. Świadczy o tym język. Pozostając na gruncie kultury starożytnej i odwołując się do terminologii greckiej i rzymskiej, uświadamiamy sobie, że za pojęciem obywatela kryje się pewna koncepcja społeczności i stosunku do niej jednostki, a nawet szerzej – koncepcja człowieka. Gdyby przyjąć za Èmile Benveniste, że grecki termin oznaczający obywatela (polity), czyli mieszkańca polis, wyprowadzony jest właśnie z tego terminu, to mogłoby to oznaczać koncepcję podporządkowania jednostki (polity) zbiorowości (polis). Wspólnota byłaby więc czymś nadrzędnym wobec jednostki. To wyjaśniałoby nam zachowanie Sokratesa, który swoje (jako jednostki) prawo do wypowiedzi uznał za podrzędne wobec W. L e n g a u e r, Eros, polis, obywatel, „Polska Sztuka Ludowa – Konteksty”, 2004, s. 157. Tamże, s. 160. 5 Tamże. 3 4 �Paradoksy obywatelstwa: wolność wobec równości i tożsamości 19 decyzji demokratycznie wybranych władz i w związku z tym zaakceptował wydany na niego wyrok śmierci. Relacja natomiast między rzymskim terminem civis oznaczającym obywatela, od którego pochodzi civitas, czyli państwo, byłaby odwrotna. Mielibyśmy tu do czynienia z odwróceniem greckiej drogi myślenia – to jednostka dała początek państwu rzymskiemu, jednostka bardziej niezależna, z której państwo czerpało swoją siłę. Wskazując na różnice językowe Benveniste sygnalizuje jednocześnie zawartą w pojęciu obywatela relację między jednostką a zbiorowością6. Powstaje pytanie czy rzeczywiście stosunek do jednostki w starożytnych Atenach był inny niż w Rzymie? Czy Rzymianie rzeczywiście zwracali większą uwagę na jednostkę i jej prawa? W starożytnym Rzymie obywatelem był tylko mieszkaniec Rzymu. Gdy cesarz Karakalla w 212 roku próbował jednoczyć mieszkańców Imperium, przyznał obywatelstwo rzymskie także podbijanym przez Rzym plemionom barbarzyńskim. Od tego momentu byliśmy świadkami wielokrotnej manipulacji politycznej tym pojęciem. Prawa obywatelskie były czymś pożądanym, bo oznaczały przede wszystkim wolność. Wolność w kulturze europejskiej ma szczególnie ważne znaczenie. Fernand Braudel w swej Gramatyce cywilizacji rozdział poświęcony tworzeniu podstaw Europy w czasie od XI do XVIII w. podporządkował wolnościom i wolności, a ściślej stopniowemu i długotrwałemu dochodzeniu do niej7. Tę wolność ma przynieść Europejczykom dopiero Rewolucja Francuska. Ale czy wszystkim?8 Jak widać, mamy tu szereg wątpliwości. W Polsce obywatelskie prawa wolnościowe i polityczne nie obejmowały do końca XVIII w. chłopów, mieszczan, innowierców (w tym Żydów). Zasadniczym krokiem na drodze do rozszerzenia tych praw na całe społeczeństwo była (choć nie do końca) Konstytucja 3 Maja, następnie Kodeks Napoleona i wreszcie ruchy niepodległościowe w XIX i w XX w., które doprowadziły do stopniowego objęcia prawami obywatelskimi nieszlacheckiej części społeczeństwa polskiego. Proces obejmowania prawami obywatelskimi kolejnych grup społecznych z jednoczesnym poszerzaniem ich zakresu wiązał się w Europie niewątpliwie z dążeniami do upodmiotowienia jednostki, założeniem, że jest ona podmiotem prawa. Filozoficzne podstawy tego porządku powstawały od XVII w., a zasłużyli się w tej materii przede wszystkim Hugo Grotius i Samuel Pufendorf starający 6 È. B e n v e n i s t e, Deux modèles linguistiques de la cité, w: Échanges et communications: mélanges offerts à Claude Lévi-Strauss à l’occasion de son 60-ème anniversaire, réunis par Jean Pouillon et Pierre Maranda, t. 1, Hague 1970, s. 589. 7 F. B r a u d e l, Gramatyka cywilizacji, Warszawa 2006, s. 343–359. 8 Z. S o k o l e w i c z, Obywatelstwo a narodowość. Uwagi w związku z ustanowieniem obywatelstwa Unii Europejskiej, „Studia Europejskie” nr 1, 1997, s. 16–19. �20 Zofia Sokolewicz się określić wolność człowieka – obywatela w państwie prawnym. Konkretne treści pojęciu obywatel nadawały kolejne rewolucje mieszczańskie, przede wszystkim angielska i francuska. Znany nam ze średniowiecznego porządku stanowego poddany stawał się stopniowo, w wielu krajach bardzo powoli, obywatelem. Znamienna jest ewolucja tego pojęcia w XIX i w XX wieku. Badacze9 podkreślają, że miało ono charakter patriarchalny. Średniowieczna zasada przyznawania domicylu ojcu rodziny, który występował w imieniu żony, dzieci, służby, zależnych od niego krewnych rezydentów, była stosowana jeszcze w XIX w. w wyborach do Parlamentu Francuskiego. Jednostki zależne od ojca rodziny nie miały prawa głosu, bo nie miały statusu obywateli. Przez wiele lat także nie mieli prawa głosu szeregowi zakonnicy w zakonach, w ich imieniu głosowali przeorzy, i analfabeci. Lista tych wykluczonych kategorii osób była całkiem spora. Jeżeli chodzi o status kobiet, to ilustruje je znane powiedzenie pani de Staël: Les femmes sont dans la nature et pas dans la société („kobiety należą do natury, nie do społeczeństwa”). Już w 1793 r. Mary Wollstonecraft wypowiadała się publicznie za przyznaniem kobietom praw obywatelskich10. Gdy ogłoszono Francuską Deklarację Praw Człowieka i Obywatela, okazało się, że kobietom przyznano miejsce „matek republikanów”, pozostawiając je nadal pod opieką ojców, mężów i braci i nie dając im praw obywatelskich. Upłynęło ponad sto lat, zanim w różnych krajach w różnym czasie przyznano kobietom prawa do dysponowania własnym majątkiem, występowania we własnych sprawach w sądach, decydowania w sprawach małżeństwa, edukacji i drogi zawodowej i wreszcie – prawa polityczne, prawa głosu. W Australii kobiety otrzymały prawa obywatelskie w 1902 roku, w Polsce po uzyskaniu niepodległości w 1918 r., w USA dopiero w 1920, a w Wielkiej Brytanii kobiety po ukończeniu 30 roku życia częściowe prawa uzyskały w 1918 r., a pełne prawo wyborcze dopiero w 1928 roku. Republikańska Francja przyznała je im w 1945 roku! Odrębną kategorię osób długo pozbawianych praw obywatelskich stanowiły tak zwane rdzenne ludy obszarów kolonizowanych przez Europejczyków. Po I wojnie światowej Indianie, którzy jako ochotnicy zaciągnęli się do armii kanadyjskiej, otrzymali obywatelstwo Kanady. Nie dotyczyło to ich rodzin. Afroamerykanie w USA otrzymali je dopiero po uchwalonych za prezydenta 9 R. B r u b a k e r, Citizenship and Nationhood in France and Germany, Harvard Univ. Press 1992, s. 37, passim. 10 M. Wo l l s t o n e c r a f t, A Vindication of the Rights of Woman, New York 1975, s. 145–146, 189, za: C. P a t e r m a n, Egality, difference, subordination: The politics of motherhood and woman’s citizenship, w: Beyond Equality and Difference, Citizenship, Feminist Politics and Female Subjectivity, ed. G. Bock, S. James, London – New York, s. 17–32. �Paradoksy obywatelstwa: wolność wobec równości i tożsamości 21 Johnsona ustawach integracyjnych w 1964 roku. Kwestia obywatelstwa to jedna z ważniejszych i bolesnych spraw rozliczeniowych epoki kolonialnej. A dziś mamy w całym niemal świecie, ale przede wszystkim w Europie i USA, trudny problem imigrantów, zda się w swoim ciężarze gatunkowym przerastający wszystkie poprzednio wymienione. Edward Shils, autorytet w kwestii pluralizmu kulturowego, twierdzi, że społeczeństwo obywatelskie jest najlepszą odpowiedzią na fakt pluralizmu11. Zapewnia ludziom równość. Zastanówmy się, jak należy rozumieć pluralizm i jak fakt pluralizmu wpływa na rozumienie i praktykowanie wolności i równości przez jednostki i grupy. Podstawowe jednostki w analizie praw obywatelskich to państwo i obywatel. To między nimi trwa skomplikowana gra o zachowanie równowagi między zapewnieniem obywatelowi jego praw przez państwo, za które z kolei tenże obywatel ponosi część odpowiedzialności. Jednakże, opisując społeczeństwo, oprócz państwa i obywatela znajdujemy w nim wiele innych jeszcze grup, o innym niż obywatelski charakterze, choć niekoniecznie pozostających z obywatelstwem w kolizji. Shils nazywa te grupy pierwotnymi, gdyż odwołują się one do zasady pokrewieństwa lub wspólnego zamieszkiwania, jak rodzina i wszelkiego rodzaju grupy krewniacze, grupy rówieśnicze, sąsiedzkie, lokalne. Do tej kategorii należą grupy etniczne i narody, które zazwyczaj zakładają wspólne pochodzenie, nawet jeżeli ma ono charakter mityczny, a więzi krwi z dzisiejszego punktu widzenia i naszej wiedzy historycznej można uważać za problematyczne. Możemy tu też zaliczyć grupy regionalne złączone więzią terytorialną czasami zupełnie świeżą, ale czasami sięgającą głęboko w historię. Obok tych grup pierwotnych jesteśmy świadkami ciągłych narodzin i przekształcania się innego typu grup powstających na gruncie zamożności, klas społecznych, ludzi o różnym wykształceniu i udziale w tworzeniu wiedzy, wyznania, grup typu korporacyjnego, związkowego, kombatantów, młodzieżowych grup muzycznych, grup rodziców dzieci o rzadkich chorobach, niepełnosprawnych itp. Wiele z tych grup organizuje się w tak zwane organizacje pozarządowe. Od lat siedemdziesiątych XX w. mówimy nadto o wykluczonych, czyli tych, „o których zapomniał postęp gospodarczy”, a więc bezrobotnych, bezdomnych, samotnych matkach i ojcach, niepełnosprawnych, o całej „słabszej” ekonomicznie części społeczeństwa. Te grupy też, na miarę swoich sił, walczą o prawa obywatelskie. W opinii R. Dahrendorfa ludzie ci faktycznie są ich pozbawieni12. Dahrendorf na początku lat dziewięćdziesiątych XX w. 11 12 E. S h i l s, Co to jest społeczeństwo obywatelskie?, art. cyt., s. 25n. Za P. C l o s e, Citizenship, Europe and change, Macmillan Press Ltd., 1995, s. 1–2, passim. �22 Zofia Sokolewicz oceniał ich liczbę na 5% ludności Wielkiej Brytanii. Można sądzić, że ta liczba we wszystkich krajach Europy rośnie skokowo w miarę upływu czasu. Każda z wymienionych grup, a także wiele innych powstających na różnych zasadach, oprócz przywilejów wynikających z praw obywatelskich i obowiązków wobec państwa, ma swoje własne interesy, a nierzadko reprezentuje też inne grupy wartości. Grupy rodzinne nierzadko tworzą układy o charakterze nepotycznym, grupy korporacyjne pod pozorem utrzymywania profesjonalnego poziomu i pozostawania wiernym zasadzie merytokracji tworzą podobnie zamknięte układy z utrudnionym dostępem do nich. Interesy grup regionalnych niejednokrotnie są sprzeczne z interesami państwa jako całości. Wszystkie te grupy powołując się na ideę wolności mogą kwestionować zasadę równości, walcząc o przywileje dla siebie i wysuwając kolejne roszczenia. Grupy te tworzą specyficzną hierarchię, dążąc do zajęcia wyższego w niej miejsca. Zwłaszcza dziś, w epoce Internetu, jesteśmy świadkami powstawania grup w określonym celu, rozwiązujących się po jego uzyskaniu, jak np. tzw. matki pierwszego kwartału, czyli kobiety walczące o prawo do rocznego urlopu macierzyńskiego od stycznia 2013 r. wbrew planom rządu przyznającego ten przywilej jedynie matkom dzieci urodzonych po 17 marca 2013 roku. Tkanka społeczna jest więc niezwykle różnorodna i rozwija się dynamicznie, sprawczość obywateli w zakresie nawiązywania więzi i ich unieważniania jest niezmiernie wysoka. Sprzyja temu zwiększona mobilność społeczeństwa. Wydaje się jednak, że w pewnych sytuacjach to więzi etniczne i narodowe biorą górę nad innymi. Dzieje się tak przede wszystkim w czasie kryzysów ekonomicznych, wtedy gdy interesy „tubylców” zostają, w ich mniemaniu, zagrożone przez imigrantów. Ci ostatni mogą być obwiniani o bezrobocie, wysokość wydatków socjalnych państwa, zajmowanie mieszkań socjalnych, zwiększoną przestępczość i wiele innych, niepożądanych zjawisk. Demonstracja młodzieży z kręgu radykalnej prawicy w dniu 1 maja 2013 roku odbywała się w Warszawie pod hasłem „praca w Polsce dla Polaków”. Przedmiotem sporu stają się więc w dużej mierze również prawa obywatelskie. Co komu przysługuje z tytułu bycia obywatelem, a kto sięga po to samo pod fałszywym pozorem? Prawa obywatelskie są niezmiernie cenne. Podzielone na prawa wolnościowe, polityczne i obywatelskie sensu stricto (jest to jeden z możliwych podziałów) zapewniają obywatelowi wolność sfery prywatnej, to jest nietykalność osoby w sensie fizycznym, a także jej własności, wolność sumienia i wyznania, słowa, a także wolność określenia własnej narodowości. Jest to sfera, w którą państwo nie powinno ingerować. Prawa polityczne rozumiane są jako uprawnienie obywatela do udziału w rządach, wyboru reprezentacji, udziału w instytucjach samorządowych i wszelkich �Paradoksy obywatelstwa: wolność wobec równości i tożsamości 23 innych, które umożliwiają obywatelowi wywieranie wpływu na sprawowanie rządów w państwie, jak tworzenie partii politycznych, udział w wyborach itp. Natomiast prawa obywatelskie w ścisłym sensie tego słowa oznaczają uprawnienia do korzystania z instytucji państwa i jego ustawodawstwa. Do obowiązków państwa należy tu tworzenie warunków dla takich działań obywateli, by mogli utrzymać siebie i swoją rodzinę, zapewnić im udziały w korzyściach płynących z podziału podatków, ochronę zdrowia, prawo do edukacji, prawo do pracy. Jak z tego wynika, korzyści, jakie może czerpać obywatel z tytułu swoich praw, są nader cenne i konsekwencją tego są ograniczenia w przyznawaniu praw obywatelskich cudzoziemcom, co jest przedmiotem nieustannych dyskusji i akcji politycznych w Europie i w świecie. Jednym z istotnych argumentów w dyskursie politycznym na temat obywatelstwa jest kwestia tożsamości cudzoziemców, którzy dążą do zachowania swojej odrębności i nie do końca utożsamiają się z państwem-gospodarzem. To jest problem, który wynika nie tylko z politycznej sytuacji danego państwa, ale ma głębsze korzenie w założeniach nowoczesności. U początków nowoczesności leży sprawa podmiotowości jednostki. Pozycja jednostki w społeczeństwie do czasu rewolucji mieszczańskich była określana przez miejsce zajmowane przez nią w strukturze stanowej państwa, a także przez miejsce w strukturze rodzinnej i szerzej pokrewieństwa. Po rewolucjach uzyskała wolność określenia się, kim jest. Znamienne jest motto książki Juliana Alfreda Pitt-Riversa The People of the Sierra stanowiące fragment wypowiedzi jego rozmówcy, że „jego krewnymi są ci, których sam sobie wybierze”13. Oznacza oswobodzenie się jednostki z więzów systemu pokrewieństwa. Oznacza także, że jednostka musiała się w tym względzie sama określić. W swoich pracach analizujących mechanizmy nowoczesności Anthony Giddens podkreśla wielokrotnie (i nie tylko on), że odpowiedź na pytanie „kim jestem”, to znaczy określenie swojej tożsamości, stanowi dla jednostki ważne zadanie. Właśnie zadanie. Nie jest przypadkiem, że co najmniej od lat siedemdziesiątych XX w. to pojęcie tożsamości intryguje badaczy i jemu poświęcają swe prace, ono w pewien sposób organizuje materiał badawczy. Staje się zarówno pojęciem opisowym, jak i analitycznym. Był to dość skokowy awans, zważywszy, że pojęcie to w encyklopediach okresu międzywojennego (Encyclopaedia of Social Sciences) określało jeszcze identyfikację osoby w procesie prawniczym i wiązało się z daktyloskopią. Jego szersze znaczenie i użycie wiążemy z książką Erika 13 J.P. R i v e r s, The People of the Sierra, Chicago 1971. �Zofia Sokolewicz 24 Eriksona z 1968 r. pt. Identity: Youth and Crisis14, antropologowie niemalże natychmiast przenoszą je na grunt wspólnot etnicznych i mniejszości narodowych, rozszerzając pojęcie tożsamości jednostki na tożsamość grupową15. Rewolucje mieszczańskie w pewnym sensie wywróciły świat do góry nogami, jednostka straciła swoje oparcie w grupie, którą w wyniku zmian i zwiększonej mobilności społecznej najczęściej musiała opuścić i, pozostawiona sama sobie, musiała znaleźć odpowiedź na pytanie „kim jestem?”. Musiała, ale i zapewne chciała. Miała wolność wyboru choćby wspomnianych przez rozmówcę Pitt-Riversa krewnych, określenia drogi życiowej, w tym edukacji, rodzaju zawodu, pracy. Ernest Gellner poszukując mechanizmów będących u podstaw nowoczesnych społeczeństw i państw epoki przemysłowej, znajduje je w niezwykłej mobilności ludności, zwłaszcza wiejskiej16. Zgodnie z dość rozpowszechnionym poglądem w epoce wiktoriańskiej wydano więcej podręczników savoir vivre’u niż w jakiejkolwiek innej epoce. Większa część ludności miast to byli „nuworysze”, którzy musieli się dowiedzieć, jak należy się zachowywać. I musieli odpowiedzieć na, nieraz bardzo trudne, sądząc z lektury powieści XIX-wiecznych, pytanie „kim jestem”. Wydawałoby się więc, że ich dzieci nie powinny już mieć problemów z tożsamością. A jednak nie. Ruchy emancypacyjne XIX w. zaowocowały jeszcze przed I wojną światową akceptacją wielu różnic. Jak czytamy w powieściach Henry’ego Jamesa, kobiety z towarzystwa musiały zaakceptować na przykład fakt, że ich przewodnik po Europie siada razem z nimi do stołu, zamiast jadać razem ze służbą. W tym ujawniała się zarówno wolność, jak i równość. Ten sam James opisuje stopniowe wyzwalanie się kobiet spod opieki męskiej części rodziny. W XX w. zaakceptowano także podmiotowość dziecka – choć stało się to dopiero w latach sześćdziesiątych, a także podmiotowość niepełnosprawnych, choć i do tego doszło dopiero w drugiej połowie XX wieku. Uznano trzy rodzaje seksualności: hetero, homo- i biseksualność. Prawa człowieka skłoniły ludzi do uznania równości ras. I jednostka otrzymała prawo, by indywidualnie określać swój stosunek do tych różnic, by uwzględniać je w budowaniu swej własnej tożsamości. Tu jednak powstaje pewien problem. Społeczeństwo przednowoczesne oparte było w zasadniczej mierze na tradycji i autorytetach. W okresie noE.H. E r i k s o n, Identity: Youth and Crisis, London 1968. Identity, Personal and Socio-Cultural, red. A. Jacobson-Widding, Uppsala 1983; Z. S o k o l e w i c z, Co dalej z tożsamością europejską? Uwagi na marginesie polityki kulturalnej Wspólnoty Europejskiej i Rady Europy, w: Czas zmiany, czas trwania, red. J. Kowalska, S. Szynkiewicz, R. Tomicki, Warszawa 2003, s. 323n. 16 E. G e l l n e r, Narody i nacjonalizm, Warszawa 2009. 14 15 �Paradoksy obywatelstwa: wolność wobec równości i tożsamości 25 woczesności o zasadności takiego, a nie innego rozwiązania miał decydować rozum, ściślej nauka. Nie oznaczało to jednak, że społeczeństwo rezygnowało ze swojego zdania w kwestiach wyborów dokonywanych indywidualnie przez jednostkę. Aby to wyjaśnić, Charles Taylor wprowadza teorię uznania17. Nasze decyzje podlegają ocenie innych i muszą być przez nich uznane. Uznanie zastępuje autorytety i tradycję właściwą społeczeństwu przednowoczesnemu. Społeczeństwo nie jest wolną amerykanką, nikt nie może działać przeciwko społeczeństwu. Według Rorty’ego granicę wolności jednostki stanowi przecież zagrożenie dobra wspólnego. Niemniej jednak, przyjmując nawet to ograniczenie, jednostka ma wolność działania i przede wszystkim określenia, kim jest. Uznanie wymienionych wyżej różnic znacznie poszerza pole jej wyborów. Niektóre z nich spotykają się jednak z protestami, jeżeli nie całego, to części społeczeństwa. Taką sprawą jest chociażby wybór orientacji seksualnej. Homoseksualizm, stanowiący przestępstwo karane jeszcze na przełomie wieku XIX i XX, jest obecnie uznawanym przez prawo wolnym wyborem. To nie znaczy, że jest akceptowany przez wszystkie grupy społeczne. Okazuje się, że nie jesteśmy panami swojej własnej tożsamości, nie zawsze możemy znaleźć dla niej uznanie. Wynika to z wielu przyczyn, ale za podstawową byłabym skłonna uznać różnice wartości. Nie tylko różnice interesów, ale i różnice wartości sprawiają, że społeczeństwo obywatelskie nie jest jednorodne. Są one źródłem wielu głębokich konfliktów i kolidują z zasadą zarówno wolności, jak i równości, będąc jednocześnie podstawą tożsamości. Jest to niezmiernie istotne, gdyż żadna z jednostek nie wydaje się być gotowa do rezygnacji z własnej tożsamości. Tożsamość jako zadanie została uznana za wielką zdobycz obywateli XX i XXI wieku. Pozostawiając sprawę możliwego konfliktu na tym polu, spróbuję odnieść się do ogromnie dyskusyjnej sprawy tożsamości grupowej. Otóż prawa człowieka dotyczą jednostek. Wieloletnia dyskusja na temat praw ochrony mniejszości narodowych i etnicznych zakończyła się salomonowym rozwiązaniem. Aby uniknąć terminu „prawa grupowe”, ustalono, że prawa mniejszości narodowych to takie prawa, które jednostka dzieli z innymi. Podobnie długa, ponad dwudziestoletnia, dyskusja toczyła się na forum komisji ONZ zajmującej się prawami ludów rdzennych (indigenous), które walczyły o uznanie swoich praw grupowych. Uchwalona w jej wyniku Deklaracja ONZ z 2007 r. nie kończy jej i obie strony zapowiadają dalsze prace nad tą materią. Tymczasem to życie komplikuje sprawy. Obradujący w Genewie w marcu 2013 r. członkowie Ch. Ta y l o r, The Politics of Recognition, w: Multiculturalism and „the politics of Recognition”, ed. A. Gutman, Princeton University Press, 1992:1995. 17 �26 Zofia Sokolewicz Komitetu Praw Człowieka ONZ doszli do wniosku, że wychodząc z założenia, że prawa człowieka mają jednostkowy charakter, nie są w stanie skutecznie występować w obronie chrześcijan prześladowanych w różnych częściach świata. Łamane są zarówno ich prawa człowieka, jak i prawa obywatelskie. Zapowiada się więc kolejny etap dyskusji na temat praw indywidualnych i grupowych, wspólnotowych, tym ważniejszy, że niektóre pozaeuropejskie cywilizacje, jak chociażby islam, uznają właśnie i przedkładają prawa grupowe nad indywidualnymi. Reprezentanci takich poglądów stanowią przeważającą część imigrantów w Europie i większość z nich, przynajmniej w dzisiejszych czasach, nie zamierza rezygnować z własnej tożsamości, z tego co można określić jako dziedzictwo. I to jest źródłem bardziej i mniej poważnych konfliktów. Imigranci w Norwegii, w dużej części pochodzący z krajów południowej Azji i Bliskiego Wschodu, proszeni są przez gospodarzy o przestrzeganie ważnych dla Norwegów praw równości mężczyzn i kobiet oraz podmiotowości dziecka18. Można wątpić czy imigranci rozumieją, o co tu może chodzić, a jeżeli nawet rozumieją, to na pewno nie zamierzają się dostosować, bo stanowi to poważną ingerencję w istotne dla ich kultury relacje władzy. Ten brak akceptacji stał się źródłem szeregu, znanych właśnie ze Skandynawii, tzw. zbrodni honoru dokonywanych w grupach imigrantów. To nie jest dla nich kwestia do negocjacji, do uznania przez kogokolwiek. Podobnie jak kwestia znacznie mniejszej wagi, wczesnych małżeństw dziewcząt w grupach Polska Roma, na większość których polskie sądownictwo po prostu przymyka oczy. To też jest częścią tożsamości zarówno grupowej, jak i indywidualnej, a tradycji się nie negocjuje. Tak więc różnice wartości leżące u podstaw tożsamości zarówno indywidualnej, jak i grupowej mogą stanowić istotną przeszkodę w realizacji zarówno wolności, jak i równości w społeczeństwie obywatelskim. I nie musi to zależeć od aparatu państwa, ale od postaw współobywateli i ich gotowości do uznania decyzji tożsamościowych innych osób. 18 U. V i k a n, Culture, a new concept of race, „The Journal of The European Association of Social Anthropologists”, v. 7, part 1, 1999, s. 59. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2d97a54de267167c84e191f02f2dd70c.pdf 6954bdcf94b934c6dcaa885c38c69279 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5507 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5122 Title A name given to the resource Wprowadzenie/ Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s.9-16 Creator An entity primarily responsible for making the resource Ząbek, Maciej Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MACIEJ ZĄBEK WPROWADZENIE Kategoria obywatelstwa będąca jako taka instytucją prawną, swym znaczeniem wybiega poza obszar samego prawa. Ma charakter wielowymiarowy i wielowątkowy, wpływający na życie milionów ludzi, co więcej nieustannie ewoluujący we współczesnym świecie. Temat ten wydaje się tak szeroki, że mimo wydania, choćby tylko w ostatnich latach, bardzo wielu publikacji, daleko jeszcze do jego wyczerpania1. Jego popularność i aktualność wiąże się w dużym stopniu z faktem niedostatecznego zagospodarowania tej kategorii prawnej w ramach Unii Europejskiej, a ponadto próbami rozmontowania dotychczasowego państwa narodowego i dekonstrukcji samego pojęcia, zwłaszcza pod wpływem masowych migracji, powiększającej się liczby apatrydów i podejmowanych działań mających na celu zapobieganie zjawisku bezpaństwowości. Mając to wszystko na uwadze, a także dyskusje na temat możliwości przystąpienia Polski do Konwencji o statusie bezpaństwowców z 1954 r. i Konwencji o ograniczaniu bezpaństwowości z1961 r., podjęliśmy decyzję wydania niniejszego tomu, którego celem była próba zgłębienia problematyki obywatelstwa z perspektywy nie tylko prawnej czy historycznej, ale i społeczno-kulturowej. Przedstawienia jego różnego rozumienia zarówno z punktu widzenia jego europejskich twórców i późniejszych interpretatorów, jak i jego percepcji oraz zastosowań na gruncie lokalnym w różnych, nie tylko europejskich zakątkach świata. Z uwagi na ich ogromną liczbę przytoczę tu tylko wybrane publikacje niektórych autorów niniejszego tomu, jak np.: J. R a c i b o r s k i, Obywatelstwo w perspektywie socjologicznej, Warszawa 2011; J. J a g i e l s k i, Status obywatela i cudzoziemca w orzecznictwie, Warszawa 2001; Z. S o k o l e w i c z, Obywatelstwo a narodowość. Uwagi w związku z ustanowieniem obywatelstwa Unii Europejskiej, „Studia Europejskie”, nr 1, 1997. Warto zauważyć też, że temat ten w krajach zachodnich coraz częściej poruszany jest z perspektyw zupełnie dotąd nie branych pod uwagę. Patrz np.: W. K y m l i c k a, Politics in the Vernacular: Nationalism, Multiculturalism, and Citizenship, Oxford University Press 2006; Woman and Citizenship, ed. M. Friedman, Oxford University Press 2001; D.B. H e a t e r, A Brief History of Citizenship, Edinburgh University Press 2004; czy R. B r u b a k e r, Citizenship and Nationhood in France and Germany, Harvard University Press 1992. 1 �10 Maciej Ząbek Tom został podzielony na trzy części. Autorzy pierwszej z nich analizują kategorię obywatelstwa jako taką, z punktu widzenia prawa, socjologii i antropologii. Natomiast część druga poświęcona jest przedstawieniu tej problematyki na gruncie lokalnym w różnych miejscach świata, od polskiego Podhala po afrykański Sudan. Trzecia część podaje przykłady silnych związków między problematyką uchodźstwa a obywatelstwa. Nie będę tu streszczał poszczególnych tekstów, które zawiera ta książka, natomiast tytułem wprowadzenia pragnę zasygnalizować niektóre problemy, które zostały w niej poruszone. Na wstępie należy zauważyć, że „obywatelstwo” przez wielu ludzi we współczesnym świecie kojarzone jest zwykle z przynależnością jednostki do określonego państwa, z naturalnym statusem prawnym potwierdzonym posiadaniem odpowiednich dokumentów tożsamości, na podstawie których można choćby zawrzeć związek małżeński, zarejestrować urodzenie dziecka lub pochować zmarłego. Status obywatela daje poczucie przynależności do społeczeństwa kraju zamieszkania, możliwość uczestniczenia w jego życiu politycznym i prawo do pracy. Umożliwia także wyjazd z państwa i powrót oraz nieograniczone prawo przebywania. Zapewnia też nierzadko dostęp do różnych dodatkowych przywilejów, jak prawo do edukacji czy opieki medycznej. Prawa te i przywileje łączone są oczywiście z różnymi obowiązkami wobec państwa, jak obowiązek jego obrony, przestrzegania prawa i płacenia danin na rzecz wspólnego dobra, niemniej zapewnia podstawową równość i wolność dla tych wszystkich osób, które zamieszkują określone terytorium polityczne. Mogłoby się wydawać, że każdy człowiek, w świecie podzielonym na państwa, musi koniecznie posiadać obywatelstwo tego lub innego tworu politycznego, ponieważ każdy jest jakoś umiejscowiony i związany z jakimś państwem, a realizacja jego podstawowych praw powinna mu być umożliwiona. Tymczasem tak nie jest i nigdy nie było, chociażby z tego względu, że podział polityczny świata nie jest stanem stałym. Zachodzące wciąż zmiany granic międzynarodowych i masowe migracje tworzą wciąż sytuacje tzw. spornego obywatelstwa, będące najczęstszą przyczyną tego, że pewne grupy ludzi tracą dotychczasowe obywatelstwo, nie nabywając przy tym żadnego innego. Wykluczeniom tym podlegają niekiedy całe grupy etniczne. Przykładem, jednym z najbardziej wymownych na progu XXI w., był milion muzułmanów z indyjskiego państwa Bihar, nie mogących przez wiele dziesięcioleci uzyskać obywatelstwa w Bangladeszu ani w Pakistanie, czy też tysiące Rohingów, wydalonych z Birmy do Bangladeszu i ponownie do Birmy. W podobnej sytuacji znaleźli się tzw. Biduni z Kuwejtu, czy też Kurdowie z Syrii, nie mówiąc już o wielu obywatelach byłego ZSRR czy Jugosławii, z których wielu z uwagi na rozpad tych państw nie znalazło uznania swego obywatelstwa u władz państw �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 11 sukcesorów. Ostatnio zaś bezpaństwowością zagrożone są miliony osób z Południowego Sudanu2. Dokładna liczba osób bez obywatelstwa nie jest znana, gdyż państwa na ogół nie prowadzą ich rejestracji. Szacunki mówią o skali dochodzącej nawet do 12 milionów3. W każdym razie jest to problem całego świata i żaden jego region nie jest od niego wolny. Na skutek braku obywatelstwa apatrydzi są pozbawieni wszystkich wyżej wymienionych praw, a więc najbardziej podstawowych, umożliwiających godne życie, pracę i swobodę przemieszczania się, nie mówiąc o realizacji szerszych planów życiowych. Tymczasem ich trudna sytuacja jest w dalszym ciągu często lekceważona. W dużym stopniu przypomina sytuację uchodźców, którzy nawet jeśli posiadają formalne obywatelstwo, to znajdują się w podobnej sytuacji jak osoby bez obywatelstwa. Są tzw. bezpaństwowcami de facto, gdyż obywatelstwo, które posiadają, jest nieskuteczne, ponieważ nie chcą korzystać z ochrony państwa swego obywatelstwa. Związki obywatelstwa z uchodźstwem są zresztą znacznie głębsze. Wystarczy przypomnieć, że choć zjawisko to jako takie znane jest od początku dziejów, to konieczność wynalezienia dla uchodźców specjalnego statusu pojawiła się dopiero w państwach nowoczesnych, w których instytucja obywatelstwa już funkcjonowała i wykluczała z niego cudzoziemców. Masowy napływ po pierwszej wojnie światowej uchodźców z byłego Cesarstwa Rosyjskiego i Imperium Osmańskiego do państw zachodnich wymusił niejako na władzach tych ostatnich stworzenie dla nich swego rodzaju „quasi-obywatelstwa”, zbliżającego – pod względem uprawnień i obowiązków – do statusu prawnego obywatela, innymi słowy mówiąc statusu uchodźcy4. W przeciwnym bowiem razie, wobec niemożności ich wydalenia, skazano by ich na trwałą marginalizację poprzez pozbawienie uprawnień przysługujących tylko obywatelom. Dla większości współczesnych uchodźców i imigrantów otrzymanie obywatelstwa kraju przyjmującego jest wartością niezmiernie cenioną i faktycznie ostatnim etapem ich integracji. Spotykamy jednak przypadki, kiedy przypisanie do danego państwa poprzez obywatelstwo jest odbierane jako ograniczenie ich prawa do swobodnej mobilności lub powrotu do kraju pochodzenia. Takie spostrzeganie instytucji obywatelstwa znajdujemy nie tylko u niektórych afrykańskich tradycyjnych nomadycznych społeczności transgranicznych, ale i w zachodnich społeczeństwach, gdzie zjawisko tzw. transnacjonalizmu Patrz: art. Maciej Z ą b e k, Naród i obywatelstwo w podzielonym Sudanie. Zagadnienia obywatelstwa na progu XXI wieku (niepublikowane materiały konferencyjne z 20 stycznia 2011 r., Biuro Krajowe UNHCR w Polsce, Instytut Prawa Międzynarodowego UW, Departament Obywatelstwa i Repatriacji MSWiA, 2011). 4 Patrz: art. Jacek J a g i e l s k i, Obywatelstwo w wymiarze prawnym. 2 3 �12 Maciej Ząbek stało się już dość powszechne. Znane są też przypadki grup uchodźczych (np. Palestyńczycy w krajach arabskich czy Tybetańczycy w Indiach), które odmawiają przyjęcia obywatelstwa kraju przyjmującego, chroniąc w ten sposób swą tożsamość i wierność pierwotnej ojczyźnie, do której zamierzają wrócić5. Obserwowany w ostatnich latach rozpad szeregu państw, zmiany terytorialne, migracje ludności, rozwój ideologii praw człowieka czy też dyskurs na temat kryzysu państwa narodowego pociągają za sobą zmiany także na płaszczyźnie prawnej w obrębie instytucji obywatelstwa, idąc często w kierunku jego deterytorializacji, możliwości posiadania „obywatelstwa wielokrotnego” czy „ponadnarodowego” lub odwrotnie obywatelstwa na szczeblu regionów6. Mówi się też o kulturowym czy też płynnym obywatelstwie, obywatelstwie w ramach korporacji i instytucji, czy jak w Kościele katolickim prymacie tożsamości duchowej nad jurydyczną7. Tendencje do tych zmian podkreśla większość autorów niniejszego tomu. Podkreślana jest jednak również trwałość tej instytucji i jej wybiórczy charakter, który w przeszłości był zawsze łączony z przywilejami i obowiązkami dla wybranej grupy osób, wyróżnianej ze względu na pochodzenie, stan społeczny i własność. Rozciągnięcie go przez polityków nowoczesności na wszystkich mieszkańców danego państwa (stworzenie narodu politycznego) miało być fundamentem jedności państwa nowożytnego. Tymczasem jednak nawet tzw. rdzenne społeczeństwa państw europejskich (nie wspominając o imigrantach) nie są jednorodne, dzielą je poważne nieraz różnice wartości, które mogą prowadzić do konfliktów8. Natomiast w wielu państwach pozaeuropejskich od lat są już one faktem. Zaszczepiona tam koncepcja społeczeństwa obywatelskiego i narodu państwowego w praktyce, w sytuacji znacznego zróżnicowania etnicznego, wcale nie musi oznaczać równości wszystkich obywateli. Dość często zdarza się, że całkiem formalnie obok bezpaństwowców istnieją także kategorie obywateli „swoich” i „obcych”, co w sytuacji upolitycznienia tych różnic prowadzi często do poważnych napięć i kryzysów9. 5 Patrz: art. Natalia B l o c h, Wyobrażony status uchodźcy i niechciane obywatelstwo. Dekonstrukcja naturalizacji jako zwieńczenia integracji na przykładzie diaspory tybetańskiej w Indiach. 6 Patrz: art. Jacek R a c i b o r s k i, Obywatelstwo jako tożsamość jednostki i jako wezwanie do partycypacji oraz Jacek J a g i e l s k i, Obywatelstwo w wymiarze prawnym. 7 Patrz: art. Jarosław R ó ż a ń s k i, Być „obywatelem” w Kościele katolickim. Priorytet tożsamości duchowej nad jurydyczną. 8 Patrz: art. Zofia S o k o l e w i c z, Paradoksy obywatelstwa: wolność wobec równości i tożsamości. 9 Patrz: art. Mustafa S w i t a t, Kwestia obywatelstwa i przypadki bezpaństwowości w krajach Rady Współpracy Zatoki Arabskiej/Perskiej oraz Ryszard Vo r b r i c h, Kwestia tubylcza a status obywatela w Kamerunie. �Wprowadzenie. Problemy ze stosowaniem antropologii 13 Podsumowując, można stwierdzić, że obywatelstwo miało być skuteczną realizacją oświeceniowych idei wolności i równości. Problem w tym, że prawo do równości, które ono gwarantuje, jest sprzeczne często z prawem do różnicy, czyli m.in. do własnej tożsamości, stanowiąc poważny dylemat dla idei obywatelstwa. Stąd nie tylko w Europie – jak napisała Zofia Sokolewicz – toczy się gra o wybór tożsamości przed równością lub przełożenie równości nad tożsamość10. Z. S o k o l e w i c z, Kultura w procesie integracji europejskiej, w: Integracja europejska, wybrane problemy, red. D. Milczarek, A.Z. Nowak, Warszawa 2003, s. 433–458. 10 ��CZĘŚĆ I WYMIARY OBYWATELSTWA WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE �� https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/62a93a0cf46caecf50f23f84f9cf6f66.pdf abc3874045b31464f7ee43f4fc4c2820 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5505 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5120 Title A name given to the resource Spis treści / Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe Description An account of the resource Obywatelstwo na progu XXI wieku: konteksty prawne i kulturowe, pod red.Macieja Ząbka, s. Language A language of the resource pol Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Biuro Krajowe UHCR Miedzynarodowe Centrum Dialogu Międzykulturowego i Międzyreligijnego UKSW Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SPIS TREŚCI SŁOWO WSTĘPNE – Ernest Zienkiewicz ................................................     7 WPROWADZENIE – Maciej Ząbek . ........................................................     9 CZĘŚĆ I WYMIARY OBYWATELSTWA WE WSPÓŁCZESNYM ŚWIECIE ZOFIA SOKOLEWICZ Paradoksy obywatelstwa: wolność wobec równości i tożsamości .....    17 JACEK RACIBORSKI Obywatelstwo jako tożsamość jednostki i jako wezwanie do partycypacji .................................................................................    27 JACEK JAGIELSKI Obywatelstwo w wymiarze prawnym . ............................................    35 ZDZISŁAW GALICKI Rozwój międzynarodowych standardów dotyczących obywatelstwa na przełomie XX i XXI wieku ............................................................    49 JAROSŁAW RÓŻAŃSKI Być „obywatelem” w Kościele katolickim. Priorytet tożsamości duchowej nad jurydyczną . ..............................    69 CZĘŚĆ II OBYWATELSTWO W KONTEKŚCIE REGIONALNYM, KRAJOWYM I LOKALNYM ANNA MALEWSKA-SZAŁYGIN Obywatelstwo po góralsku ...............................................................    81 AGATA EWERTYŃSKA Ewolucja polskiego prawa o obywatelstwie . ....................................    95 �6 Spis treści SŁAWOMIR ŁODZIŃSKI Obywatelstwo i tożsamość mniejszości narodowej. Przykład dwujęzycznych, polsko-niemieckich, nazw miejscowości w województwie opolskim ............................................................... 105 KAMILA DĄBROWSKA Kontrowersyjne obywatelstwo. Narracje o wykluczeniu ................... 129 JAN BALICKI Obywatelstwo z perspektywy społeczno-etycznej. Przypadek Wielkiej Brytanii ............................................................. 145 MUSTAFA SWITAT Kwestia obywatelstwa i przypadki bezpaństwowości w krajach Rady Współpracy Zatoki Arabskiej/Perskiej ....................... 159 RYSZARD VORBRICH Kwestia tubylcza a status obywatela w Kamerunie . ......................... 176 MACIEJ ZĄBEK Naród i obywatelstwo w podzielonym Sudanie ................................. 187 CZĘŚĆ III OBYWATELSTWO A STATUS UCHODŹCY NATALIA BLOCH Wyobrażony status uchodźcy i niechciane obywatelstwo. Dekonstrukcja naturalizacji jako zwieńczenia integracji na przykładzie diaspory tybetańskiej w Indiach ............................... 199 IZABELA CZERNIEJEWSKA, KATARZYNA KOŚĆ-RYŻKO Złudny status – status uchodźcy. Wpływ zastanych regulacji prawnych na ludzkie losy na przykładzie uchodźców w Polsce ........................ 207 MAGDALENA FRĄTCZAK-OBOJSKA Uchodźcy czy nowi obywatele? Status prawny a kwestia tożsamości argentyńskich emigrantów politycznych w Hiszpanii . ................................................................ 227 MAGDALENA KRYSIŃSKA-KAŁUŻNA Río Grande – znikający punkt .......................................................... 247 POSŁOWIE – Maciej Ząbek .................................................................... 255 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f880f6a12f79d9ae7f1135fce2289ee1.pdf a3f60827a5961767afe07cf43f9f5898 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1770 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource Syberia - badacze polscy Kaukaz- badacze polscy Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1639 Title A name given to the resource Polskie zainteresowanie etnografią Syberii i Kaukazu w XVIII wieku / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.159-186 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kuczyński, Antoni Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANTONI KUCZYŃSKI Lud, t. 63, 1979' POLSKIE ZAINTERESOWANIA ETNOGRAFIĄ SYBERII I KAUKAZU W XVIII WIEKU W dziejach rosyjskich wypraw geograficznych na obszary leżące za Uralem występują dwojakiego rodzaju przedsięwzięcia: odkrywcze i badawcze. Odkrywanie Syberii łączyło się z jej kolonizacją przez Rosjan. Przyjmując we władanie coraz nowe ziemie leżące za Uralem, podejmowali oni różnego rodzaju zabiegi administracyjne, np. przymusowe osadnictwo, mające dostarczyć mieszkańców rozległej Syberii. Historia odkryć tego obszaru Azji związana jest przede wszystkim z dziejami narodu rosyjskiego, chociaż w pewnym stopniu zaznacza się w niej udział Polaków, którzy począwszy od wojen Batorego z Moskwą zsyłani byli w głąb Rosji. Ludzie ci, służąc w oddziałach kozackich, wędrowali wraz. z nimi na podbój nowych ziem, leżących za skalistym progiem Uralu. Na Syberii zaś niektórzy z nich pełnili różne funkcje administracyjne i wojskowe, byli poborcami podatku, dowodzili oddziałami kozackimi, pracowali w urzędach gubernialnych itp., bądź w inny sposób związani byli z dziejami poznawania tych obszarów. W formie zorganizowanej wyprawy przeszli Rosjanie za Ural w 1483 r., kiedy to Fiodor Kurbski i Iwan Trawin Sałtyk, dowodząc niewielkim oddziałem, posuwając się wzdłuż Tury i Irtyszu, dopłynęli do Obu i jego biegiem aż do ujścia. Później podobną drogą dotarło tutaj parę innych wypraw rosyjskich, które nie odważyły się jednak zapuszczać dalej w nieznane strony "latem pełne błota, zimą mroźne i zasypane śniegiem". Dopiero zwycięski pochód Timofiejewicza Jermaka do zachodniej Syberii w latach 1581- 1584 i pokonanie przez niego miejscowych władców otworzył drogę dalszym pochodom w głąb Syberii. W 1607 r. Rosjanie znaleźli się w okohcach środkowego biegu Jeniseju, później opanowali obszary leżące przy jego ujściu, a następnie (1620) dopłynęli do wybrzeży Półwyspu Tajmyr oraz wzdłuż Dolnej Tunguski dotarli do Leny. Tak więc w początkach XVII stulecia wytyczyli oni szlaki dla innych przybyszów, ciągnących z Rosji za Ural. Wiodły one początkowo wzdłuż Jeniseju i górnej Leny, a strefa wpływów rosyjskich zaczęła się rozszerzać coraz dalej ku wschodowi. Założono szereg nowych miast Ketsk (1602), Jenisejsk (1619), Krasnojarsk (1628), Ilimsk (1630), Jakuck (1632), Zygańsk (1632) i inne - zasiedlanych w początkowym okresie przez oddziały kozackie i ludzi żądnych zysku. Południowe obszary Syberii leżące nad górnym Jenisejem, zasiedlone przez Kirgizów, oraz zie- �160 ANTONI KUCZYŃSKI mie nadbajkalskie, stanowiące krainę wojowniczych Buriatów, oparły się w początkach XVII stulecia rosyjskiemu władztwu. Opór plemion tubylczych skłonił do ekspansji w kierunku wschodnim, nad rzekę Lenę, gdzie w 1632 r. P. Bekietow założył na polecenie wojewody jenisejskiego miasto Jakuck. Z ośrodka w Jakucku wyruszali rosyjscy kupcy i żołnierze "'le wszystkie strony Syberii. Wkrótce przeprawili się oni przez Góry Stanowe i dotarli do Amuru - wyprawa W. Pojarkowa (1643 - 1645) Fotem zaś odkryto na północnym wschodzie rzekę Indygirkę i Kołymę, .a w roku 1646 weszli Rosjanie na teren kraju Czukczów. W dwa lata później (1648) garstka śmiałków pod dowództwem S. Dieżniewa 1 dotarła na,d Kołymę i Morze WschodniosyberyjskJie, a płynąc w~dłuż północnych wybrzeży Azji przedostała się przez cieśninę oddzielającą kontynent azjatycki (nazwaną później Cieśniną Beringa) do Ameryki. Wyprawa ta, jakkolwiek poniosła wielkie straty w ludziach i sprzęcie, doprowadziła jednak do zbadania północno-wschodniego krańca Azji. RówD0cześnie z penetracjami na obszarach północnych rozwijała się ekspansja w kierunku wschodnim i południowym. W latach trzydziestych XVII stulecia oddziały rosyjskich zdobywców dotarły do wybrzeży Morza Ochockiego, gdzie u ujścia rzeki Ochoty wybudowano stanicę ochocką (1647), którą w latach sześćdziesiątych XVII wieku zarządzał Polak B. Onochowski. Była ona głównym punktem dalszej ekspansji rosyjskiej na nie zajęte jeszcze obszary Syberii i Kamczatkę, której włączenie Vi skład państwa rosyjskiego związane jest z W. Atłasowem, dowódcą rosyjskiej twierdzy Anadyrsk (1649)' na Półwyspie Czukockim 2. 1 wieku W pol9kiej Dyaryusz litera-turzepierwszym więzienia moskiewskiego opisem miast Syberii i miejsc jest pochodzący spisany przez z XVII Adama Ka- wydany w POZll1:aniuw 1874 roku. Opis'owi temu poświqcono ostatnio parę artykułów w ]:o1ski,ej i radz:i'ock,iej lit'eraJturze. Radziecki bioQ,graftej posta'ci, E. P. Polewoj z Leningmdu, <Jooa.lazł 'Szereg wartościowych archiwaliów rzueoającyc h nowe światłu na 'Syberyjs'k;i życioJ"ys Kamieńs!kli·ego. Wynika z niego, że nasz rodak przebywając TIJazesla:niu w Ja~ucku zetk,nął SJię taJm z S. Dieżllliewem i M. Stad·uchinem, ZlI1anymi ·pooS.ta<Ciami w hiJslorii rosyjs!ki·ch odkryć geograficznych na północno-wsoh<Jdnich krańca,ch Azji. Znajomość ta dostarczyła za'pewne Ka:mieńskiemu s'!=osobności do uzyslmnia pewny,ch ;illiol"macji o 'północoo-wschod:n<i-ej Azji, które naSitę.pnie zawarł w swolim Dyaryuszu... Z ważniejszych p'l1bLika'cji ]:0świf;'eonych Kamlień,skiemu, k,tóre ukawły się 'OIs.tal,ruio,wymienić należy: A. Kuczyńs:\.i, Pierwsza pclska relacja o ludach Syberii, "Etnografi,a Polska" 1968, t. 12; S. Kałużyń'ski, Najstarsza polska relacja z wędrówek po Syberii, "Szki·ce z dziejów "olskloejodentalistyki" 1969, t. 5; B. P. Polewoj, Zabytyj istocnik svedienij po enografii Sibiri XVII 'l;eka. (O soctnienii Adama Kamienskogo-Dłuzika), "Sovietskaja Et'l1Jo,grafija" 1967, nr 5; tenże, Elice raz o Kamienskom-Dłuiike, tamże, 'mieńskiego, nr 1974, 6. Pr'oblematyka po=wania Syberii prZJez Roos}an posiada liczną litera,turę przedmiotu w języku rOoSyj.skIilffi. Wskond,enoowanej formie zawarta j€oSi ona w 2 �PoLskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 161 Już podczas służby w Jakucku słyszał Atłasowobogatej w futra Kamcz'ake, Przebywając więc w Ana,dyrsku postanowił za wszelką eenę dotrzeć do tej nieznanej jeszcze krainy, gdzie ludność tubylcza "w czasie podboju nie tylko nie sprzeciwiała się daninie w sobolach, lecz podrwiwała z Kozaków, gdy wymieniali nożyk na osiem, a siekierę na osiemnaście soboli". W styczniu 1697 r. wyruszył on na zdobycie nowej ziemi. Droga wiodła z twierdzy anadyrskiej ku rzece Penżynie, wpadającej do Morza Ochockiego, nad brzegami którego spotkano Koriaków, "którzy nie mają zarostu na brodzie, są smagli na twarzy i średniego wzrostu" - jak zanotował Atłasow. Wreszcie po wielu miesiącach wędrówki dov.'odzony przez niego oddział dotarł do doliny rzeki Kamczatki. W miejscu tym Atłasow, w celu upamiętnienia swojego pobytu, postawił na wyniosłym brzegu rzeki drewniaI).y krzyż, na którym wyrył napis: "W roku 205 dnia 18 czerwca postawił ten krzyż dziesiętnik Włodzimierz Atłasow z towarzyszami" 3. Latem 1699 r. powrócił on do Anadyrska i stamtąd przez Jakuck powędrował do Moskwy, gdzie w styczniu 1701 r. złożył hołd carowi Piotrowi I, który "za pozyskanie nowych ziem" nadał mu tytuł naczelnika kozackiego w Jakucku. W Moskwie spisana została także jego relacja o ludach Kamczatki, które przeżywały wówczas swój wiek kamienny. Siekiery, noże, oszczepy, strzały i igły wyrabiano z kamienia i kości. Z relacji tej dowiadujemy się, że "łuki mają z fiszbinu, strzały najnowszej publikacji pt. Istorija Sibirii, t. 2, pod red. A. P. Okładnikowa, Lemngrad 1968. W literaturze polskiej zob. A. Kuczyński, Syberyjskie szLaki, Wrocław 1972; L. Bazylow, Syberia, Warszawa 1975. 3 W oprawie mi<;dzynarodowym istnieje instytucja zW~l'l1aprawem okupacji lub pra'wcm odk,rywcy. Polega ona na u~naniu objęcia we władanie p'rrez odkrywcę ziC'm ddąd niczy;ich. Odbywa ,siG to przez zaik.nięde flagi państwowej, postawienie krzyża z da·tą zaw!a'SzczjE'll1Jia lądu, słupa z emblema,tem pań;stwowym li. ogłD'szenie o wziG-eiu w posi:adanue i przyłączeniu do dane~o pal1s'twa nowo odkryty,ch obs,zarów. KolOll1ialiści angielscy i hli.'s'zpańs'cystosowa1i przy taki'ch okazjach "turf and twig ceremony", tj. ceremonię darni i różdżk,i, polegającą na 'PQbral1li:ugrudki ziemi i gałązki, jak,o symolu o.bjGoi.a'pańs,twowoś'cią odkrywcy nowo odkrytych ziem. Rosjanie w swych wyprawach za Ural zakopywali na Syber~i, Aleutaeh, K.amczatee i Sachalinie miedziane plakietk,i ,z wytło,czjonym herbem carskim lub wznosHi krzyże z datą, mająec świadczyć o wzięciu w posliaaan,ie nowych Ob"zaTÓW.Krzyż taki wystawi! właśnie zdobywca Kam'cwltki, W. AHaJsOIW, który wyrył JJJanJi,mda,tę "rO'k 205", tj. wodług sta'rOlT'OtSyjskie.go obliczeni'a ,rok 7205, ,czyli 1697. Instytucja prawa odkryw'cy mi,a!a powszechne zaostosoWlaIrJ,i,e w wieku XVIII i XIX, późllIiej natomiast, w miarG znikania ·bia!ych pilam na mapie, straciła ona swoje znaczenie. Jedynlie w XX w. Niemcy hit1e'TOwSikieus,iłowały w ,ten 'sposób objąć w 'pos'iadanie Ziemię Królowej MaJua na Anltarktydzie, ZTzu'c:ają'cna nią z samolotu w roku 1938 bl ąWwe tablkzkri oznajmiające o zajęciu jej ;przez Niemcy i nazwaniu Nową Szw0.'bią. 11 "Lud" - tom 63 �162 AlNTONI KUCZYŃSKI kamienne i kościane. Mieszkania ich zimowe są ziemne, letnie zaś drewniane, na palach wzniesionych nad powierzchnią ziem na trzy arszyny, zbudowane z desek, pokryte korzeniami jodłowymi; wchodzą do nich po schodach; takie mieszkania stawiają w bliskim z sobą sąsiedztwie; w jednym miejscu będzie ich po trzysta i czterysta. Kamczadałowie żywią się rybami surowymi i zwierzyną; zapasy ryb przechowują na zimę w taki sposób: świeże ryby składają do dołów i zasypują ziemią; te ryby gniją. Zimą wyjąwszy ryby, wkładają do naczyń, nalewają naczynia wodą, następnie wrzucają w nie rozpalone kamienie, wodę rozgrzewają, ryby w wodzie rozcierają i tak spożywają" 4. Włączenie Kamczatki w skład państwa rosyjskiego było prawie ostatnim akordem rozpoczętej przez T. Jermaka kolonizacji Syberii. Tereny nadbajkalskie opanowali Rosjanie w latach pięćdziesiątych XVII stulecia, a powstanie Irkucka (1661) i Nerczyń ska (1654) łączy się z poznawaniem ziem leżących nad Amurem. Z osobą Atłasov;a związane są losy Jana Kozyriewskiego, Polaka z pochodzenia, podróżnika i badacza północno-wschodnich krańców Azji, Kamczatki i Wysp Kurylskich. Był on informatorem znanego w historii odkryć geograficznych, wybitnego badacza, Witusa Beringa oraz uczestnikiem jego pierwszej wyprawy (1725 - 1730). W owym czasie rozległe obszary rozciągające się od Uralu aż do wschodnich wybrzeży Oceanu Spokojnego i od Oceanu Lodowatego aż do Jeziora Bajkał znajdowały się pod panowaniem rosyjskim. Administrowanie tymi ziemiami pociągało za sobą konieczność bliższego ich poznania. Stąd też w latach 1733 - 1745 Petersburska Akademia Nauk zorganizowała tzw. Wielką Północną Ekspedycję, w skład której weszło ponad 600 uczestników: przyrodników, geografów, kartografów, dokonujących żmudnych badarl i pomiarów. W skład tej ekspedycji wchodził również Witus Bering, któremu przypadło w udziale badanie północno-wschodnich mórz i oceanów. W wyprawie tej, zdaniem amerykańskiego historyka J. Bancrofta, brali udział trzej Polacy: cieśle okrętowi Andrzej Koźmian i Wilhelm Buczkowski oraz kadet, Andrzej Wielkopolski 5. 4 L Radimńslki, Przeszłość w teraźniejszości - zbiór dociekań i rozważań społeczno-naukowych, Wa.IisZJa'w.a 1901, t. 1, s. 259. 5 W. Słaibczyński, Polscy podróżnicy i odkrywcy, WrursZJawa 1973, s. 50 i 413-- przypis 13. :Ponadto· według te-we> tClluro,r·aW'alTlto odnotować ,j€lslZcze i-edno- bezs:porrne polOJl'lJioum !Związane z wy;prn.w;arrn.i Bermga. Otl() '!=() zakl()ń'c'z,eni,u pierwslZ'ej wypmwy <O'PI'aoOWtClłB€'I1i.rugw MOISi~wie 12 ma'p rę·k,()Ip,iśJmi.eIl1:[1yc'h t€'renó<w badany'ch prrez niego w CZlalSliewY'!=r-awy. Jedn.ą z ty,ch malp car <QJllaroWtClłkró<lowi polskiemu (ZJaJP€'WineAUJgusitl()wi II Mocnemu), ktÓTy z koki O£i.aTO'wał ją j€~ui.ai.e, J. B. dJu Halde, ten za,śOIpubHIm-w.ał ją 'VI IV rtiomale .swego dzieła Description geographique, chronologique, polit-ique et physique d'Empire de la Chine et de la Tartarie chinoise, wydall1Y'm w P.a'ryŻJu w 1735 roklU jako Carte dey Pays travers par Ie Cap. Beerings depuis la wiUe de Tobolsk jusqu'ci Kamtschatka 1732. �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 163 Od czasu Wielkiej Ekspedycji można już mówić o zorganizowanych badaniach naukowych obszarów Syberii, które miały wypełnić dużą lukę \v znajomości tego rozległego kraju, pozostającego we władaniu Rosji. Badania te nasiliły się w XIX wieku, a wśród uczestników podejmowanych wtedy licznych wypraw nie brakło Polaków zesłanych na Syberię. Nazwiska takich badaczy, jak: Aleksander Czekanowski, Jan Czerski, Benedykt Dybowski, Wiktor Godlewski, Edward Piekarski, Bronisław Piłsudski, Wacław Sieroszewski i innych zrosły się na stałe z dziejami 1J0znania Syberii i kultury zamieszkujących ją ludów 6. Badania te, rzec można, o wymiarze osiągnięć naukowych w skali światowej, poprzedzone są skromnymi relacjami Polaków, którzy na przestrzeni XVIII wieku przebywali na terenach azjatyckiej i europejskiej części Rosji. Z publikowanych ostatnio w Związku Radzieckim materiałów wynika w sposób oczywisty, że przez cały wiek XVIII uczestniczyli Polacy w różny sposób w cywilizowaniu Syberii - zajmowali się rolnictwem, rzemiosłem, handlem, służyli w wojsku i administracji. Byli wśród nich i tacy, którzy na stale zrośli się z ziemią wygnania oraz tacy, którzy po powrocie do kraju spisali swoje wspomnienia zawierające wiele interesującego materiału z dziedziny historii tej krainy, jej geografii i etnografii. Jednym z nich był wspomniany już uprzednio Jan Kozyriewski, uczestnik pierwszej wyprawy Beringa (1725 - 1730), o którym przez dziesiątki lat w literaturze rosyjskiej i polskiej krążyły sprzeczne opinie na temat jego pochodzenia. Niektóre źródła przypisują mu narodowość polską, inne zaś - rosyjską lub w ogóle pomijają ten problem. Przykładowo podać należy, że geograf rosyjski, A. W. Jefimow, w książce pt. Iz istorii wielikich geograficzeskich otkritij (1949) pisze, że "odkrycie Ameryki przez Rosjan zaczyna się właściwie od podróży Kozyriewskiego i odkrycia przez niego Wysp Kurylskich w roku 1711" 7. Również w najnowszym dziele Istorija Sibiri (1968) znajduje się podobna wzmianka o tym, Że w zgromadzeniu "dokładnych wiadomości o Wyspach Kurylskich ważną rolę 'odegrał L P. Kozyriewski, który kierował dwi€ma pierwszymi rosyjskimi wyprawami morskimi do tych wysp 1711 - 1713" 8. O polskim pochodzeniu tego żeglarza i odkrywcy świadczą jednak według Polewoja 9 stare archiwalia rosyjskie. Odnalazł on bowiem ostatnio dokumenty, z których wynika, że pierwszy z tej zapisanej w dziejach Syberii Na ten ,temat IZIOib. A. Kuczyński, Syberyjskie szlaki ... A. V. Jefimov, Iz istorii velikich geografićeskich otkritij, Moskvra 1949, s. 45. B Istorija Sibirii, op. cit., s. 161. 9 B. P. Polevoj, Kameatskije berestianyje jasaenyje knigi naeala XVIII v., [w:] Voprosy geografii Kameatki, t. 4, 1966,s. 124 - 126; Kozyrevskije na Kameatke, [w:] "KaJmcats,kaj.a Prawda" 4 ijuJ/~a 1962. 6 7 11· �164 ANrroNI KUCZYŃSKI polskiej rodziny, nazywający się Fiodor Kozyriewski, mieszkał w Jakucji w pięćdziesiątych latach XVII wieku. W roku 1668 na podstawie rozporządzenia carskiego (wydanego w związku z traktatem andruszowskim - 1667) znalazł się on z żoną oraz córką "w Moskwie potom u, czto on Poljak", jak informuje zapis w jakuckich dokumentach dotyczących zesłańców. Wraz z innymi przebywającymi wówczas w Moskwie Polakami, tj. Grzegorzem Mochnaczewskim i Piotrem Dębickim, zwrócił się on z prośbą o powrót nad Lenę. Po przyjęciu "na wiecznuju służbu w sibirskije goroda" wysłano do Jakucka raport, który zobowiązywał go "będąc na Syberii do służenia dla dobra wszystkich". Po przyjęciu prawosławia KGzyriewski służył przez wiele lat w Jakucku i innych twierdzach syberyjskich. Nie mogąc jednak spłacić zaciągniętych długów i będąc świadomym popełnienia innych przestępstw urzędniczych, skrył się w jednym z jakuckich klasztorów, w którym zmarł na przełomie XVII i XVIII wieku jako "brat Awraamiem". Wychowywaniem przyszłego odkrywcy i żeglarza, J. Kozyriewskiego, zajmował się początkowo dziadek Fiodor. Jednak z chwilą wstąpienia przez niego do klasztoru młody chłopak wrócił do domu rodzinnnego. Od 'tego momentu lasy Jana wyznaczał awanturniczy tryb życia jego ojca, Piotra Kozyriewskiego. Ten, nie stroniąc od alkoholu, często popadał w różne konflikty, również w domu rodzinnym. Podczas jednej ze sprzeczek jego żona Anna poniosła śmierć. Okoliczności te zmusiły Piotra Kozyriewskiego do ukrywania się. Przez parę lat tułał się w okolicach górnej Leny. Po przybyciu do Jakucka w 1700 r. został aresztowany i skazano go na karę chłosty oraz zesłanie na Kamczatkę. Pozostający pod opieką ojca Jan od dzieciństwa doświadczył twardego losu. Przy okazji poznał, wędrując z ojcem, szereg regionów północnej Jakucji i Kamczatki. Z pobytem Kozyriewskich na Kamczatce łączy się nazwa rzeki i osady na półwyspie oraz pierwsze w dziejach geografii wejście na szczyt słynnego do dzisiaj wulkanu zwanego "Kluczewskaja sopka". W 1704 r. w sprawach urzędowych udał się P. Kczyriewski do Jakucka. W drodze powrotnej został zabity (1707) przez Koriaków w północno-wschodniej części Kamczatki, przy ujściu rzeki Tymłan, podczas próby dopłynięcia do jednej z małych wysp Zalewu Karagińskiego. Póżniej zalew ten nazwano Wierchoturskim, na cześć zmarłego w tym rejonie Fiodora Wierchoturowa, dowódcy Piotra Kozyriewskiego 10. Miejsce zabitego ojca w oddziale penetrującym Kamczatkę zajął wyróżniający się zdolnośoiami organizacyjnymi i przedsiębiorczością młody, zaledwie piętnastoletni, Jan Kozyriewski. Służba ta okazała się począt10 B. P. Fołevoj, Kamcatskije ... , ·S. 125. Z:mieni'Olna !l1Iazwa nie weszła zeW1!1iidwagoograiiicznego tego ObSiroru. do na- �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 165- kowo dla niego bardzo ciężka. Często popadał w konflikty ze zdemoralizowanymi i uznającymi zarządzanie 'siłą swoimi przełożonymi. Szczególnie surowo obchodził się z nim przybyły ponownie z Moskwy na Kamczatkę Atłasow. Często "nakładał on na jego ręce i nogi kajdany oraz trzymał pod strażą" - pisze Polewaj. Nie należy więc dziwić się, skoro w 1711 r. wybuchł bunt w ·dowodzonym przez Atłasowa oddziale Kozyriewski przystąpił do zbuntowanych Kozaków. W rezultacie został zamieszany w zabójstwo Atłasowa; zgodnie z życzeniem Kozaków objął dowództwo oddziału. Właśnie wówczas przebywając na Kamczatce odbył wspomnianą już wyprawę na Wyspy Kurylskie, dostarczając pierws~~ychw Rosji wiadomości o nowych ziemiach. Czynem tym okupił swój udział w buncie i w przeciwieństwie ·do współtowarzyszy nie był sądzony za wystąpienie ,,'przeciw władzy". W roku 1715 mianowano go natomiast jednym z zarządców Kamczatki, czyniąc odpowiedzialnym za zbiór jasaku. Z tego okresu pochodzi właśnie pisana po rosyjsku tzw. "brzozowa księga podatkowa" 11, czyli Księga wielkiego monarchy cara, lrzelkiego kniazia Piotra Aleksiejewicza całej wielkiej i małej Rosji, samowładcy dolnych i górnych kamczackich ostrogów i wielkiej rzeki, podatkowa księga rozpoczęta 715-go roku [1715 - A.K.) po przybyciu do kamczackich ostrogów urzędnika Jana Kozyriewskiego z oznaczeniem rzek, ostrogów i imion tubylców płacących podatek i nowych objętych podatkiem dla carskiej szkatuły. W księdze tej zapisano nazwy rzek na Kamczatce, w rejonie których zbierano podatek. Ponadto nazwy itelmeńskich i koriackich rodzin płacących podatek. Przy niektórych z nich zapisano również imiona członków tych rodzin. Wiadomości te rozpatrywane jednostkowo nie posiadają same w sobie większej wartości naukowej. W szerszym natomiast kontekście w zasadniczy sposób uzupełniają inne źródła rosyjskie doty'czące Kamczatki i jej mieszkańców. Są one· ważne zwłaszcza dla tych etnografów, którzy zajmują się rekonstrukcją dawnych układów plemiennych na tym półwyspie, zwłaszcza że materiałów z tego zakresu jest niezmiernie rpało 12. Mimo że w księgach tych brak jest szczegółowych relacji o kulturze tubylców, nabierają one \vspółcześnie wielkiego znaczenia, gdyż, oprócz ułatwienia rekonstrukcji dawnych układów plemiennych na Kamczatce, orientują również w przybliżeniu o liczebności Koriaków i ltelmenów, którzy w okresie późniejszym przeszli znaczny proces depopulacji. Zapisy Kozyriewskiego i in1l Na.zwa 'Pochodzi. od tego, że w XVIII stuJ.edu IpOlborcy podatku na Syberi.i używali ;niera,z ko·ry bfW7JOWejdo urzędowych ZJaJPi.sów,ze względu na brok papi.eru. 12 W lite.m1ur:ze .polsikliej .po""uadamy jesz<:ze ,ill1ne materiały diC)1;ycząceludów Kamcz,a,tki. Są ,nimi rełwcje J. Korpda, 'uczes,hrrika ,po\ViSltanJiak,ośdus'llkowsiki,ego" który 'przebywał na tj'lm 'półwyslPie jako zesłaniec, oraz .pochodzące z XIX wieku maJteriały pilSalne i kol>ekcje 'etr1o,gmii=e z.gflQlmad7JOnepa:-zez B. DyoowlsJkiegQ. �ANTONI KUCZYŃSKI 166 nych poborców podatków, stwierdza B. O. Dołgich 13, pozwalają na korektę liczebności tubylców podawanej w innych źródłach i ustalenie stopnia jej depopulacji pod wpływem feudalnej władzy carskiej. Często bowiem w literaturze dotyczącej historii Kamczatki stwierdzano, że liczebność Itelmenów i Koriaków zmniejszyła się w początkach XVIII stulecia bez mała dziesięciokrotnie. Dokładna natomiast analiza ksiąg podatkowych pozwoliła na ustalenie, że na przestrzeni lat 1697 - 1738 liczebność ta zmniejszyła się nie więcej niż o jedną trzecią, a jej bezpośrednim powodem były różnego rodzaju choroby epidemiczne 14. W tym niewielkim materiale źródłowym związanym z działalnością Kozyriewskiego na Kamczatce, kryje się również ważny materiał toponomastyczny. Wynika z niego jednoznacznie, że nazewnictwo geograficzne tego półwyspu związane jest z nazewnictwem rodów itelmeńskich i koriackich. W sumie jest to zespół materiałów ułatwiający poznanie złożonych realiów tubylczej kultury, której obraz rekonstruowany jest na podstawie fragmentarycznych źródeł. Na ten okres przypada także pobyt na Syberii Ludwika Sienickiego, jeńca z 1707 r., dysydenta i zwolennika króla Leszczyńskiego. W latach 1707 - 1722 przebywał on w niewoli, z tego około 13 lat w Jakucji. Wówczas miał możliwość poznać szereg ludów syberyjskich, naj dokładniej jednak Jakutów. Mieszkał bowiem w Jakucku dosyć długo, dlatego w pozostawionej relacji najwięcej wiadomości dotyczy tego ludu. A że Sienicki był wyczulony na kwestie wierzeń i wiary, stąd z tego zakresu zanotował stosunkowo dużo szczegółów. Po powrocie do kraju opisał swoje przeżycia i zgodnie z gustem epoki książce swej dał bardzo długi tytuł 15 liczący około 80 wyrazów, z wyodrębnieniem w nim faktu, że zawiera ona wiadomości o "mniej znanych Moskiewskiego Państwa krainach 13 B. O. Dołgich, Rodovoj i plemiennoj sostav narodov Sibirii w XVII wiek e, Moskva 1960, s. 57l. 14 B. P. Polevoj, Kamcatskije ... , s. 125. 15 O ma·tffi'iał~.ch etn'og.raf.icznych zawartyoh w ksiąke L. Sienti·ckliego zob. A. Kuczyński, Etnograficzny obraz Syberii w świetle osiemnaslou;iecznej relacji Ludwika Sienickego, "Etnoigrofi.a Polska" 1970, t. 14, z. 1; ty~ul tyoh wSIj:omn.ień jest następujący: Dokument Osobliwego Miłosierdzia Boskiego Cudownie z Kalwiliskiej Sekty Pewnego z wykła.dem szechnego ._~ .".,". Sługę y niektórych Chwalcę swego Kontrowersyi Katolickiego, a podaniem do Kościola Chrystusowego zachodzących wymyślonym między nauką rozumem Pociągajqcy, Kościoła ludzkim Kalwińskiey, Greckzey, y innych w te y Księdze wyrażonych y namienionych y z wspomneniem o mniey znanych Moskiewskiego Pailstwa krainach w skich od błędach jedności . domości jeszcze żyiących, . Wielebnych zostających, Powszechnego XX. w druku dla Kościoła pierwszy Franciszkanów Roku duchowego odpadłych, raz pożytku częścią wychodzący Pańskiego 1754. ludzi z uporu, w WiLnie .w różnych częścią Pou;- Luterskiey, Sekt; pogai,Sektach z niewia- w Drukarni J.K.M . �Polsk,ie zainteresowatnźa etnografią Syberźi i Kaukazu 167 w pogańskich błędach jeszcze zostających". Ukazała się ta książka w Wilnie w 1754 r. i jest pierwszą polską drukowaną relacją a Syberii, bowiem Dyaryusz Kamieńskiego-Dłużyka stanowi wprawdzie pierwszą relację pisaną, przeleżał on jednak aż dwieście lat w manuskrypcie, ale jakoś nie zaginął i wydobyty przypadkowo, opublikowany został pod koniec XIX stulecia. Szlak zesłańczej wędrówki Sienickiego wiódł przez Perm, Solikamsk, Wierchoturje do Tobolska. Wędrując z Tobolska rzeką Ob przez Surgut i Narym zetknął się autor Dokumentu z Chantarni, których byt i obyczaje skrótowo przedstawił w swej relacji. Ponadto na szlaku tym spotkał Nieńców, a począwszy od Jenisejska przejeżdżał przez osady plemion tunguskich. Następnie zatrzymał się Sienicki w Kańsku, w okolicach którego natknął się na Buriatów, którzy mają "język osobliwy od tatarskiego i od inszych narodów". Dalsza droga wiodła do Ilimska, a następnie Leną do Jakucka. Oto jakie są wrażenia autora z podróży tym szlakiem: "Z Ilimska spuścili nas statkami wodą, i rzeką bardzo wielką i szeloką, Lena nazwaną, ku morzu Lodowatemu do Jakucka; ten Jakucki naród odmienny jest i mową i ubiorem od wszystkich tamecznych narodów, mowę osobliwą mają, ubiór zaś na kształt szwedzkiego, tylko wszystko ze skór zwierzęcych, opięto, krótko, z tyłu rozpory. a Jakubch tych powiadają, jakoby z dawnych lat mieli być rodem ze Szwecyi, a nie chcąc ciężarów znosić, które na nich Szwedzi nakładali, zebrawszy się i zbuntowawszy na statki wodne z żonami i z dziećmi powsiadawszy na morze puścili się, i wiatrami przyniesieni do Jakucka, wysiadłszy, Tunguzów, którzy na ten czas i Jakucką ziemię trzymali, wybiwszy i wypędziwszy z całego Jakuckiego okręgu, tam osiedli; bawią się latem łowieniem ryb, z jesieni zaś samej udają się w głębokie puszcze i dzikie lasy, dla strzelania soboli, lisów, piesków [pieśców - A.K.], gronostajów, popielic, jeleni łosi [... ] i inszego tam będącego zwierza, mięso wszelakiego zwierza, gdzie zabiją, tam jedzą, skóry wynosząc do domów, temi dań carowi płacą i co im trzeba kupują, pieniędzy nie mają, ale na każdą skórę wyłożyli cenę, popielica za kopiejkę, gronostay za pięć kopiejek [... l; i tych skór używają miasto pieniędzy między sobą, a żony i dzieci ich, bawią się łapaniem szczurów, jeuraszków, barunduków i inszych nieczystych zwierząt, które za specjał wszyscy J akuci jedzą; latem zbier~ją jagody, porzeczki czerwone i czarne, czernice albo pijanice, brusznice, które w obfitości wielkiey tam się rodzą i ruskim ludziom wozami przedają, muroszki, które po mchach koło lodowatego morza znajdują się, kształt maliny mają, tylko większe, twardsze, żółtym kolorem jako wosk; na wiosnę kopią różne korzenia, gotując sobie na zimę dla wiktu, a najwięcej na wiosnę zdzierają korę sosnową, z której szarą i zieloną �ANiTOm KUCZYŃSKI 168 zrzynając odrzucają, a samą białą suszą i tłuką na mąkę, a potem z mej kaszą warzą i jedzą, w którą się najbarziej fundują i zapasają" (s. 11- 12) 16. Relacja ta w ogólnych zarysach orientuje o bogactwie realiów etnograficznych zawartych na kartach Dokumentu. W rzeczywistości są one o wiele ciekawsze. Dotyczą różnych ludów syberyjskich i odnoszą się do wielu zjawisk z dziedziny kultury materialnej, społecznej i duchowej. Z obszarami północno-wschodniej Azji związane są losy Dymitra Pawłuckiego, o którym Sieroszewski przywiózł wiadomość z Czukotki, ŻI~ "żyje on po dziś dzień w legendzie i pieśni tamtejszej ludności" li. Zdaniem rosyjskiego historyka etnografii, A. Pypina 18 i współczesnego etnografa radzieckiego, I. S. Gurwicza 19, był to potomek polskiego szlachcica zesłanego na Syberię w okresie wojen polsko-moskiewskich za Zygmunta III. Bliższych szczegółów biograficznych tej postaci nie zdołano ustalić. Wiadcmo jednak, jeśli idzie o epizod syberyjski tej biografii, że Pawłucki prowadził dwie wyprawy przeciw Czukczom. Pierwsza z nich trwała półtora roku - od wiosny 1731 do jesieni 1732. Brało w niej udział 215 Kozaków, 160 Koriaków i 60 Jukagirów. Skład oddziału potwierdza występujące w innych źródłach wiadomości, że kolonizatorzy rosyjscy często, chcąc skłócić sąsiadujące z sobą ludy, sami organizowali i inspirowali walki jednych przeciwko drugim. Dowodząc oddziałem dotarł Pawłucki do wybrzeży Morza Czukockiego. Rozbił tam osady czukockie, a potem przedarł się przez północno-wschodnie krańce Półwyspu Czukockiego i doszedł do Morza Beringa. Smutnym rezultatem tej wyprawy było zabicie około tysiąca Czukczów i zagarnięcie przeszło czterdzieści tysięcy reniferów. Podczas drugiej wyprawy w latach 1745 - 1747 Pawłucki dotarł również w te same okolice. Podobnie jak poprzednio, spustoszył osady czukockie i zagarnął wielkie stada reniferów liczące około dwudziestu tysięcy sztuk. W drodze powrotnej zdobycz ta przeszła v.; ręce Koriaków, którą potem wydarli im Czukcze. Podczas wyprawy cddział stracił wielu ludzi w licznych potyczkach z pacyfikowanymi przez siebie krajowcami, a Pawłucki został zabity 20. Obie te wyprawy łączyły 16 Strony 'Podane za cytoWlaltlym rbekJsltem odll1Joszą siG do źródła, ~kąd pochodzi tekst. 17 W. Podhóg-MalriltllQlwiski, Syberia [w:] PoLska i PoLacy w cywiLizacjach świata, Warszaw.a 1939, t. 1, z. 3, s. 235. 18 Py.pin, Istorija russkoj etnografii, t. 4, Pe1€lfsbiur.g 1892, s. 316. 19 IniolllTl'Kj,a ustn,a, 'przekamn.a ,au'torOlWi pr,acy przez L S. G'U1rwJ.cza,oparta na wiadomośoi,a'ch ze źródeł ZJlllajdujący,ch się w a;r,chiiwulITlj,akUlckJilffi. 20 L RadlińCSlki, Przeszłość w teraźniejszości. Zbiór dociekań i rozważań społeczno-naukowych, W'acr's'ZJaWla1901, t. 1, s. 273; L S. G'U1wie, Emieesklaoja i&Wnija ~ievero~V()stoka Sibirii, Moskva 1966, s. 113. WedłJu,g 'fIelacji L S. Gu:rwic:oa, prze- �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 169" się z zamiarem podporządkowania Czukczów administracji rosyjskiej i objęcia ich jasakiem. Przez długie lata bowiem nie dali oni narzucić sobie rosyjskiego panowania. Trudno ich było ujarzmić, bowiem zawsze, ndwet w naj cięższych chwilach, zdolni byli do największych ofiar i poświęceń nie chCClCrezygnować z wolności. Po tych pierwszych, trwajClcych przez cały wiek :XVII i pierwszą połowę wieku XVIII, zesłaniach Polaków za Ural, nowe, znacznie większe fule tej kategorii kolonizatorów Syberii zaczęły napływać na jej teryturium po konfederacji barskiej. Na mocy zarządzenia Katarzyny II z dnia 29 maja 1768 r. wziętych do niewoli konfederatów zesłano na Syberię, z których część wcielono do garnizonów syberyjskich, resztę natumiast osiedlono w Orenburgu, Tobolsku, Ketsku i innych miejscowościach oddalonych od głównych traktów. Faktycznie jednak nie wiadoma ilu konfederatów zawędrowało wówczas w głąb Rosji. Pisali o tym w sposob bardzo niedokładny pod koniec XIX wieku Z. Librowicz 21 oraz A. Kraushar 22. W jednym z wydanych pod koniec XVIII wieku druków czytamy, że majątek konfederatów, ich dobra i ruchomości, "słowem cetla Polska na łup wydana została. Bez względu na różnicę stanu i poszanowania dla praw wojny wielka liczba szlachty, zabranych w nie'vvolę, pognaną została, aby wyginęli na Sybirze [... j. Pieszo, w głodzie i chłodzie, przez Polskę, własną swoją ojczyznę, pędzeni byli" 23. Przebywający wówczas na zesłaniu w Rosji uczestnik konfederacji barskiej, Karol Lubicz Chojecki, pisał po latach, że w Tobolsku, Kazaniu i innych okolicach "Polaków starych już mocno, w różnych tam stanach znajdujących się od kilkudziesięciu lat zabranych, którzy za rewolucji Stanisława króla Leszczyńskiego dostawszy się w niewolę, nie mieli już. swego wybawienia; przerażał nas strach niejednego, obawiając się podobnego niebezpieczeństwa" 24, a przy innej znowu okazji informował, że "dotychczas do 5000 Polaków tam się pozostało" 25. O losach tych zesłańców, z wyjątkiem paru nazwisk, nie posiadamy dokładnych wiado- kazanej .autorowi, zwl(Jikii Piawluckie.go zQJsrt;ałyipirZ1eWli'ez1,one010 JGilwckJa, gd.zJi·e p<Jchowano je w jednej z cerkwi tego rrni,a,s't.a. 21 Z. Lribrow.i.cz, Polacy w Syberii, K:.naików 1884. 22 A. Kraushar, Konfederaci barscy w Syberyi (1774), Kroków 1895. 23 Kuryer petersburski, czyli Intrygi moskiewskie od panowania Jana Olbrachta~ czyli Alberta, ciągnące się, a przerwane pod panowaniem Najj. StanisŁawa Augusta •. Warszawa 1791, dnia 3 maja. Cyitow1a1ne za: J,aIIliiik,op. cit., s. 50, rprzyp. 2. 24 Pamięć nego Karola 25 dziel Lubicz K. Chojecki, przedwnikami polskich, podróż Chojeckiego, Kopia listu Konstytucji sy~n. Oooo]i<I1€U'ffi103610. i niepomyślny sukces Wm152'JalWla1789, s. 85. istotnego do Przyjaciela Trzeciego Maja i nad samą Polaków pisanego Konstytucyą. przez urodzo- z uwagą nad s,t.aroQll'uik -- �:170 AiNTOiNII KUCZYŃSKI -mości; pewne jest tylko to, że masowo przydzielano ich do służby woj'Skowej. Początkowe lata tej zorganizowanej już na większą skalę de_portacji zbiegły się ze znanym w dziejach Rosji powstaniem Kozaków .1chłopów pod przywództwem słynnego Jemeliana Pugaczowa, straconego w Moskwie w 1755 r. Powstanie to nie miało nic wspólnego z ziemiami :syberyjskimi, bowiem rozgrywało się ono na terenach europejskiej części Hosji, jednak znaczna ilość wojska do walki z powstańcami ściągnięta -'Została z Syberii. W oddziałach tych było wielu Polaków. Część z nich zdezerterowała z wojsk rządowych i - jak podaje Z. Młynarski 26 walczyła razem z powstańcami, podobnie jak inni Polacy, którzy przedostali się do oddziałów Pugaczowa. Jednym z konfederatów barskich, którego zmuszono do walki przeciw powstańcom, był autor wspomnień syberyjskich, Karol Lubicz Chojecki. Po zmiennych kolejach losu udało mu się zbiec z niewoli. W roku 1776 powrócił do kraju, w którym "z pociechy dostąpienia żądanego skutku, o ośmioletnim w Moskwie zapomniałem smutku", pisał we wspomnieniach. Wspomnienia te zatytułowane Pamięć dziel polskich, podróż i niepomyślny sukces Polaków przez uroGzonego. '. (1789) - było też drugie wydanie - zawierają obraz syberyjskiej tułaczki autora oraz ważny materiał etnograficzny. Jest to jlOdno z głównych źródeł naszej wiedzy o Polakach zesłanych w okresie konfederacji barskiej. Ponadto Pamięć ... zawiera parę opisów ówczesnych miast syberyjskich, z których dowiadujemy się, że np. Omsk był miastem "drewnianych budynków, w których tylko sami mieszkali ko:zacy mający żony i domy swe własne, a tych było powinnością pilnować granic i wszelką wojskową odbywać powinność. Rzeka Om nazwana przez środek miasta płynie, na której most dość dobrą strukturą jest :zbudowany, a za miastem Irtysz rzeka dość wielka, k'tórąprzebywszy zaraz zaczyna się step pusty do Tatarów Kirgiskich należący" 27. Wspomnienia Lubicz Chojeckiego w jego intencji miały być zbiorem "nieszczęść narodu naszego" i ukazywać ówcześnie żyjącym "dokładną -wiadomość o tym", miały być wiernym i autentycznym obrazem wydarzeń dziejących się wokół osoby autora zamieszanej w burzliwe dzieje epoki. Przyjęcie takiego stanowiska w formie zapisu zmusiło autora do relacji z kolejnych wydarzeń - okresu walki w szeregach konfederacji, wędrówki zesłańczej, spotkania z rodakami i innych momentów z ży26 Z. MłYJ1Ja~srki, Konfederaci barscy w powstaniu Pugaczowa, "Kwarta~nik -Ins,tyturtu 801sko~Radzi'eoki€lg<J'' 19056, m: 3 - 4, s. 77 - 108. 27 Przekł,ad po1S1ki dI'u.k<JWlalIlybył w dodatku do lwowskiego "Dz,ienmika LiteI'ac:kieg>o". NalS'tępni'e ukazał się om w f oDmie klsiążkowej ja!k<J Dziennik oficera francuskiego ·na Sllbir, w służbie Lwów 1865. konfederacji barskiej, pojmanego przez Moskali, zesłanego �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 171 cia, doświadczonych na wygnaniu. Mówiąc o Pamięci ... nie można pominąć jednej jeszcze cechy, którą jest zespół realiów etnograficznych poświęconych w większości plemionom tatarskim, rozsiedlonym w czasach wędrówki autora między innymi w sąsiedztwie Omska, w którym przebywał on przez dłuższy okres zesłania. Ujęte bardzo lapidarnie spostrzeżenia z tego zakresu brzmią dla przykładu następująco: "Prowincja Tatarów Kirgiskich na mil sto z okładem ma swojej wszerz rozciągłości, ale wzdłuż większa; naród ten mieszka w stepie pustym bez żadnych budynków; chleba nie jedzą, ani żadnego rolnictwa nie znają, szczególnie tylko mlekiem i mięsem żyją; bydła mają aż nazbyt wielki dostatek, ponieważ gospodarz jeden może mieć 5000 baranów, 2GOO bydła rogatego, 1000 lub więcej koni, a 300 lub 400 wielbłądów; mieszkania ich 'per modum namiotów, z wojłokami nakrywane, mają takt)we płoty drewniane na sprężynach żelaznych składane, które dokoła stawiają a potem wojłokami okrywają, na wierzch zaś mają krokwie z żerdzi na sprężynach zrobione, które także wojłokiem nakrywają z ostawioną dziurą do wychodzenia dymu ogniowego, któren na środku p2lą; mają kotły, najwięcej żelazne, w których mięso gotują, i miseczki małe na podobieństwo filiżanek, drewniane chińskie, któremi, gdy się ugotuje mięso, rosół piją, a potem same mięso jedzą; niedługo oni na jednym mieszkają miejscu, gdyż bydła ich wielkość dla wypasienia trawy często potrzebuje przeprowadzeTIlia się, wtenczas dopiero, gdy się przeprowadzają, zbierają do niej swoje [rzeczy] i te na wielbłądy kładą i wynalazłszy o mil kilka lub kilkanaście dostatek trawy, na inne z bydkm swoim przeprowadzają się miejsce; gospodarów też nie mieszka w jednym miejscu nad sześciu lub siedmiu, gdyż ci wielką swą liczbę bydła na mil kilka zabiorą obszerności; pieniędzy żadnych nie znają ani ich biorą, gdyż wszystkie potrzebne sobie rzeczy za zamianę bydła swego rJnbywają" (s. 103 - 104). Do tego samego kręgu zesłańców zaliczyć należy dwu innych konfederatów, którzy pozostawili swe wspomnienia. Obcy są oni wprawdzie narodowo naszej ojczyźnie, podjęli się jednak walki w obronie jej niepodległości i za sprawą polską znaleźli się na Syberii. Już choćby z tego względu należy wspomnieć o tych postaciach, które historia związała z losami Polski. Pierwszą z nich jest oficer francuski, Franciszek August Thesby de Belcour, który w 1769 r. przyjechał z Francji do Polski i przystąpił do konfederatów. Wzięty do niewoli rosyjskiej zawędrował w 1770 r. aż do Tobolska, skąd powrócił po trzech latach. Zostawił on pamiętnik z pobytu na Syberii zatytułowany Journal d'un officier franr;ais au servivce e la Confederation de Pologne, pris par les f,'usses et relegue en Siberie, wydany w Amsterdamie w 1776 r. 27. Autor �172 A!N!TONI KUCZYŃSKI pamiętnika był postacią o burzliwym życiorysie, odróżniał się on jednak znacznie od pełnej meandrów biografii Maurycego Augusta Beniowskiego, również konfederata, który mocno tkwi w naszej historiografii. Z Polski dostał się on na Syberię, a ponadto z Polską związały go tradycje i z całą pewnością w dużym stopniu przyczyniły się do tego: poemat Juliusza Słowackiego oraz powieść historyczna Wacława Sieroszewskiego. Piszący o polskich podróżnikach i odkrywcach nie pomijają z reguły tej postaci, jest ona również prezentowana w Polskim Słowniku Biograficznym i na tej samej zasadzie wspominamy o niej tutaj. Był Beniowski poszukiwaczem przygód dużej miary i przez całe życie "z dużych rzeczy robił jeszcze większe. W fantazji i wyobraźni była jego słabość i siła zarazem, nie byłby tym, czym był, gdyby nie wyobrażał sobie, że był tym, czym nie był 28. Nie wchodząc jednak w skomplikowaną kwestię jego pochodzenia, podać należy, że anektują go jednocześnie aż trzy narody: Polacy, Słowacy i Węgrzy. Obecnie nie ulega najmniejszej wątpliwości, że Beniowski urodził się na terenie Słowacji, która wówczas należała do Węgier, w rodzinie średniozamożnej szlachty, zapewne zmadziaryzowanej. Zdaniem niektórych badaczy, ten niepospolity poszukiwacz przygód i awanturnik najwyższej rangi, który służył lub ofiarowywał swe usługi wielu państwom i w wielu rejonach świata rozwijał swą działalność, nie był zapewne związany na stałe z jakimś narodem. Stąd też "twierdzenie o polskości naszego bohatera trzeba zdecydowanie odrzucić. Beniowski nie był Polakiem. Trudno także powiedzieć, żeby był Węgrem. Najprecyzyjniej można go określić jako szlachcica węgierskiego pochodzenia słowackiego, zresztą nie przywiązującego do swej narodowości większego znaczenia" 29. Pomijając sprawę rzeczywistego pochodzenia Beniowskiego, dowiedzione jest to, że brał on udział w konfederacji barskiej i, podobnie jak wielu innych, wzięty został do niewoli przez Rosjan. Odbył daleką drogę na zesłanie, na które przeznaczono mu odległą Kamczatkę. W 1770 r. znalazł się na tym półwyspie, a w rok póżniej zorganizował bunt zesłańców i z portu Bolszerieck odpłynął na zagarniętym statku. Pełną przygód podróż do Europy opisał w pamiętnikach, których pierwsze polskie wydanie ukazało się w roku 17973 Przy okazji należy wspomnieć, że to- °. 28 L. OrlowsIki, Maurycy August Beniowski, W,arSlZawa 1961, s. 242. 29 A. Sieroszewski, Maurycy Beniowski w literackiej legendzie, W'an;,zaw,a 1970, s. 6l. 3ll Pamiętll1'irk M. A. BeniowSlk:iiego doczek,ał ,się s,z:eregu wZll10wień :i obcojęzycznych HoUJmac.zeń. P~erwiS0e jego 'W)'ldlall1ie OpI"aIOOWan,e ZiOstaŁo -przez Ma-gellall1a ,i uk,azalo lSIię w P,ary:im 'W 1791 IlXlKJU 'pt. Voyage et merrwires de Maurice Auguste, com te: de Benyowski, magnat des royaumes d'Hongrie et de Pologne ... , Paris 1791. Póź- �Polskie zainteresowania etnografią Syberii 173 i Kaukazu warzyszami zesłania Beniowskiego na Kamczatce byli dwaj Polacy L. Bielski i W. A. Straszewski 31, O losach Beniowskiego na Syberii dowiadujemy się z jego pamiętników, w których niewiele jest relacji etnograficznych. Autor opowiedział przede wszystkim a sobie, eksponując ucieczkę z niewoli, przygotowanie do buntu i żeglugę przez mało znane wówczas morza. O jego pobycie na Kamczatce wspomina polski zesłaniec z okresu powstania kościuszkowskiego, Józef Kopeć, informując, że od momentu, jak mieszkańcy półwyspu dowiedzieli się, "żem Polak, zaczęli mi opowiadać całą historyję naszego Beniowskiego, którego w tern miejscu nazywają Augustem Polakiem. Każdy tam mieszkaniec na pamięć mnie szczegóły tyczące rzeczonego Augusta opowiadał; sposób jego życia, przebywania i oddalania się były to przedmioty rozmowy mojej dziennej z mieszkańcami, którzy będąc naocznymi świadkami wszystkiego, co się w ową porę działo, wspierali się świadectwem dwóch Kamczanalów przy mnie na straży będących, których Beniowski dla niedostatku majtków z wielu innymi zabrawszy z 'Sobą, miał przy swym boku w czasie swojej podróży i w czasie pobytu w Paryżu, a którzy później powrócili do swojej ojczyzny" 32, Dalej podaje Kopeć realia związane niej ukazały s·iq tlu.mac?Jenia w jqzyku anJgielsik.inn,ni'emi'eck·im, s.?Jwedzkim, holenderskim, wqgiC'~slkimi slowa,ckim. Bo15ki przekład dokonany zOSltiałz f'mncUlskiej edy'cji Magellana i wydany ?Jos'tał w W'a:r:szawie w 1797 roku pod n:a'stępując)'1m tytułem: M. A. BenJi·owski, Historia podróży y osobliwszych zdarzeń sławnego szlachcica polskiego i węgierskiego, z francuskiego tłomaczona, Warszawa 1797, t. 1 - 4. Ostatnie skrócone polskie wydaniety'ch pamiętników ukazało się w 1898 f,oku w KrakoWlie jako Dziennik podróży hr. Maurycego Augusta Beniowskiego na Syberii, Azji i Afryce, Kra'ków 1898. W wkou 1967 dok,olna,rlIo'z pamiętników Beniowskiego wyboru fragmontów dotyczących kcmfodeI"a,cji barskiej i ukazały Slię DIne joko M. Benlj·o'wski, Pamiętniki. Fragment konfederacki, Warszawa 1967. Dopełni'ając wjadamo~ki na temat pamiętników wSlpoolmniećnależy, ż,e ,iJnter€JSQwałsię nimi również Starliisław August, który 'nla wieść o Ii'c:huikaZJanil\1się 'O'baw,i.ałsię, że mogą one zawierać i-akieś s,z,c?Jegółydot)'1cząc,e j'ego OiSJOby.I'l1!f'Ormacj-aopoochodZiiz :piracy H. M. Małgowskiej, Sieroszewski i Syberia, T'ODUń1973, s. 194, 'przyp. 18. 31 W. Slabczyńskii, op. coit., s. 54. O W. A. S:trnszew:sikim z,najd'Uje się naS'tępująca notatka w ksiąiJce K. W. Wójoiokoiego, Cmentarz Powązkowski pod Warszawą oraz cmentarze katolickie i innych wyznań pod Warszawq i w okolicach tegoż miasta, t. 1- 3, Warszawa 1855 - 1858: "UTioldzony w l'oku 1750 w dwudZlLes1t)'1m ro'ku życi.a stanął pod chorągwią Konfedoemc}i Barsk~ej, ,a służąc w OIC!dzLal'e jazdy słl3wn('g{) Ma'ury-eego Beniowskiego I1azem z nlim dos·tał się do nuewoli li towa'r.zy:s'Zył mu n". Kamczatce" - ,t. 2, 6. 66. POInadto w ścianie kościoła na Cz'enniakrowie pod Wa'rszawą Zlnajdowala 'się w roku 1863 tabbilca z następują'cym napisem: "Tu leży Walenty An-toni Str.:l's?JeWSk'1, rew,izooI'poli'cyi, były kaip~·tall"L w W·oj.srkJuPOJlsikti1m, wS1półtowarzys,z nJiewoli znanego Beniowsikiego w K<JJID:cza'tcew 1771 'I1Oku. Zył 1aft 72, umarł d. 2 maja 1822 rOKu". Zob. "Bivblioteka W'arszarwskoa" 1863, i. 3, s. 302. 32 Dziennik rywczych Józefa sporządzony, Kopcia, BeTHn Brygadjera 1873, 's. 110. wojsk Polskich, z rozmaitych nót do- �174 ANTONI KUCZYŃSKI z buntem zesłańców oraz różne trudności piętrzące się przed Beniowskim zanim "rozwinął żagle i puścił się w podróż, polecając się losowi". Według relacji przekazanych Kopciowi przez uczestników "wyprawy" Beniowskiego, których zabrał on z Kamczatki, podczas "tej okropnej i długiej żeglugi wiele napotykali wysp i nieznajomych ludów ... Beniowski różne czynił obserwacje i zapisywał wszystkie szczegóły" 33. Postępował więc on tak, jak wielu współczesnych mu żeglarzy, chcąc dostarczyć wiadomości geograficznych. Wiele szczegółów dotyczących tej podróży jest współcześnie kwestionowanych; udowodnione zostało, że przekazy Beniowskiego są w wielu m~ejscacł> fantastyczne i niewiarygodne 34. Budzą one różne wątpliwości, co tutaj nie należy do zasadniczego tematu. Warto natomiast wspomnieć, że bezsporną zasługą Beniowskiego było przeprowadzenie okrętu przez nieznane morza i szczęśliwe dotarcie do Europy. Jak na owe czasy, był to wyczyn nawigacyjny wielkiej miary. Po konfederacji barskiej możemy już mówić o ciągłych zsyłkach Polaków na Sybir. Szczególnie ,duża ich fala napłynęła tutaj po upadku powstania kościuszkowskiego. O losach ich nie posiadamy szczegółowych informacji, a i nazwisk wymienia się na ogół niewiele. Dużą sławę Vi grupie tych zesłańców zyskał sobie wspomniany już Kopeć, generał wojsk powstańczych, wzięty do niewoli pod Maciejowicami razem z Tadeuszem Kościuszką, Ursynem Niemcewiczem i innymi dowódcami tej batalii. Został on zesłany w 1795 r. początkowo do Irkucka, a następnie nu Kamczatkę. Smierć Katarzyny II i wstąpienie na tron jej syna, Pawła I, przyniosło wolność wielu jeńcom przebywającym wówczas w Rosji. Z amnestii tej skorzystał również Kopeć i w początkach XIX wieku powrócił do kraju. Tutaj napisał pamiętnik pt. Dziennik podróży Józefa Kopcia przez całą wzdłuż [... l do niżnej Kamczatki, wydany już po śmierci autora we Wrocławiu w 1837 roku 3,;. Jest to jedna z bardziej cennych pozycji w naszej literaturze syberyjskiej. Dużą wartość mają zawarte w nim opisy Syberii i jej mieszkańców, ich obrzędów i obyczajów, sposobu mieszkania, odżywiania się, polowania i rybołówstwa. ... , op. cit., :s. 113 - 114. Zgoollll'adwlIle z ~i'elkliJm Ipieltyzrrne<IIlprzez L. OrIJoWlSkiego licZIIle świ<adec'twa i d.okulmeI1Jty sltawi<ają podzrmlbem z:apytalIlia lulb wręcz obaIają ~€le opiSlarnych przez BeniowSlk'iego szczegółów jegQ żeglugi, i odkryć - L. Ofł.owslci, op. cit.; Zob. też: S. Bemlaltt, Prawda o nawigacji Beniowskiego wzdŁuż brzegów Japonii, "PamiętnikarstwD Polsk'ie" 1972, nr 2; A. Kuczyński, O rzekomych odkrjJciach geograficznych Maurycego Augusta Beniowskiego, "Nautologia" 1977, nr 2, s. 53 - 57. 35 O treści E!'tJnogr:aticZIlJej Ziawa,rtej w Dzienniku ... Józef,a Kopci;a plisał A. Kuczyńskii w a11tykule pt. WkŁad polskich podróżników do historii etnografii. Relacje Józefa Kopcia o ludach Syberii, "Etnogrod'ia Pol.ska" 1969, t. 13, z. 1. 33 34 Dziennik �PolsIcie zainteresowamia etnografią Syberii i Kaukazu 175· W sumie jest to wartościowy materiał etnograficzny i o tyle cenny w historii etnografii polskiej, gdyż dotyczy on końcowych lat XVIII stulecia. Ponadto powstał on przy braku orientacji autora o użyteczności takich obserwacji dla pogłębienia w Polsce refleksji nad stosunkiem własnej kultury do "egzotycznej". Przekazy takie były niezbędne na etapie kształtowania się etnografii jako samodzielnej dyscypliny naukowej. Najistotniejszym dla etnografa składnikiem treściowym Dzien· r..ika . .. są liczne opisy dotyczące Kamczadali, wśród których wypadło autorowi najdłużej mieszkać przez okres pobytu na zesłaniu. Relacje te stawiają Kopcia na jednym z pierwszych miejsc w grupie XVIII-wiecznych autcrów piszących o tubylcach Kamczatki, a w historii etnografii pc·lskiej możemy śmiało nazwać go prekursorem badań etnograficznych nad ludami egzotycznymi. Często relacje wielu innych podróżników, dla których Syberia była głównym nurtem zainteresowań, nie ukazują tylu. zugadnień etnograficznych, co zdołał przedstawić autor Dziennika ... Mieszkając na Kamczatce przypatrywał się on zwyczajom tubylczym, ludziom, ubiorom, połowom ryb i soboli. W zdumienie wprawiały go ob-· rzędy pogrzebowe, ceremonie szamańskie i inne przejawy miejscowej kultury. Przebywając na półwyspie nawiązał Kopeć kontakty z tamtejszymi kupcami rosyjskimi i przedstawicielami administracji, dzięki czemu mógł uzyskać wyraźniejszy obraz panujących tu wówczas stosunków społeczno-gospodarczych. Prezentując wycinek z różnorodnych informacji Kopcia o Kamczatce wspomnieć należy, że zasadniczy charakter gospodarki Itelmenów odpowiadał wówczas formie zbieracko-łowieckiej. Bogata flora półwyspu dcstarczała przeróżnych owoców, bulw i korzeni. Obiektem zbieraczy były także jaja ptasie i młode pisklęta wybierane z gniazd, a takźe zapasy gromadzone przez zwierzęta żyjące w norach. Już z nastaniem wiosny wyruszali tubylcy VI głąb lasów w celu zbierania pąków drzew i krzewów, o czym wspomina autor następująco: "Mieszkańce wychodzą z familijami do lasów, kopią różne korzenie, z;emne kartofle, które myszy dla siebie przysposobiają na zimę, zryv:ają różne pączki od drzew i kwiatów i za największy specjał jedzą [... lChodzą też na różne kępy blot, zbierają niezmierną mOlc jaj od różnych ptaków, jr.ko to: łabędzi, gęsi kilka gatunków, kaczek, kuligów, czajek morskich etc., i na tem czas jim schodzi. Te jaja jedzą nieustannie, a co jim od zbytku pozostaje, wrzucają w tłustość wielorybią i konserwują prawie rok cały [... l Gdy nastąpi zbieranie jagód różnych, na czem niemały czas trawią, wtedy rzucają swe mieszkania i przenoszą się familiami zupełnie. Najwięcej zbierają klukwy i brusznicy, które się konserwują przez zimę całą. Kobietom właściwie jest zostawione to zatrudnienie" (s. 88, 90 - 91). �176 ANII'ONI KUCZYNSKI Ponadto w Dzienniku... przytacza autor szereg informacji o polo. \vaniu na ptactwo wodne, łowieniu soboli i rybołówstwie. Relacje z tego zakresu wskazują, że zdołał on trafnie ocenić u opisywanego ludu umiejętność zdobywania środków do życia oraz zdawał sobie sprawę ze znaczniejszej roli łowiectwa lądowego i morskiego oraz rybołówstwa w systemie gospodarki kamczadalskiej. Kopcia uderzała olbrzymia ilość zwierząt na półwyspie, a pisząc o rybołówstwie słusznie zauważył specjalne . okresy masowego występowania wędrujących ławic ryb gatunku łososiowych. O ławicach takich m2my wiele wiadomości nie tylko z terenu Kamczatki, ale i z innych obszarów Syberii. Wszystkie łowione gatunki ptaków, większość zwierząt, ryb i różnorodne rośliny odgrywały zasadniczą rolę w pożywieniu Itelmenów. WiaDomości z tego zakresu wplecione są luźno w tekst Dziennika... Tubylcy odżywiali się na ogół bardzo skromnie, z wyjątkiem okresów wzmożonego występowania ryb i pierzącego się ptactwa wodnego. Posiłki były nieregularne. Czasem przejadali się, np. z okazji obfitego łowu. Potrawy gotowali w metalowych naczyniach, które nabywali od Hosjan, "a nie mający żelaza i krzesiw dostają ogień przez tarcie drzewa o drzewo, mając do tego ze sobą siarkę i pewny rodzaj wysuszonej trawy, która jak len się pali". Często jednak gotowali Itelmeni za pomocą rozżarzonych kamieni, które wrzucano do drewnianych naczyń rcapełnionych wodą i mięsem. Jakkolwiek cykl zdobywania żywności w warunkach syberyjskich trwał przez cały rok, niemniej jednak z relacji Kopcia dowiadujemy się, że znane były Itelmenom sposoby konserwowania mięsa i ryb przez pieczenie, wędzenie, suszenie oraz marynowanie w soli otrzymywanej ,,[ ... J z drzewa na brzeg wyrzuconego, które palą na ług i tą wodą zalewają głowy [ryby czawyczy - A. K.] do zasolenia. Kamczadale j drugie narody mało używają soli i wcale jej nie lubią". Hównie powszechnym sposobem konserwowania, co solenie, było zatapianie jaj ptasich w tłuszczu wielorybim, "które konserwują prawie rok cały". Za napój służyła Itelmenom przeważnie woda, często jednak, zwłaszcza w czasach późniejszych pod wpływem kontaktów z kupcami japońskimi oraz kolonizacji rosyjskiej, pojawiła się w itelmeńskim menu herbata, a także wódka. Chronologicznie bliskie wspomnieniom Kopcia są Pamiętniki Jana Duklana Ochockiego z pozostałych po nim rękopisów przepisane i wydane przez J. I. Kraszewskiego, Wilno 1857. W pamiętnikach tych, będących niewątpliwie jednym z najlepszych źródeł do poznania życia polskiego w końcu XVIII w., zawarte są fragmenty wspomnień stryja autora, księdza opata Ochockiego. Włączając do tekstu swych pamiętników te fragmenty informuje autor, że skoro tylekroć wspominało się �Polskie zainteTesowania etnografią Syberii i Kaukazu 177 w nich "o stryju moim księdzu oparcie Ochockim, wreszcie o losie, jaki go spotkał w 1794 roku, że czytelnicy moi ciekawi są zapewne bliżej się o tyczących go wypadkach dowiedzieć. Było w naszej rodzinie zwyczajem niejako zapisywać godniejsze pamiątki zdarzenia. Dopełnił tego po powrocie ksiądz opat, z którego notat następujące wyjątki zająć powinny, jako obraz tamtej epoki i rys charakteru człowieka" (wydanie z roku 1905, t. 4, s. 117). Walory poznawcze notatek Ochockiego są o wiele skromniejsze od etnograficznych relacji Kopcia. Jest w nich jednak trochę interesujących opisów dotyczących ludności rosyjskiej na Syberii i mieszkających tam tubylców. Ponadto kreśli także Ochocki obrazy stosunków społeczno-gospodarczych panujących za Uralem, przybliża czytelnikowi atmosierę bogatych domów i nędzę biedoty. Są to spostrzeżenia, które poza walorem etnograficznym stanowią również źródło o charakterze historyczne-socjologicznym. Szkoda jednak, źe zarówno pod jednym, jak i drugim względem są one bardzo fragmentaryczne. Dla zainteresowanego dziejami Polaków na Syberii ważne są takźe występujące tam infcrmacje o naszych rodakach mieszkających pod koniec XVIII stulecia \v różnych miastach i osadach. "W całej bowiem Syberii - pisze Ochocki - nieiylko po miastach, ale po wsiach domy są o piętrze, porządne i ze smakiem stawione. Po większej części stawiali je tu wygnańcy, w różnych zesłani czasach za przestępstwa różne, a między nimi z naszych prowincji. Poznałem tu takich kilku, co się pożenili i całkowicie pozostali w tym kraju, jako to: Malinowskiego z młodu tu ożenionego, Łukaszewicza kilka tysięcy rubli mającego z handlu, Juchnowskiego, Brodowskiego, Piotrowskiego i wielu innych. Ci mają domy porządne Vi Tobolsku i kupiectwem się zajmują; więcej nierównie po innych \vsiach i miastach" (t. 4, s. 138). Jako miejsce zesłania wyznaczono Ochockiemu "Turyńsk w bok '1'0boIska, o czterysta sześćdziesiąt wiorst położony", gdzie dotarł on w kwietniu 1795 roku. Mieszkając tutaj poruszał się swobodnie po okolIcy, nawiązał szereg kontaktów z ludnością rosyjską, uczestniczył w jej świętach, był gościem bogatych i biednych. W miarę upływu czasu stabilizowało się życie Ochockiego na wygnaniu. Dzielił on czas między zajęcia domowe, czytanie książek i modlitwy, długie spacery i odwied;jny znajomych. "Godziny życia mojego ubiegały w zajęciu ciągłem i porządnym", a porządek ten wiele stanowił dla samotnika ~ wspomina w pamiętnikach Ochocki. Ten, który nie robi planu dziś jeszcze na CIąg spraw jutrzejszych nie żyje, ale wlecze za sobą ciężar życia, a dowodem tego, że ono jest brzemieniem dla niego, nieustanne narzekanie i stękanie, które mu towarzyszy" (t. 5, s. 3). Te uwagi Ochockiego o życiu na wygnaniu wiele razy powtarzają się w różnych sformułowaniach 12 "Lud" - tom 63 �178 AN'I'ONI KUCZYŃSKI w pamiętnikach późniejszych zesłańców, a znakomity rewolucjonista, proletariatczyk Feliks Kan, w sto lat później stwierdził, że tylko ci zes!ańcy, którym udało się znaleźć jakieś zajęcie na wygnaniu, obudzić w sobie jakieś zainteresowania geografią, kulturą, handlem, rzemiosłem lub innym jakimś pożytecznym zajęciem, nie popadali w obłęd, melancholię i przeświadczenie beznadziejności, pchające ich ku samobójstwu. Poruszając się swobodnie po Turyńsku i okolicy obserwował Ochocki ccdzienne życie mieszkających tu Rosjan. Przy pobieżnym charakteryzowaniu tej społeczności czyni uwagi o jej gospodarności, pracowitości, podkreśla religijność i pełne uprzejmości życie towarzyskie. "Obi<Jdy wielkie rzadko tu się trafiają pisze Ochocki; zaproszonym w takim razie nie brakuje jadła, ale mało w niem smaku. Wielcy nawet panowie nie trzymają kucharz ów, ale mają kobiety kucharki, a gotowanych potraw same gospodynie kosztują. Najwięcej do tego wprawiają włościanki poddane, które się tu zowią "powarkami". Po większej części, w piecach zalepionych, jak u nas Żydzi zwykli, jedzenie gotują. Gęś pieczona lub indyk, w pomniejszych domach po całych tygodniach trwa na stołach" (t. 5, s. 12). Zakres obserwacji kulturowych dokonanych przez Ochockiego wśród Rosjan osiedlonych w Turyńsku jest bardzo przemieszany. Nieraz są to jakieś obszerniejsze relacje dotyczące uroczystości pogrzebowych lub 'v"eselnych, innym znowu razem ledwie ułamkowe wiadomości o gospodarce, pozycji społecznej kobiet czy obrządkach religijnych. "Jest zwyczaj tutaj, że gdy kto umrze, śmierć najprzód obwieszczona bywa szlochami i wyciem najemnych płaczek; żal familii wzrasta równo z postępem ku grobowi; wtenczas obowiązkiem jest bab do tego stopnia posuwać żałość i rozpacz, że się stają podobne do wariatek. Widowisko to przypominało mi smutną scenę, na którą trafiłem w Trieście z Rzymu wracając, gdzie lat pięć dla wychowania bawiłem" (t. 4, s. 139 - 140). Obok różnorodnych wiadomości dotyczących rosyjskiej ludności Syberii poczynił również Ochocki pewne uwagi o miejscowej ludności, a naj obfitsze są relacje o Tatarach. Dotyczą one informacji o sposobie mieszkania, stroju, transporcie i komunikacji, polowaniu na sobole, pożywieniu itp. O polowaniu na sobole pisze on, że "zima, która trwa tu dziewięć miesięcy najprzyzwoitszą ku temu jest porą, a pies niezbędnym pomocnikiem do tych łowów. On siedzącego na drzewie sobola, który jest wielkości kota, przywącha z daleka. Wtenczas myśliwy przypatrując się, dopatrzy i wypuszcza strzałę z łuku, żeby hukiem ognistej strzelby nie płoszyć innych w bliskości znajdujących się soboli. Trafia się wszakże, że i ze strzelbą już to polowanie odbywają. Z zabitego sobola zdarta skóra idzie do torby, a mięso surowe żywi myśliwca i psa razem. Noce przepędzają oni razem z psami w lesie na grubych woj- �PoLskie zainteresowania etnografią Syberii 179 i Kaukazu lokach. Zdaje się rzeczą nie do wiary, żeby nigdy przy tak wielkich mrozach ognia nie rozniecali, przecież to rzecz pewna, że się bez niego obchodzą. Niezmierne zaspy śniegowe, któreby odgrzebywać było potrzeba dla rozpalenia ogniska, czynią niepodobnem prawie rozgrzanie w ten sposób. Żywności też ugotowanej nigdy mieć nie mogą; wynoszą tylko z sobą tyle rybiego chleba, ile go spotrzebować mają przez zimę, a ten razem z mięsem sobola stanowi pożywienie Tatara. Po ukończeniu polowania, obciążeni skórami, w powrocie do swych nart [tj. domów A.K.] nie mają innego przewodnika wśród tak wielkich lasów, nad gwiazdy nocą, a w dzień znaki po drzewach. Całą tę podróż odbywają na rcdzaju łyżw sankawych. Powszechnie końcem polowania jest czas, gdy śnieg topnieje; wtenczas co najprędzej śpieszą do domu, aby w mięknących zaspach nie utonąć" (t. 5, s. 15 - 16). Zestawiając informacje etnograficzne Ochockiego ze współczesnymi mu autorami polskich opisów Syberii, podkreślić należy, że są one znae~nie skromniejsze od przekazów Kopcia, Ciecierskiego czy Chojeckiego. Ze względu jednak na fakt, że penetracja poznawcza Syberii wiąże się z dziejami Polaków za Uralem, warto tutaj choćby ze względów do-o kumentacyjnych wspomnieć, że pod koniec XVIII stulecia ksiądz opat Ochocki zanotował pewne 'szczegóły z życia tubylców syberyjskich. Z obszarem Syberii i etnografią Jakutów związana jest jeszcze jedna relacja, pcchodząca zdaniem Witolda Armona 36 od Polaka, o którym nic poza nazwiskiem oraz pewnymi szczegółami syberyjskiej biografii nie zdołano ustalić. Relacja ta pochodzi z 1785 r., a jej autorem jest Józef Matuszewski (albo Matuszewicz) pełniący wówczas funkcję ławnika sądu w Jakucku. Materiały te opublikował po raz pierwszy w 1948 reku A. P. Okładnikow 37, ostatnio natomiast zajął się nimi W. F. Iwanow 38. Obaj autorzy nie podali jednak szczegółów biograficznych Matuszewskiego, brak ich również w pracy Armona poświęconej polskim badaniom J akutów 39. Chociaż sprawa ta nie została jeszcze wyjaśniona, warto jedn<lk zwrócić uwagę na tę relację, której pochodzenie wiąże się z historią etnografii rosyjskiej i bardzo cienkimi nićmi biorąc pod uwagę opinię Armona łączy się ona być może z wkładem Polaków 36 W. Armon, Polscy badacze kultury Jakutów, "MOl1JOigr.afiez Dziejów Nauki i Techniki", 1977, t. CXII, s. 24 - 25. Zoba'cz też Ireoenzję .tej ks.iążkli publikowaną na s. 268 - 274 D'in1iejSlz.c.g<J tOlmu "Ludu". 37 A. P. Okladnikov, K istorii etnograficeskogo izucenija Jakutii. Op·isanija by ta i nra'Oo'O narodo'O Sbornik 38 Jakutii, socinienyje Moskva 1974, s. 137, 140 - 146. 39 W. Armon, op. cit. 12· v g. Jakutske w 1768 - 1769 i 1785 gg., [w:] matcriaLo'O po etnografii Jakuto'O, Jakutsk 1948, s. 17 - 48. V. F. Ivanov, Istoriko-etnograficeskoje izucenije Jakutii XVII - XVIII '0'0., �180 AiNTONI KUCZYI\TSKI \v poznanie Syberii i jej ludów. W roku 1784 Katarzyna II wydała zarządzenie irkuckiemu namiestnikowi, generałowi-porucznikowi 1. W. Jakobiernu, zobowiązujące go do zgromadzenia wiadomości o tubylcach mieszkających na podległych mu obszarach. Wykonanie zadania powierzył on komendantowi jakuckiemu, A. O. Markłowskiemu, ten natomiast zlecił je Matuszewskiemu. Sporządzone przez niego Opisanie obitowszich w jakutskoj oblasti J akutach ... powstało w ten sposób, że odpowiedział on na 28 punktów zawartych w dostarczonym mu "kwestionariuszu". Całość odnosi się do szerokiego katalogu kulturowego i traktuje: 1. O pochodzeniu Jakutów; 2. O wierze; 3. O szacunku dla prawosławnej cerkwi, o chrzczeniu się; 4. O szamanizmie; 5. O obrzędowości weselnej; 6. O liczbie żon; 7. Posag żon; 8. O własności osobistej żony; ~J. O rozwodach; 10. O imionach dzieci; 11. O wychowaniu dzieci; 12. O kontaktach z Rosjanami; 13. O fizjonomii i budowie ciała; 14. O codziennych zajęciach; 15. Używanie tytoniu; 16. O ubiorze i czystości; 17. O skłonności do ciepłego i zimnego klimatu; 18. O osiedlach; 19. O hodowli zwierząt; 20. O zajęciach kobiet; 21. O śpiewaniu pieśni; 22. O podróżowaniu Jakutów; 23. O chorobie; 24. O obawianiu się chorych i zmarłych; 25. O pogrzebach ogólnych i szczególnie szamanów; 26. O pożywieniu; 27. Broil którą polują na zwierzęta; 28. O wesołych uroczystościach. Opracowane przez Matuszewskiego odpowiedzi o różnej objętości na poszczególne pytania przekazane zostały do Irkucka. Wykorzystano je w pracy zbiorowej o tubylcach gubernii jakuckiej pod redakcją radcy dworu F. Lengesa, której zaledwie fragmenty zamieszczone zostały w "Sybirskim Wiestniku" 40. Przytoczone przez Armona dowody mające świadczyć o polskim pochodzeniu Matuszewskiego są niestety bardzo wątłe. Według niego, że musiał on być Polakiem z pochodzenia świadczy przecież sama forma n2,zwiska - Matuszewski czy Matuszewicz. Zdaniem badaczy rosyjskich Koswiena i Okładnikowa, "jego nazwisko i imię były notowane w dokumentach w podwójnej formie, mianowicie: "Osip Matuszewskij (Josif Matuszewicz)", Oboczność zarówno imienia, jak i nazwiska świadczy, że: 1) prawdziwym jego imieniem był Józef (albowiem zwykle w ten sposób oddawano po rosyjsku to imię, np. jako Osip podpisywał się po rosyjsku nasz znany orientalista Józef Kowalewski, 2) chociaż nazywano go Matuszewskim, jednak dla identyfikacji dodawano także starszą 44J 1. S. Gurvic, Piervaja monograjija XVIII v. o narodach vostocnoj Sibirii. Sobranije izvestij o nacale i proischozdienii raz!icnych plemien inovercev, w Irkutskoj guberni proziwajusCich, socinennoe nadvornym sovietnikom Francem Langensom, [w:]Ocerki istorii russkoj etnografii, folkloristiki i antropologii, vyp. 5, Moskva 1971, s. 5 - 14. �Polskie zainteresowania etnografią i Kaukazu Syberii 181 formę nazwiska" 41. Odnośnie zniekształceń nazwiska i imienia, to w dziejach Polaków na Syberii znane są tego typu przypadki, tak np. było z imieniem Kamieńskiego-Dłużyka, któremu imię Adam zmieniono na Grzegorz, na co zwrócił uwagę współczesny autor radziecki B. Polev,;oj, zajmujący się między innymi wkładem Polaków w poznanie Syb.'rii 42. Z rozważań tych należy wysnuć jeden pewny wniosek, że do czasu odnalezienia dokładnych materiałów dotyczących biografii Matuszewskiegr. formułowanie wiążących twierdzeń o jego polskości jest ryzykowne. Jakkolwiek teoretycznie biorąc mógł on być jeńcem z Polski np. z okresu konfederacji barskiej, których wielu zesłano na Sybir, to jednak argumentacja powyższa nie jest wystarczająca. Wyjaśnienie tej sprawy mogłoby zapewne nastąpić po gruntownym przebadaniu archiwów syberyjskich. Tego do tej pory jeszcze nie dokonano, a w opracowaniach poświęconych Matuszewskiemu brak jest informacji o jego pochodzeniu. Tragiczne losy powstania kościuszkowskiego nie zahamowały bynajmniej walki z zaborcą, a po trzecim rozbiorze sprawa odzyskania niepodległości stała się głównym celem konspiracyjnej działalności. W 1797 r. wykryto w Wilnie spisek przygotowujący powstanie, które miało ogarnąć wszystkie trzy zabory. W grupie aresztowanych patriotów znalazł się przeor dominikanów wileńskich ks. Faustyn Ciecierski. Sądzono go 2 grudnia 1797 roku i skazano na "knutowanie pod pręgierzem, ocechowanie lica, wydarcie nozdrzy i naj cięższe roboty w kopalniach syberyjskich". Car Paweł I złagodził ten wyrok tylko do katorgi. Wysłano więc Ciecierskiego do dalekiej Daurii, skąd po czterech latach powrócił do kraju. W wydanym po latach pamiętniku 43 zawarł wiele szczegółów o historii Syberii, jej gospodarce i etnografii. Te ostatnie, interesujące nas najbardziej, dotyczą wielu grup etnicznych i oprócz katalogu faktów kulturowych uwypuklają rolę bodźców zewnętrznych, tj. kultury rosyjskiej wpływającej na przekształcenia w obrębie kultury duchowej, społecznej i materialnej właściwej tubylcom syberyjskim. Obok refleksji społecznej nad położeniem ludów tubylczych prezentowany jest w pamiętniku nurt spraw społeczno-gospodarczych ówczesnej Syberii. U źródeł tych wielostronnych obserwacji leżało staranne wykształcenie Ciecierskiego, jakiego nikt z autorów wcześniej omawianych W. Anmon, op. cit., 's. 24. Zobacz w.cześniej -cytow,ane pro.oe B. Po,lewo·ja p!rZY okazj' ryusza A. Kami·eń!SkJiego-Dłl\lżyka. 41 42 43 jego 1865. Pamiętnik xiędza i towarzyszów jego Ciecierskiego, przygody przeora doznane dominikanów na Sybirze w omawialtlli:a Dya- wileńskich, latach zawierający 1797 - 1801, Lwów �182 ANTONI KUCZYŃSKI tu relacji nie posiadał. Ponadto wspomnienia swe pisał Ciecierski w po·czątkach XIX stulecia, a więc w okresie stale wzrastającego u nas zapotrzebowania społecznego na literaturę podróżniczą. Zjawisko to, sięgające swymi początkami do drugiej połowy XVIII wieku, należy wiązać z pierwszymi próbami naukowego podróżnictwa i łączącego się z nim gromadzenia terenowych materiałów geograficzno-etnograficznych 44. Nie należy wykluczać ewentualności, że twórczość tę dobrze znał wykształcony przecież autor wspomnień i pomogła mu ona w ustaleniu treści pamiętników. A ponadto wiemy ze źródeł, że wyczulony był on na sprawy krajoznawstwa oraz zabiegał a ochronę zabytków przeszłości Wileńs<:czyzny. Fakt ten wskazuje również na świadomość autora, że zawarte \V jego wspomnieniach relacje będą czynnikiem kształtującym społeczną wiedzę o Syberii i jej ludach. Jadąc na miejsce zesłania zetknął się np. Ciecierski w Kraju Zabajkalskim z Ewenkami, których byt i obyczaje opisuje następująco: "Tunguzy jest to naród błąkający się, stałego miejsca nie ma, pasterstwem i rybołówstwem bawi się. Zwierzchnia ich postać ciała prawie się nie różni od Buriatów i innych narodów po Azji rozsypanych. Oczy maleńkie czarne, nos spłaszczony i czoło, wargi szerokie i obwisłe, uszy wielkie, zęby białe, włos pospolicie czarny, wzrost średniej wielkości. Oto są cechy prawie ogólne Tunguzów. Oczy mają tak bystre, że najmniejszy znak po trawie rozeznają i wiedzą o bytności lub przejściu :zwierza, i dlatego jeśli który z zesłanych uciecze, Tunguzy zaraz go wyśledzą. W rzeczy samej, czy skutkom wyśledzenia zwierza lub co podobnego, przypisać bystrość wzroku Tunguzów, czyli raczej nachyleniu traw w pas i więcej wysokich, które za naj mniejszym przedeptaniem różnią się od nie przedeptanych, ja twierdzić nie chcę. Jest to lud nujcbojętniejszy, nic ich dzień jutrzejszy nie interesuje, co mają dziś jedzą. Dzielą się ostatkiem z podróżnym lub przyjacielem. Ci, co koło Ruskich żyją, są ostrożniejszymi, nauczeni przykładem swoich sąsiadów. Oddaleni od osad ruskich są 'najotwartszymi, naj prostszymi ludżmi l.. ·l Pasterskie życie prowadząc, bogactwa swoje mierzą liczbą bydła; mają też trzody ogromne, mniejsze atoli niż Buriaty. Koczują na stepach lub w lasach, najczęściej przy wodach. Z miejsca na miejsce przepędzają swe trzody, przenoszą swe jurty również z miejsca na miejsce. Jurty ich niczem się nie różnią od jllrt Buriatów; wojłoki lub skóry pokrywają te nędzne namioty" (s. 80 - 84). Jest to zaledwie wyjątek z etnograficznych relacji Ciecierskiego o luA. Posleam-Zieliń'S'ki, Kształtowanie się etnografii polskiej jako samodzielnej naukowej do 1939 T., [w:] HistoTia etnografii polskiej, 'Pod red. M. Terleckiiej, Wrocław - Wa.rsza.WJa - Kraków - Gdańsk 19'73,IS. 41. 44 ·dyscypliny �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 183 dach Rosji. Na ogół są one ciekawe i w znacznym stopniu uzupełniają inne opisy. Potwierdzają ich wiarygodność i są nieraz bardziej szczegółowe aniżeli opisy rosyjskich autorów z tego okresu. To czyni z nich vvażny dokument przy rekonstrukcji starego inwentarza kulturowego dotyczącego tubylców Syberii. W odniesieniu do rozpatrywanej tu tematyki należy wspomnieć, że właśnie rozwój myśli społecznej w Polsce okresu Oświecenia wpłynął znacznie na ożywienie zainteresowań "egzotyką" i geografią, co znalazło wyraz w ówczesnej literaturze 45, w której mniej było już bałamutnych wiadomości aniżeli w wydanych nieco wcześniej podręcznikach geografii 46 i encyklopediach 47. Sformułowane na przełomie XVIII i XIX wieku na gruncie historii pierwsze próby przyszłych badań "etnograficznych" umacniały zainteresowania egzotyką, co motywowało podróżników do opisu ziem, które poznali. Powstają w tym czasie nowe opisy muzułmańskiego Wschodu. Jednocześnie tłumaczy się opisy podróży autorów zachodnioeuropejskich, które publikowano w czasopismach popularnonaukowych. Były to materiały o Ameryce, Oceanii, Japonii, Chinach, Meksyku, mieszkańcach Syberii 48 i innych ludach. Ten często zapominany dzisiaj przez etnografów popularyzatorski dorobek tamtych lat był wcab poważny i dość podać, że w odniesieniu do rozpatrywanej tu tematyki obejmował on opisy różnych elementów kultury ludów mieszkających w granicach wielkiej Rosji. Wspomnieć np. należy, że na łamach "Magazynu Warszawskiego" znajdowały się informacje dotyczące ludów syberyjskich, przede wszystkim zaś ciekawe opisy sposobu polowania na wieloryby przez mieszkańców Kamczatki. Rzecz jasna, że do wychodzących wówczas czasopism dobierano spośród relacji te, które uderzały egzotyką i łatwymi sformułowaniami dostępnymi dla polskiego czytelnika. Najczęściej zaś były to tłumaczenia z czasopism niemieckich, francuskich i angielskich, które przybliżały polskiemu czytelnikowi obraz dalekich krajów, nie zawsze jednak wolny od pewnej fantazji, do- 4.1 A. W.oźmak, Zródła zainteresowań ludoznawczych w ideologii polskiego Oświecenia, "Et:nolg'mf!ia P()1silm" 1971, ot. 15, z. 2, s. 37 - 52. 46 W. Lubień'ski, Swiat we wszystkich swoich częściach geograficznie, chronotogicznie i historycznie określony, Wwclaw 1740; W. Bysi'rzoll1 olWlSiki, Informacja marematyczna, LubliLn 1743; P. Fischer, Geografia czyli opisanie czterech części świata, Wa·rszawa 1753; D. Radrz.iWliłł, Geografia polska wierszem ku łatwemu zapam.iętaniu zebrana, W,i!no 1766; E. Pa>pr'ooki, Europa w części świata najprzedniejsza, FOZll1ań 1766; K. Wyrwicz, Geografia czasów teraźniejszych, W.ar1sZlawa 1768 ,~ QIrIDe. 47 B. ChJmie!o,wsdci, Nowe Ateny, albo akademia wszelkich sciencyji pełna, Lwów 1755. 48 1. Tur.n:au, Materiały etnograficzne w polskich czasopismach XVIII wieku, "Et!l1ografm FoI:s!m" 1962, i. 6, s. 291 - 301. l �184 ANTONI KUCZYŃSKI kładniejszy jednak od tego jaki przemawiał z Nowych Aten B. Chmielowskiego. Tak więc na uboczu zachodzących w Polsce wydarzeń politycznych i kulturalnych w XVIII stuleciu kształtowały się początki wiedzy etnograficznej. Jej oblicze podlegało w owym czasie różnorodnym czynnikom, wykraczającym nieraz daleko poza ramy kraju i było jak gdyby skromnym odbiciem tego, co w tym zakresie działo się na zachodzie Europy. Duży jednak wpływ na rozwój zainteresowania się ówczesnych czasopism polskich kulturą ludów egzotycznych wywarły tendencje oświeceniowe, które trafiły w Polsce na dość podatny grunt intelektualny. Dowodzą tego między innymi przedrukowywane powszechnie relacje różnych podróżników. Są to najczęściej wiadomości o charakterze geograficzno-etnograficznym, jakich wiele spotkać można w wychodzących wówczas w Polsce czasopismach 49. Po tych uwagach dotyczących pierwocin etnografii 50 wróćmy jeszcze raz do materiału źródłowego dotyczącego ludów Rosji. Szczególne miejsce przypada tutaj osobie Jana Potockiego, pisarza i podróżnika, określanego często prekursorem polskiej archeologii i etnografii historycznej. Kształtujące się w epoce Oświecenia zainteresowania Potockiego koncentrowały się nad "powieścią minionych lat" i obejmowały dzieje Słowiańszczyzny. W pracach na ten temat zawarł obfity materiał, na podstawie którego dokonał próby rekonstrukcji etnogenezy Słowian. Był pierwszym badaczem głoszącym teorię autochtonizmu Słowian, a w studiach swych opierał się na pracach autorów starożytnych, takich jak Herodot, Ptolemeusz, Lukian. Jego prace z tej dziedziny są wyjątkowe w polskiej historiografii końca XVIII stuJecia, a niewiele podobnych ujęć znajduje się w ówczesnej europejskiej literaturze historycznej :il. Wśród różnorodnych problemów badawczych Potockiego na szczególną 49 W wychodzącym w owym cZClJsie"Mag.a,zyn[€ W,arszawSlkj'm" ukazała się 11I]J. rozprawka pt. OsobLiwe zwyczaje i obyczaje niektórych narodów, w której przedstawiono zwyczaje towarzy:skie Laipończyków, Ka,łmuków, mh~szkań·ców Afryki i Kam cza'tki "Ma,gazylJ1.Walfszawski", 1774·, cz. l, s. 64 - 74. Ponadto są także inne ,artykuły, np. Dzieje polityczne różnych krajów. MOSlkwa, "Pam1ętil1Jik", Warszawa 1785, cz. 2, s. 949 - 952 czy Dalsze wiadomości a wielorybach - ich polowanie - używanie, "Magazyn Warszawski" 1785, nr 4, cz. l, s. 865 - 89u, które dotyczą obszarów Ro.sji i kultury mieszkających tam ludów, a także artykuły dotyczące poiWStałych regioQil1ówświ,ata. 50 A. PioiSlern-Z,ie,liooki,op. cit. Autor slZlczegółowtO omawia tę p'I'oblema!lykę. 51 J. Potockii, Essay sur rhistorie universeHe et recherches sur cel! de la Sarmatie, t. 1-3, W'<rr:sza'wa 1789; .t. 4, W:ar,szawa 1790; ,tenże, Chroniques, memoires et recherches pOur servir a rhistorie de tous les peuples slaves, WlalI's·zawa 1793; tenże, Frangmentes historiques et geographiques sur la Scythie, la Sarmatie et les Slaves, Brunswkk 1796. �Polskie zainteresowania etnografią Syberii i Kaukazu 18S uwagę zasługują komentarze do opisu Scytii Herodota. Połączył bowiem w nich badania nad przeszłością ze studiami nad teraźniejszością. Ponadto podczas swej podróży naukowej na południe Rosji badał rozmieszczenie ludów u stóp Kaukazu. Ustalał chronologiczne cechy kultury mieszkających tam plemion, sprawdzał geograficzną lokaliz<:\cję dawnych i nowych siedzib 52. Tym właśnie studiom zawdzięcza swe powstanie ksiqżka pt. Voyage dans les steps d' Astrakhan et de Caucase, vv'Ydana w Paryżu w 1829 r. Zawiera ona wiele interesującego materiału etnograficznego, który po raz pierwszy w naszej literaturze dotyczącej ludów Rcsji zgromadzony został nie przypadkowo. "Znamienne jest pisze J. Fabiański - iż w spostrzeżeniach Potockiego zawarte są prawie wszystkie ważniejsze i charakterystyczne dla tamtego regionu i okresu z.j2wiska dotyczqce kultury materialnej i duchowej, badane obecnie przez etnografów Związku Hadzieckiego" 53. Obejmują one wiele grup etnicznych i w ogólnych zarysach orientują o ich kulturze, chociaż są to informacje fragmentaryczne. Na kartach jego Podróży ... 'spotykamy np. bki opis domów mieszk.alnych Czerkiesów: "Mieszkania Czerkiesów nie są właściwie domami, są to raczej wielkie kosze starannie uplecione z gałęzi, otynkowane szczególnie gliną i pokryte trzcinowym dachem. Przedstawiają sobą ładny widok: są ustav;ione w równej linii, ogrodzone i zadbane. Istnieją również oddzielne budynki gościnne przeznaczone dla podróżnych. Wioska taka nie pozostaje na jednym miejscu dłużej niż cztery do pięciu lat. Książęta powaśniwszy się z sąsiadami, czy też nawiązawszy nowe przyjaźnie przenoS7ą się gdzie indziej, ziemia bowiem należy do całego narodu. Ten rodzaj koczowniczego życia był niegdyś rozpowszechniony wśród wszystkich niemal ludów barbarzyńskich, a historycy nie potrafili o nim wytworzyć sobie właściwego pojęcia, ponieważ znali go tylko ze słyszenia" (s. 372 - 373). Inne infcrmacje odnoszą się do takich elementów kultury, jak: odzież, broń, zemsta rodowa, gościnność, obrzędy pogrzebowe itp. Są one warte szczegółowej analizy etnograficznej, podobnie jak potrzebne jest szczegółowe opracowanie ukazujące Potockiego jako etnografa. To, co do tej pory napisano a tym badaczu, nie oddaje w pełni jego zasług na polu etnografii ,,4. Eył on bowiem pierwszym Polakiem, który udał się w re- 52 L. Kukuls!kli, Wstęp [W:] J. Potooki, Podróże, Wa['l5zawa 1959, IS. 7. J. Fabiań!5ki, Północny Kaukaz przełomu XVIII i XIX w. w świetle relacji Jana Potockiego, "Etmog'mba PoLska" 1971, t. 15, z. 1, s. 25:6. 54 M. Ba 1ińs.ki, Jan Potocki, wędrownik, literat i dziejopis, [w:] Pisma wybrane,. t. 3, Warszawa 1843; H. Ul'as.zYl!1, O Janie Potockim i titeraturze Kaukazu, Wm'sZJawa 1902; J. F,abiańSJki, op. cit.; L. Ku~ulsikJi, op. cit. 5.1 �ANTONI KUlCZYŃSKI 186 jony Północnego Kaukazu, aby przeprowadzić tam badania terenowe, których wyniki miały przyczynić się do odnalezienia kolebki Słowian. Zamierzonego celu nie osiągnął, ale rezultaty tej zawczasu przygotowanej wyprawy dostarczyły wielu innych interesujących materiałów o kulturze Czeczeńców, Inguszów, Czerkiesów i są to spostrzeżenia, które "należą do najdonioślejszych naukowych osiągnięć z zakresu etnografii tego regionu" 55. ANTONi{ KUCZYŃSKI POLISH INTERESTS IN 'THE ETHNOGRAPHY OF SYBERl,A AND CAUCAS IN THE EIGHTEENTH CENTURY (S umma r y) The greates,t ac·hi,evements in ·the complex p,:t"ocessof exploring Syberia and the Caucas in iJhe e1ghteenth ,oentury ,ha"Vemade Russian scientists, added to whkh the Polish 6,cientistls oOlIl1nibuted iin'to i,t. They f,oUlnd themselves there mainly in n'sult of a politic ·situabOln, wihi'ch uniited oUlr oountry with <l history of Russ:ia. Polish-Russian wars f.requen,t in rtJhos.edays' and su'ch histori,oal events as Bar's confederat,ion and Koś,oiuszko's insurrediOlJ'l caused that ,many PoEs,h people had been taken 'prilS'Ol1€II". P.wrt ,of them was sen,t beyond the UJ'al-MoUlntains a.nd inoorpora·ted anto armed detaohm€ln:ts, which w€ll'e to oonquer a dis,trict of Syberia. Much information has been !preserved about that in Russian liour,ces. It is evident that some of these !pI'i.'so'n€Tsof w.ar perfor,med different admillliJstrartiiveand military func't:ioJls. Tihey were tax-galtherem, wocked in go,vernor's offioces, they were commanders of Ko:aak',s f,o['ces end oc,cU'pi,edlin tilling the Is·oil and handicraft or in some o.thel· ways contributed in acqualinbing themselves with a'nd managi'ng immense terriltQlries' of TflalilJs-Ural. P,art of these "travellens under obUgatiron" went home after few years. They wrote their memories poU"traying their adventures but .malinly life of many Syber;ian people. This lis a fiirst information about Itelman and KOlrialk :people lirom Kamcha,bka, Jakut, Ewell, Burjai, Ohal!1Jt,Mans people and other etihni.c groIllIps li'Ving there. The ,author,s' were foJl.owing: A. Kamieńsk'i-Dl:użyk, L. Sieruck<i, J. Kopeć, K. Lurbicz-Chojecki·, F. Ciecierski .;md ·others. Their memor1es are valurable ,ethn:o'~p;hic :materriaQ,whilch become SePiowi historical S'OUIDce in modern li'nlVestii'gationsof Sybe:rian people culture. Modern Rus'sian and PoJi,slh ethnograophern dealillllg with the ethnography 0.£ Syberia and CauCia'smclre fneąuem.ilyha'v,c beren ,using th€'m. 'Mol1eoy;ermany (JIther Po~isih being on duty in Ko.zak's forces were giving repoLfbs for Imany IgoV€DnOr'Soffices of that !lime lin Syberia. T.hey have g~ven su'Ch details aoS number 0.£ ·pa'rttcular native tribes, theiLf oustOIffi!Semd 'babi,ts, dlistricts of living, dothes and appe'D'rall1'c c etc. Because of the scarcity of ,in<iol1mation{)In.that !Subject, these a.re al'so valuable contribution to modern ethnro-lhisrtorical studlies 'of the SOVliete·thno,graphers. (;I; J. FalbiJańs'ki,op. cit., s. 280. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/668a25df4aad1cad8707d59f3e0e6725.pdf 95b17871cb2a159869c77734fde1293d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1767 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource religijność ludowa antropologia religii Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1636 Title A name given to the resource Model religijności ludowej - próba konstrukcji / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.93-112 Creator An entity primarily responsible for making the resource Buchowski, Michał Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text MICHAŁ BUCHOWSKI MODEL RELIGIJNOŚCI Lud, LUDOWEJ PRÓBA t. 63, 1979 KONSTRUKCJI Celem niniejszej pracy jest skonstruowanie możliwie uniwersalnego modelu tradycyjnej religijności ludowej, który mógłby być stosowany, oczywiście po odpowiedniej procedurze konkretyzacji, do wszystkich wiejskich form katolicyzmu. Wypracowanie końcowej propozycji poprzedzone będzie przedstawieniem realizacji między kulturą i religią, próbą określenia pojęcia religijnoŚCi ludowej, ukazaniem w tym kontekście zakresu hadań etnograficznych i wreszcie - metodologiczną perspektywą budowania modeli w humanistyce. Przyjęcie takiego toku wywodu jest uzasadnione chęcią uzyskania szerokiego wejrzenia na całość tematu i pravvidłowego ulokowania zagadnienia w kontekście zjawisk kulturowych, a także uświadomienia sobie miejsca tej pracy w procedurze badawczej. Kultura i religia Problem określenia współzależności między religią a kulturą wzbudza \-,,"ciąż wiele zainteresowania i kontrowersji 1. Nie miejsce tu na spory dutyczące samych terminów, w odniesieniu do których stworzono niezliczoną ilość definicji. Należy jednak ustalić stanowisko co do relacji międ/.y nimi, przyjmując jednocześnie najbardziej ogólne, antropologiczne ich rozumienie. Zgodnie z tym' kultura to ,,[... J całokształt sposobu życia oraz mentalności danej grupy ludzi" 2, "suma globalna" według Lowie i Lintona, czy Keesingowska "totalność"~. Takie holistyczne pojmowanie kultury umożliwia przedstawienie zależności między różnymi dziedzinami aktywności człowieka . .J eszczc większych trudności nastręcza zdefiniowanie pojęcia religii. .J,'dnakżc przy całościowym rozumieniu kultury jasne jest, że jako jeden z wytworów specyficznie ludzkich, także do niej należy. Ten bezsporny bkt potwierdza w pewien sposób umieszczanie zjawisk religijnych we wszelkich inwentarzach składników kultury sporządzanych przez wielu wybitnych antropologów (C. Wissler, M. Herskovits, R. Linton, G. P. Mur1 Egzemplifikacją te.go może być a religia, Wa-rslww,a 1977. 2 L .. J. Luzbe4..ak, Kościół a kultury, 3 Tamże, s. 70. wydana W,ar.szawa osta1!nio praca 1972, s. 14. zbHlII'oWlu Kultura �94 MICHAŁ BUCHOWSKI dock i in.) 4. Słusznie pisze A. de Waal Malefijt, że religia, tak jak kultura, zawiera systemy wzorów, wierzeń, wartości i zachowań nabywa-" nych przez człowieka jako członka społeczeństwa. Podlega ona tym samym procesom co kultura, co także trzeba uznać za dowód ich łączności. Heligia znana jest we wszystkich społeczeństwach, aczkolwiek pojawiła się z pewnością na określonym etapie rozwoju ludzkiego. Wyraża się w kulturze techniczno-użytkowej, zachowaniach, etyce i moralności, wchodzi w interakcje z systemem rodzinnym, ekonomicznym, prawnym i innymi; inspiruje wiele działań ;'. Często przepaja ona cały system kulturowy, choć współczesna antropologia znalazła dziedziny nie podporządkowane prawom naturalnym 6. Obydwa wzajemnie przenikające się pojęcia nie mogą być analizowane w oderwaniu od społeczeństwa. Warunki społeczne wpływają na wartości religijne i na odwrót. Widać więc wyraźnie, źe fakt religijny jest strukturalnie złożony i wieloaspektowy oraz dialektycznie powiązany z kulturą i stosunkami społecznymi 7. Wszelkie zmiany w którymkolwiek z systemów pociągają za sobą przekształcenie innych. Istnienie powyższych relacji nie jest chyba negowane. Sprzeczności narastają w momencie prób wyjaśniania zjawisk religijnych, prób zależnych najczęściej od stanowiska światopoglądowego. Od niego zależy następnie podejście poszczególnych dyscyplin badających religię. Według koncepcji marksistowskiej, religia podlega prawom powstania, rozwoju i zaniku jak wszelkie inne zjawiska społeczne. Pojawiła się w określonych warunkach społeczno-ekonomicznych. Ideologia i związane z nią instytucje są wtórnymi w stosunku do form bytu człowieka, odzwierciedlając ekonomiczną strukturę społeczną 8. Obok społecznych, źródłem religii jest także psychika ludzka, która zresztą także w dużej mierze zależna jest od warunków społecznych. Następnym przyjmowanym powszechnie czynnikiem, przyczyniającym 4 5 Tamże, s. 326 - 329. A. de W,aal Malefi:jt, Religion of religion, and culture. An introduction to anthropo[oQ?j LoindOi!1 1968, s. 3. 6 Skrajne :stanowisko w tej kwesriii .prezentuje Ch. Daw~on . .mówiąc, że religia jest "klu,clJem h.i:shOTiii" i życie społeczeń'stwa jest organizowane we'dług religii. Ch. Dawson, Religia i kultura, Warszawa 1958, s. 65. 7 A. de Wlalal Ma,lefijt, Religion ... , s. 290 - 291. Zob. także M. Nowa'czyk, Pf'rspektywy interdyscyplinarnych badań etnologiczno-religioznawczyclt, "Euhemer. Przegłąd Religioznawczy" 1977, n,r 3 (105), s. 61 - 63; Ch. Daws'Qln, Religia ... , s. 67 - 68. 8 Na grunci,c po!łsLkimrpi,erws.zy !postawę taką wyrażał L. Krzywicki, co uwidac.z:nia się w jego studium Do Jasnej Góry lw:) L. Krzywi'cki, Studia socjologiczne, Warszawa 1923, s'. 147 - 164. ZO'b. także L. Wasiliew, Kulty, reLigie i tradycje starO.żytnych Chin, Warszawa 19'74, s. 15 - 16. �Model religijności 95 ludowej się do powstania wiary w nadprzyrodzone, jest lęk człowieka przed nie zbadanymi siłami przyrody 9. W koncepcji marksistowskiej wszystkie te czynniki traktuje się jako współwystępujące; religię rozpatruje się więc na tle sił społecznych w danym okresie historycznym i bada się czemu ona służy. Procedura ta nie może być jednak wulgaryzowana i konieczna jest interpretacja antropologiczna, uwzględniająca siły trwające w dużej mierze niezależnie od warunków biologicznych, społeczno-ekonomicznych i historycznych 10. W historii mysli społecznej religię jako fakt społeczny najdobitniej traktował E. Durkheim 11, jako zjawisko psychiczne ujmowali ją psychoanalitycy 12, zaś za zaspokojenie potrzeby bezpieczeństwa uznawali choćby H. Ringgren i A. Strom ze szkoły Soderbloma 13. Pojęcie religijności ludowej Wtórność zjawisk religijnych, nie oznaczająca wcale ich drugorzędności, powoduje ich dostosowanie się do poziomu społeczeństwa. Również religie światowe, do których przecież zalicza się chrześcijaństwo, a w nim katolicyzm, powstały w odpowiednich układach społeczno-historycznych 14, a w procesie upowszechniania musiały zetknąć się z masami ludowymi lii. Uniwersalny wzór spotyka się bezustannie z różnorodną mozaiką kulturową i przystosowuje się do odmiennych grup. Poza zróżnicowaniem etnicznym dochodzi jeszcze wyróżnik środowiskowy zależny od miejsca danej grupy czy warstwy w określonym społeczeństwie. W tej kategorii mieści się religijność ludowa środowiska wiejskiego. W tym 9 jóu; .J. Keller, religii, szawa 10 Religia (pojęcie, Warszawa 1976,s. 1969, s. 376. W. Pawl:uczuk, Swiatopogląd tradycyjnej, Warsza'wa 11 E. Ta1rkO'wsika, s, 71 - 79; A. de geneza, Waal jednostki Maleflij:t, Religion Swiatopogląd H. Ringgren, Ake 1975, s. 33. o powstaniu i upowsz:C'Clhni:ainiu 14 and universal V. Strom, religion, [w:] Mały w warunkach socjologii .. " struktura). Słownik [w:] Zarys Religioznawczy, rozpadu francuskiej, dzieWar- społeczności W,a'TSIZlawa 1974, s. 59. ... , s, 5. W. Pawluczuk, 1.3 Folk też 1972, s. 5 - 6. Ciągłość i zmiana 12 sza wa klasYfikacja, 19 - 21; zob. Religie w przeszłości i dobie slię r,EjJi,gili świa1towych Religion, culture and współczesnej, pisz,e society, G. New War- Merns'ohing, York 1964, s. 254 - 261. 15 culture G, Mensching, and society, The New masses, York folk belief 1964, s. 2,69. and universal religion, [w:] Religion, �96 MICHAŁ 'BUCHOWSKI momencie słuszne jest chyba przyjęcie propozycji wzoru i modelu, upow. szechnionych na gruncie polskim przez A. Kłoskowską 16. Modelowymi S'l dla nas propagowane i uznane za właściwe przez Kościół zachowania dotyczące wierzeń oraz działań pozakultowych, wzorami zaś są układy praktyk i wyobrażeń uzależnione od podłoża kulturowego. Zjawisko przekształcania religii katolickiej do poziomu poszczególnych społeczeństw jest nieuniknione 17, dlatego Kościół w swym programie akcji misyjnej zawsze uwzględniał konieczność przystosowania swojej doktryny do lokalnych warunków 18, o których decydowały układy społeczno-ekonomiczne i kulturowe z całą gamą zwyczajów i norm. Srodowisko wiejskie stwarza specyficzne warunki egzystencji. Wysiłki rolnika są w dużej mierze zależne od zjawisk przyrodniczych. Nie mogąc w sposób racjonalny opanować sił natury, ludność chłopska szuka innych sposobów zyskania ich przychylności. Utrzymywanie się takiego stanu rzeczy przez długi okres czasu było i w wielu rejonach świata ]E:st nadal wywołane zacofaniem cywilizacyjnym wsi 19. Religia uniwersalna (katolicka) lepiej tłumaczy zjawiska świata, jednakże musi przystosować się do prymitywnego rodzaju motywacji i inkorporować dawne podłoże kulturowe. Stąd znajdujemy w kulcie chrześcijańskim np. endemistyczne elementy magii, jak woda święcona, świece,dzwony, amulety itp. W tym należy szukać także korzeni procesji, kultu świętych czy Matki Boskiej 20. Ludność wiejska nie kieruje się w swym postępowaniu racjonalnymi przesłankami, zmuszając przy tym wszystkich członków grupy do realizowania swych wzorców zachowania religijnego. Wykazuje ona również dużą łatwowierność, podatność na fantastykę, tworząc legendy i mity wokół wyjątkowych zdarzeń. W swych ocenach jest jednostronna, akceptuje jednomyślnie sądy i odrzuca wszelkie wątpliwości. Wykazuje dużą ambiwalencję, jeśli chodzi o sądy etyczne .. Jednocześnie tradycja stanowi wielką siłę opierającą się wszelkim innowacjom i przebrana w formy świętości wszelkie zmiany nakazuje traktować jako świętokradztwo. Swiatopogląd chłopski przeniknięty jest myśleniem magicznym, nierozb.lcznie związanym z wszelkimi wierzeniami religijnymi. Masy potrze- 16 A. Kł<Jsikow-5ka, Wzory i modele w socjologicznych badaniadt rod::iny, "Studlia SDcjG'lio'gi.czne" 19ti2, TIll' 2,5. 44. 17 E. Ci'll:pa;k, Kultura religijna wsi, Wail's.zawa 1961, s. 79; tegoż, j'arafianie. Warszaw.a 18 t 196'1. l, Wa,rs'zaw~ 19 20 IS. 38. S. Cw.'m-owSJIci, Kultura religijna 1956, s. 89; L. J. Luzbetaik, wiejskiego Kościół l1tdu polskiego, lw: IDziela, ... , s. 17. B. Gałęski, Wprowadzenie, "Roczmikli SQoc}olO'giJiWs'i" G. Mens-ching, The masses ... , s. 273. 1968, t. 8. S. 10. �Model religijności 97 ludowej bują także osoby, która umożliwi jej kontaktowanie się z siłami boskimi, kapłana będącego ich przedstawicielem 21. Te charakterystyczne cechy ludności wsi, wynikające przede wszystkim ze społeczno-ekonomicznych warunków i rozwóju historycznego, zdeterminowały z kolei kształt religijności, która na całym świecie wykazuje zdumiewające podobieństwo. Wiele cech katolicyzmu ludowego wypływa niemal bezpośrednio z omówionych powyżej cech charakteryzujących ludność rolniczą. Liczni badacze podają wiele spośród właściwości wyodrębniających religijność ludową od innych. Jedną z bardziej uporządkowanych i przemyślanych jest propozycja S. Czarnowskiego. Wymienia on m.in. tradycjonalizm wierzeń, ich sensualizm, partykularyzm, rytualizm, kolektywizm i przepojenie magią 22. Wierzenia tego rodzaju cechuje także ,,[... J łączenie religijności z innymi, niereligijnymi wartościami i wzorami, swoista selekcja treści doktrynalnych i dogmatycznych, pewien szczególny sposób identyfikowania się wiernych z ogólnym modelem katolicyzmu [... J oraz swoista postać 8wiadomości religijnej wyznawców, preferująca określone stereotypy światopoglądowe i moralne" 23. Te i wiele pomniejszych cech składa się z pewnością na zjawisko określane mianem religijności ludowej, lub często katolicyzmu ludowego, wyodrębnionego ze zjawisk religijnych na podstawie kryterium środowiskowego i poziomu kultury. Konieczne w tym miejscu wydaje się bliższe sformułowanie relacji między religijnością ludową a katolicyzmem ludowym. W pracy tej pragnę skonstruować model reli~ijności ludowej, wykształconej w obrębie oddziaływania katolicyzmu. W dotychczasowej literaturze zwykło się często terminy te stosować wymiennie. Moim zdaniem, termin katolicyzm ludowy winien odnosić się tylko do wpływu wierzeń ludowych na katolicyzm, zaś religijność ludowa, to wszelkie zachowania o charakterze religijnym, występujące także pozainstytucjonalnie (poza Kościołem). Religijność ludowa jest więc pojęciem szerszym od katolicyzmu ludowego i w ten sposób ją rozumiem. Zakres badań etnograficznych nad religijnością ludową Religijność ludowa jest więc wyodrębnioną kategorią badawczą ukształtowaną niejako na styku: model religijności propagowany - masy ludowe wsi. Pozostaje przedmiotem badań wielu dyscypUn naukowych, 21 Tamże, s. 269 - 270. S. Cza,rnowrsKi, Kultura ... , s. 90 - 107. 21l E. OVUlpaK, Katolicyzm ludowy w Polsce, WiarlSZoalWa 1973, iS. 32. 22 ., "Lud" - tom 63 �MICHAŁ BUCHOWSKI takich, jak: religioznawstwo, historia, socjologia, etnologia, czy nawet archeologia i inne pośrednio z religią związane dziedziny nauki. Traktują one interesujące nas zjawisko w różnych aspektach i na odmiennych płaszczyzach. Należy więc ustalić także zakres i cel analiz etnograficznych. Przyjmujemy zgodnie, że etnologia ujmuje kulturę w jej integralnej całości. Chcąc jednak uzyskać w naszej opinii społecznej miano nauki o kulturze i człowieku uwikłanych w historyczno-społeczny kontekst, trzeba owe teoretyczne założenia dokumentować w praktyce, przejawiającej się w pracy badawczej i publikacjach. Religia będąca ważnym składnikiem życia, co już starałem się pokazać w pierwszej części pracy, wchodzi więc również w skład problematyki naszej dyscypliny. By móc tę problematykę właściwie realizować, należy podjąć interdyscyplinarną współpracę. Nie może ona jednak polegać na prostym korzystaniu z osiągnięć pokrewnych dyscyplin, lecz na zrozumieniu ich podejścia do tematu, a dalej tworzeniu wspólnych teorii 24. O możliwoś~i pisania prac z pogranicza socjologii i etnografii przekonali nas choćby B. Malinowski, J. S. Bystroń, S. Czarnowski i in.25 I tak np. religioznawstwo oczekuje na antropologiczną interpretację faktów kulturowych, zaś etnologia na religioznawczą interpretację faktów etnograficznych 26. Nie zawsze jednakowo rozumie się istotę zagadnień etnoreligioznawczych, bardzo często ograniczając je tylko do kultur tzw. prymitywnych i studiów porównawczych nad nimi (przykładem definicja Ake Hultkrantza) 27. W wielu takich antropologicznych rozważaniach pomija się badania nad religijnością warstw chłopskich społeczeństw klasowych. Istnieje jednak szereg prac na gruncie polskim poświęconych temu zagadnieniu. Pierwszy ich etap, przypadający na początek XIX w., to laickie zainteresowania Słowiańszczyzną i jej wierzeniami, których pozostałości szukano wśród ludu. Głos w tej sprawie zabierali Lubicz-Czerwiński, Suu A. Bo'sem-z.ierilń\Slki, Interdyscyptinarna współpraca etnologów i religioznawców, "Eiud1emeT. przegląd Rel,igiOZJIJ.awczy" 1977, mr 3 (.105), s. 57 - 5·9. !5 K. DaJrCZoe'W!Slka,Religioznawstwo a badania etnosocjologiczne, "Euhemer. Prze~ląd Rel~iOlZIlJaWiCZY" 1977, II1Il'" 3 (105), s. 65. 2ll A. BooeXlIl.-Zie1liński, Interdyscyplinarna współpraca ... , IS. 57. 27 A. Hultkrantz, International d'ictionary of regional European ethnology and folklore. Vol. 1, General ethnological concepts, Oopenhagen 1960, s. 205. Definicja ta birmIlli następująco: ,,'ReUgian. eilin.ology - itlhe ,part olf ethlIlology whiich deałs with primitive J."'e'liigJi.'O'll, as weiJa tIbJat part olf l1Jhe ooi.€II1IOeof 'reiliJgion whiJOh studies primitive peoples. The comparative study of religions, «comparative religion», is a wid& field W1h1iciJ, how€'Ver lIlW.y am lbe &lI1lO1Jud€d ilI1 €Ifunology". W It·an sam spos6b2Jdaje się !I'02JUIffiKlIWIać A. de Waal Malef<ijt, pil'Izeds1tarwi,ając w swej pracy w tav.ech lI'IOZId~ałaloh IhiJsitoT'ię bada:'!. nad 'I'e1dJgią. A. de WaB,1 MiaJlefijlt, Ret,ig.ion ... , s. 16 - 103. .: �Model religijności ludowe; rowiecki, Wiesiołowski i in. W następnym okresie, związanym z powsta':' niem czasopism etnograficznych ("Wisła", "Lud", MAAE) pojawiłysi~ rozprawy analityczno-syntetyczne utrwalające materiał wierzeniowy; Lata międzywojenne, a zwłaszcza 1929 - 1932, to zbieranie materiału i powstanie syntetycznych prac A. Fischera, .T.S. Bystrorria, S. Poniatowskiego, przedstawiając)'lch całościową gamę 'ohrzędów, wierzeń, magii i wyohrażeń. W 'okresie powojennym w cieniu prac nard kulturą materialną rporu-' szano problemy praktyk. obrzędów i zwyczajów dorocznych, magii i czarów oraz mitologomi demonolog'ii. Dorobek naszego etnoreligioznawstwa koncetruje, się więc, w całym, przekroju, na magii ludowej, przesądach i czarach, demonologii, mitologii i wszelkiego rodzaju obrzędach. Badania skupiały się głównie na socjograficznym opisie, który następnie systematyzowano i porównywano, a w późniejszym okresie zestawiano z tradycyjnym wzorem. W toku tych badań starano się także zrozumieć mechanizmy działania i motywacji ludności wiejskiej 28. Dalsza kontynuacja studiów w tym kierunku prowadzi do zwiększania ilości materiału, nie wnosi jednak nic nowego do poznania istoty mechanizmów religii. Dlatego często zarzuca się etnografii socjografizm i traktowanie zjawiisk religijnych jako przekazu kulturowego, dziedziczonego przez określoną zbiorowość 29. Nie można rezygnować z tego typu badań, lecz należy chyba także szukać dróg przełamania tej sytuacji. Różne są postulaty w stosunku do etnografii w zakresie badań nad religijnością warstwy chłopskiej. Mówi się, że winna ona badać społeczne funkcje religijności tradycyjnej, tradycyjne wierzenia i obrzędy i ich związek z życiem społeczno-ekonomicznym w różnych okresach historycznych. W celu pogłębienia analiz teoretycznych mają być kontynuowane badania nad obrzędowością i zwyczajami ludowymi, które kształtowały się bardziej spontanicznie niż praktyki instytucjonalne 30. Najważniejszym jednak zadaniem w interesującym nas zakresie w obecnej chwili wydaje się zaobserwowanie procesu gwałtownych przemian. Pozwoli to w dalszym etapie na zbadanie mechanizmów zmian religijnych i ich powiązań z innymi dziedzinami życia. Zaistniała bardzo korzystna okazja umożliwiająca w perspektywie zrozumienie całokształtu zjawisk światopoglądowych i ich wyjaśnienie. Punktem odniesienia do badań zmian jest najczęściej tradycyjna religijność ludowa. Konieczne wydaje 28 H. Swienko, Etnologia reHgioznawcza, "Eu:hemer. iPrzegląd Re1Jigi:oznawczy" 1966, rnr 6 (55), IS. 49 - 56; t.egotż, Etnolog,ia i religioznawstwo, ,,:IDuhemer. f'rr7.egląd Re1iJgiOZJl1a.IW<:ZY" ,1977, rur 3 (105), s. 34 - 37. u E. CiiUJpak, Katolicyzm ... , 5. 10 - 11. 30 K. Darczewslro, Religioznawstwo ... , 5. 65. �100 MICHAL BUCHOWiSKI się więc zbudowanie w miarę uniwersalnego jej modelu. Możliwe to jest dzięki zebranym i opisanym przez etnografów materiałom. Wymagają one jednak uzupełnienia dalszymi badaniami w terenie, a ponadto zreinterpretowania na gruncie aktualnej metodologii. Konieczne jest także odpowiednie wykorzystanie wyników psychologii, socjologii i religioznawstwa. Etnologia, mając,a być kompleksową nauką o działalności ludzkiej, musi się podjąć zadania wyjaśniania zjawisk religijnych na tle społEczno-kulturowym, a w obrębie tych zjawisk religijności ludowej. Stworzenie modelu jej tradycyjnej formy na obszarze oddziaływania chrześcijaństwa, zwłaszcza zaś katolicyzmu, jest więc wycinkiem całego problemu. Znaczenie i reguły modelowania o modelowaniu mówi się w naukach społecznych w ostatnich latach bardzo dużo. Różne są poglądy na temat jego roli w naukowym poznaniu rzeczywistości. Jednakże nie wszyscy chyba zdają sobie sprawę z miejsca modelowania w procedurze badawczej. Zanim więc przejdę do opisu modelu tradycyjnej religijności ludowej, postaram się pokrótce zarysować pewną perspektywę metodologiczną modełu w ogóle. Panuje powszechna zgoda co do tego, że celem nauki jest"wyjaśnianie i przewidywanie zjawisk. W okresie tzw. przedteoretycznym lub empiryczno-zbierackim rozwoju nauk empirycznych stosowarno metodę systematycznej obserwacji faktów i ich uogólniania. Podstawowymi założeniami tego okresu były: metoda indukcji, czyli obserwacji faktów i ich cech oraz teza fenomenalizmu, czyli twierdzenie, że prawdziwa wiedza oparta być może tylko na doświadczeniu zmysłowym (zdania bazowe). Jednakże to zdroworozsądkowe stanowisko doprowadziło do tego, że wyprowadzane generalizacje nie zawsze zgadzały się z obserwacjami. Gromadzono więc fakty, a nie potrafiono prawidłowo wyjaśniać zjawisk. Dlatego w niektórych naukach zmieniono sposób wyjaśniania, przyjmując założenie esencjalizmu 31, które dzieli aspekty zjawisk rzeczywistości na główne i uboczne (istotne i pozorne). Teorie buduje się metodą idealizacji 32,nakazującą pomijać cechy czy wpływy mniej ważne, a skoncentrować się na podstawowych; W'tensposób dochodzi się do istoty zjawisk nieuchwytnej w .zwykłej, bezpośredniej obserwacji. Drugi etap rozwoju nauki nosi nazwę teoretycznego lub teoretyczno-wyjaśniającego. Kolejność rozwoju jest nieodzowna - w pierwszym stadium dostarcza się materiału, zaś w drugim próbuje się go wyjaśnić. 31 L. Nowak, 32 Dokładnie Wstęp do idealizacyjnej o metl()ldrziie ideall~alcj[~ teorii nauki, trclmrhe, \S. 52 - 54. WaT'sZJlłw,a1977, s. 50- 52. �Model religijności Ludowej 101 Różne nauki empiryczne przechoClziły ten przełom w odmiennych okresach: fizyka w XVII w, (Newton), biologia i ekonomia w XIX w. (Darwin i Marks), językoznawstwo zaś obecnie (głównie prace N. Chomsky'ego) 33. Nie muszę chyba nadmieniać, że etnografia niestety ciągle znajduje się V! stadium przedteoretycznym. Z tego co wyżej powiedziano wynika, iż główną metodą naukowego poznania świata jest metoda idealizacji. Świadomie na gruncie nauk społecznych pierwszy zastosował ją K. Marks (najpełniej w Kapitale) 34. Punktem wyjściowym jego koncepcji jest stanowisko antyfenomenalistyczne i antyindukcyjne (tzw. zasada nomotetyzmu) oraz zasada realizmu, czyli antyinstrumentalizmu 3". Przeciwstawiając się więc pozytywistycznemu schematowi poznania, uznał go za niezdolny do wyjaśniania i wręcz ·deformujący wiedzę. Stosuje wobec tego wspomnianą metodę idealizacji (nazwaną przez niego metodą abstrakcji). Polega ona na wyróżnieniu czynników głównych i ubocznych. Następnie zjawiska rozpatruje się eliminując czynniki uboczne, a uznając za jedynie oddziaływujące główne. W ten sposób proponuje się hipotezę wyjściową (typ idealny), będący swego rodzaju abstrakcją 36. Następnie w stosunku ,,[... l do tych typów idealnych badacz formułuje twierdzenia, w tym najważniejsze spośród nich - prawa, które też siłą-rzeczy mają charakter abstrakcyjny, <:~ więc nie tylko nie fenomenalistyczny [... J, lecz nawet faktualny 37. Posługują się więc one idealizacjami. Idealizacje te polegają na użyciu terminów (lub pojęć) odnoszących się do typów idealnych, czyli - terminów (lub pojęć) idealizujących" 38. Prawa dotyczące tych typów idealnych są prawami idealizacyjnymi. Potem następuje konkretyzacja owych praw, poprzez znoszenie założeń idealizacyjnych 39, które z kolei powinny być takie, aby można je usunąć. W ten sposób następuje .przybliżenie praw idealizacyjnych do rzeczywistości 40. Abstrakcje są zdaniami o faktycznie istniejących zjawiskach lub pojęciami do konstruowania takich zadań hipotetycznych zbliżonych do realności 41. Procedura badawcza stosowana 'przez Marksa składa się więc gene33 Tarnż~, s. 60. 34 .T. 'I1opolski, Dyrektywa marksistowskiej metodologii formułowania humanistyki, praw ·Bo=ń idealizacyjnych, [w:] Elementy 1973,5.24. Tamże, s. 2'5. L. No w.ak , Wstęp ... , 5. 52 - 53. 37 Prawo faktua'!ne w 'Odróim~eni,u od feno1n'€il1IaliSltY'CZJl1iElgozawiera wyłącm:.ie założen1a reailis'tylczme, a;Je może być równlież fOI1mułoW<ln€ pcr:zy rpomocy tenmfunów teor.etyczlloych, L. Nowaik, Budowa prawa idealizacyjnego, Iw:] Elementy ... , s. 50. 38 .T. TOIpo'!Slki, Dyrektywa ... , s. 32. 39 L. Now.ak, Wstęp ... , 'S. 53. 40 .T. Topo1sikli, Dyrektywa ... , s. 34. 41 'I1a'mże, s. 34. 35 36 �102 . MIOHAŁ BUCHOWJSKI raInie z trzech etapów: 1) konstruowania typów idealnych (odwołania się do nomotetycznej wiedzy o rzeczywistości); 2) formułowania praw idealizacyjnych w odniesieniu do tych typów; 3) sprawdzenia tych praw drogą konkretyzacji 42. Konstrukcja modelu w dalszej części pracy będzie więc jedynie pierwszym etapem poprawnej procedury zmierzającej ogólnie do wyjaśnienia zjawisk religijności ludowej. Problem sprowadza się obecnie do nadania temu modelowi odpowiedniego statusu metodologicznego - realistycznego czy instrumentalistycznego. W tym momencie nie sposób pominąć typów idealnych w koncepcji Maxa Webera. Choć uważał on, że wyeksplikował to, co Marks i Engels stosowali w praktyce 43, stwierdzamy obecnie zasadnicze różnice w poglądach tych myślicieli. Dotyczą one dwóch zasadniczych spraw: 1) Weber nadał swym typom idealnym charakter instrumentalny, a nie realny, tak jak Marks; 2) w odróżnieniu od tego ostatniego uważał, że pojęcia typowo-idealne można stosować tylko w naukach humanistycznych (w naukach przyrodniczych stosuje się według Webera tzw. pojęcia gatunkowe) ".W kontekście naszych rozważań bardziej znacząca jest pierwsza z tych różnic. Funkcja instrumentu badawczego, którą ma spełniać weberowski typ idealny, została przez niego wyraźnie określona. Pełnią więc one jedynie rolę heurystyczną, tzn. dostarczają próbnych hipotez mogących sprawdzić problemy bardzo generalnie oraz funkcję taksonomiczną, czyli porządkującą intelektualnie dane empiryczne poprzez uwypuklenie odpowiednich elementów rzeczywistości 45. Natomiast abstrakcje mąrksowskie są momentem wyjściowym i niezbędnym w procedurze wyjaśniania 46. Większość konstruowanych modeli w naukach społecznych ma charakter typów idealnych M. Webera - a więc instrumentalny. Są one wówczas uproszczoną egzemplifikacją rozmaitych aspektów złożonej rzeczywistości. Odnośnie do pojęcia (terminu) "model" stworzono niezliczoną ilość definicji i ich podziałów. Znaczenie, jakie przypisuje się modelom, zależy także od stanowiska badawczego (metodologicznego) i dyscypliny naukowej 47. Chodzi o to, aby przedstawiony poniżej model spełniał warunki Ta'mż.e, s. 38. J. KIlllIiita, Typy ideaLne w koncepcji Maxa Webera, [w:] Elementy ... s. 36l. 44 J. ToipolJs;kji, Dyrektywa ... , s. 24; J. KJmiJta, Typy ... , IS. 350 - 354. 4li J. Km'ilta, Typy ... , s. 360; A. Bert=lI1d!t, Z. T. W,ier7Jbic:k~, SocjoLogia wsi .w Stanach Zjednoczonych. Stan i tendencje rozwojowe, WcroiCbaw 1970, s'. 156- 157. 46 J. KJmi<ta, Typy ... , s. 360. 47 K. MiałkowSlke., Uwagi o modeLu, ,,EltI1JOigmfia PloJsika" 1969, t. 13, z. 1, li. 11 - 23. 42 4S �Model religijności 101 ludowe; WYJsclOwedo dalszej idealizacji i wyjaśniania, by był oparty o rzeczywistość pozbawioną jedynie niektórych elementów dla celów badawczych i aby mó,gł do tej rzeczywistości być skonkretyzowany, a nie tylko żeby "strukturalizował" badany materiał. Przy budowie modelu podstawową rolę pełni rodzaj wiedzy i jaką przystępuje się do jego konstrukcji. Decyduje ona o dalszym charakterze typu idealnego. Jednym z jej składników jest świadomość metodologiczna i wiedza o analizowanym zagadnieniu 48. Uściślenia wymaga także zakres tego modelu. Nie będzie on zbiorem twierdzeń odnośnie do typu idealnego, tylko ich częścią stanowiącą ich charakterystykę. Ma więc być modelem w znaczeniu węższym 49, wyróżnionym typem idealnym, ale takim, by mógł służyć do dalszych badań. Rola modelu rozumianego w tym duchu jest w nauce bardzo wielka. Pozwala on oderwać się od powierzchni zjawisk i dostrzec prawdziwą strukturę świata realnego, jego relacje i siły napędowe 50. Najbardziej znaną postacią, która na gruncie antropologii kulturowej prowadzi analizę o charakterze modelowym, jest C. Levi-Strauss. Według niego, na podstawie danych empirycznych buduje się model danej części rzeczywistości, utożsamiany też ze strukturą 51. Jego modele są jednak instrumentami. Dane empiryczne świadczą o uniwersaliach nie uświadamianych, których nie można, na obecnym etapie wiedzy, zbadać 52. Model tradycyjnej religijności ludowej Stwierdziliśmy już, że można wydzielić kategorię badawczą, taką jak religijność ludowa. Należy sobie jednak zdać sprawę z tego, iż nie ma konkretnego faktu denotującego zjawisko określane tym mianem. Marcin Czerwiński wyraża się, że wiele terminów (m.in. religijność) jest zbudowanych nie na drodze empirycznej. Pojęciem tym - jak pisze on dalej -- nie odpowiadają jednoznaczne wyróżniki empiryczne, ani kategorie zachowań. Dają się one odnieść do pewnych cech o zbieżności dla nas istotnej. Nie musimy więc rygorystycznie wyjaśniać problemu rzetelności wiedzy uprzedniej, wprowadzonej do badań, lecz ograniczyć się do kwestii jej operacyjności 53. 48 J. TopoJJskJi., Metoda modelowa w historii gospodarczej, [,w:) ELementy ... , s. 419 . • u T1aJmże, 's. 417 - 418. so T.amie, IS. 415 - 41<6. &1 &2 II C. Levi-Str<lJUSS, Antropologia strukturaLna, W<amsaJaiWa 1970, s. 370. J. 'I1op<.'1sk,j" Strukturalizm C. Levi-Straussa, [w:) ELementy ... , s. 274. M. 0<A"'''i.ńJskJi., Kultura i jej badanie, Wrocław 1971, s. 56. �104 MICHAL BUCHOWSKI Chcąc skonstruować definicję religijności, a następnie jej model środowiskowy, należy uwzględnić wszystkie uchwytne empiryczne jej przejawy. Dotychczas poszczególne szkoły zwracały uwagę na różne aspekty omawianego zjawiska, powodując jego ograniczenie lub deformację. Zjawiskowy i społeczny charakter religijności akcentował E. Durkheim. Pod wpływem jeg'o 'koncepcji znależli ,się wszyscy badacze tzw. "kośoielności", z Gabrielem Ie Bras na czele 54. Do grupy tej także zalicza się badających gł~wnie więzi członków wspólnoty z parafią. Jednakże religijność to nie tylko "religia zinstytucjonalizowana", "zrutynizowana", ale choćby również "zinterioryzowana", "wiara osobowo przeżyta" 5". Aby móc poprawnie pojmować religijność, należy przyjąć jej definicję rzeczową, uwzględniającą charakter instytucjonalny religijności, jej kontekst społeczno-kulturowy i odniesienie do świata pozaempirycznego :;6. Mając ten układ odniesienia należy określić parametry religijności. Winny być one dobrane tak, by kompleksowo ujęły całość zagadnienia 57. Wypracowanie ich odbywało się w nauce stopniowo. Np. G. Ie Bras, L. Dingemans i J. Remy uwzględniali trzy podstawowe elementy: wiarę, praktyki i moralność 58. J. Wach zwrócił ponadto uwagę na stosunek do grupy religijnej 59. Pełniejszą listę uwzględniają już Ch. Y. Glock, C. P. G. Tilanus 60. Szczegółowo kwestię tę omawia WI. Piwowarski, który w swych badaniach ujmuje siedem następujących parametrów relig:jności: 1. Globalny stosunek do wiary - uwzględnia związek wiary z innymi płaszczyznami religijności; nie tylko chodzi tu o autodeklarację, lecz także intensywność i stopień krytycznej refleksji nad własną religijnością; intensywność ~ wpływ wiary na religijność; krytyczna refleksja - odpowiedż na pytanie, czy wiara jest wynikiem własnych przemyśleń, czy też bagażem kulturowym (stopniem interioryzacji wiary). 2. Ideologia reli.gijna - rozumienie i akceptacja doktryny religijnej. 3. Wiedza religijna ~ związana z poprzednim parametrem; wiedza lJ religii i dążenie do poznania jej artykułów oraz faktów; odgrywa mniejszą rolę od innych parametrów. 54 W. Piw()wa'!~ski, Religijność wiejska w warunkach urbanizacji, Biblioteka "Więzi", ,t. 34, W'ailcszaw,a 1971, s. 12 - 13. M Tamże, s. 13. PJ,erwszego i trZJeciego z tyoh termi'nów użył G. W, Al1port w pra-cy The nature of prejudice, Bo.soon 1954, s. 453, zaś terminy 2 i 4 R. W. Adorno w pra-cy The authorito~ian persona!-ity, New Y'Ol'k 1959, 5. 730. 56 W. Piwowa,rs:ki, Religijność miejska w procesie uprzemysławiania, Bib1i'otega "W,ięZJi", t. 41~ Wa,rs.zawa 1977, S. 16. S7 Thlmże, IS. 28 - 30. S8 W. Pti.,WQlWaJ."Siki, Religijność wiejska ... ', s. 13 - 14. S9 J. Waoh, Socjologia religii, Wall"'s7Jarwa1961, 's. 48 - 60. 60 W. Piwowa'fski, Religijność wiejska ... , s. 33 - 41. �Model reLigijności hidoWej 105 4. Doświadczenie religijne - przeżywanie ostatecznej rzeczywistości wyrażające się w formie potrzeby (wiara w byt nadnaturalny, pozwalejąca rozwiązać problemy), poznania (odczucie bliskości boskiego), zaufania (w Bogu znajduje się ocalenie). 5. Praktyki religijne faktyczne' iachowania reHgijne oficjalne prywatne, nie ich mo'tywa.cje i ·sens. 6. Wspólnota religijna - identyfikacja z grupą religijną. 7. Moralność religijna zachowanie będące konsekwencją internalizacji religijnych norm i wskazań etycznych. Parametry te operacjonalizuje się następnie konkretnymi wskaźnikami 61. Przy konstrukcji modelu religijności ludowej posłużę się właśnie tymi siedmioma parametrami, gdyż uważam, że w miarę w pełni oddają one całość zjawiska. Pragnę przy tym pozostać w zgodzie z założeniem, że ów typ idealny (detonuje on poprzednik prawa idealizacyjnego) jest warunkowanyobiektywną strukturą społeczno-ekonomiczną, działającą na świadomość społeczną poprzez praktykę 62, przy jednoczesnym uwzględnieniu tradycyjnych form świadomości społecznej, odpowiadających aktualnym warunkom obiektywnym 63. Przyjmuję, że zadaniem każdej religii jest przezwyciężenie alienacji społecznej, ekonomicznej i poznawczej. Założeniem wyjściowym jest fakt, iż religia jako forma świadomości, c7yli forma wtórna, jest odbiciem sytuacji społeczno-ekonomicznej. W traclycyjnej społeczności wiejskiej, która może być utożsamiana ze społecznością lokalną (pojęcie to jest także typem idealnym), cżłowiek był w dużej mierze zależny od sił przyrody. Mistyfikował więc on jej rzeczywisty charakter i próbował pozyskać w swej bezradności jej siły drogą wyimaginowanych koneksji. Jednocześnie zależny od warunków społecznych wyrażał układy te w religii. Członek środowiska wiejskiego był więc uzależniony od natury i od ludzkich wytworów. Przyjmuję ponadto przy budowie tego typu idealnego następujące cechy, pomijając inne, uboczne: 1) dominującym typem gospodarki w tradycyjnej społeczności wiejskiej jest prymitywne rolnictwo;2) gospodarstwa chłopskie są w dużej mierze samowystarczalne w zakresie zaspokajania podstawowych potrzeb; 3) sytuacja taka powoduje, że społeczność ta ma charakter grupy lokalnej w znacznym stopniu zamkniętej przed vv'pływami zewnętrznymi; 4) izolacja ta wywołuje powstanie jednorodnego środowiska społeczno-kulturowego; 5) w środowisku tym istnieją przede wszystkim kontakty bezpośrednie, co prowadzi do .tradycjonalizmu dziaT~mże, s. 19- 21; W. Piwowarr'Siki, ReLigijność miejska ... , s. 33 - 41. oz O pojęcilu Ipmtkt)"ki: A. Ba~Uibicka, Orientacje epistemoLogiczne a rozwój nauki, Poznań 1977, 's. 1. 83 J. KJffii!ta, Wykłady z Logiki i metodoLogii nauk, 'Warsrz:awa 1975, s. 196. Gl �,106 MIOHA1. BUCHOWSKI łania i myślenia; 7) katolicyzm nałożył się na dawne wierzenia przedchrześcijańskie; 8) parafia stanowi ośrodek jednoczący grupę lokalną. Niektóre z powyższych cech same w sobie są typami idealnymi, zwłaszcza zaś pojęcia grupy lokalnej, jednorodnego środowiska społeczno-kulturowego, .czy izolacji. Wszystkie występują w sytuacji niezbędnej do stworzenia się formy tradycyjnej religijności ludowej i są strukturami niezależnymi od świadomości ludzkiej. Założenia te powinny pozwolić obecnie na scharakteryzowanie interesującego nas modelu. 1. G lob a l n y s t o s u n e k d o w i ary. Parametr ten obejmuje głównie postawy katolików wobec religii i problem motywacji religijnych. W obrębie tradycyjnej społeczności lokalnej stwierdzamy bezwzględne podporządkowanie się powszechnemu w jej obrębie wzorowi katolicyzmu. Religijność nosi charakter kulturowy. Fakt urodzenia się w danej grupie nakazuje automatyczne podporządkowanie się jej normom, nie dając przy tym możliwości wyboru, zmiany tego typu sytuacji 64. Ponieważ religia należy do wzoru kultury, jej akceptacja i bezdyskusyjna realizacja przyjętych norm jest oczywista. Problem wobec tego sprowadza się do interioryzacji religii, do stopnia pogłębiania wiary. Tu z pewnością musimy zanotować tylko pobieżne przyjmowanie wiary. Wprawdzie religia przepaja całokształt życia - stąd pojęcie społeczeństwa sakralnego li Beckera 65 - lecz nosi ta religia charakter dziedzictwa kulturowego. Religijność zakorzeniona jest więc bardziej w środowisku niż w jednostkach ludzkich 66. W zakresie motywacji religijnych E. Pin wyróżnia trzy pierwotne i trzy wtórne pobudkri.·życia religijnego 67. Dla religijności ludności wiejskiej charakterystyczna jest głównie motywacja pierwotna, biologiczno-kosmologiczna. Wiąże się ona z niepewnością losu, niebezpieczeństwo usiłuje się zażegnać poprzez spełnianie czynności religijnych. Motywacja ta powoduje powstanie grona świętych, specjalistów w określonej dziedzinie. Kościół jest organizatorem kultu. Istotna w naszym przypadku jest także motywacja wiecznego zbawienia, wiążąca się z pragnieniem osiągnięcia wiecznego szczęścia, powoduje unikanie grzechu i piekła, co osiąga się poprzez odpowiednio zagwarantowane G4 F. HOIUItaOClt, E. Bin, Kościół w godzinie Ameryki Łacińskiej, Wm;SlZaWla 1972, s. 152 - 154. M A. BeI'!tfraoot, Z. WaerillbiiakIi, Socjologia wsi ... , s. 172. G6S. C='OWlSlki, Religijność ... , s. 90. G7W. PiwOWJalI"Ski, Relig,ijność wiejska ... , s. 111 - 120. Są .to IfUłJSltępujące m{)tywacje pienwutlne: Ipsyoho-!kosmolro@.czrul li .psycilo-hiolo,gic:zJl1Ja,motywacja w.iecznego zbawienia ,i weW1l1ęt=ej pnemii1arrlY. Motyw,alcje wtórne: motywacja wwturorwo-:spo.rutlamc:zJl1Ja (]udowa), slOcjo·4tultuI'ow,a (nICl1rodowa) i socjo-religijnlł (eklezjaloo). �Model 'Teligijnoiel ludowej 107 srodki, spowiedź, komunię itp. Uczestnictwo w źyciu religijnym ma na celu uwolnienie się od winy. Powyższe dwie motywacje mają charakter indywidualny i wypływają z ludzkiej psychiki. Stwierdzić naleiy, iż pierwsza z nich jest bardziej zależna od stopnia rozwoju spoleczno-gospodarczego, druga zaś w dużej mierz€ wynika z postawy wobec iprdblemów ostatecznych i mniej poddaje się warunkom obiektywnym. Motywacje wtórne, o charakterze społecznym występujące w tradycyjnej społeczności wiejskiej, to motywacje kulturowo-spontaniczne (ludowe). Wiążą się one z zasygnalizowanym już problemem religii jako elementem kultury. Przestrzega się praktyki religijne ze względu na presję wspólnoty. Tu także parafia i ksiądz są instytucjami należącymi do całej kultury grupy. Zbliżona do powyższej jest motywacja socjokulturowa, rozszerzona jest jednak na tradycje narodowe. Najważniejszym wnioskiem nasuwającym się w dotychczasowych rozważaniach jest to, że religijność ludowa ma charakter kulturowy, partykularny i sensualistyczny 68. 2. I d e o log i a r e l i g i j n a. Uniwersalna ideologia katolicka przystosowała się do kultur lokalnych. Doprowadziło to do rozbieżności między doktryną oficjalną a faktycznie przyjętą w grupach. W zakresie ideologii interesują nas przekonania religijne i stosunek do wartości religijnych. Mówiąc o przekonaniach, zastanawiamy się nad stopniem rze~ czywistej akceptacji prawd wiary. W społeczności tradycyjnej zauważamy brak refleksji nad dogmatami, zgłębiania ich treści, nie zauważamy wątpliwości religijnych. Wypływa to z ustabilizowanej hierarchii wartości narzucanej przez środowisko społeczne w procesie socjalizacji 69. Widać w tym wyraźny związek z izolacją wsi i jej jednorodnym obliczem społeczno-kulturowym. Przez wartości rozumiemy wszystko, co jest pożądne w grupach ludzkich. Wachlarz wartości religijno-moralnych jest bardzo szeroki. W społeczeństwie tradycyjnym występuje monolityczny ich system, determinowany kulturowo i społecznie, na straży którego stoi tradycja 70. Dominują wartości o charakterze sacrum - najwyższy cel tn zbawienie duszy, obowiązek bycia dobrym katolikiem itp. Sacrum rozumie się nie tylko jako cel jednostki, lecz także jako dobro społeczne. Przejawia się w tym identyfikacja z grupą lokalną, współodpowiedzialność za jej losy. Religijność ta stara się sprostać raczej wymaganiom lIB 69 70 Tamie, s. 126. W. Piwowa,rsiki, ReLigijność W. Piwowarski, Religijrność wiejska , s. '141- 141,!i 150 - 151. miejska , 's. 178. �MICHAŁ BUCHOWSKI 108 tradycji przekazywanej przez pokolenia, opartej na kulturze środowiska, niż oczekiwanej przez Kościół 71. Parametr ideologiczny charakteryzuje więc tradycjonalizm i monolityczność wynikające z homogeniczności środowiska i bezpośredniej transmisji kultury. 3. W i e d z a l' e l i g i j n a. W tym parametrze głównymi wskaźnikami są: znajomość prawd wiary i zainteresowanie religią. Obserwujemy tu dużą ignorancję religijną. Katolicyzm ludowy cechuje brak znajomości podstawowych dogmatów, o czym autor sam mógł się jeszcze dziś przekonać w trakcie badań terenowych. Charakterystyczna jest tu chyba [-,owszechna nobilitacja Matki Boskiej 72, często wymienianej jako jedna z osób boskich (to samo czyni' się niekiedy ze świętymi). Prawdy wiary pomieszane są z wierzeniami magicznymi, często o przedchrześcijańskim rodowodzie, tworząc nowe kategorie wiary. Znajomość credo katolickiego jest mała na rzecz tradycyjnej wiary wpajanej przez środowisko. Zain'teresowanie religią jest bardzo duże. M.iejscowy kościół jest często najważniejszym punktem życia społeczności i przedmiotem jej troski. Zainteresowania te rzadko jednak wychodzą poza wąski obszar terytorialny. 4. Doświadczenia r.eligijne. Jest to chyba najtrudniejszy do opisu składnik religijności. Wiąże się bowiem z indywidualnymi przeżyciami i potrzebami jednostki. Człowiek w środowisku wiejskim nie może rozwiązać wielu problemów, w związku z tym odczuwa potrzebę interwencji jakiejś nadnaturalnej siły, która byłaby w stanie to uczynić. W chwilac;h ciężkich (klęski żywiołowe, tragedie indywidualne) chce się zdać na łaskę czegoś stojącego ponad tym, co ziemskie, odczuwać obecność Boga. W przypadkach ostatecznych on właśnie pozostaje jedyną n8dzieją. Doświadczenie religijne tego typu nie jest właściwe tylko tradycyjnej religijności ludowej, lecz ze względu na prymitywny sposób zabezpieczenia. egzystencji częściej występują momenty pozwalające na pojawienie się takich potrzeb. Mimo indywidualnego charakteru źródeł tego typu zachowań, przyczyn ich należy szukać w obiektywnych zjawiskich, jak np. poziom sił wytwórczych, sprawy ostateczne - śmierć, choroba itp. 5. P l' a k t Y k i l' e l i g i j n e. Są najbardziej uchwytnym w badaniach elementem religijności. Obserwuje się udział w obrzędach religijnych i związanych z nimi pozareligijnych. W tradycyjnym środowisku wiejskim zauważamy powszechny udział w praktykach. Dotyczy to przede wszystkim tzw. obrzędów przejścia - chrzest, pierwsza komunia, 71 72 Tamże, s. 183. S. Czarnowski, Kultura ... , s. 96 - 97. �Mode~ religijności ~udowej 109 ślub, pogrzeb, a także obowiązków regularnych - uczestnictwo we mszy \V niedziele i święta. Jest to wynikiem kulturowej tradycji i presji społecznej, wykluczającej zachowania wyłamujące się poza przyjęty wzór, zinstytucjonalizowany schemat zachowań. Motywacje pni:ktyk rzadko mają charakter wewnętrzny. Mamy więc do czynienia ze zjawiskiem "kościeiności". Interesująca poznawczo jest kulturowa "oprawa", czyli uroczystości zewnętrzne, pozainstytucjonalne, o charakterze rodzinnym bądź lokalnym. Noszą one znamiona regionalne. Należy tutaj dostrzec niejako "sprzężenie zwrotne" - wpływ praktyk katolickich na obrzędy pozakościelne i wpływ wierzeń oraz zwyczajów lokalnych na przebieg uroczystości religijnych. Uwagę zwrócić trzeba także na rytualizm religijności wiejskiej, przywiązania do zewnętrznych przejawów i czynienia z nich najważniejszego wyróźnika przynależności do grupy religijnej. Katolicyzm zatopiony jest w obrzędowości, zwyczaju, gestach i to decyduje a jego powierzchowności n. Obrzędy związane są z przełomowymi momentami w życiu ludzkim oraz porami roku. Noszą charakter agrarny i ogólnoludzki, a Kościół jedynie dostosował się do nich przekształcając ich formę. W zakresie praktyk mieści się także pojęcie sensualizmu, oznaczające fakt czczenia przez chłopów konkretnych figur, obrazów i innych wizerunków sakralnych. Występuje niezdolność rozróżnienia rzeczy świętych ud ich wyrazu, czynności od wywołanego wzruszenia, symbolu od treści i wzoru u. Duży jest także stopień praktyk indywidualnych w obrębie omawianej społeczności. W zakresie praktyk mamy więc ich rytualistyczny, partykularny (związany z życiem), sensualistyczny charakter. O religijności decyduje wierność tradycji i kulturze, w której się wychowało, a nie Kościołowi. Korzeni tego typu zachowań także należy doszukiwać się w specyficznym środowisku ze swoimi cechami charakterystycznymi. 6. W s'P ó l n O t a re '1~g i j n a. J.estona jednym z elementów wspólnoty kulturowej. Instytucje religijne są w tradycyjnym społeczeństwie splecione ze świeckimi, co sprzyja ambiwalentnemu poczuciu przynależności społeczno-religijnej 75. Poczucie to kształtuje się głównie na płaszczyźnie kulturowo~połecznej. Układem odniesienia jest parafia, którą można identyfikować ze wspólnotą lokalną. Ważna w tej analizie jest rola kapłana jako przywódcy religijnego. W grupach lokalnych jest ona 73 Tamże, s. 105. K. Adamus-Dar<czewska, Aktywność społeczno-gospodarcza parafii w Polsce, "RocznikJi Socj<Jlogii Wsi" 1968, t. 8, s. 52. S. Cm'I1l1oWlSki, Kultura ... , s. 100. W. PiwowalI'Stki, Religijność miejska ... , s. 294. wiejskiej 74 75 �110 M[CHAŁ BUCHOWSKI uwarunkowana typem religijności, tak więc obowiązki księdza są szersze niż określają to przepi'sy k,ościelne. Angażuje się on często w zwyczaje lokalne, zacierając różnice między dwoma typami powinności. Religijność ma także charakter kolektywny, obejmując wzory zachowań zbiorowych, niwelujących indywidualne odchylenia. Podkreślić trzeba także, że w praktykach religijnych odbija się struktura społeczności, która je realizuje. Każdy ma określoną rolę i sprecyzowane funkcje uzależnione od miejsca w społeczeństwie 76. Wspólnotowy charakter wynika więc z idei identyfikowania się z grupą i jej strukturą. 7. M o r a l n ość r e l i g i j n a. Według oficjalnej nauki Kościoła, wzory moralnego zachowania się są ważniejsze niż zachowanie rytualne. Stworzył więc on kodeks postępowania etycznego, będący wzorem dla mas. Jednak w praktyce kładziono większy nacisk na praktyki religijne. Normatywno-instytucjonalny model moralności musiał ulec procesowi il1kulturacji, czyli przystosowania się do lokalnej kultury, powodując powstanie moralności instytucjonalno-środowiskowej, traktowanej jako obowiązkowa. Nakazywała ona przede wszystkim posłuszeństwo zwyczajom lokalnym i wiedzy ludzi starszych 77. Ponadto olbrzymią rolę w tym zakresie odgrywa koncepcja grzechu jako zła. Jest to wybitnie parametr konsekwencyjny, wskazujący jednocześnie na kulturowy charakter religijności. Przedstawiony powyżej model tradycyjnej religijności ludowej powinien w pełni oddawać to zjawisko, chociaż z pewnością znajdą się jeszcze nie zaakcentowane jego momenty, które ujawnią się w toku dalszych, szczegółowych badań. W nadziei autora model ten pozostaje choćby w części poprawną konstrukcją z metodologicznego punktu widzenia. MICHAŁ BUCHOWSKI ATTEMPT AT CREATING A MODEL OF !FOLK RELIGIOUS (ISumma INITERESTS ry) 'Dhis ar,tLcle aims at creatiJng modembely vematile model of jjolk rełJi,gi/OuSll1ess cor,respcm.dinJg to all tY'pes of Oatholidsm 'm the looUll1try. It is G.lSBlnnedthat relligion and forms, orf JcelJebra't101IlICOIlJt1ectedW\i.th tt ,M'e :iJn.tegml pa;rt of cuLture, so ethnology also deaJ.,s wilth it. Folk religiousness is a suhject of et!hnolo.gical inteS. OzJamlOwskii, Kultura ... , IS. 103 - 104. E. CJupak, Katolicyzm looowy --'- tendencja przemian współczesnych, ,,RoeznUci Socjo[oglti Wsm" 1968, t. 8, s. 19; tegoż, Katolicyzm ludoWll w Polsce, Warsmwa 1968, s. 38. 78 77 �MOdeL 1'eUgijno§ci Ludowe; Ul rests, not only compar'aJti'Ve aJIW.'ly1sesof p[iimit'ive peOlples' cr:eHgLOI1Is, which are frequently considered to be most Lmpołlta[])t. Dea~ia1:gwi,th the subj'eci of r,eligiOUiSn~ ethnognaJphy should ,!>har'ethe a'chiev,emeIl'ts od' o1;h'er di:sdpl:tIl'es SUtch a,s study of religion, sociology, psychology and history of iI'eHgion. Methodologicail. perspective of creating modeLs in the Arts follows 'cr,ea,Ung of a model. the mrt!hoiI"s optIl'ion this ,model 'Call1JIlJOlt be ideal W'eboc',s ty1pe ~imjjted ,to structure of sci'en,oe but it ffiUJSit be a stan1Jtng~po,imt (a moment ,od' 'idea1izaUon) of f'urrt'her 'explan:at,i,on CIf phen1omena from <the Marxist IpOint od' VIiew. A:s1suming the above statemenlts, 1Jheautlhorr t['ies to charalCterize the phenomellOlll of fQ[k iI'el1ilgi1oUJs'l1es IU'Sitrllg s seven paiI'armelters lbalsed on :Leigal[y valid cltiteT!ia and coeifk,ientes reS'pectively: g,enenal reIatibn to the beli:ef, T'elig1ioUJs/ideology, knowLedge, experience, pcracUoes, loommunity amd mornality. This ,article lis a s'tartirug-poiiltllt of fUil'theT sltudies. The aultholT hopes 1;h,at j,t served at least partially the aums given in a theoretical/introdudion. In 1 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/86e022b1aba10c96e3372d54fb0478b9.pdf dc896771e4aa7d4b2a2e322baae540f3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1765 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource etniczność Indianie Ameryki Płn. asymilacja kulturowa odrodzenie etniczne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1634 Title A name given to the resource Między asymilacją a etnicznym odrodzeniem / LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.25-56 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zielińska, Mirosława Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Lud, t. 63, 1979 MIROSŁA WA POSERN-ZIELIŃSKA MIĘDZY ASYMILACJĄ A ETNICZNYM ODRODZENIEM Z PROBLIEMATYKI AMERYKANcrZ,ACJI INDIAN 1. Etniczna polityka USA i jej odzwierciedlenie amerykańsko-indiańskich USA w stosunkach Współczesne miejsce Indian w społeczeństwie amerykańskim zostało określone przez charakter kolonialnej, a następnie amerykańskiej polityki wobec ludności tubylczej. Zależność ta znajduje dziś odzwierciedlenie przede wszystkim w podziale Indian na mieszkańców rezerwatów (obszary wiejskie) i Indian żyjących poza nimi (głównie w miejskich metropoliach), co poważnie rzutuje na ich współczesną sytuację polityczną, ekonomiczną i społeczno-kulturową. Do dziś istniejące rezerwaty indiańskie stanowią spadek po kolonialnym i wczesnoamerykańskim (do ok. poło XIX w.) okresie stosunków interetnicznych, które formalnie opierały Isię na zasadzie traktowania indiańskich społeczności jako niezależnych, posiadających własne teryturia "narodów", z którymi prowadzono bądź to dyplomatyczne pertraktacje, bądż też zmagania militarne. Polityce tej przyświecała idea terytorialnej separacji Indian od białych. Jej wyrazem była zarówno pierwsza faza terytorialnej marginalizacji tubylców masowo przesiedlanych coraz bardziej na zachód na obszary jeszcze wolne od białego osadnictwa, jak i druga jej faza charakteryzująca się utworzeniem rezerwatów, których granice w dalszym ciągu oddzielały ludność autochtoniczną od napływowej, stanowiąc nową formę urzeczywistnienia kolonialnej idei terytorialnego separatyzmu. Koncepcja ta została ostro zaatakowana w dwóch ostatnich dziesięcioleciach XIX w. przez te kręgi białych Amerykańów, 'którzy - 'czy to w swej pracy zawodowej, czy też działalności charytatywnej - kontaktowali się na co dzień z ludnością tubylczą. Grupa ta, uformowana z protestantów - członków rozmaitych organizacji społecznych i pracowników agend rządu federalnego zorientowanych na rozwiązanie problemu indiańskiego w USA, określiła się mianem "Przyjaciół Indianina" (Friends of the Indian) (Prucha 1973: 4 - 6). Działalność tego wielce wpływowego ugrupowania wynikała wprost z lansowanej przez nie koncepcji całkowitego włączenia ludności tubylczej w główny nurt społeczeństwa amerykańskiego. Proces ten widziano jako dobrowolną lub przymusową �26 MI\R;OSŁAW A PQSERN -ZIELIŃSKA asymilację, która pozbawi Indian ich dotychczasowej odrębności kulturowej, czyniąc z nich pełnowartościowych Amerykanów, tzn. jednostki działające i myślące zgodnie ze standardami obowiązującymi w anglosaskim trzonie narodu. Koncepcję tę znakomicie ilustruje wypowiedż jednego z członków omawianej tu grupy działaczy, który w latach 1879 - 1904 kierował słynną szkołą dla młodzieży indiańskiej w Carlisle, Penm:ylvania: "Wszystko, co jest indiańskie w tej rasie, powinno umrzeć. Zabijmy Indianina w nim samym, a zbawmy (w nim) człowieka" (Pratt 1973: 261). Postawa reprezentowana przez "Przyjaciół Indianina" mieściła się cdkowicie w rozwiniętej w 2 poł. XIX w., choć korzeniami sięgającej początków państwowości USA, teorii asymilacji, którą we współczesnych studiach etnicznych określa się mianem "anglo-konformizmu" (anglo-conformity) (Gordon 1970: 84 - 114). Zakładała ona pełną unifikację kulturową wszystkich grup i zbiorowości etnicznych USA a imigranckim rodowodzie poprzez wyrzeczenie się przez nie rodzimych tradycji na rzecz przyswojenia i uznania za własne stylu życia i systemu wartości anglosaskiego trzonu amerykańskiego społeczeństwa (Gordon 1970: 85). Tę koncepcję asymilacji, jako teorię, a zarazem praktykę społecL.ną, stworzono w odniesieniu do tzw. "nowej imigracji", na którą w 2 pał. XIX w. złożyli się przybysze z Europy Środkowej, Wschodniej i Południowej. Niespotykane dotychczas rozmiary tej imigracji wywołały natywistyczną reakcję u potomków "starej imigracji", wywodzącej się zasadniczo z germańskiej Europy (Higham 1973: 35 - 105). Tworząc grupę tzw. WASP-ów (White-Anglo-Saxon-Protestants), uważali się za uosobienie amerykańskości i z tego względu - za rdzeń narodu amerykańskiego. Ich kultura, styl życia, system wartości, instytucje społeczne i polityczne oraz protestancka etyka, wywiedzione zasadniczo z tradycji anglosaskich a zmodyfikowane w Ameryce, zostały uznane za standardy, których przyswojenia oczekiwano od wszystkich przybyszów zza Oceanu bez względu na ich etniczne pochodzenie. Dlatego też zarówno w ówczesnych naukach społecznych, jak i polityce oraz praktyce społecznej, dominował pogląd a konieczności całkowitego amerykanizowania imigrantów przy równoczesnym uwolnieniu ich od wyniesionego ze Starego Świata rodzimego bagażu kulturowego. U podstaw tej konsekwentnie urzeczywistnianej wizji asymilacji leżało przekonanie a bezwzględnej wyższości cywilizacji amerykańskiej z jej anglosaskim rodowodem nad kulturami krajów pochodzenia "nowej imigracji". Analogiczne sądy odnosiły się oczywiście również do Indian, których dzielił od WASP-ów znacznie większy dystans kulturowy niż w przypadku jakichkolwiek innych grup europejskich imigrantów. W związku z tym bezwzględnie odmawiano im prawa do zachowania �Między asymilacją a etn,jcznym odrodzeniem 27 własnego dziedzictwa kulturowego jako negatywnie ocenianej spuścizny po okresie barbarzyństwa. Postawy te kształtowały politykę indiańską USA, która zmierzała do pełnej społecznej i kulturowej asymilacji ludności tubylczej. Ostateczne osadzenie Indian w rezerwatach umożliwiło szeregu instytucjom federalnym roztoczenie kontroli nad nimi oraz rozpoczęcie w 's'tosunku do nich zorganizowanej, długofalowej działalności "cywilizacyjnej". Wg zamierzeń władz, miała ona ułatwić Indianom szybsze włączenie się w główny nurt społeczeństwa amerykańskiego (prucha 1973: 1 - 10). Jednym z ważniejszych przedsięwzięć w tym zakresie była akcja dokonywania indywidualnych przydziałów ziemi na mocy GeneraL ALLotment Act z 1887 r. (GeneraL ALLotment Act ... 1969: 200 - 204). "Obdarzenie" Indian prywatną własnością miało ich zrównać pod względem ekonomicznym i społecznym z białą ludnością wiejską. Spodziewano się, że efektem tego przymusowego zerwania z tradycją tubylczego kolektywizmu będzie szybka akulturacja autochtonów, której oczekiwano już v: następnym pokoleniu. Motywem przewodnim tej polityki była chęć z;,symilcwania Indian jako poszczególnych osobników, a nie jako grupy społecznej. Przewidywano, że tubylczy farmerzy zajmą miejsca w obrębie klasy średniej, jeśli utrzymywać się będą z pracy na gospodarstwach rolnych o powierzchni 160 - 180 akrów (tj. ok. 65 - 73 ha) na y.odzinę (Lurie 1970: 71, 73, 77; Tyler 1973 : 95 - 97). U schyłku XIX w. szczególnie ostrą walkę z tradycjami kulturowymi Indian podjęło szkolnictwo zarówno misyjne, jak i świeckie, stając się najważniejszym narzędziem amerykanizacji tubylczych dzieci. Przymusowo wywożone do odległych od rezerwatów szkół poddawane były one przez kilka do kilkunastu lat intensywnej indoktrynacji, której ce}(,m było wykorzenienie wszelkich sentymentów dla rodzimych tradycji. Chodziło tu bowiem o radykalne zerwanie międzypokoleniowej transmisji kulturowej, które mogło zapewnić odizolowanie młodego pokolenia od jego środowiska rodzinnego i sąsiedzkiego (Gessner 1931 : 160 - 162). W akcję cywilizowania Indian włączyły się wszystkie bez wyjątku misje chrześcijańskie, dla których katechizacja oznaczała konieczność równoczesnego szerzenia euro-amerykańskich wzorów kulturowych. Dla misjonarzy chrześcijaństwo stanowiło nieodłączny element cywilizacji, którą wielu z nich zwykło określać mianem cywilizacjI chrześcijańskiej. Ow najwyższy stopień rozwoju społeczno-kulturowego, na który wzniosła się biała rasa, pojmowano nadto jako jedyną alternatywę kulturową dla wszystkich ludów świata. Ich akces do pełnoprawnego uczestnictwa w euro-amerykańskim dorobku cywilizacyjnym był zatem - w przekonaniu misjonarzy - tylko kwestią czasu potrzebnego na przeprowadzenie skutecznej katechizacji. W akcjach chrystianizacyjnych przeprowadza- �28 MIROSŁA WA POSERN -ZIELIŃSKA nych wśród Indian dominowało naturalnie zaszczepianie tubylczym neofitom amerykańskiego modelu cywilizacji, wypracowanego głównie w okresie dzielącym Wojnę o Niepodległość od Wojny Secesyjnej. Utożsamiając chrześcijaństwo z cywilizacją, misjonarze niejako automatycznie czuli się zobowiązani do ingerowania we wszystkie sfery tubylczego życia, przekształcając w ten sposób ośrodki misyjne w poważną agendę inspiracji i przyspieszania procesu zmian kulturowych wśród nawracanych społeczności. Swą działalnością nie tylko wywoływali radykalne przemiany w zakresie wierzeń, moralności i systemu uznawanych wartości, ale na wszystkie dostępne sobie sposoby starali się zaszczepić Indianom styl życia białych mieszkańców Ameryki. Wszelkie poczynania misji zdążały w kierunku uczynienia ze społeczności indiańskich żywej kopii społeczeństwa dominującego, by mogło ono - dzięki uprzedniej niwelacji różnic kulturowych tym łatwiej i szybciej zasymilować obcą etnicznie ludność (Berkhofer 1965: 5 - 15). Próby pozbawienia Indian ich rodzimej kultury nie były jednak w ówczesnej Ameryce przejawem szczególnej nietolerancji wobec ludności tubylczej. Stanowiły one efekt realizowania powszechnie akceptowanych haseł tzw. ruchu amerykanizacyjnego, który był zasadniczo zorientowany na asymilację rzesz imigrantów z Europy Środkowej i Wschodniej poprzez odcięcie ich od tradycji wyniesionych ze Starego Świata. Walka o szybką i pełną amerykanizację wszystkich nieanglosaskich grup etnicznych, w tym i Indian, trwała kilka dziesięcioleci na przełomie XIX i XX w., nasiliła się w okresie I wojny światowej, ale w pierwszych latach po jej zakończeniu zaczęła gwałtownie wygasać . .Jej miejsce zaczęła stopniowo zajmować bardziej liberalna koncepcja kształtowania się narodu i cywilizacji amerykańskiej - tzw. teoria tygla (melting-pot), która zaczęła rozwijać się u schyłku XIX w. Wizja ta zakładała powolne bezkonfliktowe stapianie się różnych grup etnicznych w jednorodny amalgamat rasowy i kulturowy. W procesie tym wszystkie grupy etniczne USA miały wnieść własny wkład do skarbca cywilizacji amerykańskiej, która dzięki temu stać się powinna syntezą najbardziej war'tościowych zdobyczy poszczególnych kultur etnicznych (Gordon 1970: 115 - 131). Teoria tygla, wsparta w latach 30- i 40-tych przez nurt psychologizmu i relatywizmu kulturowego w antropologii, stworzyła atmosferę tolerancji i życzliwego zainteresowania kulturową specyfiką poszczególnych zbiorowości etnicznych USA. Pod jej wpływem uległa zasadniczej reorganizacji polityka asymilacyjna, z której wykluczono szereg elementów przymusu ze względu na negatywne ich działanie w procesie adaptacji imigrantów do rzeczywistości amerykańskiej. Podjęto nawet organizacyjne wysiłki w celu utrwalenia szeregu wartości kulturo- �Między asymHacją a etnicznym odrodzeniem 29 wych przybyszów, którym towarzyszyła odtąd świadomość atrakcyjności własnego dziedzictwa kulturowego. Sytuacja ta sprzyjała bardziej harmonijnemu włączaniu się imigrantów do życia ogólnonarodowego. Mogąc zachować część swych tradycji, stawali się bardziej podatni na amerykanizację, która nie budziła w nich już tylu oporów wewnętrznych, frustracji i poczucia niższości co poprzednia jej wersja anglo-konformistyczna. Koncepcja tygla i wynikająca z niej praktyka społeczna należały więc nadal do arsenału środków asymilacji, którą zaczęto teraz pojmovvać jako proces krystalizacji nowej jakości socjo-kulturowej z różnorodnych elementów kultur etnicznych. Teoretycznie dorobek kulturowy ż;:;dnej z grup etnicznych USA nie otrzymał priorytetu; nie głoszono więc haseł całościowego zaakceptowania go i przyjęcia za własny przez pozostałe zbiorowości. Każda z nich miała prawo i obowiązek wnieść swój własny udział i wzbogacić w ten sposób cywilizacyjny dorobek amerykańskiego narodu. Z dzieła tego nie zostali wykluczeni również Indianie. W związku z tym, wraz ze zmianą orier.tacji ideologicznej i wynikających z niej działań praktycznych w ramach programu asymilacji imigrantów, uległa przekształceniu polityka USA wobec ludności tubylczej. Wyrazem liberalizacji stosunków amerykańsko-indiańskich w latach 20-tych był obszerny memoriał przygotowany na zlecenie władz feder<Jlnych przez Brookings Institution. Po raz pierwszy oficjalnie uznano w nim wkład Indian do kultury ogólnonarodowej i wskazano na walory czasowego zachowania przez nich własnej odrębności. We wspomnianym memoriale ujawniono mnóstwo wypaczeń polityki indiańskiej i krzywd wyrządzonych autochtonom przez społeczeń,stwo dominujące. Frzede wszystkim jednak wyraźnie zdyskredytowano bezkompromisowe działania na rzecz szybkiej asymilacji Indian 1, aczkolwiek w dalszym ciągu uważano ten proces za nieuchronny (Merriam and Associates 1969 : 243 - 246). Polityczne reperkusje słynnego Raportu Merriama były jednak o wiele skromniejsze niż powszechnie oczekiwano, a to ze względu na wielki kryzys gospodarczy, który wkrótce sparaliżował wszelkie inicjatywy zreformowania stosunków amerykańsko-indiańskich, co wymagało sporych nakładów finansowych. Korzystniejsze warunki dla bardziej samodzielnego rozwoju społeczności indiańskich, w tym i ich kultury, stworzone zostały dopiero w czasie prezydentury Franklina D. Roosevelta, który powierzył stanowisko Komisarza do Spraw Indiańskich cenionemu antropologowi i dzial Kryty.c'e poddano .głóWlll~e po:liiykę :indywidua'1Jnych nadań :lJiemi max system e<!uk,ocji indiań.stkJlch dzi,eoi 'W sZJkolalc'h z ilnternaltami z da,La od reZJerwart:ów. �30 MIIROSŁA'W A POSElRN -ZI,ELIŃSiKA łaczowi społecznemu, J. Collierowi. Jego zasługą było sformułowanie rewolucyjnego - jak na ówczesne czasy - programu nowej polityki indiańskiej, który administracja Roosevelta przedstawiła Kongresowi w 1934 r. w postaci tzw. Indian Reorganization Act. W dokumencie tym zaproponowano powołanie w rezerwatach nowoczesnych instytucji samorządowych w oparciu o tradycyjne formy władzy plemiennej; porus:.:ając kwestię edukacji Indian, zwrócono uwagę na konieczność odwołania się w programach szkolnych do naj cenniejszych wartości tubylczej kultury (m. in. do folkloru), aby udaremnić powszechne dotąd deprecjonowanie przez nauczycieli tubylczego stylu życia i całego bez wyjqtku indiańskiego dziedzictwa kulturowego. Proponowana reforma szkolnictWa dawała autochtonom nie tylko poważne oparcie prawne, ale i psychologiczne w ich walce o zachowanie własnej odrębności; w trosce o stworzenie indiańskim społecznościom właściwych podstaw gospodarczych IRA zakazywał dalszej parcelacji terytoriów plemiennych na indywidualne działki oraz zalecił przywrócenie poszczególnym plemionom tytułów własności do tych terytoriów, które przymusowo wykupiono z rąk tubylczych jako zbędne nadwyżki ziemi po dokonanej w przeszłosci parcelacji. Oczywiście dyrektywa ta dotyczyła wyłqcznie ziem dotychczas nie zasiedlonych (Deloria 1974: 194 - 197; Tyler 1973: 125 - 139). Położenie nacisku na restaurację plemiennej własności ziemi było poważnym ustępstwem władz federalnych na rzecz indiańskiego kolektywizmu, tak bardzo do tej pory zwalczanego, bowiem uważano go za jedną z ważniejszych przeszkód w procesie asymilacji autochtonów. Naród amerykański, do którego chciano ich włączyć, przeniknięty był przecież duchem indywidualizmu, gwarantującego jakoby postęp we wszystkich d".iedzinach życia. Działalność J. Colliera i jego współpracowników zerwała drastycznie z tradycjami anglo-konformistycznej polityki asymilacji Indian. IRA prawnie zagwarantował ludności alttochtonicznej dość swobodny rozwój własnej osobowości kulturowej w oparciu o zapewnienie korzystniejszych podstaw tubylczej ekonomice, o daleko posuniętą samorządność plemienną i zreformowane szkolnictwo. Nadmienić tu również trzeba, że za sprawą Colliera w 1938 r. przyznano Indianom po raz pierwszy w dziejach USA wolność religijną (Witt 1970: 104). Dzięki temu tubylcy mogli wreszcie ujawnić swoje prawdziwe przekonania religijne, organIzując otwarcie szereg tradycyjnych rytuałów. Ta liberalizacja w stosunkach między władzami federalnymi a Indianami była wyrazem nowego kursu w polityce asymilacyjnej. Położono w niej nacisk na stworzenie korzystnych warunków wszystkim grupom etnicznym o nieanglosaskim pochodzeniu dla selektywnego zacho- �Między asymiLacjq a etnicznym odrodzeniem 31 wania CZęSClwłasnego dziedzictwa kulturowego jako wartości wnoszonej dorobku cywilizacyjnego. Wysiłki administracji prezydenta F. D. Roosevelta w kierunku stworzenia Indianom korzystniejszych warunków życia i możliwości realizowania ich potrzeb kulturowych wynikały wprost z koncepcji daru kulturowego i asymilacyjnej teorii tygla. Poczynania te traktowano jako konieczny etap przejsciowy na drodze do póżniejszego, dobrowolnego włączania się Indian do głównego nurtu narodu amerykańskiego. Polityka ta zdawała się skuteczniej prowadzić do tego celu, a przy tym gwarantowała bardziej bezkonfliktowy, humanitarny przebieg procesu asymilacji. Ostatecznym celem procesów społeczno-kulturowych, sterowanych przez szereg instytucji amerykańskich, na których działalności zaciążyła teoria tygla, była powolna absorpcja wszystkich obcych żywiołów etnicznych przez istniejącą już "amerykańską" strukturę społeczną. Przewidywano, że absorpcji tej ulegać mogą tylko jednostki, a nie całe grupy etniczne (Gordon 1970: 132). Stąd też - podobnie jak w okresie ideologicznej dominacji anglo-konformizmu forsowano indywidualizm, ~przyjając rozpadowi społeczności opartych na więziach etnicznych. Indiańska polityka administracji Roosevelta była pozbawiona tego elementu, a nawet przeciwnie - w poważnej mierze reaktywowała oparte na tubylczych tradycjach formy życia społecznego 2. Działania te były bliższe założeniom kolejnej koncepcji asymilacji, rozwijającej się niemal równolegle z teorią tygla. Chodzi tu o tzw. pluralizm kulturowy, który począwszy od lat 2a-tych zaczął forsować pojmowanie narodu amerykańskiego jako "narodu narodów" (nation of nations), kładąc nacisk na zachowanie wspólnot etnicznych jako naturalnych ram realizowania przez ich członków własnej odrębności kulturowej. Wraz z upływem czasu odrębności te będą stopniowo traciły swą ostrość, prowadząc do dobrowolnego przyjmowania amerykańskich wzorów kultury przez kolejne generacje etników. Proces ten nie wymaga rozpadu wspólnot etnicznych, nsowych czy wyznaniowych, w ramach których jednostka realizuje swoje podstawowe potrzeby społeczne (Gordon 1970: 158 - 159). Natomiast ich istnienie zapobiega w ·dużym stopniu dezorganizacji społecznej, dotkliwej zarówno dla grup i jednostek asymilowanych, jak i asymilujących. Idee teorii tygla i kulturowego pluralizmu, przenikające politykę indiańską administracji prezydenta Roosevelta, stworzyły ludności tubylw darze do ogólnonarodowego 2 Prz.ede wszySltkiim wyidaltni,e w21mocIlIiła OJna Qr~a,ni'zację plemi'eT1ll1ą,obdarzając ją 'częściloJWą GiUJt0ll10lIllią (samorząd) or·az w ZIllaicZll1.y:m stopIlli.'U pil'zywróciła kolektywny typ włmsnvści, będą<:y ist0Jtll1ym eZYJl1ll111kieun spotSluośd iposZJc'zególnyc'h grup lind·iań·skkh. �32 MIROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA c7.ej niezwykle korzystne warunki rozwoju. Atmosfera ta trwała jednak z8ledwie siedem lat, tj. do chwili wkroczenia USA na arenę II wOJny światowej. Problemy międzynarodowe i niezbędna w tej sytuacji mobilizacja całego narodu zepchnęły wówczas na plan dalszy wszystkie sprawy wewnętrzne, a w tym i etniczne problemy ludności autochtonicznej. W czasie wojny Indianie zaczęli masowo opuszczać rezerwaty, migrując do wielkich miast, gdzie ok. 40 000 osób znalazło zatrudnienie w przemyśle zbrojeniowym lub zaciągnęło się do służby wojskowej, w szeregach której znalazło się ok. 25000 osób (Fey and McNi,ckle 1970: 183). W'skutek tego rezerwaty poważnie wyludniły się i nawet po zakończeniu działań wojennych sytuacja ta nie uległa trwałej poprawie. Po krótkim okresie powrotów w rodzinne strony robotników i weteranów, nastąpiła druga fala migracji do ośrodków 'przemysłowych. Wywołała ją negatywna ocena warunków życia w rezerwatach, dok,onana przez ludzi obytych już z osiągnięciami cywilizacji technicznej i przyzwyczajonych do pewnego dobrobytu, jaki zapewniła im wojenna 'prosperity. Wszystkie te fakty stały się po wojnie pretekstem dla władz federctlnych, które próbowały rozwiązać problem indiaóski w USA poprzez całkowitą likwidację rezerwatów, wypłacenie z tego tytułu odszkodowail poszczególnym ich mieszkańcom i przymusowe przesiedlenie bezrolnych Indian do miast. Tzw. termination stało się odtąd wykładnią oficjalnej polityki rządu, która mimo ostrego jej skrytykowania zachowała swą aktualność do dziś (Tyler 1973: 151 - 188; Deloria 1970: 60 - 82). Akcja na rzecz likwidacji rezerwatów stanowiła wyraz ponownego zwrotu polityki asymilacyjnej ku indywidualizmowi, jaki charakterywwał głównie jej fazę anglo-konformistyczną. Powrócono więc znów do koncepcji rozbicia indiańskich społeczności plemiennych i przekształcen;a ich członków w amorficzną zbiorowość jednostek o indiańskim pochodzeniu, które pozbawione dawnych więzi społecznych i terytorialnych podstaw grupowej egzystencji będą łatwiej ulegać procesowi asymilacji. Realizacja polityki tennination oznacza bowiem dla Indian utratę resztek terytoriów plemiennych, które stanowią nadal główne oparcie dla kolektywnych form ich życia społecznego. Te zaś są jednym z ważniejszych kryteriów indiańskości. Ostateczne rozproszenie autochtonów, pozbawienie ich wła!Snego szkolnictwa i lecznictwa, podporządkowanie ogólnoamerykańskiemu systemowi sądowniczemu i uchylenie dotychczasowych ulg podatkowych ma na celu zrównanie ich w prawach j obowiązkach ze wszystkimi obywatelami USA. W ślad za tym jednak nieuchronnie postępować będzie proces amerykanizacji Indian, coraz bardziej niwelujący ich dotychczasową odrębność kulturową· * * * �Między asymilacją a etnicznym odrodzeniem 33 Nakreślone powyżej w ogromnym skrócie podstawowe założenia trzech amerykańskich teorii asymilacji nie mogą oczywiście uwzględniać całego bogactwa i złożoności koncepcji, które często oscylowały pomiędzy jedną a drugą teorią, zacierając ostrość ich granic. Powyższe wypreparowanie klasycznych haseł poszczególnych teorii asymilacji miału na celu ukazanie źródeł zmian w indiańskiej polityce USA na szerszym tle etnicznym tego kraju. Często bowiem traktuje się problem indiański w izolacji, pomijając fakt, że ludność tubylcza jest przecież jedną z wielu grup etnicznych USA, wobec których realizowano te same założenia polityki asymilacyjnej. Poszczególne formy działalności asymilacyjnej ulegały niekiedy pewnym modyfikacjom w odniesieniu do Indian, głównie ze względu na ich specyficzną sytuację prawno-polityczną, w jakiej nie znajdowała się żadna z grup imigranckiego pochodzenia. Zasadniczo jednak programy asymilacji kulturowej i społecznej zarówno Indian, jak i ludności napływowej, były tożsame, mieszcząc się w tych samych nurtach etnicznej polityki USA obejmującej wszystkie grupy nie-anglosaskiego pochodzenia. Wszystkie przedstawione tu teorie asymilacji postulowały róźne, choć wzajemnie zazębiające się, warianty formowania amerykańskiego narodu i kultury. Choć wszystkie one zakładały ten sam cel, tj. pełną asymilację nie-anglosaskich grup i zbiorowości etnicznych USA, to jednak kaźdó z nich proponowała odmienny arsenał środków gwarantujących skuteczność tego procesu. Teorie te rzutowały na kształt praktyki społecznej, służąc poszczególnym ogniwom administracji państwowej i organizacjom społecznym wskazówkami w rozwiązywaniu szczegółowych problemów polityki etnicznej. W orbicie tego oddziaływania znajdowali się również Indianie. 2. Indiańskie organizacje wobec polityki asymilacyjnej Proces asymilacji Indian, podobnie jak wielu grup etnicznych o imigranckim rodowodzie, napotykał na szereg przeszkód, które - hamując jego skuteczność - skłaniały władze amerykańskie do wprowadzania kolejnych modyfikacji w realizowanej przez nie polityce etnicznej. Wszelkie wysiłki amerykanizacyjne budziły wśród społeczności tubylczych bardzo zróżnicowane reakcje obronne. Generalnie rzecz biorąc, po złamaniu indiańskiego oporu zbrojnego w okresie walk z napierającym na zachód białym osadnictwem, ludność tubylcza ograniczała się do spontanicznego, nie zorganizowanego, biernego przeciwstawiania się presji obcej cywilizacji. Wyraziło się to m. in. w pielęgnowaniu niektórych tradycji życia społecznego i duchowego, tworzeniu przez szereg grup plemien3 "Lud" - tom 63 �MIiRiOSŁAJWA POSERN -~lilill..• IŃSiKA 34 nych nowych ideologii religijnych na gruncie dawnych wierzeń, trwaniu przy własnym stylu życia i obronie ekonomicznych podstaw egzystencji indiańskich społeczności. Oporowi temu sprzyjała z pewnością dość znaczna izolacja Indian od społeczeństwa amerykańskiego, co stanowiło wynik istnienia rezerwatów i wyłączenia tubylców z kręgu obywateli USA 3. Z tej spontanicznej obrony indiańskości wyłoniły się z biegiem lat inne formy oporu. Powoli Indianie zaczęli tworzyć organizacje, których celem było prowadzenie walki z wszelkimi rodzajami represji społeczeństwa amerykańskiego wobec ludności tubylczej, w tym i z polityką asymilacyjną. Organizacje te, zakładane z inicjatywy samych Indian w celu reprezentowania przez nie i obrony interesów tubylczych w skali całego kraju, stanowiry nową, przyjętą od społeczeństwa amerykańskiego, formę aktywności społeczno-politycznej. Choć zrzeszały one stosunkowo niewielki odsetek ludności indiańskiej, to jednak poprzez swój ponadplemienny charakter (skład członkowski i zakres działania) miały duży wpływ na środowiska tubylcze, propagując wśród nich własne koncepcje rozwiązania problemu indiańskiego w USA. Powstanie tych stowarzyszeń było wyrazem przełomu w indiańskiej walce z asymilacyjnymi wysiłkami USA, w której zaczęto od tej pory coraz częściej sięgać do akceptowanych i sprawdzonych w społeczeństwie amerykańskim form walki politycznej jako bardziej skutecznych od stosowanego dotychczas biernego oporu. Oczywiście nie można przeceniać roli indiańskich organizacji i przyjmować ich programów ideowych oraz strategii walki jako wyrazu dążeń wszystkich Indian. Niemniej jednak stowarzyszenia te, skupiając najbardziej świadomych przedstawicieli społeczności tubylczych, którzy żywo reagowali na każdą próbę zagrożenia indiańskich interesów, budziły świadomość etniczną i solidarność rasową wśród Iszerokich kręgów niezrzeszonych Indian, kształtując ich postawy wobec asymilacyjnej polityki USA. Dlatego też organizacje indiańskie z całą różnorodnością ich orientacji, od antyasymilacyjnej do proasymilacyjnej, uznać można za 'probież nastrojów i lpoglądów nurtujących społeczność tubylczą· Pierwsze organizacje miały charakter bardzo umiarkowany, ograniczając się głównie do postulatów w zakresie poprawy warunków życia ludności tubylczej, otwarcia jej dostępu do edukacji i lecznictwa. Niektóre z nich akceptowały zasadniczo amerykanizacyjną politykę USA, zabiegając jedynie o złagodzenie jej negatywnych skutków społecznych. Sytuacja w tym względzie zaczęła ulegać zmianie dopiero w okresie powojennym. Powstające wówczas indiańskie organizacje i grupy nacisku 3 tAanerykańlslde w 1924 l". Oibywa,tellsltwo przyZi:lla1l1JO wsllystkJLm IndliJalIlom dopiero �Między asymilacją a etnicznym odrodzeniem 35 zaczęły wypracowywać własne programy ideologiczne przesycone sporym łr,dunkiem radykalizmu. Listę ponadplemiennych organizacji indiańskich p-owego typu otwiera "Związek Północnoamerykańskich Indian", który założono już w 1911 r., inicjując w ten sposób ciąg wielu stowarzyszeń tubylczych o zróżnicowanym profilu działania (Deloria 1976: 776 - 777). VI poniższej prezentacji omówione zostaną jedynie organizacje najbardziej reprezentatywne dla poszczególnych orientacji z uwypukleniem narastających stopniowo zmian w formach ich aktywności. Wśród indiańskich stowarzyszeń zajmujących proasymilacyjne stanowisko należy wymienić "Ra'dę Tubylczą - Ogni,ska", powołaną do życia w latach 30-tych. Jej celem było z jednej strony popularyzowanie zarówno w środowiskach tubylczych, jak i poza nimi, romantycznego obrazu Indianina, a z drugiej - propagowanie wzoru Indianina odnoszącego sukces życiowy wg standardów amerykańskich. Jednym z najbardziej spektakularnych przedsięwzięć tej organizacji było coroczne przyznawanie nagrody wybitnemu Indianinowi, który osiągnął wYJSokąpozycję VI społeczeństwie amerykańskim. Taką drogę życiową jednostki uważano na gruncie "Rady Tubylczej - Ognisko" jako jedyną możliwość modernizacji społ'eczności indiańskich i ją 'też szeroko 'Propagowano. Nie czyniono natomiast nic w zakresie informowania opinii publicznej o rzeczywistych warunkach życia i problemach przytłaczającej większości Indian, którzy świadomie czy nieświadomie odrzucali alternatywę asymilacji społecznej i kulturowej. Organizacja ta, w ostatnich latach bardzo mało znacząca, nadal jeszcze istnieje, stanowiąc świadectwo uznania przez Indian swej integracji z narodem amerykańskim jako najkorzystniejszej drogi do politycznego, społeczno-ekonomicznego i kulturalnego awansu ludności tubylczej (Deloria 1976 : 778 - 779). Pierwsza, prawdziwie pan-indiańska organizacja o antyasymilacyjnej orientacji powstała dopiero w 1944 r. Mowa tu o bardzo wpływowym "Narodowym Kongresie Amerykańskich Indian" (National Congress of American Indians), który skoncentrował swą działalność na: 1) obserwacji i ingerowaniu w legislacyjną działalność Kongresu USA w odniesieniu do spraw tubylczych oraz 2) szerzeniu w społeczeństwie amerykańskim rzetelnej wiedzy o Indianach i ich życiowych problemach. Pierwszy kierunek aktywności doprowadził do utworzenia w Waszyngtonie proindiańskiego lobby, przeciw,gtawiając€go się uchwalaniu praw niekorzystnych dla ludności tubylczej. Osiągnięciem drugiego nurtu było wydawanie czasopisma 4, które udostępniało swe łamy Indianom z całego kraju, by mogli swobodnie wypowiadać własne opinie o problemie tubylczym w USA. 4 "NCAl SenrtiJnel". �36. MI:ROSŁAWA POSERN-ZIELIŃSKA W latach 50-tych do programu działalności "Kongresu Indian" włączono starania o wzmocnienie organizacji plemiennej poprzez podniesienie autorytetu i zwiększenie zakresu samodzielności władz plemiennych. Aktywność ta stanowiła niejako kontynuację i rozwinięcie inicjatywy Colliera, której prawnego poparcia udzielił w 1934 r. Indian Reorganization Act. Powrót w latach 50-tych do tego problemu stanowił reakcję na forsowaną przez władze federalne politykę termination. "Kongres Indian" podjął walkę o zwłokę w realizacji tej koncepcji, argumentując swą opozycję wobec projektów rządowych nieprzygotowaniem ówczesnych społeczności tubylczych do zmiany ich dotychczasowego statusu, z którym wiązał się szereg świadczeń państwa na rzecz ludności indiańskiej. Zmiana sytuacji prawnej Indian odcięłaby ich od tej pomocy. Działalność "Kongresu Indian" na tym polu uwieńczona zastała powodzeniem w połowie lat 50-tych, kiedy to w szeregu przypadków odroczono realizację programu termination. "Kongres Indian" nadal istnieje, choć jego działalność ogranicza się obecnie do organizowania dorocznych walnych zjazdów, stwarzających jedynie okazję do dyskusji i wymiany poglądów. Jego dawniejsze funkcje w zakresie obrony najszerzej pojmowanych interesów indiańskich przejęły inne, bardziej radykalne organizacje i ruchy społeczne powstałe w latach 60-tych i 70-tych (Deloria 1976: 779 - 780; Fey and McNickle 1970: 238 - 239; Witt 1970: 106; Spicer 1969: 143 - 144). Radykalizacja niektórych środowisk indiańskich nastąpiła w poważnym stopniu dzięki obserwacji, a później i bezpośredniemu poparciu murzyńskiego ruchu na rzecz praw obywatelskich. Choć zaangażowanie Indian w tym ruchu było minimalne ze względu na jego obcość ideologiczną, to jednak sukcesy zarówno umiarkowanych, jak i radykalnych nurtów walki Murzynów o emancypację społeczną wskazały tubylczym aktywistom odmienną od dotychczas stosowanej strategię obrony własnych interesów (Deloria 1974 : 23 - 25, 32 - 33). Jedną z pierwszych organizacji indiańskich, która zaadaptowała pewne hasła i formy walki ruchu na rzecz praw obywatelskich była "Narodowa Rada Młodzieży Indiańskiej" (National Indian Youth Council), utworzona w 1961 r. Organizacja ta stworzyła tubylczej młodzieży dogodne warunki dla dyskutowania metod walki z dyskryminacją i dominacją społeczeństwa amerykańskiego. Po raz pierwszy aktywnie włączyhe:. się ona do akcji protestu w 1964 r., organizując strajki okupacyjne Indian stanu Washington, którzy domagali się respektowania przez władze stanowe ich praw rybackich i myśliwskich zagwarantowanych w traktatach indiańsko-amerykańskich. Dla osiągnięcia większego rozgłosu i zwrócenia uwagi opinii publicznej na ten konflikt zaproszono do współpracy osobistości świata sztuki (Deloria 1974: 25 - 26; Witt 1970: �Między asymilacją a etnicznym odrodzeniem 37 : 115- 116; Frey and McNickle 1970: 241 - 243). Mimo że "Narodowa Rada M.łodzieży Indiańskiej" iskoncentrowała się na aktywizacji społeczno-politycznej tylko niektórych indiańskich regionów USA 5, to jednak jej program ideowy 6 i formy działalności znalazły rzesze młodych sympatyków zarówno wśród mieszkańców rezerwatów, jak i miejskich gett (Deloria 1976: 780 - 781; Fay and McNickle 1970: 241 - 243; Witt 1970: 112 - 113, 115 - 116). Efektem tej popularności "Narodowej Rady Młodzieży Indiańskiej" w całym kraju była krytyka lokalnych warunków życia i dążenie do ich poprawy. W tej atmosferze zaczęły masowo powstawać drobne organizacje indiańskie powołane w celu usunięcia specyficznych dla danego rejenu niesprawiedliwości. W swej walce sięgały one już jednak do arsenału środków wypróbowanych przez NIYC jako bardziej skutecznych niż tradycyjne bojkotowanie i rezygnowanie ze stosowania wszelkich sposobów walki społecznej i politycznej tylko dlatego, że były one amerykańskiego pochodzenia. Od tej taktyki odeszła najpierw NIYC, a w ślad za nią większość nowopowstających organizacji indiańskich. (Deloria 1974 : 27 - 28). Radykalizacja tubylczych środowisk nasiliła się szczególnie w drugiej połowie lat 60-tych, obejmując głównie mieszkańców indiańskich dzielnic wielkich metropolii Zachodniego Wybrzeża. Ich hasłem stało się ,'ed power, wyrażające w lapidarny sposób polityczny program najbardziej bojowej organizacji tego obszaru o nazwie "Zjednoczeni Tubylczy Amerykanie" (United Native Americans). Wkrótce na tę samą drogę weszli aktywiści z miast Środkowego Zachodu. Tworząc w 1968 r. indiańskie patrole, które nadzor-owały i kontrolowały działalność amerykańskiej policji w indiańskiej dzielnicy Minneapolis, dali oni początek bar-dzo głośnej w latach 70-tych organizacji pod nazwą "Ruch Amerykańskich Indian" (American Indian Movement) (Deloria 1974: 34 - 36 League ... 1971 : 41 - 42). Te radykalne organizacje, utworzone z inicjatywy Indian miejskich, nawiązały żywe kontakty z młodzieżą zamieszkującą rezerwaty nie tylko w celu rozszerzenia swych Wlpływów na te konserwatywne, dotychczas politycznie bierne zbiorowości indiańskie, ale przede wszystkim z racji uznania ich za prawdziwych sukcesorów i kontynuatorów tubylczego dziedzictwa kulturowego (Deloria 1974: 40 - 41). Dialog nawiązany z ludźmi kultywującymi nadal szereg tradycji plemiennych stał się pożywką dla nowej dziedziny walki tubylczych radykałów, walki o kulturową od5 Pó1nl()C11o-·Za·chodmiieWj'lbr,zeŻre r(główl1Jie Sltalll WashiJ!1Jg1JOIll), a :póŹIlliej Południowy Zachód (,stallly: Ok1a'hoIffiGi Nowy Meksyk). 6 ZooiJał on pI"zedsttawiQ'llly w bardzo ipO'c~Y'tnejli !popula.rnej, szczególnie wśród :indl1ańskiej młodzieży, książce StraU1,aSteillle.ra, The New Indians. �38 M'IIROSŁA WA POSElRN -ZlBLIŃSKA nowę "wykorzenionych" Indian miejskich i przywrócenie im indiańskiej tożsamości etnicznej. W dążeniach tych przywódcy i ideologowie radykalnych organizacji zaczęli posługiwać się zmodernizowaną u schyłku lat 60-tych koncepcją trybalizmu. Ruch na rzecz obrony plemienia jako najwłaściwszej, usankcJonowanej przez tradycję formy indiańskiego życia społeczno-politycznego i organizacji zdolnej skutecznie strzec i bronić własnego dziedzictwa kulturowego stał się motywem przewodnim walki omawianych tu radykalnych organizacji indiańskich z asymilacyjnymi wysiłkami USA lat 60- i 70-tych. W związku z tym położono nacisk na rozbudzenie wśród poszczególnych plemiennych grup Indian świadomości etnicznej v" oparciu o wspólnotę ich terytorium, tradycji, wartości i interesów (Landy 1958: 251; Frisch 1970: 208). Do osiągnięcia tego celu zmierza się poprzez kładzenie nacisku na 1) rozwój współczesnej kultury plemiennej, która byłaby atrakcyjna dla wszystkich Indian bez względu na stopień ich zakulturowania; 2) wzmocnienie więzi społecznych pomiędzy członkami danego plemienia oraz powołanie do życia sprawnej organizacji plemiennej, zdolnej do walki o indiańskie ideały; 3) przejęcie władzy i kontroli nad własnym społeczeństwem zarówno w kategoriach społeczno-politycznych, jak i· ekonomicznych (White 1974: 289). Z owych podstawowych kierunków działania trybalizmu wyraźnie wyłania się wizja polifycznej, społeczno-kulturowej i ekonomicznej autonomii poszczególnych społeczności plemiennych USA w ramach społeczeństwa amerykańskiego. Rozwój nowoczesnej ideologii trybalistycznej jest dziełem młodych, wykształconych aktywistów indiańskich, rekrutujących się na ogół spośród Indian miejskich. Zaangażowani w radykalnych organizacjach zaczęli oni identyfikować się z mieszkańcami rezerwatów i ich życiowymi problemami. Mimo braku stałych kontaktów ze swym środowiskiem etnicznym (wychowywali się z dala od rezerwatów i plemiennych tradycji), podjęli trud opanowania języka własnego plemienia i szczegółowego poznania jego kultury z istniejących na ten temat publikacji antropologicznych. Ludzie ci, po odrzuceniu możliwości identyfikowawania się ze społeczeństwem amerykańskim, w pełni świadomie dopracowali się nowej tożsamości etnicznej poprzez powrót do swego kulturowego podłoża. Tę drogę przeobrażeń własnej świadomości starali się propagować w środowiskach Indian miejskich, odnosząc w tym względzie znaczny sukces. Poszukiwanie nowej świadomości etnicznej przez Indian miejskich było reakcją na dyskryminację i nie akceptowanie ich przez społeczeństwo dominujące, które stanowiło przecież jedyny układ odniesienia dla aspiracji ludzi wyrwanych we wczesnym dzieciństwie ze swego na- �Między asymilacjq a etnicz'nym odrodzeniem 39 turalnego środowiska społeczno-kulturowego. W poczuciu wyalienowania ze społeczeństwa amerykańskiego odrzucili oni jego wartości i styl życia. W tej sytuacji jedyną alternatywą było utożsamienie się z tą częścią mieszkańców rezerwatów, którzy zachowali jak najwięcej cech indiańskości. Zwracając się ku tubylczej kulturze, pragną ją jednak tak zmodernizować, aby zaspokajała ona wszystkie aktualne potrzeby swych nosicieli. Dlatego też odrzucają zarówno dysfunkcjonalną tradycyjną kulturę plemienną, jak i faktycznie amerykańską kulturę indiańskiej klasy średniej ubraną jedynie w fasadę tubylczości. Poszukiwanie sposo'bów stworzenia autentycznej współczesnej kultury indiańskiej trwa nadal, a celowi temu służyć ma w pierwszym rzędzie powołanie do życia nowych instytucji plemiennych, które realizowałyby postulat indiańskiej samorządności, uwolnionej wreszcie od uciążliwej kurateli społeczeństwa dominującego (Deloria 1974: 40 - 41; Mathur 1975: 457; White 1974: 285). Najmniej zainteresowania działalnością ruchu trybalistycznego jest indiańska klasa średnia, zorientowana zasadniczo proamerykańsko i stosunkowo dobrze zintegrowana ze społeczeństwem dominującym, aczkolwiek nie w pełni jeszcze przez nie akceptowana. Ludzie ci zerwali już z plemiennym kolektywizmem na rzecz zdobywania indywidualnego sukcesu. Pod względem ekonomicznym są reprezentantami amerykańskiej klasy średniej i swój akces do niej podkreślają również poprzez przyjęcie jej stylu życia. Brak całkowitej akceptacji 'tej grupy Indian przez społeczeństwo amerykańskie sprawia, że nie można tu jeszcze mówić o ich asymilacji, a jedynie o zaawansowanej akulturacji. Częściowe odrzucenie indiańskiej klasy średniej przez społeczeństwo dominujące skłania ją do utrzymywania jeszcze pewnych, choć już niezbyt ożywionych, kontaktów ze swymi współplemieńcami, którzy negują zdobywanie sukcesu wg standardów amerykańskich. Tubylczy przedstawiciele klasy średniej manifestują swoją indiańskość już tylko o'kazjonalnie w czysto spektakularnych zachowaniach (np. noszenie "indiańskiego" stroju w trakcie uroczystości plemiennych, zjazdów, narad, festiwali folklorystycznych itp.; bierne, a niekiedy i czynne uczestnictwo w niektórych obrzędach religijnych itd.), przy równoczesnym braku zainteresowania żywotnymi problemami indiańskiej społeczności i jej kultury. Ta obojętność dla spraw tubylczych tłumaczy nikłe poparcie, jakiego udziela klasa średnia ruchowi trybalistycznemu (White 1974: 286; Mathur 1975: 457 - 458; Kupferer 1970: 155 - 157). Rzecz charakterystyczna, że podobny stosunek do ruchu trybalistycznego wyrażają tzw. tradycjonaliści (zwani też konserwatystami). Są to zazwyczaj ludzie starzy, żyjący nadal w kręgu kultury rezerwatowej z lat 1900 - 1940. Brak jakichkolwiek kwalifikacji zawodowych, �40 MIROSŁAWA POSBRN -ZIELIŃSKA połączony często z wtórnym analfabetyzmem oraz izolacją terytorialną, odciął ich od ściślejszych kontaktów ze społeczeństwem amerykańskim, ograniczając do minimum w tej grupie Indian efekty akulturacji. Zasklepieni w kultywowaniu plemiennych zwyczajów nie przejawiali żadnych zainteresowań sprawami ogólnoindiańskimi. Nic więc dziwnego, że nie udzielili poparcia również ruchowi trybalistycznemu, często nie orientując się w celach i istocie jego działania. Mimo to aktywiści tego ruchu identyfikują się z tą właśnie grupą Indian, widząc w niej dziedzica prawdziwej indiańskości, do której mogą odwoływać się autochtoni poszukujący utraconej niegdyś tożsamości kulturowej i etnicznej (Mathur 1975: 457 - 458; White 1974 : 285; Deloria 1974: 40; Kupferer 1970: 152 - 154). W obronie indiańskiej odrębności, uznanej za podstawę skutecznego przeciwstawiania się procesowi asymilacji, tubylczy aktywiści podejmują naj rozmaitsze formy walki: wytaczają procesy poszczególnym agendom rządowym, organizują strajki okupacyjne i marsze protestacyjne, obejmują ważne dla sprawy indiańskiej urzędy w strukturze vJładzy USA, tworzą proindiańskie lobby. Zwycięstwo w tym zakresie uzależniają oni przede wszystkim od powodzenia w walce o samostanowienie polityczne i ekonomiczne, należycie zorganizowane szkolnictwo i służbę zdrowia, likwidację uprzedzeń rasowych i tolerancję religijną. Dążenia na rzecz uzyskania niezależności politycznej przejawiają się zarówno w minimalistycznych żądaniach umożliwienia Indianom decydowania o własnych sprawach na szczeblu lokalnym poprzez uwolnienie się od uciążliwego i hańbiącego paternalizmu społeczeństwa amerykańskiego, jak i w maksymalistycznych propozycjach walki o uznanie na forum międzynarodowym indiańskich rezerwatów jako niezależnych, quasipaństwowych organizmów politycznych. Batalia o ekonomiczną niezależność ludności autochtonicznej koncentruje się głównie na wyegzekwowaniu amerykańskich zadłużeń wobec Indian z tytułu dawnych porozumień traktatowych; na uruchomieniu administrowanych przez Bureau of American Indians zasobów finansowych poszczególnych plemion zgodnie z ich życzeniami i potrzebami; na zdobyciu możliwości dyktowania nieindiańskim przedsiębiorstwom sprawiedliwych warunków ek1sploatacji rezerwatowych zasobów naturalnych; na maksymalnym ograniczeniu współczenych wywłaszczeń z racji aktualnych potrzeb gospodarczych czy komunikacyjnych USA, a w przypadku ich nieuchronności - na wywalczeniu godziwego ekwiwalentu za pozbawienie Indian ich dotychczasowych tytułów własności; wreszcie prowadzi się uporczywe starania o likwidację szczególnie dużego bezrobocia na terenie rezerwatów oraz o zdobycie intratniejszych stanowisk pracy dla Indian miejskich. �Między asymUacją a etnicznym od,rodzeniem 41 Równolegle prowadzona walka o szkolnictwo kładzie nacisk nie tylko na generalne udostępnienie młodzieży indiańskiej możliwości zdobycia wyższych kwalifikcji zawodowych, a w konsekwencji zajęcia przez nią korzystniejszych pozycji społecznych. Chodzi bowiem o to, aby system edukacji był dostosowany do potrzeb kulturowych ludności autochtonicznej; by w programach szkolnych połażono nacisk na naukę tubylczych języków i historii; by podkreślano wartość indiańskiej kultury; by w szkołach z mieszanym zespołem uczniów {białych i kolorowych) wpajano poszanowanie dla dziedzictwa kulturowego każdej z grup. Tylko tak zorientowane programy nauczania mogą być atrakcyjne ,dla indiańskiej młodzieży, która obecnie uchyla się ad obowiązku szkolnego, znajdując w szkołach dezaprobatę dla tradycji wyniesionych z rodzinnych domów i uznawanych przez nią wartości. Jednym z ważniejszych ogniw walki o zachowanie przez Indian odrębnego oblicza kulturowego 'były od wieków i są nadal ZJmagania o niezależność życia religijnego, o możliwość wyboru takich wierzeń, które najbardziej odpowiadają duchowym potrzebom autochtonów. Problem ten jest szczególnie skomplikowany ze względu na aktualną kompozycję wyznawanych przez Indian religii od naj rozmaitszych wyznań chrześcijańskich poczynając, poprzez religie synkretyczne do nieznacznie tylko zmodyfikowanych wierzeń i obrządków tradycyjnych. W walce o duchową niezależność Indian zainteresowani są obecnie przedstawiciele wszystkich trzech typów wyznań, upatrując w tubylczych sposobach realizacji życia religijnego swoistego wyznacznika swej odrębności kulturowej, s'tanowiącej podstawowy składnik tzw. indiańskiej et hnicity. 3. Indianie we współczesnym pluralistycznym społeczeństwie amerykańskim: integracja z narodem - konsolidacja etniczna Mimo oporu Indian wobec asymilacyjnej działalności USA, postępująca ich amerykanizacja jest dziś procesem nieodwracalnym i nieuchronnym, a sama ludność tubylcza przekształca się stopniowo w jeden z wieluetnicznych segmentów pluralistycznego społeczeństwa amerykańskiego, włączając ;się w jego główny nurt w charakterze etników o tubylczym rodowodzie. Indianie nie tylko uczestniczą w tym nasilającym się obecnie procesie integracji ze społeczeństwem amerykańskim, ale r6wnocześnie ulegają procesowi, który będziemy tu określać mianem etnicznej konsolidacji. Polega on na kształtowaniu się grupy etnicznej rozumianej za B. Bilge jako community of people linked by common Identity rather, then by common residence (1974: 12), której zadaniem �42 MIiROSiŁAW A BOSERN -'ZIEll.IŃSKA jest funkcjonowanie ponad dotychczas istniejącymi grupami plemiennymi, rezerwatowymi i indiańskimi gettami miejISkimi. Proces ten jest ściśle sprzężony z integracją, stanowiąc formę obrony 'przed najgrożniejszą jej alternatywą, tj. amerykanizacją Indian połączoną z utratą ich własnej osobowości kulturowej. Konsolidacja etniczna Indian zapewnia im włączenie się do społeczeństwa amerykańskiego w charakterze grupy etnicznej dysponującej świadomością wspólnoty pochodzenia, dziejów, wartości, wzorów zachowań i ujednoliconej kultury. Tylko taka grupa jest bowiem zdolna do skuteczniej'szego przeciwstawienia się uniformizującym wpływom społeczeństwa amerykańskiego niż np. drobne, rozproszone, a nadto często wewnętrznie rozbite społeczności plemienne. Proces etnicznej konsolidacji Indian nie jest zjawiskiem nowym, bowiem jego korzenie tkwią w czasach tworzenia się wieloplemiennych aliansów politycznych dla obrony indiańskich terytoriów przed ekspansją białych oraz 'W :działaniach ponadplemiennych ruchów społeczno-religijnych, które z reguły na 'pewien czas likwidowały międzY'plemienne antagonizmy, skupiając sz.ereg grup indiańskich wokół wspólnego przywódcy charyzmatycznego (proroka, mesjasza) i jego ideologii. W ramach tych konfederacji i ruchów religijnych kształtowały się pierwsze więzi o panindiańskim charakterze (Nowicka 1975: 142 - 171). Po fazie konsolidacji Indian w krótkotrwałe związki polityczne i religijne nastąpiła już w okresie istnienia rezerwatów faza konsolidacji terytorialnej. Polegała ona na kształtowaniu się grupy terytorialnej, złożonej z kilku społeczności plemiennych osadzonych w jednym rezerwacie, w oparciu o więzy solidarności i identyfikowanie się poszczególnych osobników z grupą zamieszkującą dany rezerwat przy równoczesnym zachowaniu przez nich własnej tożsamości plemiennej. Podobny w swym charakterze proces konsolidacji przebiegał po II wojnie światowej w indiańskich gettach wielkomiejskich, które utworzyli Indianie o różnym pochodzeniu plemiennym rezerwatowym. Utożsamiając się w dalszym ciągu ze swym plemieniem i rezerwatem, z którego wyszli i do którego wracali w okresach świętecznych czy wakacyjnych, zaczęli również identyfikować się ze społecznością dzielnicy indianskiej w miejskiej metropolii. Kolejnym etapem omawianego tu procesu jest etniczna konsolidacja Indian, która - stanowiąc w prostej linii kontynuację poprzednich faz - natężyła się w okresie powojennym, a już szczególnemu przyspieszeniu uległa od schyłku lat GO-tych. Jej wyrazem jest masowe, wewnętrzne zaakceptowanie przez tubylców panindiańskiej identyfikacji etnicznej, którą próbowano im bezskutecznie narzucić od chwili zetknięcia się białych z tubylczą ludnością Ameryki. Należy bowiem pa- �Między asymilacjq a etni.cznym odrodzeniem 43 miętać, że pojęcie Indian jako ogólnej kategorii rasowo-etnicznej stworzone zostało przez społeczeństwo dominujące, służąc określaniu wielce zróżnicowanej antropologicznie, językowo, kulturowo i społecznie ludności tubylczej Nowego Świata. Nie stało się ono jednak aż do ostatnich dziesięcioleci powszechnie akceptowaną formą etnicznej identyfikacji tubylców, którzy przez całe stulecia trwali przy swej tożsamości plemiennej uzupełnionej w XIX w. dodatkowo o to~samość teryt(1rialną. Dopiero burzliwe zmiany w życiu społeczności indiańskich zainicjowane w latach II wojny światowej stworzyły sprzyjające warunki dla procesu ich etnicznej konsolidacji, której efektem jest nied'1\vne pojawienie się na arenie politycznej, ekonomicznej, społecznej i kulturowej USA etnicznej grupy Indian. Proces ten pozostaje w dialektycznym związku z integracją, stano\viąc wraz z nią dwie strony procesu modernizacji społeczności indiańskich, które włączając się w główny nurt społeczeństwa amerykańskiego przekształcają się w jedną z grup tzw. etników. Na takie właśnie miejsce Indian w społeczeństwie amerykańskim wskazuje ostatnio coraz powszechniejsze ich samookreślanie się jako Indian-Americans 7. Obok tej innowacji w środowiskach indiań!skich funkcjonują jednak nadal jeszcze inne, starsze warianty ich etnicznej identyfikacji. W związku z tym większość Indian wykazuje aktualnie potrójną tożsamość etniczną, określając siebie równocześnie jako np. 1) Sioux, 2) Indianin lub tubylec i 3) indiański lub tubylczy Amerykanin. O ile pierwsze samookreślenie stanowi ekspresję bardzo silnych ]f'szcze więzi plemiennych, o tyle drugie jest już przejawem myślenia w kategoriach ponadplemiennych, trzecie natomiast stanowi wyraz przyjęcia statusu etnika, którego "z innymi ethnics łączy [... l nie tylko wspólny los i doświadczenie, ale też wspólna otoczka kulturowa społeczeństwa amerykańskiego, dzieli [... l zaś to, co dla każdej z tych zbiorowości jest specyficzne - ich »etniczność« wywiedziona z kraju swego pochodzenia" (Pasem-Zieliński 1978: 106). Koncepcja ta zrywa definitywnie z tradycją sytuowania Indian poza nawiasem społeczeństwa amerykańskiego i stawia ich obok innych grup czy zbiorowości USA, takich jak Chicanos, Chinese-Americans, Polish-Americans itp., którzy wyróżniają się od WASP-ów (uosobienia amerykańskości) "pewną odrębnością cech wytłumaczalnych jedynie poprzez odwołanie się do et- 7 Znaleźć je moŻirua m. in. na łamaoh wiodących "na["lodowycl1" cza!SOpiJsm indbańskich: "AkwesaJSlnoe Notes", vol. 1: 1969 i nasJt., New York oro,z "Wasooja. A Na:tionla,} NcwSlpaip€'I' orf Indian Ameri,ca", vo!. 1: 1,973 l n'<łM., San Fil'anCJisoo. Na tc-mat współczesnej et!l1li.crzJnej ,ideru1:yfriJkacji Indian wlb. I3JuSlhnell 1968; Wax 1971; Bahr, Chadwick and Day 1972. �44 MIROSŁA WA :POSFJRN-ZIELIŃSKA nicznych rodowodów i tradycji tych grup i zbiorowości" (Pasern-Zieliński 1978: (106). Indiańska grupa etniczna zaczęła się formować w oparciu o świadomość odrębności tubylców od społeczeństwa dominującego oraz łączące ich poczucie wspólnoty pochodzen~a, dziejów i tradycji. Zarówno z refleksji nad własną odmiennością od białych i czarnych Amerykanów, jak i zachowań, pojawiło się poczucie bliskości i swojskości, które poczęło cementować wszystkich Indian bez względu na ich plemienną przynależność. Wyraziło się ono w stopniowym kształtowaniu się świadomości etnicznej, będącej już refleksyjnym pcczuciem wspólnoty z wszystkimi Indianami USA ow przeciwieństwie do uprzednio spontanicznie odczuwalnej własnej odrębności i swojskości csraniczonej głównie do plemienia czy grupy terytorialnej 8. Czynnikiem przyspieszającym etniczną konsolidację Indian była świadomość ubóstwa, jakie stało się udziałem niemal wszystkich społeczności tubylczych w efekcie politycznej i ekonomicznej dominacji społeczeństwa amerykańskiego. Nasilająca się szczególnie w okresie powojennym walka o polepszenie materialnych warunków życia zaczęła bardzo skutecznie jednoczyć Indian, sprzyjając krystalizowaniu się wśród nich poczucia wspólnoty tubylczych interesów. Znalazło to wyraz w angażowaniu się indiańskich aktywistów politycznych w walkę obcych im plemion o poprawę warunków codziennej egzystencji. Ta forma panindiańskiej solidarności, zrodzona ze zrozumienia ekonomicznych uwarunkowań wspólnoty losu Indian, przyczyniła się do poważnego wzmocnienia wśród nich więzi rasowo-etnicznych. A zatem ekonomiczna deprywacja Indian wraz z powszechnie odczuwaną przez nich dyskryminacją i wyzyskiem ze strony społeczeństwa dominującego stworzyły korzystną sytuację dla formowania się ponadlokalnej i ponadplemiennej świadomości, która konsolidowała rozproszone społeczności indiańskie. Rozpatrując proces etnicznej konsolidacji Indian USA należy zwrócić uwagę na fakt, że nie przebiega on w oparciu o takie czynniki, jak jeden język, jedna kultura i jedna religia podstawowe w kształtowaniu się świadomości etnicznej wielu środowisk imigracyjnych w Ameryce. Zróżnicowanie językowe, kulturowe i religijne wśród ludności autochtonicznej było bowiem ogromne już przed przybyciem Europejczyków. W tej sytuacji jednym z ważniejszych czynników etnicznej kon8 Zob. uwagli. na temat świadollTIości etnicznej w: Chilebowczyk 1975, s. 162. OdmieiITiITes1anJOlWisko ,reprezen:1Juje W'i.a:br 1969, s. 380, 'kltóry świadomość etn'iczną sytuuje w SipQll1rtanli.cwej,nieuśWJiadallTI'i'anej 5fe.rrz.e odczuć psychiC'Zll1yoh. Po,gląd ten nJi.e znajduje jednak po,twierd~enńJa w przypadku Indlian USA, którzy na ogół po6dadają red'leksyjną świladolIl1ość etll1icwą, nie będącą wszakże j&sz<:zcświadomością nall'odową. �Między asymilacją a etnicznym odrodzeniem 45 solidacji stała się świadomość historyczna, obejmująca zarówno "trady'cję, jak i pewne przynajmniej elementy naukowej «rekonstrukcji» przeszłości czy też elementy filozofii czasu i hilStorii" (Szacki 1971:248). Ona to miała istotny wpływ na kształtowanie się poczucia etnicznej odrębności Indian. Odwoływanie się ich do minionych dziejów przybiera często formę idealizacji przeszłości w imię kontynuowania bądź odrodzenia tubylczych wzorów życia i wartości duchowych. Odwołując się do przeszłości, Indianie poszukują w niej przede wszystkim płaszczy zr.y wzajemnego porozumienia się bez względu na 'swe plemienne pochodzenie. Odnaleźli ją głównie w dziejach tubylczych zmagań zbrojnych z białymi. Takie postacie, jak: Pontiac, Tecumseh, Sitting BulI, Crazy Horse, Geronimo, Osceola, czy Chief Joseph, obok wielu innych tubylczych przywódców, stały się uznanymi przez całą grupę symbolami dążeń Indian do wolności i kulturowej niezależności, sprzyjając narodzinom panindiańskiej solidarności i nowej etnicznej identyfikacji 9. W procesie formowania się grupy etnicznej istotną rolę odgrywa zawsze jej kultura. W przypadku Indian rola ta przypadła tzw. kulturze panindiańskiej, na którą złożyły się wyselekcjonowane elementy poszczególnych kultur plemiennych oraz pewne zaakceptowane wpływy euro-amerykańskie. Ona to poczęła pełnić funkcję kultury etnicznej, przyspieszając kształtowanie się nowej, ogólnoindiań'skiej tożsamości etnicznej (Thomas 1970: 129, 139; Newcomb 1955: 1041 - 1045). Panindiańska kultura zaczęła kształtować się wówczas, gdy szereg tubylczych społeczności utraciło już swą dawną plemienną orientację kulturową, a równocześnie odrzucało możliwość pełnego zaakceptowania i przejęcia kultury społeczeństwa dominującego. Jedyną alterna'tywą wypełnienia powstałej w ten sposób próżni było wyeksponowanie takich elementów kultur plemiennych, które mogłyby pełnić w nowych warunkach funkcję symboli indiańskości. One to, przekształcone w swoiste "etniczne sygnały", służą obecnie manifestacji, a równocześnie afirmacji indiańskiej ethnicity, stanowiąc zewnętrzny wyraz kulturowej odrE;bności Indian (Thomas 1970: 128 - 140; Newcomb 1956: 117 - 122; Gunther 1950: 174 - 180; Rhodes 1952: 127 - 132; Howard 1955: 215 - 220). Funkcje takie pełnią przede wszystkim aktualnie wyznawane przez ludność tubylczą religie, ale tylko te posiadające indiański rodowód. Mowa tu zarówno o "tradycyjnych" religiach plemiennych, które po długich latach utajenia lub rudymentarnego tylko funkcjonowania przeżywają obecnie renesans, jak i o religiach synkretycznych wyrosłych 9 O rolli 1or.adyJCj,i ~ 'hlisltorli:i w k.srz.1ałtow<mIDu świaJdloonośct etJIliC1IDej lub nacrodo1~75, s. 32 - 33, 2(}2; Wialtr 1969, s. 392 - 3·95; ,AssoiI'Odobraj 1967, s. 87; Szacki 1971, s. 246 - 248, 264. wej zob.: Chleibowczyik: �46 MIROSŁAW A POSEJRN -ZIELIŃSKA na tubylczym podłożu, a zatem uznanych również za własne, indiańskie, mimo znacznego udziału w nich elementów chrześcijańskich. Religie te funkcjonują jako ważny mechanizm obrony indiańskiego dziedzictwa kulturowego, który sprzyja zachowaniu jego ciągłości. Jest to szczególnie widoczne w przypadkach tych religii, które są silnie zintegrowane z życiem codziennym swych wyznawców i ich kulturą. Propagując własne, choć wyrosłe z lokalnych tradycji, systemy wartości i wzory zachowań (podporządkowanie się im stanowi przejaw religijności wiernych), utrwalają one zależność, na mocy której wyznawanie tubylczej religii oznacza zachowanie indiańskości. Bez względu na przyjętą strategię walki o kulturową odrębność tubylczych Amerykanów, indiańskie religie niewątpliwie wzmacniają odporność swych adherentów na wpływy obcej cywilizacji. Jest to efekt włączenia starań o zachowanie wyselekcjonowanych elementów tradycji do kręgu podstawowych dyrektyw ideologicznych. Równocześnie jednak wielość indiańskich religii oraz ograniczony zasięg społecznego oddziaływania każdej z nich (grupa wyznawców) sprawiają, że tubylcze religie bronią wyłącznie tej spuścizny kulturowej, z której one same wyrastają. W związku z 'tym nie mogą one w zasadniczy sposób wpływać na przebieg procesu etnicznej konsolidacji Indian, choć ich pośredni. wkład jest niezaprzeczalny i istotny. Polega on na skutecznej obronie pryncypiów indiańskości (np. kolektywizmu jako zasady współżycia społecznego, modelu wielkiej rodziny jako podstawowej komórki społecznej, głębokiego uwewnętrznienia doświadczeń religijnych, sakra~ lizacji związków człowieka z przyrodą itp.), które stanowią ważny składnik kształtującej się panindiańskiej etniczności. Tak więc religie o tubylczym rodowodzie, broniąc lokalnego dziedzictwa kulturowego w istocie rzeczy pośrednio przygotowują również grunt pod etniczną konsolidację Indian, choć z pozoru większość z nich proces ten zdaje się opóźniać. Ze względu na skuteczną obronę indiańskości, jako specyficznego stylu życia tubylców, religie te sprzyjają procesowi włączania się Indian w główny nurt społeczeństwa amerykańskiego na podobnych warunkach, na jakich czyniły to np. etniczne grupy i zbiorowości imigrantów z Europy i Azji poprzez stworzenie kultur etnicznych w oparciu o tradycje krajów swego pochodzenia 10. Wśród czynników etnicznej konsolidacji Indian USA ważne miejsce zajmuje zjawisko społeczno-kulturowej marginalizacji, które stało się udziałem zarówno Indian zamieszkujących rezerwaty, jak i osiadłych w miastach, przy czym ci ostatni odczuli skutki jego działania w szczególnie dotkliwy sposób. Intensywne wojenne i powojenne migra10 SzczegółQwe rozwa&:ania na ten temat zob.: Posern-!Zieliń:ska, 1979. �Między asymiLacją a etnicznym odrodzeniem 47 cje ludności tubylczej z rezerwatów do wielkich ośrodków miejskich uczyniły z Indian swoistą grupę imigrantów wewnętrznych, przybywających z najbardziej zacofanych, wiejskich rejonów kraju do miejskich metropolii, w których los ich bardzo przypominał los imigrantów z Ameryki Łacińskiej czy Europy Środkowej i Ws~hodniej. Indianie opuścili swe wiejskie zaplecze jako przedstawiciele tzw. folk-group, w której stosunki międzyludzkie opierały się na kontaktach osobistych, a poszczególnych jej członków łączyły więzi emocjonalne. Tymczasem w nowych miejscach swego osiedlenia zetknęli się oni z miejskim społeczeństwem industrialnym, którego sprawne funkcjonowanie uzależnione jest głównie od współdziałania ze sobą ludzi obcych w imię łączących ich interesów. Miasta, mimo utworzenia w nich tubylczych gett, stały się terenem natężonych kontaktów interetnicznych i interkulturowych, w efekcie których Indianie poczęli ulegać coraz silniejszej amerykanizacji. Przekształcając się czy to w proletariat wielkoprzemysłowy, czy też w inteligencję, musieli zaakceptować obce im reguły organizacyjne społeczeństwa miejskiego. Zostali w ten sposób zobligowani do utożsamiania się z dwoma opozycyjnymi (folk-urban) systemami społecznymi, co pogłębiało ich marginalizację sprawiającą, że nie identyfikowali się w pełni z żadnym z nich. Zjawisko to wywołało poważne reperkusje psychiczne zarówno w życiu poszczególnych jednostek, jak i całych tubylczych zbiorowości miejskich. Rozdarci pomiędzy dwa światy wartości mieli do wyboru albo zamknięcie !Się w obrębie własnej grupy i jej systemu społeczno-kulturowego, skazując się na izolację społeczną, albo też czynne uczestnictwo w życiu obcego społeczeństwa. Z tą drugą jednak altE~rnatywą nieodłącznie związane było narastanie kompleksu niższości wobec społeczeństwa dominującego (miejskiego). Negatywna samoocena, jako skutek marginalizacji, wywołała wśród Indian zaJsadniczo dwa typy reakcji - albo lumpenproletaryzację i zasilanie przez nich marginesu społecznego 11, albo też chęć podniesienia statusu własnej grupy do standardów obowiązujących w społeczeństwie amerykańskim (miejskim). Zmiany w tym względzie nie były jednak łatwe do przeprowadzenia, 11 Ten typ Hlakcji lbył li [)Jada'l jeszcze j,est ItYlPOwy dwa: ,ty,oh I[)JdilaLl1,,krt;órzy za,S\i,kllirmiejosk.ie Qi)s,mry ubós1Jwa. WY'rwanJi re S1Weg<JroInriJCz€l~ środQwi!>!ro, lilie przy,gotowall1i do żyoia w wielkt1ch aigIomeracjaoh Iffii'ej~kidh, pOI'Z1bawienJi8'zemgu tuby.Iczyah da1Jsit)'ltU'cj,i społecznych li wy,z;wolenJi z ory.gorów s.polecmrej kJon'tro1i, u1egali tej ~31mej dezOl'galllli.-mcji tSq:>Oł€C7JIlej, j,aka 'z reguły s'taw,ala się UJdZliJałemiJrnigr3ll1!tów ·przylbył)"Ch do !almeryilmńskich miialsit Ż lll!ajrozrrnaliJtSlZyiClh wiejsikiiiCh rrejo. nów świa,ta. Przejawiała się ona w gwałtownym wzro,ście prrestępczości, al!koł1<>liźmie, l"OizpadZ'1errod1JiJny, ~tp. Zob.: Lealgtle ... 1971, 6. 39 - 43; BigOIly 197'1, s. 345 - 366; ThomalS 1974, s. 270 - 278. �MIROSŁA,w A f'OSERN -ZIELIŃSKA 48 trudności te pogłębiały jeszcze stereotypowo negatywne sądy białych Amerykanów o ludności tubylczej 12. Ten drugi typ zachowań był charakterystyczny dla młodego pokolenia Indian, które wzrastając w wielkich metropoliach miało o wiele większe szanse zdobycia wykształcenia średniego i wyższego niż ich rówieśnicy z rezerwatów. Zdobywając wysokie kwalifikacje zawodowe byli równocześnie z racji swego ;pochodzenia nieustannie narażeni na pejoratywne oceny społeczeństwa, w które pragnęli się włączyć. Doświadczając skutków tzw. rozbieżnoś,ciczynników statusu, właśnie ta grupa miejskich Indian "odkryła" ponownie - Jak już wspominaliśmy - tubylcze środowisko etniczne, które 'ostatecznie uznała za własne. Powrót ten został połączony z szeregiem zabiegów oczyszczających, których funkcję 'Pełniła wielkopłaszczyznowa, niezwykle ostra, często wręcz nie usprawiedliwiona krytyka zarówno samego społeczeństwa amerykań'Skiego, jak i jego kultury z jednej strony, a z drugiej - daleka idealizacja wa!<orówtubylczego społeczeństwa 13, opartego o więzi emocjonalne i kontakty osobiste, w efekcie czego uznano je za ucieleśnienie prawdziwie humanitarnych stosunków międzyludzkich oraz nosiciela najszczytniejszych ludzkich wartości i ideałów. Efektem tych poczynań było narodzenie się dumy z własnego pochodzenia oraz wysokiej oceny tubylczego dziedzictwa kulturowego 14, co znakomicie ułatwiało przezwyciężenie uczucia niższości Indian wobec społeczeństwa amerykańskiego i ułatwiło w latach 60-tych polityczną aktywizację tubylczej inteligencji, części wykwalifikowanego proletariatu i przywódców środowisk rezerwatowych. Ludzie ci, określani powszechnie mianem "Nowych Indian", powołali do życia szereg ponadplemiennych organizacji, które ze względu na zasięg swego oddziaływania stały się bardzo dogodnym kanałem szerokiego kolportowania "nacjonalistycznych" programów formułowanych przez indiańskich ideologów-aktywistów. Wspierane spektakularnymi akcjami walki oprawa Indian (n'P. inwazja Alcatraz w 1964 r., fish-yns na terenie stanu Washington, zorganizowanie karawany tzw. "Szlakiem Złamanych Traktatów", zakończonej okupacją gmachu BIA w Waszyngtonie w 1972 r., okU!pacja Wour~ded Knee w Południowej Dakocie w 1973 r. itp.) trafiały do rzesz tubylców, budząc wśród nich lub ewidentnie wzmacniając świadomość ich ,etnicznej odrębności i kształtując CI 12 13 s. Por. fa'Zy malI1gllnaliza'cji :ualIl'ald!:uowa.nepr':uez Wri,ght 10974, ,s, 96 - 103. Z<l.'cho'wait1i'a:te rpoJtwierdwją uogóLnienia .wwaTlte w 'pracy MaJcW1Sk~ego 1975, 450 - 457. 14 Niektórzy mdi,ańlSlcy id1lteil.elctiUlaJIiŚci i Iprzywódcy polJiityCZll1Ii ogłoszą n~wet, że war:tości i1ndLa'ńSlk'iej,kJulJtury, a 1P!':uooewszy:s,tk,Lm or,gaillli2lacji ,slpoleczmej, mogą być atra1kcyjne ;róWll1i€ż d:ia rpoq.dstałY'Oh Amffi"Y'kaillów: Por.: Delol"iia 1970, s. 222 - 238. �Między asymilacją a etnicznym odrodzeniem 49 poczucie panindiańskiej soHdarności nawet wówczas, gdy poszczególne akty protestu spotykały się z ostrą dezaprobatą \części Indian. Bardzo ważną funkcję w procesie konsolidacji Indian pełnią tubylcze wydawnictwa (książki, czasopisma i druki ulotne) oraz własnymi siłami organizowane na terenie wielkomiejskich gett ośrodki kultury indiańskiej, a także zakładane przy uniwersytetach przez tubylczych studentów kluby indiańskie. Ins'tytucje te, szerząc :informacje z zakresu historii północnoamerykańskich Indian, ich rodzimej kultury oraz dziejów stosunków interetnicznych, wzmacniają wśród sporej części Indian, głównie młodzieży, nastroje antyamerykańskie, sprzyjające krystalizacji poczucia przynależności do panindiańskiej wspólnoty. Proces etnicznej konsolidacji Indian nie jest zakończony i trwa nadal. Stopień jego zaawansowania uzależniony jest od takich czynników, jak klasowo-warstwowa dyferencjacja Indian, poziom ich wykształcenia, aktywność polityczna, miejsce osiedlenia, typy powiązań z zewnętrznym światem nieindiańskim itp. W związku z tym nie we wszystkich środowiskach tubylczych wykształciła się panindiańska świadomość etniczna, nie wszędzie osiągnęła ona refleksyjny poziom rozwoju. Istnieją bowiem jeszcze grupy Indian, które identyfikują się wyłącznie na podstawie kryteriów lokalno-plemiennych, posiadając bardzo nikłe informacje o innych społecznościach tubylczych żyjących z dala od ich najbliższego sąsiedztwa. Przedstawicieli tego typu grup cechuje z reguły izolacja terytorialna i społeczna, wywołana przez brak kwalifikacji zawodowych połączony często z analfabetyzmem i podeszłym wiekiem (Kupferer 1970: 143 - 159; Deloria 1970: 267 - 268). Czynniki te uniemożliwiają nawiązanie szerszych kontaktów ze światem zewnętrznym, pozostawiając takich osobników, lub tez całe ich grupy, poza nurtem procesu konsolidacyjnego. Przeciwległy biegun rozwoju panindiańskiej świadomości etnicznej reprezentują aktywiści współczesnych ruchów emancypacyjnych, którzy swą działalnością ideologiczną oraz codzienną praktyką społeczną .i polityką wkraczają często już na grunt indiańskiego nacjonalizmu. Znakomicie zorientowani w prawno-ustrojowych zasadach amerykańskiego życia społeczno-politycznego, próbują wykorżystać je w celu skuteczniejszej walki o prawa Indian do samostanowienia i kulturowej nie zalt~żności. Nie przeszkadza im to wszakże w werbalnym potępieniu cywilizacji amerykańskiej i negatywnym przeciw'stawianiu jej indiań'skim wartościom, zachowaniom i normom moralnym jako wyznacznikom ethnicity ludności autochtonicznej. Pragnąc uwolnić Indian od stygmatu pariasów w pluralistycznym społeczeństwie amerykańskim, poszukują oni gorączkowo zadowalających rozwiązań dylematu zaspokojenia potrzeb społecznych i duchowych z jednej strony, a z drugiej - za4 "Lud" - tom 63 �50 . MIROSŁAWA POSERN-.zI:ELIŃSKA dośćuczynienia wymogom życia w kraju wysoce zindustrializowanym i zurbanizowanym (Steiner 1968: 124 - 135; Deloria 1970: 239 - 261; Burnette and Koster 1974). Wart~ jednak podkreślić, że nawet indiańska elita intelektualna i polityczna traktuje często swą działalność umacniającą świadomość panindiańską czysto instrumentalnie, jako posunięcia podyktowane regułami nowoczesnej strategii walki w obronie tubylczych interesów. W mniejszym natomiast zakresie kieruje 'się ona otwarcie hasłami etnicznej konsolidacji Indian, które tylko sporadycznie pojawiają się w formie explicite formułowanych programów. Jednak obiektywne fakty, takie, jak: każdorazowe zaangażowanie się przedstawicieli najrozmaitszych plemion w tubylcze akty protestu zorganizowane niekiedy w obronie interesów lokalnej grupy Indian, międzyplemienna wymiana doświadczeń politycznych, uczestnictwo w ponadplemiennych organizacjach społecznych i kulturalnych, czytelnictwo indiańskich czasopism "narodowych" obok lokalnych (plemiennych) gazet, tworzenie się amalgamatu kultury etnicznej z elementów o bardzo zróżnicowanej proweniencji plemiennej itd., dowodzą coraz powszechniejszego kształtowania się wśród tubylczej ludności USA nowych, panindiańskich więzi etnicznych przy równoczesnym zachowaniu przez nią świadomości trybalistycznej. *** Asymilacyjna polityka USA wobec Indian, jako integralna część całej etnicznej polityki tego państwa, ulegała w ciągu dziejów przeobrażeniom, na które coraz żywiej i świadomiej reagowały tubylcze społeczności. Z biegiem lat wypracowały one duży zestaw metod samoobrony. Zmagania te przyczyniły się do wzrostu świadomości etnicznej, co sprzyjało powojennej politycznej aktywizacji Indian. U źródeł tego pl'ocesu tkwią z całą pewnością wojenne i powojenne migracje ludności tubylczej z rezerwatów do miast, które przełamały jej dotychczasową izolację terytorialną i społeczną. Migracje te umożliwiały Indianom z jednej strony szerszy niż dotychczas dostęp do edukacji, z drugiej do szczegółowego poznania istoty i form walki związków zawodowych oraz szeregu innych ruchów społecznych rozwijających swą działalność w wielkich miastach USA. W tych warunkach getta miejskich Indian stały się środowiskiem sprzyjającym radykalizacji poglądów i metod działania. W procesie tym dużą rolę odegrała obserwacja i ocena strategii walki z dyskryminacją rasową poszczególnych ugrupowań ruchu murzyńskiego. Z kolei rozbudzenie zainteresowań indiańlskiej młodzieży własnym dziedzictwem kulturowym nastąpiło w dużej mierze ~od wpływem z jednej strony ru- �Między asymilacją a etnicznym 51 odrodzeniem chów kontestacyjnych, ostro krytykujących amerykańską cywilizację i wysuwających propozycje młodzieżowej kontrkultury, a z drugiej strony - pod wpływem haseł rozwijającego się wówczas białego ruchu etnicznego, który podkreślał konieczność utrzymywania więzi amerykańskich etników z tradycjami krajów swego pochodzenia. Ze śledzenia ideologii i metod działania wszystkich tych ruchów oraz z wewnętrznego rozwoju samych społeczności tubylczych zrodził się radykalizm indiański drugiej połowy lat 60-tych, zorientowany na obronę własnej specyfiki kulturowej i odrębności rasowo-etnicznej oraz na przywrócenie tubylczej ludności USA autonomii politycznej i ekonomicznej. Współczesne emancypacyjne dążenia Indian są bardzo zróżnicowane zarówno co do stawianych sobie celów, jak i podejmowanych sposobów ich realizacji. Sytuacja ta wynika przede wszystkim z rozbieżności ideologicznych, które zawarte są pomiędzy realistycznymi ocenami aktualnego i przyszłego miejsca Indian w społeczeństwie amerykańskim, a utopijną wizją fizycznego uwolnienia się Indian od obecności jakichkolwiek obcych żywiołów etniczno-rasowych. Wszystkie nurty emancypacyjnego ruchu Indian, bez względu na ich ideologiczną orientację, mają ogromne zasługi w opóźnianiu procesu asymilacji poprzez budzenie zainteresowań indiańskim dziedzictwem kulturowym, likwidację poczucia niższości wobec społeczeństwa amerykańskiego, wyjaśnianie przyczyn nie równoprawnej sytuacji ludności tubylczej we współczesnej strukturze USA i prowadzenie nowoczesnej walki o zmianę tej sytuacji. Mimo to stopniowa amerykanizacja Indian i ich integracja ze społeczeństwem amerykańskim jest zjawiskiem zachodzącym obiektywnie i niezależnie od natężenia realizmu czy demagogii w indiańskich programach dalszego rozwoju własnych społeczności. Bezsprzeczną zasługą tych koncepcji jest natomiast wydatne przyspieszenie etnicznej konsolidacji Indian, dzięki której włączają się oni w główny nurt społeczeństwa amerykańskiego jako grupa etników o tubylczym rodowodzie. BIBLIOGRAFIA Assorodobraj N. 1967 Rola niej, historii w narodzinach świadomości narodowej w Afryce "Studia Socjologiczne", nr 1 (24). Bahr H., B. A. Chadwick and R. C. Day (eds.) 1972 Native 4· Americans today: sociological perspectives, New York. Zachod- �52 MIROSŁAWA Berkhofer POSEIRN -ZIELIŃSKA R.F., Jr. 1965 SalvaNon rican Bigony B. A. 1974 Native and Indian the Americans migrants: savage. the An Detroit, ethnic Immigrants studies reader, and Chlebowczyk J. 1975 Procesy pitalizmu and migrants: ethnic the groups, Detroit Knee, narodotwórcze we schyłku XVIlI [w:] ethnic Har.bmall1 D. W. experience. Ethnic voL la, nr 2, 3, 4, Detr<Jiit, New York Indian to Indian' American: "AmeoriClaltV All1ltilirOlPO!ogislt", vol. 70: (od Ame- Ethnic American the Hupa, and Hall'tman [w:] experience. "Jol\lJnna.l of UniveiJ1sity Studies", s. la - 28. Burnette R. and J. Koster 1974 The road to Wounded Bushnell J. H. 1968 From missions D. W. (,cd.), Immigrants and stud·ies reader, "Journal vol. la, no 2, 3, 4, Detroit, s. 345 - 366. in Detroit od' University Sltudies", Bilge B. 1974 Toward a theoryof ethnicity (ed.), of protestant analysis 1787 - 1862, <'blm.w.). response, w?chodniej do the 'S. Europie początków changing identity of dobie ka- 1108 - 1116. Srodkowej XX w.), w Wa[1sz:awa-KraJków. Deloria V., J1'. 1970 Custer died for your sins. An Indian manifesto, New York. 1974 Behind the trail of broken treaties. An Indian declaration of independence, New York. 1976 Organizaciones nacionales de indiDs norteamericanos, "AJmerica Indigell1'a", vol. 36: 775 - 7'89, no. 4. Fey H. E. and D'A. McNickle 1970 Indians and other Americans. Two ways of life meet, New York-Evanstoll1. Frisch J.A. 1970 TribaUsm among the St. Regis Mohawks: a search for self-identity, "Anthropolo§iCla", vol. 12: 207 -219. General Allotment Act (Dawes Act) ". 1969 General Allotment Act (Dawes Act) of February 8, 1887 (24 Stat. L., 338), [w:] Spicer E. H., A short history of the Indians of the United States, New YOII"k:200 - 204. Gessner R. 1931 Massacre. A Survey of Today's American Indian, New York. Gordon M. M. 1970 Assimilation in American life. The role of race, religion and national origins, New York. Gunther E. 1950 The westward movement of some Plains traits, ",Almerican AnJthropologi!slt", vol.52: 174 - 180. Higham J. 1973 Strangers in the land. Pattern Of American nativism 1860 - 1925, New Yo<rk. Howard J. H. 1955 Pan-Indian 215 - 220. culture of Oklahoma, "The Scien:tific Monthly", November: �Między a etnicznym asymilacją 53 odrodzeniem Josephy A. M., Jr. 1972 Red power. Kupferer The 1970 The isoLated eastern The Amer,ican Landy American Indians fight for New Y\OI'1k. freedom, H. J. (w:) !Lev'IDe S. allld Ba};ti!mo.re: 143 - 1~9. Cherokee, Indian today, N. O. uUJr,ie (eds.), D. 1958 Tuscarora tribalism and nationaL "EthnohiJSItoiI'y", identity, vol. 5: 250- - 286, no 3. League of Women Voters 1971 Indians of Minnesota (ed.) St. Pa'ul. in Minnesota, Lurie N. O. 1970 Historical rican Malewski today, A. 1975 O zastosowaniach nauk Mathur [w:] LevLne S. <:Ind N. O. Lume (eds.), The AmeBalHmQre: 49 - 81. Background, Indian społecznych. teorii [w:] Malewsik,i A., O nowy W,al'sZJawa: 325 - 466. zachowania, Pisma zebrane, kształt M. E. F. third-generation movements: toward a universaL modeL, "Ourrent. AnthI'olpo'1ogy", vo-l. 16: 457 - 461, ino 3. Merriam L. C. and Associates 1969 The probLem of Indian administration: report on a survey made at the request of the HonourabLe Hubert Work, Secretary of the Interior, The'? Brookings Institution, Baltimore 1928, [w:] Spicer E. H., A short history of (,he Indians of the United States, New Yoiftk: 243 - 246 (oprzOOT.ukfra.g-' men,tów). Newcomb W. W., J1'. 1955 A note on Cherokee-DeLaware pan-indianism, "Am€'fLoan A'l'ltth:ropolog;ist", vol. 57: 1041 - 1045. 1956 The culture and accuLturation of the Delaware Indians, "Museum of An~ thropology, University (Jf Miehigan, Anthropolo!§ical Pa'pers",' vol. 10, Ann A rbo.r. 1975 On Nez D.M, 1968 New way, old way, [w:) SteiJner S., The new Indians, New YOlf'k: 131. Nowiek.a E. 1975 Więź ponadpLemienna wśród M. M. [ed.], Ameryka Posern-Zielińska M. 1979 Na,!Jiv-er,el:igi,onsaoo gia Poloni'a", vol. 5 Posern-Zieliński Ameryki Studia, Północnej, Warszawa: (w:) Drozdowski 142 - 171. 'othnidty of Amerilican Indian-s in the USA, "Etmolodruku). (w A. 1978 Ethnicity, the Indian Północna. ethnic example culture of Polonia and folk tradition coLlectivities in in the the USA), American society (on "EJt,ooologia Polana", vol. 4. Pratt R. H. of mingling Indians with Whites, [ipiI1zedruk z:] Official of the Nineteenth AnnuaL Conference of Charities and Correction, 1892: 46 - 59, [w:) Pmd1la F. P. (eel.), Americanizing the American Indians. Writings by the "Friends at the Indian", 1880 - 1900, C<:Imbilldge: 1'973 The advantages Report 260 - 271. �54 MIROSŁAWA Prucha F.P. 1973 Introduction, Writings [w:] PI'ucha by the "Friends Rhqdes W. 1952 Acculturation POSERN -ZIELIŃSKA F. P. Ced.), Americanizing the American of the Indian", 1880 - 1900, Cambridge: Indians. 1 - 10. American music, [w:] Tax S. (00.), Acculturation "P,pooeedill1~ all1.d Selected Pa'P~rs of the XXIXth IIl1t,ernaiti<JiIlaJlOongDe8'S 'Of Aimer,1ca:niSl1A<;·", OhiiJc:ago:127 - 132. Spicer E. H. 1969 A short history of the Indians of the United States, New York. Steiner S. 1968 The new Indians, New York . .szacki J. 1971 Tradycja. Przegląd problematyki, War.sZJawa. Thomas R. K. 1970 Pan-Indianism, [w:] Levine S. amd N. O. Lurie (eds.), The American Indian today, BaJtimwe: 128 - 140. 1974 Colonialism: domestic and foreign, [w:] Hartman D. W. (ed.), Immigrants in the and in North Americas, migrants: the Detroit ethnic experience. Ethnic studies reader, "JoUl1l1al ()[ UnJ.'V~it.y Studies", vol. 10, no 2, 3, 4: 270 - 278. Tyler S. L. 1973 A history of Indian policy, WlflJShilll,gton,D. C. Wax M.L. 1971 Indian Americans: unity and diversity, Ell1:gleWQ'ooCliffs. \\ihite R. A. 1974 Value themes Of the native American tribalistic movement among the South Dakota Sioux, "OUJrrenlt AnJthropolQgy", VIOL 15: 284 - 289, no 3. Wiatr J.J. 1969 Naród i państwo, Wm'sZlawa. "'itt S. H. 1970 Nationalistic trends among American Indians, [w:] Le'Vilne S. all1.d N. O. Lurie (eds.), The American Indian today, Ba1oUmore: 93 - 127. Wright R. H. 1974 Urban marginality: stages in the process of leaving a personal World, [w:] HlatrUmall1D. W. (00.), Immigrants and migrants: the Detroit ethnic experience. Ethnic studies reader, "Journail Oli Ull1iversi,ty Studies", vol. 10, 1l1'O 2, 3, 4, Detrodt: 90 - 105. MIROSŁAWA SOME POSERN-ZIELIŃSKA FROM ASSIMILATION TO ETHNIC REVIVAL. PROBLEMS OF AMERICANIZATION OF AMERICAiN IN THE UNITED STATES INDIANS (S um ma r y) This arbi,cle is q,ealing with the changes in the ,Indian (policy of the USA, at :the tbaoc:kgT'OUiIld ,of ,e1ohnli'C ipOI~iJcyatgainst aU other 'n<JiIl-An,g1o •..S\axQIl1groups of imrn'i,graroion ooigilll. These probI.erms were analysed :iIll khe OOIl1tes'tof ·three main �Między asymilacją a etnicznym odrodzeniem 55 Amoocan ,theories of 'asromi'l'a'tiiJon: Afnglo-lOO!llfulnmfuty, a me1tlilIllg!pOt and culbuTal pluralrism. They determined ethnic !policy of the USA in certain historical periods, the integral part of whkh was also the Indian rprui'cy. Next Indian defence reaction against Americanization influences wa's discussed. The main emphasis was !put of descri:bing the essential forms of Indlian organlizationsa1ctiivli:ty, 't'rea'ting valfiety a:nd chalrlgea1biJlity (lf vTienta~ioltllS 1f€lPres1eltl1tJOO by the-m {[Irom ,J)1"OOJss'iJmli,ha'bive to anitiaISJ3Ii1mi1hat1mne) as the iillldlica100lI"s. ;of pubJilic f'ee1lings and views 'PelI"VadillllgIndian 'CIQlffiiffi'Uil1'itiels. The la,st part vf the alrtiele walS devotedto the analysis of a pQS1itiOl!lof Almerican lndualllS in the Ameri1can s<J>eiety, whikh is, '00 the one \hand, the !resultant of long'la:stlilng a'S's~l!l1ila,ttion IpI'leslSlU're aJnd, on 1Jhe olthelI"hand,a effoot of defence of theilr 'OWlllsooia1land ou.lbulTa,]indiV1idiutaMy. A pT10cess od' ,graduail tJranisd'onmati,OI!l of Indliams into ·one o.f many ethnk 'Segments ofplurali:sHc American society and their incorporativn into its malin strea1m as ethnics (lf native origin was shown here. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3af53fdb0780788673dd8848bd8c6831.pdf a374c3fff30fa638a5eaeebb2d1ede7c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1764 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1979 Subject The topic of the resource antropologia etniczności etniczność Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1633 Title A name given to the resource Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych/ LUD 1979 t.63 Description An account of the resource LUD 1979 t.63, s.3-24 Creator An entity primarily responsible for making the resource Posern-Zieliński, Aleksander Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text I. S T U D I A, R O Z P R A W Y Lud, t. 63, 1979 ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI KONCEPCJE ETNICZNOŚCI W AMERYKAŃSKICH ETNICZNYCH STUDIACH Jednym z podstawowych pojęć współczesnych amerykańskich studiów etnicznych jest etniczność (ethnicity) 1. W ostatnim dziesięcioleciu określenie to zrobiło ogromną karierę, zdobywając popularność nie tylko na gruncie nauk społecznych, ale także utrwalając się w słownictwie politycznym i języku amerykańskich mass media 2. Termin ten znalazł zastcsowanie w interpretacji wszystkich niemal zjawisk etnicznych i rasowych występujących w całym 200-letnim okresie formowania się amerykańskiego narodu. Posługują się nim zarówno socjologowie, jak i antropologowie, którzy włączają kategorię etniczności do teorii takich procesów, jak asymilacja, integracja czy akulturacja (Posern-Zieliński 1977 a). Do swego słownictwa fachowego wprowadzili "etniczność" także historycy prowadzący studia nad dziejami imigracji do USA i rolą czynnika etnicznego (ethnic factor) w kształtowaniu się amerykańskiej cywilizacji. W ramach tych, i szeregu innych jeszcze, l Nie wydaje się trafną 'Propozycją tłumaczenie terminu ethnicity jako "etnicyzm". To ostatnie określenie mogloby jedynie odpowiadać z Igrubslza tzw. ruchowi etnicZ!l1ogoodl'Odzenia (ethnicity mO'IJement, revivaL). Obejmowałoby zartem, podobnie j.ak wszystkie inne "izmy", 'pewien nurt intelektualny odwołujący się do etnicznych sentj'lmentów, n,ie zaś ,cechę lub zbiór cech dystynktywny'ch, umożliwiających klasyfikację j,cdnostek i grup wg. etnicznyc'h I"odowodów i specyfiki kulturowej. 2 P,o 'raz pierws'zy ienmin ten zootał 'użyty w 1953 r., choć jes'Zlcze w Jatach 60-ty'ch 'n,j,ezysk'ał ,aprobaty i z tej racj.i ,nie ;z,na1azł ię w czołowych a.m'erykańskich słownikaich. Sy,tJua.cja ZJmieniła się dQpiero ll1a progu lat 70-ty,ch, kd,erly to nowy teI'min 'wpI"owad2Jony zOIstał "oficj.alnie" do zasobu leksykalnego języka angielskiego (Glazer and Moynihan 1975, s. 1). 1* �4 AiLEKSAiNDER POSBR:N -ZI,ELINSKI dyscypLin lDiadiaiwano"etniC'znoścli" cora:z 'to inJneznac~en:ia, co ,w dużej mierze utrudnia interdyscyplinarną dyskusję i koordynację badań w zakresie studiów etnicznych. W rezultacie poszczególni badacze wprowadzali często własne, robocze, a więc różniące się od siebie, definicje "etniczności". Większosć jednak stosuje ten termin, kierując się g~ównie intuicją i nie dociekając głębiej istoty analizowanego zjawiska. Dogodnym punktem wyjścia do szerszego omówienia kontrowersyjnych problemów związanych z definicją "etniczności" mogą być załozenia programowe oraz treść młodego czasopisma naukowego poświęconego wyłącznie problemom etnicznym. Pierwszy tom tego pisma (kwar.alnika), zatytułowanego "Ethnicity", opublikowany został w Nowym Yorku w 1974 r.3. Jego komitet redakcyjny, z tej miary specjalistą na c2'ele co Andrew M.Greeley, sprecyzował na wstępie cele, zadania l podstawowe zainteresowania nowego periodyku. l tak, ma on być "skoncentrowany na (zjawiskach) utrzymywania się różnorodności wśród ludzkich grup w zindustrializowanym i industrializującym się świecie oraz ułatwiać zrozumienie (procesów), w jakich poszczególne grupy oddziaływują na siebie w ramach społeczeństwa. Pismo jest zainteresowane etniczną różnorodnością i integracją gdziekolwiek na świecie (zjawiska) te mogłyby być obserwowane i studiowane" (Greeley lH74, s. Ill). Z konstatacji tej wynika wyraźnie, że etniczność to nie tylko zagadnienia stosunków interetnicznych, ale także badania nad specyfiką etniczną poszczególnych grup oraz nad utrzymywaniem się etnicznych odrębności, określających pluralizm kulturowy wielu współczesnych społeczeństw, w tym także społeczeństwa Stanów Zjednoczonych. Nowy problem pojawia się jednak znów, gdy spróbujemy ściślej okreśEć, co redakcja "Ethnicity" rozumie pod pojęciem "etnicznej różnorodności" (ethnic diversity). Wg Greeleya czynnik ten można bowiem sprowadzić do takiego układu zróżnicowań grup społecznych, który nie byłby redukowany ani do struktury demograficznej, czy też podziałów klasowo-zawodowych, a opierałby się na różnicach wynikających z odmienności ras, religii, narodowości, języków ojczystych i nawet terytorium zamieszkiwania. Ta robocza deskryptywna definicja etniczności zdaje się odpowiadać naj nowszym tendencjom studiów etnicznych w USA, obejmujących grupy powstałe w oparciu o odmienność rasy, pochodzenia narodowego (national origin) i religii, czy też o jakąkolwiek kombinację tych cech (Gordon 1970, s. 27). 3 W po1skiiJm piŚimienlIlilciwi,e kWa'I1taJJnik "Etlhini'oity" Qmow~olIlY lJOistał prz,ez 'G. Babińskiiego na la.maldh "Pr2leglądiU Bo1onlij[];ego" (t. 2: 1976, z. 1, s. 191 - 193), �Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych 5 W pluralistycznym społeczeństwie amerykańskim grupy takie, jak wymienione wyżej, znajdują się w procesie ciągłych zmian społecznych, kulturowych, ekonomicznych i politycznych. Z jednej strony podlegaj~! one asymilacji i akulturacji, integrują się stopniowo z host society i wspartą na anglosaskich tradycjach cywilizacją amerykańską, z drugiej jednak - zachowują wciąż pewne cechy swej identyczności etnicznej i odrębności kulturowej, które czynią z przedstawicieli tych grup tzw. etników, a więc ludzi cechujących się inną etnicznością aniżeli przedstawiciele tzw. głównego nurtu społeczeństwa amerykańskiego 4. Badając te grupy zauważono, że niektóre zachowania i reakcje ich członków są w dużej mierze uwarunkowane przez dziedzictwo kulturowe wniesione przez poszczególne grupy i zbiorowości do Ameryki. To dziedzictwo kulturowe i oparta na nim tradycja etniczna zdaje się stanowić klucz do określenia i:stoty etniczności. Na ten aspekt trafnie zwrócili uwagę A. M. Greeley i W. C. McCready (1975, s. 209 - 235), którzy zastanawiali się nad rzeczywistą rolą czynnika spuścizny kulturowej w dzisiejszych zachowaniach i ideałach amerykańskich etników. Wychodząc od analizy etnograficznych materiałów, które charakteryzowały niektóre cechy kultury ludowej mieszkańców południowych Włoch, Sycylii oraz Irlandii, sformułowali oni szereg hipotez odnośnie prawdopodobieństwa kontynuacji pewnych wywiedzionych z Europy wzorów zachowań i upodobań:. w środowiskach etnicznych ukształtowanych już w wyniku imigracji do Stanów Zjednoczonych. Badacze ci, posługując się metodą tzw. badań międzykulturowych, stwierdzili, że większość założonych hipotetycznie przewidywań na temat trwałości występowania niektórych wzorów zachowań i preferencji kulturowo-osobowościowych, sformułowanych w oparciu a znajomość cech charakteru narodowego i kultury grup europejskich, w pełni potwierdziła analiza materiału północnoamerykańskiego. Studium to zwróciło zatem uwagę 1) na konieczność głębszego zainteresowania się badaczy charakterystyką kulturową krajów i regionów pochodzenia poszczególnych zbiorowości w dobie ich emigracji; 2) uświadomiło specjalistom od zagadnień etnicznych, że samo studiowanie etnicznych zachowań zgodnie z_tradycją mocno zakorzenionego nadal behawioryzmu nie może dać wyjaśnień w pełni wystarczających dla zrozumienia trwałości etnicznego pluralizmu w USA. Etniczność jako podstawa tego pluralizmu nie składa się wyłączni~ 4 O sk,a'1i Z-IóźnioO'W-aJldaetniJoZlI1egio,<i Iproblemie e<t1l1iczJnośd świadczyć mogą dane ~iJcllbowe. I rLaJk'Ilip. w if. 1970 pomad 75 mm. Ameryka/nów o:kreśldło SJiebiie jako "et.ników", choć ty.1ko 11 m~:n. osób iZ <tej liJczby wrodziło się pOlla gnalTIkaJmi St,anów Zjedinocz'onydh (BerJl>a'l"d 1972, s. 4). �6 AiLEKSA'NDER POSERN -ZIELIŃSKI z samych zachowań klasyfikowanych jako etniczne, a więc odbiegają!cych od amerykańskiego standardu anglosaskiej cywilizacji. Jest bowiem właściwością opartą na dialektycznym splocie pewnych elementów świadomości społecznej (tradycji etnicznej, wiedzy historycznej, symboliki narodowej, upodobań, opinii, postaw) z zachowaniami przez t<.~ świadomość warunkowanymi. Te zachowania etniczne są w tym znaczeniu jedynie przejawami zewnętrznymi etniczności. Jedne z nich obejmują działania świadomie podejmowane dla wyrażenia swej odrębności (np. uczestnictwo w paradzie Pułaskiego na 5-tej Alei w Nowym Jorku) i można je tu określić jako elementy subiektywnego zaangażowania. Inne zachowania, niezależne od autorefleksji jednostki, mogą być również klasyfikowane jako etniczne (np. stosunki między poszczególnymi członkami rodziny) ze względu na utrwalony w danym środowisku wzór kulturowy. Mamy więc tu do czynienia z elementami <lbiektywnego li warunkowania. Przegląd literatury z lat 60 i 70-tych na temat etnicznych grup oraz stosunków interetnicznych daje pewne pojęcie o sposobie definiowania etniczności w amerykańskich naukach społecznych. Ukazuje również narastanie wśród coraz większej liczby badaczy przekonania, że bez dalszej dyskusji nad tym zagadnieniem nie będzie można ani efektywnie rozwijać teorii polietnicznego społeczeństwa kulturowego pluralizmu, ani też włączyć się do opracowania strategii przyszłej polityki etnicznej. Na temat dotychczasowych sposobów posługiwania się terminem etniczności najbardziej krytycznie wypowiedział się profesor nauk politycznych - Harold R. Isaacs (1974, s. 15 - 17), określając ethnicity pko swego rodzaju "bałwana ze śniegu", którego krótki żywot w rzeczywistości uniemożliwia poddanie go naukowej obserwacji i wiwisekcji W stwierdzeniu tym, nie pozbawionym gorzkiej ironii, kryje się jednak sporo przesady, a także nie docenianie trwałości czynnika etnicznego w amerykańskiej historii. Nie mniej znamienne jest, że wieloznaczność terminu "etniczność" nie stanowi wyłącznie jego specyfiki, lecz należy do zjawisk permanentnie występujących na gruncie współczesnych studiów etnicznych. Podobna nieostrość towarzyszy przecież takim pojęciom zaczerpniętym ze słownika nauk społecznych, jak "plemię", "rasa", "klan", "narodowość" czy "grupa etniczna", mimo że posiadają one od dawna ugruntowane miejsce w teorii antropologii kulturowej i socjologii. Sytuacja jest więc trudna, choć na pewno nie beznadziejna. Drogę wyjścia z tego impasu starał się znależć badacz kanadyjski - W. L Isajiw (1974), który podjął się analizy dotychczasowych definicji "etniczności", uważając, że w ten sposób będzie można wyodręb- �Koncepcje etnźczności w amerykańskich stUdiach etnicznych 7 mc najbardziej uniwersalne jej cechy, a tym samym - rozwiązać problem wieloznaczności tego terminu. Niestety, prawie WiSzystkie definicje zostały przez niego nie właściwie dobrane, co pozbawiło większej wartości końcowe wnioski jego rozważań. Isajiw niefortunnie bowiem zajął się analizą definicji grupy etnicznej, a nie samej etniczności. To poważne nieporozumienie stanowiło jednak nie tylko skutek indywidualnych zapatrywań tego badacza, ale przede wszystkim było wyrazem głęboko tkwiącej w nauce amerykańskiej tendencji do traktowania etniczności jako synonimu grupy czy zbiorowości etnicznej, posiadającej odrębny etos kulturowy bądź też charakterystyczny tylko dla siebie folk'Way oraz wspólny sens swojskości (peoplehood) (Gordon 1970, s. 28). Koncepcja utożsamienia etniczności z grupą jest nie do przyjęcia z tego głównie powodu, że ignoruje ona subiektywistyczne parametry etnicznej identyfikacji, koncentrując się jedynie na aspektach uwypuklających istnienie odrębnych zespołów etnicznych. Satysfakcjonująca definicja etniczności winna uwzględniać oba te aspekty łącznie, ukazując związek uwarunkowanych etnicznie zachowań z ich kulturowymi wzorami i symboliką wywiedzioną z dziedzictwa kulturowego. Tak rozumiana etniczność przejawiać się będzie nie tylko poprzez formy zorganizowanego życia poszczególnych wspólnot etnicznych (np. przez przynależność do etnicznej parafii), lecz również w formach trudno dostępnych dla zewnętrznego obserwatora, np. w okazjonalnych aktach -,olidarności etnicznej, w specyfice zainteresowań kulturalnych, czy formach psychologicznej łączności z kręgiem osób o podobnym rodowodzie. Na obiektywny, a zarazem !Subiektywny wymiar etniczności zwróciła również uwagę w 1973 r. re.dak'cja "American Heritage Dictionary", w którym opublikowano definicję etniczności uwzględniającą już oba te aspekty. Etniczność w jej ujęciu jest z jednej strony dumą etniczną (ethnic pride), a więc samoidentyfikacją opartą na świadomości swego własnego rodowodu narodowego i kulturowego, z drugiej zaś jest star..em przynależności do określonej grupy etnicznej, akcentowanym przede wszystkim poprzez zachowania, np. kultywowanie tradycji obrzędowych w okresie Bożego Narodzenia (Glazer and Moynihan 1975, s. 1). Należy tu także zwrócić uwagę na fakt,że etniczność może również określać pewne sfery psychiki człowieka, będące poza jego kontrolą, co ujawnia się częs lo w reakcjach determinowanych przez odmienność przebiegu socjaiizacji w etnicznej rodzinie. Ta specyfika etnicznego podłoża, z jakiego wywodzą się przedstawiciele poszczególnych grup, określa ;pr:cecież ich "etniczny charakter" analogicznie do sposobu w jaki podłoże historyczne i dziedzictwo kulturowe kształtuje wspólnotę cech narodowych zwanych potocznie charakterem narodowym. Ten "et- �8 AiLEKSA!NDER PiQSERN-ZIELIŃSKI niczny charakter" stanowi w warunkach amerykańskich jeden z istotnych składników etniczności, widocznych np. w odmienności zachowań, w preferencjach zawodowych, sportowych czy zabawowych, w wartościach przypisywanych materialnym i 'Pozamaterialnym wyznacznikom stabilizacji, w reakcjach psychicznych, etc. (Greeley 1975, s. 50; Suchman 1964, s. 319). Dyskusję nad definicją etniczności utrudnia dodatkowo fakt, że uczestniczą w niej zarówno ci badacze, którzy do budowy swych konstrukcji teoretycznych wykorzystują amerykański materiał empiryczny, jak i ci, którzy opierają się na całkowicie odmiennych realiach etnicznych trzeciego świata. Poszukiwanie jednej, uniwersalnej definicji, adekwatnej wobec każdej sytuacji historycznej i geograficznej, wydaje 'się zabiegiem skazanym z góry na niepowodzenie. Stany Zjednoczone i naród amerykański znajdują się obecnie na innym etapie formowania swej etnicznej jedności aniżeli nowe państwa i narody Azji czy Afryki. Całkowicie odmienne były również drogi ich historycznego rozwoju, w wyniku czego ukształtowała się pluralistyczna struktura etniczna USA (West 1972, s. 487 - 495). Zapominanie o odmienności procesów narodotwórczych na poszczególnych obszarach jest po prostu ignorowaniem czynnika historycznego i kontekstu kulturowego. Bez ich uwzględnienia nie można zaś określić, czym w istocie rzeczy jest et nic zność, w jaki sposób się ona przejawia i jaką pełni funkcję w określonych warunkach społecznych, kulturowych, religijnych, rasowych i politycznych. Nie stosując takiej strategii postępowania, grozić nam zawsze będzie niebezpieczeństwo utraty zdolności rozróżniania etniczności ukształtowanej przez transoceaniczną migrację wielkich rzesz ludzkich w poszukiwaniu lepszych warunków życia (przypadek USA, Kanady, Nowej Zelandii czy Australii) od etniczności zdominowanych politycznie grup plemiennych w Nigerii, czy też od walczących o swe prawa do kulturowego samostanowienia i politycznej autonomii Basków, czy wreszcie od etnicznoś'Ci cypryjskich Greków i Palestyńczyków pozbawionych siłą swych ojczystych ziem. Rozumiał to doskonale R. Kolm (1971 a, s. 8), znany badacz polskiego pochodzenia, specjalizujący się w zagadnieniach etnicznych. Określił on bowiem interesujące nas tu zjawisko, związane z procesem imigracji, mianem "etniczności Nowego Świata" (New World ethnicity), pojmując ją jako efekt transplantacji "narodowych grup kulturowych Starego Świata" na grunt amerykański, na którym uzyskały one dopiero status grup etnicznych. Powracając jednak do zasadniczego nurtu naszych rozważań, oscylującego wokół dyskusji na temat sposobów wyjaśniania treści etniczności w warunkach amerykańskich, można stwierdzić, że nie rozwiązuje tej kwestii ani teoria odwołująca isię do starej idei Blut und Bo- �Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych 9-' den., weberowskiej koncepcji Ethnische VerwandschajtsgefUhle (1961. s. 305 - 309), ani też do amerykańskich propozycji ostatnich lat, posługujących się koncepcjami "podstawowej i:dentyfika'cji grupowej", "wrodzonych cech ludzkiej psychiki", czy też "kompleksu chłopskich migracji do industrialnych metropolii". Często odnosi się wrażenie, że im bardziej rozwijają się studia etniczne, tym trudniej można się poruszać w gąszczu krzyżujących się wzajemnie definicji i teorii. Stąd wśród szeregu badaczy rodzi się naturalny sprzeciw przeciwko wszelkim dywagacjom na ten temat. W zamian albo milcząco przyjmuje się jedną z istniejących już koncepcji, albo też konstruuje się czysto robocze definicje etniczncści na użytek konkretnej pracy. Tak postąpił np. L. F. Tomasi (nd, s. 30), określając etniczność jako "różnorodność amerykańskiego społe::zeństwa wywołaną przez imigrację białych grup etnicznych z Europy do Ameryki w okresie między 1820 a 1920 r. i ich stosunkami z całym społeczeństwem". W tym wąskim, pragmatycznym ujęciu etniczność została sprowadzona do pewnych, w dalszym ciągu n.iezbyt precyzyjnie określonych, cech (różnorodność i stosunki in'teretniczne) jednej tylko kategorii amerykańskich grup etnicznych. Tego typu definicje z reguły niewiele wnoszą do ogólnych rozważań nad etnicznością. Dlatego też pominiemy je w naszym przeglądzie koncepcji teoretycznych, zwracając jedynie uwagę na te próby, których celem było uchwycenie istotnych cech etniczności. Najogólniej T2'ecz rozpatrując, interesujące nas definicje sprowadzają etniczność do następujących, pięciu sposobów jej 'pojmowania jako: 1) grupy etnicznej, 2) identycznoś'Ci grupowej, 3) zachowań członków grup etnicznych, 4) 'Sentymentów etnicznych oraz 5) etnicznie uwarunkowanych norm, wartości i wzorów życia, a więc wszystkich tych cech, które współtworzą specyfikę kulturową etosu danej grupy w warunkach pluralistycznego społeczeńs'twa. Jak już wyżej wspomniałem, najczęściej pojęcie etniczności łączy się z grupą etniczną obcego pochodzenia, która mimo swego oderwania od ojczystych terenów nadal utrzymuje własną odrębność w nowym środcwisku społeczno-etnicznym. Inaczej mówiąc, stawia się znak równości między etnicznością a grupą, rozpoznawalną zwykle w nowym społeczeństwie na podstawie różniących ją cech kulturowych, religijnych, rasowych i językowych. Wspomniany już Isajiw, analizując cechy etniczności, a więc w myśl jego koncepcji cechy dystynktywne grup etnicznych, stwierdził, że do najczęściej wskazywanych elementów określających grupę etniczną należą: wspólne pochodzenie, podobieństwa kulturowe, wspólnota wyznaniowa, rasowa indentyczność i ten sam język. Na tej podstawie podjął się konstrukcji własnej definicji etniczności, którą sformułował w następujący sposób:' "etniczność �10 'ALEKSANDER POSBRJN -ZIELIŃSKI możemy definiować jako grupę lub kategorię osób posiadających wspólne genealogiczne pochodzenie i wspólne treści kulturowe, posiadających świadomość swojskości oraz połączonych więzami stosunków społ€cznych typu wspólnoty, która ukształtowana jest na imigracyjnym podłożu i posiada raczej status mniejszości, aniżeli większości w ramach szerszego systemu społecznego" (Isajiw 1974, s. 118). Definicja ta w niczym istotnym nie odbiega od wielu współczesnych definicji grupy etnicznej znanych z podręczników socjologii i antropolegii (Sadowski 1973, s. 177 - 184). Z jednej strony kładzie ona nacisk na obiektywne czynniki historyczno-społeczne i kulturowe, kształtujące faktyczną odrębność grupy, z drugiej zaś - podkreśla także znaczenie ukształtowanego przez te czynniki subiektywnego poczucia wzajemnej łączności i odrębności względem otoczenia. Wprawdzie pośrednio można się domyślić, w jakich to cechach stanowiących podstawę funkcjonowania grupy dostrzegł autor piętno etniczności, to jednak wskutek wyraźnego uwypuklenia roli pierwotnych więzi społecznych (Gemeinschaft-type of relations) osłabił on praktycznie użyteczność swej definicji dla analizy nie tylko zjawisk etniczności, ale i etnicznego zróżnicowania mieszkańców Stanów Zjednoczonych czy Kanady. Wg definicji Isajiwa, warunkiem konieczym wystąpienia et niczności jest przecież grupa etniczna, która przybiera kształt wspólnoty etnicznej i to nie w sensie wspólnoty więzów "duchowych", ale wspólnoty obiektywnych więzów społecznych. Poza tą wspólnotą nie ma więc etniczności ani w sensie oceny zachowań i świadomości jednostek o imigracyjnej biografii, lecz odizolowanych od swych grup pierwotnych, ani też w sensie kwalifikacji działań Amerykanów etnicznego pochodzenia, którzy nie są już zintegrowani z etnicznymi społecznościami swych ojców i dziadów. A zatem koncepcja etniczności Isajiwa byłaby przydatna w analizie np. etnicznego getta amerykańskich miast doby wielkiego kryzysu czy współczesnych dzielnic nędzy okupowanych przez mniejszości "kolorowe" i latynoskie. Natomiast byłaby już ona bezużyteczna dla studiów nad etnicznością trzeciej i dalszej generacji etników, nie wchodzących często w skład etnicznych wspólnot, lecz zintegrowanych w dużym stopniu z amerykańskim otoczeniem, czyli z tzw. host society. Z tego choćby względu takie stanowisko jest nie Gn przyjęcia. W jaki bowiem sposób wyjaśnić utrzymywanie się pluralistycznego charakteru amerykańskiego ,społeczeństwa czy zjawiska określanego mianem renesansu etnicznego, które przyczyniają się do wzrostu zainteresowań etnicznymi genealogiami i treściami kulturowymi wśród ludzi uważanych od dawna za "przeciętnych " Amerykanów? Większość grup etnicznych uformowanych w Stanach Zjednoczo;nych na fali tzw. nowej imigracji (głównie grup wschodnio-, południo- �Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych 11 wo- i środkowoeuropejskich, a zatem także i Polonii) nie stanowi lUZ dziś w żadnym wypadku grup społecznych w skali ogólnokrajowej. Tworzą one agregaty jednostek, organizacji etnicznych, wspólnot sąsiedzkich, rodzin etnicznych, parafii itp., których heterogeniczność potęguje ponadto zróżnicowanie społeczne, odmienny stopień asymilacji i integracji poszczególnych generacji oraz odmienne koleje losów imigracyjnych itp. W skład tego agregatu wchodzą zarówno imigranci, jak i ich potomkowie zazwyczaj jeszcze mocno związani z kulturą kraju pochodzenia, a także liczna kategoria osób o etnicznym rodowodzie, wyrażająca w różnych formach sympatię dla kultury kraju swych przodków (Lepkowski 1976, s. 162 - 170). Tak różnorodny skład tych etnicznych agregatów nie upoważnia w najmniejszej mierze do traktowania ich łącznie jako grupy społecznej wyodrębnionej z amerykańskiej rzeczywistości. O przynależności do tej specyficznej kategorii etnicznej decyduje bowiem tylko pewne minimum cech kwalifikujących, związanych z etnicznością (Plax 1974, s. 299). Należy do nich wspólnota dziedzictwa kulturowego i podzielanie przez członków tego agregatu niektórych wspólnych wartości kulturowych, a także zachowanie przez nich świadomości swego pochodzenia (paluch 1976, s. 23). Mamy więc tu do czynienia z pewną etniczną "wspólnotą kulturową"(Łepkowski 1976, s. 174) całkowicie nowego typu, której w żaden sposób nie można sprowadzać do kategorii grupy społecznej, choć w poszczególnych przypadkach takie grupy w jej skład wchodzić mogą. Stąd też bardziej uzasadnione z teoretycznego punktu widzenia wydaje się operowanie terminem "zbiorowość etniczna", który również na gruncie polskich badań nad Polonią zyskuje sobie stopniowo coraz większą popularność i uznanie (Stan... 1976, s. 13; Posern-Zieliński 1977 a, s. 218 - 219; Kubiak 1975, s. 35). Jeśli jednak pojęcie to zastępowane jest często tradycyjnymi terminami w rodzaju grupa etniczna czy wspólnota etniczna (ethnic community), to tym ostatnim należy przypisywać nie tyle znaczenie socjologiczne, co kulturologiczne, przyjmując że wyrażają w sposób metaforyczny wspólnotę cech, a więc typ etniczności konstytujący daną zbiorowość. Powracając do naszej dyskusji nad definicją Isajiwa, zwróćmy uwagę na dwa, szczególnie - naszym zdaniem - ważne jej aspekty. Cho·dzi tu o wspólne pochodzenie, a raczej - mówiąc bardziej precyzyjnie - o przeświadczenie o takowym pochodzeniu oraz o wspólnotę pewnych cech kulturowych. Zarówno czynnik religijny, jak i rasowy, nie wydają się nam najważniejsze, gdyż zawsze sprowadzić je można do -cech kulturowych. Posłużmy się tu przykładem amerykańskich Murzynów. Ich czerń skóry i pewien syndrom cech morfologicznych nie ma �12 AiLEKSA'NDER POSERJN -,ZIELIŃSKI ~rzecież bezpośredniego związku ze świadomością murzyńskiej odrębności i odmiennością zachowań czarnych Amerykanów. Odrzucając rasi,stowskie przesądy musimy zatem przyjąć, że różnice antropologiczne są jedynie trwałymi cechami biologicznymi, wykorzystanymi jako zewnętrzne symbole historycznej i kulturowej odrębności, którą ukształtowały zarówno tragiczne dzieje niewolniczego losu przodków tych ludzi, jak i ich afrykańskie pochodzenie. Czarny kolor skóry stał się wyznacznikiem odrębności społecznej i kulturowej w "białej" Ameryce. Ta sama cecha w "czarnej" Afryce jest już przez brak kontrastu prawie niezauważalna. O odrębności poszczególnych grup decydują tam bowiem inne symbole zewnętrznej identyfikacji etnicznej, społecznej i kulturowej (np. tatuażl, skaryfikacja, typ fryzury, język, budowa ciała, ubiór itp.) (Glazer and Moynihan 1970, s. XXXIX - XL). Symbole te służą jako znaki rozpoznawcze, stanowią zewnętrzną ekspresję odmienności, są więc wyrazem tzw. "podstawowej identyczności grupowej" (basic group identity) jak określił to H. Isaacs (1974, s. 17 - 28). Badacz ten uważał, sprowadzając praktycznie etniczność do zjawiska podstawowej identyczności grupowej, że cechę tę nabywa się \"l procesie socjalizacji dziecka w określonym środowisku posiadającym własne tradycje, specyficzne wzory, normy i wartości. A więc i ta definicja etniczności stanowi w gruncie rzeczy koncepcję grupy etnicznej o wyra żnie zarysowanych cechach dystynktywnych, której przypisuje się kształtowanie świadomości pochodzenia i określanie "etnicznego charakteru" swych członków. Nie mieszczą się w niej również te zjawiska etniczności, które przypisujemy ludziom dość lużno związanym ze społecznościami imigrantów i ich etnicznie aktywnych potomków. Wprawdzie Isaacs wprowadził również koncepcję "wielokrotnej identyczności", aby przy jej pomocy wyjaśnić etniczność tych Amerykanów, którzy - mimo wysokiego stopnia asymilacji i akulturacji - zachowali pewne sentymenty do kraju i kultury przodków, propozycja ta dla naszych rozważań jest jednak niezbyt przydatna~ Należy bowiem wątpić w to, aby świadomość pochodzenia i pewne sentymenty czy zainteresowania kulturowe, skierowane w stronę dziedzictwa kraju pochodzenia, stanowiły w warunkach amerykańskich wystarczającą podstawę dla powstania "podstawowej identyczności". Koncepcja ta może znaleźć zastosowanie w analizie społeczności imigracyjnych, pierwszopo-' koleniowych czy też etnicznych grup rasowo-kulturowych, takich jak Murzyni lub Indianie. Niewielkie jest jednak jej zastosowanie w badaniach białych etników europejskiego pochodzenia. Ludzie ci uważani są przecież za Amerykanów i sami identyfikują się przede wszystkim z tym krajem, społeczeństwem, narodem i cywilizacją, w której uro": �Konc'epcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych 13 dzili się, wyrośli i związali swe losy. Jaki bowiem: związek z podstawową identycznością grupową może mieć wakacyjny wyjazd do kraju przodków, zamiłowanie do tańca ludowego, wyrażone w przynależności do studenckiego zespołu folklorystycznego, picie barwionego na zielono piwa w dniu św. Patryka przez Amerykanów irlandzkiego pochodzenia czy też głosowanie na takich kandydatów , których nazwiska wskazują na podobne do wyborców parantele genealogiczne. Kolejną z kilku możliwych do przyjęcia definicji etniczności jest ta, która sprowadza etniczność do zachowań warunkowanych etniczną tradycją rodzinną, czy kulturową środowiska, w którym dana jednostka dorastała (Plax 1974, s. 314 - 315). Propozycja ta, pozornie trafiająca do przekommia, przy bliższej analizie wzbudza jednak również uzasadnione za~trzeżenia. Przede wszystkim nalezy zadać sobie pytanie, czy sprowadzenie etniczności tylko do zachowań nie zawęża zbytnio pola obserwacji. Nowsze badania zdają się takiej propozycji przeczyć, ukazując świat wewnętrznych przeżyć etnika, często dość luźno związany z obserwowanymi zachowaniami, a mimo to ukierunkowany Vi stronę etnicznych zainteresowań czy sentymentów. Ponadto nie zawsze wiadomo, które zachowania członków zbiorowości etnicznych uznać należy za etnicznie uwarunkowane oraz czy sam fakt, że podmiotem danego typu działalności są etnicy upoważnia postronnego obserwatora do orzekania o etnicznym charakterze tych przedsięwzięć. Krytycy koncepcji sprowadzającej etniczność do zachowań stali się rzecznikami poglądu głoszącego konieczność rozpatrywania etniczności jako pewnej specyficznej kategorii poczucia etnicznego (ethnic feelings), przejawiającego się nie tylko w zachowaniu etników, ale przede wszystkim w ich sentymentach, upodobaniach, wrażliwości - słowem w świadomości i osobowości. W tej grupie definicji punkt ciężkości został wyrażnie przesunięty ze sfery zachowań na płaszczyznę psychologiczną. Koncepcję tego typu wysunął już w 1954 r. (s. 161 - 164) N. Glazer, póżniejszy współautor słynnej książki Beyond the Melting Pot, który scharakteryzował etniczność jako pewien rodzaj etnicznej świadomości, składającej się po części z "nostalgii", po części z "ideologii" etnicznej. Podobnego zdania był również wspomniany już uprzednio M. Plax (1972, s. 99 - 104; 1974, s. 304), który uważał, że etniczność jako "poczucie" okazuje się czymś, co angażuje świadomość, czyniąc ją wrażliwą na nazwę grupy etnicznej, z którą dana jednostka wraz z podobnymi jej osobnikami identyfikuje się. Odnotujmy tu również ciekawą definicję zaproponowaną przez wybitnego badacza językowych i kulturowych problemów etniczności, J. Fishmana (1966, s. 402), który pisał, że "etniczność określa się jako konstelację pierwotnych wrażliwości, sentymentów i uczuciowych �.ALElKSANDER 14 POSERN -,zIELIŃSiKI więzi". Te zaś uzewnętrzniają się od czasu do czasu w zachowaniach zarówno świadomych, jak i nie kontrolowanych. Inny badacz problemów etnicznych - historyk imigracji, R. Vecoli (1970, s. 71) - zaproponował, aby przez etniczność rozumieć "grupową świadomość opartą o poczucie wspólnego pochodzenia". Wszystkie te definicje, choć trafiają bez wątpienia w istotne elementy etniczności, wydają się jednak niewystarczające, głównie ze względu na ich ogólnikowość. Zwracają one słusznie uwagę na fakt, że trzonem etniczności jest ten kompleks przekonań, sentymentów, wartości, zinternalizowanych wzorów, które ukształtowane zostały przez odmienną od amerykańskiej (tj. anglosaskiej) tradycję. Zatem w tym ujęciu etniczność nie jest sprowadzona do faktycznego uczestnictwa w grupie etnicznej, lecz traktuje się ją jako funkcję świadomości przynależenia do kategorii osób, które posiadają pod pewnym względem 'podobn€ życimysy rodowe. Ten ewidentny związek etniczności ze sferą świadomości sprawił, że niektórzy badacze amerykańscy zaczęli posługiwać się pojęciem etniczności identyfikacyjnej bądz narodowej (nationaL ethnicity: Sandberg 1974, s. 31), w odróżnieniu od tych a'spektów etniczności, które łączono zazwyczaj z działalnością kulturalną i dziedzictwem kulturowym etników, ich religią i językiem. W gruncie rzeczy ten typ etniczności sprowadzić można do samoidentyfikacji i wynikających z niej działań ,wyrażających się w przypadku Polonii w określaniu swej przynależności etnicznej jako: 1) Polak mieszkający w Ameryce, 2) amerykański obywatel polskiej narodowości, 3) polski Amerykanin (PoLish-American) czy 4) Amerykanin polskiego pochodzenia. Etniczność identyfikacyjna jest zespołem subiektywnych postaw i sądów, posiadających jednak oparcie w obiektywnych faktach 5. Należy do nich przede wszystkim tradycja polskiego pochodzenia, zainteresowanie polską kulturą oraz to, co Kubiak (1976, s. 196) nazwał "zrozumieniem dla polskich interesów narodowych". Jakkolwiek by tę ostatnią formułę interpretować, chodzi w niej przede wszystkim o podkreślenie emocjonalnego zainteresowania sprawami kraju pochodzenia przodków w płaszc7yźnie kulturowej, politycznej czy jakiejkolwiek innej. Do wymieni.onych tu już czynników dodać jeszcze można zainteresowania, a racL"ej pewien typ solidarności wewnątrzgrupowej, np. polonijnej, uzewnętrzniający się w staraniach o dobre imię własnej grupy. Te dwie formy identyfikacji etnicznej tworzą ze zbiorowości etnicznej swego rodzaju "grupę interesu" (interest group) o wysokim stop5 Od 6;1;r<ll!1yteore;1;ycZlt1ej probJem 5ka (1977, s. 242). ;ten najiPelm~ej pr'Zeo-s,tawila lU Dias Siemaeń- �Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach. etnicznych IS niu etnicznej świadomości (Greeley 1964, s. 110). Mówiąc o dwóch for-· mach, mam na myśli zjawiska określane jako identyfikacja rozdzielona (Makarczyk 1976, s. 59 - 62), tj. taka, która odwołuje się zarówno do wspólnoty narodowej kraju zamieszkiwania, jak i do wspólnoty etnicznej ze społeczeństwem kraju pochodzenia. Na złożony charakter etniczności zwrócił uwagę w sposób szczegól-. nie trafny R. A. Schermerhorn (1974, s. 2). Pisał on, że etniczność to "syntetyczny termin, który odnosi się do zespołu wielu wzajemnie ze sobą powiązanych treści i składników określających naturę każdej grupy etnicznej. Etniczność jest zatem kompozycją wspólnych wartości, wierzeń, norm, gustów, świadomości grupowej, wierności, podzielanych wspomnień i pewnych ustrukturyzowanych związków w ramach grupy i wysiłków do zachowania grupy przez preferowaną endogamię". Choć w przytoczonym tu cytacie silnie podkreślona jest rola grupy jako nośnika etniczności, to jednak w jednej ze swych wcześniejszych publikacji Schermerhorn (1970, s. 12) zwrócił uwagę na to, że etniczność może występować również poza grupą etniczną, to znaczy, że może stanowić cechę wyróżniającą konkretną zbiorowość etniczną (ethnic collectivity) pluralistycznego społeczeństwa Stanów Zjednoczonych 6. Takie założenie - jak już podkreślałem - znacznie lepiej odzwierciedla zróżnicowanie etniczne amerykańskiego narodu i ułatwia jego analizę. Symptomem przejawiania się etniczności w takiej zbiorowości jest poczucie faktycznego lub domniemanego wspólnego pochodzenia, pnmięć o wspólnej przeszłości oraz zespolenie się wokół pewnych symboli kulturowych defined as the epitome of their peoplehood. Symbole.mi takimi mogą stać się wzory pokrewieństwa, pewne cechy rasowe, afiliacja religijna, język czy jakiekolwiek inne elementy względnie ich różnorodne kombinacje. Na ten aspekt etniczności zwraca uwagę coraz więcej badaczy, podkreślając, że etniczność analizuje się najlepiej w ramach teorii symbolicznych działań kulturowych. Identyfikacja z etnicznymi symbolami jest wyrazem emocjonalno-kulturowych związków jednostki z krajem pochodzenia przodków i jego dziedzictwem kulturowym, w którym znajduje on wartości istotne dla zachowania świadomości własnego rodowodu. Wartości te niosą właśnie symbole, w których manifestuje się związek z dziejami i dorobkiem kultury kraju ojców oraz idea psy6 W tj'lm s31illym duchu wy;powu:adał się itaJkże A. Greeley ('1964, s. 108), \który traMow,ał .etm:icZIl1ązbi()ł"QWOŚĆj>ako WY'l"óŻJnionąll1a podisltawie św'iadoiIDOści wspólnego po,chord~ll1ia "grupę etnic'ZJllą" '0 przejś,ciQwym charaik1er,ze między foQ,I'lmam~ ol1gaoil'izacj i .sp 01eczm'ej ty pIU Gemeinschaft oj, GeseHschaft. ' 1 �16 ALEKSANDER POSERJN-ZIELIŃSKI ·chicznej wspólnoty z ludźmi o podobnym rodowodzie. Symbole te konstytuują więc niejako etniczną wspólnotę, która nie jest wspólnotą w sensie społecznym, ale jest nią z pewnością w sensie psychicznym (Kuczyński 1972, s. 235 - 237). W takim właśnie kierunku zorientował swe rozważania D. R. Aronson (1976, s. 13 - 17), otwierając tom artykułów poświęconych etniczności, pt. Ethnicity in the Americas. Zaproponował on traktowanie etniczności jako "systemu etnicznych symboli", czy mówiąc inaczej specyficznego rodzaju ideologii umożliwiającej jej nosicielom wyodr~bnianie się w oparciu o wspólne wartości (ideology of value disengagement, ideology for disengagement) z całości systemu społeczno-kultuTe;wegoi politycznego. Takie ujęcie jest jednak skrajnie redukcjonistyczne, bowiem Aronson sprowadził etniczność do ideologii etnicznej związanej przede wszystkim ze zjawiskiem tzw. "ruchu etnicznego odrodzenia". Potraktował zatem jeden z ważnych przejawów etniczności za etniczność samą w sobie. Wracając do definicji S~hermerhorna można stwierdzić, że jej walory polegają przede wszystkim na: 1) zwróceniu uwagi na historyczno-kulturowy aspekt uwarunkowań świadomości członków zbiorowości etnicznej; 2) zauważeniu, że etniczność może przejawiać się współcześnie poprzez system symboli etnicznych, z których jedne mogą być stosowane świadomie dla podkreślenia identyczności grupowej,inne zaś nieświadomie, bezrefleksyjnie jako skutek ciśnienia tradycji, niemożności oderwania się od dziejów swej grupy pochodzeniowej i wykształconych w jej obrębie norm i wartości. Każda z przytoczonych wyżej definicji etniczności wydaje się zawierać częstkę prawdy, choć żadna z nich w pełni nie zadowala. U źródeł tego stanu rzeczy tkwią dwie przyczyny. Pierwszą z nich jest różnorodność ujęć badawczych i stosowanej aparatury pojęciowej, przy pomocy której zamierzano zidentyfikować etniczność (Dashefsky 1975, s. 10 - 17). Dla jednych są nią formy przejawiania się etnicznego zróż~ nicowania, dla innych etniczność jest odmiennością zachowań, stanowiących rezultat skumulowanych doświadczeń historycznych. Jeszcze inni badacze uwypuklają znaczenie symboliki w procesie identyfikacji etnicznej, rolę świadomości, uczuć i sentymentów, wreszcie etnicznych aspektów struktury osobowości. Drugą przyczyną różnorodności definicji etniczności jest daleko idą·ce zróżnicowanie rzeczywistości empirycznej, do której odnoszą się te konstrukcje teoretyczne. Stąd też poszczególne definicje w istocie doty7 ZWTaca matic summary processes nato of 'Uwa,gę K o l m {l974, symbolic interaction SI. 65). Zob także A. M. Roo S e, A syste- theory, [w:) (00. by A. M. ROls.e), Bostoll1 1962, 'SiS.3 - 19. Human behavior and sociaL �Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych 17 CLą odmiennych sytuacji etnicznych, różnorodnych faz procesu asymilacyjnego (Kubiak 1975, s. 144 - 149) i odmiennych etapów akulturacji. Nic więc dziwnego, że jedne akcentują identyczność grupową, inne zaś kładą nacisk na zachowania, sentymenty czy etniczną symbolikę. Jest przecież rzeczą zrozumiałą, że inny będzie charakter etniczności w środowisku niedawno osiadłych w Stanach Zjednoczonych Portorykańczyków, którzy żyją w izolowanych od świata zewnętrznego latynoskich gettach vecindades, inny zaś zamieszkałych w stanie Minnesota potomków szwedzkich, fińskich lub norweskich osadników, przybyłych przed stuleciem do Nowego Świata, a dziś silnie zintegrowanych z host society. Przyjmując tezę Nowaka (1976, s. 6), że struktura rzeczywistości odzwierciedla się w strukturze teorii, która rzeczywistość tę interpretuje, stwierdzamy, że odmienność sytuacj'i poszczególnych segmentów etnicznych amerykańskiej wspólnoty narodowej wyraża się w różnorodności koncepcji etniczności, mających tę odmienność wyjaśniać. Dlatego też wydaje się, że dążenie do sprecyzowania jednej, ścisłej i pasującej do wszystkich sytuacji definicji etnicznoś'Ci jest bezcelowe, bowiem albo będzie ona zbyt ogólnikowa, aby mogła 'być użyteczna, al'bo też w niedoskonały sposób enumeratywna, aby mogła znaleźć zastosowanie w każdej sytuacji. Mimo tych zastrzeżeń spróbujmy jednak sprecyzować tu jakich elementów rzeczywistości etniczność najczęściej dotyczy i w jakich formach z reguły się objawia. Wychodząc od zawartych w tym rozdziale l'<.Jzważańoraz odwołując się do interesujących uwag Kolma (1971, s. 59) i Obidinskiego (1974, s. 6) możemy stwierdzić, że etniczność w konkretnych warunkach formującego się wciaż amerykańskiego narodu stanowi cechę identyfikacyjną, decydującą o etniczno-kulturowym plurali7mie tego społeczeństwa. Cecha ta w zależności od stopnia asymilacji i akulturacji przejawiać się może z różnorodną intensywnością poprzez etniczną samoidentyfikację opartą na świadomości kulturowego pochodzenia oraz świadomości historycznych doświadczeń zarówno nm'odu .i kraju pochodzenia, jak .i amerykańskich dziejów grupy czy zbiorowoś(;[ etnicznej. W procesie tej identyfikacji istotną rolę odgrywają symbole etnicznej przynależności, nawiązujące do wspólnego dla całej zbiorowości dziedzictwa kulturowego. Obok tego zespołu czynników subiektywnej identyfikacji etniczność przejawia się również poprzez ciążenie dziedzictwa kulturowego i tradycje grupy etnicznej na świadomość i podświadomość jednostki i to 8 Na ien temat pis'ał'em już 'szerzej w iI1ll'1ym miejsC'U (1978), ukaZlując zagadnienie oto na pI1Zykła<l':oie PQ,lQll1.ii i białych g;rup etnilCZ[lyc1h w USA. 2 uLud" - tOIn 63 �18 AiLEKSA!NDER FOSERiN -ZI,ELIŃ&KI niezależnie od jej samoidentyfikacji. W ten sposób kulturowo uwarunkowane cechy osobowości, uzewnętrznione w postaci podobnych typów reakcji, wyborów, skłonności, wartości, motywacji, zainteresowań, etc., układają się poprzez swą powtarzalność w rodzaj etnicznego charakteru, który jest pochodną charakteru narodowego grupy pochodzeniowej etnika. Wreszcie etniczność przejawia się w zachowaniach będących ze\vnętrznym wyrazem zarówno działania elementów subiektywnej identyfikacji, jak i obiektywnych uwarunkowań etniczno-kulturowych. Chodzi tu o działalność wynikającą z podświadomych preferencji oraz świadome zaangażowanie się etnika w życie kulturalne, organizacyjne, polityczne, religijne swej zbiorowości, kultywowanie tradycji, udział w aktach solidarności etnicznej itp. We wszystkich wymienionych tu trzech podstawowych przejawach etniczności: 1) samoidentyfikacji etnicznej, 2) osobowości kulturowej i 3) zachowaniach etnicznych, można wyraźnie dostrzec decydujące znaczenie aspektów kulturowych, wynikających ze wspólnego dziedzictwa kulturowego, wspólnie kultywowanej tradycji oraz wspólnych losów i doświadczeń historycznych. W zależności od etapów asymilacji i akulturacji, te poszczególne przejawy etniczności ujawniają się z różnorodną intensywnością. I tak, te definicje etniczności, które akcentują przede wszystkim rolę identyczności grupowej lub wręcz utożsamiają etniczność z istnieniem grupy etnicznej, mogą być z dobrym skutkiem stosowane tylko tam, gdzie zdecydowana większość imigrantów i ich potomków nie została jeszcze w dużym stopniu wchłonięta przez główny nurt amerykańskiego społeczeństwa. Kompleks getta i przeciwstawieriie .swego środowiska etnicznego otaczającemu światu sprzyjają utrzymywaniu się łatwo obserwowalnych cech etniczności (odrębności), które wynikają przede wszystkim z aktualnej sytuacji grup etnicznych w amerykańskim społeczeństwie. Na dalszych etapach procesu asymilacyjnego i zaawansowania akulturacyjnego sytuacja zmienia się zasadniczo. Instytucje etniczne tracą wpływy i popularność, wpływ środowiska rodzinnego ulega ograniczeniu i nie jest już tak decydujący jak w pierwszej czy drugiej generacji, a terytorialna zwartość grupy rozmywa się wraz ze wzrastającym stopniem mobilności społecznej. W takiej sytuacji na miejscu grupy pojawia się agregat jednostek - amorficzna zbiorowość rozpoznawalna jedynie poprzez system etnicznych symboli, rudymentarnych etnicznych zachowań, sentymentów opartych na tradycji historycznej i świadomości wspólnego pochodzenia. Etniczność staje się coraz bardziej nieuchwytna, coraz trudniejsza do zbadania i interpretacji. Jest bowiem w tym przypadku wynikiem nie tyle bieżącej, ile przede wszystkim historycznej sytuacji członków zbiorowości. �Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach 19 etnicznych Na to ważne rozróżnienie zwrócili w nieco odmienny sposób uwagę .T. Fishman i V. C. Nahirny (1966, s. 96), wprowadzający pojęcia etniczności mniejszościowej (minor ethnicity) i etniczności marginalnej (marginal ethnicity). Pierwsze określenie oznaczać ma taką sytuację, w którEj imigranci w pełni zachowali swą odrębność językowo-kulturową. A zatem należy ją odnieść głównie do pierwszej i częściowo drugiej gem'racji etników, które formują grupy etniczne, charakteryzujące się swoistymi cechami kulturowymi decydującymi o typie reprezentowanej przez nich etniczności. Przy tak zawężonym rozumieniu etniczności wieh badaczy zajmujących się problematyką środowisk imigracyjnych \\7 USA nie rozróżniało wyrażnie samej grupy etnicznej od reprezentowanej przez nią etniczności i w związku z tym wykazywało nawet skłonność do traktowania tych pojęć synonimicznie. Odmiennie ma się sprawa z etnicznością marginalną, stanowiącą konsekwencję zaawansowanego procesu zmian społecznych, dezintegracji grupy, zaniku szeregu elementów kulturowych oraz przejścia fragmentów dziedzictwa kulturowego i tradycji z poziomu ethnic way of life de sfery symboliki, świadomości pochodzenia, celowo akcentowanych gestów i okazjonalnych aktów. Ten rodzaj marginalnej etniczności spotykamy w środowiskach amerykańskich etników trzeciej i dalszej generacji, którzy swą genealogię, etniczne zainteresowania kulturowe oraz przynależność do określonej zbiorowości traktują jako drugorzędne cechy swej osobowości, choć w niektórych sytuacjach mogą się one ujawnić z dość dużą nawet mocą. Chodzi tu przede wszystkim o te świadome działania etniczne, których celem jest wzmocnienie własnej etniczności, regeneracji związków z przeszłością, z kulturą kraju swych przodków. Marginalna etniczność staje się cenną wartością dla tych etnicznych Amerykanów, którzy z racji osiągniętego statusu i stopnia integracji nie muszą już wstydzić się i ukrywać swego rodowodu. W tym renesansie zctinteresowań etnicznych, obejmującym w Stanach Zjednoczonych nie tylko pewne kręgi polonijne, ale widocznym również wśród innych grup i zbiorowości etnicznych, ważne miejsce przypada rozwojowi różnorodnych form kultury etnicznej opartej na dziedzictwie i tradycjach kultury narodowej i ludowej kraju pochodzenia. BIBLIOGRAFIA Aronson D. R. 1976 Ethnicity as a cultural the Americas system. An introductory (ed. by F. Henry), The Ha'g)ue~Parńls. essay [w:] Ethnicity in �ALEKSANDER 20 BerRard W. S. 1972 Integrat-ion and changing Dashefsky ethnicity, POSERJN-ZIELIŃSKI Immigrants [w:] (ed. by Ber=d thought, and ethnicity. Ten of years W.S.), New YQIfik. A. 1975 Theoreti-caL frameworks of ciaL psychoLogy in the of study ethnic identity: a Toward so- "E1JhJrriJci,ty", t. 2. ethnieity, J. A. Fishman 1966 Language LoyaLty of tuation in the non-English United London-The J. A. and Nahirny V. C. Ligious Fishman 1966 The ethnic group Glazer 1954 Ethnic groups edom and school in and mother LoyaLty in America. controL in The tongues by maintenance American and ethnic perpe- re- and Ha!gue-P,all'is. groups, J. A. (€d.), Language Pani!s. N., States. mother the From modern tongue United maintenance States, Fishman Hague- [w:] LoOOOIIl-The cuLture to ideoLogy, [w:] Fre(ed. by M. Berger, T. Abel, Ch. H. nationaL society Page), New YOffk. N. and Glazer D. P. Moynihan edition: New York City in 1970, [w:] Glazer N. D. P., Beyond the meLting pot: The Negroes, Puerto Ricans, Jews, itaLians and Irish of New York City, Calmbridge, Mass. London Glazer N. and Moynihan D.P. 1975 Introduction, [w:] Ethnicity. Theory and experience, (ed. by Glazer N. and MoYJtlihan D. P.), Cambridge, Mass. 1970 IntT'Oduction to the second and Moynihan Gordon M.M. Assimilation 1970 Greeley in New origins, American life. The of mce, roLe reLigion and nationaL York. A.M. American 1964 socioLogy and the of study ethnic immigrant groups, "The linter:IlJa'ti'onal .M~·gr,a.ti,onDigest" (New York) v'ol. 1, .n.r. 1. 1974 EditoriaL, "E,tihni'cl~ty",voI. 1, :nr. 1. Why 1975 Greeley can't A. M. and 1975 The they be Like rohan Theory D. P.), Cambridge, ethnic groups, Yo'rk. New heritages: and The experience, case of the Irish (ed. by N. Glazer and ita- and Moy- Mass. Basic group identity. The idoLs of the "Ethnicity", tribe, vol. 1, nr. 2. W. W. 1974 Definitions Kolm white H. R. 1974 Isajiw America's of cuLturaL transmission Lians, [w:] Ethnicity. Isaacs us. W. C. McCready of ethnicity, "Ethnicity", vol. l, TIT. 2. R. 1971 Ethnicity and society. A ted. by mars.z)'lnQpIi,s powielany. United 1974 Ethnicity Rewew" Kubiak 1975 States, and ethnic theoreticaL Center groups: anaLysis fOir Studies Research narodu amerykańskiego, of needs, "The (Stalten lisiand), :voJ 8, ,nr. 25. H. Rodowód and Kraków. its implications Metropolitan for the Problems), Intel"na1ion<l1 Migrati:on �Koncepcje w amerykańskich studiach dyskusji I'w:] Stan i potrzeby badań W:T<lCłaiWW.a'l1s,Ziatwa-K:r:a1ków-GdańJSIk. 1976 Omówienie ~onijnymi, Kuczyński etn:iczności 21 etnicznych nad zbiorowościami po- J. 1972 Indywidualność wei, Lepkowski ojczyzna. Filozoficzna problematyka kwestii narodo- T. i członek 1976 Emigrant polskich Makarczyk i Wal"S!Zia'wa. migracji Polonii. Wokół i kategorii. [w:] Mechanizmy .przez C. Bobiń'ską), W·amzawa. po'jęć (wyd. zarobkowych W. 1976 Problem nijny", świado·mości Polonii w świetle "Przegląd pamiętników, Polo- vol. 2, z.' 1. Nowak L. 1976 Pir.zedmowa: Ontologiczne założenia teorii, Iw:] "Poznańskie Studia z Filorofii N:a'uk~", z. 1 (Teor.ia a rzeczywistość), Wws7Jawa-Poznań. Obidiński E. 1974 Methodological considerations in the definitions of ethnicity (maszy,nopis pO~6Lany). Paluch A. K. 1976 Inkluzywne i ekskluzywne rozumienie terminu "Polonia", "PrZJegląd Pol()ll1ijIfiY",vol. 2, z. 2. Plax M. 1972 On studying ethnicity, "Public Opimlion Quamerly", vol. 36, 1l'1If. 1. 1974 On groups behavior and ethnic factor in politics, "EitlhlJlicity", vol. 1, [I~. 3. Posern-Zieliński 1977a The A. international Polonia 1977b ethnic coHectivities" AmerykaJLska conference ern,oow - antropologia on 1975, i jej kulturowa of Researches on PWarua", vol. 3. współczesne problemy, "Lud", "The State ":El1JłmologiJa t. 61. 1978 Ethnic.ity - ethnic culture and of Polonia (on the example folk tradition collectivities in the American society ''BtJhi!101ogia Pol=", in the USA), vo'!. 4. Sadowski A. 1973 Pojęcie Sandberg grupy etnicznej w "Sbud!iJa Socjolol?,liczne", socjologii, tnT. 4 (51). N.C. 1974 Ethnic identity Schermerhorn assimilation. Los The Angeles, Polish-American community. Case Ne:w Y'ook- Was'hin,gtOln-LOI1Idon. R. A. 1970 Comparative New and of metropolitan study ethnic relations. A framework for the theory and research, Yo",k. 1974 Ethnicity in the perspective of the sociology of knowledge, "Ethnidty", vol. 1, nr. 1. Siemieńska R. 1977 Przynależność członków do grupy społeczeństwa etnicznej jako amerykańskiego, czynnik różnicujqcy "Studita postawy Socjo-1'ogicZJne", voL 1 (64). Stan ... 1976 Stan i potrzeby badań biaka i A. Pilcha), nad zbiorowościami polonijnymi W;r()·cła'W-Wa['S1ia'wa-K'!'aikÓw-Gdańsk. (pod. 'red. H. Ku- �ALEKSANDER 22 POSERiN-ZIELIŃSKI Suchman E. A. 1964 Sociomedical variation among ethnic "Ameri'can groups, Jomnal of So- oiology", vol. 70. Tomasi L. F. ru!. The ethnic factor in the future Sbten of inequality, lisIand, NY. Vccoli R. 1970 Ethnicity. A American neglected history, dimension of American history [w:] The sLate of (ed. by H. J. Bass), Ohiioa1go. Weber M. 19'61 Ethnic groups, [w:] Theories of society (ed. by T. Parsolns), Glencoe. West K. 1972 Stratification nr. 13, ALEKSANDER and etn'Tiicity in "plural" new states, "Race" (London), vol. 4. POSERN-ZIELIŃSKI CONCEPTS OF ETHNICITY IN AMERICAN (Summa ETHNIC STUDIES l' y) This arti'cle is dealing w.ith main definitio'l1S of ethnidty used in Americun studies of eihn-k ,g,l'orwps~n sixties raJlldseventies. Oom"ideri'ng the multiphcity of ethnic definiLions the author dividc<! them -into five groU1Ps'pointing that they adequately describe: am e'tihll1k gl''O'Ulp,group id e-nltHy, behaviour of -ethni,c grv'llp members, ethnk feellilng, .and ·ethm:i,cniOI'mIS,v'alues and life patter1IliS.Next a shOil't,orj,j,i,cal charaderistks of the above 'mentioned categories was given. It was stated in the conclusive purt of these considerations that, in fact, each groupo! formuJated definli't'iions IC oll1talill1s ,iJn siOlme lex.f.ent 'true 'c.hJa'l'aJktc:ni.sltiJds. ,Atthe 'same ti.me i;f was stated that mulUpliQity of :points of view had not :been only the result of different approaches represented by 'particular schoQls and disciJplines but a cause of this phenomena is also inherent in great diversity of s-ituation of each ethnic segment 'of ;J;he,pJ.ulI'ia.l A'merii.·ca'l'l:nJatJiJoIn. M·aIl1Ya'Cioopted 'COll1IC'Elpts od' .(.-thn11~city 'havoCbee'!1 the outcome od' this diversity. In theauthors opin'ion it is impossible to construct one universlal, precise amd sabisfuctory de:f:1im'tionof ethnLci,ty, becaus,e !Such a deDunlitioll1 will be either too general to be acc'epta'bleor not suffi-ei'ently enumerative to suit ir. each way of interpretation. Nevertheless in the ,conclusive part the most important features of ethnicily (according to the author) occurring ,in the formation of the AJmerkan nation and life of ethnic groups lL\nilng,in ,t'he United Staltes were defi1ned iprecisely. It was stated that .ethni,c i31s1pectWi3IS",c(JmpLex of 'idemtirfying £eatures detenmill1liJngethn~c and c'ul:tuool pluraliJsm ,od'>the USA 'society. These fea'tures in 'rela-li'Oi11 to a degree or assimilation and a'c,culturation of a parhcular ,ethnic group and its members can be rev,('aled wU,thdifferoot 'mtenS'iJty'vn ethniJc self-idCll1·tificartJi'On. Thils self-identification is based on awareness of ,cultural origin and consc·i(Jusness of hist-orical 1 �Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych 23 experiences of both a '!'latrion and a country 01' origin as wel~ as American past of ethnik group. The symbo.l.s of .€lthme identity, whkh <ooH€ISIpiOll1d to cu1Jtmlf>a,1 hC'l'itage of the group are of great importance in the !process of this ·identiHca,tion. Ethnic1ty besides the bct'orsof 'subj·ective ethnic identifkation becomes ap'parent in objective way by Ipressure of ethnic group tradition and influence of cultural he-rita,ge on s'Uhoons60usnessand ·conlsciou:srneslsof Q!nKfilvidualand a group independently ofhis sC'li-iden tif'i'ca,tion. Tbis cUI~turally ,coodritionoo fea:tU'res of peTsonali'ty matmlesk'd in a siJlTIiila'ftype 'of ,realothJlnS, chloiices, iin'C1itll<l'tions,values, motivatio[];s, interests etc. 'cI'eate due to its repeat.abil,ity a kind of ethnk charadeI', which could by treated as derivaHve from natJi'Onal 'charader of origin groUip IQ[ ethll'i'c. Last but not least ethrnicity is visi'ble .in 'behaviour resulted from elements of sl:bjective identification as wen as from objective cultural and ethnic determinants. This as'pect is expressed in activity basod on subcons·cious incli'!1ations and conscious 'commitment of ethnic t,o 'cultural, sodal, politkal and religious lif.e of his community as well as cultiva,tion of tradition and ·,particLpation in adof ethni,c solidarity etc. In all three mentioned aspects of ethnicity i.e. ethnic s'Ć.\lf-iidentification, cultural persona lity and ethnJ.cbehaviour, it is dear thattcultural fadors are of greatest ·i rr.porta nec. They have l'es-ulted from common cultural heri,tage, tradlition cultivated by common effort, common tate and historical ex'perienee of a group formed in immigrationprocess and next adaptation to a new enviironment. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/fa901f3b8fa5a7687a7098fe979bb98f.pdf e885e97279a72257cc98e6309f218efa Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1762 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1965 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1632 Title A name given to the resource Rozpad rodziny macierzystej na Sumatrze a pozycja społeczna kobiety / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9, s.294-321 Creator An entity primarily responsible for making the resource Szynkiewicz, Sławoj Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SŁAWOJ SZYNKIEWIČZ ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ NA SUMATRZE A POZYCJA SPOŁECZNA K O B I E T Y Teza o i s t n i e n i u m a t r i a r c h a t u jako przedpatriarchalrrego etapu roz­ w o j u społecznego ludzkości, wysunięta jeszcze w X I X w i e k u , stanowi nadal — w p r a w d z i e w zmienionej postaci — zagadnienie frapujące etnografa. Zarzucenie d y s k u s j i n a d nią, oznaczające często b r a k zaufa­ nia dla j e j płodności, n i e równa się wcale milczącej zgodzie na pogląd o j e j bezprzedmiotowości. W y n i k a wyłącznie z przekonania, że p r z y o b e c n y m stanie w i e d z y t r u d n o jest rozstrzygnąć trwający od dawna spór. Przeważa jednakże opinia, że w a l o r y naukowe posiadać może przede w s z y s t k i m analiza organizacji czy f u n k c j o n o w a n i a r o d u macie­ rzystego, a nie próby umieszczenia go w schemacie e w o l u c y j n y m . Niniejszy artykuł ograniczy się jedynie do analizy wybranego aspektu organizacji społecznej uznanej za matriarchalną, m i a n o w i c i e pozycji społecznej k o b i e t y na t l e rozpadu r o d z i n y macierzystej w M i nangkabau. Ponieważ temat t e n wchodzi w zakres rozważań n a d m a ­ t r i a r c h a t e m , celowe będzie dokonanie przeglądu stanowisk, j a k k o l w i e k bez a m b i c j i przedstawienia h i s t o r i i p r o b l e m u . Myśl o powszechności m a t r i a r c h a t u jako etapu rozwojowego spo­ łeczeństw n i e o d r a z u została włączona w skład t e o r i i ewolucjonistycznej w e t n o g r a f i i . Pojawiła się ona w kręgu myśli prawniczej jako w y n i k poszukiwań p r a w społecznych rządzących życiem ludzi, j e d n a k ­ że całkowicie w i c h aspekcie legalistycznym. Mocno u t r w a l o n y w p r a ­ wie r z y m s k i m p a t r i a r c h a l i z m i związany z n i m system pokrewieństwa oraz dziedziczenia własności — t a k ważny dla koncepcji p r a w n i c z e j — ukierunkował zainteresowania prekursorów trwającego później długie lata sporu. Charakterystyczne jest, że dopiero o d połączenia rozważań 1 1 Morgan liwość, po zapoznaniu że o r g a n i z a c j a rzystnym, zanim triarchalną. L. „po H. się społeczna pojawieniu z wynikami ludów przemyśleń pierwotnych się w ł a s n o ś c i M o o r g a n , Społeczeństwo masowej" pierwotne, Baohofena oparta była dopuścił na prawie przekształciła Warszawa się moż­ maciew 1887, s . 67. pa- �ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ 295 nad pokrewieństwem i przekazywaniem własności rozpoczyna sią l i n i a r o z u m o w a n i a , która doprowadziła do p o w s t a n i a t e o r i i m a t r i a r c h a l n e j l u b p a t r i a r c h a l n e j . Wcześni socjologowie, j a k Spencer, D u r k h e i m czy Pareto, którzy zaczynali studiowanie społeczeństwa od jego ekonomicz­ n y c h i n s t y t u c j i , a więc systemu własności l u b podziału pracy, nie m o ­ g l i sią spotkać z e t n o g r a f a m i - p r a w n i k a m i na t e j samej drodze myślowej, a nawet po ogłoszeniu w s p o m n i a n y c h t e o r i i w y k a z a l i dla n i c h b r a k zainteresowania. Podejście t y c h ostatnich prowadziło do b u d o w y z w a r ­ tej s t r u k t u r y p r a w n e j określającej s t o s u n k i między członkami g r u p y , a zatem do wyodrębnienia ludów o p o d o b n y m systemie p r a w n y m . K o ­ r e l u j e to z m e t o d o l o g i c z n y m w y m o g i e m t w o r z e n i a typów (idealnego m o d e l u społeczeństwa, do którego przyporządkowujemy spotykane w p r a k t y c e ) j a k o podstawowego narzędzia porządkowania zjawisk. T a ­ k i e r o z um o wa n i e umożliwiło Bachofenowi stworzenie z poszczególnych przekazów a n t y c z n y c h e t a p u • g y n a j k o k r a c j i (władztwa kobiet) będącego p i e r w s z y m okresem dziejów ludzkości, posiadającym zwyczajowo skod y f i k o w a n y zespół zasad obowiązujących członków r o d u i społeczeń­ stwa, a zatem p i e r w s z y m systemem p r a w n y m . Również M c L e n n a n , zaliczany do twórców t e o r i i m a t r i a r c h a t u , p r z y ­ jął p r a w n y p u n k t wyjścia. Na konsekwencje odrzucenia takiego stano­ w i s k a wskazuje przykład Westermarcka, który — m i m o iż był p r z e ­ c i w n i k i e m koncepcji m a t r i a r c h a t u — t y l k o pośrednio związany jest z teorią wiecznego p a t r i a r c h a t u . Pożyteczne w t y m względzie jest 'po­ równanie d e f i n i c j i małżeństwa podanych przez M c L e n n a n a i Wester­ marcka. P i e r w s z y z n i c h stwierdza: „Małżeństwo... O z n a c z a związek (union) mężczyzny i k o b i e t y j a k o p r a w n ą relację mąż—żona i w t e n sam sposób może być- określone przez miejscowe p ra w o l u b z w y c z a j e " {podkreślenie S. S.]. D r u g i zaś: „małżeństwo jest n i c z y m i n n y m , jak m n i e j l u b b a r d z i e j stałym związkiem (connection) między p r z e d s t a w i ­ cielem płci męskiej i żeńskiej trwającym dłużej poza a k t k o n t y n u o w a ­ nia g a t u n k u i u r o d z i n y p o t o m k a " . Ta ostatnia definicja (zbudowana zresztą w t e n sposób, b y do wyraźnych celów ideologicznych objęła również zwierzęta) w y k a z u j e w przeciwieństwie do poprzedniej b r a k zainteresowania pozaetycznymi n o r m a m i społecznymi regulującymi stosunki między członkami g r u p y . Usuwając z r o z u m o w a n i a element p r a w n y Westermarck poszedł w k i e r u n k u o b r o n y k o n k r e t n e j i n s t y t u c j i k u l t u r o w e j — m i a n o w i c i e m o n o g a m i i . Zupełnie inaczej M c L e n n a n . Określając p r z e d m i o t swoich badań jak*o „prawiną relację mąż—żona" 2 3 2 J . F. M c L e n n a n , 3 E. wyd. W e s t e r m a r c k , V , s . 71 (wyd. I Studies The ukazało in Ancient History sią w of г. History, Human 1891). London Marriage, 1896, s. 44. t. 1, L o n d o n 1921, �SŁAWOJ 296 SZYNKIEWICZ mógł skonstruować na t e j bazie koncepcję p r a w n e j przewagi k o b i e t w społeczeństwie na p e w n y m etapie r o z w o j u . Powyższe zestawienie d e f i n i c j i małżeństwa jest j e d n y m z przykładów wpływu założeń teo­ r e t y c z n y c h na r e z u l t a t y badań. H i s t o r i a sporu o m a t r i a r c h a t dostarcza n a m więcej okazji do obserwowania podobnej zależności. W r o k u 1861, t z n . w t y m samym, w którym Maine ogłosił swoją teorię p a t r i a r c h a t u , ukazała się praca B a c h o f e n a . Przeprowadza w niej .autor dowód na powszechność etapu m a t r i a r c h a t u , c h a r a k t e r y ­ zującego się następującymi zasadami obowiązującymi w życiu społecz­ n y m : u p r z y w i l e j o w a n a pozycja k o b i e t y i j e j decydująca r o l a p o l i t y c z ­ na, przekazywanie dzieciom i m i e n i a poprzez matkę, przynależność dzieci do g r u p y społecznej m a t k i , wreszcie dziedziczenie własności j e ­ d y n i e przez k o b i e t y . Bachofen wysunął tezę, że etap t e n poprzedzał ostatecznie s t a d i u m r o z w o j u ludzkości — p a t r i a r c h a t . Należy przy t y m podkreślić, że k o n s t r u k c j a Bachofena nie zmierzała do wyróżnienia etapów r o z w o j u r o d z i n y , a jedynie r o z w o j u społeczeństwa z p u n k t u w i ­ dzenia p o z y c j i zajmowanej w n i m przez k o b i e t y . Niezależnie od nie­ go M c L e n n a n p u b l i k u j e pogląd o wykształceniu się z p r o m i s k u i t y z m u egzogamicznego i nia t r y linearnego r o d u poprzedzającego ród p a t r y l i n e a r n y . Jego pogląd, że rodzina wykształciła się dopiero w trzeciej i n ­ stancji po p l e m i e n i u o p a r t y m na więzach t e r y t o r i a l n y c h i rodzie — na więzach pokrewieństwa, a także szeroko spopularyzowane i rozszerzo­ ne przez E n g e l s a w n i o s k i Morgana wywołały reakcję Westermarcka broniącego odwieczności r o d z i n y monogamicznej. Z u w a g i na p o p u l a r ­ ność Westermarcka i udzielone m u poparcie szerokich kół k l e r y k a l n y c h E u r o p y powrócił do k o n s t r u k c j i McLennana B r i f f a u l t , który reprezentował lewicową ideologię społeczną. W t e n sposób koncepcja m a t r i a r c h a t u związana została pośrednio z ideologiczną w swojej naturze walką s k r a j n y c h poglądów na pochodzenie r o d z i n y . O l b r z y m i e dzieło B r i f f a u l t , zawierające mnóstwo materiału, było w zasadzie o s t a t n i m głosem z serii wczesnych teoretyków m a t r i a r c h a t u . Trwająca o d p o 4 5 6 7 8 4 J . J . B a c h o f e n , kratie 5 dwa a der alten Tak więc okresy: także isiię zgodnie w — oratz zbrojnym formie 7 F . E n g e ls, R. epoka — kobiet gynajkakracja Primitive Pochodzenie Untersuchung und matriarchat uniwersalny przeciwko wprowadzić The Marriage, rodziny, Mothers, Natur, die (gynajkokrację) stosunków etap miała poprzedzały społecznych, przejściowy brutalnemu Gynaiko- S t u t t g a r t 1861. charakte­ traktowaniu s t a b i l n ą (instytucję ich mał­ * London własności 1884. B r i f f a u l t , uber rechtlichen nieuporządkowanych ama-zoriirzim monogamicznej. J . F. M c L e n n a n , 8 Eine religiÓsen oparem 6 Zurich Mutterrecht. ihrer z jego koncepcją mężczyzn. D o p i e r o żeństwa Das nach heteryzm płciowych, ryzujący przez Welt London 1927. 1865. prywatnej i państwa, wyd. 1, �ROZPAD RODZINY 297 MACIERZYSTEJ czątku X X w . k r y t y k a t e o r i i m a t r i a r c h a t u doprowadziła do spadku za­ interesowania zagadnieniem. K r y t y k a , podjęta głównie przez anglosa­ skich antropologów społecznych, dotyczyła * przede w s z y s t k i m tezy o uniwersalności s t a d i u m oraz szczególnie silnie wyeksponowanej przez Bachofena idei władztwa kobiet jako podstawowego wyznacznika tego etapu r o z w o j u społeczeństwa. Materiał zbierany u współczesnych ludów p i e r w o t n y c h rzeczywiście i c h nie potwierdza a n i też zdecydowanie n i e obala. Stwierdzono więc, że u p r z y w i l e j o w a n i e kobiet nie m u s i iść w p a ­ rze z matrylinearnością czy matrylokalnością, a podrzędna j e j pozycja z patrylinearnością. Poza t y m n i e zaobserwowano w y p a d k u , który b y uzasadniał dosłowność pojęcia „matriarchat", j a k k o l w i e k istnieją spo­ łeczeństwa, w których zinstytucjonalizowana r o l a żony i m a t k i jest wyższa niż męża i ojca, m i m o że jednocześnie stosunek t e n może być o d w r o t n y w r e l a c j i kobieta — j e j męscy k r e w n i . W y m i e n i o n a t u sy­ tuacja często uznawana b y w a za definicję m a t r i a r c h a t u . Z wieloma wątpliwościami spotkało się też t w i e r d z e n i e o sukcesywności stadium, matriarchalnego po p r o m i s k u i t y z m i e , a przed p a t r i a r c h a t e m . Uznano, że nie można dowieść istnienia etapu p r o m i s k u i t y z m u a n i też przejścia m a t r i a r c h a t u w p a t r i a r c h a t w s k u t e k zmiany gospodarki kopieniaczej na r o l n i c t w o sprzężajne, czy też na pasterstwo. Dane wskazują rów­ nież, że wątpliwe są poglądy o względnej wyższości k u l t u r y p a t r i a r chalnej nad m a t r i a r chaina. Jednakże o p i n i e 1 t u są rozbieżne. T a k n p . W. P. S c h m i d t zdecydowanie wiąże ród macierzysty z k o p i e n i a c t w e m . 9 10 Lowie i L i n t o n dochodzą do w n i o s k u , że r o d y macierzysty i p a t r i a r c h a l n y mogą istnieć niezależnie o d siebie i że jest to u w a r u n k o ­ wane wypływającą ze społecznego podziału pracy rolą poszczególnych płci w gospodarce . K r o e b e r i Olson' ogólnie zakładając również niezależność t y c h d w u rodzajów organizacji dopuszczają ewentualność przejścia matrylinearności w patrylinearność. Sumując trzeba s t w i e r ­ dzić, że w zachodniej etnografii zdecydowanie przeważa tendencja do 1 1 1 2 13 For. M. 9 cial New York P. W. S c h m i d t , 1 1 R. H. L o w i e , 1 2 R. L i n t o n , 1 0 s. Woman. M e a d , Sciences, 1 4 15 Position in Society, [w:] Encyclopaedia of the So­ 1949, s . 193. Das Mutterrecht, „Studia Instituti Anthropos", t. 1 0 : 1 9 5 5 , 186. 1 3 Takie Primitive The Tree założenie gospodarczego siłą matriarchacie. Schemat przy irzeozy Society, of London Culture, New zachowaniu implikowałoby t e n jednakże 1961, s York 463. 1957, s . 692. ewolucjonistycznego ewolucyjne nie jest obecnie schematu następstwo w całości rozwoju patriarchatu przyjmowany po bez zastrzeżeń. can 1 4 A. 1 5 R. L . O l s o n , L. K r o e b e r , Archaeology Clan and The and Nature of Moiety Ethnology", t. in Culture, Native 33: 1933. Chicago America, 1952, s . 437. Publications in Ameri­ �SŁAWOJ 298 SZYNKIEWICZ u n i k a n i a generalizacji t y p o w y c h d l a X I X w . oraz dążenie do rozczłon­ k o w a n i a teoretycznej w i z j i m a t r i a r c h a t u n a j e j części składowe podlega­ jące obserwacji badacza. D o t y c z y to głównie matrylinearności i m a t r y lokalności, p r z y c z y m — j a k k o l w i e k często się t o zdarza — n i e muszą one współwystępować. Wykazały t o chociażby badania M a l i n o w s k i e g o na W y s p a c h T r o b r i a n d z k i c h , gdzie patrylokalności towarzyszy m a t r y l i nearność. Zaprezentowane wyżej poglądy stanowią wyjście pośrednie, t y m bardziej możliwe do przyjęcia, i m bardziej okazuje się, że nie moż­ na dowieść bachofenowskiej l u b p o k r e w n e j j e j t e o r i i m a t r i a r c h a t u a n i też j e j obalić. M i m o wszystko z b y t surowa w y d a j e się być ocena P i d d i n g t o n a , który stwierdził, że ,,»matriarchat« jest to koncepcja, której n i k t dziś poważnie nie p o w i n i e n bronić". Są b o w i e m uczeni wychodzący z założenia, że powoływaniem się na współczesne k u l t u r y nie można dowodzić niebyłości m a t r i a r c h a t u , jako że odnosi się go do dalekiej przeszłości, a obserwowane dzisiaj i n s t y t u c j e , którjmi p r z e c i w n i c y m a ­ t r i a r c h a t u nadają istnienie niezależne o d m a t r i a r c h a l n e j organizacji społeczeństwa, są n i c z y m i n n y m , j a k j e j przeżytkami. Pogląd p o d o b n y przeważa w e t n o g r a f i i radzieckiej, która tezę o uniwersalności m a t r i a r ­ c h a t u włączyła do t e o r i i r o z w o j u społeczeństw. Niektórzy radzieccy etnografowie traktują stosunek do powyższej tezy jako pomocnicze k r y t e r i u m postępowości b a d a c z a . 1 6 17 N a j w y b i t n i e j s z y m przedstawicielem radzieckiej n a u k i o m a t r i a r c h a ­ cie jest K o s w e n . Zachowując ogólną ideę bachofenowską złagodził o n niektóre tezy Bachofena, przystosowując je do bieżącego stanu w i e d z y o społeczeństwach p i e r w o t n y c h . T a k więc stwierdza m . i n . , że „rozwój m a t r i a r c h a t u w różnych epokach i różnych k o n k r e t n y c h społeczeń­ stwach przebiegał niejednakowo i wysoce nierównomiernie. Dotyczy to zarazem r o z w o j u u s t r o j u rodowego w jego całokształcie. Dlatego jedne m a t r i a r c h a l n e społeczeństwa r o d o w e mogły i musiały pozostać na bardzo n i s k i m szczeblu r o z w o j u , i n n e — osiągnąć poziom f o r m wysoce r o z w i n i ę t y c h " . Według Koswena przejście do p a t r i a r c h a t u dokonuje się poprzez przekształcenie r o d z i n y macierzystej w patriarchalną w y ­ wołane p r z e m i a n a m i w społeczno-gospodarczej pozycji o b u p ł c i . W o s t a t n i m czasie na gruncie n a u k i p o l s k i e j zakwestionował tezę o powszechności s t a d i u m m a t r i a r c h a t u J . K u l c z y c k i stwierdzając, że 1S 19 R. 1 6 1952, P á d d i n g t o n, An Introduction K o s w e n , Matriarchat. to Social Anthropology, t. 1, London s. 171. 1 7 Por. 1 8 M. O. M. K o s w e n , O. M. O. K o s w e n , Historia kultury Istorija problemy, pierwotnej w Moskwa zarysie, 1948. Warszawa 1955, s. 177. 1 9 „Sowietskaja Siemiejnaja E t n o g r a fi j a " , nr 3: obszczina 1 9 4 8 , s. 3—32. {opyt istoriczeskoj charaktieristiki) �ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ 299 należy ją m n i e j stanowczo formułować, zachowując jednakże t w i e r d z e ­ nie o prawidłowości tego s t a n u . A n i u Koswena, a n i u i n n y c h r a ­ dzieckich teoretyków społeczeństwa pierwotnego, j a k n p . u J e f i m i e n k i l u b Potiechina, nie z n a j d u j e m y d e f i n i c j i pojęcia m a t r i a r c h a t u , m i m o że jest ono często używane. Nie jest to w i n a przeoczenia, gdyż Kos w e n z u w a g i na dobro d y s k u s j i apeluje o ostrożne określanie tego trudnego p r z e d m i o t u . Definicję taką można jednak odtworzyć na (podstawie p u ­ b l i k o w a n y c h w y p o w i e d z i w s p o m n i a n y c h uczonych. D l a m a t r i a r c h a t u j e j differentia specifica brzmiały następująco: uniwersalność, prawidło­ wość d l a społeczeństw o poziomie sił wytwórczych właściwych n e o l i t o ­ w i (pamiętając o c y t o w a n y m wyżej zastrzeżeniu]), wyższa l u b równa mężczyźnie pozycja k o b i e t y w życiu społecznym, występowanie r o d z i n y macierzystej stanowiącej wspólnotę ekonomiczną. J a k w y n i k a z powyższego przeglądu, istnieje duża różnica stanowisk. Wybór jednego z n i c h , g d y b y był potrzebny, niewątpliwie byłby t r u d ­ n y . W y d a j e się, że dla zrealizowania celu niniejszego artykułu w y ­ starczy, pamiętając o b r a k u zgody, stwierdzić, co następuje. Każda j e d ­ nostka l u d z k a jest członkiem w i e l u g r u p uwikłanych w system z w a n y organizacją społeczną. System t e n określają zasady związane z k i l k o m a w y z n a c z n i k a m i , z których do najważniejszych należą: pokrewieństwo, płeć, stan c y w i l n y , w i e k , zamieszkanie. Wpływają one często d e c y d u ­ jąco na obraz k u l t u r y konkretnego społeczeństwa i dlatego mogą słu­ żyć czasem za podstawę k l a s y f i k a c j i społeczeństw. Zależnie od wyznacz­ n i k a wziętego ża podstawę k l a s y f i k a c j a taka m a różną wagę dla t e o r i i k u l t u r y . Możliwy jest więc dychotomiczny podział n a l u d y współdzia­ łające i współzawodniczące ; n a społeczeństwa, których sprawne f u n k ­ cjonowanie w y m a g a aktywniejszej r o l i k o b i e t niż mężczyzn, i na takie, 2 0 21 2 2 23 matriarchatu w świetle prac radzieckich, Wrocław s. 49, 50. 2 1 o Teoria J. K u l c z y c k i , 2 0 1955, Pod wieloma względami Być bez totemizm. może rozumienie tego społecznej posiadającej chalne, a będzie terminu, dyskusja które odbierze konkretne, oznaczało nad poważniejszych matriarchatem oporów mu znaczenie strukturalnie zbiór niezależnych, przypomina zaakceptowane zintegrowanej powiązane niekiedy zostanie spór takie organizacji instytucje matriar- współwystępujących insty­ tucji. 2 2 Nie zawsze w naukach dychotomiczny jest porządkowania .zasadę teczna będzie 2 3 jest chodziło Przyjęty Cooperation and społecznych w continuum jest o n a także w społeczeństwo gdy praktyczny tych klasyczny, Często obrazującego wypadkach, matriarchalne, o określenie np. bez większego Competition uży-ciiu. Among gdy nasilenie może czy patriarchálně „stopnia jest cech zaistnieć lub przyjąć schemat do jakościowych. spór Ъ bardziej to, czy celów Uży­ dane prawdopodobne, rnatriarchalnośoi''. powodzenia Primitive arystotelesowski wygodniej przez Peoples, Margaret New Mead York w 1937. jej pracy �300 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ które tego nie wymagają; na społeczeństwa tworzące g r u p y oparte na więzi pokrewieństwa według reguł matrylinearności, j a k również na stosujące reguły pątrylinearności. O wartości i przydatności t a k i c h i w i e l u i n n y c h możliwych k l a s y f i k a c j i decydują różne c z y n n i k i , lecz o m a wi a n i e i c h na t y m miejscu nie jest potrzebne. W y d a j e się, że o s t a t n i z wyżej przytoczonych podziałów współczes­ n y c h społeczeństw, połączony z d w o m a równoległymi m u podziałami, których podstawą w p i e r w s z y m w y p a d k u jest dziedziczenie po l i n i i jednego z rodziców, a w d r u g i m rezydencja małżeństwa, pozwala w y ­ odrębnić społeczeństwa nazywane m a t r i a r c h a l n y m i . W t y m znaczeniu też będę stosował t u t a j t e r m i n „matriarchat". U s u w a m w t e n sposób poza zasięg zainteresowania sprawę m a t r i a r c h a t u jako etapu historycz­ nego r o z w o j u . P r z e d m i o t e m b o w i e m dalszych rozważań będzie l u d współczesny, powszechnie w l i t e r a t u r z e uznany za jeden z n a j w y b i t ­ niejszych przykładów do niedawna obserwowanego m a t r i a r c h a t u . Do i n n y c h terminów, które wymagają sprecyzowania dla jasności niniejszego artykułu, należą: r o d z i n a e l e m e n t a r n a — r o z u m i e m przez nią parę małżeń­ ską (niekoniecznie cechującą się stałą współrezydencją) z dziećmi w y ­ magającymi fizycznej l u b społecznej o p i e k i rodziców; m a t r y l i n e a r n o ś ć — zasada przekazywania p o t o m k o m poprzez matkę majątku, pokrewieństwa i członkostwa g r u p y , l u b też któregoś z t y c h elementów z osobna; m a t r y l o k a l n o ś ć — zasada zamieszkiwania r o d z i n y elementar­ nej z rodziną l u b grupą rodową k o b i e t y ; r o d z i n a m a c i e r z y s t a l u b m a t r i a r c h a l n a — w i e l k a rodzina złożona z k i l k u pokoleń, będąca ekonomiczną i terytorialną wspólnotą charakteryzującą się matrylokalnością i pełnym k o m p l e k s e m m a t r y l i n e a r n y m (patrz: matrylinearność). Konieczne jest także określenie d w u następnych pojęć ważnych z p u n k t u widzenia c e l u tego artykułu. U p r z y w i l e j o w a n a pozy­ cja społeczna k o b i e t y występuje wówczas, g d y istnieją: 1) możliwość s p r a w o w a n i a w grupie, której jest ona członkiem, władzy o p a r t e j na prestiżu osobistym i i n s t y t u c j o n a l n y m (w związku z w y k o n y w a n i e m określonej f u n k c j i ) w s t o p n i u wyższym niż mężczyźni oraz w t a k i spo­ sób, że o ile w g r u p i e również mężczyźni posiadają władzę, to jest ona t y l k o transmisją władzy k o b i e t i może być przez n i e z l i k w i d o w a n a ; 2) niewystępowanie d y s k r y m i n a c y j n e g o t r a k t o w a n i a kobiet w porówna­ n i u z mężczyznami przez obowiązujące w grupie prawo. �ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ 301 Przez władzę r o z u m i e m w t y m w y p a d k u wpływanie na decyzje do­ tyczące całej g r u p y l u b też j e j poszczególnych członków, jeżeli w r a ­ chubę wchodzą s p r a w y związane z kontynuacją f u n k c j o n o w a n i a t e j g r u p y . W y k l u c z a m władzę w stosunkach osobowych, których konsek­ wencje dotyczą wyłącznie zainteresowanych jednostek, gdyż ta zależna jest również od cech charakterologicznych. Włączam natomiast n p . de­ cyzje o małżeństwie, ponieważ r e p r o d u k c j a jest p r o b l e m e m społecznym i za t a k i uznana została u M i n a n g k a b a u . Stopień, w j a k i m prawo faworyzuje kobietę w stosunku do męż­ czyzny ( l u b o d w r o t n i e ) , oraz zakres władzy sprawowanej przez kobiety stanowią w a l o r ilościowy, którego w y m i e r z e n i e byłoby użyteczne p r z y badaniach porównawczych. N a m chodzić będzie t y l k o o ustawienie, po­ z y c j i społecznych o b u płci względem siebie i zaobserwowanie, j a k i e w tej mierze zachodzą przesunięcia. M . i n . ważne więc będzie wystę­ powanie o d p o w i e d n i c h n o r m p r a w n y c h , a nie częstotliwość ich stoso­ wania. D l a uzyskania jasności rozważań nad sytuacją kobiet u M i n a n g k a ­ bau konieczne jest — wydaje się — wprowadzenie następnego pojęcia. Jest n i m b e z p i e c z n a pozycja społeczna k o b i e t y , którą definiuję jako możliwość realizacji p o d s t a w o w y c h interesów ekonomicznych w ramach trwałej r o d z i n y . Oznacza to zapewnienie b y t u sobie i dzieciom p r z y założeniu, że t a k m a t k a , j a k i dzieci pozostają członkami g r u p y uzna­ wanej za rodzinę, niezależnie o d tego, czy będzie to w i e l k a r o d z i n a m a ­ cierzysta, czy też elementarna. Podstawowa teza do udowodnienia w t y m a r t y k u l e b r z m i , że m a ­ cierzysta rodzina M i n a n g k a b a u , obserwowana o d końca X I X w., n i e charakteryzuje się uprzywilejowaną pozycją k o b i e t y , natomiast stwarza w a r u n k i konieczne do zachowania j e j bezpieczeństwa społecznego. Dowiedzenie prawdziwości t e j tezy będzie równoznaczne ze s t w i e r ­ dzeniem b r a k u zależności pomiędzy matrylinearną i matrylokalną orga­ nizacją g r u p y a z j a w i s k i e m u p r z y w i l e j o w a n e j pozycji społecznej kobie­ t y u M i n a n g k a b a u . P r a w d z i w e więc będzie wówczas twierdzenie, że w w y p a d k u M i n a n g k a b a u rezydencja i sposób dziedziczenia oraz wła­ dza w g r u p i e są niezależnymi od siebie aspektami organizacji społecz­ nej. W dalszym ciągu możliwe będzie stwierdzenie, że zjawiska p o w o d u ­ jące zagrożenie tego, co nazwane zostało bezpieczną pozycją społeczną k o b i e t y , tkwiły w p r a w i e z w y c z a j o w y m społeczeństwa M i n a n g k a b a u w okresie d o m i n a c j i r o d u macierzystego, a i c h u j a w n i e n i e spowodowane zostało dezintegracją tego r o d u i p r z e j m o w a n i e m przez rodzinę elemen­ tarną ekonomicznych f u n k c j i r o d z i n y macierzystej. Proces t e n wywoła­ n y został wejściem M i n a n g k a b a u w zasięg działania k a p i t a l i s t y c z n e j �302 SŁAWOJ gospodarki t o w a r o w e j rodziny macierzystej. SZYNKIEWICZ i z m i a n a m i w stosunkach własności w ramach Nazwa M i n a n g k a b a u oznacza t e r y t o r i u m znane w a d m i n i s t r a c y j n e j t e r m i n o l o g i i Holendrów jako Rezydencja Zachodniego Wybrzeża S u m a ­ t r y oraz narodowość zamieszkującą to t e r y t o r i u m . C e n t r u m k u l t u r o w e r e g i o n u stanowi wyżyna Padangu. Podstawą gospodarczą M i n a n g k a b a u jest r o l n i c t w o z zastosowaniem i r y g a c j i . U p r a w i a się t a m głównie ryż, palmę kokosową, kawę, orzeszki ziemne. W X I X w . na tereny zachod­ n i e j S u m a t r y wkroczyła gospodarka p l a n t a c y j n a . W l i c z n y c h miastach i osiedlach o d dawna poważne znaczenie eko­ nomiczne posiada rzemiosło (obróbka m e t a l i , t k a c t w o i in.) znajdujące się na w y s o k i m poziomie t e c h n i c z n y m i a r t y s t y c z n y m . W rejonach przybrzeżnych istotną rolę odgrywał także handel m o r s k i . M i n a n g k a b a u zalicza się do M a l a j ó w . Istnieją opinie, że M i n a n g ­ kabau stanowi „kolebkę" Malajów, z której ci rozprzestrzenili się n a archipelag i Malakkę. Część mieszkańców N e g r i S e m b i l a n (kraj na pół­ wyspie M a l a k k a , członek Malajzji) także nazywa siebie M i n a n g k a b a u ; są o n i p o t o m k a m i emigrantów z S u m a t r y . M i n a n g k a b a u N e g r i S e m b i ­ lan posiadają organizację społeczną bardzo zbliżoną do t e j , która cha­ r a k t e r y z u j e i c h imienników z w y s p y . 24 Od X V w . M i n a n g k a b a u znalazło się w strefie wpływów islamu, który n i e wprowadził zasadniczych z m i a n w życiu społecznym l u d u aż do t z w . w o j n y Padris (1821—1837), w czasie której m i e j s c o w i o r t o d o k ­ s y j n i mahometanie p o k u s i l i się o wprowadzenie r e f o r m metodą siły. Obrońcy tradycyjnego społeczeństwa rządzonego p r a w e m zwyczajowym z w a n y m adat w y k o r z y s t a l i w w a l c e pomoc Holendrów i od tego czasu datuje się ekspansja k o l o n i a l n e j gospodarki na dotychczas stosunkowo izolowane t e r y t o r i u m Padangu. P r z e d przystąpieniem do przedstawienia p r z e m i a n w organizacji r o d z i n y macierzystej wybiorę za p u n k t wyjścia niektóre elementy s t r u k ­ t u r y społecznej związane z organizacją w i e l k i e j r o d z i n y w i c h stanie sprzed wprowadzenia n o w y c h stosunków gospodarczych. Obraz, który t u przedstawię, będzie nosił charakter statyczny dla łatwiejszego u c h w y ­ cenia zmian, które zaszły w n i m o d końca X I X w . Jest to niewątpli­ w i e uproszczenie wywodzące się nie t y l k o z chęci ułatwienia r o z u m o ­ w a n i a , ale także Stąd, że dostępna m i l i t e r a t u r a t y l k o w t e n sposób relacjonuje układ t r a d y c y j n e j organizacji, którego prawdopodobnie Niekiedy zwani Malajami późnymi lub Deutero-Malajami. �ROZPAD RODZINY 303 MACIERZYSTEJ w p r a k t y c e nie można było obserwować całościowo. N a t a k i stan z ł o ­ żyły się m . i n . następujące p o w o d y . * Materiały, którymi dysponowałem, dostarczyły opisów odnoszących się do różnych okresów — o d i n f o r m a c j i zebranych w w i e k u X I X przez W i l k e n a , a powtórzonych w różnych pracach późniejszych, aż po w y c i n k o w e doniesienia o s y t u a c j i obserwowanej w X X w . Zało­ żeniem większości z n i c h było przedstawienie t r a d y c y j n e j organizacji m a t r i a r c h a l n e j , a dokonano tego stosując zasadę praesens ethnographicum. 2 5 W y k o r z y s t a n e materiały dotyczą także różnego t e r y t o r i u m . Obszar zamieszkały przez M i n a n g k a b a u jest stosunkowo w i e l k i , niektórzy a u t o r z y włączają do niego okręgi I n d r a g i r i i K o r i n c z i . Poszczególne r e j o n y miały nieraz różną historię i w n i e j e d n a k o w y m też czasie w e ­ szły w k o n t a k t z kolonizacją holenderską. Co p r a w d a w i e l u piszących interesowało się przede w s z y s t k i m wyżyną Padangu, ale to, co jest przez n i c h nazywane oryginalną strukturą społeczną, skonstruowane zostało na podstawie d a n y c h pochodzących z całego t e r y t o r i u m , które mogło być p o d t y m względem zróżnicowane w przeszłości, t a k j a k jest dziś. 2 6 W d o d a t k u większość opisów sporządzonych w X I X czy w X X w . opierała się na w y w i a d a c h przeprowadzonych wśród samych M i n a n g k a ­ bau, głównie osób spełniających pierwszoplanowe r o l e społeczne, co w p e w n y m s t o p n i u s u b i e k t ywizowało i c h w y p o w i e d z i . W t e n sposób i n f o r m a c j e pochodzące od przywódców odpowiedzialnych za p r z e ­ strzeganie przez grupę p r a w a zwyczajowego relacjonować musiały stan i d e a l n y w y m a g a n y przez to p r a w o . Najistotniejszą jednak przyczyną scharakteryzowanego stanu rze­ czy była właściwa badaczom M i n a n g k a b a u , t a k w X I X , j a k i w X X w., pogoń za r e l i k t a m i przeszłości i k u r i o z a m i k u l t u r o w y m i , która spowo­ dowała, że d o k u m e n t o w a l i o n i n i e m a l wyłącznie t r a d y c y j n e f o r m y o r ­ ganizacji r o d u macierzystego, pomijając niewątpliwie zachodzące w ó w ­ czas zmiany. Rezultatem tego była arehaizacja obrazu społeczeństwa M i n a n g k a b a u , która siłą rzeczy m u s i znaleźć swoje odbicie w opraco­ waniach o p a r t y c h na tychże badaniach . 21 Z t y m i w s z y s t k i m i zastrzeżeniami przystępuję do zaprezentowania organizacji społecznej M i n a n g k a b a u z okresu d o m i n a c j i adatu, c z y l i G. 2 6 Łącznie z Indiragim kałe 2 7 A. W i 1к e n, Verspreide 2 5 było w 1930 r. Na tę sytuację matierinskogo połowina roda XX wieka), przez v geschriften, i Korinczi wynosi Semarang 1912. o n 70 624 k m . T e r y t o r i u m 2 to zamiesz­ 2 073 647 osób. ¡zwraca uwagę siemiejno-bracznych „Sowietskaja J . V. M a r e t i n , otnoszenijach Otmiranije minangkabau E t n o g r a f í a " , таг 3 : 1 9 6 0 , s . 7 6 . pierieżitkow (pierwaja �SŁAWOJ 304 SZYNKIEWrCZ p r a w a zwyczajowego obowiązującego w t y m społeczeństwie do czasu rozpadu w i e l k i e j r o d z i n y m a t r i a r c h a l n e j . Z s y t u a c j i przedstawionej powyżej w y n i k a także stosowanie w opisie czasu teraźniejszego, co n i e i m p l i k u j e aktualności przytaczanych faktów. System g r u p społecznych, do których należeli M i n a n g k a b a u , był — i w zasadzie pozostał do dziś — s k o m p l i k o w a n y . Można je generalnie podzielić na g r u p y wyodrębnione na 'podstawie t e r y t o r i a l n e j i genealo­ gicznej. Z t y c h p i e r w s z y c h największą jednostką jest negeri (nagari, negari), lokalna r e p u b l i k a , j a k ją nazywa S c h r i e k e . O b e j m u j e ona jedno l u b k i l k a osiedli i nosi obecnie charakter a d m i n i s t r a c y j n y . Wszystkie negeri mają od dawna ustalone granice określające zasięg ziemi, z której mogą korzystać jego mieszkańcy. Negeri jest jednostką endogamlczną. Jednostką podrzędną w s t o s u n k u do poprzedniej jest osiedle — kota. S t a n o w i ono grupę domów r o d o w y c h (ramah kamanakan) oraz spichlerzy, obok których istnieją meczet i balai — wspólny d o m młodzieży, a jednocześnie miejsce o b r a d . Kota, t a k j a k i negeri, po­ siada radę starszych kierującą s p r a w a m i społeczności. Dalsze g r u p y l o ­ kalne, począwszy od dzielnicy w osadzie, a skończywszy na długim ( w i e l k i m ) d o m u , są już ściśle związane z podziałem r o d o w y m . Najszerszą grupą genealogiczną jest suku. Wszyscy w zasadzie M i n a n g k a b a u podzieleni są między cztery suku noszące nazwy Koto, P i l i a n g , B o d i i Tjamiago. Suku jest uważane za rozrośnięty ród p i e r ­ w o t n y , toteż dalej będę zamiennie używał t e r m i n u ród i suku. Członkowie tego samego suku są rozrzuceni po całym k r a j u M i n a n g k a ­ bau i łączy ich głównie przekonanie o wspólnym pochodzeniu oraz nakaz endogamii. W każdym osiedlu zamieszkują przedstawiciele wszystkich czterech rodów. Mieszkańcy osiedla wywodzący się z tego samego r o d u stanowią zwartą grupę zajmującą najczęściej odrębną dziel­ nicę, zwaną kumpulan rumah, i reprezentowaną w radzie negeri. W przeciwieństwie do negeri ród (rozumiany t u t a j , jak również w d a l ­ s z y m ciągu, jako ta część suku, która zamieszkuje jedno negeri) jest jednostką silnie zintegrowaną i dopiero przynależność do niego nadaje człowiekowi pełne p r a w a członka społeczeństwa. O b y w a t e l negeri nie adoptowany przez ród stoi poza nawiasem życia społecznego. 28 29 2 8 Б. 2 9 W dowymi zwane miarę suku Sociological Studies. Selected Writings, cz. I, 1955, s. 95. wzrostu dzieliły kampueng wymieniały puengów. Indonesian S c h r i e k e , Hague—Bandung lub 24 d o 27 liczby się także ludności one suku. wtórnych na i utraty mniejsze Raporty suku, kontaktów •— również holendeskie Maretin zaś między częściami egzogamiczne — z lat dwudziestych przytacza liczbę skła­ grupy, X X 96 w. kam- �ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ 305 Każda g r u p a genealogiczna M i n a n g k a b a u pieczołowicie pielęgnuje podania o założeniu j e j przez przodka płci żeńskiej. I m większa i b a r ­ dziej złożona grupa, t y m bardziej podania t a k i e komplikują się, stają się odległe, przybierają postać m i t u . . Stosunkowo najjaśniej i bardziej wiarogodnie przedstawia się t r a d y c j a p r z o d k a w podstawowej grupie społecznej M i n a n g k a b a u sa-buwah-parui, c z y l i w i e l k i e j rodzinie. T u założycielem miała być rzeczywiście istniejąca kobieta nazywana ibu (matka) l u b nini (najstarsza k o b i e t a ) . Sa-buwah-parui („wywodzący się z jednego łona") l u b w skrócie parui obejmuje z reguły pięć gene­ r a c j i „wszystkich, którzy .mieszkają obok siebie, mają wspólny grób, te same pola r y ż o w e " . Członkowie j e j (waris) zamieszkują najczęściej k i l k a domów położonych w sąsiedztwie. Działalność gospodarcza p r o ­ wadzona przez wielką rodzinę (parui), k w a l i f i k u j e ją do nazwy zasad­ niczej ekonomicznej jednostki w społeczeństwie M i n a n g k a b a u . Żadna b o w i e m j e j część składowa, t a k grupa, j a k i poszczególne osoby, nie jest u p r a w n i o n a do p o d e j m o w a n i a decyzji i przedsięwzięć n a t u r y go­ spodarczej, które nie uzyskałyby zgody parui. 30 81 W i e l k a rodzina (parui) d z i e l i się na k i l k a djurai stanowiących ze­ spół najbliżej s p o k r e w n i o n y c h r o d z i n w k i l k u pokoleniach. Zajmują one najczęściej jeden d o m i jednoczą się we wspólnym w y k o n y w a n i u znacznej części pracy, w y c h o w y w a n i u dzieci i t p . Z tego też względu djurai będę dla uproszczenia nazywał dalej domem. Rodzina d w u p o koleniowa, zwana sa-mandeh („jednej m a t k i " — t e r m i n t e n n i e o b e j ­ m u j e więc ojca r o d z i n y ) , u p r a w n i o n a była w sferze działań pozagrupow y c h w zasadzie t y l k o do zajmowania odrębnego pomieszczenia we wspólnym d o m u , oddzielnego p r z y g o t o w y w a n i a posiłków i wyłącznej u p r a w y drobnej części wspólnej ziemi na własny użytek. S y m b o l e m genealogicznej i b y t o w e j wspólnoty w i e l k i e j rodziny jest długi d o m (rumah gadang!), który zamieszkiwało często 70—80 osób, a nieraz około 100 . W l a t a c h trzydziestych X X w . obserwo­ wano jeszcze d o m y składające się z 20 pomieszczeń dla poszczególnych sa-mandeh . Władza spoczywa w rękach męskich k r e w n y c h najstarszej k o b i e t y każdej jednostki genealogicznej, w y b i e r a n y c h przez zebranie członków danej j e d n o s t k i . T a k więc k i e r o w n i k i e m d o m u (djurai) jest najstarszy 32 33 3 0 F . C. C o l e , 3 1 O. J . A. 3 2 E. Batak s. M. and L o e b, the 3 3 20 - and Peoples Terres People, S c h r . i e k e , of w op. cit., E t n o g r a f i a F o l s k a , t. I X and cz. książce Wian Malaysia, et peuples Patrilineal Minangkabau, 30; ipowtórzane History The C o l l e t , R. New de York Sumatra, Matrilineal 2, „ A m e r i c a n Organization s. 1 1 7 . in Anthropologist", H e i n e - G e l d e r n , 1935. 1945, s. 295. Amsterdam E . M. t. L o e b , 1925, s. 438. Sumatra: the 3 6 : 1 9 3 4 n r 1, Sumatra. Its �SŁAWOJ 306 SZYNKIEWTCZ b r a t najstarszej k o b i e t y w domu, a więc w p r a k t y c e jego najstarszy mężczyzna, pod w a r u n k i e m jednakże pełnej sprawności fizycznej i u m y ­ słowej, a także postępowania zgodnego z adatem . Nazwa, którą o t r z y ­ m u j e przywódca domu, b r z m i mamak i znaczy „ w u j " , „brat m a t k i " , albo też ogólnie „mężczyzna starszej generacji". Do jego zadań należy a d m i n i s t r o w a n i e wspólną własnością, ułatwianie i nadzorowanie w y ­ kształcenia dzieci, p r z y g o t o w y w a n i e małżeństw dziewcząt z djurai. Mamak jest przedstawicielem r o d z i n y na zewnątrz, obowiązuje go j e d ­ n a k w większości wypadków konsultacja z radą r o d z i n y , w której skład wchodzą także k o b i e t y . G d y członek r o d z i n y chce opuścić negeri czy dokonać t r a n s a k c j i swoją prywatną własnością, m u s i konsultować się z n i m i zastosować do jego poleceń, z p r a w e m odwołania się do wyższego rangą funkcjonariusza w rodzie. Sankcją za niesubordynację jest pozbawienie p r a w a korzystania z własności r o d z i n n e j . P r a w o i obowiązek opiekowania się członkami swojej g r u p y , zwłasz­ cza młodszymi, zachował mamak w niektórych w y p a d k a c h do ostatnich l a t . Znane jest pochodzące z okresu po w y z w o l e n i u Indonezji s t w i e r ­ dzenie lekarza szpitala B a t u Sengkar, że d l a zoperowania chorego dziecka potrzebuje zgody rodziców i mamaka . Mamak najstarszego i najbardziej szanowanego d o m u (djurai) zo­ staje z reguły penghulu, czyli przywódcą w i e l k i e j r o d z i n y (parui). Jego wybór m u s i uzyskać aprobatę przywódcy r o d u (suku). Obowiąz­ k i e m penghulu jest sprawowanie k o n t r o l i zarówno n a d przestrzeganiem adatu, j a k i p r a w a muzułmańskiego (sjarď, szariat), czuwanie za p o ­ średnictwem mamaków nad przebiegiem prac w rodzinie, d o p i l n o w y ­ wanie w y k o n a n i a zobowiązań w s t o s u n k u do całej wspólnoty t e r y t o ­ r i a l n e j , j a k n p . budowa dróg, meczetów, balai (wspólnych domów w i e j s k i c h ) i t p . Jest także reprezentantem interesów swojej r o d z i n y w radzie suku i jeśli r o b i to w sposób niedostateczny, może być przez swoich k r e w n y c h odwołany. Penghulu m u s i być i n f o r m o w a n y o wszyst­ k i c h ważniejszych wydarzeniach dotyczących k i e r o w a n e j przez niego w i e l k i e j r o d z i n y . K o n t r o l u j e też stan wspólnej własności oraz wszel­ kie poważniejsze transakcje w y m i e n n e i w y d a t k i pieniężne członków r o d z i n y . Korzyści płynące z urzędu penghulu nie są n a t u r y ekono­ micznej, lecz h o n o r o w e j . O t r z y m u j e o n prawo noszenia specjalnego tytułu ( w miejsce i m i e n i a własnego), s t r o j u i różnych emblematów. T a k mamak, j a k i penghulu w sprawach zasadniczych nie mogą podejmo­ wać decyzji w sposób a r b i t r a l n y ; p o w i n n y być one r e z u l t a t e m ogólnego zebrania, gdzie przodującą rolę o d g r y w a indua — najstarsza kobieta. 34 35 3 4 L o e b , 3 5 C. vewents, op. c i i . , s . 30 i V r e e d e - d e Gravenhage 32. Stuejrs, I 9 6 0 , s. 25. The Indonesian Woman. Struggles and Achie^ �ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ 307 Konsultacje starszych członków r o d z i n y macierzystej nazywają się mapakat. W ważnych w y p a d k a c h (jak n p . dysponowanie wspólną wła­ snością) obowiązuje uczestników r a d y jednomyślność. Głos ostateczny należy więc w t y m s a m y m s t o p n i u do kobiet, j a k i mężczyzn biorących udział w mupakat: W skrótowej, aforystycznej f o r m i e c h a r a k t e r y z u j e powyższy układ stosunków władzy przypowieść należąca do wykładni p r a w a zwyczajo­ wego — adatu: Dziecko kłania się przed mamak kłania się przed penghulu kłania się mamkiem penghulu, mupakat . przed 3a Pomiędzy poszczególnymi r o d z i n a m i istnieje zróżnicowanie w i c h statusie społecznym, wywodzące się jeszcze prawdopodobnie z czasów h i n d u s k i c h . T r a d y c y j n e dotyczące d a w n y c h przywilejów, czy też p o ­ dania o sukcesach przodków powodują, że niektóre w i e l k i e r o d z i n y wysuwają się na czoło w skali prestiżu. (Mówiąc dokładniej, t e n k i e ­ r u n e k związku przyczynowego akceptują sami Minangkabau.) Pocho­ dzący z t a k i c h r o d z i n penghulowie zajmują z reguły w radzie penghulów stanowisko kierownicze — przywódcy r o d u (suku) . Nazywa się ich datuk nan berampe. Datuk każdego r o d u wchodzi w skład r a d y negeri. W j e j rękach spoczywa władza w y k o n a w c z a . J e d n y m z j e j obowiązków było przeprowadzanie co jakiś czas podziału gruntów ne­ geri między poszczególne r o d y (suku), które z k o l e i przekazywały j e do u p r a w y w i e l k i m r o d z i n o m ( p a r u i ) . Te ostatnie dysponowały j e d ­ nakże również ziemią nieprzechodnią, stanowiącą i c h tradycyjną własność. Jak w y n i k a z powyższych danych, władza w społeczeństwie M i ­ nangkabau sprawowana była przez mężczyzn, którzy — jeśli chodzi ° J J wyższe szczeble — reprezentowali g r u p y u p r z y w i l e j o w a n e . J a k 3 7 за S9 4 0 e 3 3 7 tą 6 V r e e d e - d e S t u e r s , Mowa okresie obejmuje oraz o tzw. się czasy powstawania rośniętych element się skich i Trwała jednostek państw, od II ona L o e b , ierres cit, L o e b , op. cit, 4 0 L o e b , op. cit., 35. archipelagu. zachodnie drobnych rolę kulturę wpływem z wyspy księstw Nazwą Indonezji lub organizacyjną też kolonistów, różnych przynajmniej do części X I V w. roz­ odgrywał hindu-gumatrańską, indyjskich napływających autora historii która buddyj­ Indii oraz ( H e i n e - s. 3 2 9 ) . Paris is. 3 1 . s. tegoż géographie océaniques, 3 9 pod — poważną wyodrębnia misjonarzy według op. których w z Indii na politycznych w n.e. w. E . R e e l u s , Nouvelle et kolonistów Heine-Geldern rozwinąć - G e l d e r n , Ocean tam hinduistycznych Indochim. 3 8 ekspansji terytorialnie indyjski. miała op. c i i . hindu-indanezyjskim universelle. 1889, s. 246. La terre et les hommes, 1.14: �SŁAWOJ 308 SZYNKIEWICZ k o l w i e k b y l i o n i , zwłaszcza mamacy i penghulowie, mandatariuszami swoich r o d z i n i m o g l i zostać przez nie odwołani, posiadali jednak duży zakres swobody decyzji, zwłaszcza w sprawach n i e dotyczących dyspo­ nowania wspólną własnością. I s t o t n y m m o m e n t e m jest także wspo­ m n i a n y już f a k t , że instancją odwoławczą od decyzji mamaka czy peng­ hulu był w w i e l u w y p a d k a c h wyższy stopniem funkcjonariusz, nie zaś r a d a rodzinna. T y m n i e m n i e j t a ostatnia posiadała poważne znaczenie, a j e j członkowie obojga płci m i e l i status równorzędnych uczestników w p o d e j m o w a n i u decyzji. Czołową rolę n a t a k i c h zebraniach, którym przewodniczył mamak l u b penghulu, odgrywała dzięki s w e m u a u t o ­ r y t e t o w i najstarsza k o b i e t a w rodzinie. Jednakże w p ł y w k o b i e t na s p r a w y publiczne i rodzinne nie był większy niż wpływ mężczyzn. Przez „mężczyzn" należy t u rozumieć wszystkich mężczyzn będących człon­ k a m i danej g r u p y r o d o w e j . Mężowie przez sam f a k t nienależenia do g r u p y żony wpływu takiego teoretycznie nie posiadali. Ta d y s k r y m i ­ nacja nie jest jednak sprawą istotną w rozważaniach dotyczących p o ­ działu władzy według płci w r a m a c h g r u p y . J a k już b o w i e m zwrócono na to uwagę , bezpośrednim r e z u l t a t e m m a t r y l o k a l n e j rezydencji n i e jest przewaga kobiety, lecz j e j r o d u n a d mężami członkiń. 4|1 Podstawową cechą opisywanej t u r o d z i n y macierzystej przed j e j rozkładem jest wspólna własność. Celowe jest zatem dokonanie krótkiej c h a r a k t e r y s t y k i związanych z nią reguł postępowania. Istnieją dwie kategorie własności — rodzinna (harto pusako — rzeczy odziedziczone) oraz i n d y w i d u a l n a , zdobyta własną pracą posia­ dającego (harto pantjarian). Własność rodzinna jest wspólna, ale t y l k o w t y m sensie, że każdy pełnoprawny członek r o d z i n y może z niej k o ­ rzystać w miarę potrzeby. N i e znaczy to jednak, że każdy m a p r a w o w równym j a k i n n i s t o p n i u używać j e j wyłącznie. Rozumując w t e n ostatni sposób administracja kolonialna popełniła błąd, gdy w 2 poło­ w i e X I X w . rozpatrywała sposoby i n d y w i d u a l i z a c j i ziemi w celu p o d ­ dania j e j k a p i t a l i s t y c z n e m u systemowi u p r a w y . Pozbycie się własności r o d z i n n e j mogło być uzasadnione t y l k o koniecznością zdobycia środków na przedsięwzięcia związane z i s t n i e n i e m r o d z i n y jako I n s t y t u c j i , a za­ strzeżone przez p r a w o zwyczajowe. Adat nie dopuszczał wydzierżawiania ziemi celem zaspokojenia potrzeb ekonomicznych. Dzierżawa mogła więc nastąpić dla p o k r y c i a t a k i c h m . i n . kosztów, j a k pogrzeb członka rodziny, uroczystości weselne, wprowadzenie penghulu na urząd, n a ­ p r a w a wspólnego d o m u i t p . Z i e m i a n i e mogła być sprzedana, a j e 42 4 3 sia, 4 1 Poir. 4 2 E. H. [w:] 4 3 m. band in. L o w i e , J a c o b , Tenure S c h r i e k e , op. Obesrvations Symposium, op. c i t . , s. c i t , s. 191. on the Development Amsterdam 107. of 1950, L e i d e n Landrights in 1951, s . 143. Indone­ �ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ 309 d y n i e wydzierżawiona z zastrzeżeniem możliwości j e j ponownego odzy­ skania. Z u w a g i n a przesunięcia w r o l i gospodarczej poszczególnych płci w okresie późniejszym należy t u jeszcze wspomnieć o schemacie p o ­ działu p r a c y obowiązującym podczas istnienia nienaruszonej wspólnoty r o d z i n y macierzystej u M i n a n g k a b a u . Na ziemi w i e l k i e j r o d z i n y (parui) siła robocza użytkowana była wspólnie p r z y zachowaniu podziału p r a c y według płci. Tak więc obok u p r a w y pól ryżowych, dokonywanej wspól­ nie z mężczyznami, do k o b i e t należała praca w ogrodzie p r z y d o m o w y m , łowienie krabów i r y b w płytkich wodach, w y k o n y w a n i e całej p r a c y domowej łącznie z p r z y g o t o w a n i e m posiłków, t k a n i e odzieży. N a t o ­ miast mężczyźni, zgodnie z relacją Loeba, ogradzają pola płotem, b u ­ dują d o m y i opiekują się n i m i , przygotowują utensylia r y b a c k i e i łodzie, polują i dokonują p o ł o w ó w . 44 Jak można się było przekonać, rodzinę macierzystą M i n a n g k a b a u cechuje d e m o k r a t y z m stosunków władzy oraz równość społeczna do­ rosłych członków. Zastrzeżenie do t e j ostatniej k w e s t i i może dotyczyć wyłącznie odrębnego t r a k t o w a n i a płci. I t a k n p . kobieta nie jest u p r a w ­ niona do zawierania samodzielnie kontraktów h a n d l o w y c h ani małżeń­ skich. Również w w y p a d k u zabójstwa k o b i e t y morderca uiszcza t r z y ­ k r o t n i e niższą opłatę rekompensacyjną niż za zabicie m ę ż c z y z n y . Zakazu wchodzenia w stosunki matury handlowej n i e można wyjaśnić t y m , że kobieta przez f a k t istnienia m a t r y l i n e a r n e j f o r m y przekazu własności była niejako strażnikiem własności r o d o w e j , co miałoby k o ­ lidować z j e j aktywną rolą w podobnych transakcjach. Dopuszczalne b o w i e m przez adat a k t y dzierżawy były zawierane w i m i e n i u r o d z i n y nie przez najstarszą kobietę, lecz przez mamaka. Mamak również akcep­ tował transakcje własnością prywatną, która zgodnie z p r a w e m z w y ­ czajowym (np. adat kamanakan) po śmierci dysponenta mogła stać się częścią składową własności r o d z i n n e j . Płynie stąd wniosek o szerokich u p r a w n i e n i a c h władzy w y k o n a w c z e j sprawowanej przez mężczyzn, któ­ ra zdecydowanie przerastała u p r a w n i e n i a kobiet. 45 Osobnego zwrócenia u w a g i wymagają sposoby, j a k i m i realizowana była zasada matrylinearności r o d z i n y u M i n a n g k a b a u . W części d o t y ­ czącej stosunków własności była m o w a o t y m , że wszystkie dzieci o t r z y ­ mują potencjalne p r a w o do korzystania z własności r o d z i n n e j . Dzieje się t a k poprzez sam f a k t urodzenia się z m a t k i będącej członkiem r o ­ dziny, z którą wspólnie zamieszkuje. Reguła m a t r y l i n e a r n e g o dzie­ dziczenia obowiązuje także mężczyzn, i to w d w o j a k i sposób: 1) nieza- 4 4 L o e b, op. cit., s. 4 5 L o e b , op. cit., s. 36. 48. �SŁAWOJ 31C SZYNKIEWICZ leżnie o d tego, że w s k u t e k małżeństwa wchodzą do obcej rodziny, utrzymują o n i n i e p r z e r w a n y k o n t a k t z rodziną swojej m a t k i , w której mogą spełniać f u n k c j e kierownicze i są u p r a w n i e n i do korzystania z j e j własności (harto pusako); 2) i c h własność osobista (harto pantjarian) nie jest dziedziczona przez własne dzieci (w każdym bądź razie nie w całości), ale na m o c y p r a w a siostrzeńców (adat kamanakan) dostaje się dzieciom siostry. Ożenek n i e pociąga za sobą żadnych świadczeń m a t e r i a l n y c h z w y ­ jątkiem s y m b o l i c z n y c h podarków d a w a n y c h o d czasu do czasu żonie. Zapewnienie j e j stałego u t r z y m a n i a czy współudział w uprawie pól ryżowych j e j r o d z i n y nie są przez adat wymagane i zależą tylko, o d dobrej w o l i m ę ż c z y z n y . Obowiązki męża mogą się sprowadzać w y ­ łącznie do składania żonie w i z y t i do pożycia seksualnego. Rozluźnienie w z a j e m n y c h kontaktów może spowodować rozpadniecie się małżeństwa, które zresztą u M i n a n g k a b a u jest bardzo nietrwałe. W t e j części k r a j u , gdzie w p ł y w y i s l a m u były najsłabsze, rozwód w ogóle nie wymagał żadnych formalności. D l a i l u s t r a c j i przytacza się w y p a d k i piątego l u b szóstego z k o l e i zamążpójścia k o b i e t y 2 0 - l e t n i e j . Zawarcie małżeństwa było przede w s z y s t k i m sprawą rodziny, w któ­ r e j i m i e n i u działał mamak. Wiąże się to z jeszcze jedną funkcją mał­ żeństwa — nawiązaniem kontaktów między dwoma r o d z i n a m i . J a k chce L o e b , mają one 'polegać n a w y m i a n i e między g r u p a m i dojrza­ łych mężczyzn, która — t a k j a k w y m i a n a t o w a r o w a — pociąga za sobą zbliżenie d w u s t r o n . W y d a j e się jednak, że idea wiązania d w u r o d z i n poprzez małżeństwo f u n k c j o n u j e przede w s z y s t k i m jako r e z u l t a t wspo­ mnianego poprzednio zróżnicowania poszczególnych w i e l k i c h r o d z i n (pa­ rui), jeśli chodzi o i c h status społeczny. Zróżnicowanie to wyraża się w i s t n i e n i u r o d z i n posiadających swoistą szlachetność i dostarczających kandydatów na stanowiska przywódcze obok rodzin, które t a k i c h p r z y ­ wilejów nie posiadają. Małżeństwo może t a m przybierać formę kasto­ w e j endogamii poprzez tendencję do łączenia w t e n sposób r o d z i n równych sobie. Za taką interpretacją przemawiałyby f a k t y układania się zawczasu między dwoma d o m a m i (djurai) o małżeństwo dzieci, j a k 40 4 7 4 8 4 9 5 0 4 6 G. ing A. L o e b, de op. C . de Countries, cit.у fi. 4 2 . Вот. M o u b r a y , London L o e b , op. cit, 4 8 L o e b , op. c i t . , 5. 44. 4 0 Jak bangsa, 5 0 przy czym Schrieke dziedzicznego bangsa mówi relację the Wilkena Malay przytoczoną Peninsula and przez Neighbour­ s. 4 2 , 4 3 , 4 5 , 4 7 . Loeb urzędu in 1 9 3 1 , 5. 20 n . 4 7 podaje także Matriarchy o (s. 33), ma członkowie pochodzić sankcjonowaniu przywódcy rodu od takich przez {suku) rodzin sanskryckiego w adat jednej (w nazywam vamca, niektórych rodzinie są orang tzn. rasa. (op. wypadkach) c i i . , s . 139), �ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ 311 również 'konieczność zgody mamaka n a wybór męża celem u p e w n i e n i a się, czy k a n d y d a t zostanie przyjęty przez r o d z i n ę . A więc, m i m o iż przynależność dzieci do r o d u określana jest przez 'pochodzenie m a t k i i dla p o z y c j i dzieci f o r m a l n i e n i e m a znaczenia, z j a ­ k i e j r o d z i n y w y w o d z i się i c h ojciec, to f a k t ten o d g r y w a rolę dla do­ rosłych k r e w n y c h i c h m a t k i . Pomimo to, f o r m a l n i e rzecz biorąc, mężczyzna n i e posiada żadnego związku z rodziną żony, gdyż n i e zo­ staje przyjęty na j e j członka. Oddaje to zresztą t e r m i n stosowany n a oznaczenie zięcia — orang semando, czyli człowiek pożyczony. Istnieje j e d y n i e podporządkowanie n a t u r y organizacyjnej, gdyż mąż, który może być mamakiem w rodzinie swojej m a t k i , jest podległy mamakowi swojej żony przebywając na j e j terenie. Pozycja społeczna mężczyzny w g r u p i e żony była w k o m p o n o w a n a w obowiązującą skalę prestiżu. Po uwzględnieniu wysokiego statusu funkcjonariuszy r o d o w y c h i star­ szych k o b i e t pozycja mężczyzny była w a r u n k o w a n a przede w s z y s t k i m jego w a l o r a m i osobistymi. Pewną ilustrację tej zależności może dać wierszowana formuła adatu pochodząca z M i n a n g k a b a u N e g r i S e m b i l a n : 51 5 2 Człowiek pożyczony jeśli człowiekiem jest jeśli jak da jest pień mi głupi — winien zobaczymy wielkiego cień, jak posłuszeństwo bystrym, drzewa gęsta będę go przy będzie korona mu mnie liści 5 3 swojej teściowej; schlebiać, pracy, wspierał, . K o b i e t a posiada w o m a w i a n y m okresie n i e m a l kompletną niezależ­ ność o d swego męża, m . i n . dlatego, że zgodnie z adatem n i e m a o n obowiązku materialnego wspomagania żony. N i e jest to potrzebne, ponieważ posiada ona zabezpieczony b y t ze s t r o n y swojej r o d z i n y . N a wzajemne p r a w a i obowiązki k o b i e t y i j e j r o d z i n y oraz ną sytuację dzieci nie ma wpływu także stosowana i n i e wzbroniona przez adat poligamia (poligynia). Również rozwód n i e zmienia niczego, gdyż n i e oznacza o n usunięcia e l e m e n t u istotnego dla stabilizacji l u b poczucia bezpieczeństwa którejkolwiek ze stron, a n i też nie prowadzi do narusze­ nia i c h stanu posiadania. Mówi o t y m następujący f r a g m e n t ustnie przekazywanego kodeksu p r a w a zwyczajowego: (Dzieciom ojciec) c o złączono s. 5 1 L o e b, 5 2 Por. op. c i t . , s. zebraną przez — pozostawia rozpada się według na uznania, dwoje, 45. Loeba bogatą Papers on terminologię powinowactwa (op. cit., 38—39). 3 3 pur R. J. W i l k i n s o n , 1908, s . 12. Malay Subjects. Law., cz. I, Kuala L u m ­ �SŁAWOJ 312 co z d o b y t o wspólnie co w n i e s i o n e (przez co przyniiesiome SZYNKIEWICZ — jest żoną) (przez dzielone, zostaje, męża) wraca 5 4 . Sytuacja dzieci w w y p a d k u r o z w o d u także n i e p o w i n n a ulegać z m i a ­ nie, gdyż i c h w y c h o w a n i e m zajmują się członkowie r o d z i n y m a t k i . Można więc wysunąć wniosek, że kobieta w r a m a c h r o d z i n y m a t r i a r chalnej posiadała bezpieczną pozycję społeczną. W l i t e r a t u r z e zwraca n i e k i e d y uwagę przekonanie o podrzędnej po­ z y c j i mężczyzny w M i n a r i g k a b a u wynikłej z rzekomego podporządko­ w a n i a ekonomicznego, którego przyczyną miałoby być n o m i n a l n e d y ­ sponowanie przez k o b i e t y własnością rodową. P r z y c z y n tego n i e p o r o ­ zumienia należy się doszukiwać w stosowaniu schematów europejskich do oceny sytuacji g r u p y m a t r i a r c h a l n e j . Wyjaśni to przykład jednej z p i e r w s z y c h prac dotyczących M i n a n g k a b a u N e g r i S e m b i l a n . P e r r i Mackiray piszą: „Okazuje się na pierwszy r z u t oka, że pozycja męż­ czyzny nawet w kręgu jego własnej r o d z i n y jest niższa o d pozycji jego sióstr... Daje o n swoją pracę n a p o l u ryżowym, z której dzięki r e g u ­ łom p r a w a zwyczajowego n i g d y n i e osiągnie korzyści własnościowych. Jako k a w a l e r przynosi o n do d o m u m a t k i p r z y n a j m n i e j część swoich zarobków, a jeśli — zanim się ożeni — umrze pod opieką swej m a t k i i sióstr, to na nie przechodzi własność, którą mógł posiadać" . Błę­ dem w t y m w y p a d k u było przyjęcie za k r y t e r i u m oceny pozycji spo­ łecznej stosunku własności do podstawowego środka p r o d u k c j i , j a k i m jest w s y t u a c j i M i n a n g k a b a u ziemia. 55 Tymczasem w okresie istnienia zintegrowanego r o d u macierzystego wszyscy jego członkowie posiadali t e n sam status, jeśli chodzi o p r a w o korzystania ze wspólnej własności. Małżeństwo mężczyzny n i e u m n i e j ­ szało jego p r a w , gdyż jego własna r o d z i n a pozostawała n a d a l podsta­ wową grupą odniesienia. T a k i e m u układowi stosunków własnościowych w M i n a n g k a b a u , które n i e wiązały mężczyzn z p r y w a t n i e posiadaną własnością, niektórzy autorzy przypisują ich znaczną ruchliwość spo­ łeczną i aktywność gospodarczą w okresie ekspansji gospodarki t o w a rowo-pieniężnej. * U podłoża poważnych zmian, j a k i e zaszły w t r a d y c y j n e j organizacji społecznej M i n a n g k a b a u na przełomie X I X i X X w., leżały zjawiska ekonomiczne. Otwarcie r y n k u z b y t u dla k o p r y , p r z y m u s o w e w p r o ­ wadzenie u p r a w y drzewa kauczukowego i k a w y , wreszcie liczne p o d a t k i its 5 4 De 5 5 C. History, Straits Moubray, W. C. op. P e r r , c i t . , s. 164. W. Constitution Branch, nr 56, s . and 70 H. M а с к г а у, Customs, (cytuję Rembau: „Journal za de of one the M o u bray, of Royal op. the Nine Asiatic cit., s. States; Society", 120, 121). �ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ 313 nałożone przez władze kolonialne spowodowały likwidacją n a t u r a l n e j gospodarki w i e j s k i e j . Przymusowe wydzierżawianie z i e m i i r e k w i r o w a nie ugorów zainicjowane, przez t z w . p r a w o agrarne w 1870 г., s p r z y ­ jały zakładaniu p l a n t a c j i europejskich w środkowej Sumatrze. S t w o ­ rzyło to chłonny r y n e k pracy. A d m i n i s t r a c y j n y i ekonomiczny p r z y m u s spowodował rozwój u p r a w przemysłowych kosztem p r o d u k c j i ryżu. M . i n . powyższe c z y n n i k i , j a k też o t w a r c i e r y n k u d l a k o n s u m p c y j n y c h towarów przemysłowych z i m p o r t u wytworzyły potrzebą pieniądza, która prowadziła do e m i g r a c j i zarobkowej. Z j a w i s k a te, na których bliż­ sze przedstawienie n i e m a t u m i e j s c a , spowodowały poważny nacisk na t r a d y c y j n e społeczeństwo m a t r i a r c h a l n e M i n a n g k a b a u drogą bezpo­ średniego w p r o w a d z e n i a gospodarki pieniężnej n a miejsce wspólnoty ziemskiej oraz poprzez nowe koncepcje współżycia społecznego prze­ niesione przez emigrantów, którzy z czasem p o w r a c a l i do M i n a n g k a b a u . 56 Pierwszą podstawową konsekwencją t y c h z m ia n był upadek n o r m rządzących życiem e k o n o m i c z n y m w s i . O sposobie zdobywania pieniędzy decydowała początkowo w i e l k a r o d z i n a (parui) będąca podstawową j e d ­ nostką gospodarczą w społeczeństwie. W e wszelkich transakcjach parui mogła dysponować przede w s z y s t k i m ziemią jako najważniejszą częścią składową swego majątku. Transakcje te były coraz liczniejsze, ponieważ ziemia stanowiła zasadniczy przedmiot zainteresowania ze s t r o n y e u r o ­ pejskich plantatorów. Uległy zatem rozluźnieniu zasady o b r o t u obsza­ r a m i r o l n y m i pozostającymi we władaniu w i e l k i e j r o d z i n y l u b przez nią użytkowanymi. M e m o r a n d u m rezydenta holenderskiego w Pajak u m b u h z r o k u 1907 stwierdza: „Prawo zwyczajowe, które obowiązuje każdego, obecnie n i e jest już honorowane a n i p o d t r z y m y w a n e . Ziemia r o d u l u b negeri b y w a sprzedawana nawet w w y p a d k a c h zabronionych przez adat" . W t y m s a m y m czasie stwierdzono, że zasady ogranicza­ jące możliwości zastawiania ziemi były uważane za nieaktualne nawet w k o n s e r w a t y w n y m c e n t r u m Padangu, gdzie dla dzierżawy wystarczyła konieczność usunięcia niedostatków ż y c i a . Dzierżawa zamieniła się p r a k t y c z n i e w sprzedaż w w y n i k u rezygnacji z zastrzeżenia o p r a w i e w y k u p u . J a k t w i e r d z i Schrieke, w latach t r z y d z i e s t y c h parui niektórych okręgów (np. A i r D i n g i n i Solok) wydzierżawiły całą swoją ziemię i n ­ d y w i d u a l n y m użytkownikom . 57 58 59 5 6 Istnieje Indonesian Indonesia nesian na ten Trade in Society the temat obszerna and Society, Modern World, in Transition, t. S c h r i e k e , op. 5 1 S c h r i e k e , I. c. 5 9 S c h r i e k e , op. 1, Bandung Hague—Bandung Schrieke. 5 7 literatura. Por. Hague—Bandung c i t . , s. 1 0 8 . c i t . , s. 110. m. in.: J . C. 1955; 1954; W . 1956; J . M. van den L e u r , К г o e f, F. W e r t h e i m , także cytowana Indo­ praca �314 S Ł A W O J S Z Y N K I E W I C Z W procesie prywatyzacji ziemi szczególną pozycją zajmowali funkcjo­ nariusze rodowi. Ich działalność w tym przejściowym okresie jest cie­ kawą ilustracją początków stratyfikacji społecznej w Minangkabau. Nadanie w 1888 r. penghulom statusu urzędnika państwowego do­ starczyło okazji do nadużyć finansowych i wielu przywódców usuwano z urzędu za tego rodzaju przewinienia . Kolaboracja z kolonizatorami prowadziła do przekształcenia stanowiska przywódcy rodu (penghulu), a niejednokrotnie także przywódcy wielkiej rodziny (mamaka), w źródło niekontrolowanych dochodów. Ponieważ obok funkcji administracyjnych pełnili oni także tradycyjną rolę strażników adatu, powyższa sytuacja zobojętniła ich na przepisy prawa zwyczajowego, co tym samym ogra­ niczało jego znaczenie. Wydana w obronie adatu książka Ibrahima Sangguno Diradjo Kitab • Peratoeran (1924) stwierdza, że penghulu ciągną zyski z pośredniczenia przy dzierżawie ziemi rodzinnej i użytkują je na cele prywatne. Prowadziło- to do załatwiania transakcji wbrew przepisom adatu (np. z pominięciem ogólnego zebrania rodziny) . W ten sposób funkcjonariusze rodowi przestali być strażnikami bo­ gactwa rodziny i stali się jego dyspozytorami i użytkownikami. Stopnio­ wo funkcja tradycyjnego przywódcy utraciła przywileje prestiżowe, a zyskała przywileje ekonomiczne. 60 61 Ďo warstwy bogacących się urzędników przyłączyli się inni, którzy w tym celu zużytkowali rodzinny kredyt pieniężny udzielony im na zainstalowanie warsztatów rzemieślniczych lub prowadzenie handlu. Początkowo część dochodów mieli oni przekazywać rodzinie . Powstanie możliwości pracy zarobkowej oraz rozwój handlu wy­ tworzyły zupełnie inny podział pracy niż ten, który został przedsta­ wiony w części dotyczącej tradycyjnej organizacji społeczeństwa. Tak więc ci z mężczyzn, którzy nie wyemigrowali, pracują w rolnictwie lub te? zajmują się kopalnictwem minerałów, ciesielstwem i obróbką drze­ wa, rzeźnictwem, kowalstwem itp. Zawodami kobiet stały się tkactwo, plecenie mat, barwienie tkanin, garncarstwo. Rolnictwo, uprawa gambiru i tytoniu były zajęciami obu płci . Różnica pomiędzy poprzednim i nowym zestawem zajęć polega nie tylko na zmianie zakresu, ale także na tym, że poprzedni był oparty na społecznym podziale pracy wynikającym z zamkniętego modelu gospodarki, nowy zaś jest rezultatem koniunkturalnego podziału pracy i ma charakter rynkowy. Handel, rzemiosło i chałupnictwo pozwoliły 62 63 6 0 S c h r i e k e , op. cit., 6 1 S c h r i e k e , op, cit, s. 8 2 S c h r i e k e , op. cit, s. 141. G 3 H e i n e-G e l d e r n , s . 137. 116. L o e b , op, cit., s. 101. �ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ 315 niektórym osobom n a zebranie kapitału umożliwiającego i m zajęcie równej penghulom pozycji obszarnika wykorzystującego pracę najemną. Przesunięcie podstawy u t r z y m a n i a z u p r a w y ziemi r o d o w e j n a pozarodową działalność ekonomiczną sprzyjało i n d y w i d u a l i z a c j i społe­ czeństwa M i n a n g k a b a u , która wyrażała się w 'konsumowaniu korzyści gospodarczych w r a m a c h r o d z i n y elementarnej. G d y w skali wartości zysk i n d y w i d u a l n y w y m i e r n y w pieniądzu otrzymał piórytet przed więzami wspólnoty r o d o w e j , zmienił się także sposób dziedziczenia własności. W b r e w zasadom adatu ludzie możniejsi p r z e k a z y w a l i zdo­ b y t e przez siebie harto pantjarian s w o i m własnym dzieciom, obchodząc w t e n sposób p r a w o siostrzeńców . Już w r o k u 1895 zaświadcza to m . i n . v a n Bosse . Przewidziana przez adat możliwość darowania wła­ s n y m dzieciom części d o b y t k u została w y k o r z y s t a n a jako f u r t k a dla pozostawiania w końcu całego majątku w swojej r o d z i n i e elementarnej . Integracja r o d z i n y elementarnej rozpoczęła się o d stopniowego prze­ kształcania j e j w gospodarstwo p r o d u k c y j n e . Wchodziło p o w o l i w z w y ­ czaj, że mąż wnosił do małżeństwa pole ryżowe dla zabezpieczenia p o d ­ s t a w o w y c h potrzeb gospodarstwa. Zamieszkiwał o n na stałe w d o m u żony, który nazywał o d t e j p o r y „moim d o m e m " (rumah hambo) . R o z w i j a się k o n t r o l a ojca n a d dzieckiem, coraz częściej też ojciec, a nie mamak, p o k r y w a koszty n a u k i . 64 6S 66 67 6 8 Zmniejszanie się własności r o d o w e j , r o z w a r s t w i e n i e ekonomiczne, w z r o s t l i c z b y chłopów p o z b a w i o n y c h ziemi, powstanie p r o l e t a r i a t u r o l ­ nego oraz emigracja prowadziły do zdecydowanego osłabienia więzów łączących członków r o d z i n y m a t r i a r c h a l n e j . S y m b o l e m tego procesu jest stopniowe porzucanie wspólnych domów, będących w y r a z e m j e d ­ ności genealogicznej. Miejsce i c h zajmują domy jednorodzinne . e9 6 4 wo De Moubray późnego dziczenia po puszczeniu a Z co linii do i tego, uważa, nie matki. ma Funkcja aby że zasada adat nic wspólnego tej mężczyzna reguły z polega użytkował kamanakan opinią tą 6 5 Patrz 6 6 De jednakże Moubray pisze własności dzieci" cit., 6 7 (op. Patrz V. trudno S c h r i e k e , s. o z jest cit., op. tym w jednego się s. jest matriarchalną według własność z a t e m m a to być r e a k c j ą n a s t o p n i o w ą i n d y w i d u a l i z a c j ę przenoszenia za prawda pochodzenia stosunko­ zasadą niego poza na dzie­ niedo­ swoim rodem, ( o p . cit., s. 1 0 7 ) . własności zgodzić. 119. 1931 r . rodu jako do o „całkiem drugiego w niedawnym formie procesie daru ojca dla 137). V r e e d e - d e S t u e r s , op. cit., s. 2 5 , 26, k t ó r a podaje te informacje E. Kom. 6 8 M a r e tin, 6 9 Już w jednorodzinnych stwa, Insulinde. które X I X wokół opuściły Sumatra cit., op. końcu s. 8 9 . w. poświadczono miasta wyżytnę und der Indrapura, Padangu. malaische istnienie osiedli zamieszkałych E. C a r t h u s , Archipel, Leipzig złożonych m. Aus in. z przez dem domów małżeń­ Reich- 1891, s. 180. von �SŁAWOJ 316 SZYNKIEWICZ W związku z zanikiem r a d r o d z i n n y c h wzrasta arbitralność przywód­ ców. Następuje więc obumieranie i n s t y t u c j i stanowiących funkcję wspólnoty w i e l k i e j r o d z i n y (parui). Oznacza to także, że władza w g r u ­ pie coraz wyraźniej sprawowana jest przez jednostki. Proces t e n za­ chodził przede w s z y s t k i m w rejonach przybrzeżnych i położonych poza stosunkowo konserwatywną wyżyną Padangu. Według o p i n i i urzędnika kolonialnego w latach trzydziestych w i e l k a rodzina m a t r i a r c h a l n a n i e była już w t y c h okręgach s p o t y k a n a . 70 M a r e t i n t w i e r d z i , że omówione zjawiska prowadzą do powstania patrylokalnośei . N i e przechodzono j e d n a k do zamieszkiwania z rodziną ojcowską. Małe r o d z i n y osiadały w większości na n o w y c h terenach i j e ­ śli nawet z czasem rozwinął się t a m pa'try l o k a l n y t y p rezydencji, to n i e ma podstaw, aby uznać go za prawidłowy r e z u l t a t rozpadu r o d u m a ­ cierzystego. Mógł o n być w y n i k i e m przejęcia w z o r u popularnego wśród pozostałych g r u p muzułmańskiego społeczeństwa indonezyjskiego, z któ­ r y m i M i n a n g k a b a u poczęli utrzymywać ożywione k o n t a k t y . Jeśli chodzi o system dziedziczenia własności oraz w y p r o w a d z a n i a pokrewieństwa — można stwierdzić, że w w i e l u w y p a d k a c h samodzielnie gospodarujące r o d z i n y przyjęły wzór b i l a t e r a l n y (parentalny). 71 Sama i n s t y t u c j a małżeństwa również usunęła się w znacznej części spod k o n t r o l i r o d z i n y macierzystej. W p ł y w na decyzję o małżeństwie dziewczyny uzyskuje ojciec współpracując w t y m względzie z mamakiem j a k o reprezentantem f o r m a l n i e istniejącego nadal r o d u swojej córki i jednocześnie p r a w a zwyczajowego. M . i n . tę nową rolę ojca formalizują niejako postanowienia przyjęte przez przedstawicieli egze­ k u t y w y adatu oraz prawodawców muzułmańskich w 1916 r . w B u k i t t i n g g i . Mówiąc o r o l i odpowiedzialnych za właściwe zawarcie małżeń­ stwa, stwierdzają one: „Jeśli maindatariusz p r a w a zwyczajowego (wali adat) i manidatariusiz szarłatu (wali sjarď) chcą wydać za mąż i c h córkę, muszą najprzód stwierdzić, czy młodzi ludzie rzeczywiście pragną się pobrać i wyrażają na to zgodę" . W r o l i mandatariusza szariatu w y ­ stępował z w y k l e ojciec biologiczny. Postanowienie powyższe oznaczało duży postęp w k i e r u n k u uznania w y b o r u młodych, jednakże w p r a k t y c e ich swoboda w t y m względzie była nadal ograniczona. r ¿ Tak j a k poprzednio, małżeństwo spełniało funkcję łączenia intere­ sów d w u r o d z i n . W e r t h e i m pisze: „nouveaux riches w Minangkabau... domagali się ius connubii z przywódcami r o d o w y m i " . Podobna sy7 3 cit. 7 0 M a r e t i n , op. 7 1 M a r e t i n , op. 7 2 Cyt. 7 3 W e r t h e i m , za s. 8 8 . y cit. V r e e d e - d e op. cit., S t u e r s , s. 146. op. cit., s. 26. �ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ 317 tuacja stanowi osnowę d r a m a t u w powieści M , Rusli, Sitti Nurabaja, w y d a n e j w 1922 г., a opisującej sytuację w M i n a n g k a b a u . W społeczeństwie t r a d y c y j n y m podstawową formą ograniczenia s w o ­ body zawierania małżeństw była endogamia negeri oraz egzogamia suku. E m i g r a c j a mężczyzn ułatwiła i m przełamanie o w y c h reguł, m i m o że powodowało to n i e j e d n o k r o t n i e k o n f l i k t y z rodziną . O wiele m n i e j korzystna była sytuacja kobiet, które złamały nakazy endogamii l u b egzogamii. Jeśli l i t e r a t u r a n i e c y t u j e wypadków k a r a n i a mężczyzn za podobne postępki, t o znane są t a k i e w y p a d k i wobec kobiet, którym jeszcze w t r z e c i m dziesięcioleciu X X w . odbierano p r a w a członka spo­ łeczności za naruszenie e n d o g a m i i . Kobieta, m n i e j ruchliwa,, pozosta­ jąc w s w o i m osiedlu była ostrzej k o n t r o l o w a n a przez p r a w o zwyczajowe niż mężczyzna. Z u w a g i na to j e d n y m z haseł rozwijającego się r u c h u feministycznego stało się ograniczenie powyższych zakazów. W swojej walce o emancypację k o b i e t y przeciwstawiły adatowi islam. W 1924 r. 7 4 75 76 77 Relacja 1 4 s. 76—79. opisane tując z literaturze pięknej w beletrystyki dzących w jak również X X w., kilku Egzemplifikuje 7 5 młody dałem z cit., tych i względów nie zjawisk te opinii. W artystyczne uważam za publikacji zabarwiona sytuacji na które Indonezji, literatura były ona zacho­ tendencje, miała cit., trak­ porusza subiektywna, miahistaryezina walory to jeśli charakterystyki szerszej nowelistycznych s. m. z piękna celu przede podporządko­ uzasadnione odwołanie indonezyjskich omawia­ M a r e t i n , op. cit., 7 7 Emancypacyjny ruch tendencjami ano społeczne. Nosiła ona okresie (Rozbici na w w fali 1 9 2 6 г., której Dżakarcie; miłości). bohaterem Karam K e d j o r a , V r e e d e-de S t u e r s , w 1912 r. W nazwę Padang rozwoju i S t u e r s , op. kobiet. w Padjang ruchu feministycznego 61 n . jak Bergerak" i kahiet, się Sumatry. wydawano (Aktywna bliskim za też główny niektóre w Istri mieściło pisma Kobieta). o 1914 Kobiety). Minangkabau dwa swój założona Wierzącej związku towarzystwo walkę Keutamaan Tam W także (została (Aktywność towarzystwo w Pierwsze następne, а organizacja Satia Minangkabau). Kobiecycih „Perempuan s. utworzono Kobiety li, t a k wśród taka Amai rozwijał wyzwoleńczymi. Dżakarcie Minangkabau Bytu cit., w Indonezji i oświatową Keradjinan Stowarzyszeń (Wschód) s. 87. działalność (Polepszenie Federacji wydana pracujący nacjonalizastyoznym powstało uznało w powieść 79 n. 7 6 stępnie an. Padangu pertjintaan prawa bau je mężczyzna gelombang kobiece cel Z do sytuacje czy okresu. jest op. realizmu. op. tego, że nacjonalistycznymi, jej S t u e r s , społeczne, odzwierciedla niereligiijna a do przyjąć, charakterystyka jednakże zainteresowanie społeczną, co za fakty należy dostanoza to Azji, V г e e d e-de uznane z tendencjami wypadkach u wątpliwości źródła autora, krajów silnie interwencję wymogom być samym Jest i budzą innych powiązana wszystkim nego mogą tym się pewne zasadniczego stanowiskiem istnieją znajduje mieć społeczeństwie. rzeczywiście w jako społeczną, emocjonalnym wane książki można problematykę się treści Jakkolwiek kobiece: Por. Minangka­ się w r. Na­ centrum pierwszym „Al Sjarq" V r e e d e - d e �SŁAWOJ 318 SZYNKIEWICZ zwróciły się one do Karapatan adat (rada adatu) z żądaniem zniesienia endogamii negeri i egzogamii r o d u , argumentując, że ograniczają one p r a w a kobiet i są sprzeczne z islamem. R e z u l t a t e m tego była podjęta w 1934 r . decyzja zezwalająca na małżeństwo poza negeri™. W n o w e j s y t u a c j i , k i e d y rodzina elementarna uzyskała status p o d ­ stawowej komórki gospodarczej, n i e p o m i e r n i e wzrosło znaczenie spo­ łeczne r o z w o d u . T r a d y c y j n a łatwość przeprowadzenia go groziła k o b i e ­ cie pozbawieniem środków do życia. W w a r u n k a c h b o w i e m gospodarki kapitalistycznej mężczyzna dostarczał gros dochodu r o d z i n y , pozosta­ wiając kobiecie pracę chałupniczą, a często t y l k o zajęcia domowe i w y ­ chowanie dzieci. Ze względów ekonomicznych kobieta p r a k t y c z n i e n i e inicjowała r o z w o d u . Jednakże w niektórych sytuacjach, n p . p r z y p r z e ­ dłużającej się nieobecności męża przebywającego na e m i g r a c j i zarobko­ w e j , było to konieczne. Stąd p o j a w i a się n i e znana w 1 ćwierci X X w . w M i n a n g k a b a u f o r m a r o z w o d u w a r u n k o w e g o , zw. talak. N a z y w a się t a k uzgadnianą p r z y ślubie formułę dającą prawo do zerwania małżeń­ stwa przez kobietę, jeśli nieobecność męża p r z e k r o c z y pewien l i m i t czasu (najczęściej pół r o k u ) bez jednoczesnego wsparcia finansowego . Pojawienie się w a r u n k o w e g o r o z w o d u oznaczało zmianę dawnego ukła­ d u stosunków w małżeństwie, które nie postulowały obowiązku u t r z y ­ m y w a n i a żony przez męża. Formuła talak jest dowodem w z r o s t u za­ leżności gospodarczej żony. Inną sytuację grożącą bezpiecznej pozycji społecznej k o b i e t y była szerząca się poligamia. Występująca także w okresie p o p r z e d n i m , stała się p r o b l e m e m , k i e d y ilość żonatych mężczyzn praktykujących poligamię osiągnęła w M i n a n g k a b a u w 1930 r . cyfrę 8,7%, p r z y przeciętnej d l a wszystkich w y s p archipelagu pozą Jawą i Madurą wynoszącej 4% . Z w y c z a j p o l i g a m i i , dopuszczony przez islam, miał swoje oparcie w p r a ­ w i e z w y c z a j o w y m . D o w o d z i tego pouczenie wchodzące w skład k o d e k s u adatu: 7 9 80 81 Jeśli lub n i e jesteś jeśli taka i nie z i 7 8 M a r e t in, 7 8 V г e e d e-de 8 0 Przykłady S t u e r s , op. op. jest tego okazuj czuj cit., s. S t u e r s , formuł V г e e d e-de S t u e r s , V г e e d e-de S t u e r s , innej; adatu religia: niechęci, pozwól się mu iść zawiedziona op. cit., s. stasowane 8 2 . 36. w c i i . , s. 169. 8 2 bu 87, 88. talak 8 1 żoną się praktyka wymaga uśmiechem nie jedyną o n skłamią op. op. c i i . , s. 104. cit., s. 68. Minangkabau patrz V r e e d e - d e �ROZPAD RODZINY 319 MACIERZYSTEJ ! I n n y m przykładem na rolę adatu w r o z w o j u p o l i g a m i i jest wspo­ m n i a n a już powieść R u s l i . Jedna z postaci, t y p starszej k o b i e t y , obroń­ czyni p r a w a zwyczajowego, r o b i w y r z u t y s w e m u b r a t u , który piastujeurząd penghulu: „Wszyscy penghulu Padangu mają po d w i e l u b t r z y , a nawet i cztery żony. Jesteś wyjątkiem, który t r z y m a się jednej i t e j samej kobiety. Nie zmieniasz j e j , 'nie bierzesz i n n y c h żon. Jednakże człowiek twego stanowiska p o w i n i e n mieć i c h k i l k a . Czyż n i e jest właści­ we d l a mężczyzny t e j r a n g i zastąpienie j e d n e j żony przez drugą dla zapewnienia licznego p o t o m s t w a ? " A r g u m e n t „licznego p o t o m s t w a " zdaje się wskazywać, że relacjonowana w powieści sytuacja zaistniała w okresie zanikania matrylińearności, t y m n i e m n i e j mówiącą te słowa jest kobieta reprezentująca p r a w o zwyczajowe. N i e można wyciągnąć stąd jeszcze w n i o s k u , że adat stymulował r o z w o d y czy poligamię. P e w ­ ne jest jednak, że i c h nie wzbraniał a n i utrudniał. W a l k a z poligamią i r o z w o d a m i oraz ułatwienie zdobycia wykształ­ cenia były p o d s t a w o w y m i hasłami i w y t y c z n y m i p r o g r a m o w y m i t o ­ w a r z y s t w kobiecych działających o d 2 dekady X X w . T e t r z y za­ gadnienia uznano za najbardziej palące, gdyż niepodjęcie środków za­ radczych zagrażało bezpiecznej pozycji społecznej k o b i e t y . Wielożeństwo, łatwy rozwód, b r a k pełnej swobody w y b o r u małżonka i o g r a n i ­ czenie sfery działania kobiet do d o m u przez t r a d y c y j n e odcięcie i c h od oświaty w n o w y c h w a r u n k a c h zaczęły mieć n e g a t y w n y w p ł y w na pozycję k o b i e t y . Powyższe zjawiska występowały również w t r a d y ­ cyjnej organizacji społeczeństwa M i n a n g k a b a u , jednakże ów n i e k o r z y ­ stny w p ł y w .wówczas nie uzewnętrzniał się. Płynęło to stąd, że elemen­ t e m określającym t o , co nazwaliśmy bezpieczną pozycją, była p r z y n a ­ leżność do r o d z i n y macierzystej zapewniającej b y t kobiecie i j e j dzieciom. Przez nowe w a r u n k i , zaistniałe na przełomie X I X i X X w., należy t u rozumieć rozpad r o d z i n y macierzystej spowodowany p r z e m i a n a m i gospodarczymi. Dokonał się o n poprzez likwidację wspólnej własności ziemi, upadek znaczenia r a d y r o d z i n n e j , uniezależnienie się f u n k c j o n a ­ r i u s z y r o d o w y c h o d reprezentowanej przez n i c h g r u p y , wreszcie po­ wstanie r o z w a r s t w i e n i a społecznego na podstawie nierówności gospo­ darczej. Rezultatem dezintegracji r o d u było pojawienie się r o d z i n ele­ m e n t a r n y c h wykazujących znaczną niezależność ekonomiczną ( w s k u t e k i n d y w i d u a l i z a c j i źródeł dochodu) i społeczną (dzięki oddzielnej o d r o d u rezydencji). Porzucały one stopniowo zasadę m a t r y l m e a r n e g o dziedzi83 6 4 " V r e e d e - d e 8 4 Szerokie S t u e r s , o p . cit, S t u e r s , omówienie op. celów cit., s. 76 ruchu zwłaszcza rozdziały I I I , V (cytat). feministycznego VI. patrz V r e e d e-de- �320 SŁAWOJ SZYNKIEWICZ -czenia. Ponieważ w rozwijającej się gospodarce" k a p i t a l i s t y c z n e j męż­ czyznom przygadała w udziale zasadnicza rola w z d o b y w a n i u u t r z y ­ m a n i a , o d n i c h więc zależał w dużym s t o p n i u b y t kobiet. O działaniu t e j zależności na niekorzyść k o b i e t y decydowały wspomniane i n s t y t u ­ cje k u l t u r o w e , które przetrwały z o k r e s u organizacji r o d o w e j . T a k więc w s y t u a c j i , gdy rodzina elementarna stała się podstawową grupą o d ­ niesienia jednostki, bezpieczna pozycja społeczna k o b i e t y została zagro­ żona przez ograniczenie możliwości pełnego zabezpieczenia b y t u , czę­ ściowo w s k u t e k p o l i g a m i i l u b całkowicie w s k u t e k r o z w o d u . N i w e l a c j i tego zagrożenia służyła zarobkowa praca kobiet, którą ułatwiał p r o g r a m kształcenia zawodowego i ogólnego lansowany przez r u c h f e m i n i s t y c z n y . Jednocześnie, w miarę zanikania r o d u macierzystego, rodzina ele­ m e n t a r n a stawała się jedyną spoistą grupą o charakterze genealogicz­ n y m . Pozostałe g r u p y , do których m o g l i należeć Minangkabau, miały charakter t e r y t o r i a l n y l u b zawodowy. Rozpad r o d u , a wraz z n i m r a d y rodzinnej, zamknął przed kobietą możliwość sprawowania władzy przez uczestniczenie w r a d z i e . W n o w y c h g r u p a c h n i e ukształtowały się f o r m y dostarczające kobiecie tego samego r o d z a j u wpływów. W s k u t e k tego co n a j m n i e j równorzędna pozycja mężczyzn z okresu d o m i n a c j i r o d u macierzystego, jeśli chodzi o sprawowanie władzy, uległa p e w ­ n e m u awansowi. Było to szczególnie widoczne t a m , gdzie d a w n i f u n k ­ cjonariusze r o d o w i pełnili f u n k c j e a r b i t r a l n y c h urzędników a d m i n i s t r a ­ c y j n y c h . Należy t u jednak pamiętać o zastrzeżeniu, o którym niżej. Tak więc, m i m o że w okresie istnienia r o d u macierzystego k o b i e t y nie posiadały u p r z y w i l e j o w a n e j p o z y c j i społecznej rozumianej jako przeważający udział w d e c y d o w a n i u o sprawach g r u p y , udział t e n był znaczny. W okresie scharakteryzowanych z m i a n społeczno-ekonomiczn y c h zmniejszył się o n częściowo poprzez likwidację r a d r o d z i n n y c h . F a k t ten j e d n a k w równym s t o p n i u odsuwał od podejmowania decyzji kobiety, j a k i mężczyzn n i e pełniących żadnych f u n k c j i . Można założyć, że radę zastąpiły obecnie wpływy g r u p ekonomicznie zaawansowanych, co oznaczałoby k l a s o w y podział władzy. A u t o r n i e posiada jednak na ten t e m a t szczegółowej d o k u m e n t a c j i . Z podobnych względów pozo­ stawiona t u została na uboczu analiza n i e l i c z n y c h stosunkowo, a w y ­ stępujących n a o b u etapach r o z w o j u społecznego M i n a n g k a b a u , w y ­ padków d y s k r y m i n o w a n i a kobiet przez niektóre postanowienia p r a w a zwyczajowego. T y m n i e m n i e j u s p r a w i e d l i w i o n y wydaje się wniosek, że rozkład r o d u macierzystego nie zmienił zasadniczo stosunku względ­ nej równowagi pomiędzy wpływami o b u płci na s p r a w y społeczne, j a k 85 8 5 towane s. Co prawda jako 25, za V. funkcje zastępstwo E. Kom. mamaka pełniły nieobecnych także mężczyzn; kobiety, V r e e d było e-de to jednakże S t u e r s , trak­ op. c i t . , �ROZPAD RODZINY 321 MACIERZYSTEJ k o l w i e k w p ł y w t e n uległ zmniejszeniu n a rzecz w a r s t w y l u d z i boga­ t y c h . N i e płeć więc a n i sposób dziedziczenia przynależności r o d o w e j i majątku, lecz p r z y w i l e j e ekonomiczne stały się k r y t e r i u m podziału władzy. Sławoj Szynkiewicz THE DISINTEGRATION AND O F T H E M A T R I A R C H A L T H E SOCIAL POSITION F A M I L Y O F IN SUMATRA, WOMEN S u m m a r y The cited Minangkabau as one experienced These by of changes were deals Minangkabau From in do by examination on of decisions to the family as members is of the bau of the of the who a process of on are 19th clan and system, 20th centuries. economy introduced property. the frequently matriarchal money-based system in the hand in which family brought social The present position with class of the of a some women no based in to note social of weighty, can the extended was secure. be matriarchal B u t even The appearance and social family. a (talak), position widespread of the of women 20th 21 - E t n o g r a f i a P olska, t. I X w a s factors the could of among century. framework certain factors expediences development the disintegrated, extended included at the suggestion of family then women Certain within these factors when clansmen. of functions These danger achieved women. this sphere, Individualiz­ privilege, that of their of longer were then the women. already to the matriarchal polygamy no the the social were due of and count ease on the the adopted, position beginning family security, as Minangkabau the feminist was movement one of dating of the the economic elementary which from became their conditional of from causes the fellow divorce the secure the Until woman to t h r e a t e n it. the divorce, T h e disappearance the to and her family. of assistance such that econo­ Minangka­ social stable transfer of male the functionaries. position question making belonged did the to economic of t h e o l d c l a n the the was case changes on women revealed it) the two sexes. I t is interesting examines of inferior other between or pant men. In position the privileged also or of was (institutionalized power, the older were authority power that was matrilocal position men). This family uip primarily of of wielding the occupy it privileged and t h a t , i s , o f t h e e x t e n t to w h i c h t h e b a s i c e c o n o m i c i n t e r e s t s o f t h e w o m a n children the domination matrilineal evident of p o w e r class w a s m a d e author is who character. matriarchal case position for It about of the balance the question the with the opinion functionaries, a our the (e.g. group when in with the group. brought advanced period that opportunities in extended ¡posesKung women, the clear hand changes from of the council, property Apart of this compared to the clan authority mically of is conceinninig of of go (as not disturbance ation it prestige) Socio-economic but know not the community as* w e l l turn the previous effect clan, in based the the t h e effect ousted we the organization and to at Suimaltra, examples women. what prevalent due Western interesting changes which with inhabiting most important the Dutch, paper people the social of the beginning � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/43bb001974c5eeeae0df4bcd7177f8ae.pdf e15cb2d53658b8aa92b81f9461031090 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5022 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource interenet - aspekt etnograficzny strony internetowe Beskid Żywiecki Laliki (gm.Milówka) społeczność lokalna Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4658 Title A name given to the resource www.laliki.masternet.pl - nowy wymiar społeczności lokalnej / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.48-58 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Paweł Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej Paweł Schmidt UNIWERSYTET ŁÓDZKI www. laliki.masternet.pl Nowy wymiar społeczności lokalnej P odstawowym problemem, z jakim chciałbym się uporać w ramach tego tekstu, jest relacja pomiędzy stroną internetową odnoszącą się do świata konkretnej społeczności lokalnej, a samą społecznością i jej światem. Ponadto chcę za­ stanowić się nad aspektem metodycznym badania społeczności forum internetowe­ go w odniesieniu do badań społeczności lokalnej. W badanym przeze mnie przypad­ ku, strona www.laliki.masternet.pl nie tylko traktuje (raczej traktowała, ponieważ nie istnieje od 2008 roku) o rzeczywistości lokalnej społeczności wsi Laliki na Ży­ wiecczyźnie, ale była administrowana i współedytowana przez członków tej spo­ łeczności. Można odnieść wrażenie, że strona poświęcona konkretnej społeczności terytorialnej, a taką jest społeczność lokalna, nadaje tej społeczności nowy wymiar celowości działania, może nawet istnienia. Chcę zatem zrozumieć, jaka jest relacja pomiędzy światem społecznym badanej społeczności i odnoszącą się do niej rzeczy¬ wistością strony internetowej, oraz czym dla badacza społeczności jest rzeczywis¬ tość takiej strony. Zanim jednak przejdę do tych problemów, konieczne jest choćby pobieżne wyjaś¬ nienie pojęcia społeczność lokalna. Za klasykami polskiej myli społecznej, Florianem Znanieckim i Stanisławem Ossowskim, przyjmuję, że społeczność lokalna jest grupą powstałą wokół wartości, jakąjest jej (grupy) terytorium i której intencjonalne współ­ działanie (zob. Ossowski 1983, Znaniecki 1986) nakierowane jest na to terytorium i je¬ go mieszkańców. Intencjonalność działania i stałość interakcji pomiędzy członkami spo¬ łeczności nadają takiej grupie wymiar wspólnotowy. Ten zaś, w zestawieniu aspektem terytorialnym powoduje, że nie tylko w przypadku rozważań o społecznościach tra¬ dycyjnych, ale także współcześnie . ..zjawisko wspólnoty lokalnej - jako jedności miejsca, grupy, sieci interakcji i wzo­ rów kultury - ów idealny konstrukt, [...] odzyskuje swoją konkretność i pełnię. Ponowne zbieganie się czynników, kiedyś przesądzających o istocie zjawiska, a następnie pod¬ ległych procesom rozpadu i dekompozycji, okazuje się zatem w pewnych warunkach możliwe także obecnie, choć oczywiście powstałe dziś formy nie mogą być traktowane �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 49 jako identyczne pod każdym względem z wcześniejszymi. (Bukraba-Rylska 2008: 54) Z wcześniejszymi, a więc bądź z tradycyjnymi, bądź takimi, które badacze wsi i społeczności lokalnych uznali za tradycyjne (pomijam tu rozważania Ludwika Stommy i Stanisława Węglarza o mityzacji kultury ludowej) - oparte na wspólnocie pochodzenia i więzów krwi, na ładzie społecznym rozumianym jako odzwierciedle¬ nie boskiego porządku, wreszcie na sposobie dystrybucji wiedzy zdeterminowanym bezpośrednim przekazem treści kulturowych. Laliki - „rzeczywista" społeczność lokalna Laliki są przykładem nowoczesnej wspólnoty lokalnej. Zgodnie z twierdzeniami Iza­ belli Bukraby-Rylskiej „nowoczesność" tej wspólnoty polega na zerwaniu z tradycyjną wizją wsi rolniczej zamieszkałej wyłącznie przez „rdzennych mieszkańców". Laliki aspirują do stania się miejscowością turystyczną, letniskową, taki też opis znajduje się na większości stron WWW, na których nazwa miejscowości się ukazuje. Jednak po­ łożenie wsi - z dala od wymaganej dla kurortu infrastruktury, skomplikowany dla przybysza układ przestrzenny zabudowań i form rzeźby terenu sprawia, że pojawiają się w mediach także informacje takie, jak notka zamieszczona w Newsweeku: Miejsce, w którym nie ma w zasadzie nic. Kilka chałup, jeden wyciąg - podwójny orczyk na Duży Rachowiec, żadnej infrastruktury. Do wypożyczalni sprzętu czy więk­ szego sklepu trzeba wędrować do Zwardonia albo za słowacką granicę, gdzie narcia¬ rze za bezcen kupują trunki niezbędne na długie zimowe wieczory. Słowem - dziura zabita dechami. Ale jeśli ktoś raz odwiedził Laliki, to zawsze tam wraca. Nigdzie las wokół tras narciarskich nie szumi tak pięknie, nigdzie nie ma takich góralskich pierzyn i tylko tu schabowe mają średnicę większą od talerza. (Laliki 2002) Nic więc dziwnego, że gdy przywiozłem pewnego lata do Lalik grupę studentów, po drodze ze stacji PKP do miejsca zakwaterowania usłyszałem wyrzut: „Gdzie pan nas przywiózł, panie doktorze?" W tej „dziurze zabitej dechami" mieszka ponad tysiąc osób, z których prawie po¬ łowa to przybysze z okolicznych miejscowości, góralskich i śląskich, mieszkający tu z racji małżeństwa z laliczaninem lub wskutek niedalekiej przeprowadzki, oraz gór¬ nicy z Górnego Śląska - właściciele działek letniskowych - obecnie na emeryturze, ze stałym zameldowaniem w Lalikach. Taka sytuacja rodzi problem dla badacza przy¬ wiązanego do tradycyjnego ujęcia społeczności lokalnej - śląscy przybysze, zwani przez rdzennych mieszkańców hanysami, są nie tylko włączani do własnej grupy, ale są jej pełnoprawnymi członkami, wręcz reprezentantami, głównie przez aktywność w działaniach na rzecz wspólnoty. Jawi się tutaj wyraźne oddzielenie kontekstu społecznego i etnicznego w obrazie własnym społeczności laliczan. Z tradycyjną wizją społeczności lokalnej kłóci się także to, że większość mieszkań¬ ców Lalik ma co najmniej średnie wykształcenie, w niemal wszystkich gospodarstwach korzysta się z Internetu - powstaje zatem obraz społeczności będącej zaprzeczeniem tradycyjnej, niepiśmiennej i izolowanej od świata zewnętrznego społeczności wsi. Dodatkową „kontrowersją" jest terytorium uznawane przez badaną społeczność za swoje. Mimo istnienia administracyjnych granic sołectwa Laliki, większość moich rozmówców miała problem z opisaniem, gdzie „kończą się" Laliki. O ile zachodnie �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 50 granice wsi są niepodważalne - istnieją w świadomości mieszkańców jako histo­ rycznie utrwalona granica Żywiecczyzny i Śląska Cieszyńskiego (obecnie jako gra¬ nica powiatów Żywieckiego i Cieszyńskiego), o tyle pozostałe granice są nie tyle nie postrzegane ile nieznany jest ich dokładny przebieg. Laliki należą administracyjnie do gminy Milówka, jednak adres pocztowy odwołuje się do poczty w Zwardoniu leżącym w sąsiedniej gminie Rajcza. Osiedle Suche jest podzielone między mieszkańców Lalik i Szarego, od której to wsi Laliki odłączyły się w 1948 roku. Jednak część gospodarzy z Suchego nie pogodziła się secesją i pozostała przy dawnej gromadzie i późniejszym sołectwie. Na Pawlicznem (jedno z osiedli Lalik) i sąsiednim Tarlicznem (osiedle sołectwa Kiczora w gminie Rajcza) mieszkańcy domów położonych przy granicy gmin odprowadzają podatki do gminy Rajcza, zaś drogę łączącą oba osiedla odś¬ nieżają służby opłacane przez gminę Milówka. Ten administracyjno-przestrzenny cha­ os uwidacznia się także w przekazach medialnych - wspomniany przez Newsweek wy­ ciąg Rachowiec „przypisany" jest do Lalik, mimo że znaczna część stoku narciarskie¬ go przebiega przez teren leżącego w innej gminie Zwardonia. Zabytkowa kapliczka na Pawlicznem - chluba Laliczan, którzy j ą własnymi siłami odrestaurowali - poja¬ wia się na stronie spanie.pl jako atrakcja turystyczna gminy Rajcza. Mieszkańcy Lalik, zarówno „rdzenni górale", jak przybysze ze Śląska, starają się przeciwdziałać chaosowi administracyjnemu i niejasnemu wizerunkowi własnej wsi. W 2002 roku zawiązało się Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju Wsi Laliki, od 2006 roku Laliki są uczestnikami finansowanego przez Unię Europejską Programu Od¬ nowy Wsi Województwa Śląskiego. Działania liderów społeczności - głównie za¬ rządu wspomnianego stowarzyszenia - skupiają się na negocjacjach dotyczących przebiegu drogi ekspresowej S69, zabezpieczeniu pasa wzdłuż drogi, budowy kła¬ dek dla pieszych itp. Ponadto, w czasie reformy systemu edukacji mieszkańcy Lalik „wywalczyli" powiększenie i modernizację budynku miejscowej szkoły, nie udało im się jednak przekonać władz gminy do utworzenia w Lalikach gimnazjum. Starszą inic¬ jatywą była społeczna budowa kościoła parafialnego usytuowanego blisko skrzy¬ żowania dróg prowadzących do Zwardonia i Koniakowa, co podkreśliło „centralność" tego miejsca. Oddolna inicjatywa mieszkańców Lalik i Zwardonia prowadzi do wyodrębnienia w strukturach administracyjnych Polski nowej gminy. Rozgoryczenie mieszkańców Zwardonia (gmina Rajcza) i Lalik (gmina Milówka) sięga zenitu. Jedni podnoszą głos tylko po to, by siać ferment i szerzej zaistnieć, nie¬ ważne w jakim kontekście. Drudzy twierdzą, że ten plan jest dobry, bo ich gminy o nich nie dbają. O co chodzi? Rozgoryczonym mieszkańcom zamarzyło się utworzenie włas¬ nej gminy. Nieśmiało planują secesję, bo ich macierzyste gminy, jak twierdzą, o nich zapominają. [ . ] W skład nowej gminy, wg pomysłodawców, miałyby wejść również Kiczora (gmina Rajcza), oraz niektóre przysiółki. Nowa gmina miałaby wtedy 33 km kw. i ok. 2,5 tys. Mieszkańców. (mal 2008) Podejmowanie wspólnych działań na rzecz własnej społeczności ma tutaj przede wszystkim wymiar, który można określić obywatelskim. Świadomość możliwości dokonania zmian w świecie własnej społeczności opiera się w przypadku laliczan na świadomości uwikłania w struktury administracyjne państwa, takie jak: gmina, po­ wiat, województwo, oraz świadomości praw obywatelskich - prawa do stowarzyszeń, wolności słowa i tym podobnych. Celowo pomijam tutaj inne działania społeczne po¬ dejmowane przez mieszkańców Lalik i noszące cechy intencjonalnego współdzia¬ łania, takie jak rodzinna i sąsiedzka pomoc w pracach polowych, działania w ramach wspólnoty leśnej i tym podobne, gdyż intencjonalność takich działań nie zawsze �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 51 odnosi się do kontekstu całej społeczności lokalnej i jej terytorium. W działania na rzecz poprawy infrastruktury oraz przeciwdziałania chaosowi administracyjno-prze¬ strzennemu uwikłała się znaczna część mieszkańców Lalik, zarówno mieszkańców rdzennych, jak i przybyszów, którzy nie są zaangażowani w tradycyjne formy współdziałania. Ponadto obywatelski wymiar intencjonalnego współdziałania na rzecz własnej społeczności uwidocznił się także w Internecie. Laliki - „wirtualna" społeczność lokalna Jedną z form intencjonalnego współdziałania było stworzenie w 2004 roku przez jednego z laliczan internetowego vortalu Lalik - laliki.masternet.pl. Przeniesienie działań społecznych ze „świata rzeczywistego" w „świat sieci" nie oznacza tutaj kre¬ acji nowej, samoistnej rzeczywistości. To raczej przeniesienie, choć nie idealne od¬ zwierciedlenie, rzeczywistości społeczno-kulturowej Lalik za pośrednictwem me¬ dium informatycznego, jakim jest Internet. Tak jak Laliki są powiązane relacjami i odniesieniami z szerszą rzeczywistością (gmina, powiat, Polska, świat), tak vortal i zawarte w nim forum powiązane zostały z globalnymi zasobami sieci (portal zos¬ tał założony na kanadyjskim serwerze masternet, był widoczny w wyszukiwarkach internetowych, pojawiał się w linkach umieszczonych na innych stronach WWW) oraz z fizyczną rzeczywistością przyrodniczą (przez zamieszczanie treści do¬ tyczących konkretnych miejsc, nie tylko Lalik). Treści postów na forum.laliki.masternet.pl podzieliłem roboczo na dwie kategorie - globalne i lokalne. W pierwszej grupie znajdują się wpisy: „na świecie", „w Polsce" i ponadprzestrzenne „po godzinach" - miejsce dla postów o filmie, muzyce, grach, dowcipach - czyli o szeroko rozumianej rozrywce. Posty lokalne, to ogłoszenia typu „kwatery szukam", informacje o Lalikach i okolicach zamieszczane przez użytkow¬ ników forum i często „przeklejane" z innych stron, wreszcie subiektywne opisy Lalik w rubryce Laliki dla mnie są... Należy pamiętać, że badane forum było ogólnodostępne, jak niemal wszystkie strony WWW i forum internetowe. Jak zauważyła Anna Błaszczyk, Podejmując decyzję korzystania z sieci należy mieć na uwadze to, że ma ona cha¬ rakter publiczny. Jest to jedna z jej zalet, a zarazem największe przekleństwo, ponie¬ waż każdy z każdym może się połączyć, czy ktoś ma na to ochotę czy nie (Błaszczyk 2001: 70) Do kwestii publiczności informacji zamieszczanych w sieci powrócę w dalszej części tekstu. Na razie istotne dla moich rozważań jest to, że mimo lokalności forum jego użytkownikami stali się nie tylko mieszkańcy Lalik ale także mieszkańcy oko¬ licznych wsi (głównie Milówki i Kamesznicy), letnicy odwiedzający Laliki od czasu do czasu oraz osoby bezpośrednio z Lalikami nie związane, przebywające na forum ze względów towarzyskich lub z czystej ciekawości. Zespół użytkowników forum przypominał początkowo przypadkowy zbiór osób przebywających w tym samym czasie w atrakcyjnej turystycznie miejscowości - do czego wszak Laliki aspirują - w niektórych odsłonach obecnych było więcej „turystów" niż miejscowych. W wielu postach, zwłaszcza zamieszczanych przez administratora strony po¬ chodzącego z Lalik, prezentowana była atrakcyjność Lalik. Były to informacje o ze¬ spole dziecięcym „Spod Kikuli", doniesienia z zawodów narciarstwa biegowego i biathlonu (biatlonistka Magdalena Gwizdoń i biegacz Janusz Krężelok to rodowici �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 52 Laliczanie), wreszcie fotorelacje z prac rewitalizacyjnych przy kapliczce na Pawlicznem. Była to próba swego rodzaju idealizacji wsi - omijanie przyziemnych, acz ważkich problemów związanych głównie z sytuacją ekonomiczną społeczności lub nieprzychylnością urzędników na rzecz prezentacji świata wyobrażonego, dostosowanego do oczekiwań własnych i przedstawień innych, podobnych światów w Internecie. Internet stał się na naszych oczach pozytywną alternatywą dla nie-elektronicznej rzeczywistości kulturowej; omija bowiem i unieważnia opresyjne stratyfikacje społeczne, podziały rasowe, klasowe, etniczne, ekonomiczne i płciowe; jest realną manifestacją Wie¬ ży Babel, symbolem wolności dla każdego języka, każdego głosu i punktu widzenia. (Kuligowski 2002: 95) Opis sieci dokonany przez Waldemara Kuligowskiego odnosi się do hipertekstualności i demokratyzacji Internetu, które umożliwiają kreację rzeczywistości ta¬ kiej, jaką chciałby j ą widzieć autor zamieszczanej informacji. Z drugiej strony te sa¬ me cechy globalnej sieci mogą spowodować negatywną ocenę intencji autora. Rzeczy¬ wistość bardzo szybko zaczęła dominować nad próbami wyidealizowania Lalik. Na¬ leży bowiem pamiętać, że za nickami użytkowników forum stali autentyczni ludzie realizujący swoje Ja w rzeczywistym świecie, doświadczający rzeczywistości Lalik bez pośrednictwa elektronicznego medium. Istotny jest tutaj brak anonimowości na forum Lalik. Niemal wszyscy użytkow¬ nicy ujawnili choć część swoich danych personalnych - najczęściej było to miejsce zamieszkania, rzadziej adres e-mail lub autentyczne zdjęcie wykorzystywane jako awatar. Względną gwarancję anonimowości posiadali użytkownicy spoza Lalik (tych rzeczywistych) i okolic wsi. Jednak miejscowi, mimo „ukrywania się" za nic¬ kami, rozpoznawali się bez problemów. Świadczyły o tym wpisy typu: > zanim poszedłeś na studia miałeś inne poglądy lub zwroty demaskujące tożsamość ukrytą za nickiem użytkownika forum, jak na przykład: > niech Pan coś z tym zrobi Panie Józku. W ostatniej wypowiedzi widać dodatkowo przeniesienie formy grzecznościowej z rzeczywistych interakcji, co z zasady jest obce „nielokalnym" forum internetowym, gdzie, podobnie jak w całym Internecie, zgodnie z przyjętą przez internautów netykietą dochodzi do zrównania partnerów interakcji poprzez zaniechanie grzecznościowych zwrotów typu „Pan", „Pani" i zniwelowania dystansu pomiędzy użytkownikami forum. Umożliwia to nie tylko zachowanie względnej anonimowości wynikającej ze specyficznej właściwości kontaktów zawieranych w Intenecie, w którym „jesteś tym, kim mówisz, że jesteś, i na tym założeniu tworzy się z czasem sieć kontaktów społecz­ nych" (Castells 2003: 150), ale także wywarcie większej presji na adresata wypowie¬ dzi poprzez bezpośrednie kierowanie komunikatu do pozornie znanej - wszak nazy¬ wanej „per ty" - osoby. Ograniczenie gwarancji anonimowości na forum Lalik nie przeszkodziło przero¬ dzeniu się wpisywanych postów w swoisty Hyde Park . Forum, zwłaszcza w czasie 1 1 Nota bene taka grupa postów także istniała w ramach opisywanego forum. Podejmowane tam tematy nie dotyczyły jednak świata Lalik, lecz odnosiły do ogółu rzeczywistości. Były to sądy i opinie o „wyda­ rzeniach z kraju i świata", wypowiedziach polityków, czy wreszcie o ogólnoludzkich postawach i war­ tościach. Ze względu na zawartość postów (niecenzuralność lub „niepolityczność") były one często usuwane z forum przez moderatora). �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 53 wyborów parlamentarnych, samorządowych czy wreszcie wyborów na stanowisko wójta lub sołtysa, stało się miejscem wymiany poglądów politycznych i personal¬ nych ataków. Była to kolejna płaszczyzna przeniesienia rzeczywistych interakcji do świata sieci. Co ciekawe, w dyskursie, prowadzonym często w niezbyt kulturalny sposób, brali udział ludzie mający stałą możliwość wymiany poglądów face to face, a mimo to wybierali przekaz i kontakt zapośredniczony przez Internet. Aktywność na forum stała się alternatywnym sposobem oddziaływania na rzeczywistość społecznokulturową społeczności lokalnej. Stała się działaniem społecznym samym w sobie na¬ kierowanym nie na społeczność samego forum, ale na społeczność lokalną Lalik. Wymiana zdań w realu stała się jakby mniej wiążąca - przypominała ustalanie cze¬ goś „na gębę". Post na forum zaczął nabierać siły sprawczej oddziałującej bezpoś¬ rednio na nie-elektroniczną rzeczywistość. Można tutaj postawić tezę, że forum Lalik nie stanowiło odrębnej, samoistnej rzeczywistości. Stało się nie tyle odzwierciedleniem znanej, własnej rzeczywistości, ile narzędziem dla działań podejmowanych na rzecz własnej społeczności, a przy¬ najmniej działania takie wspomagającym, względnie - z punktu widzenia badacza - nową sferą podejmowanych działań i interakcji. Dostrzeżenie potrzeby zmiany Działanie bezpośrednie (interakcje rzeczywiste) Aktywność na forum (interakcje wirtualne) Oddziaływanie na świat społeczności lokalnej Należy przy tym pamiętać, że rozpatrujemy tutaj nie tyle rzeczywiste działanie i współdziałanie, ile działanie i współdziałanie intencjonalne. Uwaga badacza kieruje się tutaj bardziej w stronę intencji autorów działań, niż na rzeczywisty efekt podej¬ mowanych akcji. Działanie społeczne nakierowane jest na konkretne, postrzeżone przez autorów działania zjawisko w konkretnej, doświadczanej przez nich rzeczy¬ wistości społeczno-kulturowej. Działanie wymaga zatem określenia celu, założenia planu i efektu działania, a więc uprawomocnienia jego racjonalności. Intencją działania jest zatem dostrzeżenie potrzeby zmian w otaczającej człowieka rzeczywistości - dla¬ tego każde działanie jest wywołane jakimś motywem, który dla badacza może być bardziej zajmujący niż sam efekt działania, będący bardziej istotny dla autora działa¬ nia. W badaniu współdziałania w ramach społeczności lokalnej może być przydatne po¬ szukiwanie zgodności motywów partnerów interakcji, jaką jest samo współdziałanie. Można powołać się tutaj na przekładalność motywów działania przedstawioną przez Alfreda Schutza (1984: 172-176). Według Schutza ludzie podejmują działania spo­ łeczne w oparciu o dwa rodzaje motywów - motyw ażeby i motyw ponieważ. Lider społeczności zbierający podpisy pod petycją działa z „motywem ponieważ" - ponie¬ waż został do tego sprowokowany polityką władz gminy. Działa także z „motywem aże¬ by" - ażeby efektom tej polityki się przeciwstawić, ażeby pozyskać zwolenników �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 54 i udowodnić masowością protestu błędy działań władz. Ludzie podpisujący się pod pe¬ tycją działają z „motywem ponieważ" - ponieważ zostali sprowokowani działaniem li­ dera, oraz z „motywem ażeby" - zgodnym tutaj z zakładanym efektem działania samego lidera. Przedkładając podpisaną petycję lider działa nadal z tym samym „motywem ażeby", ale także z nowym „motywem ponieważ" - ponieważ został teraz zobligowany do takiego działania przez swych współdziałających. Taka zależność pomiędzy moty¬ wami działań powoduje uprawomocnienie podjęcia jakiegokolwiek działania na rzecz własnej społeczności, powoduje uprawomocnienie jego racjonalności, wreszcie kształ¬ tuje szczególny rodzaj interakcji, której partnerzy czują się współautorami działań społecz¬ nych. Przekładalność i zgodność motywów charakteryzuje zarówno interakcje rzeczy¬ wiste, jak i interakcje podejmowane na forum wsi Laliki. Na forum Lalik podjęto działania na rzecz społeczności lokalnej. Po tragicznej śmierci trzynastoletniej mieszkanki Lalik - która na ruchliwej drodze krajowej biegnącej przez Laliki wpadła pod rozpędzonego mercedesa, wychodząc zza gimbusa odwożącego j ą ze szkoły w Milówce - rozpętała się dyskusja o braku gimnaz¬ jum w Lalikach. Jak wspomniałem wcześniej, w latach poprzedzających reformę szkol¬ ną zbudowano tu szkołę mającą pomieścić uczniów ośmioklasowej podstawówki. Po reformie samorząd nie zorganizował w nowym budynku gimnazjum, co spotkało się z niezadowoleniem laliczan. Po wypadku, ożywione dyskusje na forum dopro¬ wadziły do wystosowania ponownego protestu do władz gminy w sprawie gimnaz¬ jum w Lalikach - niestety bezskutecznego. W 2006 roku doszło na łamach forum do krytyki działań ówczesnego sołtysa Lalik. Część postów miała charakter „osobistych wycieczek" czy wręcz oszczerstw, jednak treści postów na tyle wpłynęły na mieszkańców Lalik (oczywiście dyskusja prowa¬ dzona była równolegle także poza siecią), że sołtys został odwołany, a nowym wybra¬ no prezesa Stowarzyszenia na Rzecz Rozwoju Wsi Laliki. Działania podejmowane na forum znalazły odzew także w okolicznych społecz¬ nościach, gdzie forum było dość uważnie śledzone. Na stronie Milówki www.milówka.pl znalazłem następującą rozmowę: > podobno odwołali soltysa milowki ???? > a naszego się nie da odwołać. to by było fajnie ??????!!!!!!! (wpis mieszkańca wsi Szare - P. S) (.) > da się odwołać każdego, ale jako „szary obywatel" możesz tylko postarać się o pod­ pisy 10% wyborców sołectwa pod wnioskiem i skierować go do rady gminy. (.) > a co się dzieje z sołtysem Milówki? > ano siedzi na forum Lalik Forum wsi Laliki stało się dodatkowym obszarem intencjonalnego współdziałania społeczności lokalnej. Nadało społeczności Lalik nowy wymiar - dyskusje prowa¬ dzone na co dzień w bezpośrednich kontaktach zostały przeniesione w bardziej for¬ malny aspekt komunikacji internetowej - zostały zarchiwizowane w zasobach sieci, a co za tym idzie, upublicznione. Upublicznienie działań powoduje, że nie można się z nich wycofać bez narażenia się na kompromitację. Należy bowiem pamiętać, że w „lokalnych" dyskusjach brali udział ludzie spoza społeczności Lalik, oraz o tym, że do zamieszczonych na forum treści potencjalny dostęp miał każdy użytkownik Internetu. �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 55 Jak wspomniałem, aktywność na forum stała się działaniem samym w sobie mającym wpływ na rzeczywistą społeczność lokalną. W 2008 roku forum i cały internetowy vortal wsi Laliki zniknęły z sieci. Nie znam przyczyn likwidacji strony - może wpłynęło na to zbytnie upolitycznienie forum, może po prostu spowodowane było ukończeniem studiów przez administratora strony i podjęcie przez niego pracy w Katowicach. Czas mojego uczestnictwa na forum był istotnym rozszerzeniem kontekstu badań prowadzonych w realnej społeczności. Czy samo forum stało się dla mnie terenem badań? laliki.masternet.pl - wirtualny teren badań? Aby odpowiedzieć na to pytanie, trzeba rozsądzić czym jest teren badań etnologicznych oraz jaka jest zależność między „rzeczywistym" światem społeczności lo¬ kalnej, a jego „wirtualnym" przedstawieniem w sieci. Sens słowa teren w pracach etnologicznych ostatniej dekady wskazuje na jego po¬ szerzenie o znaczenia wykraczające poza rozumienie terenu jako kategorii prze¬ strzennej. Terenem może być literatura, człowiek i tworzone przez niego wyobrażenia, sieci powiązań społecznych i inne obszary badawcze kojarzone wcześniej z przed¬ miotem, czy obiektem badań, nie zaś z polem, w którym badania te są prowadzone. Jak zauważył Marcin Brocki: teren często jest traktowany jako metafora, jako „teren". Za przykładem Jamesa Clifforda pojawiają się w naszej etnologii głosy, że bycie w terenie należy traktować jako figurę retoryczną, zapominając niekiedy, że zmetaforyzowanie terenu było wy¬ nikiem tego, że literalne znaczenie nie obejmowało złożoności pozyskiwania danych w terenie, a w szczególności sztucznie separowało teren od jego reprezentacji. (Brocki 2006: 62) Zmetaforyzowany „teren" może być traktowany zatem jedynie jako kontekst, w któ¬ rym badacz umieszcza swoje rozważania o człowieku i jego rzeczywistości, jednak w takim przypadku rodzi się pytanie: po co badaczowi badania terenowe? Jestem zwo¬ lennikiem empirycznego poznania świata. Traktuję zatem teren jako rzeczywisty świat, w którym badani przeze mnie ludzie realizują swoje życie, tworząc więzi międzyludz¬ kie, sieci powiązań społecznych, podejmując działania, które to więzi, sieci powiązań i działania są przedmiotem moich badań. Tak rozumiany teren jest nie tylko kontekstem umożliwiającym ugruntowanie wiedzy o świecie poprzez odniesienie jej do konkret¬ nego przykładu, ale źródłem wiedzy o konkretnym świecie, dla której kontekstem staje się „pozaterenowa" wiedza, dzięki której mogę zinterpretować pozyskane w terenie dane. Zdaję sobie sprawę, że dane te - pozyskane poprzez wywiad lub własne postrzeżenia spisane w formie notatek - stanowią nie tyle samoistne fakty ile przykłady przed¬ stawienia tych faktów dokonane przez badanych i przez mnie samego. To jednak nie zmienia istoty samego terenu i bycia w nim. Wskazuje jedynie na wspomniane przez Marcina Brockiego ograniczenia wynikające z literalnego sensu słowa teren. Badanie społeczności lokalnej Lalik polegało na ograniczonym uczestnictwie w tej społeczności. Uczestnictwie ograniczonym czasem spędzanym w Lalikach oraz dys¬ tansem pomiędzy członkami społeczności, a mną i moimi współpracownikami - stu¬ dentami. Dystansem, który na wielu poziomach interakcji udawało się skrócić, ale nie zniwelować. Uczestnictwo, mimo tych ograniczeń, było jednak uczestnictwem pole¬ gającym na kontakcie z ludźmi - ich emocjami, troskami, przeżyciami, które stawały �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 56 się urzeczywistnione bądź w rozmowie, bądź we wspólnym doświadczeniu. Poszerzenie terenu badań o badanie forum stworzonego i użytkowanego przez mieszkańców świata będącego terenem moich badań poszerzyło asortyment źródeł wiedzy o badanym świecie oraz kontekst do interpretacji zasobów tej wiedzy. Bada¬ nia polegające na byciu w terenie oznaczają uczestnictwo w życiu badanych ludzi. Podobnie badanie forum polegało na uczestnictwie w nim. Należy jednak pamiętać, że uczestnictwo w forum to kontakt z prezentacją autorstwa prawdziwego człowieka, ale nadal jedynie z prezentacją. Możliwe, że pisząc odpowiedź na posta, ów człowiek jest bardziej szczery niż w kontakcie twarzą w twarz, ale po pierwsze nie sposób tego zweryfikować, po drugie, mimo wzbogacenia form wypowiedzi elektronicznej o róż¬ nego rodzaju akronimy, homofony czy emotikony, w kontakcie zapośredniczonym przez Internet brakuje pozawerbalnej sfery interakcji. Nie przeciwstawiam tutaj rzeczywistego świata badanej społeczności jemu od¬ zwierciedleniu w Internecie. Oczywiście nie sposób traktować obrazu świata przed¬ stawionego na stronie WWW jako równoważnego dla samego badanego świata, choćby przez wspomnianą wcześniej idealizację tego obrazu. Podobnie sieci powiązań mieszkańców tego świata nie przekładają się w pełni na sieci powiązań użytkowników forum. Jednak forum nie stało się dla mnie nowym terenem badań, a jedynie teren ów poszerzyło. Traktuję wypowiedzi na forum tak samo, jak wypowiedzi w rozmowie z badanymi, sytuacje opisane na forum tak, jak opowieści wywołane wywiadem, użyt­ kowników forum, tak jak moich rozmówców. Forum staje się zatem zjawiskiem w re­ alnym świecie, zjawiskiem stanowiącym przedmiot badań, nie zaś odrębnym światem i - co by z tego wynikało - odrębnym terenem badań. Badanie forum bez wcześniej¬ szej wiedzy o Lalikach nabytej przez pobyt w rzeczywistym terenie powodowałoby, że treści forum mogłyby być dla mnie po prostu niezrozumiałe (nie mówiąc o tym, że nudne), na pewno zaś wyrwane z kontekstu, jakim jest tutaj rzeczywisty świat bada¬ nej społeczności. Takie rozumienie forum laliki.masternet.pl (jak też każdego forum będącego przed¬ miotem badań etnologicznych) jest moim zdaniem zgodne z rozumieniem jego użyt¬ kowników, a zwłaszcza mieszkańców Lalik. Forum, o czym pisałem wcześniej, stało się narzędziem i miejscem wypowiedzi badanych ludzi, którzy odwoływali się do rzeczy¬ wistego świata będącego ich miejscem realizacji działań i działań tych celem. Forum, podobnie jak cały Internet, mimo wytworzenia swoistych dla siebie znaczeń, prezenta¬ cji i sieci powiązań, jest przede wszystkim komunikatem (por. Castells 2003) lub zbio¬ rem komunikatów posiadającym nierozerwalne odniesienia do świata realnego. Forum staje się więc efektem działania oraz miejscem dla podejmowania kolejnych działań przez członków badanej społeczności lokalnej. Rozumiejąc społeczność lo¬ kalną jako wspólnotę intencjonalnego współdziałania i dostrzegając nową formę współdziałania w postaci lokalnego forum internetowego, musiałem włączyć samo forum w obszar badań. Uczestnictwo w forum pozwoliło mi „być na bieżąco" z ba¬ daną społecznością w czasie mojej nieobecności w Lalikach. Niewątpliwie pozwoliło na ugruntowanie wiedzy o przedmiocie i obszarze badań, ale nie mogło zastąpić rze¬ czywistego kontaktu z rzeczywistymi ludźmi. Przebiegało niejako równolegle do „fi¬ zycznego" badania lokalnej społeczności Lalik. �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 57 Badacz Teren „rzeczywisty" Uczestnictwo w społeczności (kontakt z człowiekiem) Teren „wirtualny" Uczestnictwo w forum (kontakt z prezentacją) Pełny ogląd badanej rzeczywistości społeczno-kulturowej Podstawą badań był kontakt z człowiekiem - stałym uczestnikiem rzeczywistości społeczno-kulturowej Lalik. Forum stało się dodatkowym narzędziem umożliwiającym dotarcie do ludzi, do których w czasie badań prowadzonych w Lalikach z różnych przy¬ czyn dotrzeć nie mogłem. Przez świadomość kontaktu z prezentacją proponowaną przez użytkowników forum nie prowadziłem przez Internet rozmów mogących za¬ stąpić rzeczywisty wywiad. Wymiana uwag na forum ograniczała się do krótkich ko¬ mentarzy mających wywołać wygłoszenie opinii nie zaś pełnych opowieści wykra¬ czających poza formę postu czy komentarza. Próba wywołania opowieści o Lalikach zgłoszona w poście umieszczonym w zakładce Laliki dla mnie są... spełzła na niczym. Mimo dużej liczby (ponad 1200) odsłon nikt nie odpowiedział na mój apel. Ponadto „rozmowy" na forum nie mogły zastąpić rzeczywistego kontaktu z ludźmi, uczestnic¬ twa w społeczności i związanej z nim obserwacji działań, zachowań i wzorów kultury. Po pierwsze dlatego, że obcowanie z prezentacją, nie z żywym człowiekiem ogranicza sposób komunikacji do wyrażeń czysto językowych, po drugie, społeczność forum różniła się od społeczności Lalik nie tylko „składem osobowym" ale także formami wypowiedzi i wzorami zachowań, mimo względnego przeniesienia realnych więzi i wzo¬ rów ze świata „realnego" w świat elektroniczny. Forum wsi Laliki stało się dla mnie dodatkowym narzędziem badawczym, a ra¬ czej dodatkowym polem obserwacji i ograniczonego uczestnictwa w badanej społecz¬ ności. Dla społeczności tej, odnosząc się do poruszonych we wstępie rozważań Izabelli Bukraby-Rylskiej, forum poszerzyło sieć interakcji, co za tym idzie po¬ większyło zasób wzorów kultury, rozumianych jako wiedza członków społeczności o sposobach realizacji celu współdziałania. Literatura: Błaszczyk A., Przestrzeń w wymiarze wirtualnym, [w:] Przestrzenie miejsca, węd¬ rówki. Kategoria przestrzeni w badaniach kulturowych i literackich, red. Ko¬ walski P., Uniwersytet Opolski, Opolskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Opole 2001, s. 69-78. Brocki M., Zaangażowanie - dystans - struktura wiedzy antropologicznej, [w:] Kul¬ tura profesjonalna etnologów w Polsce, red. Brocki M . , Górny K., Kuligowski W., Uniwersytet Wrocławski, Wrocław 2006, s. 61-70. Bukraba-Rylska I . , Socjologia wsi polskiej, PWN, Warszawa 2008. �Paweł Schmidt - www.laliki.masternet.pl. Nowy wymiar społeczności lokalnej 58 Castells M., Galaktyka Internetu. Refeleksje nad Internetem, biznesem i społeczeń¬ stwem, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2003. Kuligowski W., Internet jako Ziemia Obiecana czy post coitum triste, Kultura i Społeczeń­ stwo, rok XLVI, nr 1, 2002, s. 91-101. Laliki, Laliki k. Zwardonia, Newsweek, 10.11.2002, s. 94. Ossowski S., O osobliwościach nauk społecznych, PWN, Warszawa 1983. Schutz A., Potoczna i naukowa interpretacja lidzkiego działania, [w:] Kryzys i schizma. Antyscjentystyczne tendencje w socjologii współczesnej, red. Mokrzycki E., Pań¬ stwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1984, s. 137-192. Znaniecki F., Grupy społeczne jako wytwory uczestniczących w nich jednostek, [w:] Znaniecki, Szacki Jerzy, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1986, s. 293-308. Źródła internetowe: www.forum.laliki.masternet.pl: dostęp - lipiec 2005-październik 2007. mal, Laliki, Zwardoń. Secesja przy granicy?, www.naszemiasto.pl/katowice/wydarzenia, 09.05.2008. www.milówka.com: dostęp - 20.11.2008. www.spanie.pl: dostęp - 12.10.2009. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/b04fa53e39c66d430cde7353d046934b.pdf ab48669d9690438fe64af357695d4fb2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5023 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource interenet - aspekt etnograficzny zakony katolicyzm Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4659 Title A name given to the resource Za klasztornym murem... / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.59-69 Creator An entity primarily responsible for making the resource Poźniak, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie Agnieszka Poźniak UNIWERSYTET JAGIELLOŃSKI Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie „komunikowanie się stanowi rdzeń kultury i właściwie samego życia" 1 K ościół katolicki postrzegany jest stereotypowo jako instytucja niezwykle kon­ serwatywna, a jednak nie kto inny, lecz papież może wystąpić w roli „wiesz­ cza" Internetu i jego roli w życiu Kościoła. W 1990 r. Jan Paweł I I w Orędziu na Dzień Środków Społecznego Przekazu mówił: „Bezpośredni dostęp do informacji umożliwia Kościołowi pogłębienie dialogu ze współczesnym światem. W nowej kul­ turze komputerów Kościół może szybciej informować świat o swoim credo i wyjaśniać swe stanowisko wobec każdego problemu czy wydarzenia" (za www.opoka.org.pl). Krótki przegląd historii Internetu mówi nam, że w 1991 roku grupa brytyjskich na¬ ukowców stworzyła pierwszy w świecie serwer internetowy i założyła na nim stronę WWW. Niestety, w dostępnych źródłach nie znalazłam bliższych szczegółów na ten temat (być może dlatego, że była to jeszcze wtedy technologia militarna). Do uru¬ chomienia pierwszej amerykańskiej strony W W W doszło piątego grudnia 1991 roku, na Uniwersytecie w Stanford. Były to strony tekstowe. Natomiast w 1993 roku zostaje uruchomiony pierwszy w Polsce serwer stron WWW (por. Wikipedia/Internet) . I jak tu nie wierzyć w prorocze słowa papieża? Internet w kościele pojawił się niedługo potem. Kościół szybko nauczył się wy¬ korzystywać to nowe narzędzie do swoich celów. Stolica Apostolska w Niedzielę Wielkanocną w 1997 r. uruchomiła serwis internetowy: www.vatican.va. Natomiast obecnie prawie wszystkie diecezje na świecie (nawet w Afryce i Azji) posiadają swoje strony internetowe; ma je również wiele parafii, a także innych instytucji kościel­ nych i zakonów. Za pośrednictwem Internetu można uczestniczyć w aktach o cha¬ rakterze religijnym, na przykład we mszy świętej czy przystępować do sakramentów 2 1 Cytat przypisywany Franzowi Boasowi, przytoczony przez Edwarda T. Halla w książce Ukryty wy­ miar. Hall Edward T., Ukryty Wymiar, Warszawskie Wydaw. Literackie Muza, Warszawa 2001. Powyższe informacje pochodzą ze stron internetowych Wikipedii, która sama w sobie jest źródłem o swoistym charakterze - tworzona (anonimowo) przez samych użytkowników Internetu dla innych jego użytkowników. Stąd nie może być traktowana jako źródło naukowe, jednak z braku innych źródeł o cha­ rakterze historycznym zdecydowałam się odwołać (ze świadomością paradoksalności tego faktu) do en¬ cyklopedii Internetowej szukając informacji o historii rozwoju Internetu. 2 �60 Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie takich jak spowiedź (choć wydaje się, że w samej idei sakramentu leży osobista rela­ cja pomiędzy szafarzem a uczestnikiem); dość makabrycznym pomysłem są pow­ stające w Internecie wirtualne cmentarze, i tym podobne . Zgromadzenia zakonne nie pozostają w tyle i także zakładają własne strony internetowe. Za pośrednictwem tych witryn można dowiedzieć się wielu ciekawych rzeczy na temat historii, jak również aktualności, życia codziennego i działalności danego zgromadzenia. Ciekawi mogą na niektórych stronach odbyć wirtualne wędrówki po klasztorze. Internet daje poczucie możliwości zerknięcia za klasztorny mur i uchylenia rąbka tajemnicy związanej z życiem za klauzurą. 3 W swoim artykule podejmuję analizę zawartości wybranych stron internetowych żeń­ skich zgromadzeń zakonnych, traktując te witryny jako element dyskursu zewnętrznego, który zgromadzenia zakonne kreują na potrzeby (głównie świeckiego) odbiorcy . W tym rozumieniu strony internetowe stają się elementem swoistej autoprezentacji . 4 5 Siostry na chatCie Przykład wykorzystania możliwości sieci przez zakon zamknięty - klauzurowy, by „odsłonić" rąbek tajemnicy związanej z życiem zakonnym, znajdziemy oglądając zapis chat'u, który odbył się dwudziestego ósmego kwietnia 2002 roku pomiędzy sios­ trami kapucynkami, a zainteresowanymi internautami. Oto fragment: ciekawy: co spowodowało, że zgodziłyście się na tą rozmowę? siostrykapucynki: Od ponad roku przysyłane są do nas przez Internet intencje modlitewne. Jest ich bardzo dużo a wiele osób ciągle nas pyta o nasze życie codzienne. Zdajemy sobie sprawę, że nasze życie „owiane jest" swego rodzaju tajemnicą i dlatego często powstaje wiele fałszywych wyobrażeń, czasem złośliwości i niezrozumienia. Dlatego chciałyśmy choć w ten bardzo niedoskonały sposób przybliżyć tę formę życia zakonnego i spotkać się z tymi, którzy tak często do nas piszą. (www.katolik.pl) Jak deklarują siostry, w powyższym fragmencie jednym z głównych motywów, którymi kierują się zgromadzenia umieszczając informacje w Internecie, jest chęć zbliżenia się do świata, do ludzi świeckich, udowodnienia swojej „zwykłości", walka ze stereotypami, za pomocą tej wirtualnej (post)nowoczesnej w swej istocie formy „spotkania". 3 Wszystkie te działania budzą pytania o aktualność wymogu wspólnotowego charakteru pewnych aktów społecznych, o współczesny charakter wspólnoty, społeczności i tym podobne, które jednak, choć ciekawe, nie są przedmiotem tego artykułu, należy jednak o nich pamiętać. Zaznaczam, że wszystkie wykorzystane w tekście ilustracje, zdjęcia oraz elementy graficzne po¬ chodzą z ogólnie dostępnych, oficjalnych stron internetowych wybranych zgromadzeń zakonnych i nie są oznaczone klauzulą o prawach autorskich. Strony internetowe zgromadzeń zakonnych traktuję jako źródło dla badacza-etnografa a zawarte na nich ilustracje podaję jako przykłady w swojej analizie. Problem autoprezentacji jest niezwykle istotny dla antropologa, który interesuje się wizerunkiem danej grupy (etnicznej, społecznej i innych). Dynamika sposobów autoprezentacji i kreowania własnego wizerunku zarówno na potrzeby wewnętrzne grupy jak i na zewnątrz znacznie się zmienia wraz z upo¬ wszechnieniem się narzędzia jakim jest Internet. Badacz społeczny nie może przejść obok tego zja¬ wiska obojętnie. 4 5 �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 61 Pokłosie Vaticanum II Sobór Watykański II jako jedno ze swoich głównych credo wniósł do współczes¬ nego Kościoła ideę aggiornamento, czyli „zbliżenia" do wiernych. Odczytując tę ideę zakony postawiły sobie za cel walkę z tajemniczością i niedostępnością życia klauzu¬ rowego. Nie oznacza to, że klasztory otworzyły swoje podwoje na oścież i zaczęły za¬ praszać gości do klasztornych cel i za klauzurę. Siostry starają się jednak, na ile to moż¬ liwe, opowiadać o swoim życiu, przybliżać jego ideę i codzienne realia, otwierać się na ludzi i ich problemy, a nie izolować za murami. Z pomocą tym działaniom przycho¬ dzi nowoczesna technologia, która umożliwia zakonom, w swej istocie wciąż jednak będącym „poza" światem, zaistnienie, prezentację i popularyzację tego typu życia po¬ przez Internet. Echa soboru Watykańskiego I I , połączone z zaleceniem, aby Kościół nie stronił od zdobyczy nowoczesności, słychać w słowach skierowanych do osób konsekrowanych, wypowiedzianych przez Ojca Świętego Jana Pawła I I podczas szós¬ tej pielgrzymki do Ojczyzny w 1997 roku, w trakcie homilii na Jasnej Górze: Wpatrzeni w przykład św. Wojciecha z gorliwością i wytrwałością pracujcie nad pogłębianiem wiary i odnową życia religijnego wiernych, nad wychowaniem chrześ¬ cijańskim dzieci i młodzieży, formacją duchowieństwa, na niwie misyjnej aż po krańce ziemi, w różnych dziedzinach społecznego przekazu. Otaczajcie szczególną troską środowiska najbardziej potrzebujące pomocy: rodziny znajdujące się w trudnym po¬ łożeniu, ubogich, opuszczonych, cierpiących, ludzi odrzuconych przez wszystkich. Szu¬ kajcie nowych dróg wprowadzania Ewangelii we wszystkie dziedziny ludzkiej rze¬ czywistości. To bogate soborowe i posoborowe Magisterium Kościoła odnoszące się do życia konsekrowanego trzeba coraz lepiej poznawać, rozważać, czynić przedmio¬ tem refleksji osobistej i wspólnotowej, aby wasze Zgromadzenia i Instytuty mogły się odnawiać i rozwijać według zamysłu Bożego, z godnie z duchem waszych założycieli i w pełnej komunii z pasterzami Kościoła. (za www.czestochowa.us) Antropologia, jako nauka społeczna, bada wszelkie przejawy kultury. Jej trady¬ cyjne pola badawcze obejmowały między innymi społeczności plemienne, systemy pokrewieństwa, wymiany, systemy ekonomiczno-gospodarcze społeczności zwa¬ nych „pierwotnymi". Z czasem zainteresowanie antropologów zwróciło się ku bliższym im kulturowo obszarom, zaczęto badać społeczną i kulturową przestrzeń miast, wsi, antropologowie zajęli się analizą teatru, filmu czy literatury. Poczesne miejsce wśród zainteresowań naukowców zajęła współczesna kultura popularna. Antropologiczne badania Internetu można potraktować jako „naturalną" kontynua¬ cję zainteresowania antropologów problemem społeczności. Internet, będąc bez wątpienia tworem kultury, stał się niezwykle istotnym narzędziem komunikacji, stwo¬ rzył globalną sieć nie tylko dla wymiany informacji, ale i przestrzeń, w której po¬ wstają nowoczesne wersje „społeczności" internetowych, zawiązują się (niekiedy zaskakująco bliskie) więzi. Internet może być postrzegany jako współczesna agora, na której spotykają się członkowie dzisiejszego, globalnego społeczeństwa. To w In¬ ternecie ludzie rozmawiają ze sobą, umawiają się przezeń na spotkania, robią za¬ kupy, poznają się, dzielą swoimi smutkami i radościami; żyją (?). Internet już dawno przestał być miejscem dostępnym jedynie wtajemniczonym (kaście informatyków), staje się pełnoprawną przestrzenią społeczną. W tej przestrzeni znalazł również miejsce dość szczególny rodzaj społeczności, wspólnoty kojarzone raczej z konserwatyzmem i wielowiekową tradycją Kościoła, ja¬ kimi są zgromadzenia zakonne. Praktycznie każdy ze znanych zakonów ma już swoją �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 62 stronę internetową, na której prezentuje swoją historię, charyzmat i działalność, infor¬ muje o aktualnych wydarzeniach, niejednokrotnie prowadzi chaty z ludźmi świeckimi. W dalszej części artykułu chciałabym zaprezentować właśnie ten wycinek z wielkich zasobów, które możemy znaleźć w Internecie. Traktując rozwój „zakonnych" stron in¬ ternetowych jako szczególny wyraz soborowej intencji aggiornamento, chciałabym pokazać, w jaki sposób za pomocą tego narzędzia zgromadzenia zakonne budują swój wizerunek, jaki typ treści przekazują, w jaki dyskurs się wpisują. W swojej analizie pod uwagę wezmę zarówno strony zgromadzeń klauzurowych (ze swej zasady za¬ mkniętych i niedostępnych dla świata „z zewnątrz"), jak również zgromadzeń tak zwa¬ nych czynnych. Głównym materiałem będą strony żeńskich zgromadzeń (polskich i za¬ granicznych) gdyż takimi właśnie zajmuję się w swojej pracy badawczej. Dwa słowa o życiu zakonnym. Czyli kim są autorzy strona WWW? W pierwotnym chrześcijaństwie życie zakonne nie istniało, praktyka wiary była dla wszystkich ochrzczonych podobna. Chrzest był momentem przełomowym, po którym człowiek podejmował życie we wspólnocie. Prześladowania, które dotykały pierwszych chrześcijan, tę wspólnotę - paradoksalnie - umacniały. Wraz z zaprzes¬ taniem szykan i rozwojem Kościoła liczba chrześcijan wzrastała, a zasady zaczęły ulegać rozluźnieniu. Niektórzy z wiernych zapragnęli doskonalszego, bardziej rady¬ kalnego praktykowania wiary. Uznali, że wymaga to ściślejszego odosobnienia i po¬ kuty, udawali się więc na miejsca pustynne, wyrzekając się majątków, stanowisk i ży¬ cia rodzinnego. Aby wspierać się w swej decyzji mnisi (od gr. monachos - „samo¬ tnik") łączyli się we wspólnoty, dając początek zakonom. Poszczególne zakony przy¬ jęły różne zasady życia mniszego i podporządkowały się odmiennym regułom. Powstały różne „typy" zakonów, które obserwujemy i dziś. Współcześnie mamy do czynienia z zakonami mendykanckimi, kaznodziejskimi, klauzurowymi i czynnymi. Mendykanci to mnisi zakonów żebrzących (jałmużniczych), utrzymujących się tylko z otrzymywanych ofiar. Zakony żebracze powstawały w X I wieku, jako reakcja na kryzys Kościoła i wzrost ruchów heretyckich. Ideał ewangelicznego ubóstwa przy­ świecał m.in. świętemu Franciszkowi z Asyżu w X I I I wieku, za jego sprawą powstali szeroko znani franciszkanie. W tym okresie powstały też inne zakony, nazwane żebraczymi. Mendykanci łączyli życie zakonne z posługą kapłaństwa. Zgromadzenia kaznodziejskie za główne swoje zadanie uważają głoszenie Ewangelii. Charaktery¬ stycznym ich rysem jest pewien intelektualizm, znajdujący swój wyraz w związa¬ nym z kontemplacją dogłębnym studiowaniu pism i prawd boskich. Zgodnie z zasadą contemplata aliis tradere (dzielić się owocami kontemplacji z innymi), prowadzą działalność kaznodziejską, nauczając i szerząc swoją wiedzę wśród świeckich. Zgro¬ madzenia żeńskie na początku swej historii znalazły się w dość specyficznej sytua¬ cji. Wszelkie wspólnoty żeńskie starano się mieć pod ścisłą kontrolą ze względu na szczególny sposób postrzegania kobiety i jej roli w społeczeństwie w czasach, gdy rozwi¬ jało się życie zakonne. Wspólnotom takim nie pozwalano na działalność czynną, jeśli 6 7 8 9 6 Wymienione tu rodzaje zakonów w praktyce mogą łączyć się w jednym zgromadzeniu - np. Domi¬ nikanie są zakonem kaznodziejskim, żebrzącym. Etymologicznie z łac. mendicans p.pr. od mendicare „żebrać" z mendicus „żebrak". Ubóstwo inspirowało w znacznym zakresie cały ruch reformy w X I wieku, domagającej się powrotu Kościoła do ducha i struktur czasów apostolskich. Najbardziej znane w Polsce to: Dominikanie, Franciszkanie, Augustianie, Karmelici. 7 8 9 �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 63 jakaś grupa kobiet chciała poświęcić się Bogu, mogła to czynić jedynie w obrębie ścisłej klauzury. Stosunkowo późno pojawiły się żeńskie zakony czynne. Zgroma­ dzenia powstające najwcześniej miały charakter klauzurowy, kontemplacyjny. Życie w zakonie kontemplacyjnym (z łac. contemplatio - wpatrywać się) polegało (w pier­ wotnej wersji) na całkowitym odcięciu się od świata zewnętrznego i życiu w całko¬ witym odosobnieniu lub w nielicznej zamkniętej wspólnocie, poświęconej prawie wyłącznie modlitwie i kontemplacji Boga. Ekspansja i rozwój mniszej formy życia doprowadził do powstania pierwszych wspólnot zakonnych w Europie. Do dnia dzi­ siejszego większość zakonów w prawosławiu ma charakter mniszy, natomiast w koś¬ ciele katolickim powstały również inne rodzaje zakonów, prowadzące działalność zewnętrzną, czynne. Wszystkie wspomniane wyżej rodzaje zgromadzeń, niezależnie od tego jaką formę życia prowadzą oraz jak zapewniają sobie utrzymanie (czy są to te, które ko¬ rzystają jedynie z jałmużny, czy też takie, które czerpią zyski z pracy swych człon¬ kiń), prowadzą swoje strony internetowe. Można zatem podjąć próbę wstępnego zdefiniowania Internetu jako narzędzia, które dało tym wspólnotom, będącym według pierwotnych idei społecznościami ekskluzywnymi i na wielu płaszczyznach odciętymi od świata, narzędzie o charakterze perswazyjnym, za pomocą którego mogą one komunikować pewne treści, a ponadto nawiązywać swego rodzaju więź z otaczającym światem, kreując przy tym swój wizerunek w oczach ludzi świec¬ kich. W dalszej części artykułu przybliżę to, jakiego rodzaju treści możemy na tych stronach odnaleźć. Treść komunikatu. Czyli co znajdujemy na „zakonnych" stronach WWW? Autoprezentacja jest przekazem w swej istocie perswazyjnym. Stąd dla wspól¬ not zakonnych, które w przestrzeni Internetu kreują swój wizerunek, niezwykle ważne zdaje się być jasne sformułowanie celów, którymi się kierują już na wstęp¬ nym etapie nawiązywania „relacji" z potencjalnym odbiorcą strony internetowej. Informacją, która powtarza się na każdej ze stron, a którą znajdujemy najczęściej na wstępie, jest wyrażony na różne sposoby opis celu, który stawia sobie dane zgro¬ madzenie. Dążenia te formułowane są w różny sposób, na przykład tak: Celem Zgromadzenia jest chwała i uwielbienie Boga w Trójcy Świętej Jedynego w Tajemnicy Jego Osobowej Miłości oraz uczestnictwo w zbawczym posłannictwie Chrystusa i Jego Kościoła. (www.kanoniczki.pl) Siostry nie mogą mieć innego celu, jak tylko, aby szczerze, choćby z największym trudem pracować około rozszerzenia Królestwa Chrystusowego w duszach. (www.dominikanki.pl) Uwielbienie Boga w Trójcy Świętej Jedynego w tajemnicy Najśw. Serca Pana Je­ zusa i szerzenie Królestwa miłości tego Serca w życiu codziennym jest podstawowym zadaniem Zgromadzenia Służebnic Najświętszego Serca Jezusowego. (www.sercanki.opoka.net.pl) Its mission is to promote the following of Jesus Christ through studies in the Car¬ melite tradition and by making that tradition available to our Carmelite brothers and �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie sisters as well as all those interested in the study and practice of deeper spirituality. (www.carmeliteinstitute.org) Zwraca uwagę fakt, iż cele deklarowane w powyższy sposób, mają z reguły cha­ rakter duchowy. Wydaje się to być cechą wspólną dla sposobu, w jaki się prezentują na swoich stronach zarówno zgromadzenia polskie, jak i zagraniczne. Poza formu¬ łowaniem celów ogólnych, dla których istnieje zgromadzenie, znajdziemy także na stronach zakonnych coś, co nazwałabym „hasłami", motywami przewodnimi, oraz informacje o duchowości i specyficznym charakterze danego zgromadzenia. I znów podobnie jest na stronach zgromadzeń zagranicznych. Siostry, formułując te hasła i opisując realizowane zadania, jak i swoją wspólnotę, posługują się sformułowania¬ mi, w których wiele jest odniesień do świata boskiego. Odniesienia te wywołują w oglą¬ dających te strony poczucie, że ma do czynienia ze światem niezwykłym, istotami wyjątkowymi, w jakiś sposób „naznaczonymi" ręka boską. Przyjrzyjmy się cyta¬ tom: „Im więcej kto opuszczony, z tym większą miłością służyć mu trzeba, bo sa­ mego Pana Jezusa zbolałego w osobie tego ubogiego ratujemy" (www.albertynki.pl), piszą siostry. Mówiąc o swojej duchowości podkreślają, iż „apostolstwo win­ no wypływać z kontemplacji Bożej Prawdy. Aby sprostać temu wzniosłemu za­ daniu siostry troszczą się o osobistą zażyłość z Bogiem" (www.dominikanki.pl). Ich szczególnym zadaniem jest „umiłowanie liturgii, wspólnota dóbr oraz pielęgnowa¬ nie życia wspólnotowego w oparciu o szczególną harmonię modlitwy i pracy apostolsko-dobroczynnej" (www.kanoniczki.pl). Piszą też: „Obleczone w (...) uczucia Pana jesteśmy współpracownikami Prawdy" (www.dominikanki.pl), lub też tak: „Jesteśmy wspólnotą osób, które wzajemnie się nie dobierały. Tym, co połączyło nas w jedną rodzinę zakonną, była fascynacja miłością Bożą" (www.wizytki.pl). I jeszcze kilka cytatów ze stron anglojęzycznych: „Ordinary women who do ordinary things with an extraordinary vision ( . ) Women of vision, women of faith". „To be signs of God's constant and unconditional love for every person (...) Share our lives with transparency and simplicity, to be open to the new and the different with courage and faith, as we continue to read the signs of our evolutionary time" (www.carmeliteinstitute.org). Ważnym elementem, który pojawia się na każdej zakonnej stronie internetowej, są znaki-symbole zgromadzeń, będące rodzajem emblematów . Są one charakterystycz¬ nymi znakami rozpoznawczymi, herbami, danego zgromadzenia. Składają się naj¬ częściej z kombinacji elementów odnoszących się do symboliki religijnej - krzyża, serca Jezusa, monogramów imienia Maryi. Często posiadają swoje szczególne miejsce na stronie - na przykład pojawiają się jako pierwsze, w centrum, po otwarciu witryny. Bywają punktem odniesienia organizującym całą stronę, jeśli nie, to na pewno są wi¬ doczne i obecne na każdej z otwieranych podstron, ich pozycja więc jest istotna a funk¬ cja wyraźnie identyfikacyjna. Posiadają też znaczenie symboliczne, które najczęściej opisane jest na stronie danego zgromadzenia, a odnosi się do charyzmatu i duchowości zakonu, często wręcz wpisane w nie są hasła przewodnie danego zakonu. 10 10 Problematyka symboliki godeł zakonnych została już opracowana w książce Wacława Kolaka i ks. Józefa Mareckiego (1994), dlatego nie będzie tu szerzej dyskutowana. �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 65 Historia - mity, historie legendarne, cudowne opowieści Nie znać historii to być zawsze dzieckiem (Cyceron) Każde zgromadzenie umieszcza na swojej stronie internetowej informacje do­ tyczące historii. Mówią one zarówno o początkach zakonu, jego założycielach, pier­ wszych wspólnotach, tworzeniu się charyzmatu jak i o powstawaniu kolejnych klasz¬ torów zgromadzenia w różnych miastach. Bardzo często historie te, poza faktami historycznymi, przekazują nam opowieści mityczne („mity fundacyjne"), legen¬ darne historie o cudach dokonywanych przez założycieli, czy też cudownych oko¬ licznościach powstania danej fundacji. Wszystkie one tworzą klimat bajkowości i nie¬ zwykłości, potęgując wspominane już wrażenie, że poznając dane zgromadzenie do¬ tykamy czegoś wyjątkowego, niezwykłego i w szczególny sposób wybranego. Poza his¬ torią powstania i rozwoju, często możemy na stronach poświęconych historii zapo¬ znać się z najnowszymi dziejami zgromadzenia, tymi dwudziestowiecznymi, do¬ tyczącymi realiów życia w rzeczywistości PRL-u, obejrzeć niezwykle ciekawe reprodukcje zdjęć archiwalnych i przeczytać historie o wojennych losach pojedyn¬ czych sióstr i wspólnot. Również te historie bywają wypełnione „znakami bożymi" i opowieściami o cudownych ocaleniach bądź bohaterskich, męczeńskich ofiarach. Przedstawianie historii zgromadzenia służy więc nie tylko zobrazowaniu faktów, ale często staje się okazją do budowania na jej bazie wizerunku danego zgroma¬ dzenia - narzędziem autoprezentacji. Zbiorowym bohaterem tych stron są zgroma¬ dzenia zakonne, a wplatane są w nie opowieści o losach indywidualnych, których funkcją jest wzmocnienie perswazyjnego charakteru przekazu. Tym samym opo¬ wieści, które czytamy, mogą spełniać funkcję konsolidacyjną, podobnie jak mity, które dana społeczność opowiada „sobie" i „o sobie", a Internet staje się szczególna platformą umożliwiającą prezentowanie ich szerokiemu kręgowi odbiorców. „A ja dałam się uwieść". Czyli kilka słów o procesie formacji Przy pomocy stron internetowych zgromadzenia zakonne zyskały niezwykle no¬ woczesne narzędzie, które daje im szansę promocji. Witryny te są miejscem prezen¬ tacji procesu formacyjnego i sposobem na zachęcenie potencjalnych kandydatek do wstąpienia do tego właśnie zakonu. Podstrony opowiadające o formacji mają „w za¬ myśle" konkretnego odbiorcę - zakłada się, że oglądająca je osoba jest zaintereso¬ wana wstąpieniem do zgromadzenia, a przynajmniej rozważa możliwość podjęcia tego typu drogi życiowej, co wpływa zapewne znacząco na ich formę i treść. „Zwykli ciekawscy" (w tym badacze społeczni) są raczej marginalizowani (o ile w ogóle zakładani) jako grupa docelowa. Przyjrzyjmy się teraz w jaki sposób zakony starają się przekonać o swojej atrakcyjności. W pierwszym rzędzie na stronach poświęconych formacji podkreślana jest nie¬ zwykłość powołania, które jest czynnikiem niezbędnym, aby móc zostać siostrą za¬ konną. Zjawisko zwane „powołaniem" jest w ogóle niezwykle istotnym składnikiem życia konsekrowanego. Życia zakonnego się nie wybiera, do życia zakonnego jest się wybraną i naznaczoną przez istotę Boską - to główna teza opisów powołania. Z dru¬ giej strony pojawia się sugestia, że każda potencjalna kandydatka może zostać tą wy¬ braną. Bardzo często strony poświęcone formacji zakonnej mówią o „tajemnicy powołania", stosując sformułowania typu: „Tajemnica Bożych dróg", „dar Bożego �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 66 Serca"; przypominając, że „Nie ma dwóch jednakowych szlaków, nie ma jednej re¬ cepty na życie"; a zarazem mocno podkreślając, że: „zawsze jednak powołanie jest inicjatywą Boga". W tych częściach witryn napotkamy też na świadectwa sióstr, po¬ siadające charakter opowieści biograficznych, które opowiadają o swoim powołaniu. „Od dziecka czułam, że to jest moja droga" - mówi jedna z sióstr, podczas gdy druga wspomina: „Aż do 18 roku życia nie lubiłam zakonnic! Uciekałam. Coś mnie ciąg­ nęło, coś się w sercu budziło, ale nie chciałam tego słyszeć. Tylko nie ja!" Funkcja tych opowieści jest niezwykle istotna i wpisuje się w znane w badaniach społecznych zjawisko składania „świadectwa życia" , które są słowami tak zwanych „zwykłych" ludzi opowiadających o swojej szarej codzienności i powszedniej rutynie, którym jednak przydarza się coś niezwykłego i zaskakującego. „Świadectwa życia" pełnią w społecznościach niezwykle istotną funkcję perswazyjną, a w przypadku zgroma¬ dzeń zakonnych również ewangelizacyjną i podobna jest też funkcja słów sióstr cy¬ towanych na stronach internetowych, które są kierowane do potencjalnych nowych członkiń wspólnoty. 11 Strony internetowe zakonów, będąc wirtualnymi miejscami zdobywania nowych kandydatek, starają się zaprezentować tę formę życia jako niezwykle atrakcyjną, dającą udział w tajemnicy, której nie dostąpi żaden „zwykły" śmiertelnik, a z drugiej strony dostępną dla każdego kto potrafi dać się wybrać, usłyszeć głos Boga. Dopełniając wizerunek powołania, jako czegoś niezwykłego, dostępnego wybra¬ nym, zgromadzenia na swych stronach opisują również (często znów słowami samych sióstr) poszczególne etapy formacji zakonnej, które przechodzi każda nowa kandy¬ datka. Proces formacji jest dość długi, w różnych zakonach trwa nawet do dziewięciu lat, zanim dana kandydatka złoży śluby wieczyste i zostanie nieodwołalnie włączona we wspólnotę. Etapy te prezentowane są jako kolejne stopnie wtajemniczenia. Nie¬ zwykle znamienny jest fakt częstego użycia cytatu z Biblii „Uwiodłeś mnie, Panie, a ja pozwoliłam się uwieść" (Jr 20, 7) do opisu powołania. Śledząc natomiast opisywany proces formacji, natkniemy się na wypowiedzi opisujące pierwsze dni w klasztorze, o których mówi się, że są spędzane „Jeszcze nie za klauzurą, ale już w Zgromadze­ niu" (www.albertynki.pl). Siostry zamieszczają zawołania: „Oblecz mnie, Panie, w no¬ wego człowieka! Daj mi poznać drogi Twoje, Panie, i naucz mnie chodzić Twoimi ścieżkami!" (www.sercanki.opoka.net.pl). Napotykamy także na cytaty z Biblii, takie jak ten: „Wybrał nas przed założeniem świata, abyśmy byli święci i nieskalani przed Jego obliczem. Z miłości przeznaczył nas dla siebie..." (Ef 1, 4). Pierwszym formal­ nym etapem formacji jest postulat. W tym czasie następuje „Oswojenie się z nowym miejscem i nowymi ludźmi (...) Oddychanie klimatem zakonnego domu, u boku wspólnoty sióstr postulantek" (www.albertynki.pl). Ma miejsce również zbadanie prawdziwości powołania. Postulantka „uzupełnia formację ludzką, wdraża się do pełniejszego życia chrześcijańskiego, zaznajamia się z zasadami życia zakonnego, z duchowością i apostolstwem" (www.dominikanki.pl). Potem czas na Nowicjat i Juniorat. Gdy kandydatka osiągnie ten etap, jest już uważana za siostrę. „Rok, a czasem dwa lata płyną szybko w rytm modlitwy i nauki, pracy i odpoczynku" (www.albertynki.pl). Ten czas prezentowany jest jako wprowadzenie w istotne i podstawowe obo­ wiązki życia zakonnego, a także zapoznanie się z duchowością Zgromadzenia. Potem przychodzi kolej na profesję czasową. Odtąd wszystko czym jest i co czyni siostra za¬ konna jest „szczególną Bożą własnością, jest na Jego chwałę" (www.albertynki.pl). 11 Najbardziej popularnym przejawem są świadectwa życia praktykowane przez Ruch Światło-Życie. �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 67 Ten okres przedstawia się na stronach jako czas, gdy siostry zdobywają kwalifika¬ cje potrzebne w pracy, uzupełniają wykształcenie. W końcu nadchodzi moment, który przedstawiany jest na stronach jako najradośniejszy i wymarzony - profesja wie¬ czysta - opisywana jako: „radosny i oczekiwany przez wszystkich dzień ślubów wie¬ czystych złożenie na zawsze daru z siebie przez ślubowanie czystości, ubóstwa i po¬ słuszeństwa" (www.albertynki.pl). Powyższe opisy kreują wizerunek życia zakon¬ nego jako wypełnionego szczególną łaską, będącego niezwykłą tajemnicą, którą zgłę¬ bić mogą tylko boży wybrańcy. Uchylić rąbka tajemnicy. Czyli wcale nie takie niezwykłe Oprócz historii i opisu drogi formacyjnej, ważne miejsce na stronach zakonnych zajmują aktualności oraz opis życia codziennego i działalności sióstr. Tutaj zbiór adre¬ satów strony jest zdecydowanie obszerniejszy - można do niego zaliczyć wszystkich, którzy potencjalnie „klikną" na link do strony zakonnej - parafianie, rodziny sióstr, podopieczni lub każda inna osoba świecka, nawet taka, która nigdy nie zetknęła się z życiem zakonnym. Wśród treści wypełniających te strony znajdziemy informacje o bieżących wydarzeniach w danym zgromadzeniu, jak również o tych ze świata „ze¬ wnętrznego" - krajowych i zagranicznych, kościelnych i nie tylko. Znajdziemy opisy świąt i sposobu świętowania zarówno z okazji wielkich świąt kościelnych, jak i we¬ wnętrznych, zakonnych. Są tam zamieszczane relacje z wizyt ważnych gości, infor¬ macje o wydawnictwach, wpisy okolicznościowe i tym podobne. Prezentacji życia codziennego sióstr towarzyszą zazwyczaj zdjęcia. Wynika z nich, że w życiu zakonnym jest wyraźny podział na: - modlitwę, - pracę, - odpoczynek. Oglądamy zdjęcia sióstr w otoczeniu roześmianych dzieci i młodzieży, szyjące, pio¬ rące, gotujące, pracujące w ogrodzie, jednym słowem wykonujące wszystkie prace, które w swoim życiu wykonuje „zwykły śmiertelnik". Ta idea bliskości, prezentowa¬ nie codzienności życia zakonnego w kategoriach swojskości, zwyczajności, nie tak znów odległej od życia ludzi świeckich, stanowi kontrast w stosunku do wspomina¬ nej wcześniej wyjątkowości i tajemniczości obecnej w opisach powołania i formacji. Wizja życia codziennego prezentowana na stronach bliska jest idei aggiornamento, sformułowanej przez I I Sobór Watykański, zgodnie z którą kościół ma zbliżyć się do wiernych i stać się dla nich bardziej otwartym. Również sposób prezentowania działal¬ ności sióstr dostarcza nam wizerunku, który zdaje się mówić, że są one obecne we wszystkich dziedzinach życia, od szpitali, poprzez szkoły i przedszkola, aż po misje w dalekich krajach. Nawet siostry klauzurowe, które nie prowadzą działalności ze¬ wnętrznej, nie próżnują i poza modlitwą poświęcają czas na haftowanie, wyrób świec, figurek i inne zajęcia. Na stronach internetowych większości zgromadzeń znajdziemy również dowód na unowocześnienie kontaktu z wiernymi - intencje modlitewne można przesyłać za pośrednictwem elektronicznych formularzy, takich jak ten: �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 68 A odpowiedź i potwierdzenie „omodlenia" danej intencji siostry również odeślą drogą mailową. Widać też troskę o odbiorcę obcojęzycznego - rekordową pod tym względem stronę, którą odnalazłam w Internecie można oglądać w 11 obcych języ¬ kach (poza polskim). „Jest wesoło". Zamiast podsumowania System kulturowy składa się z wzorów/układów symboli, a język jest jednym z systemów symbolicznych w kulturze rozumianej jako sieć. Rozpatrując zjawisko komunikacji, którego jednym z aspektów jest autoprezentacja, nie można zapominać, że wszystkie aspekty kultury są ważne, choć najbardziej bezpośrednie przełożenie na formy komunikacyjne ma oczywiście język i sposoby wypowiadania się (zarówno ustne jak i pisemne). James Clifford (2000) uważał, że należy traktować kulturę, jako zbiór tekstów (komunikatów) podlegających interpretacji, tekstów nie tylko archiwal¬ nych, choć te, jako że pojęcie tekstu kojarzy się głównie z językiem i jego „material¬ ną" wersją - pismem, na pewno są niezwykle ważne w zbiorze „tekstów" kultury. „Tek¬ stem" w takim rozumieniu może być zarówno kronika, manuskrypt czy inny doku¬ ment, jak i obraz, fotografia, film, a także strój, zachowanie człowieka czy wygląd oto¬ czenia. Na mocy takiego traktowania kultury również do Internetu możemy podejść, jak do rozumianego w tych kategoriach „tekstu". Patrząc zatem na elementy obecne w sposobie prezentacji wizerunku za pośred¬ nictwem zakonnych portali internetowych, możemy powiedzieć, że mamy do czynie¬ nia ze swego rodzaju obrazem wytworzonym, „tekstem" w założeniu całościowym, wykreowanym na użytek internautów. Przy tym wydaje się, że twórczynie tych stron kierują swój przekaz do dwojakiego rodzaju odbiorcy. Uwzględniają możliwość oglą¬ dania portali zarówno przez potencjalne kandydatki do zakonu jak i „zwykłych" wier¬ nych szukających pociechy lub po prostu informacji o zgromadzeniu. W przekazie za¬ wartym na stronach zgromadzeń ścierają się, ale i dopełniają wzajemnie dwa typy wi¬ zerunku - wyjątkowość, obcość i tajemniczość życia zakonnego, wizja życia w perma¬ nentnej obecności sacrum, zgromadzenie, którego członkami są osoby wybrane, w szcze¬ gólny sposób naznaczone, z wizją zwyczajności, powszedniości życia w zgromadze¬ niu, gdzie siostry wykonują obowiązki identyczne z tymi, które spełniają ludzie świeccy, których „proza życia" aż tak nie odbiega od życia przeciętnego człowieka. Na poziomie społecznym język pełni często rolę włączającą do wspólnoty mó¬ wiących/używających danego języka , a na tej bazie powstaje zjawisko nazwane: 12 12 Jednocześnie wykluczając innych z komunikacji. Dla potrzeb mojego tekstu ważniejsza jest jednak funkcja włączająca, dająca poczucie uczestnictwa niż wykluczająca (zob. Saville-Troike 1982). �Agnieszka Poźniak - Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 69 Speech Community (społeczność mówiących). A co za tym idzie, również termino¬ logia używana na omawianych portalach, dostosowana jest do wrażenia, które ma wywrzeć na odbiorcy. Z jednej strony stosuje się retorykę wyjątkowości, aby w po¬ tencjalnych kandydatkach obudzić przekonanie o wspólnocie i współuczestnictwie w wyjątkowej ekumenie. Z drugiej zaś, widoczny jest dyskurs „oswajania" obcości życia zakonnego i dążenie do obalania stereotypów, aby osiągnąć cel aggiornamento i przekonać o uczestnictwie we wspólnocie „ogólnoludzkich" doświadczeń. Cha¬ rakterystyczna jest również obecność na tych stronach dużej ilości cytatów z Biblii oraz innych źródeł kościelnych, tak zwanych złotych myśli jak również wypowiedzi samych członkiń wspólnot. Co uderzające brak jest na stronach zakonnych treści opi¬ sujących materialną stronę życia wspólnot. Poza prezentacją działalności nie zna¬ lazłam na nich informacji dotyczących spraw ekonomiczno-gospodarczych. Pozwolę sobie na zakończenie przytoczyć jeszcze jeden obrazek, prezentujący sposób, w jaki siostry zakonne mówią o sobie za pośrednictwem Internetu, po raz kolejny cytując wspomniany wcześniej chat z siostrami: „Często słuchamy różnej muzyki, gramy w ogrodzie w piłkę, jeździmy po tym ogrodzie nawet na rowerze... Są dni kiedy mamy rekreację całodzienną. Np. święta, uroczystości, imieniny sióstr - wtedy nie ma milczenia, jemy dobre ciasto i w ogóle jest wesoło;-)". Literatura: Clifford J., Kłopoty z kulturą, Wydawnictwo KR, Warszawa 2000. Kolak W., Marecki J., Leksykon godeł zakonnych, Wydawnictwo A D I , Łódź 1994. Saville-Troike M., The Ethnography of Communication, Blackwell Publishing Lcd, Oxford 2003. Źródła internetowe: http://pl.wikipedia.org/wiki/Internet http://www.albertynki.pl http://www.carmeliteinstitute.org http://www.czestochowa.us/content/view/698/63 http://www.dominikanki.pl http://www.kanoniczki.pl http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/jan_pawel_ii/przemowienia/oredzie_ssp _1990.html http://www.sercanki.opoka.net.pl http://www.wizytki.pl � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/db57c867ecc495409dce9b08b35d44cd.pdf e4ff23daec7b0c4b08b9a4387d9f7291 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5020 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource antropologia wizualna plotka - aspekt antropologiczny internet - aspekt etnograficzny celebryci portale plotkarskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4656 Title A name given to the resource Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.21-34 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jeran, Agnieszka Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich A Agnieszka Jeran WYŻSZA SZKOŁA GOSPODARKI W BYDGOSZCZY Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich C elebryci, ich wizerunki i plotki na ich temat pozostają żywą i istotną częścią co­ dziennego życia. Plotki w każdej społeczności stanowią ważny obszar spajania jej struktury i kultury, stając się źródłem wzorów zachowań, przyczynkiem do dyskusji o normach i wartościach, rozrywką czy wreszcie tematem codziennej komu¬ nikacji. Osoby znane, dawniej bohaterowie, a współcześnie celebryci pozostają najis­ totniejszym obiektem plotek, a rozwój kultury wizualnej sprawia, że szczególnej wagi nabierają fotografie, które stają się przesłanką plotkowania. Specyficzny status foto­ grafów - papparazzich, tabloidów, a wraz z rozwojem Internetu portali WWW po¬ święconych wyłącznie plotkowaniu, nadaje obrazom celebrytów szczególnej wagi. Dla objęcia naukowym namysłem fotografii celebrytów i ich znaczenia dla spo¬ łeczności internautów, szczególne znaczenie ma interpretacja dyskursywna fotografii zamieszczonych w Internecie, przy czym niezwykle istotna okazuje się szansa na śle¬ dzenie owego dyskursu w sposób całkowicie niezakłócający jego dynamiki. Internet umożliwia prowadzenie najczystszej obserwacji ukrytej, ponieważ badacz uzyskuje dostęp do zarchiwizowanego, publicznego z zasady dyskursu. Dzięki zestawieniu in¬ terpretacji autorskiej i komentarzy możliwe jest prześledzenie sposobów odzwiercie¬ dlania się w wypowiedziach subiektywności odbioru. W odróżnieniu od fotografii re¬ klamowej, fotografie celebrytów nie trafiają do wybranej, zdefiniowanej jako doce¬ lowa, kategorii odbiorców. Odbiorcy bywają, co jest charakterystyczne dla Internetu, bardzo różni, ponadto pozostając anonimowymi wyrażają swoje opinie bez obaw o spo¬ łeczną ocenę czy stygmatyzację, są więc - co pokazują badania zachowań internau¬ tów - bardziej otwarci i spontaniczni. Same fotografie celebrytów, mniej lub bardziej sensacyjne plotki na ich temat czy wreszcie budowany wokół nich dyskurs, nie są no­ wym zjawiskiem, jednak internetowe serwisy plotkarskie dają unikalną możliwość śle­ dzenia dyskusji na żywo, zachęcają do wypowiedzi i jednocześnie archiwizująje. In¬ terpretacja dyskursywna fotografii celebrytów pozwala na prześledzenie dyskursu oraz określenie kierunków interpretacji i określenie stopnia, w jakim redakcyjny opis obrazu pełni funkcję zakotwiczenia. �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 22 Dyskurs i interpretacja dyskursywna Samo pojęcie dyskursu okazuje się funkcjonować coraz częściej jako słowo-wytrych. Jak zauważa Grzymała-Kazłowska, można mówić o zwrocie ku dyskursowi, a związany jest on z „głębokimi przemianami społecznymi i wizją współczesnego spo­ łeczeństwa jako społeczeństwa zdominowanego przez praktyki komunikacyjne oraz z przekonaniem, że rzeczywistość jest konstruowana w procesach komunikacji" (Grzy­ mała-Kazłowska 2004: 13). Z jednej strony jest to wynik nasycenia życia społecz­ nego komunikacją masową, z drugiej zaś - przyjętej perspektywy ontologicznej, wedle której wszystko co czynią ludzie jest komunikacją - od procesów autorefleksyjnych przez zachowania w otoczeniu innych ludzi po procesy tworzenia norm i struktury spo¬ łecznej. W tym przesyceniu komunikacją dyskurs jest zarazem niejasny (jako pojęcie ogólne i nadużywane w potocznych wykorzystaniach) i jednocześnie precyzowany w ujęciach naukowych. W socjologii często ujmuje się dyskurs jako nie tylko wymia¬ nę komunikatów, ale i wzajemne oddziaływanie i negocjowanie tak znaczeń w bieżą¬ cym procesie komunikacyjnym, jak i całej społecznej rzeczywistości. Wynika to z fak¬ tu nieustannego uzasadniania i przetwarzania przekonań czy inaczej wiedzy potocz¬ nej, a w ujęciu Trutkowskiego „społecznych reprezentacji", które włączone są tak głęboko w proces społecznej komunikacji, że z jednej strony określają zakres dostępnych nam wzorów interpretacyjnych, a z drugiej strony - kon­ stytuują rzeczywistość, w której żyjemy. Odbieramy świat przez pryzmat uzgodnio­ nych definicji zjawisk, a zjawiska nowe i nieznane staramy się włączyć w istniejący, przyswojony i bezpieczny system podzielanych kategorii. (Trutkowski 2004: 43) Procesy prowadzące do owych uzgodnień (i ewentualnych zmian) określić można najogólniej mianem dyskursu. Byłby zatem dyskurs czymś szerszym niż dialogiem z niezbędnymi dla przeprowadzenia analizy sekwencjami wypowiedzi - jak chce go ujmować ściśle rozumiana analiza dyskursu. Dyskurs jest zatem działaniem społecznym lub procesem komunikacyjnym two¬ rzenia i stabilizowania podzielanej wiedzy, owych społecznych reprezentacji, ważna jest więc bardziej jego funkcja, niż dialogowy charakter. Jednak istotny pozostaje waż¬ ny postulat metodologiczny analizy dyskursu - procesy uzgadniania znacznie efek¬ tywniej jest obserwować „w toku", miarę jak się dokonują i to najlepiej w warunkach naturalnych, niż odtwarzać w wywiadzie ich przebieg odwołując się do pamięci res¬ pondentów (por. Grzymała-Kazłowska 2004). Można oczywiście proces ten wywołać, można też śledzić sam jego efekt - treść uzgodnionych interpretacji, kształt wiedzy po¬ tocznej, niemniej kluczowy pozostaje naturalny przebieg procesu. Naturalność sytuacji ma znaczenie przede wszystkim dlatego, że ,,konstrukcja dys¬ kursu w równym stopniu uzależniona jest od treści i znaczenia komunikatów wypo¬ wiadanych przez tworzących go aktorów, jak i od pozostałych cech kontekstu sytua¬ cyjnego" (Trutkowski 2004: 45), a więc istotne dla dyskursu okazuje się wszystko, co definiuje jego kontekst. Sytuacja badania otwiera zaś inny kontekst, niż różne natu¬ ralne okoliczności procesów komunikacyjnych. Kontekst ten jednak należy każdo¬ razowo uściślić i jasno zdefiniować, dookreślić, ponieważ trudno przecenić jego zna¬ czenie dla przebiegu procesu. Jednym z istotniejszych szerokich kontekstów i jednocześnie ważnym obszarem uzgadniania elementów wiedzy potocznej, może ważniejszym obecnie niż uzgadnianie znaczeń słów, jest współczesne nasycenie obrazami. Tym trudniejszy to proces, że ob- �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 23 razy są w większości polisemiczne, często bardziej niż słowa. Jak zauważa Schnettler: Chociaż jest kwestą sporną, jak dawno temu miała miejsce „rewolucja wizualna" to można zauważyć, że wizualizacje zdobywają w naszej współczesnej kulturze coraz więk­ sze znaczenie. Uwidacznia się to nie tylko w mediach rozrywkowych, jak film, telewizja, książki obrazkowe czy czasopisma ilustrowane; przede wszystkim nowe, wspomagane komputerowo formy komunikacyjne wywołały prawdziwą powódź wizualizacyjną. (Schnettler 2008: 117) Wszechobecność obrazów nie służy zatem tylko rozrywce. Wydaje się, że doko­ nuje się pewien powrót do ikoniczności. Od wynalezienia druku i powszechnej alfabetyzacji, zmysłem wzroku człowieka zawładnęło pismo - ze swoją linearnością nieruchomością i tylko częściową otwartością na interpretację (por. Vandendorpe 2008). Jednak obrazy odzyskują swój udział w organizowaniu i przekazywaniu wie¬ dzy o świecie. Coraz częściej poszczególne subdyscypliny nauk społecznych okreś¬ lają siebie i swój przedmiot badań poprzez wizualność - czy będzie to socjologia wizualna, antropologia obrazu czy visual culture studies. Jednak same obrazy bez ich odczytań to za mało. Jak zauważają Frąckowiak i Rogowski bez badania tego, co odbiorcy robią z obrazami, nie może ona [socjologia wizualna - AJ] odpowiedzieć na wiele ważnych dla niej pytań. Nie bardzo możemy pytać na przyk­ ład o strategie komunikacyjne, w które wplecione są obrazy, ani o ich „kariery" (określe­ nie Grady'ego), które pozwoliłyby określić ich społeczne (kulturowe) znaczenie. (Frąckowiak, Rogowski 2009: 133) Badanie tych procesów bywa określane mianem socjologii wiedzy wizualnej, która zajmuje się pytaniami, jak doświadczenia, wiedza, umiejętności i zdolności są wy¬ tarzane i dystrybuowane nie tylko za pośrednictwem języka i słów, ale także przez wi¬ zualne formy wyrazu i przedstawiania. Przy tym w centrum uwagi znajdują się tu formy wizualne, pojmowane nie jako statycznie nieruchome struktury lub stałe znaki, ale raczej jako per formatywne, wzajemnie powiązane ze sobą, skontekstualizowane [i do pewnego stopnia efemeryczne] zjawiska społecznych interakcji, przy pomocy których wytwarzana, przetwarzana i asymilowana jest wiedza. (Schnettler 2008: 116) Dlatego też należy i w stosunku do obrazów, a więc obszaru wizualnego rzeczywis¬ tości, zastosować kategorię dyskursu. Sztompka chociażby analizując sposoby inter¬ pretowania fotografii obok interpretacji hermeneutycznej, semiologicznej i strukturalistycznej wymienia także interpretację dyskursywną. W jego ujęciu dyskurs wizu¬ alny to „złożony proces negocjacyjny, w którym artykułują się znaczenia obrazów" (Sztompka 2005: 92). Interpretacja dyskursywna sięga poza sam obraz i wymaga uwz¬ ględnienia z jednej strony charakterystyki odbiorców obrazu, z drugiej zaś kontek¬ stu, w jakim obraz się pojawia i w związku z tym jest interpretowany. Inaczej mó¬ wiąc - można w interpretacji dyskursywnej ograniczyć się do tych dwóch obszarów czyli określenia potencjalnych, zdefiniowanych przez nadawcę odbiorców (i ewen¬ tualnie odbiorców faktycznych) oraz do określenia kontekstu w jakim obraz wystę¬ puje - ram albo reżimu odbioru, czyli instytucji, w ramach których obraz jest wytwa¬ rzany, przekazywany i pokazywany (inną ramę określa muzeum, inną gazeta, jesz¬ cze inną - telewizja i poszczególne gatunki programów). Jednak można spróbować pójść o krok dalej i prześledzić rzeczywisty przebieg in¬ terpretacji obrazu, a więc dyskursu wokół niego. Możliwe i osiągalne są dwie ścieżki �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 24 - jedna prowadzi poprzez metody wywiadu i może być pogłębionym wywiadem z wykorzystaniem obrazu (indywidualnym lub grupowym) (por. Konecki 2005), druga - poprzez obserwację. Ogromnym minusem pierwszej jest fakt wywoływania przez badacza procesów interpretacji. W większości przypadków to badacz decyduje 0 zestawie obrazów do interpretacji, choć czasem to badany może „przynieść" obrazy własne, samemu je wybrać. Jakkolwiek by nie było - wywiad wykorzystujący obrazy 1 w zamierzeniu odkrywający ich znaczenie dla odbiorcy, a więc interpretację, jest sy¬ tuacją sztuczną, wywołaną przez badacza. W przeciwieństwie do tego obserwacja może być uwolniona od takiego charakteru - możliwe jest bowiem prześledzenie spon¬ tanicznych procesów interpretacyjnych toczących się w wymianie komunikatów, a więc w dyskursie pomiędzy interpretującymi, pomiędzy odbiorcami, z których każ¬ dy ma prawo do własnego odczytania obrazu, ale z których każdym kieruje jedno¬ cześnie dążenie do uprawomocnienia swojego odczytania poprzez jego uzgodnienie z innymi i uzyskanie w ten sposób społecznej aprobaty dla dokonanego odczytania. Zgodnie z postulatem naturalności to właśnie taki naturalny, niepodlegający wpły¬ wowi badacza proces uzgadniania znaczenia obrazów miałby najwięcej wspólnego z założeniami metodologicznymi analizy dyskursu. Patrząc na to ze strony odbiorcy komunikatu wizualnego lub tekstowo-wizualnego, można uznać, że jak to zauważył Eco „temu, kto odbiera obraz pozostała resztka wol­ ności: wolności odczytania go w inny sposób" (Eco 1998: 160), ale ta wolność ogra¬ niczona jest procesami społecznej akceptacji. Skrajne interpretacje nie znajdują apro¬ baty, nie są wspierane i włączane w społecznie dostępny zasób wiedzy potocznej. Na tym polega w ujęciu interakcjonistycznym każde uzgadnianie znaczeń, a za jego narzę¬ dzie uznać można właśnie dyskurs. Śledzenie go w naturalnym, nie modyfikowanym przez badacza środowisku możliwe jest właściwie wyłącznie dzięki obserwacji. W odniesieniu do metody proponowana i wykorzystana zostanie zatem obser¬ wacja. Jednak jej przeprowadzenie wymaga ustalenia ram dla samego przebiegu dyskursu. Są one niezbędne dla każdej analizy komunikacji, ponieważ nieodmien¬ nie istotne pozostaje określenie jaka forma procesów komunikacyjnych podlega ba¬ daniu, kim są uczestnicy komunikacji, jakie istnieją narzucone instytucjonalne ramy czy też reżim dyskursu. Zgodnie z takim schematem przeprowadzono także pre¬ zentowane badanie - przedstawienie jego wyników wymaga wskazania pewnych ogólniejszych ustaleń, a więc: - cech audytorium - odbiorców obrazów, - kontekstów instytucjonalnych, - poziomów dyskursu - grup rozmówców zaangażowanych w dyskurs. Zaproponowane i przeprowadzone badanie wymaga jasnego zdefiniowania po¬ szczególnych elementów kontekstu. Ponieważ, jak wskazywano, najbardziej uzasad¬ nioną metodą będzie obserwacja, zdecydowano się wykorzystać unikalną właściwość Internetu jako obszaru badań - można w nim śledzić niewywołane, a więc naturalne, spontaniczne zachowania ludzi nie będąc przy tym widzialnym. Badacz ma zatem możliwość zrealizowania prawdziwej obserwacji niejawnej, a jeśli chce całkowicie wyeliminować potencjalny własny wpływ na sytuację - może posłużyć się jako za¬ pisem obserwacji zarchiwizowanym zapisem historycznego (tj. już zakończonego) procesu komunikacyjnego. W odniesieniu do naturalnych procesów komunikacyj¬ nych w „realnym" (niecyfrowym) świecie bardzo rzadko badacz uzyskuje taką szansę - właściwie wyłącznie w odniesieniu do debaty emitowanej poprzez media masowe i do korespondencji. Obszarem obserwacji w przeprowadzonym badaniu będzie więc �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 25 w najszerszym ujęciu Internet, jako obserwowana rzeczywistość. Dalsze uszcze¬ gółowienia sformułować można następująco: - w odniesieniu do cech odbiorców i jednocześnie nadawców komunikatów - ba¬ danymi są Internauci, a więc użytkownicy Internetu - w ujęciu szczegółowym - po¬ dejmujący aktywność komunikacyjną w wybranym portalu plotkarskim poprzez system komentarzy; - konteksty instytucjonalne współtworzą: plotkowanie, celebryci, wizualność i sys­ temy komentarzy (jako badana forma prowadzenia dyskursu); - poziomy dyskursu sprowadzić można do dwóch: pomiędzy autorami plotkarskiej wiadomości i czytelnikami (aktywnymi na tyle, by wiadomość skomentować) oraz po¬ między samymi forumowiczami - inne poziomy np. dyskusje przeniesione poza sys¬ tem komentarzy, „dialog wewnętrzny" czytelnika, debata redakcyjna nad fotografią i tekstem itp. pozostają poza obszarem badania jako zasadniczo nieuchwytne. Rozpoznanie, zdefiniowanie i uwzględnienie poszczególnych elementów pozwoli na egzemplifikację procesu uzgadniania znaczenia fotografii, a wiec na pokazanie prze¬ biegu interpretacji dyskursywnej obrazów w nieco szerszym niż pierwotne ujęcie Sztompki. Dla Sztompki istotne było dotarcie do tego, co obraz znaczy dla odbiorców, w przeprowadzonym badaniu ważniejszy od konkluzji „co znaczy" jest obszar procesualny, przebiegu owych uzgodnień. Będzie to przy tym badanie o charakterze wy¬ rywkowym, istotniejsze w jego wypadku będą procedury badawcze niż sam efekt - koń¬ cowe konkluzje, nieosiągalne w tak pilotażowym badaniu. Audytorium - polscy internauci Zgodnie z wynikami Diagnozy Społecznej 2009 (Batorski 2009) polskiego in¬ ternautę można scharakteryzować przede wszystkim jako osobę młodą, dobrze wy¬ kształconą i pracującą. Rozpatrzenie charakterystyk użytkowników Internetu w Pol¬ sce pozwala bowiem stwierdzić, że 56 % internautów to osoby do 34. roku życia, „po¬ nad połowa internautów to osoby uczące się lub posiadające już wyższe wykształ¬ cenie" (Batorski 2009: 290) i w 57% - osoby pracujące - albo pracownicy albo przed­ siębiorcy. Wielkość zamieszkiwanej miejscowości czy płeć ma znacznie mniejsze zna¬ czenie. Jeśli zatem tak można opisać statystycznego internautę, to można sądzić, że Internet jest medium ludzi młodych, wykształconych i aktywnych zawodowo - co nie znaczy, że zupełnie nie korzystają z niego inne kategorie społeczne (przykładowo - osoby w wieku powyżej 60 lat stanowią 4% użytkowników). Jednak ten statystycz¬ ny, wynikający z badań portret internauty ma znaczenie nie tylko jako pewien osa¬ dzający rozważania, dotyczące jednej z aktywności internautów, element ramy roz¬ ważań. Ważne jest również to, że jeśli nie Internet jako taki (pozbawiony przecież pod¬ miotowości), to twórcy i sponsorzy poszczególnych portali opierając się na ogól¬ nych statystykach i szczegółowych danych o własnych użytkownikach, dostosowują do nich swój przekaz - zarówno pod względem formy, jak i treści. Skoro zatem inter¬ nauta postrzegany jest jako osoba młoda, to odpowiednim językiem, w dostosowa¬ nej formie i na dobrane do jego zainteresowań tematy przygotowuje się zawartość por¬ talu. W ten sposób statystyki w rodzaju przytoczonych współtworzą ramę interpre¬ tacji, są więc istotne dla analiz dyskursu wokół interpretacji. Drugi składnik charakteryzujący audytorium to cele korzystania z Internetu. Wśród celów ogólnych jednym z istotniejszych okazuje się rozrywka - jako pierwszy �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 26 i najważniejszy cel wskazuje j ą prawie 30% internautów, dla kolejnych 24% jest celem znajdującym się na drugim miejscu (spośród pięciu możliwych) (Batorski 2009: 305). Bardziej szczegółowe zestawienie sposobów korzystania z Internetu wykorzystywane w Diagnozie Społecznej nie pozwala jednoznacznie określić zasięgu czytania i komen¬ towania zawartości portali plotkarskich, a więc również scharakteryzować pod wzglę¬ dem społeczno-demograficznym ich użytkowników. Jednak w ramach celów korzys­ tania z Internetu wyszczególnionych przez badaczy w ramach Diagnozy Internetu od­ naleźć można aktywność określonąjako „informacja o innych osobach" - z pewnoś¬ cią plotkowanie nie stanowi jedynego przejawu tej aktywności, jednak w jej zakres wchodzi. Przytoczone badanie realizowane było poprzez Internet, metodą samodoboru i w efekcie wyniki nie są reprezentatywne ani dla ogółu Polaków, ani dla polskich internautów. Jak piszą sami autorzy „proces rekrutacji do badania został tak skon¬ struowany, aby jak najskuteczniej wychwycić osoby, które z Internetu korzystają bar­ dzo intensywnie, po kilka godzin dziennie" (Krejtz, Nowak 2009: 15). Jednak wyniki dla tej szczególnej, zbadanej i bardzo różnorodnej grupy można do pewnego stopnia traktować ilustracyjnie. Owo szukanie informacji o innych osobach zajmuje w rankin¬ gu zestawiającym poszczególne aktywności okolice 10. miejsca (w zależności od gru­ py wiekowej - od 9. do 11.), wśród liczącego trzydzieści elementów zestawienia. Samo „komentowanie na blogach i forach", które nie do końca odpowiada komentowaniu wiadomości w serwisach plotkarskich zajmuje miejsce 7. wśród wskazań bardzo mło¬ dych użytkowników (w wieku do 19 lat), zaś okolice miejsca 20. dla starszych, jest to więc mniej popularna aktywności, choć również istotna (Krejtz 2009: 61). Potwier¬ dzałoby to wskazaną wcześniej charakterystykę internautów i dostosowanie wielu ser¬ wisów do takiego właśnie bardzo młodego audytorium. Ramy instytucjonalne - plotkowanie o celebrytach Pojęcie plotki jest niezwykle pojemne. Na poziomie potocznym - dosyć dobrze rozpoznawane, choć już znacznie rzadziej definiowane, na poziomie naukowym - nieco zapoznane, choć co jakiś czas powracające, szczególnie w ujęciach psychologicznych. Rozpatrując plotki warto zwrócić uwagę na ich społeczne funkcje oraz na rodzaje (por. Thiele-Dohrmann 1980). Przede wszystkim, w odniesieniu do celebrytów największe znaczenie okazuje się mieć plotka instrumentalna (Matusewicz 1998: 406). Plotka taka jest świadomie sto­ sowanym narzędziem - czasem dyskredytacji, coraz częściej promocji. W ramach dzia­ łań marketingowych wyróżnia się nawet marketing szeptany, posługujący się jako głów¬ nym kanałem promowania produktu lub marki drogą osobistego informowania. W od¬ niesieniu do celebrytów plotka ma taką właśnie promującą funkcję - ma utrzymywać zainteresowanie postacią - albo dzięki jej „barwności", nonkonformizmowi w pub¬ licznych obszarach życia (np. na występach, premierach, inauguracjach), albo dzięki wkraczaniu mediów w sferę prywatną, poza publiczną fasadę, a najczęściej - dzięki łączeniu obu tych obszarów. Plotki mogą zatem dotyczyć tego, co gwiazda porabia w domu, kiedy publiczność jej nie widzi (choć właśnie widzi), jak wystąpiła na pokazie nowego filmu, kto jej towarzyszył i jak jedno ma się do drugiego. Tematem plotki mo¬ że być niemal wszystko, zaś jej celem jest przede wszystkim utrzymanie zaintereso¬ wania postacią - która jako rasowy celebryta nie jest znana (głównie, a już na pewno nie wyłącznie) dlatego, że jest wyjątkowa pod jakimkolwiek względem (talentu, sta¬ tusu itp.), ale dlatego, że jest znana - zgodnie z definicją rozpropagowaną przez Godzica, że celebryci są „znani z tego, że są znani" (Godzic 2007). �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 27 Natomiast rozpatrując liczne społeczne funkcje plotki, w odniesieniu do plotek o celebrytach wskazać można między innymi jej więziotwórczy i poznawczy oraz ludyczny charakter (por. Jeran 2008: 272). Plotka to bowiem akt komunikacji - prze­ kazywanie plotek pozwala na stwierdzenie istnienia łączności komunikacyjnej w gru­ pie, pozwala poszczególne łącza potwierdzić, odświeżyć, utrzymać. Między innymi dzięki plotkowaniu istnieje sieć niezobowiązującej, niezadaniowej komunikacji w ob¬ rębie grupy czy szerzej - wspólnoty. Ale plotkowanie tworzy także wspólnotę poz¬ nawczą. Samo w sobie stanowi przykład dyskursu uzgadniania znaczeń. Plotkowa¬ nie sprawia, że pewne elementy wiedzy potocznej są podzielane i potwierdzane, po¬ dobnie jak aprobata dla obowiązujących norm (najczęściej wyrażana poprzez wspól¬ ną dezaprobatę dla złamania normy). Jednak wydaje się, że w odniesieniu do plotek o celebrytach należy wskazać jeszcze jedną funkcję - ludyczną. Opowiadanie plotek sprawia przyjemność, pozwala na uświadomienie sobie cudzej infantylności, braku ogłady czy po prostu pecha. Taką samą przyjemność sprawia czytanie plotek, a to ono okazuje się szczególnie ważne w sytuacji, w której plotki są przekazem wykorzys¬ tującym kanały komunikacji masowej. Nie można wówczas rozpoznać tworzącej się wspólnoty - plotka od centralnie zlokalizowanego nadawcy trafia do wielu odbior¬ ców (zgodnie z modelem komunikacji masowej), czasem po drodze przechodzi przez pośredni poziom liderów opinii. Jednak jeśli można wówczas mówić o podzielaniu czegokolwiek, to raczej właśnie wiedzy na określone tematy i sposobów definiowa¬ nia oraz oceniania rzeczywistości (czy te buty rzeczywiście nie pasują do tej su¬ kienki? Ile taka sukienka kosztuje? A przede wszystkim - kto ma obowiązek za¬ kładając sukienkę spodziewać się jej wnikliwej oceny). Spośród różnych kanałów upowszechniania plotek, dla plotek o celebrytach naj¬ istotniejszym okazują się media masowe, tym bardziej, że w ich obrębie istnieją ty¬ tuły z definicji poświęcone plotkowaniu - są to czasopisma (i tabloidy i luksusowe magazyny), programy telewizyjne (typu kto, co i gdzie - zrobił) i wreszcie - portale internetowe. Te ostatnie zasługują na uwagę jako z jednej strony najmłodsze (jak i sam Internet jest najmłodszym z mediów integrującym media wcześniejsze), z drugiej - najbardziej zróżnicowane. W samym polskojęzycznym obszarze Internetu wska¬ zać można kilkadziesiąt plotkarskich serwisów - mogą mieć wąski zakres tema¬ tyczny (np. tylko sportowy), mogą być znacznie szersze tematycznie, mogą mieć formę przekazu odgórnego (redakcja zamieszcza plotkę, dodaje zdjęcia itp. - całość funkcjonuje jak elektroniczna wersja plotkarskiej gazety), mogą opierać się na prze¬ kazie oddolnym, tj. na zgłaszanych przez czytelników wiadomościach - wyszuka¬ nych w innych miejscach lub samodzielnie wygenerowanych (kogo sławnego wi¬ działem dziś na zakupach). Istnieje także schemat czasowy - tutaj główna strona i naj¬ ważniejsza plotka zmieniają się w określonym rytmie (np. co 3 godziny) (szerzej: Jeran 2009: 334-335). Istotną różnicę pomiędzy plotkarskami programami telewi¬ zyjnym czy prasą stanowi sprzężenie zwrotne. Technologia związana ze stronami WWW sprawia, że czytelnicy stają się podmiotami aktywnymi, sami mogą włączyć się w proces komunikowania, który przestaje mieć tak klasycznie masowy charak¬ ter. Włączenie to może być bardzo różne - od przekazania linku innym po własną wypowiedź w postaci komentarza do plotki lub do wcześniejszych wypowiedzi in¬ nych czytelników. Dodatkowo hiperszybkość dostępu, nie tylko pierwotnej publi¬ kacji plotki, ale jej powielania i „przekazywania dalej" oraz multimedialność, której tylko częściowo dorównuje telewizja (a prasa wcale) sprawiają, że Internet jak żadne inne medium dostosowany jest do plotkowania. �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 28 Jednak kluczowa dla obserwacji uzgadniania znaczeń - interpretacji dyskursywnej obrazów (fotografii) - pozostaje wspomniana możliwość i rzeczywiste funkcjo¬ nowanie sprzężenia zwrotnego. To ono umożliwi zaproponowaną obserwację. Nim jednak wszystkie wątki współtworzące ramę kontekstu analizowanego dyskursu zo¬ staną złożone w jedno, należy scharakteryzować sam system komentarzy. Fora a komentarze - systemy prowadzenia dyskusji w Internecie Formy dwustronnej komunikacji zapośredniczonej przez komputer i realizowa¬ nej przede wszystkim poprzez Internet jako sieć sieci, są bardzo różne. Jedno z kryte¬ riów odnosi się do wykorzystywanego sposobu komunikowania i pozwala odróżnić komunikację pisemną od innych form (np. videomail, telefonia internetowa), inne wskazuje na zbieżność w czasie komunikatów z obu stron procesu - można wów¬ czas mówić o komunikacji synchronicznej i asynchronicznej. Zawsze będzie to oczy¬ wiście komunikacja pośrednia, w której nie ma wymogu dzielenia tego samego fi¬ zycznego miejsca przez rozmówców - choć może to być to samo miejsce wirtualne. Synchroniczna komunikacja wymaga względnie niezakłóconej i bieżącej wymiany komunikatów - jest to zatem komunikacja, dla której bazowym schematem jest roz¬ mowa. W przeciwieństwie do niej komunikacja asynchroniczna nie wymaga wspól¬ nego czasu, realizuje się z (możliwym) opóźnieniem reakcji zwrotnej - jest to zatem schemat raczej korespondencji listowej. Przykładem pierwszej są wszelkiego ro¬ dzaju czaty i komunikatory internetowe, przykładem drugiej - fora i poczta elek¬ troniczna. Przy obu rodzajach przytoczone przykłady pozwalają na wskazanie jeszcze jednej kategorii różnicującej - komunikator i poczta to sposoby komuniko¬ wania się z wybraną, ograniczona i zdefiniowaną grupą odbiorców. Trzeba znać czyjś nick, numer lub adres, by się z nim skontaktować - czy to w czasie rzeczywistym, czy też asynchronicznie. Jednak czat czy forum nie stawiają takiego wymogu - trze¬ ba (i to wystarczy) znajdować się w tym samym wirtualnym miejscu - określonym jako pokój w przypadku czatu albo zdefiniowanym przez wątek forum - aby podjąć komunikację. Jest to zatem komunikacja o charakterze raczej publicznym czy quasipublicznym niż prywatnym. Systemy komentarzy, umożliwiające czytelnikom dopisanie dowolnych uwag do przeczytanego tekstu lub obejrzanego zdjęcia, tylko częściowo wpisują się w po¬ wyższe podziały. Z pewnością są komunikacją asynchroniczną i quasipubliczną, jed¬ nak brakuje w nich charakterystycznych dla forum cech dialogiczności i wątkowości. Na forum bowiem każdy zamieszczony wpis to wypowiedź „w której autor ustosun¬ kowuje się do danego wątku tematycznego. To wymusza pewną formę następujących po sobie postów (wypowiedzi) - dyskusję na zadany w tytule temat."(Stawiska 2006: 243) W efekcie struktura aktywnego forum ma postać „drzewa" z kolejnym zagłębie¬ niami i podpoziomami - gałęzie odpowiadają podtematom i zogniskowanym wokół nich rozmowom podgrupy uczestników forum. Systemy komentarzy nie do końca realizują ten schemat. Wprawdzie komentowa¬ ną wiadomość można uznać za temat przewodni dyskusji, jednak struktura komen¬ tarzy nie dopuszcza tworzenia poddyskusji - komentarze pojawiają się w kolejności zgłaszania, uporządkowane zwykle jeden pod drugim, elementy dyskusji występują tylko w sytuacji, w której w danym komentarzu autor wprost (najczęściej przez cy¬ towanie) przywołuje wypowiedź, do której się odnosi. Zdarza się, że takie cytowa¬ nie osiąga kilka poziomów, ale jest to dosyć specyficzna forma dialogu. Inną zaobser¬ wowaną formą dialogiczności jest odwoływanie się do osoby autora wypowiedzi, �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 29 do której ktoś się odnosi („X napisał, a ja na to...") jednak ze względu na fakt, że ogromna część komentatorów pisze swoje komentarze jako po prostu „gość" - jest to forma utrudniona. W obserwowanych systemach komentarzy na portalach plot­ karskich obu form możliwej dialogiczności jest jednak niewiele, w efekcie „ko­ mentarze niezwykle rzadko stanowią typowy dialog pomiędzy internautami" (Bąk 2009: 345). Także pilnowanie zachowania zgodności z tematem, a więc wątkowość i podział na podtematy w systemach komentarzy praktycznie nie istnieją. Jedynym wątkiem - tematem jest komentowany tekst/fotografia. Od strony technicznej sys¬ tem nie dopuszcza generowania podwątków. Od strony zaś praktyki - ponieważ sys¬ temy komentarzy, w przeciwieństwie do większości forów, nie są moderowane, nie ma także osoby, która czuwałaby nad utrzymaniem się wypowiedzi w ramach wątku - dygresje czy argumentacja ad personam i komentowanie cudzej, wcześniejszej wy¬ powiedzi, a nie wiadomości, są więc nieuniknione. Sprzyja temu zresztą anonimo¬ wość autorów komentarzy, ponieważ w większości przypadków nie jest zachowana nawet wirtualna tożsamość związana z wykorzystywaniem tego samego nicku, zaś poczucie bezpieczeństwa związane z anonimowością sprzyja ekstremizmowi w wy¬ powiedziach (por. zjawisko trollingu na forach - Kamińska 2008). Inną różnicą pomiędzy systemem komentarzy a forum jest długość życia - poszcze¬ gólne wątki na forach mogą trwać miesiącami lub nawet latami, w miarę jak zmie¬ niają się forumowicze, dochodzą kolejne osoby i zachodzą nowe, związane z ana¬ lizowanym problemem, wydarzenia. Komentarze dopisywane są znacznie krócej - w większości przypadków dany zestaw komentarzy nie znika, jednak jest „żywy" tj. dopisywane są do niego kolejne tylko tak długo, jak długo wiadomość jest faktycz¬ nym „newsem". W przypadku serwisów o schemacie czasowym - z definicji tyle, ile wynosi odstęp pomiędzy kolejnymi wiadomościami, w serwisach o innym ryt¬ mie - z pewnością nieco dłużej. Wizualność a komentarz - narzucanie interpretacji Wiadomość w serwisie plotkarskim (co wynika z multimedialności) jest zwykle połączeniem obrazu - fotografii i tekstu. Pierwszym tekstem, zanim pojawią się ko¬ mentarze, jest redakcyjne odczytanie, opis który w różnym stopniu odnosi się do przed¬ stawionej na fotografii osoby, jej wyglądu czy sytuacji, w której zrobiono zdjęcie. W odniesieniu do fotografii prasowej Garncarek analizowała znaczenie podpisów pod nimi, niezależnie od tekstu artykułu i zauważyła, że podpis umieszczony przy zdję¬ ciu często jest tym, co warunkuje czy wręcz narzuca interpretację (Garncarek 2004: 70). Można mówić o funkcji związania, zakotwiczenia, jaka pełni podpis wobec ob¬ razu - to Barthesowskie pojęcie oznacza wskazanie przez podpis jednego z możli¬ wych odczytań obrazu - „mając do dyspozycji wiele znaczeń i interpretacji, odbior¬ ca najczęściej wybiera jedne z nich, a pozostałe lekceważy" (Garncarek 2004: 70). To właśnie jeden z kluczy do uchwycenia procesów interpretacji dyskursywnej. Re¬ dakcja definiuje punkt wyjścia swoim odczytaniem, zakorzenionym w kontekście plotkowania o celebrytach, a więc starającym się realizować demaskatorską i ludyczną funkcję plotkowania. Krytykuje lub chwali uchwycony moment życia pub¬ licznego lub prywatnego celebryty - wygląd, zachowanie, towarzystwo. To wyz¬ nacza pierwsze odczytanie. Śledzenie procesów interpretacyjnych może więc od¬ nosić się do relacji pomiędzy owym narzucanym z pozycji władzy (redakcji) od¬ czytaniem a zgodą lub niezgodą na nie ze strony autorów komentarzy - tych spośród odbiorców, którzy zdecydowali się zabrać głos. Podpis pod zdjęciem prasowym �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 30 często narzuca jedną, gotową i roszczącą sobie prawo do bycia jedyną prawdziwą, interpretację. Redakcyjne odczytanie fotografii stanowiącej pretekst lub sedno plotki czasem jest równie bezwzględne, choć często łagodzone w postaci redakcyjnego pytania typu „jak to oceniacie?", „plus czy minus?", co ma prowokować do komen­ towania. Bez względu na formę, jakieś odczytanie zostaje zdefiniowane przez re­ dakcję - wyraża się w wyborze zdjęcia i sposobie skierowania na nie uwagi. Trzeba przy tym pamiętać, że często to właśnie ukierunkowanie jest kluczowe - tę samą fo­ tografię celebryty uczestniczącego w jakimś wydarzeniu (typu otwarcie galerii albo premiera filmowa) można wykorzystać jako pretekst o wywołania tematu owego wydarzenia (Jakie było? Znaczące? Udane?), obecności danej osoby na tym wyda­ rzeniu (Czy jej wypadało tam być? Czy do niej pasuje owo uczestnictwo?), jej to­ warzystwa w danym momencie (Czy to partner? Ktoś nowy? Albo - dlaczego jest sam/sama?) i wyglądu (Czy ta sukienka dobrze leży? Czy właściwie dobrane dodatki - do siebie nawzajem i do okazji?) i z wielu innych. Z opisami na serwisach plot¬ karskich nie jest zatem wprawdzie aż tak, że zamykają dyskusję (jak podpisy pod fotografiami prasowymi), ale z pewnością nadają jej kierunek. Jeśli zatem, jak zauważyła Bąk „Komentarze zamieszczane przez forumowiczów w Internecie stanowią niewywołany materiał badawczy, powstający naturalnie bez udziału badacza" (Bąk 2009: 345) co pozwala traktować je jako materiał dla obser­ wacji, to wskazać można dwa obszary możliwego do śledzenia dyskursu. Pierwszy dotyczy relacji pomiędzy odczytaniami forumowiczów a odczytaniem redakcji w oso¬ bie autora wiadomości funkcjonującej jako podpis fotografii. Można zaobserwować albo przyjmowanie interpretacji redakcyjnej albo jej odrzucanie, czasem ignorowa¬ nie. Drugi obszar to sfera dyskusji pomiędzy samymi autorami komentarzy. Ich uwa­ gi, czasem splecione w rozmowę, pozwalają uchwycić procesy negocjowania znaczeń pomiędzy dysponującymi taką samą władzą komentatorami. Jest to wprawdzie w więk¬ szym stopniu system publicznie dostępnych, „zawieszonych" ogłoszeń o odczyta¬ niach niż dialog, jednak sięgnięcie po szerszy niż ściśle sekwencyjny i dialogowy sposób rozumienia dyskursu, dopuszcza i taką formą. W tych dwóch „negocjacjach znaczeń" - jednej z równością, drugiej z nierównością władzy, dokonuje się inter¬ pretacja. Do ostatecznych wniosków, konkluzji, nigdy oczywiście nie dochodzi, dys¬ kurs nie zostaje zakończony, raczej urywa się, gdy gaśnie zainteresowanie, ale jako proces istnieje. Jest przy tym procesem naturalnym, określonym w ramach obej¬ mujących rzeczywistość Internetu, plotkowanie i systemy komentarzy na portalach plotkarskich oraz nie podlegającym wpływowi badacza, który sięga po niego jako po zapis obserwacji procesów komunikacyjnych i w ten sposób uzyskuje możliwość prześledzenia procesów interpretacji dyskursywnej fotografii celebrytów. Inne sys¬ temy komentarzy nadają się do takiej analizy równie dobrze, choć należy uwzględ¬ nić odmienny kontekst samego procesu. W celu egzemplifikacji możliwych ustaleń przedstawić warto kilka tropów analizy - nie jest ich celem wskazanie konkluzji, a raczej otwarcie ścieżki i uświadomienie możliwości. Jakościowy charakter badania nie pozwala zresztą na szersze, bardziej za¬ awansowane i poprawne metodologicznie uogólnienia. Przykładowe analizy Analizie poddano trzy odmienne przekazy, dobierając je dla celów ilustracyjnych, nie zaś wedle zasad doboru losowego. Wszystkie dotyczą udziału celebrytek w wyda¬ rzeniach istotnych dla branży, w ramach której funkcjonują lub próbują funkcjonować. �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 31 Kwestie praw autorskich do zdjęć i opisów nie pozwalają na ich zacytowanie, dlatego poszczególne postaci i sytuacje oznaczono kodami. Sytuacja A to udział piosenkarki A w branżowej imprezie związanej z przyznawaniem nagród za twórczość. Sytuacja B to pokaz odzieży zaprojektowanej przez aktorkę B i jej występ jako projektantki w tradycyjnym wyjściu na zakończenie. Sytuacja C jest zbliżona do A, ponownie jest to piosenkarka i jej udział w imprezie czasopisma muzycznego przyznającego nagrody. Na tych przykładach wskazane zostaną rozpoznawalne schematy procesu uzgadniania znaczeń. Materiał pochodzi z jednego ze starszych polskich portali plotkarskich - z Pu¬ delka, zebrany został w październiku 2009. Każdej wiadomości towarzyszą zdjęcia - czasem są to różne ujęcia tej samej postaci, czasem - powiększenia jednego z ujęć, zastosowane dla podkreślenia którejś z ocen zawartych w wiadomości. Sytuacja A: stylizacja piosenkarki A zostaje skomentowana jako przyciągająca uwagę, ale nie zachwycająca autora wiadomości (członka redakcji), ponadto wska¬ zuje on podobieństwo zastosowanych elementów (sukienki, tatuażu, fryzury) do stylu innej, bardziej znanej piosenkarki. Zaproponowana przez autora wiadomości interpretacja umożliwia więc wyrażenie własnej opinii czytelników w przynajmniej dwóch kierunkach: ogólnej oceny wyglądu oraz owego podobieństwa. Autorzy ko¬ mentarzy wykorzystują oba - oceniają, w większości wyrażając pochwałę dla krea¬ cji oraz odnoszą się do podobieństwa, widząc w nim przejaw typowego zachowania celebrytów, w którym nie ma niczego nagannego. Dominuje zatem wśród komen¬ tarzy interpretacja częściowo opozycyjna wobec redakcyjnej, jednak zasadnicze wąt¬ ki z narzucanej z pozycji władzy interpretacji zostają podtrzymane. Co istotne, dia¬ log toczy się właściwie wyłącznie pomiędzy komentatorami a redakcją, brak dialogu w obrębie komentarzy. Sytuacja B: pokaz odzieży zaprojektowanej przez aktorkę B zostaje zakwalifi¬ kowany przez redakcję do kategorii usilnej autopromocji. Ten wątek nie jest jednak rozbudowany, bardziej autorów zajmuje wygląd B na pokazie - zostaje on zinter¬ pretowany jako fatalny, wręcz nieprzystający do jej młodego wieku. W ten sposób re¬ dakcja wskazuje pole interpretacji - tym razem już nie ubiór celebrytki B, nie sam udział w wydarzeniu, nawet nie to, czy odzież w której projektowaniu brała udział jest interesująca. Obszar dla interpretacji to jej wygląd (zdrowy czy nie, czy wyglą­ da na zmęczoną życiem?), zaś narzucona przez redakcję ocena ma negatywny wy¬ dźwięk. Reakcje komentatorów na wiadomość są zróżnicowane. Wyróżnić można interpretację zgodną, opozycyjną i poboczną. W ramach interpretacji zgodniej za¬ obserwować można wypowiedzi potwierdzające ocenę redakcji - że B wygląda na osobę o 20 lat starszą, że jej wygląd przyrównać można do postaci zdegenerowanej trybem życia (ściślej - piciem). W ramach interpretacji opozycyjnej wyróżnić można wypowiedzi z dwóch zakresów. Pierwsze wyrażają opozycyjną ocenę (czyli - jeśli śliczna, przedtem miała inny kolor na włosach i dlatego wyglądała inaczej), drugie - odwołują się do szerszego kontekstu i usprawiedliwiają (wygląda źle, bo każdy tak wygląda bez makijażu; ma prawo wyglądać jak chce). Jeden i drugi typ interpreta¬ cji opozycyjnej odnosi się do narzuconej interpretacji redakcji - dyskutuje ż nią i ją odrzuca, tworzy więc inną interpretację przedstawionego obrazu. Zdaniem autorów komentarzy opozycyjnych zaprezentowany na obrazach wygląd B nie jest niczym złym i nie wynika z jej złego stanu, jak chce to widzieć redakcja. W tym dyskursie pojawia się także interpretacja poboczna - jednego z komentatorów zainspirował jeden z obraz, na którym B ujęta jest w szerszym planie, wraz z towarzyszącą jej osobą, z otoczenia na fotografii i informacji w wiadomości można sądzić, że jest to jedna z prezentujących odzież modelek. Wspomniany komentarz nie dotyczy postaci �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 32 B, ale ocenia ową towarzyszącą osobę, jest to więc interpretacja pozostająca całko­ wicie poza ramami zasugerowanymi przez wiadomość redakcyjną. Sytuacja C: piosenkarka pozująca do zdjęcia przed imprezą zorganizowaną przez magazyn muzyczny. Zdaniem autora wiadomości wygląd C określić można jako wpadkę - nie pasuje on do dotychczasowego wizerunku, poza tym oceniony jest jako nietrafiony i nieestetyczny. Autor wyszczególnia elementy stroju, które jego zdaniem dyskwalifikują ten konkretny zestaw. W tym przypadku wśród komentarzy można rozpoznać nie tylko dialog z autorami wiadomości, ale i z wcześniejszymi komenta¬ torami, realizowany poprzez wspomniane cytowanie wcześniejszej wypowiedzi i od¬ niesienie do niej. Obecne są wskazane trzy tropy interpretacyjne: poparcie dla inter­ pretacji redakcyjnej (oceny zgodne, a więc - faktycznie wygląda okropnie, śmiesz­ nie, padła ofiarą zapatrzenia w modę), opozycyjne (wygląda nieźle, to jest najmod­ niejsza sukienka) i wreszcie poboczne (wyrażające generalną niechęć do C, nieza­ leżnie od wyglądu w danej chwili). Część komentarzy odnosi się do siebie nawzajem - pojawiają się dyskusje o tym, co powinna C poprawić w swojej kreacji, o pocho¬ dzeniu sukienki (kto i dla jakiej firmy j ą zaprojektował) i wreszcie reakcje na wy¬ rażoną przez jednego z komentatorów jednoznaczną erotyczną propozycję wobec C. W sytuacji C w ramach systemu komentarzy rozpoznać można elementy rzeczy¬ wistego dialogu, nie tylko dyskurs interpretacyjny. Podsumowanie Zaprezentowana krótka analiza wybranych dyskursów wokół plotek o celebrytach (w tym przypadku ze skupieniem się na wyglądzie, choć w każdej z tych wia¬ domości zawarte są bardziej ogólne sugestie - np. czy ktoś kto tak wygląda nie prowadzi może niezdrowego, niebezpiecznego życia?) pozwala na wskazanie, zilu­ strowanie i potwierdzenie pewnych wyróżnionych tropów. Przede wszystkim uś¬ wiadamia, że proces negocjowania interpretacji, a więc interpretacja dyskursywna, toczą się nieustannie - co znaczy dany obraz dla odbiorcy, jak się to znaczenie sta¬ bilizuje, w jaki sposób zabiegi nadawcy przyczyniają się do zakotwiczenia interpre¬ tacji i czy są skuteczne? To tylko przykładowe kwestie. Wiadomości zamieszczane wokół obrazów celebrytów na portalach plotkarskich jednoznacznie pełną funkcję podpisów pod zdjęciami. Są bardziej rozbudowane niż te obecne w prasie, jednak ich funkcja pozostaje taka sama. Każde z wykorzystanych ilustracyjnie zdjęć można na wiele sposobów odczytywać, każde z nich jest bowiem polisemiczne. Autor wiado¬ mości, występujący z pozycji władzy (jako członek redakcji serwisu) narzuca, jeśli nie jedną interpretację, to przynajmniej jej kierunek. Autorzy komentarzy wchodzą z nim w dyskurs - swoimi wypowiedziami mogą najpierw potwierdzić kierunek in¬ terpretacji i jej treść potwierdzić lub odrzucić (zatem ocenę redakcji poprzeć lub za¬ negować), ale mogą też sam kierunek zanegować, wykorzystać w pełni ostatnie pole swojej wolności i zobaczyć w obrazie coś zupełnie innego, niż chciał zasugerować autor wiadomości. Te trzy obszary splatają się w konkretnych zestawach komenta¬ rzy i pozwalają na rozpoznanie, opis i interpretację rzeczywistych, naturalnych pro¬ cesów uzgadniania znaczeń. Poszczególne komentarze uzyskują bowiem w procesie komentowania wsparcie lub nie, a więc aprobatę dla interpretacji lub jej brak. Obok funkcji ludycznej, możliwości zabawienia się cudzym (celebryty) kosztem i uzyska¬ nia wsparcia dla tej rozrywki dzięki obecności innych zaangażowanych, plotkowa¬ nie i przede wszystkim komentowanie plotek, okazuje się być jednym z elementów procesu negocjowania znaczeń obrazów. Jego obserwacja pozwala na uchwycenie �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 33 tego procesu „na żywo", choć sama metodologia i jej obszar obarczone są obciążeniem związanym z anonimowością komentatorów (nie można prześledzić wypowiedzi jed­ nej osoby), niedostępnością całego dyskursu poza zapisem komentarzy (tego, że ktoś poza zapisanymi komentarzami dyskutuje o danej wiadomości i obrazie) i wreszcie wycinkowością całej internetowej rzeczywistości, nie będącej prostym odwzorowa¬ niem świata realnego. Zachodzące procesy są z pewnością ekwiwalentne, jednak za­ angażowane postaci już nie - co wynika z faktu, że nie wszyscy Polacy są inter­ nautami, a w szczególności - nie wszyscy internauci czytają i komentują wiadomości z serwisów plotkarskich. Z tego też względu zaprezentowany materiał i jego analiza miały przede wszystkim wskazać metodę i zilustrować możliwe wyniki, nie zaś po¬ zwolić na rozstrzygające konkluzje. Literatura: Batorski D., Korzystanie z technologii informacyjno-komunikacyjnych, [w:] Diag­ noza społeczna 2009. Warunki i jakość życia Polaków. Raport, red. J. Czapiński, T. Panek, Rada Monitoringu Społecznego, Warszawa 2009, s. 281-309. Bąk P., Związki celebrytów w zwierciadle komentarzy for(um)owiczów - przypa¬ dek Dody i Majdana, [w:] (Roz)czarowanie? Miłość i związki uczuciowe we współczesnym społeczeństwie, red. W. Muszyński,Wydawnictwo Adam Mar­ szałek, Toruń 2009, s. 344-352. Eco U., Semiologia życia codziennego, PIW, Warszawa 1998. Frąckowiak M., Rogowski Ł., W poszukiwaniu polskiej socjologii wizualnej, Kul­ tura i Społeczeństwo, R. L I I I , nr 1, 2009, s. 123-151. Garncarek M.,Werbalne versus wizualne: od współwystępowania do hybrydyzacji, Kultura i Społeczeństwo, R. XLVIII, nr 4, 2004, s.65-84. Godzic W., Znani z tego, że są znani. Celebryci w kulturze tabloidów, Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2007. Grzymała-Kazłowska A., Socjologicznie zorientowana analiza dyskursu na tle współczes­ nych badań nad dyskursem, Kultura i Społeczeństwo, R. XLVIII, nr 1, 2004, s. 13-34. Jeran A., Plotka zawsze realna (i zawsze wirtualna) - o różnicach i podobieństwach w plotkowaniu w świecie realnym i wirtualnym, [w:] Komunikacja społeczna w świecie wirtualnym, red. M . Wawrzak-Chodaczek, Wydawnictwo Adam Mar¬ szałek, Toruń 2008, s. 267-279. Związki celebrytów w zwierciadle plotek - Doda i Majdan w polskich serwisach plotkarskich, [w:] (Roz)czarowanie? Miłość i związki uczuciowe we współczes¬ nym społeczeństwie, red. W. Muszyński, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2009, s. 329-343. Kamińska M . , Flaming i trolling - kulturotwórcza rola konfliktu we wspólnocie wirtualnej, [w:] Komunikacja społeczna w świecie wirtualnym, red. M . Wawrzak-Chodaczek, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń 2008, s. 280-296. Konecki K.T. Wizualne wyobrażenia. Główne strategie badawcze w socjologii wi­ zualnej a metodologia teorii ugruntowanej, Przegląd Socjologii Jakościowej, t. I , z. 1, 2005, s. 42-63. Krejtz K., Cypriańska M . , Dlaczego korzystamy z Internetu? Determinanty psy- �Agnieszka Jeran - Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich 34 chologiczne i społeczne, [w:] Diagnoza Internetu 2009, red. K. Krejtz, Wydaw­ nictwa Naukowe i Profesjonalne, Warszawa 2009, s. 58-86. Krejtz K., Nowak A., Znaczenie Internetu dla funkcjonowania jednostki w społe­ czeństwie informacyjnym, [w:] Diagnoza Internetu 2009, red. K. Krejtz, Wydaw­ nictwa Naukowe i Profesjonalne, Warszawa 2009, s. 7-16. Matusewicz Cz., Plotka, [w:] Encyklopedia psychologii, red. W. Szewczyk, Wy­ dawnictwo Fundacji Innowacja, Warszawa 1998, s.400-410. Olechnicki K., Antropologia obrazu. Fotografia jako metoda, przedmiot i medium nauk społecznych, Oficyna Naukowa, Warszawa 2003. Schnettler B., W stronę socjologii wiedzy wizualnej, Przegląd Socjologii Jakościowej, t. IV, z. 3, 2008, s. 116-132. Stawiska N., Rzeczywista nierzeczywistość. Czaty, blogi, fora internetowe - nowa przestrzeń komunikacji społecznej, [w:] e-kultura, e-nauka, e-społeczeństwo, Oficyna Wydawnicza Arboretum, red. B. Płonka-Syroka, M . Staszczak, Wrocław 2008, s. 239-250. Sztompka P., Socjologia wizualna. Fotografia jako metoda badawcza, Wydawnic¬ two Naukowe PWN, Warszawa 2005. Thiele-Dohrmann K., Psychologia plotki, PIW, Warszawa 1980. Trutkowski C., Wybór czy konieczność - o potrzebie wykorzystania analizy dyskursu w socjologii, Kultura i Społeczeństwo, R. XLVIII, nr 1, 2004, s. 35-50. Vandendorpe Ch., Od papirusu do hipertekstu. Esej o przemianach tekstu i lektury, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2008. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bf6e3f11b382be677e701dadfaaaadb9.pdf c9d626899156af713c414c059117c91f Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5021 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource internet - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4657 Title A name given to the resource Etnograf w cybermedynie / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.35-47 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jagiełło, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości ' Ewa A. Jagiełło UNIWERSYTET ŁÓDZKI Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości W śród badaczy społecznych dwudziestego wieku, będących świadkami ko­ lejnych, nieraz rewolucyjnych innowacji, raz po raz odżywał nurt tech¬ nologicznego determinizmu. Technologia przedstawiana bywała jako de¬ terminanta kulturowa, albo też - w ujęciach mniej radykalnych - jako istotny ele­ ment ludzkiego świata, który współdziała na zasadzie sprzężeń zwrotnych z syste­ mem kulturowym. Jak wskazuje Postman, każda innowacja technologiczna, ale zwłasz­ cza taka, która przyczynia się do zmiany sposobu komunikacji, wnosi ferment do kultury, języka, relacji społecznych: Telegraf i tania prasa zmieniły nasze rozumienie „informacji". Telewizja zmienia to, co niegdyś oznaczały terminy takie jak „debata polityczna", „wiadomości" i „opinia pub­ liczna". Komputer znów zmienia „informację". Pismo zmieniło to, co kiedyś rozumie­ liśmy przez „prawdę" i „prawo"; potem kolejnej zmiany dokonał druk, teraz telewizja, a w końcu komputer (...) Stare słowa ciągle wyglądają tak samo, używa się ich w tego samego rodzaju zdaniach. Ale znaczą coś innego (...) technika despotycznie włada naszą podstawową terminologią. Zmienia definicje „wolności", „prawdy", „inteligencji", „faktu", „mądrości", „pamięci", „historii". (Postman 1995: 17) Internet z całą pewnością wpisuje się w tę koncepcję rozwoju technologicznego, dzięki szerokiemu zasięgowi, gwarancji względnej anonimowości czy szczególnemu charakterowi interakcji w sieci, tworzy bowiem środowisko, w którym wykształcają się nowe wzory kulturowe, językowe i społeczne. Nie sposób zaprzeczyć, że Internet przez dwie dekady intensywnego rozwoju zdążył wrosnąć w krajobraz współczesności. Niezależnie, czy potraktuje się go jako nowy nośnik informacji, którego poprzednikami był druk, telefon, radio lub telewiz¬ ja, czy też jako nową przestrzeń społecznych interakcji, które podejmowane są na nie¬ znaną wcześniej skalę, zauważyć należy, że wnosi nowe jakości do kultury, życia spo¬ łecznego i osobistych doświadczeń użytkowników. Jednocześnie jako część współczes¬ nej kultury technologicznej, sam ewoluuje w szybkim tempie w określonym kierunku: �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 36 obejmuje coraz liczniejszą sieć użytkowników, mnoży zasoby, oferuje coraz więcej narzędzi o interaktywnym charakterze. Jak zauważa Robert Kozinets, w ciągu ostat­ niej dekady liczba użytkowników Internetu zwiększyła się na całym świecie - z czter­ dziestu pięciu milionów w 1996 roku do półtora miliarda w roku 2009. Ponadto zmie­ nia się sposób korzystania z Internetu - od biernego przeglądania zawartości we wczes¬ nych latach dziewięćdziesiątych, do aktywnej komunikacji i możliwości wpływania na zawartość sieci w pierwszej dekadzie obecnego stulecia. Wedle minimalnych ra¬ chub przynajmniej sto milionów ludzi na świecie nawiązuje w Internecie relacje z in¬ nymi, rozrastające się szybko portale społecznościowe w rodzaju Twittera, Facebooka czy rodzimej Naszej klasy są przestrzenią licznych interakcji, które stanową ważną część społecznych doświadczeń użytkowników. Ludzie w Internecie szukają nie tylko informacji, ale realizują istotne potrzeby społeczne - łączą się w grupy podzie­ lające zainteresowania, przekonania lub wartości, popierają i rozpowszechniają idee, w które wierzą lub zwalczają takie, które uznają za szkodliwe, kreują własny wize¬ runek, oceniają innych i sami poddają się ocenie, publikują teksty, obrazy i filmy, dys­ kutują, uprawiają różne formy społecznej wymiany, romansują i podejmują cały sze­ reg innych aktywności, których nie sposób tu wymienić (por. Kozinets 2010: 2-15). Wo­ bec zasięgu cyberświata oraz rozległości ludzkich cyberdziałań, część badaczy nie po¬ zostaje obojętna, poddając te złożone zjawiska i procesy refleksji antropologicznej. Tworzenie subdyscypliny naukowej, czy po prostu nowej specjalizacji w ramach szerszego kierunku, obarczone jest ryzykiem niepowodzeń i błędów. Te ostatnie jed¬ nak z perspektywy czasu często okazują się trampoliną, od której odbijają się kolejni badacze, by dokonywać nowych odkryć i bardziej udanych analiz. Internet jest ob¬ szarem trudnym, przede wszystkim z uwagi na ów nieustannie i szybko zmieniający się charakter. Zanim dokonana zostanie naukowa eksploracja jakiegoś jego aspektu, pojawiają się zupełnie nowe sposoby obecności ludzi i kultury w cyberświecie, co po¬ ciąga za sobą konieczność dostosowywania narzędzi i strategii badawczych. Dobrym przykładem jest relacja tekstów, obrazów i dźwięków. O ile jeszcze dekadę wstecz mo­ żliwości związane z audiowizualnością były stosunkowo ograniczone, obecne narzę¬ dzia internetowe pozwalają na swobodną manipulację dźwiękiem i obrazem. Dzięki udoskonalonej technice użytkownicy są nie tylko odbiorcami, ale również nadzwy¬ czaj płodnymi twórcami treści audiowizualnych w sieci, i ten rodzaj komunikacji mię¬ dzyludzkiej w widoczny sposób przybiera w Internecie na sile. Niezaprzeczalnie Internet stwarza dla etnografa niezwykłe możliwości - pozwala na stałe prowadzenie obserwacji zdarzeń, interakcji i znaczeń generowanych w od¬ ległych i zróżnicowanych kulturowo przestrzeniach, które skumulowane pojawiają się w sieci. Zastanowić się jednak wypada nad ograniczeniami wynikającymi cho¬ ciażby z charakteru relacji pomiędzy badaczem i „terenem". Z pewnością istotnym dla rozpoczęcia etnograficznych badań w Internecie jest zdefiniowanie związku pomię¬ dzy rzeczywistością off-tine i on-tine, bowiem - w zależności od przyjętej koncepcji - przesuwać się może „środek ciężkości" projektu badawczego. A zatem, uwzględ¬ niając wzajemne powiązania pomiędzy tym co dzieje się w Internecie i poza nim, podjąć można badania nad relacją między nową technologią a kulturą współczesną oraz jej przemianami. Można również patrzeć na skondensowane w sieci treści (ale też działania, interakcje i inne), jako na manifestacje i reprezentacje owej kultury. Wresz¬ cie badania w sieci mogą stanowić część szerzej zakrojonego projektu - w tym wy¬ padku obserwacja tego, co dzieje się on-line stanowi uzupełnienie działań podejmo¬ wanych przez etnografa w tradycyjnie pojmowanym terenie. Możliwe jest jednakże �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości potraktowanie cyberprzestrzeni jako sfery autonomicznej. Wówczas z powodzeniem poszukiwać można zjawisk występujących wyłącznie w sieci lub przybierających w Internecie szczególny, odrębny od rzeczywistości off-line wyraz. Obecność etnografa w Internecie może mieć bierny lub aktywny charakter. W pierw­ szym przypadku badacz poprzestaje na obserwacji, nie wchodząc w interakcje z oso¬ bami obecnymi w sieci, zaś zgromadzone dane poddaje jednemu z wariantów etno¬ graficznej analizy zawartości. W tym wypadku ograniczone są możliwości pozyskiwa¬ nia informacji, z drugiej jednak strony badacz nie wpływa na badaną rzeczywistość, a zatem - po części przynajmniej - zniwelowany zostaje problem wymuszenia da­ nych. Druga postawa polega na aktywnym uczestniczeniu w życiu społeczności wir¬ tualnych, zabieraniu głosu na forach oraz nawiązywaniu bliższych kontaktów z inter¬ nautami w celu uzyskania dodatkowych wiadomości. Strategii takiej mogą towarzy­ szyć wywiady i ankiety przez Internet. Niezależnie od wyboru podejścia, postuluje się pełnąjawność - etnograf powinien sygnalizować swoją obecność, przedstawiać w mia¬ rę możliwości cele badania oraz sposoby wykorzystania pozyskanych w Internecie danych. Jeżeli niemożliwym staje się dotarcie do wszystkich uczestników, których skład jest przecież zmienny, należy informować o planach i intencjach badawczych ad¬ ministratorów stron (por. Cavanagh 1999, Kozinets 2009). W badaniach on-line pojawia się również problem ze sprecyzowaniem podmiotu badania. Charakter medium skazuje na brak pewności, na ile badania hipertekstu są równocześnie badaniami ludzi. Z tym z kolei ściśle związana jest kwestia tożsamo­ ści osób w badaniu uczestniczących - brak kontaktów twarzą w twarz z „rozmówcą" zmusza do zastanowienia nad koniecznością (lub jej brakiem) identyfikacji bada¬ nych czy stosowania charakterystyk społecznych. Badania etnograficzne w sieci - jak każda subdyscyplina - niosą nowe perspektywy, ale również mają swoje ogranicze¬ nia. Stąd konieczność obrania odpowiedniego przedmiotu zainteresowań i rozważny dobór narzędzi badawczych. W niniejszym artykule pragnę podzielić się refleksjami towarzyszącymi etnogra¬ ficznym badaniom nad cyberspołecznościami muzułmańskimi, a zwłaszcza zatrzymać się przy dwóch wzmiankowanych wyżej zagadnieniach - Internetem jako terenem ba¬ dań oraz kwestią tożsamości ludzi, którzy uczestniczą w tego rodzaju projekcie. Tradycyjne etnograficzne badania terenowe nad światem islamskim, siłą rzeczy, prowadzone są w społecznościach zlokalizowanych. Bada się fragmenty islamskie¬ go świata, przypisane do miejsca części składowe muzułmańskiej ummy, w ich na¬ turalnym środowisku. Internet stwarza odmienne możliwości, pozwala bowiem na ignorowanie przestrzeni fizycznej i istniejących w tej przestrzeni granic, dzięki cze¬ mu społeczności muzułmańskie w Internecie ukształtowane są w odmienny sposób. W sieci możemy obserwować nietypowe dla prawdziwego świata spotkania pro¬ wadzące do zderzania różnych wizji szeroko pojętego islamu. Jeżeli przyjąć, że Internet jest terenem, to ma on odmienną naturę. Uderza nagro¬ madzenie zdarzeń, ich intensywność oraz fakt, że każdy cyfrowy epizod podlega re¬ jestracji. Obserwacje w prawdziwym terenie są uwarunkowane sposobem naszego postrzegania, ten zaś skazuje badacza na częściową przynajmniej porażkę. Każdy, kto prowadził badania terenowe, najprawdopodobniej doświadczył frustracji płynącej z ulotności rzeczywistych zdarzeń i niemożności ich zarejestrowania w całej złożo¬ ności i rozległości (również tej przestrzennej). Ten problem po części zostaje rozwią¬ zany w cyberbadaniach. Dzięki symultanicznemu charakterowi interakcji z jednej stro¬ ny oraz zasadzie stałej rejestracji zasobów z drugiej, Internet stanowi płaszczyznę �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 38 pośrednią pomiędzy tym, co dzieje się tu i teraz, a tym co zdarzyło się w przeszłości i dociera do badacza w formie źródeł zastanych. W porywie cyberentuzjazmu można by przyjąć, że w tej sytuacji etnografjest wreszcie w stanie objąć całe czasoprzestrzenne bogactwo terenu. Ajednak nasuwa się ważne zastrzeżenie - fragmentaryczność i ogra¬ niczenia w badaniach internetowych pojawiają się w nieco innej formie. Zaostrzeniu podlega prawidłowość, z którą po części w tradycyjnym terenie również można się spotkać: widzimy przede wszystkim to, co nam pokazano - możliwości eksplorowa¬ nia „terenu" zamykają się w ramach świata przedstawionego, zaś weryfikacja praw¬ dziwości owego świata jest w Internecie znacznie trudniejsza niż w trakcie tradycyj¬ nych badań. Nawet nawiązanie relacji z forumowiczami - a więc łączenie analizy za¬ wartości z aktywną obecnością etnografa w sieci - nie daje gwarancji przełamania tego ograniczenia. Inną kwestią odnoszącą się bezpośrednio do badań nad islamem w sieci jest zasięg Internetu, który określany bywa jako medium globalne. Tymcza¬ sem badacze wskazują na nierównomierny dostęp ludzkości do sieci (por. m.in. Baym 1998, Castells 2008, Kozinets 2009), stawiając pod znakiem zapytania ową globalność. Różnice przebiegają wzdłuż granic społecznych, państwowych i geograficz¬ nych. Nancy Baym pisze o klasie średniej, która kształtuje trzon kultury Internetu. Dane publikowane na w serwisie Internetworldstats (www.internetworldstats.com) wskazują jednoznacznie na nierównomierny dostęp do Internetu populacji zamiesz¬ kujących różne kontynenty - od przodującej w tej dziedzinie Ameryki Północnej (76.2% populacji), poprzez Australię/Oceanię (60, 8%) i Europę (53%), po Amerykę Południową (36, 5%), Azję (20, 1%) czy Afrykę (8,7%). Kwestia nierównomierności dostępu do Internetu jawi się z jeszcze większą ostrością, jeśli zważyć na liczbę lud¬ ności zamieszkującej poszczególne kontynenty. Z tych bardzo ogólnych danych można wyciągnąć łatwe do przewidzenia wnioski: liczba użytkowników Internetu jest wyższa na obszarach ekonomicznie i technologicznie lepiej rozwiniętych, a ponadto w tej dziedzinie dominują regiony anglojęzyczne. Wypada zatem stwierdzić, że In¬ ternet zawiera jedynie potencję globalności, ale wciąż medium globalnym nie jest. Jednocześnie jednak godzien podkreślenia jest kierunek zmian - w latach 2000-2009 dostęp do Internetu wzrósł na poszczególnych kontynentach od 129, 6% w Ameryce Północnej do 1.176,8% na Bliskim Wschodzie. Każdy rok przynosi innowacje, wzrasta również popyt na usługi telefonii mobilnej w zakresie dostępu do sieci. W wie¬ lu miejscach świata Internet zespolony jest wyraźniej z systemem edukacji, więc liczba użytkowników będzie się stopniowo powiększać - na niektórych przynajmniej ob¬ szarach - wraz ze zmianą pokoleniową. Przypuszczać zatem należy, że cybertechno¬ logie są na tyle rozległym i opłacalnym biznesem, a zarazem wielofunkcyjnym me¬ dium, że rozpowszechniać się one będą na świecie w stosunkowo szybkim tempie. Nadal pozostaje problemem bariera względnej zamożności i wykształcenia, z tym, że jest to bariera stara jak świat. Wydaje się również, że demokratyzacja dostępu do sfery publicznej poprzez Internet jest zauważalna. Internet staje się medium poprzez które swoje poglądy komunikują grupy marginalne czy kontestujące społeczno-polityczną rzeczywistość - a więc takie, które poza siecią mają ograniczone możliwości wyra¬ żania wyznawanych poglądów. Do głosu na przykład dochodzą blogerzy, którzy oprotestowują lokalny, często bardzo restryktywny obyczajowo lub politycznie świat - przyk¬ ładu dostarcza słynny blog Egipcjanina - Waela Abbasa, który walczy z łamaniem praw człowieka w jego kraju. W kontekście powyższych rozważań warto spojrzeć na problem użytkowania Internetu przez społeczności muzułmańskie. Oczywiście i tu ważny jest kontekst „państwowo-geograficzny" - z dużym prawdopodobieńst¬ wem wystąpią różnice pomiędzy poszczególnymi krajami zamieszkiwanymi przez �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 39 muzułmanów. Badacze zjawiska wskazują jednak na fakt, że w większości krajów arabskojęzycznych istnieje jakaś forma kontroli państwowej lub cenzury. Jak przyta­ cza Abdalla Uba-Adamu (2002): Rządy posługują się różnymi środkami, aby ograniczyć przepływ informacji on-line. Arabia Saudyjska, Jemen i Zjednoczone Emiraty Arabskie cenzurują treści poprzez ser­ wery Proxy (...), aby filtrować i blokować określoną zawartość. W wielu państwach, włączając Jordanię, opodatkowanie i polityka w zakresie telekomunikacji utrzymują ceny usług internetowych na wysokim poziomie, co sprawia, że pozostają one poza finan­ sowym zasięgiem wielu osób (...). Tunezja stworzyła najbardziej szczegółowy w regio­ nie system legislacyjny dotyczący Internetu, który po części został zaprojektowany po to, by poddać kontroli wszystkie krytyczne wobec rządu treści. W większości państw, gdzie nie zostało stworzone prawo internetowe, prawne lub po prostu istniejące ograniczenia wolności słowa i prasy mają wpływ na to, co pojawia się on-line, szczególnie na pub¬ licznych forach i czatroomach. Duża uwaga w państwach islamskich przykładana jest do portali społecznościowych, gdzie pojawia się wiele treści antyislamskich lub po prostu kontrowersyj¬ nych dla pobożnych muzułmanów. Za szczególnie niebezpieczne uznawane bywa Youtube, gdzie obraz uwiarygodnia zamierzony przekaz. Ten portal blokowany był już między innymi przez Indonezję, Turcję, Iran i Pakistan. Ostatnie dni przyniosły nowe informacje dotyczące Pakistanu, gdzie odbyła się manifestacja fundamentalistycznie zorientowanych studentów przeciwko Internetowi jako źródłu obraźliwych treści dotyczących islamu. Równolegle rząd Pakistański odciął dostęp do portali Facebook i Youtube (www.wyborcza.pl). Ajednak muzułmańskie portale rozrastają się w Internecie i większość z nich ofe­ ruje wersję arabską przekazywanych treści. Uznać zatem można, że choć w wielu is¬ lamskich krajach dostęp do Internetu może być ograniczony, zaś zawartość podlega cenzurze, jest to uczęszczane miejsce spotkań i wymiany idei muzułmanów z różną historią, poglądami czy przynależnością społeczną i państwową. Obserwacje czynione w muzułmańskim portalu społecznościowym Islamicity.com są częścią zaplanowanych, szerszych badań porównawczych nad internetowym dys¬ kursem o islamie w językowym środowisku anglo- i frankofońskim. Poczynając od lat dziewięćdziesiątych ubiegłego stulecia, na mocy tendencji powstałej w Stanach Zjed¬ noczonych, muzułmanie coraz wyraźniej zaznaczali w Internecie swoją obecność. Zjawisku temu przydano ogólną etykietę „cyberislamu". Tymczasem treści, które za tą etykietą stoją, są bardzo złożone i zróżnicowane - mają wydźwięk religijny, spo­ łeczny, psychologiczny i polityczny. Istotnym kontekstem cyberislamu - zwłaszcza jeśli chodzi o społeczności posługujące się językami europejskimi - jest Zachód i jego agresywnie promowane w świecie idee. Muzułmanie na różne sposoby uwikłani są w konflikt wartości i często dokonywać muszą trudnych wyborów - pomiędzy trady¬ cyjną, zdeterminowaną przez religię obyczajowością i moralnością, a zlaicyzowaną, zachodnią rzeczywistością, w której albo żyją, albo stykają się z nią bardziej pośred¬ nio dzięki procesom globalizacji, rozwojowi turystyki, ekspansji ideologicznej i działa¬ niom wojennym. Stosunek do Zachodu, jego zdobyczy i wartości legł u podstaw wyk¬ ształcenia się dwóch przeciwstawnych kierunków w myśli muzułmańskiej (i ich po¬ chodnych) - modernizmu oraz fundamentalizmu. Internet odzwierciedla ten problem, 1 1 Bezpośrednią przyczyną tej decyzji podjętej w maju 2010 roku był ogłoszony na Facebooku konkurs na najbardziej udaną karykaturę Mohammada. Konkurs z kolei był zainspirowany pogróżkami kierowanymi w stronę twórców South Park, którzy przedstawili, nie pierwszy raz zresztą zadzierając z fundamentalistycznie nastawionymi muzułmanami, Proroka przebranego za pluszowego niedźwiadka. �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 40 ale zauważmy, że również może kształtować, pobudzać lub tonować określone postawy. W wirtualnej przestrzeni upowszechnia się wiadomości o islamie, prowadzi działal¬ ność misyjną, można tu dokonać konwersji i zdać z niej relację, zaaranżować małżeń¬ stwo, uczyć się języka arabskiego albo znaleźć pomoc w pamięciowym przyswojeniu wersetów Koranu. Każdy z trzech głównych nurtów islamu - sunnici, szyici i sufici - wyraźnie zaznacza własną obecność w sieci. Swoje przekonania promują w Interne¬ cie fundamentaliści, moderniści, polityczni dysydenci, zaś doświadczeniami religij¬ nymi i życiowymi dzielą się neofici, apostaci, tradycjonalistki, integryści i feministki, muzułmańscy poeci i wielu innych, posługując się nie tylko tekstem, ale coraz powszech­ niej również przekazem filmowym . Tu - podobnie jak w meczecie - można „uczest­ niczyć" w piątkowym nabożeństwie czy wysłuchać kazania. Jak wspomniałam, trady¬ cyjne społeczności lokalne skupiają się wokół meczetu, w którym działa konkretny imam. Choć jego autorytet związany jest z pełnioną funkcją, to jednocześnie daje on świadectwo własną osobą i życiem. Tymczasem w Internecie pojawiają się wirtualne postaci cyberimamów, działających w oderwaniu od tradycyjnego środowiska społecz¬ nego. Dzięki nim w sieci ścierają się rozmaite poglądy i interpretacje, które przez po¬ jedynczych imamów przedstawiane być mogą jako obowiązujące w islamie. Działal¬ ność takich osób stanowić może konkurencję dla lokalnych kaznodziejów pozbawio¬ nych równie dużej charyzmy czy umiejętności retorycznych. To z kolei może prowa¬ dzić do rozluźnienia ścisłej zależności pomiędzy jednostką a lokalną społecznością i jej orientacją religijną. Z drugiej strony cyberkaznodzieje nie podlegają tak ścisłej społecz¬ nej kontroli, co z pewnością niekorzystnie odbija się nieraz na ich rzetelności i wiary¬ godności. Rosnąca popularność aktywności religijnej on-line, zwłaszcza wśród młodzie­ ży wzbudza wśród niektórych entuzjazm, wśród innych niepokój i sprzeciw, który wią¬ że się z obawą, że ta pośrednia forma uczestnictwa rozpowszechni się zanadto i za¬ cznie wypierać tradycyjne zgromadzenie religijne (por. El-Tahawy 2008). Przestrzeń wirtualna ma eksterytorialny i międzykulturowy charakter, staje się miejscem, gdzie przecinają się różne ścieżki ideologiczne, a przedstawiciele rozleg¬ łego świata islamu wchodzą ze sobą w interakcje. Społeczności muzułmańskie w sie¬ ci czy cyberislam nie są bytami autonomicznymi, w sposób oczywisty odwołują się do zewnętrznej rzeczywistości, równocześnie jednak w cyfrowej przestrzeni z racji jej charakteru pojawiają się tendencje i zjawiska nietypowe dla świata muzułmańskiego. Rozważmy dwa istotne aspekty tego zagadnienia. Po pierwsze, kluczem do konstru¬ owania omawianych cyberspołeczności muzułmańskich nie jest lokalność, a wspólny, zachodni język (nawet jeśli to język drugi) oraz identyfikacja z konkretnym odłamem islamu, co w wyraźny sposób odróżnia je od społeczności muzułmańskich. Jest to znacząca różnica, która rzutuje na sposób postrzegania w tym konkretnym przypadku relacji on-line/off-line. W świecie islamu funkcjonuje ogromne ideowe rozczłonko¬ wanie i znaczny, etnoregionalnie uwarunkowany synkretyzm kulturowy. Niejedno¬ rodna muzułmańska społeczność rozsiana po całym świecie dodatkowo dzieli się na autochtonów żyjących w poszczególnych regionach świata muzułmańskiego oraz na imigrantów mieszkających w Europie czy Stanach Zjednoczonych. Na przykład wed¬ ług badań przeprowadzonych przez Centrum porozumienia chrześcijańsko-muzułmańskiego działającego przy Uniwersytecie w Georgetown amerykańscy muzułma¬ nie pochodzą z osiemdziesięciu różnych krajów, co wiąże się z rozbiciem kulturo¬ wym i ideologicznym tej zbiorowości. Wedle Marty Widy (2005), która prowadziła 2 2 Rzecz jasna, wystąpienia poszczególnych kaznodziejów utrzymane są w różnej formie - od zapal¬ czywych, bardzo poważnych kazań niektórych imamów po pełne absurdalnego nieraz humoru prezenta¬ cje w stylu Baba Alego popularnego na Youtube (por. www.ummafilms.com). �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 41 badania wśród francuskich muzułmanów, pochodzący z różnych części świata mu¬ zułmanie koncentrują się wokół własnych meczetów, co również wiąże się z prze¬ strzeganiem odmiennych, bo związanych z różnymi tradycjami prawnymi, obrządków religijnych. Społeczność muzułmańską we Francji dzieli również światopogląd - od radykalizmu, poprzez mistycyzm do ludowego islamu. Druga płaszczyzna porównania to restryktywność muzułmańskiego świata prze¬ ciwstawiona anonimowości Internetu. Dzięki możliwości ukrycia się za nickiem i awatarem, Internet pozwala na pełniejszy udział różnych grup w życiu religijnym i reli¬ gijnych dysputach oraz poszerza repertuar tematów, które podejmowane są z większą swobodą. Prawidłowość ta w szczególny sposób dotyczy ludzi młodych i kobiet, któ¬ re mogą bardziej otwarcie niż w lokalnych środowiskach wygłaszać własne opinie, zasięgać rady, prosić o wsparcie czy kontaktować się z obcymi mężczyznami. W piś¬ miennictwie amerykańskim zjawisko aktywizacji kobiet muzułmańskich w Interne¬ cie zyskało nazwę syndromu „cyberfatimy". W sieci ujawniają się również grupy, które przez konserwatywne społeczności muzułmańskie są odrzucane, marginalizo¬ wane lub ciążą na nich sankcje. Należą do nich między innymi homoseksualiści mu¬ zułmańscy czy apostaci, którzy tworzą odrębne strony i portale, gdzie dzielą się życio¬ wymi doświadczeniami czy spostrzeżeniami na temat islamu oraz tworzą wirtualne grupy wsparcia. Demokratyczność, eksterytorialność i multikulturowość cyberislamu, podyktowana charakterem medium - stanowi również o jego sile ideologicznej, która może przekładać się na rzeczywistość off-line. Jak wspominałam wcześniej, w tym artykule pragnę przedstawić próbę etnogra¬ ficznej eksploracji jednego z licznych portali muzułmańskich, zwanych czasami cybermedynami. Posłużyłam się jedną z wielu wersji „etnograficznej analizy zawartości" (ethnographic content analisys - ECA), zaproponowaną przez Davida L. Altheide. Oto najważniejsze postulaty oddające ramy tego modelu, którego autor inspiracji po¬ szukuje m.in. w teorii ugruntowanej: Etnograficzna analiza zawartości opiera się na założeniu, że możliwe jest takie prowadzenie badań różnego rodzaju źródeł zastanych, aby odzwierciedlały one za¬ sady etnograficznej pracy terenowej. Celem takiej analizy może być zatem: pogłębiony opis pewnej społeczno-kulturowej rzeczywistości, odnalezienie związków pomiędzy jej elementami, a przede wszystkim odkrycie powtarzalnych wzorów działań lub znaczeń. Efekty społecz¬ nych interakcji czy też znaczenie ludzkich działań - obszary zainteresowań etno¬ grafii „terenowej" - mogą stać się przestrzenią badawczą w proponowanej tu perspektywie, przy czym każda cecha powinna być oglądana w kontekście innych, zaś analiza winna być dokonywana na drodze komparatywnej. Metoda ta również umożliwia zbieranie danych z różnych środowisk i łączną ich analizę - można zatem w duchu etnografii multisemiotycznej poddawać oglądowi teksty, obrazy, przekazy filmowe i dźwiękowe. Etnograficzna analiza zawartości ciąży wyraźnie ku podejściu indukcjonistycznemu. Dopuszcza się tu na wstępnych etapach pracy zbieranie możliwie szeroko roz¬ stawionych danych bez precyzyjnie ustalonego celu i zakresu, aby uwrażliwić się na teren. Badacz powinien być nastawiony przede wszystkim na odkrywanie, (w dalszej zaś kolejności pojawia się dopiero weryfikacja). Zbieranie danych, analiza i interpre¬ tacja nie są poukładanymi chronologicznie - w ścisłym i dyscyplinującym porządku - etapami pracy badawczej. Jej przebieg powinien mieć charakter kołowy i zwrotny, co zapobiega wymuszaniu danych, a jednocześnie sprzyjać rozszerzeniu kontekstu, �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 42 ściślejszemu wiązaniu spostrzeżeń z terenem i uzyskiwaniu coraz większej gęstości. Zbieranie danych powinno przeplatać się z konceptualizacją i rekonceptualizacją pro¬ blemu badawczego i analizą materiałów. Teren ma pozostawać otwarty, badacz zaś po¬ winien wykazywać dużą elastyczność i unikać sztywnych procedur. Uzbrojona w te założenia, które legitymizowały przyszłe działania, zabrałam się do kulturowego entre. Zgodnie z przekonaniem, że metody etnograficzne są przekładalne na badania w Internecie, zdecydowałam się na długotrwały kontakt z terenem. Dyskusyjna jest w wypadku badań w sieci „głębia zanurzenia", żyje się bowiem w dwóch światach jednocześnie, przy czym ten realny - jak przynajmniej wynika z moich doświadczeń - niejednokrotnie dominuje nad terenem. Badacz jest jedno¬ cześnie na stanowisku i poza nim. Nie ma tu mowy o karnawalizacji terenowego doś¬ wiadczenia, szoku kulturowym czy - przynajmniej na początkowym etapie pracy - o obustronnej przyjaźni z tubylcami. W badaniach wirtualnej przestrzeni znajduje jednak zastosowanie stawiany już przez klasyków badań terenowych postulat ma¬ ksymalnej uważności, drobiazgowego zbierania danych, szacunku dla szczegółu, który może tłumaczyć sens szerszej całości. Interesuje mnie zatem wszystko, co pojawia się w moim mieście: czytam i gromadzę informacje, świadectwa konwertytów, ko¬ mentarze, pytania i odpowiedzi, zbieram obrazy i materiały filmowe, przeglądam „sto¬ iska na bazarze", wreszcie jestem forumowym lurkerem, robię notatki terenowe. A oto jak wygląda badana cybermedyna. Na podstawie treści zamieszczanych w informacyjnej części portalu, jego struktury i zawartości poszczególnych działów, można wnioskować, że promuje on pokojową koegzystencję w pluralistycznym ideologicznie społeczeństwie zachodnim i skupia muzułmanów odłamu sunnickiego o liberalnym nastawieniu. Jednocześnie jednym z jasno eksplikowanych celów jest pomoc w byciu muzułmaninem hołdującym islamskim wartościom, poprzez sze¬ roko rozumianą edukację, porady duchownych i autorytetów, a także wielowątkowe dyskusje między użytkownikami. Portal otwarty jest również na dialog z niewier¬ nymi - zarówno wyznawcami innych religii, jak i ateistami - co pełni podwójną funkcję: pozwala kreować pozytywny wizerunek muzułmanina i stanowi część pro¬ gramu misyjnego. Jednym z nieobowiązkowych kryteriów rejestracji na forum jest wyznanie - wśród członków islamicity dominują oczywiście muzułmanie, zaś w dru¬ giej kolejności chrześcijanie, ale pojawiają się również buddyści, żydzi, humaniści, agnostycy oraz ateiści. Źródłem informacji cennych dla etnografa jest dział pytania i odpowiedzi (Q&A). Wpisy odzwierciedlają problemy czy konflikty, do których w tradycyjnie rozumia¬ nym terenie być może nie mielibyśmy wglądu. Teren może uzupełniać, reformować, a nawet momentami wywracać do góry nogami wcześniej przyswojoną przez bada¬ cza wiedzę - do tradycji etnograficznego piśmiennictwa należy tryumfalna konstata¬ cja: twierdzi się, że jest tak, ale teren pokazuje, że jest zupełnie inaczej. W Internecie - dzięki natężeniu informacji, ich dostępności, a często naiwnej wręcz bezpośrednio¬ ści wypowiedzi, teren „uderza" w szczególny sposób. Każdy podręcznik o islamie za¬ wiera informacje o tym, że muzułmanie modlą się pięć razy dziennie, przed modlitwą osiągają stan haram poprzez ablucję, mają zakaz picia alkoholu etc. Zasady te w opi¬ sach etnograficznych, w oparciu o terenowe obserwacje, ujawniają się przefiltrowane przez partykularny, kulturowy filtr. W obserwowanej przeze mnie wirtualnej społecz¬ ności najsilniej (prawdopodobnie z powodów, o których wspominałam wcześniej) uderzają problemy wynikające z zetknięcia islamu ze światem Zachodnim wyrażane między innymi poprzez pytania do imama: na przykład czy muzułmanin może używać �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 43 perfum na bazie alkoholu? Czy przy rytualnych ablucjach można mieć pomalowane paznokcie? Czy chory na serce muzułmanin może przyjąć przeszczep od niewierne¬ go? To z kolei pokazuje, że Internet może być traktowany, z pewnymi ograniczenia¬ mi, jako istotne źródło wiedzy etnograficznej. W Internecie trudna do zrekonstruowania jest zwłaszcza charakterystyka społeczna naszych „informatorów", twórców tekstów, które badamy (a takiej rekonstrukcji do¬ magają się niektórzy autorzy). Kto stawia wcześniej przytoczone pytania: konwertyci, a może drugie pokolenie imigrantów? Takie trudności powinny być uwzględniane już na etapie formułowania celu badań, niektóre bowiem cele są znacznie trudniejsze (jeśli w ogóle możliwe) do osiągnięcia niż inne. Ajednak czegoś możemy dowiedzieć się o informatorach. Islamicity.com został stworzony w Ameryce i jej mieszkańców głównie obsługuje. Jednocześnie jednak ma działy regionalne, które odnoszą się do problemów i opinii ludzi żyjących na innych kontynentach, którzy sprawnie posługują się językiem an¬ gielskim. Na forum obecność swoją zaznaczają osoby mieszkające w Indonezji, Tur¬ cji, Maroku, Francji, RPA, Arabii Saudyjskiej, Sudanie czy Indiach. Dobra znajomość angielskiego sugeruje, że przedstawiciele innych krajów (również frankofońskich) mają staranne wykształcenie. Wielu zresztą pisze o tym wprost, przedstawiają się ja¬ ko absolwenci uniwersytetów, wielbiciele literatury angielskiej, prawnicy, lekarze czy nauczyciele. Drobiazgowy przegląd postów i profili użytkowników pozwala stwier¬ dzić, że w islamicity spotykają się muzułmanie o różnym pochodzeniu, doświad¬ czeniach życiowych i religijnych - konwertyci i urodzeni muzułmanie, mieszkańcy kilku kontynentów i wielu regionów, imigranci brytyjscy i amerykańscy, mieszkańcy krajów zislamizowanych, których dzielą dodatkowo tradycje pochodzące z sunnickich szkół prawnych. Pełna weryfikacja tożsamości każdej z osób na forum nie jest możliwa, choć oszus¬ ta w islamicity wykryć jest dość prosto. Język tego forum jest specyficzny, lazy En¬ glish przeplata się tu z transkrypcjami arabskich słów i wyrażeń. Równie charakte¬ rystyczny jest sposób argumentowania poprzez odwołanie do autorytetu hadisów, czasami z wykazaniem łańcucha ich autorów. Stosunkowo łatwa do zweryfikowania jest również „lokalizacja" - ludzie lubią pisać o realiach życia w miejscu zamiesz¬ kania. Zresztą, jeśli zaistniałaby taka konieczność, można przeprowadzić mozolny test spójności autobiograficznych relacji. Każde miejsce w przestrzeni Internetu jest two­ rzone przez konkretnych ludzi, którzy często przez kilka lat z rzędu zamieszczają tam swoje opinie, wyznania, opisy życiowych doświadczeń, zdjęcia, filmy, komentarze zewnętrznej i wirtualnej rzeczywistości, wchodzą w powtarzalne interakcje z innymi użytkownikami, wreszcie „okazują" emocje i uczucia. Zaciekawiona faktem, że jeden z seniorów na forum i „lokalnych" autorytetów, zastosował taki skrót imienia swej interlokutorki, który po angielsku oznaczał „oszus¬ ta" (co zresztą wzbudziło jej gwałtowny sprzeciw), zgromadziłam i ułożyłam datami wszystkie posty tej użytkowniczki z różnych działów forum z ostatnich dwóch lat. Nie udało mi się wprawdzie wykryć oszustwa, ale za to ułożyły się w całość i potwier¬ dziły wzajemnie duże fragmenty jej biografii. Nigdy nie możemy być jednak pewni, kto - parafrazując profesora Kurczewskiego (2006: 11-13) - kryje się za postacią pers¬ kiej księżniczki. Istnieje jednak możliwość patrzenia na tego rodzaju teksty w duchu Goffmana, jako na kulturowo zdeterminowane role i społeczne przedstawienia, nie¬ koniecznie zaś jako na atrybuty realnych ludzi. Przyglądając się dyskursowi poświęconemu islamowi zauważyć można symboliczne �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości punkty węzłowe, wokół których ogniskuje się konflikt wartości. Jedną z takich klu­ czowych kwestii jest zasłona. W zależności od regionu przybiera ona różny charak­ ter i rozmiar - od hidżabu, czyli chusty czarnej lub wzorzystej na różne sposoby wią­ zanej na głowie, która może być uzupełniona przez zasłonę na twarz (nikab) po szczel­ nie otulające całą sylwetkę czarne czadory lub błękitne burki. Niezależnie od formy, na Zachodzie zasłona jest jednym z kluczowych wątków dysputy o świecie islamu. Zważywszy na poziom emocji, jaki towarzyszy dyskusjom o chuście, musimy uz¬ nać, że nie chodzi o kawałek kolorowego materiału, ale o jeden z istotnych symboli w walce o wartości pomiędzy oboma obszarami cywilizacyjnymi. Zasłona jest ar¬ gumentem w dyskursie feministycznym, bywa przedmiotem satyrycznych rysun­ ków, ustosunkowują się do niej głowy państw, staje się tym samym istotną częścią debat politycznych nad kwestią integracji muzułmanów. Przykładów jest co naj¬ mniej kilka. W niektórych państwach zasłanianie twarzy w miejscach publicznych jest prawnie zakazane (Belgia, Francja), w innych trwają polityczne dysputy dotyczą­ ce tej praktyki (na przykład Hiszpania, Niemcy). Często pada argument, że zasłona wyraża idee, które nie tylko stoją w opozycji, ale na swój sposób zagrażają wartoś¬ ciom składającym się na tożsamość narodową w konkretnym państwie. W tym dys¬ kursie biorą udział najbardziej znani europejscy politycy - jak chociażby Nicolas Sarkozy prezentujący dość twardą linię polityczną wobec burki na terytorium Fran­ cji. Oto fragment słynnego, oklaskiwanego przez polityków francuskich i krytyko¬ wanego przez muzułmanów z całego świata przemówienia, które prezydent Francji wygłosił w Congrès de Versailles dwudziestego drugiego czerwca 2009 roku. Problem burki nie jest problemem religijnym, raczej kwestią wolności i godności kobiety. To nie jest to symbol religijny, ale znak uległości i poniżenia. (...) Burka nie jest mile widziana we Francji. (...) W naszym kraju nie możemy zaakceptować wię­ źniarek za parawanem, odseparowanych od życia społecznego, pozbawionych tożsa¬ mości. To nie jest nasz pomysł na wolność. (www.lepost.fr) Zasłona bywa wreszcie przedmiotem artystycznych parafraz i fantazji o erotycz¬ nym podtekście, streszczając tym samym obraz kobiety Wschodu tkwiący korzenia­ mi w dyskursie orientalistycznym. W Internecie krążą i są komentowane również przez muzułmanów zdjęcia roznegliżowanych kobiet w zasłonach na tle orientalnych deko¬ racji albo zachodnich modelek stylizowanych na odaliski w reklamowych fotografiach. Postanowiłam zatem, przy użyciu etnograficznej analizy zawartości, podjąć próbę zrekonstruowania znaczeń, jakie przypisywane były przez użytkowników islamcity zasłonie. Na etapie pracy, który tu omawiam, nie zważałam na pozytywny czy nega¬ tywny charakter stwierdzeń. Koncentrowałam się wyłącznie na treściach wypowie­ dzi uczestników różnych działów forum islamicity.com, nie brałam zaś pod uwagę obrazów, które pojawiały się na portalu. Interesowały mnie ramy znaczeniowe, sym¬ boliczny kontekst, w którym zasłona była umieszczana. W rezultacie analizy dwu¬ stu postów, w których treści pojawiło się hasło hidżab, powstała wstępna pajęczyna kategorii, które do owych ram znaczeniowych się odnoszą. Ta pajęczyna w przy¬ szłości będzie rozbudowywana i weryfikowana w innych środowiskach danych, aż do chwili nasycenia. Wśród postów dominowały wypowiedzi odnoszące się do osobistych doświad¬ czeń z hidżabem. Zdarzały się komentarze do wydarzeń zewnętrznych, które w ja¬ kiś sposób dotyczyły zasłony, jak również opinie formułowane przez mężczyzn lub �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 45 nie-muzułmanów. Noszenie zasłony było rozważane na czterech poziomach. Po pierwsze zasłona traktowana była jako istotna część składowa doświadczenia reli­ gijnego. W najbardziej osobistym sensie mogła być przedstawiana jako droga wybie­ rana przez kobietę w dążeniu do samodoskonalenia w islamie, czyli do pełnego pod­ porządkowania się woli i prawom Allaha. W tym kontekście założenie zasłony stawa¬ ło się ważnym krokiem w osobistym dżihadzie, walce z pokusami zewnętrznego świa¬ ta, własną próżnością i innymi wadami, których pokonanie prowadziło do bycia lep­ szą muzułmanką. Bardziej kategoryczne w swej wymowie były wypowiedzi, w któ­ rych noszenie hidżabu przedstawiane było jako fard - jeden z ustanowionych przez Boga i przekazanych przez Posłańca obowiązków muzułmanki. Tu najczęściej po¬ woływano się w argumentacji na autorytety i hadisy, które potwierdzały taki sposób patrzenia na zasłonę. Ale noszenie hidżabu to również działanie cementujące muzuł¬ mańską wspólnotę lub - odwrotnie - zasłona jako temat wzbudzający kontrowersje, prowadzić miał do fitny, czyli do dezintegracji muzułmańskiej społeczności, we¬ wnętrznych waśni i rozłamów. Na innym poziomie decyzja dotycząca hidżabu wiązana była z biograficzną zmianą (przy czym rzecz mogła dotyczyć biografii własnej lub życia kobiet muzułmańskich w ogóle). Założenie hidżabu stawało się zatem kamieniem milowym w doświadcze¬ niu konwertytek lub było naturalną konsekwencją procesu dojrzewania, w wyniku którego pojawiała się potrzeba albo gotowość do przyjęcia zasłony. Najwięcej jednak wypowiedzi odnosiło się do dwóch pozostałych kategorii, które umownie mogą być nazwane stylem życia i ekspresją „ja". Warto zauważyć, że te ka­ tegorii są sobie bliskie, lecz niezupełnie ze sobą powiązane. Podstawowa różnica tkwi w sposobie ujmowania problemu. W kategorii „styl życia" mieszczą się wypowiedzi oceniające z punktu widzenia estetyki czy mody hidżab, jego rozmaite warianty i spo¬ soby wiązania. Tu również dyskutowano kwestie piękna (lub jego braku) i skrom¬ nego uroku kobiet skrywających się za zasłoną, jak również oceniano zdjęcia modelek prezentujących muzułmańską modę. W przypadku „autoekspresji" w wypowiedziach bardziej lub mniej explicite pojawiała się kwestia tożsamości - kulturowej, płciowej czy religijnej. Hidżab był zatem częścią szerszej dyskusji nad tożsamością, której is¬ totnym kontekstem społecznym stawał się Zachód wraz z jego odmiennymi wartoś¬ ciami, które mogły być dwojako interpretowane. Z jednej strony jako niedające się po­ godzić z islamem i stojące w opozycji względem wartości muzułmańskich - wówczas akcentowano nieprzychylny stosunek do muzułmanów, a zwłaszcza obsesyjną krytykę kobiet decydujących się nosić hidżab. Z drugiej jednak strony świat Zachodu przed¬ stawiany bywał jako miejsce życia, do którego norm muzułmanie obu płci - nie za¬ rzucając fundamentalnych zasad religii - powinni starać się dostosować. Drugą płaszczyzną odniesienia stawała się umma sprawująca kontrolę nad swoimi członkami i wypracowująca wzory zachowania. Była ona zatem widziana z dwoja¬ kiej perspektywy - jako środowisko, do którego przynależą autorzy wypowiedzi, a więc najbliższe otoczenie społeczne, które w bezpośredni sposób wpływa na zacho¬ wania swoich członków, ocenia je i komentuje oraz jako szerszy i bardziej odległy kon¬ tekst społeczny. W tym drugim wypadku umma jawiła się jako środowisko wypra¬ cowujące normy i lokalne lub ogólno muzułmańskie wzorce. Hidżab bywał rozumiany również jako wyznacznik tożsamości kulturowej i reli¬ gijnej. I znów mogło chodzić o makro- albo mikroskalę. Prawo do zasłony - jeśli rozpatrywane w odniesieniu do norm zachodniej kultury - było opisywane jako jeden z esencjonalnych aspektów bycia muzułmanką, zaś niechęć członków społeczeństw �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 46 zachodnich względem hidżabu interpretowana była jako wyraz fundamentalnego nie­ zrozumienia kultury muzułmańskiej, a nawet objaw ksenofobicznego lęku przed isla­ mem. Innym wymiarem było lokowanie hidżabu (i innych form zasłony) w kontek­ ście konkretnych, regionalno-kulturowych obyczajów, które niekoniecznie obo­ wiązywać muszą w całym świecie islamu. Inną formą związku zasłony z autoekspresją była kwestia dwupłciowości. Hidżab bywał zatem rozpatrywany jako znak i atrybut kobiecości, który streszcza podstawo¬ we cechy i skłonności, jakimi powinna charakteryzować się kobieta, takimi jak skrom¬ ność, przywiązanie do tradycji, poświęcenie dla rodziny, wierność względem męża, etc. Te cechy były przeciwstawiane męskim skłonnościom, które przez Boga zos­ tały zaprojektowane jako zupełnie różne. I tu do głosu dochodził Zachód widziany przede wszystkim jako miejsce, w którym mieszają się porządki, a konwencja spo¬ łeczna zakłóca naturalny, ontologicznie uzasadniony stan rzeczy. W takim ujęciu no¬ szenie zasłony bywało rozumiane jako wyraz siostrzanej solidarności muzułmanek, które decydują się trwać przy tradycyjnych wartościach wbrew przesyconemu re¬ latywizmowi zachodniemu otoczeniu. Przedstawione powyżej znaczenia przypisywane zasłonie zostały zaledwie na¬ szkicowane. Z uwagi na ograniczony zakres badań nie można również uznać uzys¬ kanych wyników za reprezentatywne dla muzułmanów jako całości. Przeprowadzone badania wskazują jednak - przynajmniej w odniesieniu do konkretnego wirtualnego terenu - na przydatność etnograficznej analizy zawartości jako narzędzia pozyski¬ wania danych w Internecie. Warto podkreślić, że zastosowana strategia jest szcze¬ gólnie użyteczna na początkowych etapach badań, kiedy zmierza się do rozpoznania terenu i możliwie najszerszego udokumentowania problemu badawczego, który na¬ stępnie może być zgłębiany przy użyciu innych narzędzi. Doświadczenia nabyte podczas pracy w islamicity pozwalają potwierdzić przyjęte założenia dotyczące muzułmanów w sieci. Hidżab jest rozumiany przez muzułma¬ nów jako istotny symbol, za którym kryje się złożony system znaczeń. Zachodnie in¬ terpretacje zasłony, czy szerzej - pozycji kobiety w islamskich środowiskach - wydają się katalizować postawy samych muzułmanów, którzy w sposób bardziej świadomy i silnie zideologizowany patrzą na kwestię tradycyjnego ubioru kobiety. Zróżnicowanie prezentowanych postaw i lokalnych tradycji, jakie za takimi po¬ stawami często stoją, pozwala z kolei potwierdzić, że sieć nie jest bezpośrednim od¬ wzorowaniem rzeczywistości. Dzięki eksterytorialnemu charakterowi pozwala na komunikowanie się osób pochodzących z różnych środowisk społecznych i etnicz¬ nych, stając się współczesną agorą o niespotykanych wcześniej rozmiarach i możli¬ wościach, nowym wydaniem „melting pot" i przestrzenią otwartą dla społecznych negocjacji znaczenia. *fan» żyda Z akt Rn umodoifcoiu talie pleć kontekst środowiskowy Zachód �Ewa A. Jagiełło - Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości 47 Literatura: Adamu U . A., Islam and the Internet, www.kanoonline.com/publications/islam_ and_the_internet.htm, 2002, (27.10.2010). Altheide D. L., Reflections: Ethnographic Content Analisys, Qualitative Sociology, 10 (1), 1987, s. 65-77. Androutsopoulos J., Potentials and limitations of discourse-centered online ethnography, Language@Internet, 5 (8), http://www.languageatinternet.de/articles/2008, 2008, (27.10.2010). Baym N., The Emergence of Online Community, [w:] Cybersociety 2.0: Revisiting Computer Medited Communication and Community, red. Jones S. G., Sage, Thousand Oaks, London, New Dehli 1998, s. 35-68. Castells M . , Galaktyka Internetu. Refleksje nad Internetem, biznesem i społeczeńswem, Dom Wydawniczy Rebis, Poznań 2003. Castells M., Społeczeństwo sieci, PWN, Warszawa 2008. Cavanagh A., Behaviour in Public? Ethics in Online Ethnography, http://www.cybersociology.com/files/6_2_ethicsinonlineethnog.html, 1999, (27.10.2010). Communities in Cyberspace, red. Kollok P., Smith M . , Routledge, New York 2005. El-Tahawy A., The Internet is the New Mosque. Fatwa at the Click of a Mouse, www.arabinsight.org/aiarticle, 2008, (27.10.2010). Kozintes R. V., Netnography. Doing Ethnographic Research Online, Sage, Los An¬ geles, London, New Dehli, Singapore, Washington 2010. Kurczewski J., Wstęp: Lem, Baudrillard i Wielka Sieć, [w:] Wielka sieć. E-seje z so­ cjologii Internetu, red. Kurczewski J., Wydawnictwo Trio, Warszawa 2006, s. 9-21 Postman N., Technopol. Triumf techniki nad kulturą, Państwowy Instytut Wydaw¬ niczy, Warszawa 1995. Rheingold H., The Virtual Community. Homesteading on the Electronic Frontier, www.rheingold.com/vc/book, 2000, (27.10.2010). Widy M., Życie codzienne w muzułmańskim Paryżu, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2005. Źródła internetowe: http://www.internetworldstats.com/stats.htm (07.08. 2010). http://islamicity.com (07.08. 2010). http://www.lepost.fr/article/2009/06/22/1588158_le-congres-de-versailles-en-unclin-d-oeil.html (07.08. 2010). http://wyborcza.pl/1,75477,7909234,Dzis_Miedzynarodowy_Dzien_Rysowania_Mahometa__Pakistan.html (07.08.2010). � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bae3c7265c0213e7ef08b8e91fdb471b.pdf 7b3930bd47cf905199b5c23baa7e1181 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5018 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource metodologia badań internetowych internet - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4654 Title A name given to the resource Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.8-13 Creator An entity primarily responsible for making the resource Wejland, Andrzej P. Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... Andrzej Paweł Wejland UNIWERSYTET ŁÓDZKI Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie. Kilka uwag krytycznych 1. M am tu - tytułem wprowadzenia do dyskusji - powiedzieć parę słów o zało­ żeniach teoretycznych i metodologicznych badań Internetu i w Internecie. Sprawa jest jednak o tyle zawiła i niejasno postawiona, że nie wiem, czy chodzi o założenia, które są lub - chyba tak lepiej powiedzieć - bywają przyjmowane, czy też o założenia, które - z jakichś powodów - dopiero należałoby lub warto by przyjąć. To chyba oczywista różnica: albo opisujemy nasze faktyczne założenia ba¬ dawcze, albo określone założenia do badań postulujemy lub zalecamy, tworzymy więc dla tych badań otoczkę normatywną. Oczywiste jest również, że oba podejścia - i to deskryptywne, i to normatywne - w żywym dyskursie często się splatają. Choćby z tej przyczyny nie uda mi się z pewnością zachować czystości rozważań: w zasadzie chciałbym jedynie opisywać, lecz przypuszczalnie natknę się na, a może i potknę o własne wyobrażenia o tym, jak etnograficzne (cokolwiek to znaczy) badania Inter­ netu i w Internecie powinno się w naukach społecznych przeprowadzać. Dlaczego chcę tylko opisywać? Dlaczego z założenia chcę się wypowiadać o za¬ łożeniach teoretycznych i metodologicznych badań Internetu i w Internecie wyłącz¬ nie w duchu opisu (nawet jeśli zawiera on oceny), a nie postulatu czy dezyderatu? Po¬ wód jest prosty: by stawiać postulaty i wysuwać dezyderaty, trzeba mieć albo wię¬ cej niż ja wiedzy, albo więcej odwagi, albo niemało jednego i drugiego. Trzeba zaś przede wszystkim oswoić problem konceptualnie i teoretycznie, a poza tym mieć na¬ prawdę rozległą znajomość badań już Internetowi poświęconych lub w Internecie przeprowadzonych. Dopiero to wszystko uzasadnia, moim zdaniem, poważne po¬ stulaty i dezyderaty. Poważne, a nie naprędce i doraźnie formułowane i przedstawia¬ ne. Przedstawiane naukowo, a nie publicystycznie. Sam wolę więc mówić ostrożnie o założeniach, które - jak to przed chwilą ująłem - są lub raczej bywają przyjmowane przez badaczy. Bywają, a ponadto tylko niekiedy są założeniami jawnymi, często bowiem pozostają założeniami jedynie domyślnymi �Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... 9 - niejawnymi, czyli nieprzedstawianymi wprost. To zwykle rozmaite paradygmatyczne oczywistości, wspólnotowe przedsądy i przesądy, a także inne podobne entymematy. Zagadnienia jawności nie chcę przy tym mylić z nieswoistą, bo pojawiającą się przecież i gdzie indziej, kwestiąjasności albo czytelności wypowiedzi służących wyrażaniu przyj­ mowanych założeń. I to co jawne, i to co niejawne kryje się często (niejawne zatem po­ dwójnie) pod warstwą mętnego, mglistego języka: rozmaitych powabnych, tyle że - dla analiz i interpretacji - kłopotliwych określeń. Część z nich to określenia nowe, niekiedy metaforyczne, mieszające się z określeniami dosłownymi, część to stare słowa w nowych znaczeniach jeszcze nie całkiem ustalonych, zdarza się, że wciąż rozmytych. 2. Założenia teoretyczne to - użyję znanej metafory architektonicznej - założenia najwyższych, zwieńczających myślowych pięter lub najgłębszych, utrzymujących od spodu, myślowych fundamentów. Wśród tych założeń jedno przy tym wydaje mi się tutaj zwieńczeniem zwieńczeń lub fundamentem fundamentów. To, jak łatwo się domyślić, teoretyczne, a może po prostu filozoficzne, bo ontologiczne bądź epistemologiczne założenie o istnieniu (o istnieniu dla nas, w naszej konceptualizacji tego, co poznajemy i badamy) dwóch rzeczywistości albo - to po części jedynie inna szata słowna - dwóch światów: świata Internetu oraz świata poza nim. Interesujące dla naszej dyskusji może być pytanie, o ile jest to założenie właściwe. Bo czy w ogóle jest uprawnione? Problem uprawnienia to - w skrócie i uproszczeniu - sprawa uznania za trafne i dopuszczenia we wspólnocie naukowego dyskursu: pod¬ parcia lub uzasadnienia jakąś teorią albo (jedno drugiego nie wyklucza) umocnienia czy potwierdzenia jakąś zwyczajową praktyką etnograficzną. Co się wszak stanie, jeśli rzucić je na tło, u swych źródeł nie najnowszych, lecz nieustannie powracających w naukach społecznych rozważań bądź choćby prostych tez o wielości rzeczywis¬ tości? Czy umiemy, a przede wszystkim chcemy nawiązać do koncepcji mikroświatów Williama Jamesa lub wielości obszarów sensu Alfreda SchUtza, albo porządków istnienia Arona Gurwitscha? Czy nie ulękniemy się fenomenologicznych sympatii, zwłaszcza u tych dwóch ostatnich? Czy myśląc na przykład o wspólnotach interneto¬ wych jako wspólnotach wyobrażonych zgadzamy się być jednocześnie - wcale nie skrajnymi - konstruktywistami społecznymi, takimi jak Peter L. Berger i Thomas Luckmann - z całym ich fenomenologicznym i socjologicznym zapleczem pojęcio¬ wym? Czy potrzebne jest nam tutaj powiązanie idei wielości rzeczywistości z ideą wielości tożsamości - z koncepcją homo multiplex, człowieka o wielu twarzach za¬ leżnych od rozlicznych, a zarazem równie ważnych porządków rzeczywistości jako kontekstów jego społecznego działania, w tym również działania w codzienności? O ile owe porządki rzeczywistości (a przynajmniej niektóre z nich) są - zaglądam do Fredrica Jamesona - jedynie obrazami czy wizerunkami? Podobnych pytań o teore¬ tyczne i filozoficzne nawiązania, z przywołaniem innych autorów, można rzecz jasna postawić dużo więcej, zwłaszcza poszukując objaśnień związku między tym, co „re­ alne", i tym, co „wirtualne". Dodam od razu, iż - w moim przekonaniu - niewiele zmieni w tych poszukiwaniach podstawienie zamiast wersji radykalnej, głoszącej zasadniczą i całkowitą rozdzielność obu tak nazwanych rzeczywistości czy światów, wersją ponoć łagodniejszą, zgodnie z którą mamy tu do czynienia z dwoma stanami tej samej rzeczywistości: jednym „stałym", drugim zaś „ciekło-lotnym". Nie zmieni również dlatego, że - gdy zabrniemy �Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... 10 w rozważania ontologiczne - natrafimy zapewne na pokusę sięgnięcia do bardzo starych znaczeń wyrażeń „rzeczywistość realna" oraz „rzeczywistość wirtualna". Bę¬ dziemy wtedy skorzy uznać rzeczywistość wirtualną za istniejącą dopiero w stanie możliwości, choć bliższą aktualizacji, nie czysto potencjalną; za zaczątek czegoś, co się dopiero wyłoni w ukształtowanej postaci, za coś więc, co na swój sposób jest już zdolne do działania, lecz jeszcze nie w pełni. Czyniąc tak, rzeczywistość poza Internetem w porównawczym zestawieniu wyróżnimy jako swego rodzaju model czy też wyjś¬ ciowy, mocny punkt odniesienia; to z nią będziemy konfrontować rzeczywistość Inter¬ netu i do niej j ą przyrównywać: co ma, a czego nie ma, jaka jest, a jaka nie jest itd. Tymczasem wiemy już dziś, że gdy mowa o Internecie, te bardzo dawne znaczenia wyrażeń „rzeczywistość realna" i „rzeczywistość wirtualna" okazują się adekwatne tylko częściowo albo całkiem przebrzmiały. Rzeczywistość wirtualna - jak często się pod¬ kreśla - jest na swój sposób realna, słowo „wirtualny", w parze z „realny", zmieniło za¬ tem współcześnie swój sens. Pół biedy, gdy jest to sens jasny i przez badaczy uświa¬ damiany. Pół biedy, gdy redefinicje słów „realny" i „wirtualny" nie są obliczoną na po¬ klask ekwilibrystyką słowną albo czysto perswazyjną retoryką. Odnosi się bowiem wra¬ żenie, że bywają one niekiedy - w tej nierozłącznej parze - zaledwie łatwym w użyciu, rozleniwiającym językowym szablonem. Są może nawet tylko - co jeszcze bardziej nie¬ pokoi i boli - chwytliwą lub mającą dodać powagi, patetyczną frazeologią. Warte uwagi - i prawdziwie poważne na tle takich pseudonaukowych błyskotek - są zresztą koncepcje kontrujące: to te, które oddzielanie świata „realnego" i „wir¬ tualnego" uznają za językowo czasem wygodne, lecz w gruncie rzeczy, czyli w innej teoretycznej perspektywie, jeśli nie zbędne, to z pewnością przesadne, bo mnożące byty i przez to zawierające poznawczo mylącą nadwyżkę. Zwolennicy tych kon¬ cepcji utrzymują, że istnieje tylko jeden świat społeczny, jakkolwiek relacje między ludźmi - ich stosunki czy interakcje - przebiegać mogą, i przebiegają, w różnych obszarach (czyli „przestrzeniach") i za pomocą różnych, właściwych tym obszarom sposobów i środków (czyli „technologii"). Nie ma potrzeby, ani podstaw, by na serio przywoływać ontologicznie zbyt mocne i epistemologicznie zbyt stanowcze tezy o „wielości rzeczywistości" i osadzonych w nich odmiennych ludzkich „prawdach". W jednej, wciąż tej samej rzeczywistości społecznej ludzie komunikują się - od za¬ wsze - bezpośrednio ustnie, twarzą w twarz, ale też - od czasu wynalezienia pisma - za jego pomocą, również przy użyciu gołębi pocztowych, potem jeszcze za po¬ mocą telefonu i radia, a od niedawna komputerów i Internetu. Wystarczy odwołać się do starych, ale jarych teorii, by na przykład uznać (to jedna z rozważanych tutaj możliwości), że w „przestrzeniach" wyznaczonych tymi „technologiami" pełnią oni co najwyżej rozmaicie modulowane, albo po prostu różne role społeczne. Zauważmy, iż tego rodzaju ujęcia nie wymagają rezygnacji z poglądu, wedle którego każdy z nas ma tylko jedną tożsamość, choć jej struktura jest z pewnością złożona. W różnych rolach społecznych, w tych również w rolach określonych przez osobliwe sposoby i środki ko¬ munikowania się w Internecie i przez Internet, ta sama tożsamość uczestniczy inaczej, chociażby - to spojrzenie nie tak znów przestarzałe - inaczej wypowiada się w narracji (co owocuje zwykle tak zwanym rozkawałkowaniem narracyjnym). 3. Zamierzam teraz postawić nieodkrywczą tezę, iż od ogólnych założeń teoretycz¬ nych, w tym również od - wyznaczających perspektywę badawczą - rozstrzygnięć po¬ jęciowych, zależą szczegółowe problemy i rozwiązania metodologiczne. Bo jeśli się �Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... 11 twierdzi, iż mamy jednak do czynienia z dwiema rzeczywistościami i jeśli (to jedna z wersji najłagodniejszych) w czymś się one różnią, lecz w czymś sąjednak podobne, to jakie sposoby i narzędzia są czy też bywają używane do ich badania? I czy w ba­ daniu naprawdę chcemy poznać obie, i to traktując je na równych prawach, czy raczej tylko jedną z nich, chociaż poprzez tę drugą - zwykle tę „realną" poprzez „wirtualną"? A może gotowi jesteśmy istnienie jednej z nich całkiem w badaniu zignorować? Od¬ powiedzi na te pytania (zabrzmiały one jak podpowiedzi do rachunku sumienia) mogą być różne, a związane z nimi strategie badawcze nawet bardzo złożone. Odróżnić wśród nich wypada wszakże strategie czyste i strategie mieszane. Te pierwsze, czyli „czyste", to strategie badania wyłącznie jednej rzeczywistości i niesięgania w bada¬ niu do innej (nawet po to, by poprzez nią poznać tamtą). Te drugie, chyba o wiele cie¬ kawsze, lecz bardziej problematyczne, czyli strategie „mieszane", łączą badanie Internetu czy w Internecie z badaniem świata poza nim czy z badaniem w tym świe¬ cie przeprowadzanym. Ich problematyczność zamyka się w pytaniu: dlaczego i po co je obieramy? Jeśli towarzyszy nam jakakolwiek myśl o sprawdzeniu, czyli weryfika¬ cji tego, co wiemy z badania Internetu lub poprzez Internet, za pomocą badania prze¬ prowadzanego poza nim - i nie jest to myśl o eksperymencie czysto metodologicznym - to dajemy tym znak, że badania internetowe uważamy za podrzędne: wciąż bowiem, naszym zdaniem, ich wyniki wymagają podparcia, umocnienia. Także wśród badaczy są netentuzjaści i netsceptycy - to w dużej mierze sprawa nastawień paradygmatycznych i przywiązania do wyznaczanych przez nie poznaw­ czych perspektyw. Nie dowierza, jest wstrzemięźliwy, przeto sprawdza (o ile w ogóle Internetu nie omija) netsceptyk. Netentuzjasta natomiast jest pełen zapału i wiary. Którego z nich ucieszą, a którego zniechęcą, wymagające metodologicznej refleksji, a i pokory, pytania dotyczące Internetu jako terenu badań, nas samych jako jego ba¬ daczy, wnoszonych przez nas do badania artefaktów, szczególnie zaś - jeśli jeszcze ufamy prawdzie i nie wpadliśmy w relatywizm (albo nawet dużo skromniejszy perspektywizm) - poznawczych obciążeń, zniekształceń i skażeń? Czy w równym stop¬ niu przejmą się oni etycznymi kwestiami badań Internetu, w Internecie i poprzez Internet? Który z nich weźmie pod uwagę, a który przeoczy zagadnienie wpływu, jaki na wyniki mają szczegółowe metody i techniki stosowane w badaniu internetowym? Czy będą to metody i techniki znane z badań poza Internetem, może jakieś ich prze¬ róbki i adaptacje, czy może jednak metody i techniki opracowane specjalnie z myślą o badaniach internetowych? Wyjątkowo interesujący wydaje się w tym względzie zabieg przeniesienia do badania Internetu, czyli „przełożenia", rozmaitych tradycyj¬ nych metod i technik etnograficznych. Na czym takie przeniesienie polega i jakie są jego granice? Nawet tradycjonaliści wśród nas muszą uznać, że granice te są już dzi¬ siaj przepuszczalne jak osmotyczna błona, a tworzące się na nich ciśnienie jest sil¬ niejsze od starych badawczych zastrzeżeń i nawyków - i tych mentalnych, i tych tworzących badawczy habitus. 4. Co do mnie, to staram się być netrealistą. Zdaję więc sobie sprawę choćby z tego, że sporo problemów stawianych w tej dziedzinie jako nowe to problemy sędziwe, po¬ wracające znów po latach, problemy więc na swój sposób wędrowne. Dlaczego nie od razu je rozpoznajemy? Nierzadko z powodu zasłony językowej. Nadmiar powab¬ nej terminologii, bałamutnie dekonstruujące metafory, ozdobna, czcza retoryka - to wszystko zdarza się również w refleksji nad badaniami Internetu i w Internecie. �Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... 12 Zdarza się wszakże w tej refleksji coś znacznie głębszego: zagubienie starych teo¬ retycznych i metodologicznych tropów. Albo się ich w ogóle nie zna i szczęśliwie od¬ krywa na nowo, nie od razu jednak w całej złożoności (ekscytując się przy tym zwykle dziwnością i niezwykłością spraw, których dotyczą), albo znając je lub choćby prze¬ czuwając - odtrąca, ponieważ komplikują to, co wydawało się proste, w przykry sposób tamują badawczy rozmach i zapał. Bywa i tak, że same słowa „teoria" i „me¬ todologia" brzmią tu dla niektórych zbyt groźnie, a teoretyczne i metodologiczne pro¬ blemy, jak problem założeń, który tu roztrząsam, są uważane za wydumane, górno¬ lotne, w najlepszym zaś razie za staromodne. Zagubienie starych teoretycznych i metodologicznych tropów dziwi zwłaszcza wtedy, gdy etnografowie Internetu próbują eksplorować go tak, jak czyniono lub czyni się, badając świat społeczny poza Internetem. Mimo różnic mają to być przecież światy na tyle podobne, że użycie wobec Internetu lub w Internecie znanych skądinąd metod i technik badawczych wydaje się uzasadnione, może wręcz oczywiste. Stare tropy, pod¬ jęte w refleksji nad badaniami w Internecie i poprzez Internet, przydałyby się wobec tego przynajmniej jako myślowe powinowactwa, instruktywne paralele, oświecające analogie. Łatwiej byłoby zrozumieć - to nie więcej niż skromna ilustracja - na czym polega osobliwość badanej zbiorowości internetowej, rozważana jako jej (powodująca poznawcze „skrzywienie") niereprezentatywność, ponieważ w pewien szczególny spo¬ sób niereprezentatywne okazywały i okazują się zbiorowości osiągane w innych bada­ niach między innymi za pomocą ankiety prasowej czy konkursu na pamiętniki. Prostsza mogłaby się również stać dzięki temu analiza dręczącej, często więc powtarzanej przez badaczy „zagadki", dlaczego tak paradoksalnie pomieszane bywają w świecie Internetu dwie, o różnym natężeniu, postawy (albo strategie komunikatywne): postawa zmyśle¬ nia i kłamstwa, przywdziewania przesłaniających prawdziwą tożsamość „masek" oraz postawa nieskrępowanej otwartości, autentycznej prawdomówności, szczerości „aż do bólu". Niezwykłe może wydawać się to, że obie one wyrastają z tego samego podłoża: z poczucia anonimowości, jakie daje komunikowanie się w Internecie i poprzez Inter¬ net. Zapewne z mniejszą jaskrawością krzyżowanie się obu tych postaw zawsze wy¬ stępowało w sytuacjach badawczych poza Internetem (i w życiu poza nim w ogóle), dlatego też - w związku ze sprawą anonimowości, czy też konfidencjonalności - było ono teoretycznie dogłębnie rozważane, poświęcano mu także osobne eksperymentalne studia metodologiczne. „Zagadką" pozostało o tyle, że - chociaż pojęciowo oswojone, obudowane podręcznikowymi przestrogami i zaleceniami - niezmiennie fascynuje, trochę też zmusza do męczącego kręcenia się w kółko tych głównie, którzy wciąż nie chcą być społecznymi konstruktywistami i dociekliwie pytają o „prawdę" wypowiedzi uzyskiwanych w badaniu. Owszem, dawno minęły czasy, gdy fascynacja tą „zagadką" wywoływała rozkoszny dreszcz, wprowadzała całe wspólnoty badawcze w stan eufo¬ rii, kazała, w imię prawdy, toczyć widowiskową walkę z „błędami" i „zniekształce¬ niami". Dziś to badawcza rutyna, dziś również - co dotyczy niektórych spośród nas paradygmatyczny zwrot: dawnych siebie widzimy jako naiwnych donkiszotów, siebie dzisiejszych kierujemy już bowiem ku konstruktywizmowi, który tej „zagadki" jako za¬ gadki już nie traktuje. Wędrówka po starych teoretycznych i metodologicznych tropach może dzisiej¬ szych etnografów Internetu uzbroić w bardzo przydatne nastawienie: cierpliwego pie¬ chura, a nie szybkobiegacza. Zrobić dobre badanie nie jest łatwo, zrobić badanie, które naprawdę coś doda do wiedzy o Internecie i coś dorzuci do puli wspólnych doświad¬ czeń - jeszcze trudniej. Oprócz wytrwałości i cierpliwości, również w formułowaniu �Andrzej Paweł Wejland - Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie... 13 uogólnień, kontrolowaniu - o ile to możliwe - poznawczej optyki (zwłaszcza włas¬ nych stereotypów i etnocentrycznych uprzedzeń) oraz jej wpływu na wyniki badania, wędrówka ta może uświadomić, że ominąć wszystkich raf się nie da, lecz zapładniając etnograficzną wyobraźnię i z pokorą, a przy tym odpowiedzialnie czerpiąc z już na¬ gromadzonej wiedzy i doświadczeń - obok części z nich przejść jednak można bez¬ piecznie. Jedną bodaj z takich raf jest przeświadczenie o tym, że „wirtualny" świat Internetu jest całością niezróżnicowaną w tym sensie, iż w każdej swej domenie mno¬ ży przed badaczem te same, równie dokuczliwe przeszkody. Nie rozbija się o nią ten, kto dostrzeże przystępność i przychylność dla badań niektórych społeczności interne¬ towych, ich nie tylko już życzliwą gościnność, ale wręcz oczekiwanie, że - jako wspól¬ noty alternatywne, zaludniające kulturowe nisze i tworzące tak zwane historie zbio¬ rowe, dotąd pozbawione „głosu" - dzięki badaniu będą się mogły „objawić", „ujaw¬ nić", czyli po prostu wypowiedzieć, stając w opozycji do strzegących normatywnego status quo, to znaczy właściwych dyskursowi panującemu, tak zwanych historii kul¬ turowych. W świecie poza Internetem, a więc w świecie „realnym", to zróżnicowanie dyskursów i narracji dawno temu już dostrzeżono i , co tu tak ważne, poszukano dla jego badaczy teoretycznych i metodologicznych osłon. Warto się zatem, w moim przekonaniu, upierać przy stawianiu problemów teore¬ tycznych i metodologicznych, i przy szukaniu dla nich starych, nieźle rozpoznanych tropów, ponieważ bez tego naukowe badania Internetu i w Internecie pozostałyby badaniami niepełnymi: pozbawionymi zadumy nad ich poznawczymi zwieńczeniami i fundamentami, i poniekąd pozbawionymi świadomości własnych korzeni. Żal po¬ myśleć, że taka - ułomna i na wpół ślepa, albo dziecięco niedojrzała - mogłaby być internetowa etnografia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/763a1d6ed1c831af7285e653e8c4dd6f.pdf 8e19268a52ca04c1ee88d23d1e309a29 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5019 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource interenet - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4655 Title A name given to the resource Antropolog on-line, a badanie w działaniu / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.14-20 Creator An entity primarily responsible for making the resource Krawczyk-Wasilewska, Violetta Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... Violetta Krawczyk-Wasilewska UNIWERSYTET ŁÓDZKI Antropolog „on-line" a badanie w działaniu. Eksperyment polsko-brytyjski T ermin „badanie w działaniu", ukuty w latach czterdziestych przez psycholo­ ga społecznego Kurta Lewina (Lewin 1946: 202-203), znanego też jako pre­ kursora „teorii zmiany", przechodził rozmaite koleje losu; już to jako mani¬ pulacyjna socjotechnika odrzucona do lamusa, już to jako nurt emancypacyjny trak¬ tujący badanie jako formę refleksyjnej działalności podjętej przez badacza, uczest­ niczącego w sytuacji społecznej z zamiarem jej ulepszenia. Na gruncie brytyjskim badania w działaniu jako odmiana badań stosowanych bywają zaliczane do tak zwa­ nej metodologii systemów miękkich (SSM) i w ostatnich latach ponownie cieszą się tam sporą popularnością. Dyskusyjną próbę sprawdzenia możliwości wykorzystania tej metody w antropo­ logii on-line podjęła autorka niniejszego tekstu wraz z badaczem brytyjskim Dennisem W. Beer, podczas ich wspólnej pracy nad studium zatytułowanym Globalna wioska „singli", a kulturowe postawy starszych Brytyjczyków wobec randkowania „on-line" i zreferowanym podczas X V Kongresu ISFNR w Atenach w czerwcu 2009 roku w sekcji „Narratives and Modern Media". Wnioski metodologiczne au¬ torów poddam pod dyskusję po przedstawieniu materiału badawczego . Internetowe serwisy społecznościowe, a zwłaszcza portale randkowe są częścią współczesnego scenariusza kulturowego, gromadzą bowiem - liczonych w milionach - użytkowników reprezentujących wszystkie kategorie wiekowe, przy oczywistej domi­ nacji ludzi młodszych. Wielka rozmaitość i popularność tych portali w krajach wysoko rozwiniętych odzwierciedla głębokie lęki kulturowe związane ze zwiększającym się poczuciem ludzkiej samotności, której główne przyczyny upatrywane są w zaniku tra­ dycyjnych powiązań krewniaczych oraz tak zwanej gender revolution i „atomizacji" społeczeństwa. Ta ostatnia wiąże się z upadkiem rodziny, wzrostem neo-liberalizmu, konsumeryzmem i gloryfikacją autonomii jednostki. W tej sytuacji nawet związki mężczyzny i kobiety stają się towarem, który jako artykuł pierwszej potrzeby jest przedmiotem wymiany za pośrednictwem internetowych stron randkowych. Liczba osób samotnych, w żargonie zwanych z angielska singlami, cechuje się stałą tendencją wzrostową. Przewiduje się, iż do 2021 roku obejmie ona 40% dorosłych �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" 15 a badanie w działaniu... obywateli świata w krajach rozwiniętych i wymusi zmianę obyczajów, zmianę potrzeb mieszkaniowych, kosztów utrzymania, zużycia energii, usług, i tym podobnych . Ta prawdziwa rewolucja może zniszczyć zasady życia społecznego oparte na domu, ro­ dzinie i stałym miejscu zamieszkania. Single obojga płci nie odczuwają dziś stygmatyzacji, co więcej - wykorzystują swój status do poznawania świata, budowania kariery zawodowej i życiowego eksperymentowania. Wygodni i zadowoleni z siebie samotni tworzą powiększającą się populację, zwaną w USA quirkylones (quirky alone), na po­ trzeby której rynek odpowiada promocją życia solowego, małymi porcjami pakowanej żywności, wakacjami dla samotnych, mniejszymi mieszkaniami i domami oraz wzros¬ tem liczby internetowych serwisów randkowych, jak również... wzrostem liczby domów spokojnej starości. Oczywiście bycie tak zwanym singlem może być sprawą wyboru (w wypadku ludzi młodych, aktywnych zawodowo) albo koniecznością (w wypadku coraz młod¬ szych, rozwiedzionych lub owdowiałych emerytów i rencistów ). Poza korzyściami życie indywidualne rodzi pewne niedogodności, na przykład finansowe czy psy¬ chologiczne (puste gniazdo, brak stałego towarzystwa i wsparcia), wzmacniane doj¬ mującą samotnością, mimo posiadania progenitury. Ta sytuacja dociera powoli także do naszego kraju. 1 Wskazane wyżej problemy odzwierciedlają portale randkowe, które - co prawda - jeszcze nie dostarczają gotowego produktu, ale zmierzają w tym kierunku, o czym świadczy coraz większa liczba stron randkowych oferujących usługi psychometryczne, na przykład Parship.com, e-Harmony, Be-2.com, DDAffinity.com. Badając internetowe strony randkowe odnosimy wrażenie, o czym już pisaliśmy na łamach Fabuli (Krawczyk-Wasilewska 2006: 251-252), że zachowania on-line ich subskrybentów mają charakter globalny, świadczący o unifikującej sile mass-mediów i internetowej netykiety. Z drugiej zaś strony wspólnota sieciowych randkowiczów myśli lokalnie, o czym świadczą ich profile umieszczane w lokalnych lub transnaro¬ dowych, opartych na wymianie informacji, portalach. Studiując je, dostrzegamy różnice kulturowe, etniczne i społeczne; biedę i bogactwo, społeczną stratyfikację, lokalne oby¬ czaje, kryzys tradycyjnej rodziny , a także lokalną pozycję płci kulturowej. W Europie najwyższą liczbą samotnych osób i pojedynczych gospodarstw domo¬ wych cechuje się Wielka Brytania, gdzie w ciągu ostatnich czterdziestu lat ich liczba wzrosła czterokrotnie. Dziś wynosi piętnaście milionów przy sześćdziesięciomilionowej populacji. Tylko w samej Anglii samotne gospodarstwa liczą siedem milionów, przy prognozie wzrostu do dziewięciu milionów w roku 2021 (Palmer 2006). Tę sytuację odzwierciedlają brytyjskie usługi randkowe on-line (na przykład Match.com, YahooPersonals, DatingDirect.com), cechujące się ogromną liczbą użyt¬ kowników w porównaniu z innymi europejskimi stronami randkowymi. Wyjaśnie¬ nie kwestii, dlaczego Brytyjczycy są najbardziej samotnymi Europejczykami, wy¬ magałoby odrębnych, interdyscyplinarnych badań na większą skalę. Nasze zainteresowanie ograniczyliśmy do starszych Brytyjczyków i ich postaw kulturowych wobec internetowego randkowania. Celem było badanie w działaniu o charakterze jakościowym prowadzone przez autorów niniejszego - Polkę i Anglika; oboje w momencie badań samotni, oboje reprezentujący interesujący ich przedział wiekowy i status społeczny. 1 Tendencję tę uwidoczniają przewidywania statystyczne (między innymi Austriackiego Instytutu Eko­ logicznego) i projekty architektoniczne (na przykład wystawa „Singletown" na Biennale Architektury, Wenecja 2008). �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... 16 Dla naszego badania wybraliśmy DatingDirect.com (dalej skrót: DD), jeden z naj­ większych i najbardziej popularnych na Wyspach odpłatnych portali randkowych, którego właścicielem jest Meetic, firma umocowana we Francji i operująca w piętna­ stu państwach europejskich, a także na innych kontynentach. W końcu 2008 roku DatingDirect liczył około siedmiuset tysięcy użytkowników, podczas gdy w maju roku następnego ich liczba wzrosła do pięciu milionów na całym świecie, co dowodzi dal¬ szej konsolidacji operatorów rynku randkowego. O popularności portalu świadczy licz­ ba zalogowanych, na przykład dwudziestego piątego maja 2009 roku, o godzinie dwu­ nastej trzydzieści pięć (wtorek) system wykazywał dwadzieścia osiem tysięcy sie­ demset sześćdziesiąt siedem osób on-line w dziewięćdziesięciu trzech państwach, podczas gdy w sobotę wieczorem było ich już około siedemdziesięciu tysięcy. Próbą badawczą objęto osiemdziesięciu mężczyzn (w większości Anglików), którzy opublikowali swój pełny profil i odpowiedzieli na test autorki. Wszyscy oni byli aktywnymi subskrybentami DD w ostatnim kwartale 2008 roku i deklarowali, że należą do rasy kaukaskiej, są nieżonaci, mieszczą się w przedziale wiekowym sześćdziesiąt - sześćdziesiąt pięć lat, poszukują kobiet od pięćdziesiątego do sześć¬ dziesiątego ósmego roku życia, posiadają wyższe wykształcenie (od magisterium po doktorat), reprezentują indywidualne gospodarstwa domowe i dochód średni do wy¬ sokiego. Nie brano pod uwagę religii, zatrudnienia/emerytury, liczby posiadanych dzieci i innych danych. Dla porównania wskażmy przykładową sesję z dnia piątego grudnia 2008 roku, kiedy to system wykazywał sześciu takich mężczyzn w Polsce (populacja 38,1 mi­ lionów), piętnastu w Niemczech (82 miliony), siedemnastu we Francji (65 milio­ nów), ale w Wielkiej Brytanii aż tysiąc, a w samym tylko Londynie czterystu dwudziestu. Brytyjczycy dominowali podczas tej i każdej następnej sesji. Jak już wspomniano, autorka opublikowała, składający się z dwudziestu pytań test zgodności, którego wyniki pokrótce omówimy. Na pytanie o preferowany ro¬ dzaj wypoczynku wakacyjnego (trekking czy wczasy typu all-inclusive), prawie 100% respondentów opowiedziało się za wakacjami aktywnie spędzonymi i w spo¬ sób indywidualny. Na pytanie o rodzaj spędzania wolnego czasu, większość optowała raczej za pielęgnacją ogródka, komputerem, majsterkowaniem i oglądaniem TV oraz DVD niż odległą wyprawą do kina czy teatru. Tak zwane „wyjścia" dla większości oznaczały wizytę w najbliższym pubie. Wszyscy samotnie popijali w domach, nikt nie deklarował abstynencji. Czytanie książek i aktywność sportowa (głównie jazda rowerem, ale też żeglowanie, czasem tenis i golf lub krykiet) dotyczyły mniejszości. Przyjmowanie gości w domu, składanie spontanicznych wizyt sąsiadom, zaprasza¬ nie dalszych znajomych, jak i inne formy życia towarzyskiego nie są powszechnie praktykowane. Wyjątek stanowią śluby i pogrzeby oraz rodzinne wakacje w małym gronie. Powiedzenie „Mój dom jest moim zamkiem" oddaje tradycyjne wartości: szacunek dla własnej przestrzeni i prywatności, posiadanie nieruchomości (spłacony lub odziedziczony dom), obowiązki domowe (mężczyźni gotują, sprzątają, remon¬ tują) i pracę w ogrodzie oraz czas poświęcony na własne hobby. Tak zindywiduali¬ zowany styl życia, jak i dość wczesne przechodzenie mężczyzn na emeryturę (od pięćdziesiątego piątego roku życia i z odpowiednim odszkodowaniem od firmy) nie sprzyja zawieraniu nowych znajomości. Przeciwieństwem powyższego są możliwości, jakie oferuje Internet. Samotny star¬ szy pan może randkować do woli, spotykając w sieci nieograniczoną liczbę nowych znajomych i potencjalnych życiowych partnerek, tak z najbliższej okolicy, jak i całkiem �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... odległej (prawdziwa globalizacja!), z którymi można korespondować, wymieniać poglądy i fotografie, „czatować" i wreszcie marzyć o podjęciu ryzyka spotkania wirtualnej damy, by przekonać się o jej osobowości, wspólnych zainteresowaniach i wzajemnym pociągu fizycznym, zwanym w żargonie randkowym „chemią". Co więcej, w przeciwieństwie do komunikacji „twarzą w twarz", komunikacja on-line pomaga naszemu stereotypowemu Brytyjczykowi pokonać jego nieśmiałość wynikającą z tak zwanego zimnego wychowania i klasowej stratyfikacji społecznej, rozpoznawanej po sposobie wymowy i określonym restrykcyjnie kodzie zachowa­ nia. Postępując zgodnie z globalną netykietą randkową wychodzi ów poza sferę swych przyzwyczajeń, otwiera się „na obcych", opisuje szczegóły z życia osobis¬ tego i uczuciowego, jak również czuje się zwolniony z konwencjonalnych zasad używania języka formalnego czy zwyczaju nieokazywania emocji i panowania nad reakcjami (Fox 2004). Wręcz odwrotnie, internetowy kod językowy, używanie za¬ bawnych znaków graficznych, piktogramów i akronimów, posługiwanie się tak zwa¬ nymi śmieszkami czy buźkami (ang. emoticons i smileys) to cechy „warsztatu" komunikacyjnego każdego randkowicza. Dlatego też randkowanie w sieci jest dla antropologa świadectwem istnienia pewnej sfery liminalnej, w której randkowicz oderwał się już od „profanum", ale nie osiągnął jeszcze sfery „sacrum" (Gennep: 2006). Problem się sam rozwiązuje, gdy związek wir­ tualny przekształca się w rzeczywisty, o czym marzy większość użytkowników. Na prze¬ szkodzie jednak stają stare przyzwyczajenia, nawyki, bagaż rodzinny i inne życiowe doświadczenia, wreszcie brak chęci do przystosowania się lub zmiany. I tak, mimo przyzwyczajenia do życia w wieloetnicznym społeczeństwie, starsi Brytyjczycy w większości nie wykazywali zainteresowania rozwijaniem znajomości z Polką w wieku średnim, grzecznie odsyłając j ą do polskiej strony internetowej i pod­ kreślając, iż nie życzą sobie kontaktu z paniami z kontynentu (europejskiego - V.K-W), a zwłaszcza z „.. .Portugalii, Hiszpanii, Rosji, Polski i Bawarii", a także nie są zainte­ resowani kobietami z bardziej odległych miejsc, takich jak Filipiny, Afryka i Ameryka Południowa. Niektórzy pytali, czy rzeczywiście pisze do nich kobieta, czy też mężczyz¬ na, chcący wyłudzić pieniądze na podróż do Zjednoczonego Królestwa. Te stereotypowe opinie bazujące na pogłoskach, jak również nieznajomość po­ litycznych i ekonomicznych realiów tak zwanej Nowej Europy świadczą, iż inter¬ netowe kontakty z kobietami z krajów zwanych drugim i trzecim światem w oczach przeciętnego Brytyjczyka mają konotację negatywną i mogą być również manifes¬ tacją konserwatywnego poczucia wyższości Wyspiarzy, szeroko znanego - od wieku dziewiętnastego - pod hasłem splendid isolation. Z drugiej zaś strony badanie nasze wykazało, że 15% subskrybentów wykazywało postawę neutralną wobec pochodzenia etnicznego, w kilku zaś wypadkach nawet wy¬ jątkowo przychylną wobec pochodzenia polskiego, co wynikało z wcześniejszych, po¬ zytywnie ocenianych kontaktów z naszym krajem. Dwóch respondentów - wdow¬ ców, których zmarłe żony pochodziły z Polski - nie było zainteresowanych ponowną znajomością z Polką, motywując swą decyzję różnicą mentalności. Pytanie „Czy życie zagranicą byłoby dla ciebie problemem" starsi Brytyjczycy traktowali jak wyzwanie, którego nie należy brać pod uwagę. Jedynym miejscem do relokacji jest dla większości Hiszpania, czemu sprzyja łagodny klimat i duża ilość na stałe zamieszkałych tam emery­ tów brytyjskich. Relokacja do Polski wymagałaby poznania języka, przetrwania mroź­ nej zimy i przystosowania się do „dziwnych" obyczajów oraz nieznanych przepisów praw­ nych i niepewnej - w dłuższej perspektywie czasowej - sytuacji polityczno-ekonomicznej. �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... 18 Mimo tych zastrzeżeń, nasi wirtualni randkowicze wykazywali się dużą tolerancją re­ ligijną, wyrażając przekonanie, iż dwie religie mogą koegzystować pod jednym da­ chem bez żadnego problemu. Nadmienić przy tym należy, że większość subskrybentów deklarowała się jako ateiści lub niepraktykujący protestanci. Interesującą kwestią jest trudna do wymierzenia realna skuteczność randkowania on-line w odniesieniu do badanej populacji. Z naszych informacji wynika, że dla nie¬ wielu zakończyło się ono sukcesem. Większość badanych uczciwie stwierdzała, że była aktywnym członkiem strony DD przeciętnie od trzech do sześciu miesięcy, po czym znudzona, odpoczywała przez jakiś czas lub przenosiła się do innego portalu, by po około roku powrócić ponownie do DD , mimo faktu, że „.. .ludzie byli w więk­ szości ci sami, a część niechętnie odpowiadała na e-listy" - jak stwierdził jeden z użyt¬ kowników. Brak odpowiedzi mógł wynikać nie tylko z nadmiaru bardziej interesu¬ jących ofert, ale też z faktu, powszechnie niezauważanego, że nowi użytkownicy mogą rejestrować się bezpłatnie i choć ich profile są wyświetlane, w rzeczywistości jednak powiększają rząd „martwych dusz" (Silverstein 2004) pozbawionych prawa aktyw¬ nego uczestnictwa do czasu wniesienia pełnej opłaty członkowskiej. W dużych miastach wirtualna randka często przeradza się w osobiste spotkanie. Jeśli nie spełnia oczekiwań - nie martwi żadnej ze stron, gdyż następnego weekendu można spotkać się z inną osobą - każda ze stron płaci za siebie i każdy chętnie spę¬ dzi czas poza domem. Natomiast w małych miejscowościach i wsiach wirtualne kon¬ takty (zwłaszcza tak zwane czaty) podtrzymywane są dużo dłużej, stanowiąc formę miłego spędzania czasu. Oto przykład: Wyprowadziłem psy na spacer, potem czatowałem z kobietami, następnie lunch, praca w ogródku, kilka e-maili do nowych pań z DD, wieczorny spacer z psami, no i dzień wypełniony... Dlatego też profile wielu starszych użytkowników DD oznakowane są setkami puszczanych „oczek" i tak zwanych odwiedzin, skrupulatnie wykazywanych przez zarządzających portalem webmasterów. Mając poczucie nieograniczonych możli¬ wości, cybernetyczni randkowicze nie wykazują pośpiechu i traktują wirtualne kon¬ takty jako formę zabawy z bezpiecznej odległości i bez wychodzenia z domu. Nie¬ którzy subskrybenci porównywali swe uzależnienie od wirtualnego randkowania do pasji cechującej kolekcjonerów na przykład znaczków pocztowych. Nadmienić tu należy, że podtrzymywaniu uzależnienia sprzyjają różne triki marketingowe właści¬ cieli portalu DD, takie jak automatyczne odnawianie płatności na następny okres sub¬ skrypcji, utrudniony sposób likwidacji konta, przenoszenie niepłacącego do grona opisanych wcześniej „martwych dusz", zachęcanie e-mailami w rodzaju „tęsknimy za t o b ą . " , „ . m a m y pasujące do ciebie, nowe osoby", „dla ciebie wyjątkowo tania o f e r t a . " i inne zniżki, promocje, i tym podobne. Nic tedy dziwnego, że wirtualny business randkowy kwitnie, a jego użytkownicy, często samotni emeryci, mimo po¬ czucia iż podlegają manipulacji, często wracają do DD, ponieważ świat zewnętrzny pogłębia jedynie ich samotność. Sumując powyższe, nasuwają się wnioski o specyfice izolacji społecznej starszych Brytyjczyków, wynikającej z ich dawniejszej mobilności zawodowej i częstych zmian miejsca zamieszkania (ograniczone więzi koleżeńskie i przyjacielskie) oraz ograni¬ czonych więzi krewniaczych i międzypokoleniowych. Te ostatnie na przykład w Pol¬ sce są o wiele ściślejsze, ponadto - zgodnie z polskimi zwyczajami i obowiązującym prawem - dorosłe dzieci zobligowane są do opieki nad starymi rodzicami. Z kolei izo¬ lacja towarzyska starszych Brytyjczyków wynika ze zwyczajowego indywidualizmu �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... 19 i konserwatyzmu oraz tradycyjnego angielskiego stylu życia. Stąd też nasi respon¬ denci przezwyciężali swą samotność, ślęcząc przy komputerze - swoistym substy¬ tucie towarzyszki życia. Wirtualna miłość ze strony wyzwolonych, wymagających i często - w wyniku rozwodów lub wdowieństwa - bardziej zamożnych niż mężczyźni kobiet brytyj­ skich nieczęsto kończy się sukcesem. Z kolei brak powodzenia wśród kobiet z kon¬ tynentu może wynikać, iż postrzegają one starszych Brytyjczyków w sposób stere¬ otypowy - jako „zimnokrwistych", konserwatywnych i twardo po ziemi stąpających hipokrytów, dla których termin „romantyk" utożsamiany bywa nie z pojęciem za¬ kochanego, lecz raczej „artysty", „dziwaka", ekscentrycznego Don Kichota i nie¬ odpowiedzialnego życiowo człowieka. Oto przykład: ...Ona wszystko traktuje bardzo serio i pisze do mnie: „w twoim profilu stwier­ dziłeś, że nie jesteś romantyczny". Więc ja jej odpisałem, że była tam również opcja „całkowicie nieromantyczny", której nie wybrałem. Teraz fascynuje ją koresponden­ cja z artystą, WIELCE romantycznym... Na koniec wreszcie należałoby zwrócić uwagę na fakt, iż przeprowadzone przez nas badanie odbywało się w czasie globalnego kryzysu ekonomicznego, który w Wiel¬ kiej Brytanii przybrał formę recesji, dotkliwie odczuwanej przez większość tamtejsze¬ go społeczeństwa. Reakcją na kryzys jest, między innymi, hasło odwrotu od między¬ narodowych powiązań ekonomicznych w kierunku deglobalizacji. Tendencja ta po¬ woli wymusza określone zachowania społeczne, że wymienimy choćby: codzienne osz¬ czędzanie, spadek wartości nieruchomości oraz trudność ich sprzedaży, lęk o spokojną starość itp. Dlatego też kryzys może wpływać na zmniejszenie zainteresowania pod¬ różami, relokacją, a więc także międzynarodowym randkowaniem on-line. W świetle powyższego powrócić trzeba do postawionego na początku tego artyku¬ łu problemu metodologicznego, a mianowicie tak zwanego partycypacyjnego badania w działaniu zmodyfikowanego w odniesieniu do wybranej społeczności on-line, którą reprezentowaliśmy. W naszym wypadku przeprowadziliśmy je z perspektywy użyt¬ kowników popularnego na Wyspach portalu internetowego, a więc nasze zachowania, tak jak innych użytkowników, miały charakter indywidualnych, choć typowych dzia¬ łań, z których wyciągnęliśmy wnioski i przedstawiliśmy je w opracowaniu. Pozostaje otwartym do dyskusji pytanie czy użytkownicy portali randkowych wy¬ korzystują dla swego dobra wszystkie możliwości, jakie daje randkowanie on-line, by pokonać swą samotność i znaleźć odpowiedniego partnera. Zważyć tu zwłaszcza należy, że portale randkowe oferują pomoc w kreowaniu atrakcyjnego profilu i pub¬ likują liczne porady psychologiczne, dostarczając użytkownikowi swoistej edukacji, która wraz z dostępnymi - na rynku internetowym i księgarskim - poradnikami słu¬ żyć ma owemu celowi. Jak jest w rzeczywistości? Nie wiemy również jaka jest realna statystyka historii o „szczęśliwym zakończeniu" (Krawczyk-Wasilewska 2006: 252), tak chętnie publikowanych przez randkowe strony internetowe. Czy mają one jedy¬ nie wymiar komercyjny? Powyżej postawione pytania, a także wiele innych, wymagają dalszych badań, które mogłyby być wykorzystane do udoskonalenia randkowych stron interneto¬ wych i poprawy świadomości ich użytkowników. Jednakże omawiane portale, będąc w prywatnym posiadaniu i powiązaniu z użytkownikami różnych interfejsów nie wykazują skłonności do modyfikacji swojego oprogramowania. Stąd też zasięg na¬ szego badania ma charakter ograniczony. �Violetta Krawczyk-Wasilewska - Antropolog „on-line" a badanie w działaniu... 20 Literatura: Fox K., Watching the English.The Hidden Rules of English Behaviour, Hodder & Stroughton, London 2004. Gennep van A., Obrzędy przejścia, PIW, Warszawa 2006. Krawczyk-Wasilewska V., e-Folklore in the Age of Globalization, Fabula 47, heft 3/4, 2006, s. 248-254. Kwiecińska-Zdrenka M . , Badacz w działaniu - opisywać, zrozumieć czy zmieniać zastaną rzeczywistość? Socjologia Wychowania, t. XIV, 2000, s. 63-70. Lewin K., Resolving Social Conflict, Harper and Brothers, New York 1946. New Directions in Action Research, red. O. Zuber-Skerritt, Falmer Press, London 1996. Palmer G., Single Person Housholds, New Policy Institute, Joseph Rowntree Fo¬ undation, April 2006. Silverstein J., Online Dating for Dummies, Wiley Hoboken, New Jersey 2004. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/58da4af7fdfed6daab8b7206f7ec925f.pdf ad015837e7288d0fc65c817d182b7d25 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5016 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4652 Title A name given to the resource Strony tytułowe i spis treści / Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.2-5 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text HOMO INTERNETICUS? Etnograficzne wędrówki w głąb Sieci �HOMO INTERNETICUS? Etnograficzne wędrówki w głąb Sieci Redakcja Ewa A. Jagiełło, Paweł Schmidt Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja www.wiedzaiedukacja.eu ISBN 978-83-61546-02-3 Lublin 2010 �Recenzja naukowa Prof. dr hab. Władysław Baranowski Prof. dr hab. Andrzej Lech Redakcja Ewa A. Jagiełło Paweł Schmidt Redaktor techniczny Paweł Schmidt Projekt okładki Obraz na okładce wykorzystany jest na licencji: CC 2.0 http://creativecommons.Org/licenses/by-nc/2.0/deed.en Autorem jest $yj LHg Skład i łamanie Krystian Paździor © Copyright by Portal Wiedza i Edukacja ISBN 978-83-61546-02-3 �Spis treści Spis treści Spis treści 4 Słowo wstępne (Ewa A. Jagiełło, P. Schmidt) 5 Andrzej P. Wejland Założenia teoretyczne i metodologiczne badań Internetu i w Internecie. Kilka uwag krytycznych 8 Violetta Krawczyk-Wasilewska Antropolog on-line, a badanie w działaniu. Eksperyment polsko-brytyjski 14 Agnieszka Jeran Interpretacja dyskursywna obrazów celebrytów na polskich portalach plotkarskich .... 21 Ewa A. Jagiełło Etnograf w cybermedynie. Próba zastosowania etnograficznej analizy zawartości ... 35 Paweł Schmidt www.laliki.masternet.pl - nowy wymiar społeczności lokalnej Agnieszka Poźniak Za klasztornym murem... Wspólnoty zakonne i ich wizerunek w Internecie 48 59 Damian Kasprzyk Regionalizm w Internecie (wybrane zagadnienia) 70 Katarzyna Orszulak-Dudkowska Wirtualne serwisy randkowe - fenomen współczesności? 80 Anna Pietrzyk Śmierć w Internecie. Internet jako teren badań i źródło wiedzy etnograficznej 88 Anna Deredas Internetowe (re)konstrukcje rzeczywistości społeczno-kulturowej. Przykład CZATerii 98 Joanna Koźmińska Cyfrowa Etnografia. O projekcie antropologicznej biblioteki cyfrowej 107 Marcin Piotrowski Bibliografia Etnografii Polskiej 113 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/d4c6de76eb38c1f36ac7b4407ea93ed5.pdf a1fa4ecbf44325b6ae2401fb1ea3baf2 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5017 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource internet - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4653 Title A name given to the resource Słowo wstępne/ Homo interneticus: etnograficzne wędrówki w głąb sieci Description An account of the resource Etnograficzne wędrówki w głąb sieci Homo interneticus; ; pod red.Ewy Jagiełło i Pawła Schmidta s.5-7 Creator An entity primarily responsible for making the resource Schmidt, Paweł Jagiełło, Ewa Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja Type The nature or genre of the resource e-book Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 5 Słowo wstępne Słowo wstępne P rzedstawiamy Państwu zbiór tekstów będących wynikiem badań i refleksji et­ nografów kierujących swą uwagę ku wirtualnej rzeczywistości i zawartej w niej zjawiskom. Tytuł książki - Homo Interneticus - nie jest tu próbą stworzenia nowej kategorii interpretacyjnej czy badawczej, takiej jak homo religiosus czy homo ludens. Jest jedynie próbą zwrócenia uwagi czytelnika na współczesne zjawisko kul¬ turowe, jakim jest coraz bardziej rozwijający się asortyment interakcji zachodzących pomiędzy ludźmi korzystającymi w różny sposób i z różnych potrzeb z Internetu. Sa­ mo korzystanie z zasobów i możliwości Sieci stawia poniekąd internautę w sytuacji wędrowca - Baumanowskiego wiecznego turysty - podróżującego po natychmiast dos­ tępnym świecie i komunikującego się z będącymi natychmiast „pod ręką" innymi wędrowcami. Podobnymi podróżnikami po wirtualnym świecie stają się także bada¬ cze rzeczywistości on-line, starający się bądź uchwycić jej specyfikę, bądź znaleźć analogie zjawisk w Internecie do zjawisk świata „realnego". Wędrówki badaczy, które prezentujemy w niniejszym tomie, zdecydowaliśmy się nazwać etnograficznymi.Traktujemy tu etnografię jako samodzielną dyscyplinę nau¬ kową, pomijając rozróżnienia jakie powstały na skutek różnorodnego używania zna¬ czeń terminów etnologia i antropologia. Wielość współcześnie tworzonych i pub¬ likowanych prac wskazuje na rolę badań empirycznych w procesie etnologicznego/antropologicznego poznania świata. Właśnie ów nacisk na empirię, rozumianą ja¬ ko osobiste doświadczenie terenu, będącego rzeczywistością, w której prowadzone są badania, a także stanowiącego nie tylko rzeczywiste przedstawienie badanych zjawisk, ale także kontekst służący analizie i interpretacji wyników badań, wpłynął na powrócenie do klasycznego rozumienia etnografii , już nie tylko jako metody pozyskiwania i analizowania danych, ale również sposobu interpretacji doświad¬ czonych w terenie zjawisk. 1 1 Przynajmniej w polskiej humanistyce, choć podobne znaczenie etnografii i etnografa znajdziemy przecież u Clifforda Geertza, czy Jamesa Clifforda. �Słowo wstępne We współczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej zjawiska te wykraczają poza fizyczno-przyrodnicze rozumienie przestrzeni i świata społecznego. Wśród zdobyczy cywilizacyjnych poszerzających ów świat, takich jak film, telewizja czy telekomuni­ kacja, znajduje się również Internet - towarzyszący nam w dynamicznie zmieniającej się formie od niemal dwudziestu lat . Nic więc dziwnego w tym, że Internet stał się przedmiotem zainteresowania badaczy. Czym jednak, oprócz przedmiotu badań i celem poznawczych podróży, jest dla współczesnego etnografa Internet? Internet został pomyślany w latach sześćdziesiątych dwudziestego wieku jako na¬ rzędzie komunikacji i wymiany informacji, a co za tym idzie również jako baza i ar¬ chiwum tychże informacji. Wraz z rozwojem światowej sieci pojawiły się w niej do¬ datkowe zjawiska i znaczenia mogące być przedmiotem badań nauk społecznych, hu¬ manistyki, ekonomii czy filozofii. Próby opisu wirtualnych społeczności; różnorod¬ nych relacji pomiędzy użytkownikami, które z kolei kreują różne rodzaje powiązań między stronami, portalami i forami; wreszcie samej istoty Internetu w kontekście współczesnej rzeczywistości społeczno-kulturowej, ukazują wielość i wielopoziomowość znaczeń tego zjawiska. O wątpliwościach związanych z budowaniem założeń teoretycznych i metodologicznych pisze Andrzej Paweł Wejland w polemicznym te¬ kście otwierającym niniejszy tom. 2 Zależnie od podejścia badacza możemy wyróżnić badania Internetu, badania w In¬ ternecie i badania przez Internet. O ile w ostatnich sieć będzie dodatkowym narzędziem lub rozszerzeniem pola działania narzędzi i technik stosowanych poza Internetem, o tyle w dwóch pierwszych badania powinny skupiać się bądź na samej istocie Sieci jako zjawiska we współczesnym świecie (lub jako świata może nawet alternatywnego względem znanej nam dotychczas rzeczywistości), bądź na zawartych w niej zjawis¬ kach. Mając na uwadze powyższe rozróżnienia, zdecydowaliśmy się na zapropono¬ wanie badaczom - podejmującym szeroko rozumianą tematykę Internetu w swoich badaniach - namysłu nad strategiami badawczymi, mogącymi znaleźć zastosowanie w etnograficznym ujęciu sieci i jej zjawisk; nad tym co łączy Internet z tradycyjnie ro¬ zumianym terenem badań; nad sposobem opisu i interpretacji zjawisk w Internecie; wreszcie nad siecią, jako narzędziem pomocnym w pracy etnografa. Czytelnik znajdzie w zamieszczonych tu tekstach propozycje zastosowania na¬ rzędzi i metod badań wypracowanych w pozainternetowej rzeczywistości, takich jak action research (Violetta Krawczyk-Wasilewska), analiza dyskursywna (Ag¬ nieszka Jeran) czy dostosowana do badań w Internecie etnograficzna analiza za¬ wartości (Ewa A. Jagiełło). Poza rozważaniami metodologicznymi i metodycznymi prezentowane są tu reflek¬ sje nad relacją pomiędzy tradycyjnym terenem, w jakim porusza się etnograf, a tere¬ nem wirtualnym. Ten ostatni może być traktowany jako rzeczywistość autonomiczna, ale również - i taka perspektywa tu dominuje - jako rozszerzenie i wzbogacenie terenu „prawdziwego". Autorzy na swój własny sposób interpretują tę zależność. Internet za¬ tem widziany jest jako narzędzie wykorzystywane przez zakonów klauzurowych w ce¬ lu komunikowania się ze światem zewnętrznym (Agnieszka Poźniak); jako medium po¬ zwalające na nowe sposoby rozwijać i upowszechniać idee regionalistyczne (Damian Kasprzyk); czy jako przestrzeń w której prowadzi się dyskusje nad życiem i najzu¬ pełniej realnymi problemami społeczności lokalnej (Paweł Schmidt). We wszystkich 2 Za oficjalną datę uruchomienia Intenetu w Polsce przyjmuje się dwudziestego grudnia 1991 roku. �Słowo wstępne tych przypadkach istotna jest pozycja, jaką zajmuje wobec tych zjawisk badacz, dla którego stanowią one nową odsłonę eksplorowanego terenu, która rozszerza pole wi­ dzenia, a czasami pozwala pozyskać inny rodzaj wiedzy o badanych zjawiskach. Zdecydowaliśmy się także na opublikowanie różnorodnych tekstów, będących próbą uchwycenia wybranych zjawisk w sieci. Czytelnik znajdzie tu przede wszystkim etnograficzną eksplorację zjawisk przeniesionych do wirtualnego świata ze znanej, „realnej" rzeczywistości. Oglądowi poddano zatem internetowe formy randkowania (Katarzyna Orszulak-Dudkowska), e-folklor związany ze śmiercią i kultem zmarłych (Anna Pietrzyk) czy proces formowania się i funkcjonowania wirtualnej społeczności (Anna Deredas). Interpretacje autorów stanowią próbę wskazania analogii pomiędzy zjawiskami rzeczywistości on-line i off-line, mimo specyfiki wynikającej z różnic po¬ między istotą obu światów, w których zjawiska są obecne. Publikację niniejszą zamykają teksty prezentujące niezwykle cenne dla środo¬ wiska inicjatywy, zmierzające do digitalizacji oraz udostępnienia w ramach Open Access zawartości czołowych czasopism etnograficznych (Joanna Koźmińska) oraz przenoszenia do sieci etnograficznych bibliografii (Marcin Piotrowski). Działania takie, podobnie jak tworzenie polskich programów wspomagających proces ba¬ dawczy (edEt), pokazująjak użytecznym i coraz bardziej nieodzownym narzędziem staje się Internet, zwłaszcza w zakresie opracowywania danych oraz upowszech¬ niania wyników badań. Teksty składające się na niniejszy tom nie stanowią podręcznika czy wykładni traktującej o tym, jak należy badać Internet. Nie ukazują także pełnego spojrzenia na obecny stan badań Internetu i w Internecie współczesnej etnografii. Naszą intencją było bowiem ukazanie względnie nowego zjawiska, jakim jest zainteresowanie się Internetem przez etnografów i wskazanie ewentualnych inspiracji dla dalszych badań oraz pułapek teoretycznych i metodologicznych czyhających na badacza podejmu¬ jącego przedstawioną tu problematykę. Mamy jedynie nadzieję, że rozwijające się ba¬ dania sieci doprowadzą do powstania w miarę spójnej strategii badawczej lub do umocowanych w odpowiadających im założeniach teoretycznych metod badań In¬ ternetu i w Internecie, których różnorodność nie przeszkodzi w nazywaniu ich me¬ todami etnograficznymi. Jeśli niniejsza publikacja stanowić będzie inspirację do dalszych polemik i badań, nasza satysfakcja będzie tym większa. Ewa A. Jagiełło, Paweł Schmidt � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ee6b1542c13176ba71d9e28e10cfe19c.pdf 604bf052d6b2ddfa7c2be13f27063bca Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5013 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource Zadrożyńska, Anna - bibliografia Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4650 Title A name given to the resource Spis publikacji prof.Anny Zadrożyńskiej/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource Antropolog wobec współczesności pod red. Anny Malewskiej-Szałygin i Magdaleny Radkowskei-Walkowicz s.413-420 Creator An entity primarily responsible for making the resource Dudzińska, Krystyna Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej 2010 Kury same muszą dostać skrzydeł (rozmowa Edyty Błaszczak z Anną Zadrożyńską), ro", nr 1773, 18.02.2010 „Met­ 2007 Ochroniarze z bożej łaski, w: W co wierzymy?, red. W Pawluczuk, Oficyna Wydawnicza „Stopka", Łomża, s. 6 1 - 7 1 From Birth to Death, w: Kolekcja Muzyki 2006 Ludowej Polskiego Radia Od narodzin do śmierci, w: Kolekcja Muzyki Antropolog jedzie na wieś(rozmowa Ludowej Polskiego Radia, s. 1-9 Amandy Krzyworzeki z prof. Anną Zadrożyńską), „(op.cit.,) maszyna interpretacyjna", nr 6(33), s. 6 - 7 2005 (red.) Horyzonty antropologii kultury. Tom w darze dla Profesor Zofii Sokolewicz, współ­ redaktor: J.S. Wasilewski, Instytut Etnologii i A n t r o p o l o g i i Kulturowej U W i W y d a w n i c t w o D i G , Warszawa Przedmowa, w: Horyzonty antropologii kultury. Tom w darze dla Profesor Zofii Sokolewicz, red. J.S. Wasilewski i A. Zadrożyńska, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U W i W y d a w n i c t w o D i G , Warszawa, s. 7-12 Przedmowa, w: Łańcuch tradycji. Teksty wybrane, współautor: D. Zamojska, wybór: L. Mróz i A . Zadrożyńska, W y d a w n i c t w a Uniwersytetu Warszawskiego, Warsza¬ wa, s. 9-21 2004 Damy i galanci. O polskich zwyczajach towarzyskich, W y d a w n i c t w o Książkowe „Twój Styl", Warszawa 413 �Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej Cham w grafie, w: Kultura polityczna Polaków, red. B. Gołębiowski, Oficyna W y d a w n i ­ cza „Stopka", Warszawa, s. 377-386 Jacek Olędzki 1933-2004, „Lud", T L X X X V I I I , s. 414-416 2003 Zielnik świętowań polskich, współpraca: K. Braun, W y d a w n i c t w o Książkowe „Twój Styl", Warszawa W poszukiwaniu codzienności, w: Życie codzienne Polaków na przełomie XX i XXI wieku, red. R. Sulima, Oficyna Wydawnicza „Stopka", Warszawa, s. 157-166 2002 (red.) Ludowe obrzędy i podania. Etnograficzne i folklorystyczne studia porównawcze wsi pol­ skiej i macedońskiej, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U W , Warszawa Świętowania polskie. Przewodnik po tradycji, W y d a w n i c t w o Książkowe „Twój Styl", Warszawa hasło encyklopedyczne: Cezaria Anna Baudouin de Courtenay-Ehrenkreutz-Jędrzejewiczowa (1885—1967), w : Etnografowie i ludoznawcy polscy Sylwetki, szkice biograficzne, red. E. Fryś-Pietraszkowa, A . Kowalska-Lewicka, A. Spiss, współautor: D. Zamojska, W y d a w n i c t w o Naukowe D W N / Oddział Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego w Krakowie, s. 3 - 7 Obrzędy rodzinne, w : Ludowe obrzędy i podania. Etnograficzne i folklorystyczne studia porów­ nawcze wsi polskiej i macedońskiej, red. A . Zadrożyńska, Instytut Etnologii i A n t r o p o ­ logii Kulturowej U W , Warszawa, s. 13-151 Wstęp do wydania polskiego, w: Ludowe obrzędy i podania. Etnograficzne i folklorystyczne stu¬ dia porównawcze wsi polskiej i macedońskiej, red. A. Zadrożyńska, Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej U W , Warszawa, s. 7-11 2001 Targowisko różności. Spojrzenie na kulturę współczesną, W y d a w n i c t w o Książkowe „Twój Styl", Warszawa 2000 Światy, zaświaty. O tradycji świętowań w Polsce, W y d a w n i c t w o Książkowe „Twój Styl", Warszawa 414 �Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej 1998 (artykuł konferencyjny) European Christian Culture. Cultural anthropology approach, w: Ethnology and Anthropology at the Time of Transformation. Poland at the 14th Congress of the 7UAES, Polish Academy of Sciences (PAN), s. 57-60 . (rec.) Dyskretny prezes wielkiej korporacji, „Nowe Książki", nr 6, s. 70-71 (rec.) Od zmarłych ważniejsi żywi, „Nowe Książki", nr 4, s. 41-42 (rec.) Odwrotna strona prawdy, „Nowe Książki", nr 1, s. 62-63 1997 Tradycje świąt dorocznych, W y d a w n i c t w o Dolnośląskie, Wrocław Reflections on modern culture studies, „Zbornik Filozofskog Fakulteta Univerziteta u Beogradu. Seria A, Istorijske Nauke", T X I X , s. 165-170 (rec.) Stań, kto przechodzisz, „Nowe Książki", nr 4, s. 11-12 1996 Krótki szkic o chamstwie, „Etnografia Polska", T X L , nr 1-2, s. 19-28 1995 [Ana Zadrożinska], Semejni obredi: sporedbena monografija na polskite sela Pjentki i Twarogi i makedonskoto selo Jablanica, Muzej na Makedonija, Archeoloszki, etnoloszki i Istoriski-Skopje / Katedra po etnologija i kulturoloszka antropologija, Warszawa, Skopje 1992 Homo ludens, w: Homo ludens. Człowiek i zabawa (katalog wystawy), Państwowe M u ­ zeum Etnograficzne w Warszawie, Warszawa, s. 7-11 Ludzie i przestrzeń domowa - przyczynek do antropologii schronienia, w : Dom we współczesnej Polsce. Szkice, red. I Łukasiewicz, A. Siciński, Wrocław, s. 35-41 5 1991 Antropologiczne problemy kultury współczesnej, „Etnografia Polska", T X X X V , z. 1, s. 21-30 1990 (tłum.) Emile Durkheim, Elementarne formy życia religijnego: system totemiczny w Australii, 415 �Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej [oryg. Les formes élémentaires de la vie religieuse. Le système totémicjue en Australie, w y d . 1912], Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa Od tłumacza, w: Émile Durkheim, Elementarne formy życia religijnego, Państwowe W y ­ dawnictwo Naukowe, Warszawa, s. X L I - X L V I Rys etnograficzny Ziemi Bialsko-Podlaskiej. Prace nad etnograficzną monografią wsi Choroszczynka, w: Z nieznanej przeszłości Białej i Podlasia, oprac. nauk. T Wasilewski, T Kraw­ czuk, Podlaskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne, Biała Podlaska, s. 241-260 1988 Powtarzać czas początku, cz. I I : O polskiej tradycji obrzędów ludzkiego życia, W y d a w n i ­ ctwo Spółdzielcze, Warszawa Reflections on modern culture study, w : Poland at the i2th Congress of Anthropological and Ethno¬ logical Sciences, red. S. Szynkiewicz, Ossolineum, Wrocław-Warszawa, s. 41-49 Związek końca i początku, „Zycie Warszawy", R. 44, nr 77, s. 4 1987 Tradycja i współczesność w obrzędach wsi okolic Kołbieli, „Rocznik Mazowiecki", T 9, s. 3 9 - 5 4 1986 Powtarzać czas początku, cz. I : O świętowaniu świąt dorocznych w Polsce, W y d a w n i c t w o Spółdzielcze, Warszawa Kultura tradycyjna i współczesna kultura robotnicza, w: Wokół tradycji kultury robotniczej w Polsce, red. A. Zarnowska, Państwowy Instytut Wydawniczy Warszawa, s. 50-80 1985 Założenie badań nad mitologią narodową, „Etnografia Polska", T X X I X , z. 1, s. 41-44 1983 Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej współczesnej, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa Homo faber i homo ludens. Próba modelowego ujęcia kultur tradycyjnej i współczesnej, „Etnografia Polska", T X X V I I , z. 2, s. 151-166 416 �Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej Zasady eskimoskiego systemu klasyfikacji ludzi, „Etnografia Polska", T X X V I I , z. 1, s. 235-351 1981 Etnologiczne problemy seksuologii. Symbolika płci w kulturach różnych ludów, w: Seksuologia kulturowa, red. K. Imieliński, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa, s. 172-218 (tłum.) I . Kon, Historyczno-etnograficzne aspektyseksuologii, w : Seksuologia kulturowa, red. K. Imieliński, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa, s. 126-170 1978 Działalność Katedry Etnologii UW po JJ wojnie światowej, w: Podręcznik etnografii polskiej, red. A. Kutrzeba-Pojnarowa, s. 17-17 Etnografia (informacyjne wskazówki do wstępnej obserwacji terenowej), w: Poradnik do badań terenowych środowiska geograficznego, red. J. Kondracki, Ciechanów, s. 329-358 Ludzie z igloo, „Kontynenty", nr 8, s. 20-23 The value system in the traditional and in the contemporaneus model of marriage in Polish villages, „Ethnologia Polona", T 4, s. 93-104 1976 Wyrzeczysko. O świętowaniu w Polsce, współautorzy: J. Olędzki, T Ciołek, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa (red. nauk.) A. Czekalińska, L. Jakubowska, M . Jasiczek, G. Prewencka, Motywy zawierania małżeństw a system wartościowania. Analiza materiałów ze wsi Wólka Zamkowa, woj. białostockie, „Etnografia Polska" , T X X , z. 2, s. 201-214 1974 Zawarcie małżeństwa. Analiza Warszawskiego, Warszawa systemu wartościowania, Wydawnictwa Uniwersytetu 1973 The Motives and Evaluations of Marriage in Contemporary Polish Rural Communities, w: Poland at the 9th International Congress of Anthropological and Ethnological Sciences, Wrocław-Warszawa, s. 159-166 417 �Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej 1970 Fenomenoloska koncepcija kulture, „Kultura. Casopis za teoriju o socjologiju kulture i medija", s. 6 8 - 7 4 Irlandia - dwa państwa, dwa narody, „Etnografia Polska", T XIV, z. 2, s. 197-205 Irlandzka kultura narodowa: zespół zanikających s. 123-137 treści, „Etnografia Polska", T XIV, z.1, Nowa dziedzina deficytowa - etnografia Europy, „Etnografia Polska", T X I V z. 2, s. 207-214 1969 Podłoże separatyzmu kulturowego w Irlandii, „Etnografia Polska", T X I I I , z. 2, s. 97-114 (tłum.) Denise Paulme-Schaeffner, Kobieta w rodzinie [oryg. Femmes d'Afrique Noire, Paris-The Hague 1960, s. 12-22], w: Etnologia. Wybór tekstów, red. Z . Sokolewicz, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa, s. 138-152 (tłum.) A r n o l d van Gennep, Obrzędy przejścia [oryg. Les Rites de Passage, Paris 1909, s. 182-203], w : Etnologia. Wybór tekstów, red. Z . Sokolewicz, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa, s. 122-137 (tłum.) Roger Bastide, Relikty religii afrykańskich [oryg. Les Religions africanes au Brésil, Paris 1960, s. 175-189], w: Etnologia. Wybór tekstów, red. Z . Sokolewicz, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa, s. 182-199 (tłum.) Claude Lévi-Strauss, Sonata dobrych manier [oryg. Le Cru et le Cuit, Paris 1964, s. 89-116], w : Etnologia. Wybór tekstów, red. Z . Sokolewicz, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa, s. 232-264 (tłum.) André Leroi-Gourhan, Środowisko i technika [oryg. Milieu et Techniques, Paris 1945, s. 352-367], w: Etnologia. Wybór tekstów, red. Z . Sokolewicz, Państwowe W y d a w n i c t w o Naukowe, Warszawa, s. 38-51 1968 Fenomenologiczna koncepcja historii i kultury. Zastosowanie w polskich badaniach etno¬ graficznych, T X I I r. 1968, s. 15-28 1967 (rec.) Maria Brandon-Abini, Midi vivnt. Peuple et culture en Italie du Sud. Paris 1964, Presses Universitaires de France, „Etnografia Polska", T X I , s. 5 5 3 - 5 5 7 418 �Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej Materiały do studiów nad genezą teatru. Przegląd hipotez. Koncepcja A.D. Awdiejewa, „Etno­ grafia Polska", T X I , s. 196-210 Ze studiów nad tradycyjnym ubiorem ludowym w rejonie Ciechanowca na Podlasiu, „Rocznik Białostocki", T 8, s. 337-358 1965 (rec.) Jean-Michel Quilcher, La tradition populaire de danse en Basse - Bretagne, Paris 1963, „Etnografia Polska", T. IX, s. 594-599 Realizacja problemów węzłowych - opracowania tematów badawczych - niepublikowane 1999 Problem węzłowy. Teoretyczne założenia badań nad mitologią narodową, opracowanie p r o b ­ lemu węzłowego, m-pis, ss. 7 (archiwum I E i A K U W , nr 135) Problem węzłowy 11.1 Finansowanie: Ministerstwo Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki Edycja I 1976-1980 Temat: Polska kultura narodowa, jej tendencje rozwojowe i percepcja Problem węzłowy 11.1. grupa V. Kierownik tematu badawczego 02: „Praca' - „nie-praca" i system wartościowania. Interpretacja zjawisk obyczajowych kultury współczesnej sfery ludyczno-rekreacyjnej Opracowania - materiały przechowywane w archiwum I E i A K U W (nr 136) 1. „Praca' - „nie-praca' jako znaki w kulturach tradycyjnej i współczesnej, m-pis, ss. 3 2. „Praca" - „nie-praca" i tradycja rekreacyjno-ludyczna, m-pis, ss. 18 3. Kultura - plan badań i realizacja tematu, m-pis, ss. 10 4. „Praca" - „nie-praca" i system wartościowania. Interpretacja zjawisk obyczajowych kultury współczesnej (sfery rekreacyjno-ludycznej), m-pis, ss. 10 5. Praca. Znak w kulturze tradycyjnej i współczesnej. Komunikat o opracowaniu: Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturach tradycyjnej i współczesnej, m-pis, ss. 3 6. Homo faber i homo ludens. Etnologiczny szkic o pracy w kulturze, m-pis, ss. 3 419 �Spis publikacji prof. Anny Zadrożyńskiej 7. Kategorie pracy, czasu wolnego, rekreacji i święta w społeczności żyrardowskiej, ss. 24 m-pis, 8. Statystyczna charakterystyka próby pracowników FSO, m-pis, ss. 7 9. Zwyczaj i obyczaj w tradycji rekreacyjno-ludycznej, założenia badawcze, m-pis, ss. 7 10. Projekt kwestionariusza, ustawienie problemowe, m-pis, ss. 3 11. Kwestionariusz, ss. 2 12. Podział święta ze względu instytucje, m-pis, ss. 9 Pozostałe prace Analiza pojęć: praca, czas wolny, rekreacja w społeczności żyrardowskiej, opracowanie prob­ lemu węzłowego Światopoglądowe podstawy wspólnoty wiejskiej, opracowanie problemu węzłowego Tradycje ludyczne w społeczności w Żyrardowie, problem węzłowy 11.1.v.2 Dawne i współczesne formy obrzędowe, opracowanie naukowe Edycja I I 1981-1985 Temat: Kultura, środowisko, folklor grupa Mit, obrzęd, wierzenia Kierownik podtematu 03b Kultura pracy w teorii historii kultury narodowej i mitologizacja pracy we współczesnym społeczeństwie Mitologia opracowała K r y s t y n a Dudzińska 420 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/3f5bf8144393e6d1c89704bfbb3e8b8d.pdf 2e933a6a903fd4265cb7d31d66c24d5a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Książki Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5014 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Subject The topic of the resource czasopismo kolonializm historia Polski Ilustrowany Kurier Codzienny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4651 Title A name given to the resource Polskie postulaty kolonialne na łamach „Ilustrowanego Kuriera Codziennego"/ Antropolog wobec współczesności Description An account of the resource tom w darze Profesor Annie Zadrożyńskiej Antropolog wobec współczesności; pod red.anny Malewskiej Szałygin i Magdaleny Radkowskiej-Walkowicz s.333-365 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalski, Marek Arpad Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej UW Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Marek A r p a d Kowalski Warszawa Polskie postulaty kolonialne na łamach „Ilustrowanego Kuriera Codziennego" Opracowania dotyczące historii Polski w latach 1918-1939 w większości pomijają sprawę wysuwanych wówczas postulatów kolonialnych . Być może z perspektywy lat inaczej widzi się problemy polityki zagranicznej i wewnętrznej kraju. Ówczesne postulaty kolonialne postrzega się obecnie jako jej margines. Lecz wówczas była to sprawa żywo dyskutowana i także łącząca się z polityką zagraniczną. Zaskakująco żywo, biorąc pod uwagę obecną powszechną znajomość (czy raczej nieznajomość) tej problematyki. Rzadkie lub marginesowe poruszanie owego zagadnienia w pra­ cach historycznych zajmujących się dziejami II Rzeczypospolitej i w pracach antro­ pologicznych podejmujących temat ówczesnych zagadnień kulturowych może wy¬ nikać i z tego, że władze (kolejne rządy) wydawały się wzdragać przed bezpośred¬ nim zaangażowaniem w dyskurs kolonialny, a t y m bardziej w podejmowane akcje kolonialne,- ich głównym eksponentem była Liga Morska i Kolonialna . Ale, co cieka­ we, wiele miejsca poświęcała temu prasa. Także ta najbardziej popularna, najbardziej poczytna - najchętniej i najczęściej czytana. D o takich tytułów należał „Ilustrowa­ ny Kurier Codzienny". 1 2 Krakowskie, zrazu lokalne pismo, powstałe w 1910 r., jego założyciel Marian Dą­ browski uczynił po 1918 r. bodaj najbardziej znaczącym dziennikiem polskim. Za¬ równo pod względem wysokości nakładu, jak popularności, zasięgu społecznego i wpływu na opinię publiczną. W każdym razie „IKC" szybko zajął, pod względem znaczenia, jedno pierwszych miejsc w kraju. Nakłady dziennika stale wzrastały by osiągnąć 100 tysięcy egzemplarzy i dojść w 1937 r. do 150 tysięcy zaś niektórych numerów wyszło 200 tysięcy. Opiniotwórcza rola „IKC" nie polegała jednak tylko na imponującej na owe czasy wysokości nakładu. Pismo potrafiło bowiem dostosować się do upodobań czytel¬ ników, nie rezygnując wszakże z bardziej ambitnych tekstów. Doskonale zorgani- 1 W ś r ó d nielicznych opracowań poświęconych temu t e m a t o w i wymienić należy Garlicki 1969,-Białas 1983, Łossowski 2 0 0 1 , Tomaszewski i Landau 2005. 2 Sygnalizuję jedynie t o zagadnienie, zasługuje ono b o w i e m na odrębne omówienie. 333 przykładowo: �M a r e k A r p a d Kowalski zowano system kolportażu (nakład każdego numeru był rozprowadzany po całym kraju, w największej jednak liczbie w województwach południowych, centralnych i zachodnich) i druku (często się zdarzały kolorowe zdjęcia - ewenement tech­ niczny w owym czasie). Czytelników przyciągały również dodatki specjalistyczne; w każdym numerze jeden lub kilka, ukazujące się codziennie albo co jakiś czas, zazwyczaj w regularnych odstępach co tydzień (były to „Kurier Filmowy", „Kurier Gospodarczy", „Kurier Kobiecy", „Kurier Metampsychiczny", „Kurier Sportowy" by wspomnieć tylko niektóre). Liczny zespół, zarówno redakcyjny jak i techniczny administracyjny i usługowy (pod koniec lat 20. - ponad tysiąc zatrudnionych osób, w latach 30. - około 1500 osób) składał się z renomowanych dziennikarzy a współpracowało z pismem wielu uznanych publicystów i pisarzy (np. Jalu Kurek, W i t o l d Zechenter, Ferdynand Hoesick, Konrad Wrzos, L u d w i k Rubel, Zygmunt Nowakowski, Ksawery Pruszyński, Jerzy Giżycki, Mieczysław Lepecki, popularny autor powieści historycznych Wacław Gąsiorowski). N a łamy zapraszani byli też naukowcy rozmaitych dziedzin wiedzy i z rozmaitych (co starannie podkreślano) uniwersytetów. Podnosiło to w opinii publicznej powagę i rzetelność pisma. Zapewne popularność tego dziennika łączyła się i z tym, że nie był związany for¬ malnie z żadną partią czy ugrupowaniem politycznym, uchodził tedy za neutralny, acz jego lektura przekonuje, że był życzliwy obozowi rządzącemu po 1926 r., tyle że dy­ skretnie; był przy t y m od początku raczej antyendecki. Z pewną ostrożnością moż­ na określić pismo jako liberalne i przeciwne etatyzmowi, zarazem patriotyczne. „IKC" miał również kilka oddziałów krajowych - w Warszawie, Łodzi, Poznaniu, Katowicach, Wilnie, Lwowie, Bydgoszczy Grudziądzu, Lublinie i Kielcach - i k i l ­ kunastu korespondentów zagranicznych. Dziennik wyrobił sobie także swój styl: po¬ ważne artykuły i publicystyka podane w tonie zasadniczym, ale lekkim, czy też przystępnym, i sąsiadujące z sensacją. N i c dziwnego, że pismo należało do naj¬ bardziej znaczących w kraju (Maślanka 1976, Władyka 1988) . Skoro pismo o takim profilu sporo uwagi poświęcało polskim aspiracjom kolo¬ nialnym, można przypuszczać, że tematyka ta interesowała czytelników. Acz nie można wykluczyć, że pojawiające się na łamach „IKC" publicystyka kolonialna, sprawozdania, informacje i reportaże tego typu miały służyć popularyzacji idei kolonialnej w społeczeństwie. Być może wreszcie oba te aspekty łączyły się z sobą: „Ilustrowany Kurier Codzienny" odpowiadał na zainteresowania czytelnicze, zarazem służyły one propagandzie idei kolonialnej w społeczeństwie. 3 Trzeba w t y m miejscu wyjaśnić znaczenie słowa „kolonia", „kolonie" i pochod­ nych, tak jak je wówczas (w latach 1918-1939) pojmowano. Oznaczało ono zarów¬ no posiadłość, przeważnie zamorską, metropolii, podporządkowaną jej politycznie, 3 W swoich wspomnieniach Edward Mariusz Sokopp (1997, s. 54) określa „Ilustrowany Kurier C o d z i e n n y " jako d z i e n n i k popularny, trochę silący się na sensacyjność. A l e wiele ówczesnych tytułów uważających się za poważne nie stroniło o d pewnej dawki sensacyjności - trzeba było zdobywać i utrzymywać czytelników. 334 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " jak i grupę osób przebywającą na emigracji, a na ogół utrzymujących ze sobą kon¬ takty z racji wspólnego pochodzenia etnicznego (narodowego), wspólnoty języka, hi¬ storii, kultywowanych tradycji (pomijam określenie „kolonie" oznaczające obóz czy ośrodek wypoczynkowy dla młodzieży albo nowe przysiółki znajdujące się w pew­ nym oddaleniu od wsi właściwej, wreszcie miejskie nowo powstałe zespoły osadni­ cze - istnieją np. w Warszawie nazwy: kolonia Staszica czy Lubeckiego). Termin „ko¬ lonia" był więc wówczas wieloznaczny. W omawianym okresie stosowano po¬ wszechnie to określenie na przykład wobec emigrantów w Brazylii: „polska kolonia w Brazylii" czy też „polscy koloniści w Brazylii", mówiąc o Polakach, którzy osiedli w t y m kraju, słowo to obejmowało drugie lub nawet i trzecie pokolenie emigran¬ tów, poczuwających się jednak mniej lub bardziej wyraźnie do związków z krajem . Ówczesna prasa poświęcała tego typu koloniom sporo uwagi. Może i dlatego, że np. w Ameryce Południowej „kolonistów" uważano za pepinierę „kolonizacji", czyli za przyszłych ewentualnych pionierów zdobywających dla kraju nowe tereny - kolo¬ nie. Również „Ilustrowany Kurier Codzienny" często zamieszczał relacje o polskich kolonistach (czyli emigrantach i ich potomkach) w Brazylii i pozostałych państwach Ameryki Południowej, ale także w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i innych kra¬ jach świata (tam „koloniści" byli uważani jedynie za emigrantów). 4 Należy o t y m pamiętać, ponieważ postulaty kolonialne w II Rzeczypospolitej łą¬ czyły się ze sprawą emigracji: ambicja pozyskania dla Polski kolonii politycznych w jakiejś mierze była spowodowana także chęcią zwiększenia oraz usprawnienia czy ułatwienia emigracji z powodu - jak uważano - przeludnienia kraju . Emigracja osadnicza do Brazylii czy innych krajów Ameryki Południowej (a nawet do niektó­ rych państw europejskich) ograniczona była kwotami liczbowymi kraju imigracyjnego, regulującymi dopuszczalną liczbę rocznie przyjmowanych przybyszów. W przypadku własnych posiadłości tego typu ograniczenia administracyjne nie wchodziłyby w grę. Wracając do głównego nurtu rozważań: przez kolonie należy rozumieć, zgodnie z pojęciami omawianego okresu, posiadłości (zazwyczaj zamorskie) podległe p o l i ­ tycznie metropolii i przez nią zarządzane. Innymi słowy: 5 K o l o n i e p o l i t y c z n e są o b s z a r a m i s t a n o w i ą c y m i w ł a s n o ś ć jakiegoś państwa, n i e uważa­ jącego tego obszaru za c z ę ś ć własnego, właściwego obszaru państwowego. [ . . . ] ludność a u t o c h t o n i c z n a k o l o n i i nie jest l u d n o ś c i ą państwa kolonię posiadającego i w państwie 4 W ówczesnym języku, i w opracowaniach naukowych, i w tekstach popularnych, odróżniano nie­ k i e d y „kolonistów", pojmowanych jako osiedleńców-emigrantów, od „kolonizatorów" czy „kolonialistów" - zdobywców nowych terenów podległych politycznie krajowi, do tej grupy zaliczano „kolonistów" osiadłych w A m e r y c e Południowej czy plantatorów osiadłych w Afryce. C z ę ś c i e j mianem „kolonistów" obdarzano jednych i drugich. 5 Czasem negowano tezę o przeludnieniu Polski i sprzeciwiano się emigracji. N i e były t o zinstytucjo­ nalizowane ośrodki, lecz naukowcy i publicyści uważający, że Polska nie powinna uganiać się za mirażami kolonialnymi, ale dążyć do rozwoju gospodarczego, i że emigracja osłabia potencjał ludnościowy Polski. O s o b y te wywodziły się z tych samych kręgów politycznych i społecznych, co zwolennicy idei kolonialnej. 335 �M a r e k A r p a d Kowalski t y m nie posiada p r a w r ó w n y c h o b y w a t e l o m c z y t e ż p o d d a n y m państwa m a c i e r z y s ­ 6 tego ( Z a ł ę c k i 1930, s. 5 2 3 ) . Wypadałoby w t y m momencie podjąć próbę wyjaśnienia, jakie motywy decy¬ dowały o podjęciu w Polsce w latach 1918-1939 postulatów kolonialnych, by zrozu­ mieć, dlaczego ta tematyka gościła stosunkowo obficie na łamach „Ilustrowanego Kuriera Codziennego". Mianowicie: poczucie mocarstwowości Polski czy też dąże¬ nie do osiągnięcia takiego statusu (posiadanie kolonii było uważane za jedną z jego legitymizacji); uporządkowanie spraw emigracyjnych (posiadanie kolonii rozładowa¬ łoby domniemane przeludnienie kraju, a emigranci-osiedleńcy w koloniach utrzy¬ maliby siłą rzeczy związki z polskością, nie podlegając procesowi wynarodowienia); rozwiązanie kwestii tzw. żydowskiej (argument łączący się z emigracyjnym - osied­ lenie Żydów w koloniach zlikwidowałoby przeludnienie wsi i małych miasteczek, które zarazem stałyby się jednorodne etnicznie/narodowościowo); dostęp do su­ rowców i rozwój handlu (względy ekonomiczne). 7 Wszystkie te argumenty pojawiały się w publicystyce kolonialnej „Ilustrowanego Kuriera Codziennego". Czasem omawiane łącznie, czasem oddzielnie, zależnie od tego, który z nich autor postrzegał jako najważniejszy M i m o że szczegółowa eksplikacja tych motywów jest odrębnym zagadnieniem, należało je w skrócie podać, by pojąć ówczesne zafascynowanie postulatami kolonialnymi (pomijając zawsze pocią¬ gające tchnienie wielkiej przygody). Trudno precyzyjnie określić, kiedy sprawy kolonialne zaczynają wyraźnie po­ jawiać się w „Ilustrowanym Kurierze Codziennym". N i e zachowały się bowiem peł­ ne roczniki „IKC" z lat 1918-1919, jedynie kilka poszczególnych numerów. To samo dotyczy roku 1920 - istnieją jedynie numery: 1-32, 94, 162, 301. Zresztą można przyjąć, że w latach 1918-1920, co zrozumiałe, nie ma w piśmie żadnego zaintere¬ sowania koloniami. Dziennik koncentrował się na wojnie z Rosją Sowiecką, powsta¬ niach śląskich i walkach z Niemcami, plebiscycie na Śląsku, Śląsku Cieszyńskim, 6 Przyjmuję tę definicję jako obowiązującą w latach 1918-1939 w Polsce, jak i dla lepszego z r o z u ­ mienia p u b l i c y s t y k i kolonialnej na łamach „IKC". Była ona w t e d y powszechnie przyjmowana. 7 N i e należy tego stanowiska utożsamiać z a n t y s e m i t y z m e m , t a k i m jak dziś jest pojmowany. B y ł o ono, jak uważano, podyktowane konkurencją gospodarczą, przekonaniem, że Żydzi niejako „zmonopoli¬ zowali" w w i e l u wsiach i miasteczkach, szczególnie we wschodniej części kraju, handel i drobne rze¬ miosło, powodując bezrobocie, a zatem przyczyniając się pośrednio d o w z r o s t u l i c z b y t z w . zbędnych rąk do pracy. Była t o opinia niespójna i nielogiczna, lecz tak postrzegano sytuację w kraju. Pojawiające się w latach 1937-1938 hasło „Żydzi na Madagaskar" nie było hasłem warstw rządzących, mających wpływ na formułowanie oczekiwań kolonialnych, lecz N a r o d o w e j D e m o k r a c j i . Dążenia d o osiedlenia kolonistów-emigrantów na Madagaskarze miało na celu zapewnienie tam p o l s k i m b e z r o l n y m włas¬ nych gospodarstw. C h ę ć osiedlenia się na Madagaskarze wyrażali również Żydzi związani z ośrodka¬ m i syjonistycznymi szukającymi możliwości stworzenia namiastki własnej „siedziby narodowej", g d y B r y t y j c z y c y ograniczyli emigrację żydowską d o Palestyny: Polscy Żydzi przyłączyli się w t e d y do p o l ­ skich postulatów przewidujących emigrację (osadnictwo) na Madagaskarze. 336 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " Spiszu, Orawie, w regionie czadeckim i na Mazurach oraz na tworzeniu adminis­ tracji i rządu w kraju, wreszcie na scalaniu Rzeczypospolitej z trzech zaborów oraz Pomorza, Śląska i Kresów Wschodnich. Także rocznik 1921 jest wybitnie niepełny Zachowały się numery: 81, 153, 155, 157, 161, 182-183, 188-189, 199, 219-220, 222, 284, 322, 331-352. N i e c o bogatszy jest rocznik 1922 - zachowało się z tego okresu kilkadziesiąt (około 80) numerów. W żadnym z nich nie ma wzmianki o ko­ loniach. Roczniki 1923, 1924, 1925 - praktycznie nie istnieją; zachowały się jedynie poszczególne strony nielicznych numerów z tych lat, a i to w stanie szczątkowym. Nieco lepiej wygląda zawartość rocznika z 1926 r. - kilkadziesiąt numerów; bra­ kuje w nich wszelako wzmianek o polskich zainteresowaniach kolonialnych. Jedynie w nr. 280 z 11 października znajduje się redakcyjna informacja zatytułowana Nie­ mieckie apetyty kolonialne,, w kontekście jednak stosunków polsko-niemieckich. Rocznik 1927 jest prawie pełny, ale i w nim nie ma wzmianek o dążeniu do uzy¬ skania kolonii przez Polskę, jedynie kilka tekstów na temat emigracyjnego osadnict­ wa polskiego w Ameryce Południowej. W roczniku 1928 jeden tekst z nr. 293 (z 22 października) dotyka jakoś spraw ko­ lonialnych. Jest to zamieszczona pt. Konieczność dalszej propagandy idei morskiej w Polsce informacja ze zjazdu Ligi Morskiej i Rzecznej (poprzedniczki Ligi Morskiej i Kolo­ nialnej) - czytając o postulatach umocnienia Polski na morzu, można pośrednio d o ­ czytać się (raczej domyślać), że Polska powinna zainteresować się terytoriami za¬ morskimi. Dopiero roczniki 1929-1939 są pełne. Można z niejaką pewnością przyjąć, że problematyka kolonialna była nieobecna w „IKC" do 1926 r. Dopiero po maju 1926 r. zaczyna funkcjonować pojęcie Polski mocarstwowej i mowa jest o dążeniu do uzy¬ skania przez Rzeczpospolitą Polską statusu mocarstwa, co wiązało się z postulata¬ mi kolonialnymi (m.in.: Łossowski 2001; Tomaszewski i Landau 2005). C o prawda już w kalendarzu „IKC" na rok 1919 pojawia się artykuł A. Gadom­ skiego poświęcony wyprawie Stefana Szolca-Rogozińskiego do Kamerunu, niemniej tekst ten nie zapoczątkował dyskursu kolonialnego na łamach pisma. Było to - w okre­ sie walki o granice i scalania odradzającego się państwa - przypomnienie chwaleb­ nej historii Polski i dokonań Polaków w X I X w., mimo ucisku i nieistnienia kraju na mapie. Miał na celu raczej wzmożenie poczucia narodowego i państwowego, do¬ starczenie powodów do dumy z dziejów ojczystych. U progu odradzającej się nie¬ podległości był rodzajem propagandy, przypominał, że Polska nie powstaje na nowo, lecz odradza się, ma bowiem własną, dawną historię i osiągnięcia; jeśli nie formalnie jako państwo (Polska), to udział Polaków w tych osiągnięciach był niewątpliwy i rzutuje na współczesność. Inna sprawa, że w późniejszych latach postacie Stefana Szolca-Rogozińskiego i wcześniej działającego Maurycego Beniowskiego służyły jako uzasadnienie polskich praw do posiadania kolonii. Odwoływało się ono do praw - jak je określano - prawno-historycznych. Jak pisano: Beniowski był zdobyw¬ cą Madagaskaru, a Rogoziński - Kamerunu, z tego więc również tytułu należą się 337 �M a r e k A r p a d Kowalski Polsce posiadłości w tych dwu krajach, a przynajmniej należałoby wykroić (w przy­ padku Madagaskaru będącego kolonią Francji - przecież sojuszniczki Polski) frag¬ ment terytorium dla polskich plantatorów i osiedleńców, mających na t y m obsza¬ rze autonomię językową, gospodarczą i administracyjną, choć formalnie wyspa po¬ dlegała Francji. Ale to było już później, w artykułach i publicystyce drukowanej w dalszych latach. W 1921 r., w nr. 157 z 13 czerwca „Ilustrowany Kurier Codzienny" zamieszcza krótką informację zatytułowaną Niemcy marzą o zwrocie kolonif, w której wyraża się zaniepokojenie pogłoskami, jakoby w Berlinie miały się toczyć rokowania w sprawie zwrotu N i e m c o m Kamerunu. Lecz jeszcze nie było to związane z polskimi aspirac¬ jami kolonialnymi. „IKC" przez cały okres swojego istnienia był antyniemiecki i uczulał czytelników na niebezpieczeństwa zza zachodniej granicy (był zresztą w równym stopniu antysowiecki, ostrzegał przed bolszewizmem) oraz dokumen¬ tował nieustannie niegodziwości polityki niemieckiej wymierzone w Polskę. W ko¬ lejnych zaś latach skrupulatnie odnotowywał wszelkie fakty, zdarzenia, plotki i spe¬ kulacje wiążące się z dążeniami Republiki Weimarskiej i następnie I I I Rzeszy do odzyskania niegdysiejszych niemieckich kolonii. A to już wiązało się z polskimi as¬ piracjami kolonialnymi. N i e m c y utraciły w wyniku I wojny światowej swoje kolonie. N i e zostały one jed¬ nak zajęte bezpośrednio przez zwycięskie mocarstwa, lecz przejęła je formalnie Liga Narodów i jako mandaty Ligi Narodów zostały przekazane w zarząd Wielkiej Brytanii, Francji i Belgii (mowa o interesujących nas tu posiadłościach afrykań¬ skich). Polska, jako członek Ententy, zaczęła się domagać swojego udziału w spra¬ wowaniu jakiegokolwiek mandatu, a przynajmniej wykrojenia dla Polski fragmentu terytorium mandatowego z już istniejących. Roszczenia swoje uzasadniała przy¬ należnością części państwa (zabór pruski, Pomorze, Górny Śląsk) do cesarstwa nie­ mieckiego w okresie rozbiorów, przeto - argumentowano - miała w tych koloniach swój udział z racji płacenia podatków przez Polaków, mieszkańców zaboru, do skarbu państwa niemieckiego, służenia Polaków z tego terenu w oddziałach wojska i policji kierowanych do kolonii, ponoszenia kosztów utrzymania tych kolonii. Oczekiwania swoje określiła na 1/10 udziału w byłych koloniach niemieckich, co wynikało z prze¬ liczenia wielkości obszaru niegdyś należącego do Niemiec, obecnie polskiego, sta¬ nowiącego dziesiątą część byłego cesarstwa i podobnego odsetka ludności polskiej w Niemczech przed 1918 r. Zarazem była to dla rządów Rzeczypospolitej akcja antyniemiecka, mająca na celu zablokowanie rewizjonistycznych zamiarów Berlina - chodziło o przeciwsta¬ wienie się niemieckim dążeniom do rewizji traktatów wersalskich dotyczącym nie tylko spraw kolonialnych, lecz i kwestionowania przebiegu granicy polsko-niemiec¬ kiej, a to już było realnym zagrożeniem dla kraju. Sprawy kolonii były przez M S Z 8 C y t a t y z „IKC" przytaczam według p i s o w n i i gramatyki wówczas obowiązującej. 338 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera Codziennego" traktowane przeto instrumentalnie, jako część większej akcji przeciw niemieckim próbom rewizji ustaleń wersalskich. Wszystkie te czynniki spowodowały baczne przy¬ patrywanie się przez „IKC" dążeniom Niemiec do odzyskania dawnych kolonii, do¬ kładne odnotowywanie roszczeń i informowanie o nich opinii publicznej. Kolejny taki alarm, zatytułowany Niemieckie apetyty kolonialne, ukazał się w nr. 280 „IKC" z 11 paź¬ dziernika 1926 r. Pierwszy tekst dotyczący już własnych aspiracji kolonialnych, formułowanych w kon­ tekście nie akcji antyniemieckiej, lecz polskich dążeń, pojawił się w „IKC" w 1928 r. pt. Konieczność dalszej propagandy idei morskiej w Polsce (w nr. 293 z 22 października). Zawierał on informację ze zjazdu Ligi Morskiej i Rzecznej w Katowicach . Poświę¬ cony był on umacnianiu Polski nad Bałtykiem i konieczności zwiększenia propagan­ dy dotyczącej spraw morskich w społeczeństwie, lecz zaczęły t u pobrzmiewać echa aspiracji kolonialnych; morze jawiło się jako droga ekspansji gospodarczej Polski na inne kontynenty, a wraz z ekspansją gospodarczą możliwa miała stać się ekspansją kolonialna. Niebawem ukazał się w „Ilustrowanym Kurierze Codziennym" (nr 5 z 5 stycznia 1929 r.) artykuł wprost określający aspiracje kolonialne: Czy Polska ma prawo do zamor­ skich kolonij?, niepodpisany Czy to znaczy, że wyrażała się w nim opinia redakcji? Znak zapytania w tytule ma charakter retoryczny. Z treści wynika, że naturalnie, Polska ma prawo. Warto zatrzymać się nad t y m artykułem, nie tylko dlatego, że po raz pierwszy tak otwarcie padło sformułowanie o koloniach dla Polski. Również dlatego, że znaj¬ dujące się w nim argumenty będą, niekiedy z pewnymi modyfikacjami, powtarzały się w dalszej publicystyce kolonialnej na łamach „IKC". Jest więc powoływanie się na wspomniane już prawa historyczne - odwołanie się do Szolca-Rogozińskiego, przez przypomnienie artykułu o nim w wymienionym wcześniej kalendarzu „IKC" z 1919 r. Ze swojej strony autor (autorzy? redakcja?) przypomina, że „w swoim czasie flaga polska powiewała także nad Madagaskarem" - a więc mamy odwołanie się także do Beniowskiego , a następnie, że w 1931 r., w myśl postanowień traktatu wersalskiego, przypada termin rewizji mandatów kolonialnych. Przeto aktualna staje się kwestia uzyskania kolonii dla Polski (tzn. powierzenia jej mandatu nad którymś z terytoriów), a dzieje wyprawy Rogozińskiego stanowić mogą nie tylko historyczny, lecz i praw¬ ny, co budzić może wątpliwości, punkt wyjścia do rokowań w sprawie uzyskania 9 10 9 Liga M o r s k a i Rzeczna została założona w 1923 r. W 1928 r. liczyła ponad 20 tysięcy członków i 111 oddziałów. N a s w o i m I I I W a l n y m Z j e ź d z i e 2 5 - 2 7 października 1930 r. w G d y n i uchwaliła n o w y statut i przyjęła nową nazwę: Liga M o r s k a i Kolonialna. 10 N i e ma żadnych świadectw, b y nad Madagaskarem powiewała polska flaga. Beniowski wywieszał polską flagę na okręcie „Św. Piotr i Paweł", którym zbiegł z zesłania na Kamczatce i na którym dożeglował d o M a k a u (czasem podaje się, że była t o flaga konfederacji barskiej). N a Madagaskarze zaś wywieszał flagę własnego pomysłu, mającą świadczyć, że jest panem w y s p y nie zaś jej administra¬ t o r e m , i nie z ramienia Polski. 339 �M a r e k A r p a d Kowalski 11 mandatu . Czas więc najwyższy, by podjąć (to apel do rządu) energiczne działa¬ nia. W kolejnych numerach i latach wezwania takie są częste i formułowane bardzo zdecydowanie. Autorzy zaś bardziej ostrożni wprawdzie zastanawiają się nad sen¬ sem posiadania kolonii przez Polskę, jednakże często w takich przypadkach postu¬ lują, by Polska miała wolny dostęp do surowców znajdujących się w posiadłościach innych państw, a potrzebnych krajowi do rozwoju gospodarki (zwłaszcza przemy¬ słu, ale i rolnictwa), także piszą o potrzebie wolności emigracji (zniesieniu kwot liczbowych imigrantów) dla chętnych do osiedlenia się w tropikach i konieczności otoczenia osadników opieką państwa polskiego, wraz z utrzymaniem ich kontaktów z krajem. Można przyjąć zatem, że postulaty kolonialne pojawiają się w „Ilustrowanym Kurierze Codziennym" w pełni z dużą częstotliwością po 1926 r. Początkowo sto­ sunkowo rzadko, lecz od 1929 r. nieustannie gościły na łamach pisma. Było to skut¬ kiem, jak można przypuszczać, wzmożenia akcji przez Ligę Morską i Rzeczną. Częstsze pojawianie się owej problematyki w rocznikach 1935-1939 wynikało zaś z przekształcenia się L M i R w Ligę Morską i Kolonialną, co obligowało organizację do podjęcia akcji popularyzatorskiej. Doszło zresztą do współpracy między „IKC" a Ligą Morską i Kolonialną. Na po­ czątku 1935 r. utworzony został nowy dodatek „IKC", „Kurier Morski i Kolonialny". Można się zastanawiać, czy stało się tak na skutek odgórnych, rządowych sugestii. Wydaje się jednak, że była to własna inicjatywa redakcji. W końcu tematyka poru¬ szała wyobraźnię czytelników, zaspokajała ich ambicje państwowe, dumę z osiąg¬ nięć Rzeczypospolitej, krzewiła poczucie mocarstwowości, zatem przyczyniała się do zwiększenia popularności pisma. Po raz pierwszy „Kurier Morski i Kolonialny" pojawił się w 1935 r., jako dodatek do nr. 42 (z 11 lutego): W 15-tą r o c z n i c ę u r o c z y s t y c h zaślubin Polski z Bałtykiem, odzyskania przez odrodzoną R z e c z p o s p o l i t ą d o s t ę p u d o m o r z a , o t w i e r a m y na łamach „Ilustrowanego K u r i e r a C o ­ d z i e n n e g o " n o w y stały d o d a t e k , p o ś w i ę c o n y p r o b l e m o m ekspansji m o r s k i e j państwa p.t. „Kuryer M o r s k i i Kolonjalny". W ciągu t y c h lat 15-tu, k t ó r e dzielą nas o d pamiętne­ go dnia 10 lutego 1920, przezwyciężyliśmy n i e t y l k o o l b r z y m i e trudności, stworzyliśmy z n i c z e g o własny wspaniały p o r t , własną marynarkę w o j e n n ą , naszą straż na Bałtyku, własną flotę h a n d l o w ą - ale poza t e m dokonał się z a s a d n i c z y p r z e w r ó t w m e n t a l n o ś ­ ci s p o ł e c z e ń s t w a , k t ó r e dziś r o z u m i e w a ż n o ś ć d o s t ę p u d o m o r z a dla ż y c i a p a ń s t w o ­ w e g o i interesuje się ż y w o z a g a d n i e n i a m i z t e m związanemi. „Kuryer M o r s k i i K o l o njalny" b ę d z i e właśnie uważał za swe zadanie z a s p o k o j e n i e tego zainteresowania najszerszych w a r s t w ludności s p r a w a m i m o r s k i e m i i z a g a d n i e n i a m i k o l o n j a l n e m i . 11 W istocie na 1931 r. przypadał czas nie rewizji mandatów, lecz złożenia przez państwa zawia­ dujące sprawozdania z wykonywania na t y c h t e r y t o r i a c h czynności m a n d a t o w y c h . W propagandzie prasowej nie zwracano uwagi na tę r ó ż n i c ę , dostrzegano zaś m o ż n o ś ć zintensyfikowania polskich dążeń kolonialnych. 340 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " W t y m samym artykule wstępnym zarząd okręgu krakowskiego L M i K wyraża podziękowanie za wydawanie owego dodatku: A k c j a szerzenia w ś r ó d s z e r o k i c h sfer s p o ł e c z e ń s t w a polskiego, z r o z u m i e n i a dla s p r a w m o r s k i c h i k o l o n j a l n y c h jest doniosłym c z y n e m o b y w a t e l s k i m , za k t ó r y R e d a k c j i „Ilu­ strowanego Kuryera C o d z i e n n e g o " [ . . . ] należy się serdeczna podzięka i w y r a z y uznania. O d tego momentu wszelkie teksty dotyczące postulatów kolonialnych przenie­ sione zostały z zasadniczych stron pisma do dodatku. „Kurier Morski i Kolonialny". Ukazywał się w „IKC" regularnie, zawsze w środy. Jednakże tylko do czerwca. W „IKC" nr 168, z 1935 r. (19 czerwca) ukazał się nr 18 „Kuriera Morskiego i Kolonialnego", po czym dodatek znikł, zaś sprawy kolonialne wracają na normalne, redakcyjne i publicystyczne strony dziennika. Tak było już do końca, do września 1939 r. Zniknięcie dodatku nie zostało wytłumaczone żadną notą ani oświadczeniem redakcji. Można się zastanawiać, czy było to podyktowane kwestiami organizacyj¬ nymi (redakcyjnymi?) „Ilustrowanego Kuriera Codziennego" albo Ligi Morskiej i Kolonialnej. Może i t y m , że „IKC" i wcześniej, i później dopuszczał na swoje łamy artykuły kwestionujące sens posiadania przez Polskę kolonii, a przynajmniej wątpią¬ ce w ideę tzw. osadniczej kolonizacji (emigracji) zamorskiej w tropikach. Takie ar¬ tykuły były sprzeczne z ideami kolonizacyjnymi głoszonymi przez L M i K . Przyczyn można szukać i w nieporozumieniach finansowych, a był już wcześniej taki prece¬ dens. O t o w 1931 r., kilka lat przed powołaniem dodatku „Kurier Morski i Kolonial­ ny", doszło do konfliktu między „IKC" a L M i K - Liga zażądała (wedle informacji re­ dakcji) pieniędzy od Kuriera za druk artykułu propagandowego (więcej: IKC 1935a, s. 4), a redakcja odmówiła. Mógł i t y m razem zajść podobny konflikt. Podane poniżej zestawienie rozmaitych tekstów dotyczących spraw kolonial¬ nych na łamach „IKC" zawiera te, które są samodzielnymi polskimi postulatami ko¬ lonialnymi. N i e zawsze były one wyrażane wprost, większość jednak formułowano zdecydowanie: Kolcuje dźwignią rozwoju Polski (IKC 1929, nr 91, s. 8), Czy Polska „otrzy­ muje" w Afryce portugalską kolonję: Angolę? (IKC 1930, nr 94, s. 2), Czy Polska zdobędzie kolonje zamorskie? (IKC 1932, nr 97, s. 3), Polska musi zdobyć się na odwagę własnej polity­ ki kolonjalnej (IKC 1933, nr 70. s. 3), Polska ma prawo do części kolonij niemieckich (IKC 1933, nr 114, s. 16), Dlaczego należą się nam kolonje (IKC 1935, nr 51, s. 21), Co nam może dać Liberja (IKC 1935, nr 79, s. 23), Musimy rozpocząć walkę o kolonje dla Polski! (IKC 1936, nr 74, s. 3), Żądamy dla Polski kolonij (IKC 1936, nr 328, s. 7), Polska wobec wiel­ kiej batalji o nowy rozdział kolonij (IKC 1937, nr 334, s. 5), Cała Polska żąda kolonij (IKC 1938, nr 102, s. 5), Musimy dostać kolonje! (IKC 1939, nr 63, s. 15). Przytoczone tytuły dobrze pokazują język, jakiego używała propaganda kolo¬ nialna, przynajmniej ta bardziej radykalna. Okazją do przenoszenia postulatów kolonialnych na forum publiczne i dociera¬ nia z nimi do jak największych rzesz społeczeństwa były D n i Kolonialne, ustano341 �M a r e k A r p a d Kowalski wione przez Ligę Morską i Kolonialną, niezależnie od Święta Morza. Odnotowywał je „Ilustrowany Kurier Codzienny". Po raz pierwszy odbyły się w listopadzie 1936 r. Zostały zrelacjonowane pt. Zą&amy dla Polski kolonij (IKC 1936, nr 328). Lecz już w następnym roku odbyły się 9 kwietnia, a w piśmie pojawił się tytuł: Cała Polska żąda kolonij. Wielkie manifestacje w Warszawie i w całym kraju z okazji „Dni kolonjalnych" (IKC 1938a, nr 102). D n i Kolonialne miały być świętem niezależnym zarówno od rocznicy ustanowienia Polski nad Bałtykiem (10 lutego 1920 r.), jak i od Święta (od 1932 r. D n i ) Morza. Obchody D n i Kolonialnych w rozmaitych terminach w latach 1936-1938 tłumaczy się t y m , że szukano dla nich odrębnej daty w porach roku bar¬ dziej sprzyjających ulicznym manifestacjom i pochodom. Publikowane były na łamach „Ilustrowanego Kuriera Codziennego" również arty¬ kuły podające w wątpliwość domaganie się kolonii dla Polski. Zazwyczaj bywały formułowane ostrożnie i odwoływały się do argumentów klimatycznych i demogra­ ficznych. Ich autorzy sugerowali, że klimat tropikalny nie sprzyja masowemu osiedla¬ niu się białych na tych terenach, nie ma więc mowy o licznej kolonizacji; a taka była¬ by niezbędna, by realnie władać zamorskimi posiadłościami. Ponadto nim plantatorzy czy osadnicy zaczną osiągać zyski, będą musieli szalenie dużo pracować w nie¬ sprzyjających warunkach, wyczerpujących siły organizmu, zatem lepiej kierować emigrantów do państw „cywilizowanych", gdzie przybysze z Polski łatwiej dorobią się majątku, a przynajmniej łatwiej osiągną godziwy poziom życia. Druga grupa przeciwników obstawała przy tym, że kolonie będą wyciągały z kra¬ ju rzesze ludności, osłabiając przeto jego potencjał demograficzny, tak potrzebny tu, na miejscu, w Polsce. Niektóre teksty, oddalone od spraw kolonialnych, w istocie dotykały tego prob¬ lemu, chociaż w sposób nieco zaskakujący. O t o w sobotę 11 lutego 1939 r. w Teatrze im. Juliusza Słowackiego w Krakowie odbyła się premiera sztuki (dramatach w trzech aktach) Władysława Smólskiego Pieśń o Beniowskim (Narodziny Wodza). W „IKC" (1939, nr 39) Zdzisław Jachimecki, recenzent teatralny dziennika, ostro skrytyko¬ wał tę sztukę. N i e chodziło t u o reżyserię, inscenizację czy grę aktorów, acz i do tych elementów miał zastrzeżenia. Zarzucił przede wszystkim jej autorowi, że ten bezkrytycznie dał wiarę we wszelkie opowieści Beniowskiego o sobie. A przecież - pisał Jachimecki - Beniowski był łgarzem i ponosiła go fantazja. Chcąc nie chcąc, krytyk podważał więc argumenty zwolenników postulatów kolonialnych, którzy powoływali się na Beniowskiego i twierdzili, że jego obecność na Madagaskarze daje podstawy historyczno-prawne, jak je określano, do ubiegania się o kolonie dla Polski. Zwłaszcza że zwolennicy pozyskania chociażby części Madagaskaru po¬ czuli się zagrożeni nowymi odkryciami historycznymi dotyczącymi wyspy: „Coraz więcej spadkobierców króla Madagaskaru. Brak tylko wśród nich spadkobierców Beniowskiego" ( I K C 1939, nr 26); przy czym nie chodziło t u o konkretnych ewen¬ tualnych spadkobierców hrabiego Maurycego, mieli nimi być w ogóle Polacy, cały naród jako rodzaj spadkobiercy zbiorowego. 342 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " Niezależnie od haseł i formułowanych tytułów do grupy otwartych postulatów kolonialnych zaliczyć można i te wyrażane w tekstach, które nie określały sprawy jednoznacznie. Na przykład relacje z wystąpień ministrów spraw zagranicznych Augusta Zaleskiego, a następnie Józefa Becka przed komisjami Ligi Narodów czy też Sejmu i Senatu RP wskazują, że domagano się dla Polski wolnego dostępu do surowców lub też wyjaśniano parlamentarzystom założenia polityki zagranicznej. Wystąpienia te dotyczyły zazwyczaj emigracji lub wspomnianego dostępu do surowców. N i e padało w nich żądanie, a chociażby oczekiwanie kolonii dla Polski, lecz bywały one opatrywane takimi tytułami przez redakcję i tak relacjonowane, by czytelnik odniósł wrażenie podejmowanej przez polityków akcji kolonialnej. Inne jeszcze teksty, których autorzy też nie domagali się kolonii wprost, tworzy¬ ły atmosferę, dzięki której czytelnik miał się zainteresować sprawą postulatów ko¬ lonialnych. Były to podróżnicze relacje, opisy rozmaitych obyczajów ludów Afryki, ciekawostki z tamtych stron, relacje misjonarzy z ich pracy w krajach tropikalnych czy wreszcie artykuły historyczne przypominające osiągnięcia polskich badaczy i podróżników. Szczególną okazją stały się obchody 50-lecia wyprawy Stefana Szolca-Rogozińskiego do Kamerunu, z wykorzystaniem Leopolda Janikowskiego, jedynego żyjącego wówczas uczestnika wyprawy, dyrektora warszawskiego Muzeum Przemysłu i Rolnictwa, poprzednika obecnego Państwowego Muzeum Etnograficznego (IKC 1932, nr 342, Mróz 1932). D o tego typu tekstów można zaliczyć reportaże i wnioski z wystawy kolonialnej w Paryżu w 1931 r., zamieszczane w „IKC" z 1931 r. w numerach: 108, 126, 128, 129, 197, 316, 321. Także niektóre wiadomości agencyjne, np. Śladami Livingstona pędzi dziś pociąg od brzegów do brzegów Afryki (IKC 1931, nr 191), donosząca o otwarciu linii kolejowej od Lobito w Angoli do Beira w Mozambiku, lub Samolotem z Francji na Madagaskar... w czte­ ry dni (IKC 1931, nr 353), o uruchomieniu połączenia lotniczego metropolii z kolonia­ mi. Doniesienia uspokajały, że kandydaci na osadników nie muszą obawiać się trudne­ go życia, gdyż i do Afryki dociera współczesna cywilizacja. Niektóre szły jeszcze da­ lej. Taki oto tytuł daje swojemu reportażowi inżynier Wiesław Kuake: I w czarnej stolicy Somalisów nie jedzą ludzi na obiad. Pierwsze wrażenia z „dzikiej" Afryki (IKC 1933, nr 119). Pojawiały się również teksty, których uwaga nie była zwrócona na obszary znaj¬ dujące się w polu polskich zainteresowań kolonialnych, lecz dotyczyły innych tery¬ toriów, nie w kontekście aspiracji kolonialnych, raczej zintensyfikowania wymiany handlowej, chociaż też pośrednio zwracały uwagę czytelników ku aspiracjom kolo¬ nialnym Polski: Ludwik Tomanek, Egzotyczny kraj - egzotyczni ludzie. Polacy w ko­ loniach holenderskich (IKC 1937, nr 16) - reportaż z Indii Holenderskich, Andrzej Krasicki, Cejlon, wyspa tysiąca cudów ( I K C 1937, nr 28), Peregrinus, Echa z dalekiego Iranu. Dlaczego nas tu nie ma? Jak Polska pozostaje w tyle w wyścigu narodów (IKC 1938, nr 7), Jedynej kolonji polskiej w Azji Mniejszej - Adampolowi - grozi zturczenie (IKC 1937, nr 203) - t u motywem przewodnim było uchronienie od wynarodowienia p o t o m ­ ków osadników polskich w Turcji. 343 �M a r e k A r p a d Kowalski Inspiracją do niekoniecznie bezpośredniego propagowania akcji kolonialnych były różne wydarzenia. I tak redakcja zamieściła nekrolog generała Gustawa Orlicz-Dreszera (IKC 1936, nr 198), następnie tekst Ludwika Rubla, Złamane orle skrzydła (IKC 1936, nr 199), będący wspomnieniem o generale - prezesie zarządu głównego Ligi Morskiej i Kolonialnej - który zginął w katastrofie lotniczej nad Bałtykiem w Orłowie, w pobliżu Gdyni; zaś w nr. 202 z tego roku redakcja publikuje „Tak dalej być nie może". Ostrzegawcza mowa śp. Qen. Dreszera - obszerne fragmenty przemówienia wygłoszonego na zjeździe Ligi Morskiej i Kolonialnej. W żadnym z tych tekstów nie pada słowo o konieczności zdobywania kolonii dla Polski, lecz kontekst obu wydaje się oczywisty: trzeba podjąć ekspansję gospodarczą - oto testament generała. „Ilustrowany Kurier Codzienny" w sprawach kolonialnych odwoływał się rów¬ nież do autorytetów naukowych. Nazwiska autorów opatrywał, gdy tylko istniała taka możliwość, tytułami naukowymi: doktor, docent, profesor, i podawał miejsce ich pracy: Uniwersytet Jagielloński, Lwowski, Warszawski (Józefa Piłsudskiego); zresztą zabiegał o obecność tych autorów na swoich łamach. Informował także o obejmowaniu patronatem akademickim spraw kolonialnych . Zamieszczano arty¬ kuły i reportaże z posiadłości brytyjskich, francuskich, włoskich, niemające związ¬ ku z polskimi postulatami kolonialnymi, jednak z uznaniem wypowiadające się o ad­ ministracji tych państw w ich terytoriach zamorskich, podkreślające wagę władania owymi posiadłościami dla mocarstwowego znaczenia metropolii. „Ilustrowany Kurier Codzienny" skrupulatnie też śledził wojnę włosko-abisyńską 1935-1936. Zrazu w tonie powściągliwym, bez wyraźnego angażowania się po którejkolwiek ze stron konfliktu, a po upadku Etiopii i zawładnięciu nią przez Wło¬ chy z pewną sympatią dla Włoch, jako państwa, które radykalnie i samodzielnie podjęło swoją inicjatywę kolonialną, mimo co najmniej powściągliwości wielu znaczących mocarstw (Francja, Wielka Brytania). Relacje z tej wojny wynikały nie tylko z tego, że - co oczywiste - było to wydarzenie na miarę światową, więc każda licząca się gazeta musiała śledzić uważnie ów konflikt, lecz i z tego, że postępowanie Włoch mogło służyć jako wzór dla Polski: nie tylko werbalne domaganie się kolonii w publicystyce czy w zawoalowanych wystąpieniach polityków na forum Ligi Na¬ rodów, lecz zdecydowane przedsięwzięcie. Interesujące, na ile akcja W ł o c h miała wpływ na tzw. sprawę Liberii i poczynania Polski, a właściwie Ligi Morskiej i Kolo12 12 Korespondent dziennika dotarł w L o n d y n i e do znanego dobrze już wówczas w kraju Bronisława Malinowskiego, który powiedział: „Zdaniem m o j e m etnografja p o w i n n a dawać p o d s t a w y naukowe d o skomplikowanej p o l i t y k i i sztuki kolonizacyjnej". Dalej pytany o możliwości emigracyjne d o domi¬ niów b r y t y j s k i c h odpowiedział m.in.: „Gdyby się Australijczycy z g o d z i l i na znaczne zwiększenie i m i ­ gracji europejskiej, t o chłopi polscy okazaliby się d o b r y m i kolonistami" ( I K C 1938, nr 78). Pojawia się także w piśmie informacja o powołaniu S t u d i u m M e d y c y n y i H i g i e n y Tropikalnej p r z y W y d z i a l e Lekarskim U J , z zapowiedzią, że w następnym r o k u akademickim s t u d i u m t o ma stać się częścią składową Międzywydziałowego Studium Kolonialnego UJ, z wykładami z zakresu geografii, filologii (na¬ uczanie języków afrykańskich), etnologii, botaniki oraz kursu rolnictwa tropikalnego ( I K C 1939, nr 61). 344 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " nialnej w t y m kraju ( I K C 1934, Gadomski 1935, IKC 1935b, Oszelda 1936, IKC 1937). Polskie postulaty kolonialne wysuwane były przez L M i K (wcześniej zaczynała to czynić jej poprzedniczka, Liga Morska i Rzeczna) lub ośrodki zainteresowane akcją kolonialną: pozarządowe, społeczne, półoficjalne, formalnie niezwiązane z władzami państwa. Jeśli jednak w publicystyce pojawiały się nazwy instytucji rządowych lub nazwiska osób piastujących stanowiska rządowe, teksty tego rodzaju były wezwa¬ niem pod adresem władz, by te oficjalnie i energicznie domagały się na forum mię¬ dzynarodowym kolonii dla Polski, a na forum wewnętrznym, by jasno i otwarcie sta­ wiały sprawę, jako żywotną i ważną dla kraju i obywateli. Była to forma publicystycz¬ nego nacisku. Pismo zasadniczo jednak przestrzegało zasad, by nie wikłać oficjalnych władz w kwestie kolonialne. Wypowiadało się na temat postulatów kolonialnych w artyku¬ łach (reportażach, publicystyce) osób zainteresowanych tematem, w zagranicznych doniesieniach agencyjnych oraz depeszach swoich korespondentów krajowych i zagranicznych, wreszcie w publikacjach autorów związanych z Ligą Morską i Ko¬ lonialną czy też innego typu organizacjami i stowarzyszeniami zainteresowanymi pozyskaniem dla Polski posiadłości zamorskich. Można sądzić, że w t y m ostatnim przypadku teksty, chociaż autorskie, były inspirowane przez owe organizacje i przez nie kierowane do druku na łamach „IKC". Należy dodać, że w dzienniku były publikowane teksty nie tylko za podjęciem przez Polskę akcji kolonialnej, lecz i przeciwne jej. Te ostatnie znacznie skromniej reprezentowane, jednak i takie były. Można domniemywać, że poza celami czysto dziennikarskimi (nic tak nie ożywia pisma, jak polemika na jego łamach), świadczyć miały o obiektywizmie „Ilustrowanego Kuriera Codziennego" dopuszczającego na swoje strony zarówno teksty domagające się kolonii, jak i przeciwne takim postula¬ tom. Nawiasem mówiąc, taka polityka redakcyjna również przyczyniała się do zwięk¬ szenia poczytności i popularności dziennika. Zarówno zwolennicy, jak i przeciwni¬ cy postulatów kolonialnych znajdowali w piśmie potwierdzenie swoich poglądów. Jednak - jak już zostało powiedziane - publikacji kolonialnych było znacznie więcej. Poza t y m „Ilustrowany Kurier Codzienny" zamieszczał sprawozdania z D n i Kolonialnych. Można powiedzieć, że był to zwykły obowiązek dziennika, by infor¬ mować o wszelkich wydarzeniach w kraju. Ale nie wszystkie tego rodzaju imprezy były odnotowywane na łamach pisma, opisywano przede wszystkim te, które redak¬ cja uważała za istotne. D n i Kolonialne były pomyślane jako powszechna propaganda idei kolonialnej. W pierwszych relacjach z 1936 r. kładziono nacisk na sprawy pozy­ skiwania surowców: „kolonie dostarczają surowców dla przemysłu, równocześnie zaś są rynkiem dla fabrykatów przemysłowych. [ . . . ] import surowców kolonialnych stale wzrasta, [ . . . ] w imporcie surowców kolonialnych silnie zwiększa się udział kon¬ tynentu afrykańskiego", wraz ze statystycznymi wyliczeniami eksportu i i m p o r t u owych surowców (włókiennicze, tłuszcze roślinne, kauczuk, ziarno kakaowe, nasiona 345 �M a r e k A r p a d Kowalski oleiste, sizal, rudy żelaza i miedź), by dopiero skończyć stwierdzeniem, że „handel zagraniczny bowiem wiążąc ze sobą pewne terytoria może doprowadzić do uzależ­ nienia ekonomicznego i politycznego terenów surowcowych od państwa polskiego" (IKC 1936, nr 328). Relacje z D n i Kolonialnych w 1938 r. miały inny charakter. Argumentowano nie statystyką (acz i ta jest widoczna), lecz przede wszystkim po¬ wszechnością domagania się kolonii przez społeczeństwo. Wyliczano, w ilu mias¬ tach odbyły się demonstracje, wiece i przemarsze pod hasłem pozyskania kolonii dla kraju, ile osób brało udział w tych imprezach, kto brał w nich udział. Wymienione są m.in. Warszawa, Kraków i Poznań (liczne akademie, wiece, manifestacje), Lublin (20 tysięcy osób), Radom (10 tysięcy), Łódź, Łuck, Kielce, Tarnów, Chorzów, ale także mniejsze miejscowości: Szczuczyn, Suwałki, Łomża, Grajewo, Ostrołęka. Po¬ dawano, że w wielu miastach robotnicy zakładów przemysłowych gremialnie zgła¬ szali swój akces do Ligi Morskiej i Kolonialnej (pytanie, na ile było to postępowanie realne, na ile zaś spowodowane odgórnymi naciskami, by zapisywać się do L M i K ) . Ogólna liczba uczestników tych manifestacji określona została na co najmniej 10 mi¬ lionów, a w każdej relacji powtarzano, że w owych imprezach brali udział masowo robotnicy rzemieślnicy, chłopi, drobni kupcy (IKC 1938a, nr 102). D n i Kolonialne były więc okazją, by upowszechnić tę ideę w całym społeczeń¬ stwie, by z postulatami kolonialnymi dotrzeć do małych miejscowości oraz do wsi, do szkół, do wszystkich warstw ludności. Wielką wagę przywiązywano do szkół wiejskich - ich nauczyciele mieli być w środowisku wiejskim popularyzatorami idei kolonialnej. Chodziło o to, by idea ta nie ograniczała się tylko do dużych miast. Te¬ go rodzaju relacje, jak zamieszczane w „IKC", przekonywały zapewne, że jest to rze¬ czywiście akcja masowa, popierana przez całe społeczeństwo. „Ilustrowany Kurier Codzienny" zdecydowanie zaangażował się w popularyza¬ cję polskich postulatów kolonialnych. Świadczyć może o t y m zarówno duża liczba publikacji na ten temat, jak i dobór ich autorów - znanych powszechnie pisarzy, dzien­ nikarzy i naukowców, a wreszcie takie relacje, jak te z obchodów D n i Kolonialnych. Świadczyć o t y m może także różnorodność formalna tekstów: publicystyka postulatywna, publicystyka przywołująca rzeczywiste lub domniemane przykłady histo¬ ryczne o polskich zdobywcach zamorskich, reportaże z Afryki i Ameryki Południo¬ wej, artykuły o życiu polskich plantatorów i osadników w tropikach (Angola, L i b e ­ ria, Brazylia, Argentyna, Peru), rozważania nad klimatem, gospodarką i obyczajami miejscowymi rozmaitych terenów (Angola, Kamerun, Liberia, Madagaskar, państwa Ameryki Południowej) oraz nad możliwościami emigracji do tych krajów, rozmowy z działaczami kolonialnymi, ale także z plantatorami czy osadnikami żyjącymi czas jakiś już na tych terenach, rozmowy z naukowcami - lekarzami specjalistami od me¬ dycyny tropikalnej, klimatologami, geografami, historykami, geologami, ekonomis¬ tami, specjalistami od rolnictwa, handlu, przemysłu, wszelkich innych dziedzin. Ważne jest, co zostało wcześniej podniesione, że dziennik nie stronił od sensa¬ cji, ale jednocześnie nie uchylał się od publikowania poważnych tekstów. Obie te 346 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " konwencje - sensacyjna i poważna - były stosowane przy publikacji artykułów 0 sprawach kolonii. Goszczący na łamach pisma naukowcy zapewniali swoim auto¬ rytetem powagę sprawy. Te teksty skierowane były do wyrobionych czytelników. Mniej wyrobieni mogli znaleźć rozmaite ciekawostki czy sensację w reportażach, opowieściach plantatorów, przedrukach z pism zagranicznych mówiących o świę¬ tych wężach, ludożerstwie albo dziwacznych obyczajach plemion afrykańskich, a wreszcie w powieściach drukowanych w odcinkach (np. Haszysz Czarnego Lądu Antoniego Dębczyńskiego czy powieści-reportaże Arkadego Fiedlera). Trzeba zauważyć, że w publicystyce „IKC" (a także innych pism popularnych) kolonie stały się synonimem tropików. Zapewne dlatego, że te obszary uznawano za możliwe do skolonizowania. Inne, ze względów gospodarczych i klimatycznych, nie nadawały się do tego, by kierować tam osadników i plantatorów i zapewniać i m własne gospodarstwa (wśród kolonii formalnie była wymieniana Grenlandia, należą¬ ca do Danii, lecz to terytorium określano jako kawał lodu z garścią Eskimosów). Po¬ nadto obszary północne należały już do innych państw jako ich części, a do tro¬ pików, jak mniemano, można było jakoś „wcisnąć się" i zapewnić tam ewentualnym osadnikom względnie godziwe warunki bytu, w nieokreślonej zaś przyszłości tere¬ ny zajęte przez osadników-emigrantów mogłyby stać się polskimi koloniami. Całe to bogactwo form dziennikarskich stosowanych do upowszechniania po¬ stulatów kolonialnych na łamach „Ilustrowanego Kuriera Codziennego", różnorodność autorów oraz przywoływanych argumentów, wreszcie liczba tekstów poświęconych zagadnieniu - wszystko to zdaje się przekonywać, że „IKC" należał do czołowych pism propagujących ideę kolonialną w Polsce. Naturalnie istniały wyspecjalizowane w zagadnieniu pisma, np. naukowy „Kwartalnik Instytutu Naukowego do Badań Emi­ gracji i Kolonizacji" (od 1930 r. „Kwartalnik Naukowego Instytutu Emigracyjnego 1 Kolonialnego") czy bardziej popularne „Morze". Jednak „Ilustrowany Kurier Co¬ dzienny" był - chociażby jako wysokonakładowy i dobrze dystrybuowany dziennik - pismem rzeczywiście popularnym i poczytnym, docierającym do wielkiej masy odbiorców. Z racji swojej formuły postulaty kolonialne często obecne na jego łamach mogły zainteresować sprawą kolonialną ogromną część społeczeństwa. „IKC" bo¬ wiem nie tylko opisywał omawianą kwestię, ale i ją popularyzował. Bibliografia Białas T. 1983 Liga Morska i Kolonialna 1930-1939, Gdańsk Dębczyński A. 1935 Haszysz Czarnego Lądu, Warszawa 347 �Marek Arpad Kowalski Gadomski A. 1935 Co nam może dać Liberja, „Ilustrowany Kurier Codzienny", nr 79 Garlicki A . 1969 Problemy kolonialne w opinii MSZ w 1936 r, w: Naród i państwo: prace ofiarowane Hen­ rykowi Jabłońskiemu w sześćdziesiąte urodziny, red. Tadeusz Cieślak, Warszawa Fiedler A. 1935 Ryby śpiewają w Ukajali, Warszawa 1939 Jutro na Madagaskar, Warszawa Maślanka J. (red.) 1976 Encyklopedia wiedzy o prasie, Wrocław IKC 1918-1939 „Ilustrowany Kurier Codzienny", Kraków 1939 Kraków ogniskiem studjów kolonialnych, nr 61 1938a Cała Polska żąda kolonij, nr 102 1938b Chłop polski jest doskonałym kolonistą, nr 78 1937 Legenda o „polskim Lawrence, nr 4 1936 Żądamy dla Polski kolonij, nr 328 1935a Propaganda Pomorza - Liga Morska i Kolonialna i odgłos artykułu IKC, nr 211 1935b O co bije się biała ludzkość w Lidze Narodów, nr 262 1934 Umowa kolonizacyjna między Polską a Liberią, nr 330 1932 50-lecie wyprawy polskiej do Kamerunu. Uroczysta akademia w Warszawie, nr 342 Lepecki M . 1986 Maurycy August hrabia Beniowski, zdobywca Madagaskaru, Warszawa Łojek J., Myśliński J., Władyka W 1988 Dzieje prasy polskiej, Warszawa Łossowski P. 2001 Dyplomacja polska 1918-1939, Warszawa Makarczyk J. 1936 Liberia, Liberyjczyk, Liberyjka, Warszawa Mróz S. 1932 50-lecie „Polskiego Kamerunu", „Ilustrowany Kurier Codzienny", nr 349 Nadolska-Styczyńska A. 2005 Ludy zamorskich lądów. Kultury pozaeuropejskie a działalność popularyzatorska Ligi Morskiej i Kolonialnej, Wrocław Oszelda W. 1936 Włochy i Polska - dwa najbardziej przeludnione kraje Europy. O męskie i stanowcze 348 �Polskie p o s t u l a t y k o l o n i a l n e na ł a m a c h „ I l u s t r o w a n e g o Kuriera C o d z i e n n e g o " wystąpienia Polski w sprawie emigracyjnej i kolonjalnej, „Ilustrowany Kurier Codzienny", nr 20 Pawłowski S. 1936 Domagajmy się kolonii zamorskich dla Polski, Warszawa Sokopp E . M . 1997 Pisane na kolanie. Pamiętnik bez patosu 1914-1997, Warszawa Szumańska-Grossowa H . 1967 Podróże Stefana Szolca-Rogozińskiego, Warszawa Tomanek L . 1937 Egzotyczny kraj - egzotyczni ludzie. Polacy w koloniach holenderskich, „Ilustrowa¬ ny Kurier Codzienny", nr 16 Tomaszewski J., Landau Z . 2005 Polska w Europie i świecie 1918-1939, Warszawa Władyka W. 1988 Prasa Drugiej Rzeczypospolitej, w: Dzieje prasy polskiej, Warszawa Załęcki G. 1930a 1930b O kolonialno-polityczną kulturę mas polskich, Warszawa Korzyści posiadania własnych kolonij politycznych, „Kwartalnik Naukowego In¬ stytutu Emigracyjnego i Kolonialnego", t. 1 Ząbek M . 2007 Biali i Czarni. Postawy Polaków wobec Afryki i Afrykanów, Warszawa 349 �Kamila Baraniecka-Olszewska Instytut A r c h e o l o g i i i E t n o l o g i i PAN Męka Pańska symbolicznie czy dosłownie? Dwa typy współczesnej wrażliwości religijnej P r z e ż y w a n i e Pasji Pisząc o współczesnej polskiej religijności, stajemy przed koniecznością zrewido­ wania pojęć i przekonań wykorzystywanych we wcześniejszych rozważaniach na ten temat, zwłaszcza na temat religijności ludowej. Kariera terminu, mimo jego roz­ licznych wad z lubością wytykanych przez kolejnych badaczy wcale się nie zakoń­ czyła i choć może nie nabiera już rozpędu, wciąż stykamy się z tekstami, które sta­ nowią świadectwo wiary w możliwości redefinicji, odświeżenia i powtórnego zasto­ sowania pojęcia religijności ludowej (por. Bukraba-Rylska 2008, s. 30). Kariera nie kończy się też w takim sensie, że ta kategoria pozostaje głównym, jeśli nie jedynym, punktem odniesienia w tekstach o polskiej religijności. Mój artykuł nie będzie t u wyjątkiem. Lecz zamiast walczyć z demonami przeszłości, a autorom tekstów po¬ święconych religijności ludowej wytykać niewłaściwe podejście do omawianych za¬ gadnień, mam zamiar skorzystać z luki, jaką stworzyły pozostawione przez nich opi¬ sy, i w pewnym stopniu ją wypełnić. Mam na myśli lukę, na którą wskazuje Magda Zowczak: C h o c i a ż istnieją e t n o g r a f i c z n e d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n e świadectwa g ł ę b o k i e g o p r z e ­ żywania Pasji w religijności l u d o w e j , a w s z t u c e l u d o w e j o d p o w i a d a i m p o p u l a r n o ś ć i b o g a c t w o p r z e d s t a w i e ń pasyjnych, b a d a c z e religijności l u d o w e j nie poświęcili s z c z e g ó l n e j u w a g i t e m u a s p e k t o w i ( Z o w c z a k 2 0 0 8 , s. 3 3 ) . Zdaniem autorki brak zainteresowania t y m tematem wynika z przekonania autorów zajmujących się religijnością ludową o braku mistycyzmu w t y m rodzaju religijnoś­ ci, jak też z podkreślania w niej aspektu magicznego oraz pragmatycznego, podczas gdy „głębokie przeżywanie Pasji" było znakiem szczególnej wrażliwości religijnej (Zowczak 2008, s. 32-33). Informacje o roli Pasji i praktykach z nią związanych w dawniejszej religijności znajdujemy tylko w kilku akapitach rozrzuconych po różnych tekstach zawierają- 350 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? cych opisy które możemy potraktować jako etnograficzne. Jedno z barwniejszych przedstawień zwyczajów wielkanocnych zostawił nam Jędrzej Kitowicz. Opisał nie tylko nabożeństwa związane z okresem wielkanocnym, ale także pełne ekspresji i po­ święcenia zachowania kapników umartwiających się postem, biczowaniem czy nie­ sieniem ciężkiego krzyża w wielkopiątkowej procesji (Kitowicz 2003, s. 43-54). Już te kilka stron opowiadających o zachowaniach wielkanocnych informuje nas, że prze¬ żywaniu męki Chrystusa towarzyszyła szczególnie głęboka pobożność . W z m i a n ­ ka o przeżywaniu Pasji pojawia się także u Stefana Czarnowskiego. Choć zasadniczo odmawiał on religijności ludowej głębi i refleksyjności, dostrzegł szczególny charak¬ ter pielgrzymek na kalwarie. 1 2 G o r l i w o ś ć zaś, z jaką l u d p o l s k i p i e l g r z y m u j e d o k a l w a r i i , ś w i a d c z y o t y m , jak b a r d z o o d p o w i a d a mu t o u z m y s ł o w i e n i e t a j e m n i c y M ę k i , O d k u p i e n i a i Z m a r t w y c h w s t a n i a , tak jak z a c h o w a n i e się jego w czasie w ę d r ó w k i o d stacji d o stacji oraz n a s t ę p n e w y ­ p o w i e d z i u c z e s t n i k ó w p i e l g r z y m e k pozwalają stwierdzić, ż e p r z e ż y c i a i c h są nie t y l k o g ł ę b o k i e , ale ż e nie o d r ó ż n i a j ą i c h o n i o d p r z e ż y ć , k t ó r y c h b y d o z n a w a ć musiał r z e ­ c z y w i s t y w i d z M ę k i Pańskiej, t o w a r z y s z h i s t o r y c z n e j w ę d r ó w k i Jezusa o d W i e c z e r ­ nika, p o p r z e z G ó r ę Oliwną, więzienie, sądy aż na G o l g o t ę i d o Ś w i ę t e g o G r o b u ( C z a r n o w s k i 1958, s. 9 3 ) . W owym nieodróżnianiu doświadczeń własnych od przeżyć rzeczywistych świadków męki Chrystusa Czarnowski dostrzega ułomność chłopskiej religijności, 1 K a p n i c y - nazywani tak o d swojego stroju - t o o s o b y zrzeszone w bractwach religijnych lub p o ­ zostające poza n i m i , oddające się szczególnego rodzaju p r a k t y k o m religijnym, np. biczowaniu, posz­ czeniu, z okazji świąt bądź w ramach pokuty. C z ę s t o t e ż uczestniczyli w procesjach religijnych. 2 „Kładli się wszyscy krzyżem i poleżawszy tak d o p e w n y c h słów w śpiewaniu kościelnym nad­ chodzących, za takimże znakiem o d marszałka danym p o d n o s i l i się na kolana i zawinąwszy kaptura z pleców na ramię - biczowali się w gołe plecy dyscyplinami r z e m i e n n y m i albo nicianymi, w powrózki kręte splecionymi. N i e k t ó r z y końce d y s c y p l i n r z e m i e n n y c h przypiekali w ogniu dla dodania większej twardości albo szpilki zakrzywione w d y s c y p l i n y niciane i rzemienne zakładali, ażeby lepiej ciało swo­ je wychłostali, które czasem t a k o w y m ćwiczeniem, silno przykładanym, aż d o żywego mięsa i szkar­ łatów wiszących sobie szarpali, brocząc krwią suknię, kapę i pawiment kościelny. [...] N i e ze wszyst¬ k i c h kościołów, ale z niektórych tylko, procesyja kapników - o p r ó c z krzyża z w i z e r u n k i e m Chry¬ stusowym na czele procesyi niesionego, miewała drugi krzyż w i e l k i , grubości belki, z tarcic spajanych dla letkości zrobiony, który w pośrodku kapników dźwigał jeden kapnik, idąc nie wyprostowany, ale w pół człeka p o c h y l o n y tak, jak nam malarze wystawują Chrystusa krzyż na Kalwaryją niosącego. D l a ­ tego p o d ten krzyż dobierali chłopa mocnego. Miał na głowie, c z y l i raczej na czapce kapturem p r z y ­ k r y t e j , koronę cierniową, łańcuch długi i g r u b y przez ramię p o d pachę przepasany koniec krzyża uno¬ sił za n i m i n n y kapnik, wyrażający Cyreneusza, a dwaj kapnicy d o b y t e pałasze niosący na ramieniu oznaczali żołnierzów, na Kalwaryją Chrystusa prowadzących, z których jeden trzymał w r ę c e koniec łańcucha. W y o b r a ż a j ą c y Chrystusa kapnik udawał także Jego p o d krzyżem upadania, a na ten czas je¬ den żołnierz targając łańcuchem i bijąc n i m o krzyż, czynił duży łoskot, d r u g i uderzając płazem p o krzyżu i po plecach l e k k i m i razami nosiciela krzyża, wołał na niego głosem donośnym: postępuj Jezu! Wtenczas nosiciel, w samej rzeczy pochyłym c h o d e m znużony, odpocząwszy nieco powstawał i dal­ szą drogę, czyli procesyją, kończył" ( K i t o w i c z 2003, s. 4 6 - 4 9 ) . 351 �K a m i l a Baraniecka-Olszewska 3 ja będę jednak chciała pokazać, że w t y m właśnie tkwić mogło jej bogactwo . Po­ wyższy fragment z tekstu Czarnowskiego cytuje też w swoim artykule na temat re­ ligijności ludowej Ryszard Tomicki. Ponadto zamieszcza on informację, że podczas pielgrzymek na kalwarie i odprawiania drogi krzyżowej pątnicy powszechnie d o ­ datkowo (ponad trud samej pielgrzymki) udręczali swe ciała. Wkładali na głowy wieńce uwite z ciernistych gałązek, a kieszenie wypełniali kamieniami i tak obciąże­ ni wchodzili na górę ukrzyżowania (Tomicki 1981, s. 55). Czarnowski dopatrzyłby się zapewne w tego rodzaju zachowaniu szczególnego pragmatyzmu - przez zwięk¬ szenie ofiary pielgrzym zwiększał prawdopodobieństwo, że jego prośba zostanie wysłuchana. W moim przekonaniu jednak podobne zachowania wynikają nie tylko ze swojego rodzaju wymiany z Bogiem, ale również z konkretnego typu wrażliwości religijnej. Zawarte w wymienionych, klasycznych już tekstach informacje na temat prze¬ żywania męki Pańskiej są skąpe, lecz wystarczają, by wyobrazić sobie, że doświad¬ czanie Pasji mogło być niezwykle głębokie, a co więcej, towarzyszyć mu mogła za¬ duma nad losem zarówno Chrystusa, jak i nad własnym. Wierni rozpamiętywali ży¬ wot Jezusa, ofiarowali mu swój trud, by choć w ten sposób towarzyszyć mu na dro¬ dze krzyżowej, płakali nad jego losem, a mistyczne uniesienia, tak wypatrywane przez badaczy w religijności ludowej, nie są przecież jedynym świadectwem głębi przeżycia. Towarzyszące opisywanym praktykom emocje mogły równie silnie zbli­ żać do Boga. Być może ze względu na wyjątkowo emocjonalny charakter przeżyć związanych z upamiętnianiem męki Chrystusa badacze religijności ludowej pominęli ten temat. Ich zabieg wydaje się jednak niezrozumiały. Wszak męka Chrystusa, odkupienie i zmartwychwstanie to wydarzenia podstawowe, a nawet założycielskie dla chrześ¬ cijaństwa. Poświęcenie szczególnej uwagi t y m rozdziałom z historii życia Zbawi¬ ciela już od średniowiecza stanowiło element zalecanego modelu religijności. Pisane wówczas podręczniki medytacji nakazywały rozpamiętywanie męki i wręcz wczuwanie się w sytuację Chrystusa (por. Freedberg 2005, s. 170-176). W t e d y też zro­ dził się ruch devotio moderna, a na jego fali powstał postulat naśladowania Chrystusa. Dobroć, cierpliwość, wytrwałość Zbawiciela miały być wartościami obecnymi w ży­ ciu każdego wiernego. Jak zaznacza David Freedberg, niepoślednią rolę w podob­ nych medytacjach czy uczynieniu z Chrystusa wzoru do naśladowania odegrały wi¬ zerunki przedstawiające mękę. Staje się nam bliższy [ C h r y s t u s ] i łatwiej jest nam k s z t a ł t o w a ć nasze ż y c i e na w z ó r jego życia i życia jego świętych, k i e d y z n i m c i e r p i m y - a najlepiej r o b i ć t o za p o m o c ą 3 Inaczej do nieodróżniania znaczącego i znaczonego p o d c h o d z i Joanna Tokarska-Bakir. Wykazuje ona, że jest t o jedna z podstawowych cech opisywanej przez nią religijności t y p u ludowego, a co więcej, przeciwnie d o Czarnowskiego, waloryzuje t e n proces p o z y t y w n i e (Tokarska-Bakir 2000, s. 5 3 - 5 7 ) . 352 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? wizerunków. D o c h o d z i m y d o w s p ó ł o d c z u w a n i a , k o n c e n t r u j ą c się na w i z e r u n k a c h C h r y s t u s a i jego ś w i ę t y c h oraz na i c h c i e r p i e n i u ( F r e e d b e r g 2 0 0 5 , s. 166). U podłoża medytacji leżała zatem empatia rozbudzana przez wizerunki. Tym sa¬ mym aspekt wizualny był od początku wpisany w kult pasyjny. Dziś przypominają nam o t y m rozliczne przestawienia męki Chrystusa - krucyfiksy, obrazy rzeźby itp. Wystarczy przyjrzeć się krajobrazowi Polski, by dostrzec, że Pasja w badaniach nad współczesną religijnością nie może pozostać białą plamą. W s p ó ł c z e s n a w r a ż l i w o ś ć pasyjna Przeżywanie Pasji nie jest cechą jedynie dawnej religijności. C h o ć możemy odnieść wrażenie, że obecne w krajobrazie wsi i miast krzyże czy kaplice na tyle spowszed¬ niały, iż nikt, patrząc na nie, nie przywołuje w myślach obrazów męki Chrystusa, rola Pasji we współczesnej religijności pozostaje niezwykle żywym tematem. Jak pisze Z o w c z a k : W i e l e c e c h i p r a k t y k p r z y p i s y w a n y c h m o d e l o w o religijności l u d o w e j w s p ó ł c z e ś n i e jeszcze b a r d z i e j się u m o c n i ł o , a p i e l g r z y m k i , m i s t e r i a i k u l t o b r a z ó w c i e s z ą się nieustającą p o p u l a r n o ś c i ą ( Z o w c z a k 2 0 0 8 , s. 4 1 ) . Rzeczywiście, pielgrzymki, zwłaszcza te na kalwarie, stanowią jeden z elementów dzisiejszego kultu męki Pańskiej. Wpisują się w niego także wszystkie nabożeństwa upamiętniające wydarzenia z ostatnich dni życia Chrystusa - gorzkie żale, droga krzyżowa, także rekolekcje wielkopostne, liturgia Niedzieli Palmowej. Coraz więk¬ szą popularnością cieszą się też w Polsce misteria męki Pańskiej wystawiane w sank¬ tuariach, klasztorach i kościołach. Współczesność rządzi się swoimi prawami, więc wśród wymienionych zjawisk składających się na obraz dzisiejszego kultu męki Pańskiej nie może zabraknąć też filmów prezentujących i interpretujących całość Pasji, jej wybrane fragmenty bądź losy konkretnych postaci. By przedstawić znaczenie kultu męki Pańskiej we współczesnej religijności, po­ stanowiłam wykorzystać pojęcie „wrażliwości pasyjnej". Inspirowana tekstem A n ­ drzeja H e m k i i Jacka Olędzkiego zamierzam przedstawić szczegółowe ujęcie wraż­ liwości religijnej (Hemka, Olędzki 1990). O n i skupili się na „wrażliwości mirakularnej", owej potrzebie cudowności towarzyszącej życiu religijnemu. M i m o że wrażliwość pasyjna niejednokrotnie wkracza na teren zarezerwowany dla mirakularnej, jest nakierowana na inne treści. Tym, co wyróżnia wrażliwość pasyjną, jest określony stosunek do ostatnich scen z życia Chrystusa oraz ich znaczenie dla wier­ nych. Wrażliwość pasyjna zakłada pewien stopień zaangażowania w kult męki Pań­ skiej, nie tylko powierzchowne z nim zetknięcie. W historii prezentowanej w Pasji ludzie doszukują się odpowiedzi na wiele pytań, dotyczących losów zarówno świa­ ta, jak i własnych; dopatrują się w postawach jej uczestników wzorów postępo­ wania, i pozytywnych, i negatywnych; niejednokrotnie też w ostatnich scenach 353 �Kamila Baraniecka-Olszewska z życia Chrystusa znajdują swój klucz do wiary. Wrażliwość religijna stanowi oczy¬ wiście kryterium subiektywne, lecz jak zauważają Hemka i Olędzki, powiązane z określonym modelem religijności (Hemka, Olędzki 1990, s. 13), a przez to łatwiej uchwytne dla etnologów. Opisywaną w t y m tekście wrażliwość pasyjną zawężę jednak do badanych prze¬ ze mnie zjawisk, dwóch elementów współczesnego kultu męki Pańskiej - uczest¬ nictwa w misteriach wielkanocnych oraz oglądania filmów poświęconych śmierci Chrystusa, przede wszystkim zaś Pasji w reżyserii Mela Gibsona. Takie ogranicze¬ nie zakresu wrażliwości pasyjnej wynika z przedmiotu badań, które prowadzę od kilku lat - właśnie nad polskimi misteriami męki Pańskiej. Podczas tego rodzaju stu­ diów nie sposób uciec od rozmów o innych możliwościach przedstawiania czy upa­ miętniania Pasji. Badania objęły więc także nabożeństwa drogi krzyżowej czy prze­ żywanie liturgii Niedzieli Palmowej. Dotknęły także zjawiska niezwykle żywot¬ nego we współczesnej kulturze, mianowicie oglądania filmów. Podczas rozmów, które prowadziłam, okazało się, że niejednokrotnie najsilniejszymi bodźcami bu¬ dzącymi w wiernych ową wrażliwość pasyjną jest obejrzenie misterium i uczestni¬ ctwo w n i m lub obejrzenie i przeżywanie filmu opowiadającego o męce Chrystusa. Wrażliwość pasyjna, o której piszę, wręcz rodzi się wskutek zetknięcia z jednym albo z obydwoma z wymienionych rodzajów przedstawienia Pasji. Specyfika b a d a ń nad przedstawieniami męki Chrystusa O d 2006 r. prowadzę badania nad misteriami wielkanocnymi w Polsce. D o tej pory zgromadziłam materiały na temat misterium w Poznaniu, w Zawoi Przysłop, w Kal­ warii Pacławskiej, w Bydgoszczy Fordonie oraz w Miejscu Piastowym. Obserwo¬ wałam też misteria w Lądzie, Otwocku, Zakroczymiu. W każdej z tych miejsco¬ wości przedstawienie wielkanocne wygląda inaczej, inne jest miejsce wystawiania, inny zestaw scen, inna scenografia, stroje, aktorzy . We wszystkich przypadkach 4 4 Z e względu na ogromną rozmaitość misteriów badania nad poszczególnymi przedstawieniami zasadniczo się różnią. W Poznaniu rozmówcami b y l i przede w s z y s t k i m b y l i członkowie duszpaster­ stwa akademickiego salezjanów, a więc ludzie młodzi. C z ę ś ć z nich p r z y g o t o w u j e m i s t e r i u m , c z ę ś ć t y l k o w n i m uczestniczy, lecz t y m , co ich wiąże, jest nie t y l k o m i s t e r i u m , ale także rodzaj wspólnoty powstałej p r z y salezjanach. W Z a w o i Przysłop badania wyglądały już zupełnie inaczej. Przedstawie¬ nie wielkanocne jest p r z e d m i o t e m zainteresowania całej w s i , silnie wiąże się z jej lokalną tożsamoś¬ cią. Wystawiane jest tam o d około 60 lat, więc miałam okazję porozmawiać z osobami zarówno star¬ s z y m i , jak i młodymi i porównać ich odczucia oraz opinie związane z m i s t e r i u m . Z kolei w K a l w a r i i Pacławskiej m o i m i rozmówcami b y l i mieszkańcy miejscowości położonych wokół sanktuarium, młodsi i starsi, traktujący m i s t e r i u m jako wydarzenie t y p o w e , nieco już spowszedniałe, na stałe wpi¬ sane w kalwaryjski kalendarz. W Bydgoszczy F o r d o n znów miałam okazję rozmawiać przede wszyst­ k i m z ludźmi młodymi. M i s t e r i u m organizują tam osoby zrzeszone w różnych grupach powstałych p r z y fordońskiej parafii. Jeszcze i n n y c h r o z m ó w c ó w spotkałam w M i e j s c u Piastowym. Tam zetknęłam się przede w s z y s t k i m z młodzieżą, grającą i uczestniczącą w m i s t e r i u m , gdyż przedstawienie organi­ zowane jest przez uczniów l i c e u m p r z y niższym seminarium michalitów. 354 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? miałam jednak do czynienia z osobami związanymi z misterium, czy to przez orga¬ nizowanie go, czy przez uczestnictwo w nim. Fakt ten zapewne uwrażliwiał ich na historię Chrystusa, a przez to czynił ich ciekawszymi rozmówcami. Stąd też pre¬ zentowana przeze mnie wrażliwość pasyjna jest obrazem religijności osób szcze¬ gólnych - zaangażowanych w przedstawianie samej Pasji. Jednocześnie opisywana wrażliwość pasyjna stanowi pewien znak czasu. Z a n i m rozpoczęłam swoje badania, miało miejsce przynajmniej jedno - tyleż szczęśliwe dla jakości badań, co istotne - wydarzenie. W 2004 r. odbyła się światowa premiera filmu Pasja reżyserowanego przez Mela Gibsona. Jak się okazało, zdarzenie to zna¬ cząco wpłynęło na przebieg moich badań. Z rozmówcami prowadziłam rozmowy już nie tylko o misteriach, ale też o słynnej Pasji Gibsona; na palcach jednej ręki mogę policzyć osoby, z którymi się zetknęłam podczas badań, deklarujące, że nie widziały tego filmu. Porównania, komentarze, a także wzajemne relacje między t y m filmem a przedstawieniami wielkanocnymi pojawiały się niemal w każdej rozmowie. D o dziś brak wzmianki o Pasji Gibsona w opowieściach na temat misterium pozo¬ staje rzadkością. Postanowiłam zatem badania nad misteriami poszerzyć o odbiór innego rodzaju przedstawienia męki Pańskiej - filmu Pasja. Wyłącznie jednak o o d ­ biór tej jednej ekranizacji losów Chrystusa, gdyż w oczach moich rozmówców cał¬ kowicie przyćmiła ona inne, wcześniejsze filmy. Przeżywanie misterium i przeżywanie dzieła Gibsona nie wygląda oczywiście identycznie w przypadku każdego rozmówcy, nie zawsze prowadzi też do podob¬ nych wniosków. Wśród osób, z którymi rozmawiałam, zarysowały się dwie ogólne postawy: zwolenników misterium i zwolenników filmu Pasja. Rozmówcy podzielili się ze mną swoimi odczuciami, że jedno z wydarzeń oddziałuje na nich silniej niż drugie i t y m samym zapewnia im, ich zdaniem, poczucie większego zaangażowania w losy Chrystusa czy lepszego zrozumienia ich. N i e zdarzyło mi się jednak spotkać osoby, która stanowczo stwierdziłaby, że jeden z wymienionych sposobów przed¬ stawiania męki Chrystusa w ogóle na nią nie wpływa. Mamy tu zatem do czynienia z sytuacją modelową, kiedy porównywanie doświadczeń z uczestnictwa w misterium oraz wrażeń z filmu Pasja pozwala na utworzenie pewnych typów idealnych. Jeden będzie opisywał maksimum uczuć, emocji, przeżyć religijnych wzbudzonych przez film Gibsona, drugi zaś przez dane misterium; postawy uczestników przedstawień wielkanocnych w większości lokują się gdzieś pomiędzy tymi typami, nie odpowia¬ dając całkowicie jednemu bądź drugiemu. M i m o to można wyraźnie zauważyć, że jednym łatwiej jest przeżywać i rozważać mękę Pańską wskutek impulsu danego przez uczestnictwo w misterium, innym przez obejrzenie Gibsonowskiej Pasji. D w a typy idealne wrażliwości pasyjnej Wyraźnie zarysowują się nam dwa typy wrażliwości pasyjnej, które nazwałabym nieco górnolotnie symbolicznym (większe oddziaływanie misteriów) i dosłownym (większe oddziaływanie filmu Pasja). Oba niewątpliwie wiążą się z deklarowaną 355 �Kamila Baraniecka-Olszewska przez moich rozmówców potrzebą wizualizowania treści religijnych, umożliwiają bowiem zobaczenie męki Pańskiej. Freedberg wskazywał na niebagatelną funkcję statycznych wizerunków, być może współcześnie wobec gwałtownego rozwoju kultury popularnej podobną rolę należy przypisać dynamicznym wizualizacjom (zob. Zowczak 2008, s. 41). Wielu moich rozmówców podkreślało, że zobaczenie męki Chrystusa umożliwia im, jak i innym, głębsze jej przeżywanie. By tego do¬ świadczyć, trzeba jednak być osobą wierzącą. Jeśli k t o ś jest r e l i g i j n y t o b ę d z i e m ó g ł p r z e ż y ć t e ż film [Pasję G i b s o n a ] . Jeśli nie, t o t y l k o g o o b e j r z y I t a k samo jest z m i s t e r i u m . C h c e m y ż e b y w s z y s c y p r z y j e c h a l i . A l e to, c o z n i e g o . . . no, wyniosą, t o sprawa i n d y w i d u a l n a . Jedni p ó j d ą tam, b o są w i e r z ą c y i n n i z o b a c z y ć , b o c o ś się d z i e j e ( k o b i e t a , lat 27, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . Z siły oddziaływania wizualnych przedstawień męki Pańskiej zdają sobie sprawę twórcy misteriów. Dlatego też sięgają po środki, które w ich przekonaniu podkreślą istotę pokazywanej historii. Tak, właśnie dlatego t e ż używamy t y c h r ó ż n y c h ś r o d k ó w w m i s t e r i u m . W i a d o m o , że jest t o w i d o w i s k o teatralne jako takie, ale r o b i o n o inne wrażenie. Jest l u d z i o m bliskie. Te efekty pomagają l u d z i o m t o p r z e ż y ć . Z jednej s t r o n y jest t o teatr, ale z d r u g i e j właśnie p r z e ż y c i e religijne, i t o naprawdę silne. T o w r a ż e n i e jest niesamowite ( m ę ż c z y z n a , lat 35, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . Zarówno uczestnictwo w misteriach, jak i oglądanie Pasji Gibsona zdaniem moich rozmówców niesie w sobie ogromny potencjał. Pozwala na lepsze zrozumie­ nie znaczenia ofiary Zbawiciela, na pogłębienie wiary na wywołanie empatii, na od¬ nalezienie w Chrystusie lub innych postaciach swoistego wzorca osobowego. „Wi¬ dzowie" męki Pańskiej szukają postaci, z którą mogliby się porównać, by zgłębić własne życie. T o C h r y s t u s prosił swojego ojca, b y ł B o g i e m i prosił swojego O j c a . N i e umiał p r z e ż y ć tego, tej męki. O n tą m ę k ę widział, p o c i ł się k r w a w y m p o t e m . I prosił ojca, ż e b y t o oddalił. Proszę panią, pani sama zobaczy. Jak pani b ę d z i e m y ś l e ć o t y m . I jeżeli k t o ś myśli, ł ą c z y się d u c h o w o , t o jest się n a d c z y m z a s t a n o w i ć - n a d własnym ż y c i e m . P o r ó w n a ć go d o męki C h r y s t u s a (kobieta, lat 6 5 , Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2006). C z ł o w i e k jest słaby co m o ż e sam z r o b i ć , t o nie w i e m , bez Boga. Ja tak uważam. N o ale ja tam, n o i n o i Pan B ó g go uznał [św. P i o t r a ] , a p o t e m stał się świętym, go całował i płakał, a wyparł się. N o t o tys c z ł o w i e k nie n i e r o z tam g o d a : j o b y m tego nie zrobił, a p ó ź n i e j c z ł o w i e k jakoś zgłupnie c z y jak i r o b i . T a k myślę (kobieta, lat 85, Z a w o j a Przysłop, l i p i e c 2 0 0 6 ) . 356 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? B o z samego siebie t o jest przeżycie, m o ż n a tak p o w i e d z i e ć . B o tak c z ł o w i e k tak m o ż e p o r ó w n a ć siebie, ż e jest t y m kimś, k t o się p r z y c z y n i ł d o t e g o [ u k r z y ż o w a n i a ] . T o w t e d y widać ( m ę ż c z y z n a , lat 40, K a l w a r i a Pacławska, marzec 2 0 0 7 ) . Przeżycia te stanowią pewne bogactwo, które moi rozmówcy wynoszą z uczest¬ nictwa w misteriach bądź oglądania filmu Pasja. Ale by mogli je pozyskać, potrze¬ bują określonego rodzaju bodźców. Jedni znajdują je w przeżywaniu misterium, żałując, że wcześniej nie mieli możliwości uczestniczyć w podobnym zdarzeniu, in¬ ni doszukują się ich w oglądaniu Pasji Gibsona, zawierzając prezentowanej tam in¬ terpretacji losów Chrystusa. Typ wrażliwości pasyjnej, któremu większy impuls do refleksji nad męką Pańską daje uczestnictwo w misteriach, nazwałam symbolicznym, by skontrastować spo¬ sób przedstawiania historii Jezusa w przedstawieniach wielkanocnych z brutalną i werystyczną formą prezentacji w filmie Gibsona. Twórcy misteriów nie dysponują ani wystarczającymi środkami, ani możliwościami technicznymi, a często też chęcia¬ mi, by losy Chrystusa przedstawić z dbałością o każdy szczegół. Jednocześnie też część organizatorów świadomie unika prezentowania zbytniego okrucieństwa. W niektórych misteriach (np. w Lądzie, w Zawoi Przysłop) w ogóle nie ma scen bi¬ czowania i krzyżowania, pokazanie ich zastępują odgłosy tych czynności. W in¬ nych przedstawieniach wielkanocnych, choć sceny te są prezentowane (Poznań, Kalwaria Pacławska, Miejsce Piastowe, Bydgoszcz Fordon) i Chrystus wspina się na Golgotę umazany sztuczną krwią, umowność tych scen (niezależna od wrażeń, ja¬ kie wywołują) jest z daleka widoczna. Ponadto twórcy misteriów nie dążą do abso­ lutnego odtworzenia realiów. Zdarza się, że Chrystusa gra 18-latek (Zawoja Przysłop), apostoła 70-latek (Kalwaria Pacławska). Chleb podczas ostatniej wieczerzy może być z powodzeniem zastąpiony blatem do pizzy (Zawoja Przysłop), a jej przebieg mogą całkowicie zakłócić fotoreporterzy podtykający aktorom obiektywy pod nos (Kalwaria Pacławska). Uczestnik sam wie, na czym się skupić i jak przeżyć dane wydarzenie, by nie przeszkadzały mu pomyłki aktorów, błyski fleszy i nawoły¬ wania porządkowych. - C z e m u starszy c z ł o w i e k nie m o ż e z a g r a ć Piłata? - Pewno, że może. T o nieważne, ile ma lat. A k t o r z y są m n i e j ważni. O n ma p o k a z a ć , p r z e c z y t a ć w e r d y k t . T o jest rola. A c z y on tam stary, c z y młody. Ja t e r o z mógłbym g r a ć ( m ę ż c z y z n a , lat 75, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . I jeśli t o się t a k przeżywa, t o n a w e t jak k t o ś się p o m y l i raz c z y dwa, t o nie zważa się na to. C h o ć w i e m , ż e się pomylił, b o znam tekst, ale jak się c z ł o w i e k w c z u w a , t o m u nie p r z e s z k a d z a . T o c z ę s t o było, ż e jak już k t o stary, t o się zatkoł, t o nie wiedział t e g o słowa. A l e t o nic. M y i t a k przeżywamy. T o a k t o r jak z a p o m n i t o nic, b y l e on t a k się w c z u ł w te rolę ( k o b i e t a , lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . 357 �K a m i l a Baraniecka-Olszewska U nas nie musi b y ć tak p o d o b n y d o Pana Jezusa, w y s t a r c z y żeby się w c z u w o ł . M y t o i tak p r z e ż y w a m y (kobieta, lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Odmienną konwencję przyjęli twórcy filmu Pasja. Odcięli się od dotychcza¬ sowej tradycji pokazywania w kinematografii męki Chrystusa - łagodnie, bez epa¬ towania okrucieństwem. Stworzyli dzieło, które swoją brutalnością, dosłownością niektórych scen przypomina co krwawsze horrory. Lecz częściowo to właśnie okru¬ cieństwo, bezpośredniość prezentowania tortur, poniżania Jezusa przyniosły filmo¬ wi taki rozgłos. Także wśród moich rozmówców te sceny podawane są za przykład tych najprawdziwszych - przecież tak cierpiał Chrystus i dzięki Pasji Gibsona od tej świadomości już nie uciekniemy: Kaźń pokazana w filmie dla wielu osób stanowi o jego wartości, otwiera i m oczy, uzmysławia, jak te wydarzenia mogły wyglądać. Dopiero tak silny bodziec sprawia, że starają się oni zgłębić znaczenie ofiary C h r y ­ stusa. Pasję Gibsona niejednokrotnie traktują jako najwierniejsze przedstawienie męki Pańskiej. Wszak sam papież Jan Paweł I I po projekcji tego filmu miał powie¬ dzieć: „To jest tak, jak było" (Lis 2005, s. 337). Typ symboliczny Typ symboliczny wrażliwości pasyjnej cechuje osoby, którym uderzająca dosłow¬ ność w prezentowaniu męki Chrystusa nie jest potrzebna, by skłonić je do rozwa¬ żań nad losem Zbawiciela, a wręcz i m w t y m przeszkadza. N o właśnie, Pasja jest mocniejsza i t o p o d t a k i m , t a k i m kątem t a k i e g o p r z e ż y c i a ta¬ kiego, j a k b y strachu, t a k i c h n e r w ó w p o p r o s t u . Ź l e się czułam, jak oglądałam tą Pasję. B a r d z o źle. A t u [na k a l w a r y j s k i m m i s t e r i u m ] s p o k o j n i e (kobieta, lat 75, K a l w a r i a Pacławska, marzec 2 0 0 7 ) . Misteria przybliżają historię Chrystusa w sposób, jaki wpisuje się w charakter nabożeństw wielkanocnych - ukazują mękę, niejednokrotnie wskazując na jej okrutny wymiar, lecz nie epatują o w y m okrucieństwem, nie zmuszają do wyobra¬ żania sobie Jezusa jako bohatera krwawej jatki. Dopowiedzenie, jak dokładnie mo¬ gła wyglądać męka Pańska, zostawiają wyobraźni i wrażliwości wiernych, którzy tę historię rozpamiętują. Pozwalają też na wyłowienie z przedstawianych scen innych treści niż niepojęcie krwawa ofiara Chrystusa - a ta u niektórych osób zostaje w pa¬ mięci jako główna scena Gibsonowskiej Pasji. N i e dooglądałem Pasji d o końca i nie c h c ę oglądać. To, co t u r o b i m y [ m i s t e r i u m ] , w y d a ­ je m i się dobre. A Pasji nie c h c ę w i d z i e ć . [ . . . ] N i e dooglądałem i nie c h c ę , b o t r o s z k ę m i się w y d a j e . . . m o ż e t o też jest t o przejaskrawienie, że G i b s o n chciał t o p o k a z a ć w ja­ kiś taki s p o s ó b b a r d z o przejaskrawiony tą mękę, ale t o nie jest właściwe. T o b u d z i u mnie niesmak, p r z y n a j m n i e j u mnie, t a k i jakiś. M o i m z d a n i e m t o nie p o w i n n o tak wyglą¬ dać, t a k s t r a s z y ć ( m ę ż c z y z n a , lat 37, Z a w o j a Przysłop, sierpień 2 0 0 6 ) . 358 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? Misteria pozwalają też na zatarcie granic czasowych między wydarzeniami jero¬ zolimskimi sprzed dwóch tysięcy lat a dzisiejszymi. Podczas misteriów wytwarza się pewna szczególna atmosfera, którą moi rozmówcy na równi z samym ogląda¬ niem męki Pańskiej identyfikują jako szczególny bodziec do zastanowienia się nad sobą w kontekście ofiary Chrystusa. N o b o jest c i e m n o , t o jest takie i n d y w i d u a l n e , n o jest taka atmosfera, nie w i e m , n o in¬ t y m n o ś c i , n o o s o b n o ś c i , ż e tam się jest. N o jest się w tłumie, ale jest się w ciemnoś¬ ci, że nie w i d a ć t y c h w s z y s t k i c h l u d z i , ale z d r u g i e j s t r o n y jest ta ś w i a d o m o ś ć cały czas t y c h l u d z i , nie. Przy f i l m i e tego n i e ma, nie. N o nie no, b o t o na ekranie nie m o ż n a o d d a ć tego, co jest w m i s t e r i u m , n o b o c i l u d z i e t e ż b i o r ą w t y m udział, nie (mężczy¬ zna, lat 25, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . Właśnie możliwość określonego typu uczestnictwa, którą daje misterium, bez względu na to, czy jest ono wystawiane w przykościelnej salce, czy na kalwaryjskiej drodze krzyżowej, jest wartością, której żadna projekcja filmowa nie zagwarantuje. Uczestnictwo w misteriach budzi troskę zarówno organizatorów, jak i „widzów"; dla obydwu tych grup jest niezmiernie ważne i poświęcają mu wiele uwagi. Osoby przygotowujące przedstawienia wielkanocne starają się zorganizować je tak, by jak najbardziej wciągnąć wiernych w uczestnictwo. W przypadku filmu takie zabiegi nie są możliwe. A l e c h o d z i t e ż o to, ż e b y t y m l u d z i o m dać t a k i udział a k t y w n y . C o k o l w i e k , c h o ć b y najmniejszą rolę, ż e b y i n n y c h t e ż jakoś wciągnąć. Jak p o d c z a s wieczerzy, d a j e m y lu¬ d z i o m chleb [ k i e d y C h r y s t u s łamie chleb, p o n a d tysiąc b o c h e n k ó w zostaje r o z d y s t r y b u o w a n y c h w ś r ó d w i d z ó w - K . B - O . ] . T o właśnie w t e d y m o g ą p o c z u ć , ż e u c z e s t n i c z ą w t y m , ż e t e ż mają w t y m swój udział, t a k m i się w y d a j e (kobieta, lat 25, Poznań, kwie¬ cień 2 0 0 6 ) . Uczestnictwo w misterium i namysł, do jakiego ono skłania, są przez część moich rozmówców postrzegane jako główne zalety przedstawień. W ich braku z ko¬ lei upatrują głównej wady filmu Pasja. Tak, widziałam, c h y b a w s z y s c y w i d z i e l i t e n f i l m . A l e m o m e n t a m i miałam wrażenie, że już n i e w y t r z y m a m , ż e t o za dużo. M i się wydaje, ż e t o nie o t o c h o d z i , ż e b y t a k krwią z a r z u c i ć , p o to, ż e b y z r o b i ć w r a ż e n i e na l u d z i a c h . T o nie w y s t a r c z y Bo m y w i e m y że t o c z ł o w i e k b y ł u k r z y ż o w a n y i m ę c z o n y ale f i l m p o w i n i e n p o k a z a ć c o ś w i ę c e j , p o c o była ta męka. T o ważne, ż e b y p o k a z a ć wnętrze, b o t o jest t y l k o w tej r e l i g i i . I m y się i tak n a d t y m zastanawiamy, i t a k t o przeżywamy. A jak się t o w i d z i t a k b r u t a l n i e , tak bez t e g o . . . n o ,wnętrza, t o człowiek już się tak nie zastanawia, nie, b o już ma t o wszyst­ ko d o k ł a d n i e pokazane (kobieta, lat 25, Poznań, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Wyższość uczestnictwa w misterium nad oglądaniem filmu wiąże się też z ko¬ niecznością zaangażowania się czy to w przygotowanie, czy w wyprawę na przed359 �K a m i l a Baraniecka-Olszewska stawienie wielkanocne. Oglądanie filmu postrzegane jest jako czynność prostsza, nie tak odświętna i wymagająca mniej osobistego zaangażowania - niekoniecznie emocjonalnego, ale organizacyjnego. L u d z i e są n i e c i e k a w i . W o l ą film o b e j r z e ć . T y l k o m y jesce w o l i m y swoje [ m i s t e r i u m ] i sami z r o b i ć dla Pana Jezusa (kobieta, lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Jednocześnie jednak w świadomości organizatorów i uczestników misteriów ist¬ nieje przekonanie, że film pozwala na o wiele bardziej precyzyjne odwzorowanie wydarzeń. W przedstawieniu wielkanocnym nie sposób osiągnąć podobnej do¬ kładności. Film Pasja, mimo całej swej brutalności, pozostaje pewnym ideałem po¬ kazywania męki Pańskiej właśnie ze względu na szczegółowość przedstawienia, bo¬ gactwo strojów, scenografii. Gibsonowska ekranizacja stała się więc pewnym punk¬ tem odniesienia także dla uczestników misteriów. A jak przeżywali, te pirse jak m y oglądali i przeżywali, t o w s z y s t k o w y s z ł o jak z tego filmu, z Pasji. Bo się l u d z i e w c z u w a l i w t o [ w m i s t e r i u m ] . Bo t o nase ludzie. T o l u d z i e tutaj t a k lubią. Jak b y ł o t o m i s t e r i u m , t o się garnęli d z i a d k i , b a b k i . W s z y s t k o i prze¬ żywało. T o t a k i ogrojec, n o i t e n Pan Jezus w t e m o g r o j c u , i t e n sąd Piłata t o się prze¬ żywało w e w n ę t r z n i e i c z u ł o się tak, j a k b y się b y ł o w J e r o z o l i m i e ( k o b i e t a , lat 55, Z a w o j a Przysłop, k w i e c i e ń 2 0 0 6 ) . Części osób, z którymi rozmawiałam, oglądanie Pasji Gibsona podobnych prze¬ żyć jednak nie zapewnia. Jednym dlatego, że razi ich brutalność przedstawienia, innym dlatego, że potrzebują szczególnego, odświętnego charakteru misteriów, by zaangażować się w przedstawianą historię. Symboliczny typ wrażliwości pasyjnej jest też naznaczony dozą wrażliwości mirakularnej. Podczas misterium ludzie wręcz oczekują odrobiny cudowności, nie­ zwykłości, gdyż doskonale pasuje ona do całości sytuacji - zdarzenia niecodzienne­ go. Uczestnictwo w przedstawieniu wielkanocnym, jak pisałam, wiąże się ze szcze­ gólną atmosferą. Inaczej rzecz się ma w przypadku czynności tak powszedniej jak oglądanie filmu, zwłaszcza w domu, nawet jeśli filmem t y m jest Pasja. Jeśli chodzi o ekranizację męki Chrystusa, świętość nie uobecnia się w filmie tak, jak dzieje się to w czasie trwania misterium, kiedy ludzie mają wrażenie, że mogą tej świętości niemal dotknąć. D l a t y c h l u d z i n i e k t ó r y c h t o jest tak, że j a k b y d o t k n ę ł a tego płaszcza [ C h r y s t u s a ] , t o b y z o s t a ł a u z d r o w i o n a , t o b y jakąś ł a s k ę d a ł o ( m ę ż c z y z n a , lat 4 0 , K a l w a r i a Pacławska, marzec 2 0 0 7 ) . Wieloma osobami rządzi potrzeba wykazania, że zdarzenie, w którym brali udział, było cudowne. Większość opowieści dotyczy ingerencji opatrzności w przedsta¬ wienie wielkanocne poprzez znaczące zjawiska pogodowe czy prowadzenie akto360 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? rów tak, by ich działania zyskiwały dodatkową symbolikę. Najczęściej jednak po­ wtarzają się historie o gwałtownej zmianie pogody podczas sceny ukrzyżowania i śmierci Chrystusa. T o jest taka b a r d z o wzruszająca rzecz. T a k c h w y t a za serce. K i e d y ś t a k było, ż e w t y m m o m e n c i e z a c z ą ł p a d a ć deszcz. T o serce tak b i j e coraz słabiej, coraz ciszej. O n o d d a ­ je ż y c i e w r ę c e O j c a i w t e d y gaśnie całe światło, jest taka tajemnica ( m ę ż c z y z n a , lat 35, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . A tutaj G o l g o t a jest na tej takiej g ó r z e naszej i tam s z c z e g ó l n i e jakiś t a k i prąd p o w i e ­ trza jest, t a k w t e n c z a s [ p o d c z a s ukrzyżowania] jakiś t a k i wiatr, jakoś t a k d z i w n i e ( k o ­ bieta, lat 75, K a l w a r i a Pacławska, marzec 2 0 0 7 ) . Tak, t o zawsze. I te p i o r u n y jak, jak, przepraszam, ja zaraz muszę iść. Tam jest k w e s ­ tia, jak on t r a c i życie, i w t e d y te p i o r u n y co są s z t u c z n e takie na te, a p o c h w i l i z c h m u r takie w y c h o d z ą ciemne, t a k i e uczucie, j a k b y t o b y ł o z a ć m i e n i e ( m ę ż c z y z n a , lat 50, K a l w a r i a Pacławska, marzec 2 0 0 7 ) . W 2006 r zaś, podczas poznańskiego misterium wystawianego w rocznicę pogrze­ bu Jana Pawła II, śmierć Chrystusa, jak sprawdzili organizatorzy nastąpiła dokład­ nie o godzinie 21.37, czyli tej samej, o której nieco ponad rok wcześniej zmarł papież. Typ d o s ł o w n y Zwolennicy Pasji Gibsona nie deprecjonują oczywiście emocji i wrażeń, jakich d o ­ starcza, także im, uczestnictwo w misterium. Ci, z którymi miałam okazję rozmawiać, niejednokrotnie byli twórcami bądź uczestnikami misteriów i bardzo cenili sobie możliwość doświadczenia przeżyć, które zapewnia obecność na przedstawieniu wielkanocnym. I choć misterium oddziaływało na nich, nie pozostawiało obojętny¬ mi, oni sami w filmie Pasja upatrywali odpowiedniego dla swej wrażliwości religijnej sposobu pokazywania męki Pańskiej. Jednych do refleksji pobudzało właśnie okru¬ cieństwo, z jakim Gibson zekranizował drogę krzyżową, innych precyzja przedsta¬ wienia, dbałość o szczegóły, pozwalająca rozeznać się w realiach ówczesnej Jero¬ zolimy. Jeszcze inni dostrzegali w Pasji wysoko przez nich wartościowaną prawdzi¬ wość, realizm prezentacji, nieobecny w umownych jednak misteriach. Co ciekawe, to samo, co dla jednych stanowi główną wadę tego filmu, w oczach in­ nych staje się jego zaletą - dosłowność i brutalność przedstawienia samej męki Chry­ stusa. Dopiero taki rodzaj bodźca, zdaniem części moich rozmówców, porusza na tyle mocno, by sprowokować do refleksji religijnej. Więcej nawet, dopiero tak dra¬ styczna prezentacja męki Pańskiej prowadzi do odczuwania empatii z Chrystusem. N o tak, ale t o p r z e c i e ż właśnie o t o chodziło. W ł a ś n i e o cierpienie. M y ś l ę , ż e dzięki t a k i m s c e n o m l u d z i e lepiej m o g ą z r o z u m i e ć c i e r p i e n i e C h r y s t u s a . P r z e c i e ż , wiesz, 361 �Kamila Baraniecka-Olszewska w s z y s c y wiedzą, że za nas cierpiał i cierpiał. A l e n i k t nie zdaje sobie s p r a w y z tego c i e r p i e n i a . A tak m ó g ł się n a d n i m jakoś z a s t a n o w i ć . Z r o z u m i e ć , jak o g r o m n e b y ł o t o cierpienie. Pasja miała t o p o k a z a ć , m o ż n a tak p o w i e d z i e ć . Bo l u d z i e się nad t y m nie zastanawiają. A jak z o b a c z ą , t o t r o c h ę t o t e ż t a k o d c z u j ą (kobieta, lat 25, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . Powszechne wśród moich rozmówców jest przekonanie, że dziś ludziom nie wystarczy mówić o ofierze Chrystusa, nie wystarczą i m nabożeństwa drogi krzy¬ żowej, by dotarła do nich istota męki. Trzeba i m tę historię pokazać, a co więcej, pokazać tak, by odpowiadała ich wrażliwości, niekiedy odpornej na bardziej sub¬ telne przedstawienia. Dla takich osób niemal idealnym rozwiązaniem jest właśnie film Pasja. M i się Pasja b a r d z o p o d o b a ł a . Z n a c z y nie ze względu, ż e tam b y ł y te d r a s t y c z n e sce¬ ny ukazywane, ale ze w z g l ę d u na to, ż e Pasja jest bliska r e a l i z m u , bliska tej p o s t a c i . M e l G i b s o n m o ż e posunął się za daleko w t y m realizmie, n i e m n i e j t e n f i l m w y w o ł a ł coś. Ja słyszałem taką dyskusję na t e m a t c i e r p i e n i a tego C h r y s t u s a i m i się wydaje, że Pasja jakiś p o z y t y w n y s k u t e k wywołała. D l a t e g o ż e w i e l e o s ó b sobie nie uświadamia dokładnie, co t o jest właśnie droga krzyżowa, tak naprawdę. C o t o jest ukrzyżowanie, tak naprawdę. I t y m l u d z i o m trzeba t o p o k a z a ć . M o ż e n a w e t t a k t r a g i c z n i e jak w Pa­ sji, ż e b y z r o z u m i e l i ( m ę ż c z y z n a , lat 37, Poznań, marzec 2 0 0 6 ) . Bo studiując Pismo, m o ż n a o d c z y t a ć , ż e t o m n i e j w i ę c e j t a k m o ż e wyglądać. Te sce¬ ny, k t ó r e nas przerażają, takie p o p r o s t u były. I m o i m z d a n i e m trzeba t o p o k a z a ć . Z b l i ż y ć się jak najbardziej d o tego o b r a z u , k t ó r y r z e c z y w i ś c i e się tam rozegrał. Ja my¬ ślę, ż e d o b r z e , d l a t e g o ż e c z ę s t o się t o w o g ó l e u k r y w a . T o się p o k a z u j e tak, ż e do¬ brze, że go ukrzyżowali, że go kopali, ale t o w s z y s t k o jest takie ugładzone. Takie ładne. Tam g o t r o c h ę ciągnęli, t r o c h ę g o k o p a l i i g o ukrzyżowali (kobieta, lat 26, B y d g o s z c z F o r d o n , marzec 2 0 0 8 ) . W pewnym sensie film Pasja odkrywa przed nami realia męki Pańskiej, uzupełnia wszelkie inne przedstawienia o dosłowność, okrucieństwo, których brak mógł wier¬ nych w niedostatecznym stopniu pobudzać do rozważań nad Chrystusową ofiarą. Ofiarą, na którą składało się nieludzkie cierpienie. Gibsonowska ekranizacja wręcz wymusza zastanowienie się nad sensem cierpienia Chrystusa, ponieważ po obejrze¬ niu kilkudziesięciu minut krwawej jatki nie sposób myśleć o niczym innym. Dlatego też osoby, które w filmie Pasja widzą ten najwłaściwszy sposób oddania męki Pań¬ skiej, niejednokrotnie oglądają ten film po kawałku, rozmyślając nad kolejnymi sce¬ nami i wydarzeniami; traktują go niemal tak jak zespół biblijnych czytań, z których każde można potraktować jako odrębną część. A on o g r o m n i e cierpiał. I dlatego d o b r z e , że t a k i f i l m powstał, n a w e t jeśli dla niektó¬ r y c h jest z b y t drastyczny Ja sama niektórych scen nie widziałam jeszcze, m i m o że go d r u ­ gi raz oglądam. Bo ja t o oglądam p o kawałku, rozważając (kobieta, lat 26, B y d g o s z c z F o r d o n , marzec 2 0 0 8 ) . 362 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? Takie podejście do Pasji Gibsona czyni z oglądania jej głęboko religijne prze¬ życie. To już nie jest oglądanie filmu, to doświadczanie Pasji. Dla wielu osób szcze¬ gólnie istotne w okresie wielkiego postu i Wielkanocy Pozwala i m się bowiem przy¬ gotować zarówno na nadejście świąt upamiętniających wydarzenia prezentowane w filmie, jak i na misterium, które choć inne od Gibsonowskiej Pasji, dla tych ludzi też stanowi istotny element obchodów Wielkanocy. Bo dla m n i e t o są naprawdę t a k i e p r y w a t n e rekolekcje. Z jednej s t r o n y właśnie przy¬ g o t o w a n i e się d o tego [ m i s t e r i u m ] , ale t e ż t a k i e rekolekcje p r y w a t n e (kobieta, lat 26, B y d g o s z c z F o r d o n , marzec 2 0 0 8 ) . O g l ą d a ł e m Pasję, tak, ale dla m n i e t o p r z e ż y c i e z b y t osobiste, nie b ę d ę o t y m m ó w i ł ( m ę ż c z y z n a , lat 35, B y g d o s z c z F o r d o n , marzec 2 0 0 8 ) . Oglądanie Pasji jest nie tylko doświadczeniem intymnym, to także przeżycie niezwykłe ze względu na wspomniany już przeze mnie odwzorowany w filmie ideał przedstawienia losów Chrystusa. Ideał, do którego, inaczej niż w przekonaniu osób prezentujących typ symboliczny, misteriom daleko. N i g d y się nie sugerowaliśmy Pasją, n o b o nie ma sensu, no, p o d r a b i a ć c o ś , c o jest c h y ­ ba doskonałe ( m ę ż c z y z n a , lat 35, B y d g o s z c z F o r d o n , marzec 2 0 0 8 ) . Na zakończenie Oba przedstawione typy wrażliwości pasyjnej mogą się zazębiać. Osoby, z którymi miałam okazję rozmawiać, uczestniczą w misteriach, ale oglądały też film Pasja, przy t y m jedno z tych wydarzeń zrobiło na nich większe wrażenie niż drugie. Trze¬ ba jednak pamiętać, że nie chodzi t u o rywalizację między dwoma przedstawienia¬ mi męki Chrystusa. Musimy też cały czas mieć świadomość, że nie są tutaj istotne rozważania, k t o woli film, a k t o teatr, a raczej komu jakiego rodzaju impuls religijny odpowiada. N i e jest to też wyłącznie kwestia sądu estetycznego. Ocena zarówno Pasji Gibsona, jak i poszczególnych misteriów wiąże się przede wszystkim z prze¬ życiem religijnym, ze wzruszeniem, poruszeniem, ale także z przyrównaniem tych reakcji do odczuć, jakie wywołuje uczestnictwo w nabożeństwach, w innych prak¬ tykach religijnych. Niejednokrotnie bowiem moi rozmówcy, choć film wywoływał w nich o wiele większe emocje niż misterium, mówili, że sposób przedstawiania męki Chrystusa w misterium jest i m bliższy. Wrażliwość pasyjna, którą przedstawiłam, pozostaje pod dużym wpływem kul¬ tury popularnej. Z jednej strony wyraża się on w cenieniu przez wiernych rozbudo­ wanych, wizualnych przedstawień męki Pańskiej i w twierdzeniu, że ich treści trafia¬ ją do nich o wiele skuteczniej niż czytania na mszy czy nabożeństwa wielkopostne. Z drugiej strony wyraźnym znakiem mariażu dzisiejszej religijności z kulturą popu¬ larną jest niezwykły sukces filmu Pasja. Z powodzeniem spełnia on wymogi dzisiej363 �K a m i l a Baraniecka-Olszewska szej superprodukcji - gwiazdy w obsadzie, napięcie, wartka akcja, rozmach sceno¬ grafii. Pod tą wpisaną w kulturę masową formą przemyca jednak treści, które dla wielu osób stanowią inspirację do głębokiej refleksji. Dzisiejsza religijność to pole przecięcia wielu porządków. To, co lokalne - organizacja swojego misterium - nie funkcjonuje już bez tego, co popularne - wszak nawet lokalne misterium niejedno¬ krotnie nosi ślady inspiracji Pasją, a podczas odprawiania drogi krzyżowej w koście­ le przypomną się sceny z tego filmu. Stąd też współczesna religijność zyskała miano religijności popularnej. W badaniach nad nią nie należy jednak pomijać wątku pa¬ syjnego i skupiać się wyłącznie na tematach dyktowanych przez model religijności ludowej. Zaryzykowałabym twierdzenie, że w religijności popularnej kult męki Pań¬ skiej zajmuje pozycję kluczową. Jak zauważa Magdalena Zowczak, w t y m typie religijności obraz odgrywa jedną z głównych ról (Zowczak 2008, s. 41). Taką też odgrywa we współczesnej wrażli¬ wości pasyjnej. Kultura popularna dostarcza mnóstwa bodźców kształtujących ten rodzaj wrażliwości, bodźców przede wszystkim wizualnych. Coraz więcej jest mis¬ teriów męki Pańskiej. Scenariusze do znacznej części z nich powstały w ciągu kilku¬ nastu ostatnich lat i ich realizatorzy pełnymi garściami czerpią z zasobów kultury popularnej - czy to przy produkcji scenografii, strojów, czy przy doborze muzyki, efektów dźwiękowych oraz świetlnych. Kolejną grupę stanowią ekranizacje męki z Pasją na czele. Film stał się źródłem dogłębnych przeżyć religijnych. Statyczny wizerunek - krucyfiks, obraz - umieszczony w d o m o w y m zaciszu czy na krańcu miejscowości nadal przypomina o męce Chrystusa, lecz coraz więcej osób zamiast wpatrywać się w martwy przedmiot, woli włączyć sobie mękę Chrystusa „na żywo" - choćby w postaci Pasji Gibsona. Bibliografia Bukraba-Rylska I . 2008 Religijność ludowa i jej niemuzykalni krytycy, „Znak", r. L X , nr 3 (634), s. 11-30 Czarnowski S. 1958 Kultura religijna wiejskiego ludu polskiego, w: Kultura religijna wiejskiego ludu pol­ skiego, Warszawa Freedberg D. 2005 Potęga wizerunków. Studia z historii i teorii oddziaływania, Kraków Hemka A., Olędzki J. 1990 Wrażliwość mirakularna, „Polska Sztuka Ludowa", t. XLIV, nr 1, s. 8-14 Kitowicz J. 2003 Opis obyczajów za panowania Augusta JJJ, t. I, Wrocław 364 �M ę k a P a ń s k a s y m b o l i c z n i e czy d o s ł o w n i e ? Lis M . 2005 Film pasyjny: doświadczenie misterium, w: Liturgia w świecie widowisk, red. H.J. Sobeczko, Z . Solski, Opole Tokarska-Bakir J. 2000 Obraz osobliwy: hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych, Kraków Tomicki R. 1981 Religijność ludowa, w: Etnografia Polski. Przemiany kultury ludowej, red. M . Bier¬ nacka, M . Frankowska, W. Paprocka, Wrocław Zowczak M . 2008 Między tradycją a komercją, „Znak", r. L X , nr 3 (634), s. 31-44 365 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/9e7178a54b5a53eafe4b90d6b285e9e1.pdf 5e0e24b902b43f5c0c321a181a570cc1 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5331 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2003 Subject The topic of the resource Indie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4952 Title A name given to the resource Powrót do Indii / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2003 t.57 z.3-4; s.133-141 Creator An entity primarily responsible for making the resource Martyn, Peter Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text odróż potrwa zaledwie cztery tygodnie. W tak krótkim czasie uda mi się zrealizować tylko część pierwotnych zamierzeń. Nie będzie innego wyj­ ścia, niż skorzystać z mądrej rady, że lepiej ograniczyć się do kilku miejscowości i zrezygnować z ambitnego planu podróży, która - by go zrealizować - musiałaby potrwać przynajmniej trzy miesiące. Pociągami (spędzę w nich aż jedną czwartą część pobytu) około siedmiu tysięcy kilometrów, zatrzymując się zaledwie w kilku miastach. Wyruszam w drogę w marcu 2001 roku, w sześć miesięcy przed tzw. atakiem na Amerykę, któ­ ry otworzy nową epokę w stosunkach międzynarodo­ wych, pogrążając w kryzysie przemysł turystyczny. M o­ imi najważniejszymi przewodnikami po Subkontynencie będzie kolorowy film dokumentalny francuskiego reżysera Louis M alle’a, nakręcony w 1969 roku dla BBC, wyklęte przez znaczną część m ahometan Szatań­ skie wersety, które w opinii ich autora stanowią książkę jego życia, oraz przeróżne, bliżej nieokreślone motywy i wątki, łączące m ałą krainę mego pochodzenia ze światem hindusów i żyjących na Subkontynencie m u­ zułmanów. W obliczu tego, co zastanę na miejscu, zre­ zygnuję z zamierzeń „naukowych” - rozstanę się z nimi bez większego żalu, tak jak przy poważnej awarii wyrzu­ ca się zbędny bagaż. Ograniczę się do roli obserwatora i osoby opisującej. Jak Malle - który poddawszy się bez­ miarowi Indii, postanowił rejestrować kamerą jedynie to, co widział z samochodu, gdy przemierzał kraj z pół­ nocy na południe, posługując się jedynie papierem, piórem oraz mapami i planami miast, które kupiłem po przylocie, będę w pełni świadom, że wobec ogromu świata Subkontynentu, w jego wymiarze przestrzen­ nym i czasowym, mój własny mikrokosmos ma zniko­ me znaczenie. Przyjmę więc, że wszystko to, co mi się przytrafi po drodze, dopomoże mi wczuć się w realia codziennej egzystencji rdzennych mieszkańców tego obszaru świata. Moje intuicyjne reakcje na ludzi i wa­ runki, w jakich żyją, wywrą istotny wpływ na kształt i przebieg tej podróży. Poddając się „normom” i zasa­ dom miejscowych duchów opiekuńczych, owoce, jakie będę zbierać, często okażą się gorzkie, ale na tyle życio­ dajne, że wystarczą mi do końca życia. P P E T E R J. M A R T Y N Powrót do Indii że dziś, mimo że jestem prawie dziesięć razy starszy, mam zaledwie mętne wyobrażenia o tym, co mnie cze­ ka na Subkontynencie, więc jako dziecko nie byłem w stanie pogodzić się z tym, że może istnieć coś, co jest wyższe niż stumetrowa iglica największego kościoła w moim mieście rodzinnym. Człowiek powinien uczyć się przez całe życie. W pasażu handlowym w drodze do podziemnego dworca kolejowego (skąd można poje­ chać do jeziora Thun, z którego kiedyś wyruszyłem z rodzicami do góralskiej mieściny) kupiłem scyzoryk firmy Victorinox-Wengera - być może ostatnia ikona Szwajcarii. W samolocie do Delhi większość pasażerów stano­ wią Hindusi, powracający, w szerokim sensie tego sło­ wa, do siebie; pozostali to najczęściej „dzieci Zacho­ du”, które wierzą, że odnajdą w Indiach coś, czego nie ma w Europie. D ostałem miejsce w środkowym rzędzie w klasie ekonomicznej. Pytam, czy nie ma przypad­ kiem wolnego miejsca przy oknie. Siedzący obok mnie Widok z samolotu Wyprawa zaczyna się około 6 rano na Okęciu. Ki­ lometry będę więc liczyć z wysokości 4 tysięcy metrów, wyobrażając sobie mijane w dole krajobrazy, granice, miejsca, resztki dawnych kultur. W czasie trzygodzin­ nej przesiadki w Zurychu, mimo niesmaku, że naj­ większa podróż, jakiej dokonam w tym wcieleniu, wie­ dzie przez pozbawione jakiegokolwiek charakteru lot­ nisko, cały czas pamiętam, że poza niekończącymi się polami północno-wschodniej Francji właśnie Szwajca­ ria była pierwszym krajem zagranicznym, który zoba­ czyłem na własne oczy. W Zurychu zdam sobie sprawę, 1. (New) Delhi nr VIII, Uroczystości w dniu niepodległości. Tan ce­ rze ze stanu Pendżab przed łukiem żałobnym zw. All India Memo­ riał ku czci żołnierzy Imperium Brytyjskiego, poległych w czasie obu wojen światowych 133 �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT DO INDII 2. U lica M ain Bazaar w dzielnicy Paharganj widziana z drugiego piętra hotelu Hindus, który leci z uroczą, ubraną tradycyjnie żoną, małym chłopcem i niemowlęciem - przemawia do mnie z przejęciem, że jeśli mam zamiar zwiedzać tyle miast, koniecznie muszę kupić miesięczny bilet linii Jet Airways. Za chwilę, ku mojemu zdziwieniu, stewarde­ sa wraca z wiadomością, że znalazła dla mnie miejsce przy oknie. Siedząca obok kobieta pochodzi z Augsburga, ale mieszka w Monachium, gdzie pracuje w opiece spo­ łecznej. Sens życia odnalazła w buddyzmie. Rozstanę się z nią dopiero w Delhi. Neofitka - sympatyczna, ale potwornie skąpa, kupi od razu bilet autokarowy „za je­ dyne 94 rupie” do leżącej około 370 kilometrów na północ dawnej wioski góralskiej Dharamsala, mekki nawróconych na buddyzm, gdzie zajęcia z religii oferu­ je się wraz z noclegami i wyżywieniem. Niemka, zafa­ scynowana jest Indiami w sposób powierzchowny i nie­ co fanatyczny. Choć wciąż spotyka się ludzi, którzy twierdzą, że w Indiach nie tyle poszukują, ile doświad­ czyli duchowego wtajemniczenia czy oświecenia, w dzi­ siejszych, materialistycznych czasach nie zdarza się to już zbyt często - znacznej większości przybyszy z Zacho­ du wystarczą inne doznania. Zwykle przyjeżdżają, by przede wszystkim korzystać z niskich cen, rozrywek, narkotyków i seksu. Kiedyś podróż była niecodzienną przygodą i intensywnym przeżyciem. Dziś ludzie podró­ żują, by zaspokoić konkretne, zwykle przyziemne po­ trzeby, a wszystko to, co przydarza się poza tym, jest dla nich sprawą drugorzędną. Każdy może osiągnąć swój cel bez większego wysiłku. Ze wszystkich nietubylców, których poznam w Delhi, Bombaju i innych miastach, jedynie ta, już nie pierwszej młodości, pracownica m o­ nachijskiego magistratu twierdzi, że poszukuje wyłącz­ nie przeżyć duchowo-religijnych. W miejskich molo­ chach Indii nie m a już powodu, żeby były złudzenia co do świata dawnych kolonialistów, tym bardziej że naro­ dziła się tutaj nowa kasta, która więcej ma wspólnego z międzynarodową warstwą profesjonalistów - ludzi, którym w gruncie rzeczy jest obojętne, czy mieszkają w Bombaju, Baltimore, Chicago, Chennai, Dallas czy Delhi - niż z miejscowym społeczeństwem. Wśród pasażerów sam olotu nr SR 194, który odla­ tuje ze Szwajcarii o godzinie 12.10 i lądować będzie na lotnisku im. M ahatm y Gandhiego ok. 02.00 czasu lo­ kalnego następnego dnia, przeważająca większość uważa siebie za synów i córki indyjsko-hinduskiej re­ publiki Bharat. Po wylądowaniu m oja współtowarzyszka podróży wykaże się kompletnym brakiem taktu i zrozumienia dla dram atu tożsamości kulturowej, jaki toczy się we współczesnych Indiach. M łodego człowie­ ka, wyraźnie zdenerwowanego długim staniem w ko­ lejce do kontroli paszportów, zapyta: Is this your first ti­ me in India?. Biedak, który mówi z akcentem typowym dla Birmingham i środkowej Anglii, jest kompletnie zaskoczony tym absurdalnym i niezręcznym pytaniem, bo jego wygląd jednoznacznie świadczy przecież, że jest Hindusem z diaspory (którą tworzą hindusi i m u­ zułmanie wywodzący się z Subkontynentu, tzw. non-re­ sident Indians), zamieszkującej m.in., a może nawet przede wszystkim, Wyspy Brytyjskie. 134 �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT D O INDII Nieustające konfrontacje, czyli Delhi wyskakuje chłopak i z figlarnym błyskiem w oku wyrzu­ ca na środek ulicy, niemal nam pod nogi, cały karton zepsutych jajek. Niem ka buddystka wygląda nieswojo. Niezgrabni przybysze z innej planety, którzy wylądowa­ li dosłownie przed chwilą, przytłoczeni ogromnymi, groteskowymi plecakami - wyglądamy jeszcze bardziej niesamowicie niż postaci z Boscha. Docieramy szczęśli­ wie do hotelu, który po drodze polecili nam pracowni­ cy przepełnionego pensjonatu. Kompetentni, młodzi recepcjoniści wyjaśniają, że nie mogą nas zaprowadzić od razu do wolnych pokoi, ale zapraszają do środka. Zostawiamy bagaż na dole i idziemy na taras nad trze­ cim piętrem. Tam, pod okiem tandetnie wyrzeźbionego bóstwa szczęścia Ganesza m oja współtowarzyszka, za­ chwycona faktem, że zdobyła lokum za symboliczną ce­ nę, zaprasza na limkę, hinduski odpowiednik coca-co­ li czy fanty, - blady napój o chemicznym smaku, serwo­ wany w firmowej butelce ze słomką. Jest to jedna z ostatnich chłodnych nocy przed tzw. ciepłym, to zna­ czy gorącym, sezonem. Poddając się nastrojowi cichej euforii, patrzymy na budzące się powoli miasto i wsłu­ chujemy się w jego odgłosy. Ktoś kaszle, z odbiorników radiowych słychać charakterystyczne melodie bardzo mi jakoś bliskiej hinduskiej muzyki rozrywkowej. Wszyscy studenci antropologii i etnografii powinni mieć okazję spędzić co najmniej miesiąc w którymś z molochów tzw. rozwijającego się świata, żeby pozbyć Ze zniżającego się powoli do lądowania samolotu widzę najpierw słabe światła wyraźnie oddzielonych dzielnic Delhi, z których jedne wytyczone zostały zgod­ nie z planem, inne zaś powstały w absolutnym bezła­ dzie, a po wylądowaniu makabryczne, opuszczone, mroczne, jakby zaciemnione przed nalotem ulice pery­ ferii. Ponaddwudziestokilometrowa jazda do centrum ciągnie się w nieskończoność, ale nagle rozpoznaję gi­ gantyczną aleję otaczającą łukiem ogrody pałacu daw­ nego gubernatora brytyjskiego, obecnie oficjalnej rezy­ dencji prezydenta republiki. W śródmiejskie obszary nowej stolicy wjeżdżamy, mijając gmach Poczty Głów­ nej. Proszę kierowcę, żeby nas podrzucił pod dworzec New Delhi Railway Station. Ulica M ain Bazaar w zna­ nej dzielnicy Paharganj, gdzie zatrzymują się niezamoż­ ni przybysze z całego świata potrzebujący taniego, ale bezpiecznego noclegu w Delhi, nocą przypomina głów­ ną drogę dawnej podmiejskiej osady. Wiejska zabudo­ wa i biologiczne zapachy nie m ają nic wspólnego z wszechobecną na lotnisku wonią środków dezynfeku­ jących, mydła toaletowego i kadzidełek. Scen odgrywa­ jących się w tych zaułkach nie można określić jako dantejskich - przywodzą raczej na myśl letnią noc w średniowiecznym mieście północnej Europy; typki i sceny jak z Breughla czy Boscha. Zza jakichś drzwi 3. W idoki z założonego po 1911 roku C onnaught Place 135 �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT DO INDII się złudzeń co do przyszłości gatunku ludzkiego. Dzisiej­ sze Delhi jest jednym z tych molochów, które nie two­ rzą całości miejskiej. Składa się z luźno połączonych centrów biznesowo-handlowych i usługowych, kolonii mieszkaniowych oraz slumsowatych klitek zw. jhuggies. Trudno uzasadnić twierdzenie, że ten rozrastający się patchwork, gdzie odnaleźć można wszelkie wymyślone przez człowieka formy budownictwa, posiada centrum. Obok ruin siedziby hinduskich maharadżów, pięciu ko­ lejnych stolic założonych przez muzułmańskich despo­ tów, sułtanów i mogołów, oraz zaniedbanych osad (roz­ wijających się organicznie podobnie jak miasta średnio­ wiecznej Europy), funkcjonuje na rzecz świata nieusta­ jącego postępu zupełnie inny rodzaj organizmu zurbani­ zowanego. Za sprawą imperialnych władz brytyjskich sprzed I wojny światowej i po przeniesieniu tu w 1931 roku stolicy z Kalkuty powstało racjonalnie zaplanowa­ ne, rządowe miasto-ogród New Delhi, zabudowane monumentalnymi gmachami oraz przypominające daw­ ne cantonments angielskiego Raju - zamknięte, chronio­ ne osiedla przeznaczone dla międzynarodowego korpu­ su dyplomatycznego. Wokół rozbudowały się dzielnice ekskluzywnych willi, kolonie skromniejszych domków jednorodzinnych, bloki mieszkalne. Znany z licznych relacji i powieści żar, do którego Europejczycy nigdy nie mogli się przyzwyczaić, przenika wszędzie, omijając tylko klimatyzowane pomieszczenia. Z każdym dniem jest coraz goręcej, noce już nie przyno­ szą ulgi. Miejscowi twierdzą, że pora upałów do niedaw- 4. Przejście graniczne między A m ritsarem a Lahore na rozpoczynała się dopiero w kwietniu. W Indiach ist­ nieje odmienne podejście do klimatu niż w Europie pół­ nocno-zachodniej oraz wschodniej, gdzie ludzie traktu­ ją lato jako zbawienie od mrozów i miesięcy niedostat­ ku światła dziennego. W Delhi, Lahore oraz Kalkucie, która ze wszystkich większych miast ma najstraszliwszy klimat, czeka się z niecierpliwością na monsun i krótki - od listopada do marca - sezon umiarkowanych tem­ peratur. W Madrasie (współczesna nazwa: Chennai) i Bombaju (Mumbai) temperatury w dzień rzadko scho­ dzą poniżej 20°C jedynie w styczniu i lutym. Przed każ­ dym wyjściem na zewnątrz trzeba pokonać lęk przed zmęczeniem i trudami upału, trzeba też przyzwyczaić się do tłumów i ogromnego ruchu ulicznego, nieustającego hałasu i duszącego smrodu spalin. Wszyscy, jeśli mogą, jeżdżą samochodami lub rykszami, dziś już zwykle zmo­ toryzowanymi. Poza zatłoczonymi w dzień bazarami i bocznymi ulicami lub zaułkami niektórych dzielnic właściwie nie sposób poruszać się pieszo. Delhi, choć fascynujące, jest najstraszliwszą wizy­ tówką Indii. W okolicach ogromnego ronda Connaught Place, gdzie zamożni, ustabilizowani społecznie miesz­ kańcy robią zakupy i wraz z urzędnikami państwowymi, pracownikami pobliskich biurowców oraz przyjezdnymi ze świata spotykają się w klimatyzowanych kawiarniach, restauracjach i lokalach szybkiej obsługi - czekają całe stada pucybutów, oszustów i nachalnych żebraczek z dziećmi. Wrażliwemu, niezahartowanemu przybyszowi byłoby chyba najlepiej i najbezpieczniej, gdyby po prostu umiał się wyłączyć z tego, co dzieje się wokół - innymi słowy, gdyby nie przyjmował do wiadomości, że on sam może mieć coś wspólnego z otaczającym go światem kontrastów pomiędzy tymi, którzy uczestniczą w kosmo­ politycznym życiu współczesnego molocha, a tymi, któ­ rzy znaleźli się na samym dnie. Ale taka postawa spowo­ duje, że będzie on kompletnie oderwany od otaczają­ cych go realiów. Turyści-wycieczkowicze nadal traktują świat jako spektakl, który ma ich rozbawić i zadowolić; nie chcą odczuwać żadnych przykrości, bo przecież są na urlopie. To ich odróżnia od podróżników, którzy biorąc udział w swoistej wyprawie umysłowej, powinni zastana­ wiać się nad tym, co spotykają na swej drodze. Zanim dotrę do ronda o monstrualnych proporcjach, którego klasycyzująca architektura naśladuje prowincjonalną elegancję angielskich kurortów Cheltenham, Leaming­ ton Spa, Tunbridge Wells czy Brighton, zostanę namie­ rzony przez kierowcę rykszy, który zawiezie mnie do biu­ ra turystycznego „z koncesją rządową”. W Parku Cen­ tralnym pucybut z szajki małych oszustów zrobi mi awanturę, że chodzę w zaniedbanym obuwiu, i pokaże, że mam na nich krowie gówno. Kiedy mocno zdegusto­ wany i przygodami, i samym molochem będę wracał po kilku godzinach główną ulicą Paharganju, jak rybę z wo­ dy wyłowi mnie z tłumu młody, grubawy Kaszmirczyk, który poluje tu na oszołomionych, osłabionych cudzo­ ziemców. Zrobiłby wszystko, żeby mnie zabrać do rajskie­ go Śrinagaru, gdzie mieszka jego rodzina. Mówi, że przyj­ 136 �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT D O INDII mują gości na łodzi mieszkalnej, a od kilku lat żyją w roz­ paczliwej nędzy - po ogłoszeniu stanu wojennego w Kaszmirze zamarła turystyka. Idąc spokojnymi w miarę zaułkami, aby ominąć straszliwie zatłoczoną „bazarową” arterię Paharganju, gdzie zaczepiają, jak tylko się da - zamiast do przezna­ czonej wyłącznie dla turystów sali rezerwacji na dwor­ cu New Delhi, trafiam do biura dla miejscowych, któ­ rzy stoją godzinami, żeby kupić bilety kolejowe. Skwar wyczerpuje siły i łamie opór. Jest już po czwartej, nie­ długo będą zamykać biura, więc ulegam komuś (żeby było śmieszniej - jest to sikh), kto zauważył moje na­ pięcie i dezorientację. Po krótkiej jeździe rykszą do prywatnego biura, gdzie, po rozmowie z „szefem” tra­ fiam na aroganckiego podwładnego, który sprzedaje mi - być może za podwójną cenę, lecz za to bez kolej­ ki i wypełniania standardowego formularza - bilet do Am ritsaru „ze śniadaniem” (które, naturalnie, nigdy się nie zmaterializuje). Za fachowe wyczyszczenie i na­ prawę butów przepłaciłem chyba dziesięciokrotnie, ulegając groźnie wyglądającym gorylom z szajki za­ trudniającej pucybuta i małego chłopca, który chowa się w krzakach z urządzeniem do strzelania rozcieńczo­ nymi wodą odchodam i krowimi. Przyjmuję, wbrew własnej woli, zaproszenie Kaszmirczyka, by odwiedzić sławny grób sufickiego świętego w dzielnicy Nizam ud(d)-in oddalony o 7 kilometrów od Paharganju, która kiedyś była osobną miejscowością zamieszkiwaną przez tradycyjną muzułmańską wspólno­ tę mahalla. Dziś już niewielu niemuzułmanów bywa w tej dzielnicy pożeranej przez bezkształtnego potwora współczesnego Delhi, zwłaszcza jak teraz - w momencie najbardziej mistycznym, o zachodzie słońca. Po ciężkim dniu pracy wierni siedzą przy galeriach, pachną kwiaty składane ku czci ucznia Hazrata Nizamuddin’a, Amira Khusrana, kronikarza i poety języka urdu, uznawanego za ojca khyal, klasycznej muzyki północnych Indii. Prze­ wodnik pokaże mi potem, jak się mieszka w wynajętej stosunkowo tanio jednoizbowej klitce, pięć minut spa­ cerkiem od mauzoleów. Z Kaszmirczykiem, który pra­ gnie w moich oczach uchodzić za dumnego i wiernego syna islamu, jadamy tanie posiłki (płacę za nie, bo sta­ nowczo odmawiam korzystania ze stołówki przy mecze­ cie) i zwiedzamy różne miejsca. Za opłaty niższe niż te, które zwykle muszą ponosić nie tylko cudzoziemcy, ale również zamożni Hindusi, jeździmy zmotoryzowanymi rykszami i zwiedzamy najstarszą, założoną w XVII wie­ ku dzielnicę Delhi Shahjahanabad. Siedzę przed wej­ ściem największego meczetu w Indiach Jami Masjid, ob­ serwując mężczyzn śpieszących się na zbiorową modli­ twę na ogromnym dziedzińcu, mogącym pomieścić 70 tysięcy wiernych. Cała dzielnica, w której mieszkam nie licząc niewielkiej wspólnoty sikhów, należy do mu­ zułmanów. Do muzułmanów należą też niemal wszyst­ kie znajdujące się w niej hotele, mój także. Sto lat temu stanowili oni prawie połowę mieszkańców miasta, dziś tak jak w całym kraju - zaledwie około 11%. 137 5. Lahore. Jeden z kolejnych wewnętrznych dziedzińców w forcie mogołów. Przewodnik R ashid robi zdjęcie sam otnej podróżniczki z Japonii Kazumi Hindusów poznam później, już po wyjeździe ze sto­ licy Indii. W Delhi, tak się składa, że jedyni ludzie, ja ­ kich spotykam, co do których nie pozostaje najmniej­ szej wątpliwości, że nie m ają nic wspólnego z islamem, pracują w państwowych biurach turystycznych, które m.in. organizują wycieczki po mieście. Jednodniowe wyprawy autokarowe z angielskojęzycznym przewodni­ kiem, choć często fatalnie zorganizowane, umożliwiają zapoznanie się z rozprzestrzenionymi na ogromną, nie dla pieszych, skalę aglomeracjami Subkontynentu. Wycieczka Delhi Delights —local sightseeing organizowa­ na przez biuro Delhi Tourism and Transportation D e­ velopment Corporation Ltd, zatrzymuje się obowiązko­ wo przy niezaliczającej się do zabytkowych świątyni hinduskiej Lakshmi Narayan, by zapoznać uczestników z podstawami hinduizmu. Będzie to błyskawiczny kurs historii, kultury i religii „narodu hinduskiego” - który nie może zadowolić ani cudzoziemców, ani przybyszy z prowincji, stanowiących zdecydowaną większość gru­ py. Z zagranicznych uczestników, nikt, oprócz mnie, nie decyduje się, by skorzystać z popołudniowych atrakcji. Przewodnik, któremu raczej było obojętnie, że „ten mędrek z Anglii” nie rezygnuje z dalszego wspól­ nego zwiedzania, nie krył jednak zdenerwowania, kie­ dy zauważył, że z wyraźnym zapałem wybieram się do ogrodzonych terenów muzeum po resztkach meczetu Quwwat-ul-Islam. - Po co zwiedzać te nędzne ruiny? pyta mnie. Ostrzegając wprost, że jesteśmy spóźnieni i że musimy zdążyć na zakupy w wielkim kompleksie handlowym, który, jak się okaże, znajduje się zaledwie pół kilometra dalej, daje nam pół godziny, żeby sam o­ dzielnie odkrywać pozostałości po pierwszym (tak wszyscy przynajmniej twierdzą) meczecie w Indiach, wzniesionym z budulca pozyskanego po rozebraniu 27 hinduskich i dżinijskich świątyń, i pobliskiego najwyż­ szego na Subkontynencie minaretu Qutb Minar, czyli Wieży Zwycięstwa. W Delhi już od 2000 roku za wstęp do niemal wszystkich znanych obiektów zabytkowych żąda się od cudzoziemców waluty zachodniej przeliczanej po kur­ sie jeden dolar - jedna rupia. W marcu 2001 roku na prowincję zarządzenie to dotarło tylko do Tadż Mahal - obleganego przez turystów od dziesiątków lat, gdzie cudzoziemców dyskryminowano już od dawna. �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT DO INDII 6. W alące się fragmenty miejskiego dziedzictwa starego Lahore. N aw et jeśli uda się uratow ać część tej drewnianej architektury, to już nie m a mowy o przetrwaniu tradycji, która ją stworzyła Miasto przygraniczne Amritsar, największe dziś miasto po hinduskiej stronie podzielonego w 1947 roku Pendżabu, stracił status siedziby władz regionalnych. M iasto znalazło się w ogniu najkrwawszych starć pomiędzy walczącymi 0 swoje prawa muzułmanami a hindusami i sikhami uciekającymi z terytoriów pozostałych po pakistań­ skiej stronie granicy. Nie dojadę do nowej stolicy po­ łączonych ze sobą stanów H arijana i (hinduskiego) Pendżabu, założonej w 1951 roku według planu Le Corbusiera, Ćandigarh (Chandigarh). Pociąg Amritsar Express pokonuje około 460-kilometrową trasę w sie­ dem i pół godziny, pozwalając mieszkającym na emi­ gracji sikhom dojechać po wylądowaniu w Delhi do ich świętego miasta. Złotą Świątynię, zniszczoną nie­ mal kompletnie przez wojsko indyjskie szturmujące za­ barykadowanych w jej murach separatystów, odbudo­ wano głównie z funduszy podarowanych przez liczną 1 dobrze prosperującą mniejszość sikhijską zamieszkałą w Środkowej Anglii. Po wszystkich rzeziach ludności cywilnej - m.in. masakrze 1919 roku dokonanej przez oddziały brytyjskie pod dowództwem generała R.E.H. Dyera w ogrodzie Jallianwalla Bagh w dniu świątecz­ nym Bhaisakki, nadal jakby coś wisi w powietrzu nad miastem. N ie jest to miejsce szczególnie przyjazne dla obcych, ale miejscowi za to dają przybyłemu święty spokój, w pełnym znaczeniu tego słowa. Miejscowi muzułmanie nie rzucają się w oczy, choć przed podzia­ łem Subkontynentu stanowili oni niemal prawie poło­ wę mieszkańców miasta. Prawie nie słyszy się muezinów. Czterdzieści pięć kilometrów stąd, w historycznej stolicy Pendżabu (i drugim co do wielkości mieście dzisiejszego Pakistanu), w którym w pierwszej połowie X X wieku społeczność hinduska stanowiła jeszcze 30% ludności, dziś liczy ona zaledwie tysiąc osób, a świątynia sikhijska pozostaje zamknięta. Am ritsar pozwala mi otrząsnąć się po podwójnym wstrząsie - tożsamościowym oraz pojęciowo-światopoglądowym, który przeżyłem w Delhi. Muszę też nabrać sił przed następnym szokiem kulturowym, którego spodziewam się w Lahore (ang. nazwa dla m iasta Lahaur). Zycie, poza głównymi arteriami i bazarami, jest o niebo spokojniejsze, próby oszustwa znikome przede wszystkim zaś nie widać rażącej nędzy. Mimo coraz wyższych temperatur i suszy bez stresu można 138 �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT D O INDII dniem, poza urzędnikami i stojącymi na warcie nieska­ zitelnie ubranymi żołnierzami-strażnikami granicy, nie ma prawie nikogo. Cały rytuał stemplowania wiz, wy­ pełnienia formularzy i odpowiadania na pytania celni­ ków trwa około 60 minut, czyli nadspodziewanie krót­ ko. Po drugiej stronie czeka następny przewoźnik, któ­ ry, za przyzwoitą cenę i bez żadnego targowania, do­ wiezie nas pod same drzwi hotelu w położonym około 25 km od granicy centrum miasta. W Wagah taksów­ karz omija ogromną kałużę, na brzegu której handlują ludzie, i skręca w lewo. Jedziemy wzdłuż granicy jakieś 100 kilometrów na godzinę. Zatrzymujemy się przed opuszczonym, wpół zrujnowanym domem wśród siel­ skich łąk. Spoglądam na moją współtowarzyszkę, któ­ ra sennie patrzy przed siebie. Twarz kierowcy, widzia­ na w lustrze, wydaje się zupełnie pozbawiona wyrazu. Myślę o kolejnych dwóch naiwniakach z Zachodu, po­ rwanych w nieznane: last seen at the border Crossing be­ tween India and Pakistan, heading in the direction of L a ­ hore. Po chwili sam ochód rusza dalej, przejeżdża jakiś niski most i skręca w prawo. Już widać pierwsze domy na peryferiach metropolii. poruszać się po zabudowanym organizmie, który nadal wygląda, funkcjonuje i jest postrzegany jako miasto. Oficjalnie założył go czwarty guru sikhijski Ram Das w 1577 roku, niemniej, poza kilkoma prostymi jak strzały traktami w pobliżu kompleksu zbudowanego dookoła świątyni i Amrit Savovar („stawu nektaru za­ pewniającego nieśmiertelność”) Stare M iasto jest ty­ powym przykładem skupiska domów, które rozwijało się organicznie, bez wyraźnego układu. Planu Amritsaru nie mogę dostać ani tutaj, nie było go także w Delhi, ani nawet w sławnej londyńskiej firmie Stam ­ fords, która sprowadza materiały kartograficzne ze wszystkich zakątków świata. Dzielnica Cantonment, zbudowana po drugiej stronie torów kolejowych wedle planu dla europejskich kolonialistów, założona w dys­ kretnym oddaleniu od części zamieszkanej przez lud­ ność miejscową, jest wciąż m odna i określana jako „elegancka” lub nawet „ekskluzywna”. N oclegi są tań­ sze niż w Delhi. Wybieram „luksusowy” pokój z telewi­ zorem blisko dworca, w hotelu, gdzie nie zobaczę ani jednego gościa z Zachodu. Pierwszą osobą, z którą nawiązuję bliższy kontakt, jest Japonka spokojnie czekająca na pociąg osobowy do Lahore. Kuriozalny pojazd, załadowany na peronie różnymi towarami, z jednym wagonem mieszczącym kilkudziesięciu pasażerów, wyrusza z godzinnym opóź­ nieniem . W iększość towarzystwa, zdecydowanie „wsiowego” z wyglądu, wysiada na przedostatnim przy­ stanku, a nas grzecznie informują na następnym, że odprawy paszportowa i celna odbędą się za kilka go­ dzin i że, skoro pociąg po tamtej stronie granicy odjedzie późnym popołudniem, może wolelibyśmy poje­ chać do odległego o trzy kilometry przejścia drogowe­ go. Mężczyzna z rykszą rowerową, do której przymoco­ w ana jest skrzynia na bagaż, czeka jakby specjalnie na nas. Myślę, że są takie momenty w życiu, kiedy czło­ wiek powinien zapamiętać każdy szczegół; należy do nich właśnie jazda w towarzystwie zaprzyjaźnionej Ja ­ ponki przez wyjątkowo sielskie, intensywnie zielone łąki Pendżabu do jedynego otwartego przejścia gra­ nicznego między Indiami a Pakistanem. Mijamy małą wioskę, w pobliżu której zbudowano jedną z tych czę­ sto widywanych instytucji, sprowadzonych wprost ze świata brytyjskiego, zwanych young girls lub young boys’ school. Uczennice, które m ają właśnie przerwę na lunch, stoją i gapią się na poruszających się rykszą z prędkością pięciu kilometrów na godzinę nieco za­ niedbanego pana z legendarnego niegdyś kraju Wilajet i drobne dziewczę z krainy skośnookich dżinów, którzy, gdyby dotarli tu z Birmy w 1942 czy 1943 roku, zrobiliby z ich pradziadków niewolników, a może wręcz mydło. Rzeczywistość zawsze wykracza poza wszelkie formy fikcji. Rzeczywistość jest niezastąpiona. Przejście graniczne między wioskami A tari i Wagah to kolejny wątek bajkowej podróży z Am ritsaru do L a­ hore. Przy niewielkim ruchu samochodowym służy ono przede wszystkim pieszym. Wczesnym popołu­ Cudowne miasto W jazd do Lahore wywoła lawinę niesamowitych skojarzeń i nadziei związanych z miastem. Widzę sce­ ny jak ze snu. To olśnienie, wyjście z wieloletnich ciemności - spełnienie marzeń. Droga biegnie równo­ legle do kanału bujnie porośniętego drzewami i traw­ nikami. W kilku miejscach kąpią się dzieci, gdzie in­ dziej, mimo coraz większego ruchu samochodowego, który należy do całkiem innego wymiaru niż wszech­ obecna sielskość, na kocach przy brzegu opalają się lu­ dzie. W idać ogromne, brudne ciężarówki, nad naszymi głowami wiszą kable elektryczne, rozpostarte między olbrzymimi słupami, które niczym się nie różnią od tych na Żeraniu lub w Nowej Hucie. Przez chwilę wy­ daje mi się, że jestem pod Warszawą. Zwalniamy, aby przejechać tory kolejowe, które w pobliżu tutejszego Cantonment przecinają drogę wzdłuż kanału. Widać zardzewiałe wagony, wielkie plamy ropy naftowej, fa­ bryki, kominy drapieżnie sterczą w niebo. Przez otwar­ te okno słychać potworną kakofonię współczesnego świata, czuć smród spalin, zabijających wonne zapa­ chy idyllicznego Pendżabu. A le tu nic mi nie przeszka­ dza, bo chodzi o potencjał, który tkwi w tym miejscu, a nie o jego obecną postać. W siedmiomilionowym molochu oczekiwanie wszechobecnego Edenu byłoby totalną obłudą. Trzeba przyznać, że widok z siódmego piętra na współczesne śródmieście, ciągnące się między Starym M iastem a prowadzącym do Cantonment, bulwarem The Mall - nie jest zbyt rajski. W tym morzu zabudowy najczęściej z szarego żelbetonu, już mniej chaotycznej niż w bezkształtnych aglomeracjach po tamtej stronie 139 �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT DO INDII granicy, hotel położony jest świetnie. W burzliwych dziejach tego wielokrotnie obleganego, dewastowane­ go i odnawianego miasta, które przetrwało wszystkich panujących tu feudałów, despotów i cesarzy, tkwi coś niewątpliwie genialnego. Skoro stałym widocznym tu motywem jest budowanie, kultywowanie i zachowanie cywilizacji miejskiej, dżinn miejsca - genius loci, czyli duch opiekujący się tym miejscem - musi być nieznisz­ czalny. Stoi nieopodal drugi już, identyczny z wyglądu, mały i zgrabny meczet. Nie mam ochoty zastanawiać się nad kwestią związków między religią a państwem, bo zamierzam jedynie zwiedzać Lahore; mnie interesu­ je przede wszystkim kwestia miejska. 23 m arca 1940 roku w tym właśnie mieście podpi­ sano rezolucję, która będzie kamieniem węgielnym w procesie zakładania państwa Pakistan (Pakistan w języku urdu znaczy Ziemia Czystych). Mówi się, że jednocześnie wybrano tę nazwę jako akronim czterech głównych regionów, z których miało się ono składać: Pendżabu, terenów zamieszkanych przez Afganów, czyli Pasztunów, Kaszmiru i Sindhu. Stolicą państwa miało być miasto, które skupiało i przyciągało środo­ wiska intelektualistów muzułmańskich, wykształco­ nych w najlepszych szkołach i najbardziej prestiżo­ wych uniwersytetach Anglii. W rocznicę dwudziesto­ lecia podpisania rezolucji w sąsiedztwie fortu (takiego jak w Delhi) i kolosalnego meczetu Badshahi Jami, zbudowano 60-metrowy pomnik betonowy o sylwecie przypominającej nieco górną część wieży Eiffla, który nazywa się Minar-i-Pakistan. Symbol pakistańskiej nie­ podległości stoi w mieście, którego rola w życiu poli­ tycznym państwa znacznie zmalała po przeniesieniu stolicy - najpierw do Karaczi, a potem do budowane­ go od podstaw po 1961 roku Islamabadu. W Pakista­ nie nie ma m iasta o tak bogatych i starych tradycjach jak Lahore - stolica sztuki, kultury i najważniejsze centrum intelektualne muzułmańskich Indii. Nie brak dowodów potwierdzających hipotezę, że w ponadtysiącletnich, udokumentowanych dziejach m iasta n aj­ ważniejszą rolę odegrali nie tyle cesarze i duchowni, ile po prostu jego mieszkańcy. M iejskość Lahore nadal jest żywa i namacalna. Miejsce to skłania do namysłu nad kwestią „ducha opiekuńczego” w odniesieniu do historii, formy i mieszkańców. Kiedy porównuję Lah o­ re i Delhi, przychodzą na myśl zestawienia Marsylii lub Tuluzy i Paryża czy Kolonii (zniszczonej w latach 1944­ 45) lub M agdeburga (zdewastowanego w 1630 roku) i Berlina. Lahore wiele łączy z Florencją i Bolonią, Hamburgiem i Lipskiem, Wrocławiem, Lwowem, Jassami, Płowdiwem, Smyrną czy Aleppo, które zdążyłem odwiedzić, a także, jak przypuszczam, M osulem i Basrą, Saną, Muskatem, Isfahanem i Szirażem, do któ­ rych jeszcze nie dotarłem. Odczuwam jakąś magiczną harmonię z otoczeniem. Podobnie czułem się w in­ nych miejscach i miastach. Jednocześnie staję się wy­ jątkowo operatywny, mam mnóstwo energii, zała­ twiam mnóstwo spraw, jestem życzliwie traktowany przez niemal wszystkich miejscowych. Nawiązuję kon­ takty z wykładowcami na Akadem ii Sztuk Pięknych, która ma siedzibę w bogato zdobionym gmachu obok sławnego Ajayabghar („Domu W spaniałości”), najstar­ szego czynnego muzeum na Subkontynencie, gdzie kuratorem był ojciec Rudyarda Kiplinga. Choć czas się tu nie zatrzymał, m iasto nie wkro­ czyło jeszcze w X X I wiek. W łaściwie wszystko zmienia się tutaj z pewnym opóźnieniem i w zwolnionym, m i­ mo wszystko, tempie. „Billboardy” przymocowane do niezbyt eleganckich latarni na bulwarze The Mall, zwanym oficjalnie Shahrah-i-Quaid-i-Azam, przywo­ łują na myśl początek lat 90. w Polsce. Księgarnia do­ mu wydawniczego Ferozson’s przypomina dawny ORPA N w Pałacu Kultury. Jest tu szeroki wybór książek firmowych i innych wydawnictw krajowych oraz po­ twornie drogie jak na tutejsze kieszenie albumy im­ portowane z Indii i mnóstwo przedruków książek za­ chodnich, zwłaszcza brytyjskich. Dominuje angielski i miejscowy urdu. Książki traktuje się tutaj jako m ate­ riał badawczy czy literacki - a nie jako towar, który m a przynieść zysk. Starom odna szata graficzna okła­ dek należy do świata mojego dzieciństwa. Wychodzę stam tąd z ciężką paczką zawiniętą w szorstki papier pakowy i przewiązaną sznurkiem. Przed księgarnią młody człowiek naprawia stary motocykl - takimi m odelam i jeżdżono w latach m łodości mojego ojca. Przejeżdża czarna taksówka, jak z filmu z lat 50., n a­ kręconego w wytwórni Ealing Studios. Skończywszy ostatniego papierosa Gold Flake, z paczki kupionej jeszcze w Indiach, palę pakistańskie Gold Leaf. N a ich opakowaniu widnieje logo z charakterystycznym wi­ zerunkiem marynarza, którego już się nie używa w Anglii. W Pakistanie zachowało się więcej moty­ wów z kraju mego urodzenia niż w Indiach, pragną­ cych jak najszybciej upodobnić się do zglobalizowanego świata współczesnego. Zastanawiam się, do jakiego stopnia można by jeszcze spotkać się z podobnie gęstą atmosferą minionej i straconej epoki w starych, nie odwiedzonych tym razem przeze mnie, ośrodkach m iejskich innych regionów Subkontynentu, m.in. w Allahabadzie, Lakhnau lub Ahmadabadzie. W hotelu spotykam na korytarzu dwóch wesołych non-resident Pakistanis —okazuje się, że to kolejni roda­ cy z Birmingham. Jeden z nich nosi pocieszny, zapew­ ne tutaj kupiony kapelusz zwany trilby, tylko wyrobio­ ny nie z filcu ,ale gładkiej, czarnej skóry. Zapraszają do siebie, ale późnym wieczorem, bo teraz po raz ostatni idą na miasto - jutro m ają lecieć do domu (home). M ożna sobie wyobrazić, że na tej płynącej mlekiem i miodem ziemi przodków, która na ich kieszeń wciąż jest bardzo tania, musieli sobie nakupić mnóstwo rze­ czy. Więcej ich nie widziałem - z pewnością wrócili bardzo późno do hotelu, przecież w Lahore szkoda cza­ su na sen. Mój pokój wyposażony jest we wszystko, czego potrzebuje najbardziej wybredny podróżnik: te­ lewizor, sprawne radio, łazienka z gorącą wodą, lodów­ 140 �Peter J. Martyn ♦ POW RÓT D O INDII ka, biurko, krzesła i pufy (można by tu świetnie podjąć kilka osób). Lahore zawsze było, i w znacznym stopniu wciąż jest, miastem handlowców i kupców. W koryta­ rzach widać kelnerów, którzy pchają wózki pełne na­ pojów i jedzenia. Ten hotel to współczesny karawanseraj, ale obawiam się, że skoro transakcje, które zawie­ ra się w jego murach, należą do minionej epoki - jego dni są już policzone. Ledwie zdążyłem wejść do poko­ ju, słyszę telefon - oddzwaniają z agencji organizującej wycieczki po mieście, z którą skontaktowałem się wcześniej. Rashid jest wspaniałym przewodnikiem, warunki do zwiedzania wyśmienite, bo prawie nie ma turystów. W Lahore przybyszy z innych stron nie traktuje się ja ­ ko wycieczkowiczów na urlopie, lecz jako podróżników-gości. W oczach naszego przewodnika-gospodarza szczególny szacunek budzi to, że do Lahore przyjecha­ łem z Hindustanu. Kazumi - samotnie podróżująca urocza Japonka - oczarowała go w pełni. Mimo że R a­ shid nie mówi tego wprost, mam wrażenie, że bardziej czuje się on synem swojego miasta niż kraju. Jego przodkowie od niepam iętnych czasów m ieszkają w Lahore na średniowiecznej starówce. Przedpołudnie spędzamy na terenie dawnej twierdzy (odpowiednik delhijskiego Czerwonego Fortu). Rashid m a w nas wdzięcznych gości, więc z zapałem i dumą pokazuje nam wszystko, co uważa za warte obejrzenia. Opowia­ da o mogołach (kojarzonych zwykle nie tyle z Lahore, ile z A grą i Delhi), którzy nie tylko tutaj panowali ale, co najważniejsze, zrealizowali swoje ogromnie wpływo­ we założenia urbanistyczne. Zwiedzamy miejsca tak piękne, jak samo brzmienie ich nazw w języku urdu lub w perskim: Shish Mahal („pałac luster”) i Naulakha (pawilon z 1631 roku, którego nazwa - „dziewięć lakhów, czyli 900 tysięcy - może odnosić się do liczby cennych kamieni użytych do inkrustacji jego murów lub do wartości całego arcydzieła), które znajdują się w Forcie, a także ogrody Śalimar („domu rozkoszy”) i baradari („pawilon rozkoszy”) na wyspie na rzece Rawi, gdzie dopływa się łodzią. Choć tym razem nie zwie­ dziłem Tadż Mahalu, oglądam mniej znane, ale równie wielkie mauzoleum, zbudowane przez „Władcę Świata” Shahdżahana dla ojca, N urud D in M uham m ed Dyahangir Bashah. Zastanawiam się, czy faktycznie ten monumentalny grobowiec jest taki, jaki jest, dlate­ go że jeden z czterech najpotężniejszych władców mogolskich, którego pochowano w tym mieście, życzył so­ bie wiecznego spoczynku „pod otwartym niebem”, czy też po prostu budowy tej nigdy nie dokończono? Gdy­ by zrealizowano ją zgodnie z życzeniami syna lub wdo­ wy, najsłynniejszy zabytek Subkontynentu nie znajdo­ wałby się w Agrze, lecz w dzisiejszym Lahore. Prawdziwą, lecz mocno podupadłą perłą Lahore jest Stare Miasto, otoczone niegdyś murami obronny­ mi, dziś zaś szerokimi plantami. Ulice - zatłoczone, kolorowe, pełne przeróżnych zapachów - sprawiają wrażenie swoistego pastiszu. Choć w Delhi i Agrze za141 7. M uzeum miejskie w Lahore, nazywane przez mieszkańców D o­ m em W spaniałości (Ajayabghar). Rzeźba z III wieku przed naszą erą, chrześcijańską, Buddysty zachow ującego długo trwający post, jest najbardziej znanym eksponatem . Po odzyskaniu niepod­ ległości pomnik W iktorii trafił do środka muzeum, włącznie z in­ nymi nowymi eksponatam i, które zajęły m iejsca tej części zbio­ rów przeniesionych do Republiki H induskiej chowało się więcej śladów po dawnych zdobywcach i imperatorach, N iccolo M anucci, który odwiedził L a­ hore w początku siedemnastego wieku, zanotował, że domy na tutejszym Starym Mieście sięgają ośmiu kon­ dygnacji. Czy czeka Lahore kolejna katastrofa? Czy śladów po drewnianej architekturze m iasta pozostanie tak niewiele jak po wielopiętrowych budowlach śre­ dniowiecznego Lahore? Tak jak Louis Malle, który po­ dróżował po Indiach ponad trzydzieści lat temu, na­ bieram straszliwego przekonania, że wszystko to, co najcenniejsze, lub po prostu bezcenne, nie ma szans na przetrwanie. Fotografując drewniane loggie, balko­ ny, wykusze, portale i inne walące się dzieła dawnej sztuki snycerskiej, jak Malle zdaję sobie sprawę, że czas skazany na zapomnienie został zatrzymany tylko na chwilę. Niezależnie od przyszłych losów wszech­ obecnej walącej się architektury drewnianej wiadomo, że nie przetrwa tradycja, która stworzyła to wspaniałe dziedzictwo, bo w Lahore używa się dziś tych samych materiałów co na całym świecie. Nadszedł czas przekroczenia nieprzyjaznej granicy między Pakistanem i Hindustanem . D o przejścia wie­ zie mnie ten sam taksówkarz, który mnie stam tąd za­ brał i z którym się wtedy umówiłem, że będzie na mnie czekał pod hotelem w południe, piątego dnia po m o­ im przyjeździe. W drodze, aż do Am ritsaru - pozosta­ nę pod urokiem Lahore, ale kiedy nazajutrz zbudzę się w pociągu dążącym powoli do Bom baju i w porannym półmroku zobaczę perony dworca New Delhi, z które­ go wyjechałem niemal dokładnie przed tygodniem, to, żeby czar ten nie prysnął, próbować będę zapomnieć o otaczających mnie realiach. I myślę intensywnie o cudownym mieście, które powstało nad wodami jed­ nej z pięciu rzek Pendżabu. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/85bbe82267e04f89ac174d44fa543f2c.pdf 3d7beedce6c65ceb4b497fc3f6059441 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3804 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3569 Title A name given to the resource Dział informacyjny / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z,2; s.41-42 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text DZIAŁ I N F O R M A C Y J N Y (WSPÓŁCZESNE OBRAZY N К Z N A A S Z L E J A B Ł O N K I O R A W I E Wśród starych obrazów ludowych malo­ wanych na szkle, znajdują się w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, w Muzeum Regionalnym i m . Wł. Orkana w Rabce i w zbiorach prywatnych Lippoczy w Tarnowie — obrazy nowe, różniące się od dawnych głównie kolorytem, techniką w y ­ konania (większość malowana farbami o spo­ iwie łatwo rozpuszczalnym, a niektóre od­ miennym ornamentem. Treść ich jest podob­ na do dawnych. Przeważnie wyobrażenia świętych: M a t k i Boskiej, Św. Barbary, Na­ rodzenia Chrystusa itp. Nie brakło również tematów świeckich jak np. postać Janosika. W ubiegłym roku Państwowy Instytut Badania Sztuki Ludowej rozpoczął poszuki­ wania, celem stwierdzenia kto, w j a k i m cza­ sie i gdzie te obrazy malował. Dyrektor M u ­ zeum Tatrzańskiego udzielił informacji, że pochodziły one z Jabłonki na Orawie, praw­ dopodobnie wykonane przez organistę Oskwarka. Celem zbadania istotnego stanu rzeczy udałem się do Jabłonki. Sądząc, że o malowa­ niu świętych musiał coś wiedzieć ks. pro­ boszcz — zwróciłam się do niego po wyjaś­ nienia. Ksiądz przypuszczał, że interesuję się wykonawcami witraży, znajdujących się w kościele i wyraził zdziwienie, że zajmuję się „podrabiaczami" obrazów wykonanych na szkle, t y m bardziej, że do podrabiaczy czuł urazę, gdyż przypuszczał, że sprzedali mu ob­ raz własny za stary. Po długich naleganiach podał m i nazwiska dwóch górali: Zahory, zwanego „Wyroda" i Szczerbaka, znanego pod pseudonimem „Stanka". O organiście, któryby zajmował się malowaniem, nie sły­ szał. Oskwarek zaś posiada sklep w Jabłonce i tylko skupował stare obrazy z okolicy. �V/ związku z informacjami, podanymi przez księdza proboszcza, udałam się do Zahorów: Augustyna zwanego „Wyrodą" (ur. w 1911 r.) i Karola (ur. w 1915 r.) zamieszkałych' w Jabłonce. Dowiedziałam się od nich, że w latach od 1935 r. do 1939 r. malowano obrazy na szkle, gdy zabrakło starych, które kupo­ wali przyjezdni z Krakowa i okolic i płacili za nie, jak na owe czasy, dość wysokie ceny (około 20 zł za sztukę). Nie mogąc więc dalej wyszukiwać starych obrazów u górali, nie znających ich wartości, dotychczasowi po­ średnicy poczęli je kopiować. W t y m czasie zaczęli malować obrazy i Zaharowie, a wła­ ściwie kopiowali bardzo dokładnie. Cały ich wysiłek szedł w t y m kierunku, aby kopiowa­ ny obraz sprawiał wrażenie starego, co zmu­ szało do dużej dokładności przy wykonywa­ niu. Opanowanie techniki nie było łatwe. W początkowym stadium pracy psuli dużo ma­ teriału. We wsi było więcej wykonawców, lecz trudności zniechęciły większość. Jednak Stanek i Zahorowie wprawiali się w rzemio­ sło i osiągali coraz lepsze wyniki. Malowanie zaczynali od bardzo dokładnego przerysowa­ nia na kalce konturów postaci i ornamentu, ilzkło przed malowaniem pociągali płynem którego ani nazwy, ani składu podać nie chcieli. Po wyschnięciu płynu podkładali pod szkło kalkę z konturami postaci i pędzlem nakładali kontury: ciał — czerwone, szat — czarne. Gdjb. kontury wyschły, wypełniali po­ szczególne pola odpowiednimi kolorami. Ma­ lowali tylko pędzlami, mając ich kilka róż­ nych grubości. Czas malowania z suszeniem jednego obrazu trwał około dwóch dni. Obra­ zy sprzedawali w Nowym Targu, Rabce i Chabówce. Obejrzałam jeden z obrazów malowanych przez Karola w 1937 г.: „Św. Barbara", znaj­ dujący się w ich posiadaniu. Malowany był farbami, które rozpuszczały się po zwilżeniu. Tło posiadał szaro-brązowo-czarne i sprawiać wrażenie bardzo słabej kopii, nie mającej nic wspólnego z twórczością. Karol malowałby i obecnie, gdyby wiedział, że znajdzie nabyw­ ców. Nie otrzymałam informacji gdzie się znajduje reszta obrazów przez nich malowa­ nych. W Muzeum w Rabce dzieł swoich nie widzieli; zauważyli natomiast, że wśród sta­ rych obrazów, tam znajdujących się, są nowe tak dokładnie skopiowane, że nie mogli ich odróżnić od dawnych. W dalszych poszukiwaniach udałam się do siostry Szczerbaka Karola: Cecylii Kozak Opowiedziała m i , że Karol od najmłodszych lat lubił „dłubać w drzewie". Robił łyżniki trochę rzeźbił, uczył się na organistę, a pc t y m został stolarzem. Malował obrazy na szkle w czasie* między 1935 a 1939 rokiem, w którym został powołany do wojska. W okre­ sie t y m malował dużo. Farby kupował w w sklepie w Nowym Targu, gdzie nabywali je i inni malujący obrazy, zarówno z Jabłonki jak i że Spiszą. Jeździł z obrazami do Rabki, Nowego Targu i Zakopanego. „Miał lekką rękę" — tak określiła go siostra. Po powrocie z wojny udał się za zarobkiem do Słowacji tam się osiedlił i ożenił. Mieszka obecnie v.. Sokółce w Słowacji i jest majstrem stolar­ skim, znanym w całej okolicy. Obrazów da­ lej nie maluje. O n i m myślał prawdopodobnie Dyr. Zbo rowski z Muz. Tatrzańskiego mówiąc, że ob­ razy w Jabłonce malował organista. Być mo że, że obrazy Janosika znajdujące się w MuzTatrzańskim były wykonane przez „Stanka" ale stwierdzić to mógłby tylko on. Wiadomości przeze mnie zebrane nie roz­ wiązały zagadnienia autorstwa nowych od­ miennych obrazów podhalańskich. Zahorowie obrazów nie malowali, lecz kopiowali. Obra­ zów treści świeckiej w ogóle nie wykonywali. Do „świętych" znajdujących się w Muzeum w Rabce nie przyznają się. Zresztą gdyby się podawali za ich autorów, przeczyłaby t i mu cała kolekcja obrazów o zupełnie od­ miennym charakterze i ornamencie innym niż ornamenty obrazów „spiskich" czy „oraw­ skich", co dowodzi, że nie są to tylko kopie (ryc. 1). Wobec tego kwestia malowania nowych obrazów pozostaje nie wyjaśniona i nadal otwarta. Wiemy natomiast, że w związku z popytem na dawne obrazy, kopiowali je gó­ rale i jako dawne sprzedawali (ryc. 2). B. B. Sprostowanie omyłek i błędów w N r 1 — 2 R. I 1947. 1) N a życzenie m g r . Z o f i a Cieśla-Rejnfussowej p r o s t u j e m y , że m a p a b a d a n i a z d o b n i c t w a l u d o w e g o , za­ mieszczona n a str. 63 została w y k o n a n a w e d l e własnej k o n c e p c j i g r a f i c z n e j p a n a M a k s y m i l i a n a Kałużnago j e d y n i e na p o d s t a w i e m a p y o p r a c o w a n e j przez autorkę odnośnego artykułu. 2) S p r o s t o w a n i a błędów d r u k a r s k i c h w a r t y k u l e Janusza Świeżego p. t. Swiątkarze Biłgorajscy: str. 50, szpalta I , w i e r s z 18 o d dołu z a m i a s t : 1916 — p o w i n n o być 1906; str. 57, szpalta I I , w i e r s z 13 o d dołu z a m i a s t : C i o m s k — p o w i n n o być C i o s m ; str. 58, szpalta I I , w i e r s z 16 o d góry z a m i a s t : uraczył — p o w i n n o być „uraczyli"; str. 59, s z p a l t a I I , w i e r s z e 2 — 5 o d góry p r z e s t a w i o n e p o w i n n y brzmieć: świątki, których a u t o r z y t w o ­ r z y l i bez w p ł y w ó w o b c y c h , p r a c o w a l i bez obcej p o m o c y i bez żadnych w z o r ó w w nabożnej ciszy o d ­ ludzia. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a83a15cd880721fb26e82c022c956ceb.pdf 0ff964cdba9f882bdcdaa1a948b992af Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3798 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3563 Title A name given to the resource Pierwsze strony i spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z,2; s.1-2 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text REDAGUJE ZESPÓŁ KIEROWNIKÓW PAŃSTWOWEGO INSTYTUTU SZTUKI LUDOWEJ * SEKCJI BADANIA REDAKTOR NACZEL­ NY JÓZEF G R A B O W S K I * W Y D A W C A STWOWY INSTYTUT BADANIA PAŃ­ SZTUKI LUDOWEJ * K I E R O W N I C Z K A S E K C J I WY­ DAWNICZEJ BARBARA OKŁADKA SUCHODOLSKA I UKŁAD GRAFICZNY WIELHOR S K I # WARSZAWSKIE TŁOCZONO W KLISZE: ZAKŁADY DRUKARNI SPRAWIEDLIWOŚCI W * CZESŁAW PAŃSTWOWE GRAFICZNE * MINISTERSTWA WARSZAWIE POD K I E R U N K I E M TADEUSZA GALEWSKIEGO * REDAKCJA I ADMINISTRACJA: MINISTER­ STWO K U L T U R Y INSTYTUT W ARSZAWA. T I SZTUKI, BADANIA UL. PAŃSTWOWY SZTUKI LUDOWEJ, RAKOWIECKA NR 4 A �POLSKA SZTUKA LUDOWA MIESIĘCZNIK ORGAN PAŃSTWOWEGO L'ART INSTYTUTU BADANIA SZTUKI POPULAIRE REVUE P O L I S H MENSUELLE P E A S A N T M O N T H L Y T POLONAIS R REVU E E Ś A R T Y K U Ł Y A R T Ć T E O R E T Y C Z N E JÓZEF G R A B O W S K I — Z a g a d n i e n i e s t y l u l u d o w e g o . O P R ADAM A wielkanocnym. rzeźb C O W A N I A C H Ę T N I K — Sztuka k u r p i o w s k a ш o k r e s i e z JÓZEF wyobrażeniem GRABOWSKI Bożego Zespoły Grobu. MARIA Ż Y W I R S K A - H a f t u k u r p i o w s k i e ш Puszczy Białej. P U B L I K A C J E W y c i n a n k i łowickie M A T E R I A Ł Ó W rodziny Eugenia D Z I A Ł S t r y c h a r s k i c h zebrała Massalska. I N F O R M А С Y J N Y В. В.—Współczesne obrazy na szkle z Jabłonki na Orauiie. ROK II L U T Y 19 4 8 N r 2 LUDOWEJ �С Н R Y S T l í S Z M A R T W YC H W S T A Ł Y Rzeźba w d r z e m i e l i p o w y m z Kasinu W i e l k i e j рош. L i m a n o w a . Wysokość: 57 c m . P o l i c h r o m i a : ciało różowe, t l o i' tkanina c z e r w o n e , włosy brązowe, podstawa ciemno niebieska z obramo­ waniem czerwonym. Podstawa o r n a ­ mentowana żłobieniami. Własność: M u z e u m i m . O r k a n a w Rabce. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a57260592e0759846dcbcd4356f3255e.pdf 337f0248ec8fbe94c54c3d382720b286 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4569 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource praktyki magiczno-religijne wota Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4242 Title A name given to the resource Wota lwowskie / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.5-29 Creator An entity primarily responsible for making the resource Olędzki, Jacek Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jacek Olędzki WOTA LWOWSKIE Poszukując wotów w sławnych ośrodkach kultowych w k r a j u nieczęsto natrafia się n a zbiór p o k a ź n i e j s z y . O wielu cijaństwa, nych mieście wiekach permanentnie klęski pożóg przechodzącym wojennych, w daw­ dewastowanym jednak o ś r o d k a c h istnieją wzmianki, a nawet coś więcej — i g r a b i o n y m , w o t a nie t y l k o g i n ę ł y w n i e z n a n y c h okolicz­ obszerne r e j e s t r y c u d o w n y c h z d a r z e ń . S a m e z a ś w o t a n o ś c i a c h , lecz s ł u ż y ł y z a s w o i s t y p i e n i ą d z o d k ł a d a n y i spo­ tych zdarzeń rejestrowano świadectwem. Stąd ich nieraz troskliwie. W rodzaj pewnych i były wielkość przypadkach wota służyły tylko w i ę k s z e m u rozgłosowi ośrodka, w i n n y m ż y t k o w a n y z n a s t a n i e m c z a r n e j godziny. Oto j e d e n z z a ­ c h o w a n y c h d o k u m e n t ó w u k a z u j ą c y s p o s ó b obchodzenia s i ę z wotami w krytycznych momentach n a d a n i u m u s z c z e g ó l n e j r a n g i — s a n k t u a r i u m . B y ł to j a k b y „Spis niektórych wotów dziejowych: znajdujących się w s t e r e o t y p w y k o r z y s t y w a n i a w o t ó w . Ale z d a r z a ł o s i ę , ż e w i ą ­ OO. zano ze z b i o r a m i w o t ó w r o l ę d o d a t k o w ą . P e w n e a n i w a r t o ś c i a r t y s t y c z n e j z a s o b ą nie m a j ą c , po dzenia zakonne wykorzystywały własnych świętych tylko uwag do o i wota do błogosławionych. j e d n y m , lecz zgroma­ powoływania Ograniczmy najpotężniejszym się u nas Bernardynów dzonej we Lwowie, które d e t a k s a c j i przez z n a w c ę potrzebie wyzłocenia ani upoważnionego kielichów i kościele starożytności, innych poprze­ w nagłej niezbędnych potrzeb k o ś c i o ł a s i ę s p i e n i ę ż a j ą . " D a l e j w s i e d m i u rubry­ zakonio b r a c i m n i e j s z y c h , j a k i m i s ą oo. b e r n a r d y n i . Z a k o n k a c h (1. l i c z b a p o r z ą d k o w a , 2. opis w o t a , 3. w a g a , 4. p r ó b a , ten s ł u s z n i e u w a ż a n y z a „ o t w a r t y " , a n g a ż u j ą c y s i ę w s p r a w y 5. cena r e a l n a i 6. c e n a w e d ł u g k u r s u w M . K . , 7. u w a g a ) d u s z p a s t e r s t w a w ś r ó d rzesz l u d o w y c h , p o s z c z y c i ć s i ę m o ż e wyliczone s ą w o t a — ł ą c z n i e 85 s z t u k . Oto w y b r a n e p o z y c j e najpokaźniejszą w tym liczbą własnych, bo bernardyńskich g o s ł a w i o n y c h ! . Ł a d y s ł a w z Gielniowa, Szymon z bło­ „15—2 J a n z D u k l i oraz R a f a ł z P r o s z o w i c to b ł o g o s ł a w i e n i , k t ó r z y byli bernardynami. Trzech spośród wymienionych błogos­ ł a w i o n y c h p o d l e g a ł o procesom b e a t y f i k a c y j n y m , w k t ó r y c h ogromną rolę odegrały dokumenty cudownych łask — w o t a , srebrne i z ł o t e . P o d o b n i e i d z i ś prowadzone s t a r a n i a 0 oficjalne zatwierdzenie błogosławieństwa Bafała z Pro­ szowic opiera s i ę o d o w o d y m a j ą c e c h a r a k t e r w o t ó w . S ą n i m i s p o r z ą d z a n e n a k a r t k a c h p a p i e r u przez w i e r n y c h w y z n a n i a (prośby i dziękczynienia). systematycznie w O d paru lat s k ł a d a n e kościele oo. bernardynów są w one Warcie. Z n a j d u j e s i ę t a m grobowiec z m a r ł e g o w 1623 r. b ł . R a f a ł a z Proszowic, sławionego powszechnie w ziemi spisie. Lipnicy, sieradzkiej 2 1 okolicach . serca cena 1,40 ( Maryanny razem strzałą przeszyte—1,4/8 ). 17 — D w a s e r c a z k a r t e c z k ą Jakubowskiej 1833 31 łuta, przylepioną Maja 14/8 łuta c e n a 1.40. 18 — D w a S e r c a r a z e m z p ł o m i e n i a m i z n a p i s e m : B o ż e pospiesz 19 — Serce k u w s p o m o ż e n i u m e m u — 2,2/8 poncerowane wewnątrz z łuta, roku 2,37; 1842 — 1,6/8 ł u t a ; 2,6 1/5 c e n a . 20 — Serce z n a p i s e m J u l i a 1822 — 4/8 łuta; 00,35 cena. 2 i — Serce z n a p i s e m Bóg złączył A . S . — 6/8 ł u t a ; 00,52 c e n a . 22 •— Serce z n a p i s e m w d z i ę c z n e serce z a d z i e ń 23 w r z e ś n i a 1847. 6/8 ł u t a ; 00,52 c e n a ( 72 — M a t k a z 2,37 73 — K l ę c z ą c e cena. 1,35 ( dziecięciem ). k l ę c z ą c a . . . — 2 2/8 dziecię w łuta; woalu—1,3/8; ). 78 — K l ę c z ą c a osoba we f r a k u — 8 ł u t . , ( n a j w i ę k s z e i n a j c i ę ż s z e J O . ) . C a ł o ś ć niniejszego 9,20 wyliczenia P r z e j d ź m y z kolei do u w a g o stanie w o t ó w w n a j g ł o ś ­ k o ń c z y : R a z e m 162,46 1/2 (cena r e a l n a ) . T a k o s z a c o w a ł e m niejszych o ś r o d k a c h kultowych. O t ó ż w samej tylko W a r c i e n a d z i o ń 24-go m a j a 1852 i p o d ł u g t e y t a x y z w r a c h o w a n i e m w okresie od X V I do X V I I I agio z a p ł a c i ł e m g d y ż p u ź n i e y s i ę dopiero p o k a z a ł o i ż d u ż o w. złożono przy grobowcu bł. R a f a ł a setki cennych w o t ó w ' . D z i ś natomiast nie ma z a w a ł k ó w b y ł o doleno gorsze srybło. w t y m m i e j s c u a n i jednego w o t u m . P o d o b n i e rzecz przeds­ t a w i a s i ę w W a r s z a w i e . N i e m a w stolicy a n i w św. Anny dyńskim (pobernardyńskim), kościele ani w kościele Michał Ostrowski a k t u a l n y m bernar­ na Czemiakowie w o t ó w dawnych, Sądowy taxator." 3 sła­ w i ą c y c h b ł . Ł a d y s ł a w a z G i e l n i o w a . T y c h s a m y c h spostrze­ żeń dostarcza wyposażenie kościoła oo. Wcześniej bernardynów zaś podobne akty „spisywania wotów" w K r a k o w i e , gdzie b y ł i j e s t c z c z o n y b ł . S z y m o n z L i p n i c y . z i n w e n t a r z a k o ś c i o ł a z n a j d o w a ł y s i ę w gestii z a k r y s t i a n . D o d a j m y , ż e w i n n y c h o ś r o d k a c h b e r n a r d y ń s k i c h i pober- Może nardyńskich j a k to c z y n i ł o f i c j a l n y t a k s a t o r , ale n i e w ą t p l i w i e b a r d z i e j łaskami (pozostańmy cudowne tylko wizerunki przy Matki n i c h ) , gdzie Boskiej i słyną rzadziej P a n a Jezusa, chociaż zdarzają się zbiory cennych wotów ( S k ę p e , Ś w . A n n a k. P r z y r o w a , R z e s z ó w , nawet Leżajsk, wówczas radykalnie do opłacenia 870 „spisywano" wybierano egzemplarze p i l n y c h potrzeb. z polecenia starannie, najodpowiedniejsze 16-go Października W . K s . Kustosza (Justyna Szaflarskiego) wartość artystyczna i dokumentacyjna k o r a l e z a 64 Z ł r . z a k t ó r e to p i e n i ą d z e s p r a w i ł o s i ę t r o c h ę ustę­ K s . Rudolfa „Dnia równie a (zabytkowa) obecności wot K a l w a r i a Z e b r z y d o w s k a ) , i l o ś ć i c h , a co n a j w a ż n i e j s z e — p u j e z d e c y d o w a n i e t e m u , co zgromadzono w t y c h m i e j s c a c h w nie Wagi sprzedałem wszystkie bielizny k o ś c i e l n e j . p r z e d s t u k i l k u d z i e s i ę c i u c z y d w u s t u laty->. Br. Edward Rzepina W ze takim Lwowa zestawieniu okazuje zbiór omawianych się i m p o n u j ą c y znaczeniu. N i e z w y k ł y w całym tu wotów tego słowa Zakrystianin" jest s a m f a k t u r a t o w a n i a s i ę t y c h w o t ó w , j a k o ż e w ł a ś n i e L w ó w b y ł b a r d z i e j n i ż inne o ś r o d k i „ D n i a 4 go S t y c z n a 872 z polecenia i w o b e c n o ś c i P r z e w i e n a r a ż o n y n a tragiczne d z i a ł a n i a niszczycielskie. W lebnego K s i ę d z a J u s t y n a S z a f l a r s k i e g o s p r z e d a ł e m t e ż o ś r o d k u n a l e ż a ł o do z w y c z a j u s y s t e m a t y c z n e ze z b i o r ó w tych wotów, które uznano każdym usuwanio za niezbędne z d o b y c i a cennego k r u s z c u . A we L w o w i e , bastionie od P a n a J e z u s a , M a t k i B o s k i e j i B ł . J a n a (złotych wotów krzy­ dla ż y k ó w 8, z ł o t ą k l a m e r k ę ) i ś r e b n y c h r ó ż n e j f o r m y 23 s z t u k chrześ­ za 60 Z ł r . , k t ó r e to p i e n i ą d z e u ż y ł o s i ę n a z a p ł a c e n i e r o b o t y 5 �П . 1. W y o b r a ż e n i e b ł . J a n a z D u k l i w p r z e s t w o r z a c h n ą d L w o w e m . W o t u m ufundowane przez p a t r y c j a t m i a s t a , 1648 r. srebro, 7 3 x 4 1 c m . I I . 2. S t y g m a t y z a c j a Ś w . F r a n c i s z k a , pol. X V I I I w . srebro, 1 9 x 1 6 c m . dwóch ornatów złotem t k a n y c h przeniesionych na nową m a t e r y ą przez S i o s t r y M i ł o s i e r d z i a u M a r y i i Magdaleny. c z ą t k u X X w . P o z y c j a s p o ł e c z n a f u n d a t o r ó w wot oraz i c h intencjo w dostatecznej liczbie przypadków możliwe do o k r e ś l e n i a n a w e t bez o d w o ł y w a n i a s i ę do ź r ó d e ł Br. 1877 r . " 6 Edward Rzepka ( k o ń c o w a d a t a z a p i s ó w w tej k s i ę d z e ) . walnych. kilka Kilkanaście można ośrodkami W o t a z k o ś c i o ł a oo. b e r n a r d y n ó w we L w o w i e (pod wez­ waniem ś w . A n d r z e j a ) przeniesione zostały po I I wojnie ś w i a t o w e j do R z e s z o w a oraz L e ż a j s k a . W t y m d r u g i m o ś ­ r o d k u (w m u z e u m p r z y k l a s z t o r n y m ) zlokalizowano 7 P r z e z 27 l a t w o t a to p r z e c h o w y w a n o pakowanych paczkach przeprowadzonych na strychu poszukiwań, kościoła. w nie roz­ W wyniku zainteresowań liczba piszącego wotów obecnie wotów osobami (bez m a znaki złotnicze, w identyfikować rzemieślniczymi konkretnymi oraz w złotników. znaków z paru przypadkach Przeważająca złotniczych) tym określonymi to jednak wytwórczość partaczy'. 3 naj­ cenniejsze obiekty z c a ł o ś c i z b i o r u z n a j d u j ą c e g o s i ę w R z e ­ szowie . z już są archi­ Lwowski zbiór w o t ó w Chociaż możemy nigdy odnaleźć nie b y ł wzmianki opracowywany. o pojedynczych e g z e m p l a r z a c h i to w r o z p r a w a c h a m b i t n y c h , j a k n p . : Zlot10 nictwo lwowskie , w którym Władysław Łoziński z ł o t n i c t w o we L w o w i e od. X I V do p o ł o w y X V I I omawia w. J a k o te s ł o w a , w o t a lwowskio chronione s ą od 1971 r. w s p i ż a r n i p o w ó d ograniczenia s w o i c h r o z w a ż a ń t y l k o do rzeszowskiego tego stulecia a u t o r w y m i e n i a m . i n . u p a d e k s z t u k i z ł o t n i c z e j , si się tylko k l a s z t o r u oo. b e r n a r d y n ó w . U w a g a t a odno­ do części różnego rodzaju d a r ó w lwowskiego zbioru. Blisko tysiąc (w t y m z n a c z n a c z ę ś ć w o t ó w b r y c z n y c h z okresu m i ę d z y w o j e n n e g o ) fa­ znajduje się nadal n a s t r y c h u . N i e jest w y k l u c z o n e , ż e p o ś r ó d nie r o z p a k o ­ siedemnas­ k t ó r a jeszcze p r z e d s t u l a t y ś w i ę c i ł a we L w o w i e p r a w d z i w e szczyty „dobrego smaku, wykwintnej sztuki". Swoją pracę k o ń c z y Łoziński fotografią wotum, które m a poświadczać ó w u z n a n y p r z e z a u t o r a regres u m i e j ę t n o ś c i i potrzeb a r ­ w a n y c h d o t y c h c z a s s p r z ę t ó w ze L w o w a s ą i n n e jeszcze w o t a . t y s t y c z n y c h . W o t u m to nie z a g i n ę ł o . Z n a j d u j e s i ę we w s p o m ­ Ogólna n i a n y m m u z e u m p r z y k o ś c i e l n y m w L e ż a j s k u . O d tego t e ż liczba tych, które udało się przejrzeć wykracza z n a c z n i e p o n a d 1000 s z t u k . S p o ś r ó d tej i l o ś c i w o t ó w b r a n y c h z o s t a ł o 287 egzemplarzy. 8 d o k u m e n t a c j i . 50 w o t ó w S t a ł y s i ę one wy­ podstawą (w liczbie t y c h 287) to srebrne wotum można b y r o z p o c z ą ć nasze r o z w a ż a n i a . I niechaj b ę d z i e ono d l a n a s z n a m i e n i e m s z c z ę ś l i w e g o t r a f u i s y m b o ­ lem przeobrażeń upodobań, kryteriów wartościowania plakietki z w y o b r a ż e n i a m i repusowanymi lub rytowanymi. d z i e ł a s z t u k i (il. 1 i o k ł a d k a ) . P o z o s t a ł e l w o w s k i e w o t a Wartości dzieła d u j ą s i ę — j a k b y ł o j u ż powiedziane — w R z e s z o w i e , albo­ s z t u k i . A l e — w y d a j e s i ę — ż e o k r e ś l e n i a tego nie n a l e ż a ­ w i e m t a m zlokalizowano po wojnie relikwie b ł . J a n a z D u k l i , ł o b y z a w ę ż a ć w y ł ą c z n i e do l i c z b y 50 egzemplarzy. P o b r a n a k t ó r y b y ł p a t r o n e m lwowskiego próba pozwala d a t o w a ć całość zbioru. Najstarsze wotum S a m e z a ś w o t a w z n a c z n e j mierze b y ł y z w i ą z a n e z k u l t e m pochodzi Jako można tego b e r n a r d y ń s k i e g o z a k o n n i k a . formalne z XVIII pozwalają w. uznać te w o t a jako siedemnastowieczne u z n a ć nie w i ę c e j n i ż 2—3 w o t a . W o t ó w osiemnastowiecz­ Błogosławionemu ośrodka znaj­ bernardyńskiego. temu p o ś w i ę c o n o k i l k a różnej war­ n y c h w całości zbioru jest kilkadziesiąt, w t y m kilkanaście tości o p r a c o w a ń . Nie wszystkie uznane w t y c h opracowa­ c e n n y c h plakietek. P r z e w a ż a j ą j e d n a k w o t a z X I X i po­ niach 6 wydarzenia, związane z postacią błogosławionego, �I m o ż n a przyjąć jako w pełni wiarygodne". dane są jednak krótko, bezsporne. dołączając Postaram wiadomości o Najważniejsze się przedstawić kościele i je klasztorze zofii i teologii, pisanie d z i e ł — oto b y ł y z a j ę c i a O O . B e r ­ l a n a r d y n ó w l w o w s k i c h " . M o ż n a by w i ę c p o w i e d z i e ć , że dzia­ ł a l n o ś ć i n t e r e s u j ą c e g o nas k l a s z t o r u p r z e b i e g a ł a w sposób oo. b e r n a r d y n ó w w e L w o w i e , gdzie ż y ł i gdzie r o z w i n ą ł s i ę u n o r m o w a n y , w e d ł u g u s t a l o n y c h z a s a d . I n a w e t s t a ł e nie­ k u l t J a n a z D u k l i . K o r z y s t a m t u przede w s z y s t k i m z m a ­ pokoje teriałów kościół opracowanych przez znanego d z i e j o p i s a r z a N o r b e r t a Golichowskiego. n ó w lwowskich pobudowany bernardyńskiego Kościół bernardy­ z o s t a ł w I I p o ł . X V w. J u ż w d z i e s i ę ć l a t po w z n i e s i e n i u tej b u d o w l i (1470 r.) p r z y b y w a zajaśniał". W Golichowski w jego 12 z Dukli. tego „ G r ó b jego c u d a m i pełnego". Boskiej, ś w . Wincentego lwowskim kościele oo. nych śmierci bł. Szymona z Lipnicy, w szczególności zaś Rafała cieszył się kult jezusowy w ulegał spowodowały 1733 r. n a s t ę p u j e b e a t y f i k a c j a s ł a w n e g o j u ż c u d a m i Z a j a ś n i a ł " . P o d o b n i e rzecz s i ę m i a ł a w p r z y p a d k u 13 nie K u l t bł. J a n a z D u k l i , Chrystusa (Serca Matki b ł o g o s ł a w i o n ą ... G r ó b bernardynów, w całym kraju męża „cnót torze t y m p r z e b y w a ł a ż do ś m i e r c i w 1484 r. J a k p o w i a d a śmiercią lwowskich c z y m stała się śmierć J a n a do k l a s z t o r u l w o w s k i c h b e r n a r d y n ó w J a n z D u k l i . W k l a s z ­ „umarł ze s t r o n y n a j e ź d ź c ó w , liczne p o ż a r y , j a k i m nim wotów. oraz bernardynów Największą Jezusowego), św. Teresy całość jednak skupiał gromadzo­ popularnością i maryjny. N a trzecim dopiero z P r o s z o w i c . W k r ó t k i m czasie po ś m i e r c i t y c h c z c z o n y c h miejscu w y m i e n i ć m o ż n a p o s t a ć bł. J a n a z D u k l i " . P o z y c j a o s ó b dzieją się zdarzenia n i e z w y k ł e , uznane jako cudowne ta i przypisane bezpośrednio powiernictwu k o ś c i ó ł b e r n a r d y ń s k i w c z a s a c h swojej ś w i e t n o ś c i m i a ł j u ż tychże świętobli­ jest niewątpliwie poważna, tym bardziej że lwowski w y c h postaci. P r z e d ś m i e r c i ą a n i J a n z D u k l i , t a k j a k i R a f a ł osiemnaście ołtarzy i tym samym jakby odrębnych z Proszowic, czy Szymon z L i p n i c y k u l t u . S w o j ą w y s o k ą rangę bł. J a n z Dukli uznawanych j a k o cudowno. nie d o k o n u j ą M o ż e nieco inaczej aktów przedsta­ 1 6 f a k t o w i p r z y p i s y w a n i a m u s z c z e g ó l n y c h p o r u c z e ń w obronie wia się historia bł. Ł a d y s ł a w a z Gielniowa. W r ó ć m y jednak Lwowa do obrońcy chrześcijaństwa błogosławionego lwowskiego. Według wspomnianego przed n a j e ź d ź c a m i , łączenia jego p o s t a c i i ostatecznie s ł u ż e n i a Golichowskiego, p r a c a d u s z p a s t e r s k a b e r n a r d y n ó w ze L w o w a n y m m o t y w o m s t a b i l i z a c j i p o l s k o ś c i n a wschodniej k r a j u . Bodaj identyczne t y k o w a n y c h oraz n a w y j ą t k o w y c h , z w i ą z a n y c h ze s z c z e g ó l ­ treści odkrywamy w z ideą patriotycz­ u p ł y w a ł a n a z a j ę c i a c h powszechnie przez t e n z a k o n p r a k ­ miejsc zawdzięcza rubieży oficjalnym k u l c i e S z y m o n a z L i p n i c y czczonego d z i ś przede w s z y s t k i m n y m p o ł o ż e n i e m o ś r o d k a : „ I c h praca b y ł a czysto duchowna w że czczony w k o n f e s j o n a ł a c h , n a ambonie, w obozach. R ó ż a n i e c w r ę k u w Warcie jako b ł o g o s ł a w i o n y R a f a ł z Proszowic ogromną i p r z y g o d y w obozach, w y p r a w a c h w o j e n n y c h obok r y c e r z y c z ę ś ć swego ż y w o t a p o ś w i ę c i ł ochronie w s c h o d n i c h (co z w a n o t a ń c e m ) , k s z t a ł c e n i e m ł o d z i e ż y zakonnej w filo­ przed n a j e ź d ź c a m i , w szczególności tureckimi. ośrodku krakowskim. Dodajmy jeszcze, granic I I . 3. W y o b r a ż e n i e C h r y s t u s a w grobie, pocz. X I X w . srebro i p o z ł o t k a , 1 0 , 5 x 6 , 5 c m . I I . 4. W y o b r a ż e n i e b ł . J a n a z D u k l i , p o ł . X I X w . srebro, 7 X 5,5 c m . 7 �I I . 5. W y o b r a ż e n i e C h r y s t u s a n a K r z y ż u . P r a w d o p o d o b n i e X V I I I w., srebro, 1 4 , 8 X 1 0 c m . I n i c j a ł y z ł o t n i k a — K . B . I I : 6. C h r y s t u s 'na k r z y ż u , koniec X V I I I w., srebro, 1 5 x 1 0 , 7 c m . N a odwrocie n a p i s a t r a m e n t e m . Wotum, o którym wspomnieliśmy na początku, uka­ Trzeba też powiedzieć, że sztuka złotnicza w o t ó w podlegała zuje bł. J a n a z D u k l i u n o s z ą c e g o się w o b ł o k a c h nad L w o ­ swoistym w e m . N a p i s w y r y t y w dolnej p a r t i i p ł y t k i w y r a ź n i e o k r e ś l a wyobrażeń, i n t e n c j ę i sens tego w y o b r a ż e n i a . J e s t to w o t u m d z i ę k c z y n n e p r y m i t y w n e j formie r y t u l u b t r y b u n k u . L e c z w ł a ś n i e te co- uwarunkowaniom, naiwności wizji które a sprzyjały barbaryzacji nieraz wprost wyjątkowo m i e s z c z a n l w o w s k i c h ufundowano w 1648 r. z o k a z j i s z c z ę ś ­ c h y formalne p o w o d u j ą nasze s z c z e g ó l n e zainteresowanie s i ę liwego p r z e t r w a n i a przez m i a s t o przedmiotem. Oto wspomniane n a j a z d u Chmielnickiego. uwagi Ł o z i ń s k i e g o o tym wotum: ,, t a b l i c a ze s r e b r a , w o t u m m i a s t a L w o w a , k t ó r e nosi Dlaczego tak O p r ó c z przedstawionego datę jest p o s t a r a m już wotum się uzasadnić. w zbiorze lwow­ s k i m z a c h o w a ł o s i ę jeszcze t y l k o k i l k a , n a k t ó r y c h u k a z a n y f a t a l n ą 1648 r. U r o c z y s t y s t y l d e d y k a c j i , n a z y w a j ą corona został bł. J a n z Dukli obsidionalis; m i a s t o p o ś w i ę c a j ą b ł . J a n o w i z D u k l i z a u r a ­ bardziej n i ż inne z w r a c a u w a g ę . J e s t to n i e w i e l k i c h r o z m i a ­ towanie od Joanni ciężkich Duclano salutam. Tablica wojsk ob niebezpieczeństw urbem extremo oblężenia: obsidionis t a o f i a r o w a n a z o s t a ł a z a r a z po oblężniczych, za Divo może r ó w rytowana p ł y t k a srebrna. O b y d w a wota z w y o b r a ż e ­ periculo niem b ł o g o s ł a w i o n e g o odejściu formalnych, burmistrza dr Marcina Anczow- (il. 4). J e d n o z t y c h w o t ó w (il. 1, 4) o k r e ś l a j ą s k a l ę umiejętności technicznych możliwości twórców omawia­ nego z b i o r u . W zestawieniu z d r u g i m w o t u m k u n s z t pierw­ skiego, a w y k o n a n i e jej t a k jest n i e d o ł ę ż n e i n ę d z n e , ż e wie­ szego jest z n a c z n i e w y ż s z y , bodaj m i s t r z o w s k i . A l e s k r o m n y r z y ć s i ę nie r y t tego drugiego nie p o z b a w i o n y chce, aby to b y ł o pierwotne votum miasta jest swoistego w d z i ę k u , L w o w a i n a s u w a s i ę podejrzenie, ż e j e s t to t y l k o p ó ź n i e j s z a a poprzez swą. l a p i d a r n o ś ć w z r u s z a . L i r y c z n o ś ć tego wize­ podobizna runku odkuta przez jakiegoś lichego partacza (...) jest oczywista. Podobnie rytowanych różnych j a s k r a w i e j nie m o g ł a b y i l u s t r o w a ć u p a d k u s z t u k i z ł o t n i c z e j w y o b r a ż e ń j e s t w i ę c e j . L e c z to w ł a ś n i e w y r ó ż n i a s i ę zdecy­ we L w o w i e od r o k u 1648, dowanie h a r m o n i j n o ś c i ą i ł a d e m dionalis. tak niedawno tylu znakomitych mistrzów nie było już komu które mieście, aniżeli ta biedna corona które dzieła, W jako votum publiczne jeszcze miało obsi­ liczyło wykonać świadczyć po­ 1 7 t o m n y m o w d z i ę c z n o ś c i ocalonego g r o d u " . Podejrzenie Łozińskiego, że wotum miasta Przeważająca część w o t ó w kompozycyjnym. jest ze s r e b r a . Kilkadzie­ s i ą t r a z y powtarza się p r ó b a 1 2 - ł u t o w e g o srebra. A l e zda­ r z a j ą s i ę r ó w n i e ż w o t a ze s t o p ó w i m i t u j ą c y c h srebro i w o t a m o s i ę ż n e . G r u b o ś ć b l a c h y t a k ż e jest r o z m a i t a . Z d a r z a j ą s i ę Lwowa egzemplarze „ g r u b e " z b l a c h y p o n a d d w u - i t r z y m i l i m c t r o - j e s t p ó ź n i e j s z ą k o p i ą o d k u t ą przez lichego p a r t a c z a w y d a ­ wej, j a k t e ż „ c i e n k i e " z blachy cieńszej niż milimetr. Prze­ j e s i ę nie do p r z y j ę c i a . W o t u m to jest s y g n o w a n e w a ż a j ą w o t a stosunkowo znakami rzają ze s t e m p l i p o ś w i a d c z a j ą c y c h a u t o r s t w o . k o ś c i o ł a b e r n a r d y ń s k i e g o we L w o w i e o d n o t o w y w a n a N i e s t e t y , nie po­ się pokaźniejsze. m a ł y c h r o z m i a r ó w , chociaż zda­ z ł o t n i c z y m i , a j a k w i a d o m o p a r t a c z e nie k o r z y s t a l i n a o g ó ł Wielkość wotów w inwentarzach była t r a f i m y u s t a l i ć do kogo n a l e ż ą owo z n a k i z ł o t n i c z e . A l e j a k z całą s k r u p u l a t n o ś c i ą . D a w n i skrybowie notowali: p r z e k o n a m y s i ę dalej n a tle i n n y c h w o t j a k i e p r z e t r w a ł y małe", do n a s z y c h c z a s ó w owo „ n i e d o ł ę ż n e i n ę d z n e " d z i e ł o „ d u ż e " , „ w i e l k i e " , „ w i ę k s z o " ' . S ą to o c z y w i ś c i e o k r e ś l e n i a wy­ r ó ż n i a s i ę w a r t o ś c i a m i a r t y s t y c z n y m i i nie l a d a k u n s z t e m . 8 „maluńkie", „malunicczkie", „wotum „pomniejsze" oraz 8 nieścisłe. Dlatego wskażemy, że wymiary najmniejszych �11. 7. C h r y s t u s n a K r z y ż u , p o ł . X I X w., srebro, 1 0 , 6 x 8 , 2 c m . I I . 8. W y o b r a ż e n i e C h r y s t u s a n a K r z y ż u i m a t k i z d z i e ć m i P r a w d o p o d o b n i e X V I I I w . , srebro, 1 4 , 8 x 1 0 c m . I n i c j a ł y z ł o t n i k a — K . B . egzemplarzy wynoszą a największych od 5,5 X 4,5 od 50 x 30 c m do cm do 0,5 X 5,5 73 x 40 c m . cm, Szczegóły, k t ó r e t u p o d a j ę , nie s ą bez z n a c z e n i a . J a k s i ę p r z e k o n a m y , m o g ą one s ł u ż y ć do p r ó b y o k r e ś l e n i a s t a t u s u społecznego w a n i e r z e m i o s ł a . D r u g i e w o t u m (il. 3) to p o s t a ć ze skrzyżowanymi rękami. Jest to jedno Chrystusa z częstszych w ikonografii w z o r c ó w p r z e d s t a w i e n i a C h r y s t u s a w grobie. W zbiorze w o t ó w lwowskich znajdują się 2 egzemplarze f u n d a t o r ó w , a nieraz n a w e t i c h c e c h osobowych. W opisach w t a k i s p o s ó b potraktowanego t e m a t u . Sama, p o s t a ć C h r y s ­ inwentarzowych t u s a — to odlew ze s r e b r a wzbogacony p o z ł o t k ą . P ł y t k a z a ś , figurują również wzmianki o wykonania w o t ó w . W y m i e n i a się wota „dęte", ne", „wybijane" („z okrągło wybijanymi sposobie „wytłacza­ floresami"), 1 „ w o t a z w y r y c i e m " i „ w y r y t e " ' . I te s z c z e g ó ł y również n a której zamontowano f i g u r ę , m a w czterech rogach p r y ­ mitywne ryty wobrażające anioły, z których dwa m o g ą b y ć przedstawieniami dusz czyśćcowych. Wotum to zwraca nie s ą bez z n a c z e n i a . O k r e ś l a j ą one z a z w y c z a j k u n s z t rze­ u w a g ę nie t y l e przez oryginalne u j ę c i e t e m a t u , ile u m i e j ę t ­ miosła złotniczego i jak m o ż n a sądzić cenę nością przez f u n d a t o r ó w W zamawianych skontrastowania różnych i wyczucia malarskich walorów ofiar. świetle źródeł archiwalnych, d o t y c z ą c y c h różnych technik (rytu i tworzywa odlewu) (barwy srebra i złocenia). ośrodków bernardyńskich, kult wotywny jaki rozwinął się Pozostałe wyobrażenia Chrystusa, s t a n o w i ą z b i ó r n a j b o g a t s z y i t y m s a m y m s ą one n a j b a r d z i e j m o ż n a s ą d z i ć , k a ż d e w y k o n j r w a ł i n n y z ł o t n i k . W o t a te s ą informatywne. P o z w a l a j ą w s p o s ó b d o k ł a d n y p o z n a ć oma­ trybowane wianą dywidualnych rozległej skali. Intencjo Z jednej ofiar dotykają spraw stronj^ t r e ś c i o w a d z e wej i z n a c z e n i u h i s t o r y c z n y m dosyć państwo­ (il. 1), a z d r u g i e j — p r y ­ ma lub rytowane. inaczej m ó w i ą c wiedzi obserwujemy skrajnymi istnienie motywami ofiary treści głębokiej problemy religijne, a (il. 35). wotywnej Między odkryć możemy wiary, zaangażowania także ślad tymi w najskrytszych ważne przeżyć osobistych. Swobodne korzystanie z podstawowych odlewu technik oraz n i a o b s e r w u j e m y w s p o s ó b n a j p e ł n i e j s z y w zestawie z wyobrażeniami Chrystusa (il. 2,3,5-10). Na jest twarz Chrystusa. Artysta korzystał wotów pierwszym z tej g r u p y w o t ó w ( s t y g m a t y z a c j a ś w . F r a n c i s z k a ) na złot­ punktowa­ z repusowania, u j a w n i a j ą c przy t y m wysokiej klasy ukaza­ techniki opano­ do n a j b a r d z i e j m u odpowiadającej i jak albo głównych przywiązania formy wypo­ w c a ł y m o m a w i a n y m zbiorze lwows­ kim. Jest kilka w o t ó w w y k a z u j ą c y c h świetne opanowanie t e c h n i k i p u n k t o w a n i a . S ą to w o t a n i ż s z e j „ r e l i g i j n i e " r a n g i , bowiem osób n i c z y c h r y t o w a n i a , ropusowania, z tych dwu technik — r y t u i t r y b u n k u . T a k i e t e ż cechy poty paznokciom rozwiązali, artysty — akcentowanie rozwijanie którejś artysty obierającym się O b s e r w u j e m y — z a l e ż n i e od i n ­ doświadczeń w a t n e , t a k drobne i w y d a w a ł o b y s i ę m a ł o w a ż n e , j a k k ł o ­ z powtarzających ukrzy­ żowania. dziedzinę. Nie to w y ł ą c z n i e we L w o w i e nie n a l e ż y do w y j ą t k o w y c h . A l e w o t a l w o w s k i e nie m a n a n i c h w y o b r a ż e ń postaci boskich. Wzorcowymi przykładami świętych czy poszczególnych t e c h n i k s ą w p r z y p a d k u r y t u — woturn n a i l . 21, t r y b u n k u — w o t u m n a i l . 1,2, p u n k t o w a n i a —• w o t u m n a str. t y t . Na wielu wotach z a c h o w a ł y się notacje Umieszczono je n a odwrocie. atramentem. Oto tylko n i e k t ó r e : serce, „ L u t ó w w a ż y p o ł ó w p ó ł p i ą t a . I m X Wotum Sieniawińskie- go (...) g r e k ó w U n i t o (...) tego n a o b r z ą d e k Ł a c i ń s k i Votum Roku dane 1798 D n . 11 J a ( n u a ) r i s . " W o t u m seice po- 9 �I I . 9. C h r y s t u s n a K r z y ż u oraz w y o b r a ż e n i e k o b i e t y i m ę ż c z y z n y , X V I I I w., srebro, 14 X 11,5 c m . dwójne, „ I n i t i o P r z y m w i e d n y m dwoia S e r c a z k t ó r e m i t u stoi. N a T w o y o ł t a r z . G r z e s z n i l i gros. A w s w y c h p r o ś ­ b a c h z y s k odnosili. M i e y go w opiece. N i e odstopui 1876 (...) p r z e b ł a g a y z a zbrodnie moie B o g a w s z a k s ą w a ż n e m o d ł y T w o i e , o d d a l c h o r o b y z a r a z y . P i o t r a z a c h o w a y od s k a z y , c z y ń у s t a r a n i u p r z y s k o n a n i u . S. V i n c e n t y " " . Oto z e s t a w w o t ó w s t o s u n k o w o n a j l i c z n i e j s z y c h z w y ­ obrażeniem tych wotów łatwo do Chrystusa na, k r z y ż u (mam tu na odczytania. Na z o s t a ł a p o s t a ć kobiety dopełniona jednym PRZEZ RATUI Z a p e w n e jest to w o t u m ufundowane NAS ZE jącą się z wychowaniem dzieci napisem WYPUSZCZAY K a ż d y z t y c h n a p i s ó w istnieje w s p o s ó b j a k b y samo­ SŁYNĄCY Intencje są na z wyobrażeń z dwojgiem wyrazistym 5 — - 10). (il. fundatorów) P ł y t k a 6,5 X 5 c m . „ B o ż e nie opuszczaj n a s i B ł o g o s ł a w D z i e c i naszo". W o t u m serce, „ S W I E N T I WINCENTI NAS*'2i. „JEZU jest myśli (il. na WSZYSTKIE SWEY ogół ukazana 8). Całość powierzchni: WIEKI NIE- OPIEKI. J.E.S.O." przez m a t k ę b o r y k a ­ potomstwa. Podobne wota często istny. Nie d o p e ł n i a j ą ich konkretyzacje plastyczne, okreś­ z n a j d u j e s i ę w r ó ż n y c h o ś r o d k a c h . P o c h o d z ą one od kobiet, lone w y o b r a ż e n i a . nawet k t ó r y c h m ę ż o w i e umarli lub w y r u s z y l i n a d ł u g o l e t n i e Sens zaś samych wyznań w t y m nielicznym wyliczeniu jak się wydaje jasny. były Okazuje się, że motywy nieraz a k t o m kować XIX ły twierdzenie, że rozterki omawianym śmiano duchowe występować i s t n i a ł a silna potrzeba w w ofiar wotywnych świętej. Można bliskie też zaryzy­ okresie ( X V I I —• w.) w ś r ó d lwowskiej s p o ł e c z n o ś c i wiernych pojawia­ się nie spowiedzi jest dostatecznie modlitwie, lecz dziękczynnej, wotum. zaprzątających przed natury, z którymi konfesjonałem. To znów aktu wiary wyrażonego nie tylko właśnie proszalnej Jeśli przyjmiemy nych, m o ż e m y szczególnej w czy owej przebłagalnej, t a k i e rozumienie nas i zainteresowań lecz społeczność. spraw, Dodajmy fundatorów tu Ukrzyżo- wań i ujawniają zasadniczo różne rozumienie ostateczne t r a k t o w a n i e tego najpopularniejszego w ikonografii c h r z e ś ­ c i j a ń s k i e j t e m a t u . W tej o d m i e n n o ś c i t r u d n o d o p a t r y w a ć s i ę działania przypadku. Zbyt rozwiązania, dojrzałe aby i można konsekwentne było mówić ż e m y dostrzec ś l a d ś c i e r a n i a s i ę k o n c e p c j i — ś m i e r c i lub Człowieka, śmierci najstraszliwszej i w swej i bezimienni z ł o t n i c y , ich u m i e j ę t n o ś c i . Nie trzeba d o d a w a ć , d o ś w i a d c z e n i a s t y l i s t y c z n e c z y t y l k o techniczne że wypowiedzi. ściśle z mentalnością z zakresem spraw ideowych rali 10 się dać mniej lub tych twórców, i artystycznych, k t ó r y m bardziej świadome sta­ świadectwo. Zwraca chyba najpełniejsze ukazane uwagę najgłębszą, doznania n a i l . 6. J e s t to budząc emocjonalne dzieło złotnika, są ich dyspu­ tach p o ś w i ę c o n y c h naturze śmierci Jezusowej. I tak, o p t y m i s t y c z n e j —• odkupicielskiej. M i e s z a j ą s i ę t u s i ę one o zorientowani w t o c z ą c y c h się ó w c z e ś n i e rozmaitych sporach czy wot. R ó w n i e w a ż n i —• j e ś l i nie b a r d z i e j — s ą d l a n a s i m i e n n i łączyły samych złotników. Otóż wszystkie z przedstawionych p r z y p a d k o w o ś c i . W y d a j e się, że artyści byli było wotyw­ wspomnia­ artystycznych jakim ofiar od r a z u , ż e nie o g r a n i c z a m y jej w y ł ą c z n i e do nych umiejętności poszczególne dalej z w i e l k ą ś m i a ł o ś c i ą d o c i e k a ć interesującą w a n y m nie od s t r o n y i n t e n c j i f u n d a t o r a , manifestacji swoistej boje wojenne. S p ó j r z m y j e d n a k n a t e n r o d z a j w o t ó w z U k r z y ż o ­ mo­ Boga grozie również możhwiści zarazem Ukrzyżowanie którego prace �lwowskich wotów t y l k o do nie o g r a n i c z a j ą s i ę w zbiorze jedynego przedstawienia. Ukrzyżowali ó w złotnik runków Matki rodzaju wyobrażeń Udało się ustalić, że z a j m o w a ł się trybowaniem Boskiej z Dzieciątkiem. jego t e c h n i k a W tym trybunku wize­ k o s z a , f a n t a z y j n y c h z a k r ę t a s ó w n ó g jego p o d s t a w y i z r y t mizowanych pasa spowijają­ cego n i e m o w l ę . N a d c a ł o ś c i ą p o z o s t a w i ł p u s t ą przestrzeń. W drugim świetnie z całością prezentowanym w t y m szkicu omawianych intencji m a c i e r z y ń s k i c h . W pierwszym przy­ padku temacie zadziwiającej d ł o n i e w z n a n y m powszechnie h a r m o n i i t r e ś c i i f o r m y . W o t u m to w y d a j e z arcydzieł sztuki złotniczej stosunkowo ukryto zostały one w oryginalnie Niepokalanego Poczęcia. dobnie w o t u m to ufundowane się przerażającego wego zepsucia „ d o b r e g o s m a k u " . Ukrzyżowanie, oszczędnością o którym środków mówimy, wyrazowych. zwraca uwagę Jego powagi i głębi rozwiązania upoważniają nas tematu, inne Fundatorzy dopisku. r o w a l i zgodnie tywnie potraktowane przez złotników perizonium, detale - - d e k o r a - mnogość atrybutów Samo brzemienia. sposoby Boskiej. Prawdopo­ z o s t a ł o na i n t e n c j ę Do szczęśli­ przypuszczeniu ukazywania tego interesującego s z c z e g ó l n i e w ł a ś n i e to, j a k i e u k a z u j e i l . 13. nic nie z a k ł ó c a . N i e m a n a n i m z b ę d n e g o s z c z e g ó ł u , ozdoby, T a k lubiane wznosi zaś wyobrażenie Dzieciątka Jezus złotnik w y r y ł w części centralnej w i z e r u n k u , n a ł o n i e M a t k i dopatrywał Boska geście opiekuńczym. inąd Łoziński potraktowanym Matka p ó ź n e g o okresu, tego w ł a ś n i e , w k t ó r y m nieoceniony s k ą d ­ Władysław wotów powiedzieć ł o s i ę t e m u a r t y ś c i e w temacie U k r z y ż o w a n i a d o j ś ć do t a k się jednym wyborze d w a egzemplarze (il. 12 i 13) o d k r y w a j ą i n n ą jeszcze s t r o n ę b r u t a l n ą b a r b a r y z a c j ą . A l e m o ż e w ł a ś n i e d z i ę k i niej u d a ­ mi ukosów zas­ wprost kakuje s w o i s t ą t r y w i a l n o ś c i ą , m o ż n a b y nawet tego oprócz (niewątpliwie małżeństwo) z obowiązującą l u d o w y m —• c z y uboższym swoje konwencją troski w m i o j s k i m —• nie skie­ środowisku bezpośrednio czy p r z e p i ę k n e symbole słońca i księżyca, do M a t k i B o s k i o j , lecz do p o w i e r n i k a . W n a s z y m p r z y p a d k u nie m ó w i ą c j u ż o ozdobnej bordiurzo ( j a k n a i l . 6) z o s t a ł y j e s t n i m b ł . J a n z D u k l i . U k a z a n y on z o s t a ł w w y m i a r z e inęki pańskiej przez m i s t r z a po p r o s t u c a ł e j p o s t a c i z gestem b ł o g o s ł a w i e ń s t w a i z m i a r k o w a n y m zlekceważone. O d r ę b n y z a s ó b trości p r z e d s t a w i a j ą wota, k t ó r e ogólnie łączyć dzieci możemy a także z intencjami płodnością. macierzyńskimi, Interesujące są zdrowiem obowiązujące słownym rystyczna odpowiednikiem esowata wstęga tego gestu. J e s t n i m c h a r a k t e ­ wijąca s i ę od strony głowy b ł o g o s ł a w i o n e g o ( n a w y s o k o ś c i jego u s t ) k u g ó r n e j k r a w ę d z i t u konwencje, u m o w n o ś ć plastycznych r o z w i ą z a ń . D o naj­ p ł y t k i . Z lowej z a ś s t r o n y tej k o m p o z y c j i w y r y t e c z ę s t s z y c h w y o b r a ż e ń zaliczy г n a l e ż y dziecko w p o w i j a k u . popiersie Bywa p r z y j r z e ć , to m i m o sumiennego i g ę s t e g o s z r a f u n k u n a sza­ to wyobrażenie smnoistne lub przyporządkowano kobiety ze z ł o ż o n y m i dłońmi. Jeśli zostało s i ę dobrzo n i m b y ć Chrystus, Matka t a c h k o b i e t y (rytowane r ó w n o m i e r n i e k w a d r a t y ) , d o j r z y m y B o s k a , p o s t a ć ś w i ę t e g o l u b , j a k to z d a r z a s i ę w innych pod l e w ą joj r ę k ą , c z y l i od serca w d ó ł , p o w ś c i ą g l i w i o w y r y t y kościoła — sanktuarium. z a r y s postaci l u d z k i e j . J e s t to w y o b r a ż e n i e p ł o d u . N i c w n i ­ naczelnemu zbiorach symbolowi. wotów, Może wizerunek W l w o w s k i m zbiorze do n a j w a r t o ś c i o w s z y c h w tej „ m a c i e - k a j ą c w w a r t o ś c i formalne tego w o t u m , w y p a d a rzyńsko-rodzinnej" p o m y s ł o w o ś ć rozwiązania tematu u c h o d z ą c e g o z a wstydliwy. grupie tematycznej wotów zaliczyć n a l e ż y w y o b r a ż e n i e d z i e c k a w k o ł y s c e (il. 11). N a powierz­ W chni ekrytość niewielkiej kołyskę z stosunkowo dzieckiem, Nie płytki złotnik zaniedbał wyrył tylko d e t a l u — plecionki a p o r ó w n a n i u j e d n a k do w o t u m poprzednio czy wstydliwość tym samym ściślejsza omawianego jest t u z d e c y d o w a n i e konkretyzacja podkreślić mniejsza, intencji. Można U . 10. C h r y s t u s n a K r z y ż u i w y o b r a ż e n i e d z i e c k a w p o w i j a k u . X I X w . , srebro, 11,3 X 9,2 c m . I I . 11. W y o b r a ż e n i e d z i e c k a w k o ł y s c e . 2 p o ł . X I X w . , srebro, 8,3 X 7 c m . 11 �П . 12. W y o b r a ż e n i e Niepokalanego P o c z ę c i a , p o l . X I X w . , srebro, И х 8,5 c m W y k . prawdopodobnie z ł o t n i k l u b e l s k i , i n i c j a ł y F G P . przypuszczać, że zdecydowały o t y m momenty otwartości czy t e ż bezpośredniości, dzieliśmy, można Podobnych lwowskim łączyć rozwiązań jest kilka ze tego swoistej k t ó r ą , j a k j u ż powie­ środowiskiem skrytego plebejskim. tematu i najprawdopodobniej w zbiorze tego samego twórcy. p o j a w i a j ą s i ę n a odwrocie p ł y t e k solidnie napisy: w i e " , albo „ N I E T R A C Ą C wygrawerowane POTOMSTWA. Małżonko­ NADZIEI"". W o t u m — twarz m ę ż c z y z n y (il. 14) i k o b i e t y (il. 15) to d z i e ł a w y r ó ż n i a j ą c e s i ę ze z b i o r u . S z c z e g ó l n i e z W s p o m n i e l i ś m y o pewnej j a w n o ś c i w y o b r a ż e ń w s p r a ­ „NA UPROSZENIE wymienionych egzemplarzy przypominającym lapidarnością archaiczne konwencje pierwsze modelunku, plastyczne, wy­ wach uznawanych jako wstydliwe. A l e b y l i b y ś m y w błędzie w o ł u j e wielkiej m o c y d z i a ł a n i e . D o d a j m y , ż e w o t u m to od­ sądząc, ż e w wotach lwowskich owa j a w n o ś ć powtarza się działuje w niem b a r w y s r e b r a i z ł o t a . T w a r z i o b r z e ż e n i e j e s t z ł o c o n e . i n n y c h t r u d n y c h do w y p o w i e d z e n i a sadnione opory do j a w n e j w y p o w i e d z i kolejnych w o t ó w . Wybraliśmy 22 intencjach. poświadcza z kilkunastu Uza­ zestaw egzemplarzy dodatkowymi w a l o r a m i •— u m i e j ę t n y m zestroje­ I n n e g o c h a r a k t e r u — c h o c i a ż z w i ą z a n e zapewne z po­ dobnymi intencjami s ą wota, których fundatorami były j e d n o r o d n y c h t y l k o c z t e r y (il. 14, 15, 18, 19). N a j b a r d z i e j z a ­ osoby z a m o ż n i e j s z e (il. 1 8 — 19). P i e r w s z e z w y m i e n i o n y c h gadkowo w y d a ł y s i ę p o c z ą t k o w o d w a pierwsze •/, tej g r u p y . wotów S ą n i m i repusowano w y o b r a ż e n i a g ł ó w — m ę ż c z y z n y i k o ­ nie biety. Dodajmy, że w zbiorze-—wota tego r o d z a j u n a j ­ zaopatrzone zostało n a odwrocie budzi najmniejszych wątpliwości, (zamożniejszymi) byli fundatorzy: w napis, że właśnie „Z Żukowice który takimi Od J W . c z ę ś c i e j s ą r y t o w a n e . P ł y t k i te w y d a ł y s i ę n a t y l e enigma­ Ryszczewskiey t y c z n e , ż e p o j a w i ł a s i ę k o n i e c z n o ś ć p o s z u k i w a n i a analogii, J a n u a r i o , A n n o D n i 1790. W a ż y L u t ó w 20". J e s t to w a g a z innego m i e j s c a i c z a s u . S ą d z ę , ż e nie b ę d ę w b ł ę d z i e , j e ś l i pokaźna. posłużę Fundator w y m ó g ł na złotniku położenie pozłotki na całej rednio się tu wyjaśnieniami związanymi najdobitniejszymi i bezpoś­ z identycznymi wizerunkami. Pocho­ Kasztelanowy Lubaczewskiey. I n I r o z m i a r y tego w o t u m powierzchni płytki. A samo nio n a l e ż ą do m a ł y c h . przedstawienie, to d z ą one z c z a s ó w , g d y o p ó r w u j a w n i a n i u s k r y t y c h t r e ś c i j a k w c z e ś n i e j opisywane w y o b r a ż e n i e a k c e n t u j ą c o ofiary wotywnej z o s t a ł p r z e ł a m a n y . D o d a t k o w y m uzasad­ nika i brzemienność n i e n i e m s k o r z y s t a n i a z tego r o d z a j u p o m o c y n i e c h a j b ę d z i e s t r ó j postaci, fakt, wyszukaną że objaśnień dostarczają wota pochodzące również z miejsc b e r n a r d y ń s k i c h . I tak, n a d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h (samoistnych j a k lwowskie) wyobrażeniach twarzy męż­ c z y z n i kobiet, a p o c h o d z ą c y c h ze S k ę p e g o oraz L e ż a j s k a 12 kobiety, pawiment, draperię (w Mensę. nie — powier­ lecz „ w s k a z a n i e " n a b o g a t y na którym partii klęczy górnej). kobieta Całość oraz dopełnia T dekoratyw ne o b r z e ż e n i e . Już nieco skromniejsze jest wotum przedstawione n a i l . 19. W p r a w d z i e z ł o t n i k n i e p r z e o c z y ł m o d n e j f r y z u r y �u fundatorki i nie ominął zgodnie z p a n u j ą c y m s p l e n d o r u w d r a p e r i i , ale z l e k c e w a ż y ł zarówno stylem pawiment i p a ł a c o w ą pod nim p o s a d z k ę , j a k t e ż d e k o r a t y w n ą diurę. Najważniejsze jednak — w p r o w a d z i ł (w sensie k o m p o z y c y j n y m ) bor- równorzędną dla reprezentacyjnej draperii i bordiury treść naczelną Oko Opatrzności. Jeśli że w owym nieskrępowaniu pozycją społeczną dodamy fundatorki plastycznymi bardziej złożonych treści. Kiedy płaszczyzn, których pola służą jakby wotum — w gór­ nej dolnej zwierzęta. P o ś r ó d w y o b r a ż e ń ludzi znajduje się p o ś r o d k u wizerunek partii u k a z a n i zostali ludzie, a w dziecka. M o ż n a zatem o d c z y t y w a ć treść całej w n i e w ą t p l i w y sukces a r t y s t y c z n y . Kończąc opisywanie macierzyńsko-rodzinnej, j e d n y m egzemplarzu Nie musimy obiektów nymi pochodzenie czych. chyba z grupy zatrzymajmy się że w i ę k s z o ś ć z jeszcze przy z cechowych ideowo-formal- warsztatów zapowiedziane uwagę. przedstawionych zdradza swymi walorami Natomiast tematycznej zasługującym na wyjątkową podkreślać, dotąd wotum, rzemieślni­ to przykład w y b i t n i e „ p a r t a c k i e j " d z i a ł a l n o ś c i (il. 10 i 20). wpatrywaniu się w to wotum cisną się lubiane Przy przez n i e k t ó r y c h b a d a c z y o k r e ś l e n i a j a k : „ c z y s t y styl l u d o w y " i t d . Z a n i e c h a j m y j e d n a k t y c h ocen. teresujące reprezentuje t a k i oto dziękę, wotów Albowiem coś więcej aniżeli „czysty wówczas pozostaje d z i e ć jedno, ż e w p r z e c i w i e ń s t w i e do w i ę k s z o ś c i omawianych w o t ó w — to w s ł a b y m t y l k o stopniu nie ujmujmy przejęcia jego się w ł a ś n i e cechuje kontrolowaną twórcy zawodem. poprzednio spontaniczność, przez a r t y s t ę . świadomości Przeciwnie, powie­ w Ale posłannictwa, przypadku w ł a ś n i e wotum p u n c a z ł o t n i c z a , a zatem potrzeba tego nieano- Pierwsze wyobrażeń samych przypisywanego fundatorów. wyobrażeniom Wspomniane a g n u s k i to również woskowe powszechnie wyobrażenia hodowane. pospolitszych o f i a r o w y w a n e w Europie. na naszym cech się nawet Znaku tego nie m o ż n a w sposób ośrodków uznać bardzo złotnictwa jako nie firmowałby o p a r t a n i n i o tej możemy podobnej dziś w i e l k i e j , bo n i e w y d u m a n e j zwierząt, które z a l i c z a n e do naj­ 2 w i e j s k ą ' . M o ż n a t e ż u z n a ć w o s k o w e a g n u s k i j a k o sj'mboliczne d l a t r e ś c i g o s p o d a r c z y c h , u t y l i t a r n y c h . T r e ś c i tych, j a k j u ż m o g l i ś m y s i ę p r z e k o n a ć , nio p o m i j a n o w wotach srebrnych. Niechaj t e ż d o p e ł n i e n i e m tutaj będzie okazale wotum korporacji lwowskich murarzy i kamieniarzy. U f u n d o w a n o j e z o k a z j i 400-lecia ś m i e r c i b ł . J a n a z D u k l i . Na to, czy bliskie kartuszu znacznych sprawom korporacji t a k , ż e nie od intencji rozmiarów staje się ukazano lwowskich razu przy- oczywista. ogromniaste serce g o r e j ą c e i spowite k o r o n ą c i e r n i o w ą . N a k r a w ę d z i a c h żaden , ,partaniny". powiedzieć też tylko jedno — p r z y c z y n i ł a s i ę do p o w s t a n i a d z i e ł a w y j ą t k o w e g o , dzieła te oficjalny gruncie z t y c h p r o s t y c h p r z y c z y n , ż e złotniczy Ale kojarzący tych Wota b y ł y n a j c z ę ś c i e j przez l u d n o ś ć pospolitość z najsławniejszych samoistne (jak m o ż n a s ą d z i ć z i n n y c h ziemność chociaż znaczenia s ą ich n i ż l w o w s k i e p r z e k a z ó w ) nie t y l k o f i g u r y b a r a n ó w c z y owiec, wrocie z jednym Świadectwem zwierząt 2 skomponowano bliski nie skowych agnusków '. rzemieślników, ficjalny, ale musiało z w y c z a j s k ł a d a n i a w l w o w s k i m k o ś c i e l e z n a c z n y c h i l o ś c i wo­ p o s ł u ż y ł s i ę z n a k i e m „ d z i e w i ę c i o g r o n u " , u k r y ł go n a od­ s i ę , ż e jest to z n a k nieo­ drugim, gos­ p r z e d s t a w i e n i a n a p ł y t k a c h s r e b r n y c h (il. str. t y t u ł o w a ) oraz Wotum (il. 17). W y d a j e po­ z bytowymi, podporządkowują n i m o w o ś c i w y r a z i ł a s i ę ze s z c z e g ó l n ą m o c ą . A u t o r w o t u m płytki rodzinne je s i ę b y ć w i ę k s z a , a n i ż e l i w r y s u n k u (sposobie r y t o w a n i a ) były to intencje b y ć s f o r m u ł o w a n e z n a c i s k i e m , skoro z ł o t n i k z d u ż ą s t a r a n ­ ale problematyki, swoje kompozycji lub s k ł a d a j ą n o ś c i ą u k a z a ł figury — k o n i a i k r o w y . S t a r a n n o ś ć t a w y d a ­ m o ż e ono n i e s p r o s t a ć . J e ś l i z a ś s t a r a ć s i ę o p o d j ę c i e przepastnej łącząc proszą, p o m n i e j s z a j ą c ich znaczenia. Ż ą d a n i e f u n d a t o r ó w s t y l l u d o w y " . Z a r a z e m t e m u , co z a s t y l c z y s t y s i ę u w a ż a , tej s p o s ó b : fundatorzy podarczymi. d z i e ł o nas in­ tylko całkiem o d r ę b n y m wizerunkom. N a omawianym ukazać jego te sprostać, w p r o w a d z a j ą c charakterystyczne podziały równo­ ległych m ó g ł swobodniej, a nawet z w d z i ę k i e m i s w o i s t y m h u m o r e m detale s t r o j u , w y r a z u t w a r z y — z r o z u m i e m y treści s w o j ą z ł o ż o n o ś c i ą bliskie s ą e p i c k o ś c i , t w ó r c a s t a r a s i ę i m programowo piękności P r a g n ą c j u ż c a ł k i e m w y c z e r p a ć uwagi o treści w o t ó w , 11. 13. W y o b r a ż e n i e b ł . J a n a z D u k l i i k o b i e t y c i ę ż a r n e j 2 p o ł . X I X w., srebro, 10,3x9,3 c m . I I . 14. W y o b r a ż e n i e t w a r z y m ę ż c z y z n y , pol. X I X w., srebro i p o z ł o t a , 10,8x8,5 e m . I I . 15. W y o b r a ż e n i e t w a r z y k o b i e t y , p o ł . X I X w., srebro i p o z ł o t a . 7x0 c m . u k a z u j ą c y c h ó w c z e s n y c h f u n d a t o r ó w i z ł o t n i k ó w od s t r o n y ich m n i e j l u b b a r d z i e j s k r y t y c h s p r a w , postaw i p o g l ą d ó w osobistych, p r z y j r z y j m y s i ę jeszcze t y l k o j e d n e m u w i z e r u n ­ kowi. Jest nim w y o b r a ż e n i e m ł o d e g o m ę ż c z y z n y w nym s t r o j u — we fraku. Postać przyklęka na mod­ jednym kolanie, d ł o n i e zgrabnie unosi p r z e d s o b ą , a w a r g i j a k b y z w d z i ę k i e m w y p o w i a d a ł y p r o ś b ę l u b d z i ę k c z y n i e n i e (il. 21). Z ł o t n i k , n i c z y m w s p ó ł c z e s n y fotograf-retuszor, ś w i a d e c t w o owej osobliwej przystojność i elegancja m i o s ł a artystycznego postaci jest nakazem tego rze­ i służyć m a niczym zaklęcie w wia­ domej sprawie — powodzenia czy podobania się. F a k t w i t r y n o w e j elegancji nie u s z e d ł u w a g i n a w e t rządzającego przedstawił sztuki portretowania, w k t ó r e j rejestr w o t ó w lwowskich, tej s k r y b y spo­ który odnotował 2 4 z c a ł y m n a c i s k i e m : W o t u m - m ę ż c z y z n a we f r a k u . D o d a j ­ my, ż e inne dawniejszo stroje, choćby nawet cenniejsze i w y s z u k a n e , nigdy nie b y ł y p r z e d m i o t e m uwagi s p o r z ą d z a ­ j ą c y c h rejestry. A l e t e ż p r z y s t r o j a c h t y c h (w p r z y p a d k u mężczyzn) figurowały inne (uznane) s y m b o l e męskości — p a ł a s z e l u b szable (il. 23). N a t o m i a s t r e p r e z e n t a n c i s p o ł e c z ­ ności koło chłopskiej chudoby, Ostatnie (ale nie wołów z tylko) żądali przedstawiania się łub koni czy nawet wymienionych krów w o t ó w — dzieło (il. 22) zapewne partacza — służyć m o ż e jako przykład powtarzających się w r ó ż n y c h k u l t u r a c h swoistych zasad w y r a ż a n i a środkami 13 ���U. 10, ] 7. W y o b r a ż e n i e k o b i e t y z d z i e c k i e m p o d O k i e m O p a t r z n o ś c i , pol. X I X w., srebro, 12x9 c m . N a odwrocie z n a k zlot niezy. U. 18. W y o b r a ż e n i e k o b i e t y k l ę c z ą c e j , koniec X V I I I w., srebro p o z ł a c a n e , 23,3x17 c m . całości umieszczono sądzie, że k a ż d y osobne figury z nich dzierży aniołów. atrybut Można męki by żenia, pańskiej. ale też i wybaczenia, Ale p r z e l i c z a j ą c bardziej dociekliwie d ź w i g a n e przez a n i o ł y kościoła a t r y b u t y d o j ś ć t r z e b a do w n i o s k u , ż e s ą t u n a r z ę d z i a b l i ż ­ ludzi. sze n a j w z n i o ś l e j s z y m — religijnym, tym, uznane jakich symbole używają kamieniarze chrystusowej. i murarze, To aniżeli parafialnego, Ołtarz ukrycie intencji nego pod o f i c j a l n y m i i n a j b a r d z i e j u z n a n y m i z n a k a m i dewocji społeczności p o b u d z a do męki zastanowienia. zbiorzo grupa wotów: wyobrażających ludzkiego. W y d a j e s i ę , ż e b y ł o b y z n a c z n y m najpokaźniejsza organy ciała uproszczeniem z rodzaju zdarzeń, P o z o s t a ł a n a m jeszcze do o m ó w i e n i a w wiernych. musiały „odczytywane". wyłącznie powodu symbolicznych określonych dziękczynień, cierpień cielesnych. bowiem jako sobie służył był również aktualnych właśnie instytucji najbliższych eelom szczegól­ zdarzeniach odzwierciedlenie przez I w t y m zakresie nie m a tę tyeh społeczność najmniejszych w ą t p l i w o ś c i , ż e ieh sens analizowano bacznie. J e ś l i d o d a m y , ż e i n t e r e s u j ą c y n a s z w y c z a j r o z w i j a ł s i ę w czasie hołowiem, z tak alo o Wota, być nóg jako tylko informatorium napięć społecznych, itd. nie wyrozumiałości swoistości miejsca s p o t k a ń wotami t r a k t o w a n i e t y c h w o t ó w : oczu, n o s ó w , u s z u , d ł o n i , r a m i o n , składanych względnie Nie musimy przecież podkreślać w społecznych, okresie funkcjonowania wówczas nasze praw wieloznaczności omawianej dowodowe . Natomiast jako fakt oczywisty u z n a ć m o ż e m y , religijno, w k t ó r y c h d o m i n u j e ż e w o t a te w swej m n o g o ś c i b y ł y odbiciem niskiego s t a n u gorące pomyślnych przekonanie rozwikłali o bez­ chorobowych u t r a p i e ń z i n t e r w e n c j ą o s ó b boskich, ś w i ę t y c ł i i błogosła­ wionych. Ale jeśli przyjmiemy, cielesne m i e w a j ą swoje że określone ź r ó d ł o nie t y l k o w na­ poważne podstawy 27 ówczesnej nękających cierpienia działaniu uzyskują o i t o ś c i t y c h w o t ó w . W s k a z u j ą n a to ż y w e do dzisiaj p o s t a w y związku wotów osobliwycłi domysły bez- N i e w ą t p l i w i e cierpienia b y ł y p o d s t a w ą m n o g o ś c i i r o z m a ­ pośrednim grupy r siln\ ch o k r e ś l a n y c h nieraz a n a r c h i ą l u b medycyny, stałych epidemii i ciężkich chorób człowieka. Próbując zrekapitnlować zgromadzone dotąd spos­ t r z e ż e n i a , t a k i e oto r o d z ą s i ę refleksje. W s z y s t k o w s k a z u j e , t u r a l n y c h c z y n n i k ó w c h o r o b o t w ó r c z y c h , lecz r ó w n i e ż w n a j ­ że rozmaitszych konfliktach społecznych, w ó w c z a s u c z u ć religijnych i parareligijnych, k o m p e n s u j ą c y c h dopuścić dodatkowe, czy odrębne należałoby rozumienie w o t ó w w y o b r a ż a j ą c y c h o r g a n y c i a ł a ludzkiego. intencji Być może ofiary wotywne były osobliwym środkiem wyrażania usta­ lony, a b y nie p o w i e d z i e ć o b w a r o w a n y r o z m a i t y m i r y g o r a m i zestaw najważniejszych w katolicyzmie sposobów kon­ niektóre z tych w o t ó w b y ł y swoistą manifestacją ukierun­ taktowania k o w a n ą w s t r o n ę w i n o w a j c ó w . I w ó w c z a s kontekst intencji t o t a m i . Z e s t a w t e n nie b y ł ubogi. W o t a s t a n o w i ł y w n i m znacznie s i ę p o s z e r z a . T a k w i ę c nie m o ż n a w y k l u c z y ć swoisty n i e n i a w tej m a n i f e s t a c j i 16 pierwiastków skargi czy ist­ oskar­ służyć się wiernych z czczonymi „wentyl" pozwalający r o z s t r z y g a n i u nie postaciami, regulować, rozwiązanych czy czy is­ po prostu przez inne formy �ż e j e s t to dziedzina f r a p u j ą c a . A l b o w i e m k i e d y ś n a pewno p o t r a f i k t o ś w y p e ł n i ć te s k r o m n e p r z e j a w y s z t u k i w n i k l i w ­ szą analizą. S p ó j r z m y jeszcze n a o c a l a ł y z b i ó r , s t a r a j ą c s i ę o d c z u ć jego walory ideowo-formalne. Nie wiemy jakim on w c z a s a c h d l a niego n a j ś w i e t n i e j s z y c h , w okresie od był XVII do k o ń c a X V I I I w. W o c a l a ł y m zestawie p r z e w a ż a j ą egzem­ plarze m a ł y c h r o z m i a r ó w i p o c h o d z ą one g ł ó w n i e z X I X w . M i m o sporej i l o ś c i d o k u m e n t ó w a r c h i w a l n y c h , nie wiemy d o k ł a d n i e c z y pierwotnie t a k i e w ł a ś n i e w o t a — n i e p o k a ź n e pod w z g l ę d e m w i e l k o ś c i — gromadzono w k o ś c i e l e ś w . A n drzeja aby we Lwowie. przypuszczać, Istnieją że jednak poważne wielokrotnym aktom powody, przetapiania u l e g a ł y wota r o z m i a r ó w p o k a ź n i e j s z y c h . Dlatego t e ż niechaj czytelnik wybaczy lwowskich monumentalności. sztuki piszącemu, złotników wotywnej tak, że aby fotografował wydobyć cechy dzieło T jego W y d a j e się, ż e fakt niedoceniania u nas uzasadnia ten zabieg, odbiegający od z a s a d w i e r n e j d o k u m e n t a c j i . M i m o z m i a n w k r y t e r i a c h oceny dzieła od czasów Władysława Łozińskiego, d a w n a s z t u k a podlega d o s y ć c z ę s t o nie w p e ł n i cym się s z t y w n y m zainteresowaniom nadal tłumaczą­ (ustalonymi dziedzi­ nami twórczości) i w i ą ż ą c ą się z t y m s w o i s t o ś c i ą surowych ocen. Przy tej surowości n i e z b ę d n a — j a k się wydaje - - doza t o l e r a n c j i w s y s t e m i e w a r t o ś c i o w a n i a d z i e ł p o j a w i a s i ę p r z e w a ż n i e w s t o s u n k u do t y c h d z i e d z i n t w ó r c z o ś c i , jak architektura, rzeźba, malarstwo i niektóre artystyczne s ą u nas d o g ł ę b n i e badane i ('elowość. pełniejszego zainteresowania w y p ł y w a nie t y l k o z antropologicznej popularyzowane. się sztuką postawy W y d a j e się, ż e twórczość wotywna — złotnicza, j a k m a l a r s k a (malarstwo wotywne) które rzemiosła wotów piszącego. podobnie stanowi d o s y ć zwartą, w y o d r ę b n i a j ą c a ; s i ę d z i e d z i n ę , ale t e ż w i ą ż ą c ą s i ę z i n n y m i I I . 19. W y o b r a ż e n i e k o b i e t y k l ę c z ą c e j p o d O k i e m O p a t r z n o ś c i , pocz. X I X w., srebro, 9,5 X 8 c m . I I . 20. W y o b r a ż e n i e postaci k l ę c z ą c e j . N a p i s — PRZY JM MOJE INTENCJE, 2 p o ł . X I X w . , srebro, 9 , 3 x 7 , 8 c m . zachowań kultowych spraw, które nurtowały wiernych w r ó ż n y m n a t ę ż e n i u i formie. A l e w o t a m i e ś c i ł y s i ę w sys­ temie s t r u k t u r a l n e j z a l e ż n o ś c i —• u z a l e ż n i e ń od zachowań kultowych rygorami. Dlatego zazwyczaj też ustalonych obwarowanych rygory obowiązujące ścisłymi inne akty w i a r y p r z e n i k a ł y r ó w n i e ż do p r a k t y k w o t y w n y c h . T y m t e ż niewątpliwie należy tłumaczyć zarówno ezoteryczność jak i enigmatyczność wotywnych przekazów, rozwój nych stałych, powtarzających się rozwiązań pew­ kompozycyj­ nych, sposobów wypowiadania określonych treści, jednym s ł o w e m •— s e m a n t y c z n o ś ć i n t e r e s u j ą c e j nas s z t u k i i nie t y l k o sztuki. Kamuflowanie niektórych intencji, przy niepoz- b a w i e n i u i c h z n a c z n e j p o m y s ł o w o ś c i , ale t e ż p r z e w r o t n o ś c i , prowadzącej formalnych do w wieloznacznych wyobrażeniach rozstrzygnięć plastycznych ideowo- wotów, jest bez w ą t p i e n i a p r z e j a w e m z a l e ż n o ś c i o m a w i a n e g o t u p r z e d ­ miotu od całości praktyk religijnych ukształtowanych w i n t e r e s u j ą c y m n a s systemie i d e o w y m . C o w y p a d a , a czego nie n a l e ż y — generalna formalnych Sposób wotum złotniczej rozwiązania serc zasada sztuki intencji podwójnych, tej idei wotywnej w które emanuje i jej omówionym na z cech pogranicza. powierzchni wcześniej niczego nie z d r a d z a j ą , a n a odwrocie zaopatrzone z o s t a ł y w g ł ę b o k i e , obszerne w y z n a n i e f u n d a t o r a , n i e c h a j b ę d z i e t u t a j a k c e n ­ t e m z a m y k a j ą c y m nasze u w a g i (il. 27). P r z y j m u j ą c z w i ą z e k strukturalny wotów z całością zasad obowiązujących w p r a k t y k a c h r e l i g i j n y c h p o w o ł a n y c h przez k o ś c i ó ł k a t o l i c k i m u s i m y p r z y j ą ć , ż e w p r z y p a d k u wielu w o t ó w nigdy dowiemy się o ich intencjach, uczuciach fundatorom. nie towarzyszących A l e w ł a ś n i e dlatego o ś m i e l a m s i ę p o w i e d z i e ć , 17 �pielęgnowanymi wota, których jako r o d z a j a m i s z t u k i religijnej. Z d a r z a j ą cechy symboliczne ideowo-formalne dla sensu mogą owych być się uznane uprzywilejowanych dziedzin w y p o w i e d z i a r t y s t y c z n e j , k t ó r e w y r o s ł y z i n s p i r a c j i chrześcijaństwa. Natomiast nie t r z e b a c h y b a pełniejszych u z a s a d n i e ń , b y s t w i e r d z i ć , ż e wiele w o t ó w i to t y c h w y d a ­ wałoby się najmniej ciekawych formalnie (owe standar­ dowe w y o b r a ż e n i a oczu, n o s ó w , n ó g , r a m i o n , serc i d ł o n i ) s t w a r z a poprzez s w ó j m n i e j l u b bardziej j a w n y s u r r e a l i z m (ale mi nie tylko) p ł a s z c z y z n ę tendencjami Można sztuki jednak dla powinowactwa współczesnej przyjąć, z o s t a n ą zakwestionowane. że z pewny­ (il. 28-30, 34-36). przedstawione sugestie W ó w c z a s i n t e r e s u j ą c y nas p r z e d ­ m i o t swobodnie p o m i e ś c i s i ę w r o z l e g ł e j sferze s z t u k i n a z y ­ wanej p r y m i t y w n ą c z y n a w e t l u d o w ą . W ó w c z a s t e ż nale­ żałoby u j m o w a ć p r o b l e m a t y k ę w o t ó w z pozycji p r z y r ó w n u ­ jących j ą do innych rodzajów wypowiedzi artystycznej, w i ą ż ą c e j się z nieoficjalnymi nurtami rozwojowymi sztuki. Zarysowuje się tu sporo szczegółowych zagadnień, któro w y m a g a j ą z b a d a n i a . Oto t y l k o n i e k t ó r e : o s o b l i w o ś ć t w o r z y ­ wa, umiejętności twórców, dzieł — zachodzące ich s t a t u s s p o ł e c z n y , relacje. Przystępując do funkcja wstępnych uwag, jakich dostarcza analiza w o t ó w , część spośród tych z a g a d n i e ń s t a r a ł e m s i ę j u ż o m ó w i ć . W s k a z y w a ł e m n a swoiste paradoksy ność 2 8 uzależnień: tych fundator — t w ó r c a . uzależnień potwierdzają Paradoksal- również materiały l w o w s k i e . A l e w ś w i e t l e z w a r t o ś c i i pewnej n a w e t jednorod­ n o ś c i z b i o r u ze L w o w a m o ż n a p o k u s i ć się o skromne pełnienie dawniejszych do­ uwag. O t ó ż wydaje się, że wota są tą dziedziną sztuki sakralnej, w k t ó r e j silniej nieraz n i ż w j a k i e j k o l w i e k innej u j a w n i a s i ę sens c h r y s t i a n i z m u jako sprzymierzeńca człowieka. u ł o m n o ś c i •—• g r z e s z n o ś ć , r o z t e r k i duchowe, dości do (nie m ó w i ą c pryncipiów potrzeba już o takim czy innym doktrynalnych Kościoła), przywiązaniu wreszcie s p o ł e c z n a — „ d i a l o g u " z Bogiem, są tych spraw bezpośrednim jednostek, ideą — w wymiarze postaw różniących się indywidualnie, p o c h o d z ą c y c h z o d r ę b n y c h środowisk czy warstw społecz­ n y c h . Ale wspomniane ekspozycji wotów j u ż w c z e ś n i e j funkcje b y w a ł y •— j a k można ołtarzowych przypuszczać — c z y n n i k i e m p o b u d z a j ą c y m w k a ż d y m c z ł o w i e k u te n a m i ę t ­ ności, które niewiele mają w s p ó l n e g o . J e ś l i p r z y j ą ć to d u a l i s t y c z n e rozumienie sensu wotów, z pojęciem wówczas miłości bliźniego rodzi się dodatkowa zachęta do dalszej p e n e t r a c j i l i c z n y c h i nie z b a d a n y c h o ś r o d k ó w tej t w ó r c z o ś c i w kraju. PRZYPISY 1 Literatura poświęcona zakonowi oo. bernardynów jest d o s y ć obszerna. N a j p o w a ż n i e j s z ą d o t ą d p o z y c j ę z a j m u j e d w u t o m o w e d z i e ł o x . K a m i l a K a n t a k a , Bernardyni Lwów 1933. W s p o m n i e ć t e ż m o ż n a jedno o p r a c o w a ń , A d a m C h r u s z c z e w s k i , Zakony XVIII wieku, (w:) Księga t. 1, L u b l i n 1969, s. ' P o r . Prośby tysiąclecia z polscy, najnowszych w Polsce katolicyzmu XVII— w Polsce, z Proszowic, rkps. 110—116. i ofiary do Ы. Bafala J e s t to w i e r n y spis p o n a d 100 c u d o w n y c h z d a r z e ń . A r c h i w u m P r a c o w n i S z t u k i Nieprofesjonalnej I S P A N w Warszawie. P o z w o l ę sobie z a c y t o w a ć t y l k o j e d e n opis z d a r z e n i a z 1965 r . : 18 11. 2 ] . P o s t a ć m ę ż c z y z n y k l ę c z ą c e g o p o d O k i e m O p a t r z n o ś c i , 2 p o ł . X I X w., srebro, И X 7,5 c m . na ołta­ odzwierciedleniem i co jest w a ż n e — odzwierciedleniem konkretnych stała stały się p r z e w o d n i ą t w ó r c z o ś c i w o t y w n e j . W o t a wieszane rzach Jego cierpienia i r a ­ I I . 22. W y o b r a ż e n i a postaci l u d z k i c h i z w i e r z ą t , pocz. X I X w., srebro, 8 , 2 x 7 c m . �19 �П . 25. W y o b r a ż e n i e m ę ż c z y z n y z s e r c e m g o r e j ą c y m , koniec X V I I I w . l u b pocz. X I X w . , srebro 8 x 9 , 3 U w o l n i e n i e od oszczerstwa, r a t u n e k w s ą d z i e . Franciszka cm. o t r z y m a ł a m wezwanie do s ą d u n a r o z p r a w ę i proces s ą d o w y . K a r o l c z y k z a m i e s z k a ł a w Z a b r z u u l . D w o r c o w a 8 m . 18 — Moje modlitwy c z ę s t o p r z e b y w a j ą c a u s w y c h k r e w n y c h w W a r c i e zeznaje O . R a f a ł a o r a t u n e k . W czasie procesu n a ł a w i e co n a s t ę p u j e : nych p r a w i e ż e nie s p r a w a , k t ó r e j s i ę o b a w i a ł a m i m y ś l a ł a m , ż e z niej nie w y b r ­ o mnie nę. 0 . R a f a ł m ó j opiekun stoi przy mnie i całą t ę s p r a w ę r. 1965 s p o t k a ł a mnie bardzo przykra O t ó ż pewnego d n i a p r z y s z e d ł do m n i e do m i e s z k a n i a młody Ja W mężczyzna, starsza i przedstawiając sama kobieta s i ę , ż e jest użalałam się z ORMO. do co sam nie u s t a w a ł y , pytano, prowadzi. I słuchałam ale wciąż rzeczywiście modliłam s i ę n a d a l do b ł . rozprawy. miałam oskarżo­ Odpowiadałam przeczucie, ż e b ł . bł. Rafał cudownie on mnie niego u r a t o w a ł . N a t y m procesie z o s t a ł a m przez s ą d c a ł k o w i c i e o swoich stosunkach sąsiedzkich, o t y m żo u s u n i ę t o mnie u n i e w i n n i o n a , u r z ę d o w o z r e h a b i l i t o w a n a , a n a s t ę p n i e unie­ z mieszkania d a j ą c mieszkanie z przeciekami. P o c z ę s t o w a ­ w i n n i o n a w opinii s p o ł e c z e ń s t w a w Z a b r z u . ł a m go ś n i a d a n i e m . J a k s i ę p ó ź n i e j o k a z a ł o r z e k o m y c z ł o n e k ORMO okazał się złodziejem i przed paroma godzinami u k r a d ł sąsiadce p i e n i ą d z e . P o s ą d z o n o mnie, ż e w ł a ś n i e j a p r z e t r z y m a ł a m go i s t a ł a m s i ę jego w s p ó l n i c z k ą . r a z y t ł u m a c z y ć s i ę , niestety bezskutecznie. Moje z e z n a n i a Komendzie MO nie pomogły. Wniesiono oskarżenie do s ą d u . W t y m czasie c h c ą c o c h ł o n ą ć i u s p o k o i ć s i ę p r z y ­ j e c h a ł a m do r o d z i n y do W a r t y . W k o ś c i e l e oo. b e r n a r d y n ó w codziennie g o r ą c o m o d l i ł a m s i ę do b ł . O j c a R a f a ł a i b ł a g a ­ ł a m go o r a t u n e k w tej p r z y k r e j d l a m n i e s p r a w i e . P r z e z dwa tygodnie codziennie ze łzami w oczach błagałam b ł . R a f a ł a o p o m o c w s ą d z i e o uwolnienie m n i e od oszczerstw, o u n i e w i n n i e n i e m n i e w procesie s ą d o w y m . Wróciłam 20 do Zabrza, a drugiego d n i a po publiczne bł. Rafałowi za tę wielką łaskę najser­ i ratunek opiece." O p i s ten s p o r z ą d z i ł i u d o s t ę p n i ł m i o. Z e n o b i u s z F l i s . Tą 3 drogą składam P o r . Archivum Observantium snmptum 1, s. 4 Por. nardinorum, 5 ad anno M u najserdeczniejsze conventus Beatissimam Domini 1726, Varihensis V. M. Rkps podziękowanie. ordinis Minorum A S S U m p t a m rea- A P B sygn. X V I — 75—82. Akta tarze r. powrocie składam podziękowanie m i o k a z a n y i p o l e c a m s i ę n a d a l jego p r z e m o ż n e j Oskarże­ nie to w n i ó s ł n a m i l i c j ę j e d e n z s ą s i a d ó w . C h o d z i ł a m k i l k a na Niniejszym deczniejsze Archivum conventus 1629—1916, klasztoru 1785—-1920. oo. Bessoviensis patrum ber- s. 56 i n . bernardynów Uporządkował we Lwowie. Inwen­ o. H o n o r i u s z R ą c z k a , K r a k ó w 1959. R k p s A P B s y g n . X X I I - j - 3 , s. 417 i n . �I I . 26. F r a g m e n t w y o b r a ż e n i a k o b i e t y z d z i e c k i e m p o d O k i e m O p a t r z n o ś c i , p o ł . X I X w., srebro. C a ł o ś ć a w e r s u i r e w e r s n a i l . 16 i 17, 21 �27 I I . 27. W z o r c e w o t ó w : serco p o d w ó j n e z i n s k r y p c j ą n a odwrocie i p ł y t k a z w y o b r a ż e n i e m t w a r z y m ę ż c z y z n y i d w ó c h serc. I I . 28. W o t a — w y o b r a ż e n i a o r g a n ó w c i a ł a i s y m b o l e d e w o c y j n e . I I . 29. W o t u m — oczy, p o ł . X I X w . , srebro, 5 x 9 c m . I I . 30. W o t a — n o s y , p o ł . X I X w., srebro, 9 , 5 x 8 , 5 c m . 28 22 �23 �* Registra lectilis Eclesia Conventus Apostolum Severini Patrum Ryszkowski diani CONSCRIPTA Anno Domoni s. Sacrari Custodialis et Reliquae Leopoliensis Bernardinorum L.J.D.H. ad sub 1775 4 Octobris. Supeł- S. Andream Regimine profunc Capitidam Omnis ad. AR Custodis et Solcalii Pris Gwar­ celebrandum R k p s A P B sygn. XXII-j-2, 72—73. 7 obrazie. Naswietsza Panny tabliczek wotów pragnę najserdeczniej podziękować oj­ c o m •— p r z e o r o w i k l a s z t o r u oo. b e r n a r d y n ó w w R z e s z o w i e — C y p r i a n o w i Ż y w o t o w i i .Sekretarzowi W i c e p o s t u l a t u r y B e a ­ r tyfikacji i Kanonizacji tanowi tablica iedna (...) Prow . oo. b e r n a r d y n ó w mgr K a j e ­ Grudzińskiemu. 8 Por. S z c z e g ó ł o w a dokumentacja w Archiwum P r a ­ s N a o b e c n y m etapie b a d a ń nie m o ż n a jeszcze m ó w i ć Sztuki Nieprofesjonalnej I S P A N w Warszawie. z c a ł ą p e w n o ś c i ą , ż e b r a k z n a k ó w z ł o t n i c z y c h ś w i a d c z y o po­ Władysław wiekach, ч Lwów 1484 do r. 1 2 Łoziński, Zlotnictwo 1384—1640, L w ó w lwowskie 1911; t e g o ż , Cuda 1908, L w ó w w daw­ 1889. 1 6 N . G o l i c h o w s k i , Kościół 00. Bernardynów „ W i e l k i o ł t a r z , m a j ą c y w gloryi b ł . J a n a z D u k l i , OO. Bernardynów bł. Jana z Dukli od Por. O. Czesław 1 4 1 5 z Proszowic Bogdalski, (Stanisław ' czasem Wielebny Budek), G o l i c h o w s k i , op. cit., s. Z Sługa Lwów 7 W . Ł o z i ń s k i , op. cit., s. Eclesia jednakże — jak można składanych wotów na Jw. Por. zdjęcie inskrypcji na t y m wotum w archiwum I S P A N oraz i l . 27. Wskazy­ poszczegól­ 1733-— ' Wota z napisami tego rodzaju stanowią wyraz j u ż nie t y l k o p r ó ś b lecz b ł a g a ń . J e ś l i p r z y j m u j e m y o k r e ś ­ lenie w o t a proszalne, to n a l e ż a ł o b y r ó w n i e ż m ó w i ć o w o t a c h d a t a b e a t y f i k a c j i b ł . J a n a z D u k l i . A l e j u ż znacznie w c z e ś ­ przebłagalnych niej w z r a s t a w y r a ź n i e p o p u l a r n o ś ć t e g o ż o błogosławionego. Registra 1 9 2 wielość 98—99. op. cit., s. 76 i n . 2 0 sądzić — kult n y c h o ł t a r z a c h . Momentem p r z e ł o m o w y m jest rok conventus op. c i t . , s. 69 i п . , i i n . 121. do togo s t o p n i a , ż e staje s i ę p i e r w s z o p l a n o w y m . n a to Archivum Boży 1933. b ł . J a n a z D u k l i w z r a s t a w k o ś c i e l e ś w . A n d r z e j a we L w o w i e wałaby Dukli." 1909. G o l i c h o w s k i , op. cit., s. 8. O. Rafał stanął a z drugiej s t r o n y od w s c h o d u u r n a s r e b r n a z r e l i k w i a m i bł. J a n a z 1 8 1 3 op. cit., najważniejszego: o k o ł o r o k u 1733. P r z e c h o w u j e s i ę n a n i m N . S a k r a m e n t , O . N o r b e r t G o l i c h o w s k i , Kościół we Lwowie, r. Agnusek N a obrazie. S . Antoniego T a b l i c z e k c z t e r y " . N a t o m i a s t w t y m ż e d o k u m e n c i e j u ż n a d a l s z y c h s t r o n a c h (s. 2 6 ) : , , U N a s w i ę t s z e y P a n n y M a r y e y n a obrazie (...) T a b l i c z e k t a k m a ł y c h i a k у w i e l k i c h o k u l a r o n nozek 118 (...)". N a t o ­ miast: „ W o t a u Grobu B ł o g o s ł a w i o n e g o J a n a . Tabliczek w s z y s t k i c h 260 (...)". N i e c o z a ś dalej (s. 44) w y l i c z o n o „ U G R O B U B . J A N A Z D U K L E " w o t ó w 311. I n n ą z a ś r ę k ą dopisano „ I n n u m e r i T a b l i c z e k u G r o b u B ł o g o s ł a w i o ­ nego J a n a . 354". s. 21. O p i s o ł t a r z y r o z p o c z y n a a u t o r od 1 0 dziesiat. N a obrazie. S . A n n y T a b l i c z e k 5 zescy (...) N a obrazie. S . M i c h a ł a t a b l i c z k a 1 N a obrazie. S . F r a n a s z k a T a b l i c z e k c z t e r y . p i ą t y . (...) c h o d z e n i u w o t ó w z w a r s z t a t ó w p r o w a d z o n y c h przez p a r t a c z y . nych krzizikow Coralie w s z y s e t c i c h w liczbie szesc Z a p o m o c o k a z a n ą w odnalezieniu i o p r a c o w y w a n i u lwowskich cowni Na у Agnoskow. lub takich właśnie błagalnych. motywach Często uznawane jednakże są jako ofiary przejaw (...) o g ó l n e j p o s t a w y d z i ę k c z y n n e j . I n a j c z ę ś c i e j t e ż powiada s i ę : L e o p o l i e n s i s F F . B e r n a r d i n o r u m ads. A n d r e a m Apostolus. w o t a d z i ę k c z y n i e n i a . S p r z y j a t e m u swoista s y m b o l i k a form Oto wybrane z a p i s k i z : Inventarium rerus Capituae A n n o d m . 1624. R k p s A P B s y g n . X X I I - j - 1 . : „ U . G R O B U . ( d ł o n i e , s e r c a i t d . ) , a t a k ż e w ogromnej B. p a d k ó w ukrywanie intencji. Jana tabliczek s r e b r n y c h m a ł y c h у w i e l k i c h n a wota oddanych t a k ż e krzizikow у Agnoskow wszysetcich a wszysetcich w liczbie Tablica wazy cistych Tabliczek sto czterdziescy czerwonych złotych. srebrnych dwie. 6. Tamże Dziesięć. у sczerozłota Tamże Decima zło­ korolowa. 2 2 większości przy­ I n t e r e s u j ą c y c h — j a k s i ę w y d a j e -—• s p o s t r z e ż e ń dos­ t a r c z a j ą losy w o t ó w w y o b r a ż a j ą c y c h piersi kobiece. W i n ­ nych krajach Grecja) katolickich (Włochy, w o t u m —- piersi jest I I . 31, 32. F r a g m e n t y w o t ó w — serca, i n i c j a ł y I H S , po). X I X w., srebro, 1 0 x 9 równie Hiszpania, popularne a także jak nasze cm, 11,5x8,3 cm. 32 �I I . 33. Wyobrażenie złotników — w Matki B o s k i e j z D z i e c i ą t k i e m i r a m i e n i a , pocz. X X w., srebro, 1 0 x 8 o w a l u oraz p u n c a z ł o t n i c z a z n a p i s e m o k r ę ż n y m — J O A N E S napis a t r a m e n t e m z 1903 w o t a — s e r c a , d ł o n i e , nogi. W ły się przypadki Poświadczają to przedstawiająca zbiorze l w o w s k i m ofiarowywania zapiski owych archiwalne: piersi"; „ B l a c h a zdarza­ w o t ó w — piorsi. „Blacha srebrna srobrna s 10, p o z y c j a dziękczynny s i ę b y d ł o w i o d ł o p r z y s ł a n o przez j a k i e g o ś k s i ę d z a or­ d. 10. stycznia 1857 r." Wszystkie te wota zaginęły. 2 3 P o r . D o k u m e n t a c j a fotograficzna w o t ó w ze S k ę p e g o w Archiwum IS PAN. 10 2 4 P o r . Registra i 21. N i e s t e t y , w zbiorze j a k i p r z e t r w a ł do n a s z y c h c z a s ó w 2 5 A g n u s e k — od ł a c . A g n u s D e i , to s z c z e g ó l n y rodzaj nie L w o w i e , sygn. X X I I - j - 6 , N a odwrocie r. miańskiego przedstawiająca g ó r n ą c z ę ś ć c i a ł a k o b i e t y " ; por. W o t a w k o ś c i e l e O O . B e r ­ n a r d y n ó w we aby cm. Z n a k cechu lwowskich DUCLANO. z n a j d u j e s i ę a n i j e d n a z t y c h b l a c h s r e b r n y c h przed­ wotum. O Eclesia „Agnuskach" op. cit., s. 69, p o z y c j a dowiadujemy się tylko z 13. najw­ s t a w i a j ą c y c h „ g ó r n ą część ciała kobiety". W o t a takie b y ł y cześniejszych zapisów archiwalnych, sporządzanych w koś­ i s ą u w a ż a n e u nas j a k o w s t y d l i w e . J e ś l i s i ę p o j a w i a ł y — ciele oo. zawieszano n i e w a ż j u ż w d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h i n w o n t a r z a c h nie je na przetrzymywano ołtarzach w w schowkach miejscach niewidocznych, zakrystii, a ostatecznie bernardynów pisywano we tych wotów, Lwowie można (por. sądzić, p r z y p i s 15). że zwyczaj Po­ za­ zanikł przetapiono. T a k i t e ż zapewne los s p o t k a ł w o t u m — piersi w c z e ś n i e j , prawdopodobnie pod koniec X V I I I w. A g n u s k o m m a ł e : „ J ó z e f a K a s l e r o f i a r o w a ł a v o t u m piersi n a S r e b r n e i sporo blase m a ł e " . Registra Staropolska Eclesia op. cit., s. 71, poz. 21. L e k c e w a ż o n o t a k ż e z a s a d n i c z o i n n y rodzaj w o t ó w — wyobrażenia krów. Wprawdzie do lwowskiego s k ł a d a n o t a k i e w o t a . P o ś w i a d c z a j ą to z a p i s k i kościoła archiwalne: „ k r o w a I " , „ k r o w a I " , albo z d o p i s k i e m p r z y obliczeniach „krowa I = 1", por. A P B r k p s , s y g n . X X I I - j - 7 , s. 50—51. W i n n y m dokumencie (Registra Eclesia zanotowano: „Dwa woły z jakiejś op. cit., s. 70) kompozycji — wotum uwagi Autor poświęcił grafika przyrównuje w XVII Tadeusz ludowa, agnuski w i o k u p r z y s z ł y do „charaktery", tj. znaki Seweryn Warszawa do nas tzw. 1956, w publikacji: s. 162—165. charakterów: „Już z zachodu drzeworytowe magiczne, k t ó r e n a postrach de­ m o n o m lub zarazie nosili ludzie p r z y sobie, dzieciom w k ł a ­ dali pod Zazwyczaj poduszkę lub „charaktery" krzyż Zachariasza, przybijali nad zaopatrzone drzwiami były w domu. magiczny p o s i a d a j ą c y dwie przecznice rozwidlone 25 ���u końców (idź precz (...) i napisy w rodzaju: Vade retro satane! a g n u s k i w y m i e n i a n e s ą j a k o ostatnie. A l b o inaczej m ó w i ą c , rejestrowane s ą n a s a m y m k o ń c u l i s t y w o t ó w szatanie), F u g i t o p a r t e s adversae! (uciekajcie w r o g i ) , C r u x sacra składanych p r z e d o k r e ś l o n y m obiektem k u l t u . N a t o m i a s t , j e ś l i nie z a ­ sit m i h i l u x , n o n d r a c o sit m i h i d u x (niech k r z y ż b ę d z i e m i kwestionuje ś w i a t ł e m , a nie s z a t a n p r z e w o d n i k i e m ) i inne podobne.(...) robiono Podobną się stwierdzenia T . Seweryna, że „ w j u ż a g n u s k i w X V I w i e k u " — to n a l e ż y Polsce również poświęconego p r z y j ą ć , ż e — j a k o wota z t a ń s z e g o n i ż srebro, bo z w o s k u w R z y m i e w o s k u z niedopalonej ś w i e c y z w a n e j p a s c h a ł e m , s u r o w c a — p o c h o d z i ł y od r e p r e z e n t a n t ó w u b o ż s z y c h w a r s t w r o z m i ę k c z o n e g o oliwą z dodatkiem balsamu i wody społecznych. rolę pełniły agnuski odlewane z krzyż- Solidną mowej. A g n u s k i p o ś w i ę c a ł dawniej p a p i e ż w s i ó d m y m roku może swego r z ą d z e n i a i co siedem l a t . p r z y c z y m i l o ś ć p o ś w i ę c e ń wotywnego (Jasna a g n u s k a z w i ę k s z a ł a jego moce n a d p r z y r o d z o n e . i w (...) M i a ł y b y ć fakt, XVII w. podbudową że w dla takiego najsławniejszych Góra) wniosku ośrodkach składano takie znacznych ilościach. Wota wota te w kultu XVI traktowano one z a b e z p i e c z a ć d o m p r z e d p o ż a r e m i g a s i ć o g i e ń s k u t e c z ­ j a k o surowiec do w y r o b u ś w i e c k o ś c i e l n y c h . Z w y c z a j t e n — niej n i ż s ó l ś w . A g a t y , c h r o n i ć p r z e d z ł y m d u c h e m i n a j ś c i e m już w t a m t y c h czasach — s p o t y k a ł się z s u r o w ą c h o r ó b . (...) W P o l s c e robiono a g n u s k i j u ż w X V I w i e k u , ( o f i c j a l n ą ) ; p o r . : zalecenie c h r o n i e n i a t y c h w o t ó w , przeds­ ale r z y m s k i e b y ł y zawsze w i ę c e j cenione." tawione przez S t a n i s ł a w a R e s z k e w et ordinationes Do tego okrojonego ( „ w y kropkowanego") rejestru 1585 г . : krytyką Visitationes 1577—1747, A r c h i w u m J a s n o g ó r s k i e n r 2407, s. 15. P o n a d t o — w y d a j e s i ę t u nie bez z n a c z e n i a — f a k t , z n a c z e ń przypisywanych agnuskom m o ż n a b y tylko d o d a ć , że ż o b y ł y w o t a m i . A w i ę c f o r m ą w y p o w i e d z i , albo o c h a r a k ­ utrzymał terze interwen­ zentantów agnusków o p ó ź n i o n y c h w rozwoju s p o ł e c z n y m . Por.: Jacek Olędzki, dziękczynnym, cyjnym. Jednakże albo proszalnym — czyli inter w e n c y j n o ś ć wotywna zwyczaj b y ł a — j a k s i ę w y d a j e —• c z y m ś z a s a d n i c z o i n n y m , a n i ż e l i Pierwiastki interwencyjność ludu jemy tak zdecydowanie z opisu a g n u s k ó w magiczna, j a k ą przedstawionego pozna­ przez T a d e u s z a Seweryna. 2 6 Podstawą siednie, do takiego twierdzenia są dokumenty archiwalnych, dotyczących ośrodka lwowskiego włoga tradycyjne wiejskiego, w kościołach naszych czasów społeczności wiejskich, we wotów zaliczanych współczesnym zamieszkującego woskowych wyłącznie wśród do repre­ tzw. światopoglądzie tereny popuszczańskie i są­ (w:) „ R o c z n i k Z i e m i M a z o w i e c k i e j " , 1962, s. 2 8 9 — 303; t e g o ż : l w o w s k i e (por. p r z y p i s 15), j a k t e ż inne ś w i a d e c t w a . W z a ­ pisach składania s i ę do Wielka, Symboliczne Wota woskowe ze wsi Brodowe Łąki i Krzyno­ „ P o l . S z t . L u d . " , R . X I V , 1960, n r 1, s. 3 — 2 2 ; ofiary woskowe ze wsi Kadzidło, tamże, R . X V I , 1962, n r 2, s. 9 2 — 9 6 ; t e g o ż , Wota woskowe i srebrne w wiejs- I I . 34. W o t a — r a m i ę ( w y s . 18 c m ) i serce ( w y s . 11 c m . ) , k o n i e c X I X w . , srebro. I I . 35. W o t a — d ł o ń ( 1 4 X 6,7 c m . ) i palec ( 5 , 4 x 4 , 9 c m . ) , srebro. N a „ d ł o n i " — podpis z ł o t n i k a : T o s i u n . i 28 �П . 36. W o t u m — d ł o ń , koniec X I X w., srebro 7,7 X 14,7 c m . Mej obrzędowości 1968, s. 2 7 religijnej, „ B o c z n i k Socjologii W s i " , t. V I I I , 171—188. Można by odwołać się tu do wielu znakomitych o p r a c o w a ń p r z e d m i o t u . A l e i c h w i e l o ś ć i r o z m a i t o ś ć nie poz­ w a l a p i s z ą c e m u w s k a z a ć sprawiedliwie c h o c i a ż b y n a p o z y c j e główne. Pragnie jednak w s p o m n i e ć tylko jedną, niezrów­ nanego z n a w c y w kręgu l w o w s k i m . M y ś l ę o W ł a d y s ł a w i e Ł o z i ń s k i m , autorze Sztuki lwowskiej, Prawem Złotnictwa i lewem, 23 Wota nr 2, s. dawnej kultury ukształtowanej lwowskiego Lwów srebrne, ale t e ż w s p a n i a ł e g o d z i e ł a : 1931. „Pol. Szt. Lud.", Pv. X X I , 1967, 67—92. Fotografował I rysował: Autor Obiekty z klasztoru o.o. bernardynów w Rzeszowie. I I . 3—26, 28—36. Obiekty z Muzeum o.o. bernadynów w Leżajsku—il. 1, 2. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/f8f6f01aa5c61630f4b2889342fff604.pdf be8c16a8d94bc9de79eb8252d9bf97b4 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3800 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1948 Subject The topic of the resource Kurpie - sztuka ludowa Wielkanoc - sztuka ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:3565 Title A name given to the resource Sztuka kurpiowska w okresie wielkanocnym /Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1948 t.2 z,2; s.6-15 Creator An entity primarily responsible for making the resource Chętnik, Adam Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text SZTUKA KURPIOWSKA W WIELKANOCNYM OKRESIE A D A M CHĘTNIK 4 Sztuka l u d o w a na Kurpiowszczyźnie— a pewnie i w ogóle wśród naszego l u d u -—• zależna jest nie t y l k o od zdolności i n ­ d y w i d u a l n y c h osobnika obdarzonego is­ krą twórczą. Podnietą do t w o r z e n i a jest miejscowa p r z y r o d a i otoczenie w ogóle których m o t y w y artysta w i e j s k i w y k o ­ rzystuje bezwiednie do s w o i c h dzieł a nieraz arcydzieł. Robi to j e d n a k bez m o d e l i i rysunków, nawet bez specjal­ n y c h studiów p r z y r o d n i c z y c h — t y l k o wprost, z jakiejś potrzeby wewnętrznej, podświadomie. Przychodzi c h w i l a , że snycerz w i e j s k i , malarz czy garncarz — musi w danej c h w i l i tworzyć, coś wyciąć, wydłubać, ulepić i t p . choć go n i k t o to nie prosi, a n i obiecuje zapłaty. I te t w o r z y w a właśnie bezwiedne, bezpretensjonalne i anoni­ mowe są przeważnie najlepsze. Dzieła zamówione za pieniądze, za nagrodę, p r a w i e n i g d y i m nie dorównują. Są to rzeczy słabsze — j a k się daje zauważyć — wymuszone w swej technice, niepo- 6 ci.ohne do d a w n i e j s z y c h pierwowzorów. Artyści wiejscy n p . rzeźbiarze, n i e za­ wsze chcą coś zrobić za zapłatę, a t y m bardziej na zamówienie. W o l ą sobie sa­ m i coś obmyśleć, wykonać według swo­ jego upodobania i ofiarować darmo na użytek p u b l i c z n y — gdzieś do k a p l i c z k i czy domowego „ołtarzyka". Znałem rzeźbiarza (we w s i Łyse, p o w . Kolneński, R a c z k o w s k i ok. 1919 г.), który stru­ gał świętych z drzewa do w s z y s t k i c h o k o l i c z n y c h figur, k a p l i c i t p . Pieniędzy nie brał, t y l k o p r o d u k t y w naturze „co k t o dał". I n n y wykonywał od czasu do czasu coś pięknego z twardego drzewa (np. gruszy), parę, k i l k a sztuk na r o k i rozdawał z n a j o m y m : „na pamiątkę". Za żadną zapłatę przez całe lata n i k t się nie mógł doprosić, b y coś „wystrugał". 0 h a n d l u t y m i rzeczami nie było wogóle m o w y . I tak było p r a w i e do ostatnich czasów. I n n i , światlejsi, zrobią coś np. do kościoła czy nawet do muzeów — 1 na t y m koniec. N i k t i nic i c h nie zmu- �si do spospolitowania s w y c h dzieł, a t y m bardziej do zrównania i c h twórczości ze zwykłą tuzinkową robocizną. I t u zdaje się jest rozdział p r a w d z i w e j sztuki o d wyrobów zwykłych rękodzielników jar­ marcznych. N a rodzaj twórczości l u d o w e j wpły­ wają w znacznej mierze n i e t y l e otocze­ nie, i l e p e w n e okresy, związane z obrzę­ d a m i d o r o c z n y m i . Najważniejsze z nich na Kurpiowszczyźnie to okres „Godów" (świąt Bożego Narodzenia) i świąt W i e l ­ k a n o c n y c h (po k u r p i o w s k u „Zielganoc"). Okres p r a w d z i w i e świąteczny, w i e l k a ­ nocny, zaczyna się n a d środkową Nar­ wią (w puszczy „Zielonej") i podobnie nad d o l n y m B u g i e m (w puszczy „Białej") już o d n i e d z i e l i p a l m o w e j . 0 p a l m a c h myślą przeważnie k o b i e t y 1 dziewczęta. Ponieważ w i o s n a w t y m czasie n i e zawsze jest w r o z k w i c i e , więc na p a l m y p r z y g o t o w u j e się wcześniej, młode pędy d z i k i c h porzeczek, m a l i n , w i e r z b i n y i t p . przez w s t a w i e n i e i c h do w o d y b y puściły młode l i s t k i , a nawet zakwitły. P a l m y z takiego materiału w y ­ rabiane były przeważnie na krańcach puszczy. W c e n t r u m j e j , jeszcze niemal do ostatnich czasów, robiono palmy sztuczne, o d jednego do k i l k u metrów w y s o k i e . T r z o n e m t a k i e j p a l m y był pręt młodej sosny, ostrugany ną cienko, tak, b y na wierzchołku została kiść złożona z k i l k u , przeważnie trzech, pędów. Cały pręt otaczano zielonymi borówkami, przeplatając je sztucznymi, k o l o r o w y m i k w i a t k a m i z bibułki. U górnej części pal­ m y , przywiązywano parę b a r w n y c h wstą­ żek (niekiedy z bibułki z kokardą u na­ sady), a dolną część pręta okręcano b i ­ bułką l u b haftowaną tkaniną (ryc. 1). Główny t r z o n p a l m y k i l k u m e t r o w e j ro­ biono często z prętów leszczynowych, zawsze j e d n a k z przymocowaną u góry kitką sosnową z z i e l o n y m wierzchołkiem i oplatano również przy p o m o c y nici l n i a n y c h borówkami z w a r k o c z n i k i e m (licopodium), gałązkami „jagód c z a r n y c h " itp. leśnym zielem. M o c kwiatów sztucz­ n y c h , wstążki i piękny „wzijak" do rę­ k i uzupełniały całość. Najpiękniejsze i najwyższe p a l m y miał ksiądz, idący v/ procesji oraz jego asysta. Poszczegól­ ne parafie współzawodniczyły ze sobą d a w n i e j w zdobieniu p a l m i i c h w i e l ­ kości. Stąd w i e l k a i c h rozmaitość, a samo z d o b n i c t w o przybierało charakter pew­ nego rodzaju sztuki. Do n i e d a w n a takie p a l m y można było oglądać w Myszyńcu, Kadzidle, Łysych, Zalasie, Baranowie (pow. K o l n o , Ostrołęka, Przasnysz). Dziś coraz ich mniej; przeważnie jeszcze u „asysty" obok księdza. Po n i e d z i e l i p a l m y te zbierano gdzieś w k r u c h c i e , czy d z w o n n i c y kościelnej, p o c z y m na d r u g i r o k palone były na popiół, służący w dzień p o p i e l c o w y do p o s y p y w a n i a głów. W w i e l k i m t y g o d n i u zaczyna się cały s/ereg świątecznych czynności domo­ w y c h . N a j p i e r w bielono wnętrza izb, n a j ­ częściej w a p n e m choć używano do tego i białej g l i n k i , kopanej t u i ówdzie n a miejscu. U górnej części ściany, „pod pułapem", r o b i o n o szlaczek niebieską farbką, n i e k i e d y falisty l u b łamany, a gór­ ną część pieca upiększano też ornamen­ tem w gałązki, miotełki czy g w i a z d k i — RYC. 2 7 �p r a w i e , j a k na pisankach. T e n szczegół zdobniczy powtarza się jesizcze i teraz w domach gdzie niema pieców k a f l o w y c h . Pisząc o b i e l e n i u wspomnę z oburzeniem o zarządzeniach przed k i l k u n a s t u l a t y , na­ kazujących bielenie chat i z zewnątrz, co zupełnie zabijało m i e j s c o w y charakter pięknego b u d o w n i c t w a drzewnego. Po­ nieważ w gorliwości bie'enia zaczęto przesadzać, p o k r y w a n o w a p n e m nie t y l ­ k o ściany, ale i szczyty ozdobne domów, ganki, okiennice malowane dawniej w b a r w n e k w i a t y , a wreszcie płoty, stud­ nie i n a w e t u l e pszczele! Siady tego barbarzyńskiego n a k a z u jeszcze do dziś nie wszędzie zmyły fale deszczowe. D a w n i e j p r z y b i e l e n i u wnętrz w w i e l u w i o s k a c h był zwyczaj, że na uszakach d r z w i wejściowych m a l o w a n o od zew­ nątrz w a p n e m k w i a t k i i gałązki, co było znakiem, że w chacie jest panna na w y ­ d a n i u . Dziś zwyczaj t e n p r a w i e nie ist­ nieje. Podwórza przed domami nie t y l k o oczyszczano na święta ze śmiecia i wszel­ k i c h nieczystości, ale ugrabiano równiut­ k o i p o s y p y w a n o białym piaskiem, często w k u n s z t o w n e desenie i w z o r k i . Robiły to dziewczęta chodząc i czerpiąc piasek z fartuchów. T a k powstawały faliste l i ­ nie, półkola, koła z g w i a z d k a m i w środku itp. O r n a m e n t y z piasku można było zo­ baczyć na K u r p i a c h jeszcze do niedawna, choć ginie t e n zwyczaj t a m , gdzie wieś w e w s z y s t k i m naśladuje miasto. N i e k i e d y podwórze i sień posypują rąbaną drobno sośniną l u b świerkowiną (gałązkami). Upiększanie mieszkań wewnątrz należy wyłącznie do dziewcząt, chyba że nowego świątka w y s t r u g a z drzewa w u p o m i n k u j a k i „bogorób", zawsze rodzaju męskiego. Upiększa się przede w s z y s t k i m gościnną izbę, a w n i e j u r o c z y s t y kącik, w którym jest stół, zaś n a n i m bochen chleba, pod piękną narzutką dla gościa. W głębi na stole stał z w y k l e „Pan Jezus F r a s o b l i w y " l u b mała k a p l i c z k a („ołtarzyk") z i n n y m świątkiem. N a d kapliczką wisiał duży krzyż d r e w n i a n y —- „pasyja", a obok rzędy obrazów świętych, u b r a n y c h w w y ­ cinane f i r a n k i z białej czy k o l o r o w e j b i ­ bułki. Z o b u stron ołtarzyka b a r w n e b u - ��k i e t y —- palmy ze sztucznych kwiatów, sobie r o b i o n y c h , a dalej niżej seria w y ­ cinanek z p a p i e r u k o l o r o w e g o , k u n s z t o w ­ nie w y k o n a n y c h (ryc. 2). Nade d r z w i a m i i p o d b e l k a m i nalepiają z w y k l e w y c i n a n e 7 n a k l e j k a m i b a r w n e k o g u t y („kury"), mające poczesne miejsce w obrzędach i zwyczajach naszego l u d u . W y c i n a n k i z papieru (dawniej były z b a r w n y c h t k a n i n , łyka drzewnego, mło­ dej k o r y drzew itp.), robią dziewczęta najlepiej zwykłymi nożycami do strzyże­ nia owiec — nożycami, które od czasów Biskupina n i e zmieniły p r a w i e w y m i a ­ rów i p i e r w o t n e j swej formy. Same w y ­ c i n a n k i o d l a t kilkudziesięciu na K u r ­ piach nie w i e l e się zmieniły. Są do siebie podobne, m n i e j l u b więcej złożone i sta­ ranne, w y c i n a n e bez żadnych specjalnych przygotowań, t. j . bez miar, wzorków, kreś­ leń i t p . pomocy. W m o t y w a c h występują miejscowe rośliny i k w i a t y (sosna, świerk, jałowiec), p t a c t w o miejscowe, niekiedy tańcząca „panienka". M o t y w k u r y („ko­ k o s y " ) i k o g u t a („kura"), s t a n o w i nienieodłączną część w y c i n a n k i w i e l k a n o c ­ nej (ryc. 4 — 6). Kogut, co „zapsial trzy r a z y " (według tekstów b i b l i j n y c h ) m a po­ czesne miejsce nie t y l k o w w y c i n a n k a c h , ale również na pisankach, f i g u r a c h przy­ drożnych (ryc. 10), na dzwonicach krośc i e l n y c h , w haftach i t p . Nade d r z w i a m i przynosi szczęście w dom, jak dawna k u r a zakopana pod progiem, przy budo­ w i e chaty. W y c i n a n k i robione są dziś po wsiach v/ o k o l i c a c h Ostrołęki, Myszyńca, K o l ­ na. Dziewczyna składa papier odpowied­ nio, nieraz w i e l o k r o t n i e i tnie na pamięć. Za chwilę m a m y gotowy, piękny orna­ ment — j a k a szkoda, że t y l k o z lichego papieru! U p r a w d z i w e j a r t y s t k i , jeżeli weźmiemy do ręki j e j kilkadziesiąt w y ­ cinanek — nie znajdziemy t a k i c h sa­ m y c h . Każda ma jakąś część, jakiś szcze­ gół i n n y , a wszystko t w o r z y wykończo­ ną, harmonijną całość. D w i e w y c i n a n k i t y l k o w t e d y są jednakowe, jeżeli w y c i naczka r o b i je równocześnie. Stąd w i e l ­ k a rozmaitość w r y s u n k u i pomysłach. Ornamentyka wycinankowa, geome­ tryczna, p o w t a r z a się w firankach („si- 10 r a n k i " ) bibułkowych, w k l e j a n y c h w okna l u b używanych do ozdoby obrazów i k a ­ pliczek -— stosowana była w pewnej o d ­ m i a n i e w starych s k r z y n i a c h ozdobnych, b e l k a c h szczytowych, na ozdobnie w y c i ­ nanych laskach (kijach podróżnych), d r z w i a c h wejściowych, o k i e n n i c a c h i t p . W y c i n a n k i co do f o r m y dzielą się na „leluje" (stylizowane rośliny itp.) oraz „kółka" i podobne do n i c h różnie cięte gwiazdy. „Pająki" różnego rodzaju ze słomek i k o l o r o w y c h gwiazdek, nanizanych na lniane n i c i są też ozdobą wnętrz chat. Rozmaitość i c h jest też w i e l k a . Robione są z w y k l e na W i e l k a n o c i Boże N a r o ­ dzenie — te drugie trochę inne, związa­ ne ze zwyczajem „ N o w e g o L a t k a " . „Pa­ jąki" w i e l k a n o c n e , to z w i a s t u n y w i o s n y i życia po m a r t w o c i e zimowej. Ubieranie stołów ze „świeconem" jest z w y k l e staranne: zieleń leśna, g w i a z d k i z listków i świerkowiny („jegliny") na obrusie. Do s z t u k i w i e l k a n o c n e j należą również zawieszane p r z y d r z w i a c h ' w izbie goś­ cinnej „kropielniczki" do w o d y święco­ nej, dawniej misternie rzeźbione z drze­ wa, w y k u w a n e z m e t a l u l u b lepione z g l i ­ n y i wypalane. Dziś zastępują je goto­ we w y r o b y ze straganów jarmarcznych. Dalsze prace zdobnicze, należące do kobiet, przenoszą się do kościołów i k a ­ pliczek przydrożnych. Głównym mate­ riałem zdobniczym są t u gałęzie choi­ n y • (młodej sosny), świerku, jałowca oraz ziela leśnego, które zimę p r z e t r w a ­ ło. Dużo wysiłku wkładają kobiety i dziewczęta przy s t r o j e n i u w zieleń, wieńce i g i r l a n d y Grobów W i e l k a n o c ­ n y c h i ołtarzy świątecznych. K w i a t y są przeważnie sztuczne, ale b a r w n e k i ­ l i m y — samodziały, białe płótna, obrusy itp. dodają ołtarzom dużo świeżości i uro­ k u . Przy Grobie, ławkach a nieraz przy ołtarzach ustawiane są młode świerki i sosenki, a zielone kiście jałowcu ze sztucznymi k w i a t a m i ozdabiają ołtarze ¡ obrazy. Ołtarzyki z obrazami („feretro­ n y " ) , są też bogato zdobione f i r a n k a m i , �RYC. 7 k w i a t a m i i zielenią. W y c i n a n ­ k i z papieru — choć piękne — nie są używane w kościołach, natomiast spotyka się je cza­ sami w k a p l i c z k a c h przydroż­ nych. T y l e co do dziewcząt i k o ­ biet k u r p i o w s k i c h w zdobnic­ t w i e p r z e d w i e l k a n o c n y m . A te­ raz zobaczymy, co r o b i dla sztuki rodzaj męski w tymże okresie. Przede wszystkim sztuka ta w y c h o d z i poza ścia­ n y domów, szuka kontaktów z szerszym światem, a niepo­ ślednią rolę odgrywają t u w i e j ­ scy artyści — rzeźbiarze (sny­ cerze, „bogoroby"), rzeźbiąc przez cały post „Pasyje" dre­ w n i a n e na ściany do izb w i e j s k i c h , oraz różnego rodzaju „Bo­ że M ę k i " mniejsze l u b większe, ustawiane przy drogach na rozstajkach i t p . „Boże M ę k i " były to krzyże, przeważnie drew­ niane, z figurą Chrystusa Ukrzyżowanego, ze słońcem i księ­ życem po bokach, k o g u t e m i w s z y s t k i m i emblematami Męki Pańskiej, w y r a b i a n y m i z drzewa l u b metalu, n i e k i e d y w y k o ­ nane naprawdę artystycznie. Pomysłowymi są majstrowie, którzy w szklanej bańce l u b dużej butelce potrafią zbudować całą Mękę Pańską a jeszcze i świeczniki ustawią po b o k a c h . Są i tacy, którzy w r o z g o t o w a n y m łbie szczupaka potrafią od­ naleźć wśród ości i kostek wszystkie p r z y b o r y Męki Pań­ skiej — co zaliczane jest do pewnego rodzaju sztuki. „Męki Pańskie" budowane są w W . T y g o d n i u , często w sam W . Piątek. Z w y k l e robił je i stawiał ktoś na własny rachunek, j a k o wypełnienie ślubowania, l u b dla upamiętnie­ n i a jakiegoś miejsca, związanego z nieszczęściem czy w y p a d ­ k i e m , wreszcie j a k o krzyż w i o s k o w y , w o t y w n y (ryc. 7, 9). Inne nieco są krzyże i f i g u r y k a p l i c z k o w e , związane z sa­ m y m Z m a r t w y c h w s t a n i e m Chrystusa, budowane w okresie Świąt do n i e d z i e l i „Przewodniej". Przedstawiają one albo Chrystusa w Grobie z adoracją aniołów i strażą wojskową po b a k a c h (ryc. 8), albo rzadziej sam a k t Z m a r t w y c h w s t a ­ nia. B u d o w a n i e i stawianie powyższych krzyży i figur połą­ czone jest z w y k l e z nabożeństwem w kościele, przeważnie z poświęceniem • krzyża na miejscu przez księdza. F i g u r y świętych Patronów p a r a f i i ' b u d o w a n e są również przeważnie w dzień k a l e n d a r z o w y danego Patrona, (np. Sw. Roch, Sw. Jan N e p o m u c e n , Sw. Mikołaj, Sw. F l o r i a n itp.), Uważanoby t u za wielką niedorzeczność, g d y b y jakiś krzyż czy figurę budo­ w a n o czy u s t a w i a n o w niewłaściwym czasie. Dotyczy to rów­ nież i f i g u r w i e l k a n o c n y c h , choć zwyczaj t e n zaczyna być nie­ k i e d y pomijany. Straże p r z y Grobach W i e l k a n o c n y c h (,,Turki") jeszcze �R Y C . 11 przed p a r u dziesiątkami l a t były po­ wszechnie ustawiane po o k o l i c z n y c h para­ fiach — puszczańskich i dalszych. Urzą­ dzeniem straży zajmowała się star­ sza młodzież męska, która pod k i e r o w ­ n i c t w e m przyszłego komendanta orga­ nizowała o d p o w i e d n i p l u t o n — ok. 20 osób z l a t a r n i k i e m na czele i dowódcą oddziału (ryc. 11). Straż robiła sobie (szy­ ła i kleiła) odpowiednią zbroję srebrną i złotą z t e k t u r y i papieru, z k a s k a m i r z y m s k i m i na głowach, z szablami, mie­ czami, dzidami i halabardami — wszyst­ ko przeważnie z drzewa. W nocnej ciszy W . Piątkowej, ze szczękiem b r o n i i k o l o ­ rową latarnią na w y s o k i m drążku wyglą­ dała malowniczo a nawet groźnie. W koś­ ciele stała po czterech l u b sześciu przy samym Grobie, a w W . Niedzielę w czasie procesji r e s u r e k c y j n e szła p a r a m i w pier­ wszych szeregach, pilnując porządku przy obrazach i baldachimie. A g d y jeszcze w t y m czasie grzmiał przy cmentarzu kościelnym odwieczny moździeż w i w a t o ­ w y i kilkadziesiąt sztuk różnej ręcznej b r o n i palnej (tak było do I W . W o j n y ) , to ludność uważała, że święta zyskały bardzo na swej powadze i uroczystości. Ze t a m komuś k i e p s k i samopał urwał pa­ lec czy ucho, taka drobnostka nie wcho­ dziła w rachubę. ; Młodszy rodzaj męski już od W i e l k i e ­ go C z w a r t k u też odprawiał swoje p o w i n ­ ności: pomagał ciągać gałęzie zielone do kościoła, chodził do lasów po różną zie­ leń (tu już z dziewczętami), pilnował święconego ognia w Wielką Sobotę ra­ no (żeby przynieść z niego — według zwyczaju — choć węgielek do rozniece­ nia pierwszego ognia w niedzielę świą­ teczną), starał się o zdobycie święconej 12 w o d y w butelkę lilb specjalną bańkę; ale najlepiej l u b i l i chłopcy biegać z kołatka­ m i i grzechotkami koło kościoła, jako że dzwonić do W i e l k i e j Soboty nie w o l n o . D a w n i e j w W i e l k i Piątek chłopcy przy pomocy t y c h grzechotek i k l e k o t e k r o b i l i w kościele w i e l k i hałas i trzask, co się nazywało „wypędzaniem Judasza", a że niektórzy o d p r a w i a l i ten zwyczaj zbyt na wesoło — z czasem go zabroniono. ażną czynnością przedświąteczną starszych chłopców było b u d o w a n i e przed świętami w i e l k i c h huśtawek na dwóch w y s o k i c h w k o p a n y c h słupach. Huśtaw­ k i do ostatnich lat, n i e o d z o w n y dodatek w zwyczajach w i e l k a n o c n y c h t y c h stron i o k o l i c — budowane są po wsiach, mias­ teczkach i przedmieściach. Huśtają się na n i c h przez całe święta — po dwóch, po dwie, l u b w troje (z dziewuchą w środ­ ku) stojąc na poprzecznicy, p r z y t w i e r d z o ­ nej do r u c h o m y c h p i o n o w y c h drążków. Huśtawki, znane również dalej od nas — na północ miały dawniej nie t y l k o zna­ czenie r o z r y w k o w e , ale również i magicz­ ne czy obrzędowe (prof. St. Poniatow­ ski). Przy huśtawkach w y s o k i c h zdarza się w i e l e wypadków więc przed wojną były zabronione p o l i c y j n i e . N i e - w i e l e to pomagało, gdyż b u d o w a n o je w lasach, a dziś już je widać po wsiach. w Pierwszy dzień świąt W i e l k a n o c y m i j a naogół spokojnie. Zato drugiego dnia ro­ b i się r u c h powszechny. Ze to jest „lany" poniedziałek, z w a n y też „oblewkami", śmigusem itp., o d rana w r u c h u są b u t e l k i z wodą, k w a r t y , całe kubły i ręczne si­ k a w k i . O i l e pogoda i ciepło dopisze —• lanie jest powszechne i dość obfite. „Jak k o g o w łóżku poleją, to przez cały r o k �pchłów nie bandzie miał" — objaśnił mnie jeden obłswacz. Huśtawki tego dnia są oblężo­ ne, a i m u z y k a po W . Poście t u i ówdzie już p r z y g r y w a do tańca — a różnych „okrąg­ laków ' i „po wolniaków" gdzie­ niegdzie potrafią jeszcze zatańcować. Najwięcej j e d n a k roboty, ale i uciechy, jest p r z y pisankach piskach („psiskách"). Robią je starsze b a b k i dla wnucząt, chrzestne m a t k i dla chrześnia­ ków, czasem d z i e w u c h y dla chłopaków i t p . Do tej pracy są niektóre bardzo zdolne i tworzą w p r o s t cuda. D a w n i e pisano pisanki roztopionyrr w o s k i e m mieszanym z k l e j e m pszczelnym ( s k r o b a n y m z wnę­ trza u l i ) , co dawało piękny żół­ t y k o l o r r y s u n k u . Gotowano p i ­ sane jaja w odwarze z k o r y dębowej, olszowej i t p . a ostat­ nio w wiórkach z drzewa brezelii, co dawało piękne czarne tło. Po u g o t o w a n i u jaja pocie­ rano nieco zatłuszczoną szmat­ ką, przez co dostawały połys­ k u . Samo pisanie odbywało się przy po­ m o c y zwykłego żelazka od siznurowadła oprawionego w patyczek do ręki, czasam' używają s z p i l k i drucianej z łebkiem. Na­ rzędzia te ogrzewane są przy pisa­ niu na zmianę, maczane w rozto­ p i o n y m w o s k u , samo zaś pisanie przy ciepłej kuchni odbywać się mus' sprawnie i szybko, bo w o s k prędko krzep­ nie. Pisanki zdobione są rozmaicie. Ry­ sunek i c h u s t a l o n y jest jednak powszech­ nie, a nazywają je, zależnie od w z o r u , pisaniem „w gałązki", „w pazurki", „w łańcuszek", „oczka' , „gwiazdki" itd. N a podanych ilustracjach (ryc. 12 a, b, c, d) w i d z i m y i c h rozwój i wizajemne uzupełnianie. Rysunek 13 a, b, c, d, przedstawia mieszaninę motyw ów: łapki, miotełki, oczka, g w i a z d k i i t d . M o t y w y zdobnicze powyższych pisanek spotykane są najczęściej na całym n i e m a l s t a r y m Mazowszu (z całą Kurpiowszczyzną r RYC. 12 włącznie), a przede w s z y s t k i m w p o w i a ­ tach: ostrołęckim, łomżyńskim, przasnys­ k i m i sąsiednich oraz w p o w i a t a c h na M a z o w s z u P r u s k i m (pow. szczycieński, działdowski, piski). Jaja gotowane w far­ bie wyłącznie na czarno bez pisania, na­ zywają t u k r u k a m i . W s z y s t k i e p i s a n k i są do dziś w p o w i a t a c h nadnarwiańskich i stanowią nie b y l e atrakcje świąteczną. Stanowią też ważny odłam sztuki miejsco­ w e j , związanej bezpośrednio ze świętami. O d j a k i c h trzech dziesiątków l a t rozpo­ wszechnił się n a d Narwią i n n y nieco spo­ sób w y r o b u pisanek — nie przez pisanie ich w o s k i e m , ale przez w y d r a p y w a n i e r y s u n k u o s t r y m nożykiem l u b odłam­ k i e m szkła. Jaja przedtem są gotowane w całości na czarno, niebiesko l u b czer­ wono. Rysunek t w o r z y się na oko, a w y ­ drapuje się szybko prawą ręką, t r z y m a ­ jąc w l e w e j p r z y g o t o w a n e jajo i obraca­ jąc je o d p o w i e d n i o do potrzeby. Jaja 13 �z rysunkiem tak wykonanym nazywają t u r y s o w a n k i , skro­ b a n k i i t p . Robią je przeważnie mężczyźni. O r n a m e n t y k a i c h jest znacznie bogatsza, więcej rozmaita i bardziej złożona, gdyż końcem o s t r y m nożyka łatwiej manewrować niżeli p i ­ sakiem, na którym co c h w i l a w o s k krzepnie. R Y C . 13 R Y C . 14 M o t y w y r y s u n k o w e pisanek czy r y s o w a n e k pokrywają się w wielu wypadkach z wzoram' i r y s u n k i e m w y c i n a n e k . Możne wnioskować, że pochodzą one z jednego źródła, t k w i w nich jeden j a k b y duch. M o t y w y z ry­ sowanek (ryc. 14 a, b, c) s p o t y k a się w t k a n i n a c h , a przede wszyst­ k i m w b o g a t y c h haftach kur­ p i o w s k i c h n a d Narwią czy Bu­ giem. Rysunek p i s a n k i d (ryc. 14 d) w z o r o w a n y jest na gwiazdce śniegowej. Wadą pi­ sanek z n a d N a r w i jest, że jaje nie są w y d m u c h i w a n e i n i e na­ dają się do p r z e c h o w y w a n i e na czas dłuższy. Dzieci trzyma­ ją j e krótko, poczem bawię się, tłukąc jedną o drugą (ca­ la w y g r y w a ) , albo staczają je po pochyłej desce, starając się uderzyć leżącą pisankę pod de­ ską. Po k i l k u dniach nic n i e pozostanie z p r a c y ciotek i ba­ bek. W drugie święto W i e l k a ­ n o c y chodziła młodzież z rana ,,po d y n g u s i e " śpiewając odpo­ w i e d n i e p i o s e n k i i zbierając d a t k i . Potem chodzono bez śpiewu, t y l k o 7; p o l e w a n i e m w o d y na rękę gospodyni i go­ spodarzowi. Chodzono też z k o ­ g u t k i e m n a kółkach (chłopcy) i z g a i k i e m (dziewczęta). Z cza­ sem zostały t y l k o same ,,oracje" bez g a i k u i k o g u t k a , a od p a r u dziesiątków l a t zwyczaj ten zaginął, t y l k o p i o s e n k i z d y n g u s a i gaika śpiewają czasem chłopcy, chodząc po kolendzie z gwiazdą na Boże Narodzenie. �S P I S R y c . 1. — P a l m y w i e l k a n o c n e n a K u r p i a c h — j e d n e z m n i e j s z y c h (ok. 1 m . wysokie), oplecione zielenią i s z t u c z n y m i k w i a t a m i , z kokardą u g ó ­ r y i w s t ą ż k a m i — r y s . A . Chętnik — 1930 r . R y c . 2. — Część i z b y gościnnej w c h a c i e K i e r nosków, w . L i p n i k i ( p o w . ostrołęcki). F o t . A . Chętnik — 1929 r . R y c . 3. — K o g u t y — w y c i n a n k a , w . M y s z y n i e c S t a r y — 1922 r . ( n a okładce). R y c . 4. — W y c i n a n k a „ l e l u j a " k u r p i o w s k a , w . K a d z i d ł o z p o w . ostrołęckiego, w y c i n a ł a K o z a l i a P o l a k ó w n a w r . 1935. R y c . 5. — W y c i n a n k a . . l e l u j a " k u r p i o w s k a w . Ś w i d n i B o r e k , p o w . ostrołęcki, w y r ó b R. S k r o d z k i e j — 1946 r . R y c . 6. — W y c i n a n k a „ l e l u j a " — ze w s i K a ­ dzidło, p o w . ostrołęcki — w y c i n a ł a R o z a l i a P o l a ­ k ó w n a w r . 1923. R y c . 7. — K r z y ż ( f i g u r a ) d r e w n i a n y z r . 1866 p o d wsią S u l , p o w . ostrołęcki. N a ramionach słońce i księżyc, a u dołu godła M ę k i P a ń s k i e j — w y c i n a n e z drzewa i grubej blachy. Zakoń­ c z e n i e górne i b o c z n e r a m i o n a toczone. R y s . A . Chętnik 1914 r . R y c . 8. — F i g u r a k a p l i c z k o w a z d r z e w a p r z y gościńcu, w y k o n a n a w r . 1881. W e w n ą t r z : C h r y ­ stus w g r o b i e , d w ó c h żołnierzy n a straży i a n i o ­ łowie. W y r ó b m i e j s c o w y , a u t o r n i e z n a n y . N a f i ­ R Y C I N : g u r z e w y r y t y n a p i s : F u n d a t o r Józef Korwek 1881. N a f i g u r z e zakończenie z k r z y ż a ż e l a z n e g o k o w a l s k i e j r o b o t y , z w a n e t u „koroną". W. P o ­ piołki, g m . G a w r y c h y (dziś Z b ó j n a ) , p o w . K o l n o (dziś ostrołęcki) P o d ł . f o t . A . Chętnika 1926, r y s . J . D . w Ł o m ż y 1946 r . R y c . 9. — K a p l i c z k a n a słupie w lesie p o d wsią P o r e d y (za S u c h y m B o r k i e m ) , p o w . K o l n o . Wewnątrz M . B . z Chrystusem — zdjęcie z krzyża z w a n e też „ M a t k a B o s k a Cierpiąca" i t p . F o t . 1927 I — I I . R y c . 10. — Zakończenie k a p l i c z k i d r e w n i a n e j ; n a w i e r z c h u k r z y ż żelazny z k o g u t k i e m ( „ k u ­ r e m " ) i chorągiewką z g r u b e j b l a c h y , n a któ­ r e j w y c i ę t y r o k 1851, w . D o b r y l a s , p r z y d r o d z e do w s i Ż e l a z n e ( w pobliżu m o s t u p r z e z P i s ę ) . R y s . A . Chętnik 1910. R y c . 11. — Straż ( „ T u r k i " ) p r z y G r o b i e C h r y ­ stusa. N o w o g r ó d n a d N a r w i ą . F o t . A . Chętnik 1913. R y c 12. — P i s a n k i z ostrołęckiego, r . 1928 r y s . A . Chętnik. R y c 13. — P i s a n k i ze w s i B o r k o w o p o w . Ł o m ­ ża. I — H e l e n a K u l i s i ó w n a . I I — Z. G r e l o c h ó w n a . R y s . A . Chętnik 1945 r . R y c . 14. — P i s a n k i r y s o w a n e n o ż y k i e m z o k o ­ l i c Myszyńca, p o w . ostrołęcki. R y s . A . Chętnik, 1938 r . L ' A R T DE K U R P I E A L O C C A S I O N DES FÉTES DE P A Q U E S . P a r m i les e l e m e n t s qui inspirent l'art p o p u l a i r e , les fetes et particuliérement cedes de Paques o n t u n e g r a n d e i m p o r t a n c e . L ' a u t e u r c o m p a r e e t décrit les b r a n c h e s de l ' a r t p o p u l a i r e á K u r p i e , á c e l t e époque et n o t a m m e n t les r a m e a u x , p a r f o i s l o n g s de p l u s i e u r s metres, ornes de v e r d u r e , de fleurs e n p a p i e r et de r u b a n s ; les différents desseins d o n t o n c o u v r e les c o u r s e n les s a b l a n t ; des c h a m b r e s ornees de p e i n t u r e s , semblables á celles q u ' o n p e i n t sur les oeuís; les dessins découpés e n p a p i e r coloré, e m p l o y e s á décorer les m u r s ; les s c u l p t u r e s et les c h a p e l l e s a v e c des representa­ tions de l a Passion, d u T o m b e a u et de l a Résureclion, placees s u r les r o u t e s ; et e n f i n les oeufs c o l o ­ res et ornes. En o u t r e , o n a p r i s en c o n s i d e r a t i o n dans cet a r t i c l e , c e r t a i n e s c e r e m o n i e s , p. ex. l a c o u t u m o de p l a c e r dans les églises auprés d u t o m b e a u orné, des gardes, d i t ,,Tures", habillés, de costumes de f a n t a i s i e . 15 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/bd5aa15878cd4ce3f409cd25ffa7b685.pdf e5505461014c5bd93164e08ca0b7b7d3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4574 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973 Subject The topic of the resource malarstwo ludowe - krąg częstochowski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:4247 Title A name given to the resource Nieznany rękopis Szymona Poprzęckiego o warsztacie częstochowskiego malarza ludowego z lat 1880-tych / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1973 t.27 z.1 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa 1973 t.27 z.1 ; s.53-54 Creator An entity primarily responsible for making the resource Jacher-Tyszkowa, Aleksandra Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Sztuki PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Aleksandra Jacher-Tyszkowa N I E Z N A N Y RĘKOPIS S Z Y M O N A POPRZĘCKIEGO O WARSZTACIE C Z Ę S T O C H O W S K I E G O MALARZA L U D O W E G O Z LAT 1880-tych „W cownię latach 80-tych obrazów gdzie w y k o n y w a n o droższe, które zeszłego ludowych. ludowe pobożni Była wieku to obrazy, zwiedziłem pra­ pracownia malarska lecz starannie i p o ł ą c z o n y m dary d l a k o ś c i o ł a w swojej p a r a f i i . P r a c o w n i a takiego m a l a r z a obrazu. sztalug malarskich, Ściany były całkowicie cami". Były to dobrym wzory każdej zawieszone kopiowania. drugiej izbie złocono i przygotowywano W trzeciej izbie t a r t o b a r w n i k i i olejem wano zwanymi „wzor­ P r a c e tego r o d z a j u z r e g u ł y w y k o n y w a l i u c z n i o w i e , obrazy o względnie malarza jako odbywało się w s p o s ó b : n a k ł a d a n o n a wzorzec b i b u ł k ę n a s y c o n ą ten pokostem, płótna, gotowano i p r z y r z ą d z a n o rysunku i malowania. T a k przed p ó ł wiekiem oleje. którzy wyglądała t a k a pierwszej k l a s y pracownia c z ę s t o c h o w s k i e g o malarza. P r a c o w n i t a k i c h b y ł o k i l k a . D z i ś o b r a z y tego t y p u nie s ą już nie l i n i ę k o n t u r u n a k ł u w a n o g ę s t o i g ł ą i po d o k o n a n i u tej , ,artystyczny " niemiecko - ż y d o w s k i . ' ' następnie werniksy i po w y d o s k o n a l e n i u s i ę w tej p r a c y d o p u s z c z a n i b y l i do n a u k i co s t a n o w i ł o k a l k ę i s t a r a n n i e r y s o w a n o c a ł y obraz. N a s t ę p ­ r o b o t y b y ł a g o t o w a t a k zw. „ p a u z a " . N a k ł a d a n o pod zagruntowy- obraz. dla p o m o c n i k ó w Kopiowanie W rozpoczęty tak starannie wykonane rysunku, służące do na tą z ł o c e n i e i srebrzenie te c z ę ś c i o b r a z u , k t ó r e tego w y m a g a ł y . s k ł a d a ł a s i ę z t r z e c h s p o r y c h izb. W n a j w i ę k s z e j izbie s t a ł o kilka Srebro p o k r y t e P o s k o ń c z e n i u tej p r a c y p r z y s t ę p o w a n o do m a l o w a n i a wykwintniejsze, pielgrzymi zakupywali jako z werniksem. b a r w ą , k t ó r a jest p r z e j r z y s t a , i m i t o w a ł o z ł o t o . malowane. W s z y s t k o to wyparł i zniszczył przemysł W t e n s p o s ó b opisuje p r a c o w n i ę m a l a r z y c z ę s t o c h o w s ­ p a u z ę n a p ł ó t n o olejne i pocierano m i a ł k o t ł u c z o n y m w ę ­ k i c h S z y m o n P o p r z ę c k i , a u t o r t e k i p t . Dawne glem l i p o w y m z a w a r t y m w g a ł g a n k u z rzadkiego i m i ę k k i e g o obrazy ludowe. p ł ó t n a lnianego. P o s k o ń c z e n i u tej r o b o t y n a p o w i e r z c h n i l u d o w y c h o b r a z ó w m a l o w a n y c h olejno n a p ł ó t n i e l u b n a p a ­ p ł ó t n a u k a z y w a ł s i ę k r o p k o w a n y r y s u n e k i po ś l a d a c h t y c h pierze t e c h n i k ą t e m p e r o w ą , a p o c h o d z ą c y c h z t e r e n u P o l s k i k r o p e k r y s o w a n o o ł ó w k i e m k o n t u r . P o s k o ń c z e n i u tej ro­ środkowej. b o t y n a s t ę p o w a ł o srebrzenie i z ł o c e n i e szat, aureoli i i n n y c h o c z y m ś w i a d c z y odnaleziony list S e w e r y n a U d z i e l i , d y r e k ­ s z c z e g ó ł ó w . Z ł o t a p r a w i e nie u ż y w a n o , c h y b a do tora Muzeum d r o ż s z y c h , p r z e z n a c z o n y c h do k o ś c i o ł ó w tomiast a miejsca, które srebro p o k r y w a n o powinny gumiguttą, być obrazów wiejskich, a na­ złocone srebrzono, tj. barwnikiem utartym częstochowskie T e k a z a w i e r a 56 p l a n s z , s t a n o w i ą c y c h Autor chciał je w y d a ć Etnograficznego w w kopie osobnej p u b l i k a c j i , Krakowie z 12 lutego 1934 г., z a w i e r a j ą c y o d m o w ę w y d a n i a t e k i . M u z e u m nie d y s ­ ponowało wówczas funduszami ani w i ę k s z y m i możliwoś­ ciami wydawniczymi. S z y m o n P o p r z ę c k i . U . 1. Ś w . F r a n c i s z e k z A s y ż u . K o p i a obraz z k l a s z t o r u o.o. b e r n a r d y n ó w w K o l e . R y s . 1916 r . I I . 2. Ś w . J ó z e f i ś p i ą c o D z i e c i ą t k o J e z u s - - k o p i a o b r a z u , k t ó r y b y ł w p o s i a d a n i u P o p r z ę c k i e g o . 53 �S z y m o n P o p r z ę c k i . I I . 3. Ł a z a r z i n i e m i ł o s i e r n y bogacz. K o p i a o b r a z u zo wsi C z a r n a , po w. K o n i u . R y s . 185(2 r. 11. 4. A d a m i E w a . K o p i a o b r a z u z c h a t y M i k o ł a j a R o ż e j a , wo wsi G o r z a ł k ó w , pow. Opoczno. R y s . 1890 r. Jak w y n i k a z dat umieszczonych planszach, do 1900 Poprzęcki oraz od 1909 powiatów: maszów wykonywał Opoczno, do na w poszczególnych latach 1916 n a terenie Słupca, Mazowiecki, je Piotrków Kozienice, od 1888 następujących Trybunalski, Iłża, Łowicz, To­ Końskie, obrazów; być może Poprzęcki przeniósł i zdobnictwo w t ó r n e ; m o t y w y to s ą b a r d z o bliskie ó w c z e s n y m w y c i n a n ­ kom ludowym. Oprócz konkretno-historycznych o warsztacie Poprzęcki malarza częstochowskiego podaje we wstępie z krótką lat wzmianek 1880-tych charakterystykę R a d o m s k o , M i ń s k Mazowiecki. O d n a j d y w a ł je w wiejskich ogólną obrazów, chatach, walory artystyczne. Autor śmiało z r y w a z zasadami cach, w w na drewnianych starych schowkach terenowych kościołach, chorągwiach, kościelnych. Poprzęcki cmentarnych czasem W czasie obserwował na kapli­ strychach swoich i wędrówek szybkie zanikanie sta­ sposoby m a l o w a n i a i z d o b i e n i a demickich kryteriów oraz i c h aka­ w ocenie p r y m i t y w n y c h o b r a z ó w l u ­ d o w y c h : „ N a p r y m i t y w t r z e b a u m i e ć p a t r z e ć — m i e r z y ć go inną skalą w y m a g a ń — nie żądać tego czego tam być r y c h m a l o w i d e ł . J e s z c z e pod koniec X I X w . b y ł o i c h z n a c z ­ nie m o ż e .— nio s z u k a ć poprawnego r y s u n k u , nio c z e p i a ć s i ę nie w i ę c e j ; w i s i a ł y n a t r z e c h ś c i a n a c h i z b y , t w o r z ą c ozdobny kolorystyki. N a l e ż y f r y z . Z a n i k a n i e o b r a z ó w w i ą ż e on z i n w a z j ą t a n i c h niemiec­ p o s i a d a j ą c y artystycznego pamiętać, ż e w y k o n a l i to ludzie nio wykształcenia. Prymitywy, któ­ k i c h o l e o d r u k ó w , ze z n i s z c z e n i a m i w czasie w o j n y ś w i a t o w e j ro p r z e d s t a w i a m p o s i a d a j ą bardzo oryginalno u j ę c i e t e m a t u , i r a b u n k i e m dzieł sztuki ludowej fantazję i dekoracyjność, w kompozycji religijną p o w a g ę — wywozili niem że się chłopi obrazów cenniejsze zabytków nie z okazy, oraz wskutek ze stopniowym starości. c h c i e l i dobrowolnie domu. przez N i e m c ó w , Propozycje Autor pozbywać sprzedaży którzy niszcze­ podkreśla, się świętych spotykały ciepłą, serdeczną Wszystko to naiwność bardzo często wyobraźni i wyrażone cześć pobożną. nieumiejętnym ry­ s u n k i e m i bardzo ubogimi ś r o d k a m i m a l a r s k i m i . " się osobliwie K o p i o w a n e przez siebie obrazy w i ą ż e P o p r z ę c k i z k r ę ­ o b r a z y M a t k i B o s k i e j przyniesione n a r ę k a c h z C z ę s t o c h o w y giem o b r a ź n i c z y m C z ę s t o c h o w y i d z i e l i jo n a t r z y zasadniczo s t a n o w i ą jakoby penat domowy, grupy c z ę s t o z o b u r z e n i e m , a zawsze r u n k i ś w i ę t y c h r a z wniesione z odmową: ,, ... ś w i ę t o ś ć , r ó w n i e ż i wize­ do c h a t y nie p o w i n n y nigdy Do w zależności pierwszej grupy od sposobu malowania zalicza o b r a z y i zdobienia. przedstawiające świę­ z niej w y j ś ć dobrowolnie, a c ó ż dopiero z a p i e n i ą d z e . S ą to t y c h , malowano n a t ł a c h o j e d n o l i t y m kolorze, do drugiej patronki i patronowie grupy—-sceny żyjących i zmarłych członków ro­ z życia P a n a Jezusa, Matki Boskiej i świę­ d z i n y , no i i c h p r o t e k t o r z y w niebie. Otoczone s ą s z c z e g ó l n ą t y c h n a t ł a c h p r z y b r a n y c h f a n t a z y j n y m i k w i a t a m i , do trze­ c z c i ą . D o b r e w y c h o w a n i e nie u w z g l ę d n i a n i g d y , a b y w izbie, ciej — o b r a z y gdzie w i s z ą malowane pozwolić obrazy sobie na święte w wypadku jakiegoś przekleństwo choćby w zatargu, największym gniewie. M i o t a ć p r z e k l e ń s t w a uchodzi t y l k o n a p o w i e t r z u . " Terenowa inwentaryzacja Poprzęckiego p l e t n a — b r a k w niej w y m i a r ó w jaką techniką Zastrzeżenia 54 był mogą wykonany budzić nie jest kom­ o b r a z ó w oraz i n f o r m a c j i każdy również kopiowany dekoracje obraz. niektórych przedstawiające sceny z życia Chrystusa, n a tle k r a j o b r a z u lub n i e b a . I n t e r e s u j ą c o b y ł o b y zostawienie o b r a z ó w kopiowanych przez P o p r z ę c k i e g o w l a t a c h 1890—1916 z o b e c n y m ich zachowania. jakości kopii i Pozwoliłoby wniesionych D o t y c z y to z w ł a s z c z a o b r a z ó w pujących miejscowościach: to przez na szczegółową Poprzęckiego znajdujących się w stanom ocenę zmian. nastę­ �I ł ż a . C h r y s t u s B o l e s n y u d o ł u napis „ P a t r z coin d l a ciebie cmentarna w Klwowie) Chrystus dał u c z y n i ć . . . " (zakrystia kościoła). z chorągwi; kościół w Ł o w i c z . Chrystus Pocieszyciel św. J a n Nepomucen P o w. Koło. w Misjonarski), (tamże). Chrystus Pow. Końskie. Łazarz i niemiłosierny bogacz (wieś Czarna). Św. Franciszek d y n ó w — Kolo), (kościół z M a r i ą M a g d a l e n ą (obraz Bielinach). z Asyżu (klasztor Ukrzyżowany bernar­ (stary kościół P o w. S ł u p c a . Św. Jerzy (st. k o ś c i ó ł , w i e ś O s t r o w i t e ) , św. Marcin ( t a m ż e ) , św. Piotr (drewniany kościół w S ł u p c y ) , ś w . K r z y s z t o f (probostwo we w s i M ł o d o j e w o ) , ś w . J a n E w a n ­ Kłodawie). gelista (obraz z c h o r ą g w i , k o ś c i ó ł w K o s z u t a c h ) . Pow. Opoczno. Chrystus Ukrzyżowany (kapliczka p r z y d r o ż n a we w s i R ó ż a n n a ) , A d a m i E w a (d. c h a t a Miko­ Pow. łaja cmentarny Rozeja (refektarz we wsi Gorzałków), klasztoru w św. Antoni Wielkiej Woli), Padewski Chrystus Pow. Pow. Ś w . M i c h a ł (obraz z c h o r ą g w i , k o ś c i ó ł Ż Y C I A . . Tryb. Witowie) M i ń s k Św. Św. Katarzyna (kościół Maria Magdalena (tamże), Św. Rozalia (feretron M a z o w i e c k i . w Siennicy), św, Barbara Pow. P r z у s u с h a. Ś w . A n n a (obraz z c h o r ą g w i , k a p l i c a Z w Naucza­ j ą c y ( t a m ż e — refektarz). Pow. S t a s z ó w . w Szydłowie) P i o t r k ó w P u ł a w y. (tamże). Chrystus „Żywiciel" (kościół w Janow­ cu). . O p o w i e ś ć pewnego r e g i o n a l i s t y : — B y ł o to p a r ę lat t e m u , T . ( r z e ź b i a r z l u d o w y ) miesz­ kał wtedy ubrany, do w sąsiedniej zapuścił niego któregoś stycznego. wsi. brodę, Widzę razu z Chodził żona, dzieci w lipcu, zawsze porządnie zadbane. Wpadłem pełnia przerażeniem, że T. sezonu tury­ ubrany jest w j a k i e ś straszliwe gacie p r z e w i ą z a n e p o s t r o n k i e m , a g ł o w ę ma o g o l o n ą do latają gołej s k ó r y . Chodzi brudne, na wszedłem, T. tłumaczył rzeźba. Kiedy jakiemuś stare s z m a t y . panu, jak też Gdy powstaje z o b a c z y ł mnie, z m i e s z a ł się trochę. O d c i ą g n ą ł e m go n a bok. — - P a n i e Т . , r a n y boskie, co zawołałem n a b o s a k a , dzieci bosaka, ubrane w się z panem dzieje? — przerażony. — Cicho -— s z e p n ą ł T — niech pan przyjdzie później, n i e c h m i p a n teraz nie p s u j e interesu. N i g d y nie m o g ł e m z r o z u m i e ć , dlaczego T . z g o l i ł sobie g ł o w ę n a zero, b y zadokumentować swą ludowość. on że symbolizuje się dowiedział, ogolony łeb Gdzie chłopa? C h c i a ł e m go p o t e m o to z a p y t a ć , ale j a k o ś nie b y ł o okazji. * — Niechże j u ż wreszcie p r z e s t a n ą do mmc przy łazić c i p a n o w i e z gazet i ci z n a w c y , j a nie m a m n a n i c h c z a s u ! -s k a r ż y s i ę n a z e b r a n i u S t o w a r z y s z e n i a T w ó r c ó w "Ludowych pewien garncarz, którego jest s p r z e d a ż s w y c h jedynym źródłem dochodów wyrobów. * -Zamówiła u m n i e C e p e l i a 00 C h r y s t u s i k ó w , robiłem i r o b i ł e m j a ż e m n i e m g l i ł o , t a k a n u d a m n i e m g l i ł a , a potem s i ę przez p ó ł d n i a nie m o g ł e m o p a m i ę t a ć ocl r a d o ś c i , ż e z głowy to C h r y s t u s i k i — opowiada o swej mam wspólpracy z Cepelią rzeźbiarz wiejski. — Którą ze swoich rzeźb pan najbardziej lubi? — p y t a m t w ó r c ę ludowego. — Chrystusiki najwięcej idą, a mnie się Chrystusik t e ż bardzo podoba •— o d p o w i a d a . 55 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/5315e2ae6560fec57194eaefb46b5d0c.pdf 10bbd80cfaff67d33cd79d446f34438a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5728 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne ogień - aspekt etnograficzny Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5326 Title A name given to the resource Zakazy związane z ogniem, I/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.84 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 16. Zakazy związane z ogniem, I Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Jak mówiono, czy wolno pluć, wylewać nieczy­ stości na ogień? Dlaczego? Objaśnienia znaków: 1 — zakaz plucia na ogień; 2—zakaz wylewania nieczystości; 3—brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/adafb881e48b1062c6b8715abfe4337e.pdf 97a3cf8a0c3e72dd33418838185d8417 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:586 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:536 Title A name given to the resource Społeczne funkcje Koranu / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.422-444 Creator An entity primarily responsible for making the resource Mrozek, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA MROZEK SPOŁECZNE F U N K C J E KORANU I s l a m , który zrodził się na obszarze Hidżazu w V I I w . n.e., był w okresie swego powstania i r o z w o j u r u c h e m niewątpliwie postępo­ w y m . Główne znaczenie r e l i g i i i s l a m u polegało na t y m , że stworzyła ona podstawę dla polityczno-socjalnej jedności Arabów. Twórca t e j r e ­ l i g i i , M a h o m e t (571—632), wyrównał przeciwności między ludnością osiadłą a k o c z o w n i k a m i , nadał wspólny sens i c h dążeniom, w y e l i m i n o ­ wał spór o odrębnych przodków. Zburzył on także a u t o r y t a t y w n y p u n k t widzenia beduinów określając go j a k o pogański, co oznaczało, że był o n w r o g i w stosunku do p r a w formułowanych w Koranie i przestarzały w obliczu nowej r e l i g i i . Konkretność nowej wspólnoty opartej na r e l i g i i stała się bazą nowego społeczeństwa, a później pań­ stwa. Rozdrobnienie istniejące w przeszłości zostało przezwyciężone przez integrację, a na czele nowej g m i n y stanął p r o r o k j a k o widoczne c e n t r u m skupienia socjalnego. To ostatnie wyrosło wkrótce na samo­ dzielny organizm p o l i t y c z n y , przejawiający dążność do wchłonięcia wąskiej jedności szczepowej, na rzecz szerszej wspólnoty r e l i g i j n o - p o l i tycznej. 1 2 Eliminując odrębności plemienne na rzecz wspólnoty r e l i g i j n e j i s l a m 1 Paradoksalność s y t u a c j i osiadłej ludności a r a b s k i e j p r z e d wystąpieniem Ma­ h o m e t a polegała n a t y m , że górując n a d B e d u i n a m i pod wzlgędem p o z i o m u życia pozostawała o n a pod s i l n y m w p ł y w e m k u l t u r y Beduinów, zarówno w sferze pojęć ideałów i cnót człowieka, j a k i w o d n i e s i e n i u do a s p i r a c j i i n t e l e k t u a l n y c h i a r t y ­ stycznych. Mahomet, wiernych, niweluje wprowadzając w pewnym jednolite normy s e n s i e autorytet postępowania koczowników, w dla wszystkich pewnym sensie j e d n a k , ponieważ c z e r p i e dość obficie z w z o r ó w beduińskich dodając do n i c h t y l k o obudowę religijną. 2 Koran: święta księga i s l a m u . Słowo „ K o r a n " pochodzi od s y r y j s k i e g o i o z n a c z a lekcję, a w z n a c z e n i u c z a s o w n i k o w y m w s z e c h n i e a k c e p t o w a n a p r z e z muzułmanów w e r s j a Koranu Mahometa w 652 r. i o b e j m u j e qerjana czytanie. Jednolita, zbiorcza i po­ powstała już po śmierci 114 s u r , t j . rozdziałów, w układzie od najdłuższego do najkrótszego, z których każda d z i e l i się j e s z c z e n a w e r s e t y , t j . l i n i j k i . �SPOŁECZNA F U N K C J A 423 K O R A N U miał szersze możliwości jednoczenia l u d z i , a t y m s a m y m był poten­ cjalnie potężniejszy, silniejszy o d panującego dotąd systemu klanowego. Wreszcie Koran napisany w języku a r a b s k i m , stając się z biegiem czasu podstawą p r a w o d a w s t w a i wzorcem n o r m postępowania w e w s z y s t k i c h dziedzinach życia w i e r n y c h , był księgą cementującą jedność wszystkich Arabów, bazą państwa arabskiego okresu średniowiecznego. Jednolite przepisy r e l i g i j n e ustawiają wyznawców nowej w i a r y na równej pozycji w obliczu boga. Jak to chętnie podkreślają apologeci islamu, jedyną różnicą w i e r n y c h w obliczu boga jest stopień i c h po­ bożności. Podkreśla t o rzeczywiście orzeczenie Mahometa zamieszczone we wcześniejszej surze (rozdziale) Koranu: „Najszlachetniejszym w oczach boga jest t e n , k t o [góruje] w pobożności" . A l e równość w i e r ­ n y c h w obliczu boga nie m a nic wspólnego z równością socjalną. W istocie b o w i e m równość współwyznawców postulowana przez Koran b y n a j m n i e j nie wyrównuje nierówności socjalnej w społeczeństwie wiernych. We wczesnym okresie swej p r o f e t y c k i e j działalności Mahomet zwraca się do wszystkich współziomków ze s w y m posłannictwem r e l i ­ g i j n y m . Wczesne s u r y Koranu są pełne p o k o r y i obaw, a głównym ce­ l e m Mahometa było pozyskanie sobie j a k największej lic z b y z w o l e n n i ­ ków, których ranga społeczna nie odgrywała większej r o l i ; każdy n o w y wyznawca głoszonej przez niego w i a r y był n a b y t k i e m c e n n y m , M a h o ­ m e t o w i b o w i e m brakowało wówczas nawet niezbędnej ilości l u d z i , mogących zapewnić m u osobiste bezpieczeństwo w obliczu niechęci i gróźb Qurajszytów . W t y m okresie powstają nawet wersety odzwier­ ciedlające co n a j m n i e j niechętny stosunek Mahometa do rządzącej w a r s t w y M e k k i : „Bezbożni w d u m i e swej oskarżać będą o fałsz świętą naukę. B r a m y nieba zamknięte będą przed n i m i i prędzej wielbłąd przejdzie przez ucho igielne, n i m o n i do nieba dopuszczeni b ę d ą " . Podobną wymowę m a i n n y werset: „[Wśród potępionych] zawołają towarzysze na bogaczy, poznawszy i c h po m i n a c h : na cóż w a m się p r z y ­ dały wasze bogactwa, które gromadziliście i wasza p y c h a ? " . N i e m a jednak w Koranie — nawet w e wczesnych surach — potępienia boga3 4 5 6 Koran, XLIX, 13. W s z y s t k i e o z n a c z e n i a c y t o w a n y c h fragmentów Koranu (w których c y f r y r z y m s k i e oznaczają odpowiednią surą, a a r a b s k i e w e r s e t s u r y ) , pochodzą z a r a b s k i e j w e r s j i tej księgi, w y d . K a i r 1367 r. Hidżry (1947/1948 r. n.e.). 3 Q u r a j s z y c i , w a r s t w a panująca w M e k c e , n a której t e r e n i e żył i działał M a h o m e t , odnosząca się ze zrozumiałą niechęcią do i d e i głoszonych p r z e z M a h o ­ m e t a , w obawie, iż te ostatnie mogą podważyć i c h ustaloną już, przodującą n a t e r e n i e Hidżazu pozycję. 4 5 Koran, V I I , 40. 6 Koran, V I I , 48. �424 A N N A M R O Z E K czy dla samego bogactwa i t y m różni się Mahomet od i n n y c h r e f o r m a ­ torów r e l i g i j n y c h . W Koranie, czy też w ogóle w islamie, b r a k jest ha­ seł nawołujących do ascetyzmu czy świadomego wyrzeczenia się bo­ gactw, w celu zbliżenia się do boga. Posiadanie bogactw nie jest prze­ szkodą w wierze, jeśli nie dołączają się do tego e l e m e n t y p y c h y czy bezbożności, na co wskazują wyraźnie cytowane wyżej wersety. Świad­ czy o t y m również fakt, że Mahomet nie głosił hasła podziału bogactw między b i e d n y c h , lecz zalecał t y l k o i c h wspomaganie. B r a k zdecydowa­ nego odcięcia się o d l u d z i bogatych, b r a k ideologii a t r a k c y j n e j dla w a r s t w najbiedniejszych był prawdopodobnie główną przyczyną jego początkowego osamotnienia i niepowodzeń. Z d r u g i e j jednak s t r o n y t a k i właśnie charakter głoszonej przez Mahometa r e l i g i i u w a r u n k o w a ­ n y był ówczesną patriarchalną strukturą społeczeństwa arabskiego, w którym każda nowa idea wymagała uprzedniej akceptacji głowy r o d z i n y czy k l a n u , z a n i m zyskała w a l o r powszechności. Sam Mahomet podejmował n i e j e d n o k r o t n i e próby dotarcia do znaczniejszych osobi­ stości M e k k i z zasadami głoszonej przez siebie r e l i g i i , jednak w o g r o m ­ nej większości wypadków wywoływały one skutek p r z e c i w n y do zamie­ rzonego. Dopiero przeniesienie się Mahometa do M e d y n y i umocnienie swego a u t o r y t e t u na t y m gruncie jest m o m e n t e m z w r o t n y m dla gło­ szonej przez niego w i a r y , j a k również dla jego o r i e n t a c j i społecznej. Od tej c h w i l i M a h o m e t sam staje się f a k t y c z n y m władcą i wystę­ puje świadomie jako reprezentant w a r s t w y rządzącej, a władza jego jest t y m silniejsza, że sprawuje ją w i m i e n i u boga, w którego otaczający go A r a b o w i e ( w miarę postępującego powodzenia p r o r o k a i własnego) wierzą coraz silniej. I s l a m jako system p o l i t y c z n y przyniósł na początku p o w i e w nowości i zmian, zwalczał stare t r a d y c j e . A l e nowe idee, łącząc się z celami i zadaniami p o l i t y c z n y m i , szybko przeszły na usługi w a r s t w y panującej. Państwo arabskie, którego p o d w a l i n y stworzył jeszcze sam Mahomet, nie było państwem d e m o k r a t y c z n y m , j a k z n o w u utrzymują apologeci i moderniści i s l a m u , lecz organizmem o ściśle rozgraniczonym, d w u k l a s o w y m społeczeństwie, w którym niektórzy t y l k o b y l i zarządzają7 Nowości w n i e s i o n e p r z e z i s l a m do świata a r a b s k i e g o są dość znaczne. Jeśli b o w i e m r e l i g i a chrześcijańska wstąpiła w świat już uporządkowany, który r o z p o ­ rządzał określonymi z a s a d a m i p o l i t y c z n y m i , odpowiednią strukturą władzy i p o ­ rządkiem g o s p o d a r c z y m , i usankcjonowała go swoją ideologią — to i s l a m powołał do życia w g r u n c i e r z e c z y nową cywilizację, opartą n a n o w y c h p o d s t a w a c h p r a w ­ n y c h , z a s a d a c h zarządzania i g o s p o d a r o w a n i a i narzucił n a r o d o m p o d b i t y m język świętej księgi i s l a m u . Być może, w t y m f a k c i e należy doszukiwać się p r z y c z y n s i l ­ nego związku w s z y s t k i c h aspektów życia z i e m s k i e g o , j a k n a j b a r d z i e j świeckiego, z z a s a d a m i w i a r y n a g r u n c i e i s l a m u , a także p r z y c z y n trwałości tego związku. 7 �SPOŁECZNA F U N K C J A 425 K O R A N U c y m i , a znakomita większość społeczeństwa była podporządkowana i c h władzy. Działo się t a k nie ze względu na wyjątkowe zalety l u d z i , w rę­ k a c h których spoczywała władza, lecz ze względu na charakter i cel spełnianych przez n i c h f u n k c j i . Wymagane przez K o r a n wypełnianie właściwej służby bożej f i b a d a ) nie było możliwe bez zorganizowanej społeczności współwyznawców. Społeczność taka nie mogła istnieć bez władzy; stąd p i e r w s z y m obo­ wiązkiem i zadaniem władcy było wprowadzenie i egzekwowanie n a j ­ lepszej, najpełniejszej 'ibáda. Te funkcje kształtowały we wczesnym okresie i s l a m u a u t o r y t e t i znaczenie władców oraz posłuszeństwo pod­ danych. Rządzący i zarządzani z a m y k a n i b y l i w s t r u k t u r z e p r a w i obo­ wiązków (praw władców i obowiązków poddanych), usankcjonowanych przez „boskie" objawienie. Rozgraniczenie to, wprowadzone w życie już przez samego Mahometa, znajduje pełne odbicie w tekście K o r a n u . I. AKCEPTACJA NIERÓWNOŚCI SPOŁECZNEJ W KORANIE O d m o m e n t u faktycznego przejęcia władzy politycznej w Medynie, Mahomet w i e l o k r o t n i e podkreślał niezwykłą wagę swego posłannictwa, gdyż umacniało to powagę jego a u t o r y t e t u osobistego. W t e j mierze poważną pomocą dla niego był Koran, który „słowami boga" nawoły­ wał w i e r n y c h do posłuszeństwa i szacunku dla p r o r o k a : „ K t o jest po­ słuszny p r o r o k o w i , t e n jest posłuszny b o g u " ; „Ci, którzy obrażą boga l u b jego wysłannika, zostaną przeklęci przez boga w t y m i w przyszłym ż y c i u " . N a w e t podkreślane uprzednio „zrównanie" w i e r n y c h w o b l i ­ czu boga nie dotyczy samego p r o r o k a w okresie jego wzrastających wpływów p o l i t y c z n y c h : „[...] j a jestem p i e r w s z y m z w i e r n y c h " — mówi o sobie p r o r o k . P r i o r y t e t p r o r o k a odnosi się również do spraw j a k najbardziej ziem­ skich: „Gdy zapytają ciebie — mówi bóg do Mahometa — do kogo należą łupy wojenne, odpowiedz: należą do boga i jego wysłannika [...] Jeśli w i e r n i jesteście, bądźcie posłuszni bogu i p r o r o k o w i " . I w i n n y m miejscu: „[...] poprzestawajcie na t y m , co w a m daje p r o r o k , i więcej nie żądajcie" . Koran daje więc świadectwo w o l n e j , ale stale postępującej zmiany r o l i i pozycji Mahometa, o d natchnionego proroka, biernego przekazi­ ciela „woli bożej" (wczesne sury) do silnego, pewnego siebie władcy 8 9 10 u 12 8 3 10 11 12 Koran, I V , 80. Koran, Koran, Koran, X X X I I I , 57. V I , 163. V I I I , 1. Koran, L I X , 7. �426 A N N A M R O Z E K (sury późniejsze, z których pochodzą cytowane wyżej f r a g m e n t y Ko­ ranu), egzekwującego od współwyznawców w i m i e n i u boga posłuszeń­ stwo i szacunek oraz, co jest rysem c h a r a k t e r y s t y c z n y m dla Mahometa, roszczącego sobie prawo do osobistego decydowania i rozporządzania napływającymi bogactwami, z d o b y t y m i na wojnie. W istocie M a h o m e t ma niewiele wspólnego z sylwetką p r o r o k a opisywaną n a m przez apo­ logetów i s l a m u : człowiekiem więcej j a k s k r o m n y m , żyjącym nieledwie w ubóstwie, p o k o r n y m i d o b r o t l i w y m . W jednej z najpóźniejszych sur Koranu przypisuje on sobie cechy, odnoszone wcześniej t y l k o do boga: „Dostojny p r o r o k powstał między w a m i [...] Niech w i e r n i spodziewają się po n i m t y l k o łaski i miłosierdzia" . 13 O g r o m n y a u t o r y t e t osobisty, j a k i faktycznie zdobył sobie M a h o m e t w miarę wzrastającego powodzenia głoszonej przez siebie r e l i g i i , m a w o m a w i a n y m problemie dość zasadnicze znaczenie: 1) Mahomet za­ akceptował istniejące uprzednio rozwarstwienie społeczne, bo umacniało ono w w i e r n y c h poszanowanie d l a a u t o r y t e t u i władzy; 2) wywyższa­ jąc własną pozycję M a h o m e t stworzył podstawę dla przyszłego u p r z y ­ w i l e j o w a n i a kalifów, będących przecież następcami proroka. Pierwsza tendencja Mahometa jest dość silnie zaznaczona w Koranie: akceptuje on nierówność poszczególnych członków g m i n y muzułmań­ skiej i nawet uzasadnia je wolą boga: „[...] o n darów swoich udziela według upodobania, bo jest potężny i mądry" . Ubóstwo l u b nie­ szczęście człowieka określane jest często w Koranie j a k o a k t próby boga: „Nie każdy ze śmiertelnych na równi jest szczęśliwy, a t o [ d l a ­ tego], aby bóg mógł poznać w i e r n y c h i wybrać spomiędzy n i c h swoich świadków oraz, żeby doświadczyć w i e r n y c h " . A l e l u d z i o m b o g a t y m „próby" takie nie wydają się być potrzebne: „Staraj się obok bogactwa, które posiadasz, zasłużyć sobie na królestwo niebieskie [...] Bądź dobro­ c z y n n y m t a k , j a k bóg był wspaniałomyślnym względem ciebie" . W y ­ stępujące w ostatnio c y t o w a n y m fragmencie Koranu podkreślenie „bo­ skiego" pochodzenia dostatków ziemskich p r o w a d z i n i e k i e d y do utożsa­ mienia ubóstwa i nieszczęścia (także przecież u w a r u n k o w a n y c h przez boga w myśl zasad islamu) z rodzajem niełaski boga: „Bóg swoich względów udziela t y m , którzy m u się podobają" . Wskazuje na to również przestroga Mahometa skierowana do b i e d n y c h : „Nie żądaj być równym t y m , których bóg n a d ciebie wywyższył" , i w i n n y m miejscu: 14 15 16 17 18 13 Koran, I X , 128. 14 Koran, X L I I , 19. Koran, Koran, Koran, Koran, I I I , 140—141. X X V I I I , 77. I I I , 12. I V , 32. 15 l e 17 18 �SPOŁECZNA F U N K C J A 427 K O R A N U „Nie obracaj t w y c h oczu chciwie na cudze d o s t a t k i " . W ślad za t y m i przestrogami postępuje — znane n a m skądinąd — „pocieszenie" b i e d ­ n y c h : „[...] dobra, które bóg obiecuje, są trwalsze i droższe" . Wreszcie jeszcze jeden ustęp Koranu wskazuje dostatecznie w y ­ raźnie na akceptację nierówności społecznej: „[...] j a — mówi bóg usta­ m i Mahometa — podzieliłem dostatki ziemskie, ustanowiłem hierarchię między ludźmi, która podnosi i poniża: udziela j e d n y m panowania, d r u g i m [nakazuje] posłuszeństwo" . Czyż można wymagać bardziej jasnego sprecyzowania stanowiska w k w e s t i i społecznej? Bóg Mahometa jest również p r o t o t y p e m despoty na wzór wschodni: „On — mówi Mahomet o bogu —• jest w stanie zwalić nieszczęścia na wasze głowy, a p o d nogami otworzyć przepaść; posiać między w a m i n i e ­ zgodę i sprawić, aby j e d n i c i e r p i e l i za gwałty d r u g i c h " Zadziwiające, j a k często wzorzec t e n był ożywiany w p r a k t y c e przez średniowiecznych władców państwa arabskiego. Niepomierne wywyższenie t y c h ostatnich nad podstawową rzeszą w i e r n y c h l u b poddanych stwarzało n i e o g r a n i ­ czone możliwości nadużywania władzy. I t u t a j dochodzimy do d r u g i e j k o n s e k w e n c j i posunięć Mahometa. Podobnie j a k p r o r o k odpowiedzialny był t y l k o przed bogiem, stojąc poza zasięgiem k r y t y k i l u d z k i e j , t a k i późniejsi k a l i f o w i e i książęta s p r a w o w a l i władzę absolutną, nie ograniczoną żadnym a u t o r y t e t e m l u d z k i m . Konieczność bezwzględnego posłuszeństwa wobec boga i jego wysłannika — postulowana w Koranie — z chwilą śmierci p r o r o k a przeniesiona została automatycznie na jego następców, kalifów, a t r a ­ dycjonaliści i s l a m u , popierający istniejący system władzy, m i e l i isto­ t n i e ułatwione zadanie, nawołując w i e r n y c h do posłuszeństwa na p o d ­ stawie istniejących przepisów Koranu . 1S 20 21 2 2 23 " Koran, ° Koran, Koran, Koran, 2 21 22 X X , 131. X X , 131. X L I I I , 32. V I , 65. N a d e s p o t y c z n y c h a r a k t e r rządów władców muzułmańskich w m i n i o n y m o k r e s i e w s k a z y w a ł również zmarły w 1956 r. były p r e z y d e n t P a k i s t a n u , G h u l a m M u h a m m a d , w s w y m przemówieniu do p r a w n i k ó w w 1952 r. „Podczas ostatniego tysiąclecia i s l a m cierpiał pod władzą despotów. Stał on się narzędziem w i c h rękach, podczas gdy o n i s a m i p o d t r z y m y w a n i b y l i n i e t y l k o p r z e z feudałów, ale również s k o r u m p o w a n e duchowieństwo. C i ostatni m i e l i często wyłączny monopol n a wykładnie i interpretację p r a w i s l a m u , o i l e i j a k długo p o t r z e b n e to było despotom d l a osiągnięcia i c h celów" (cyt. za J . H a n s , Dynamie und Dogma im Islam, L e i d e n 1960, s. 38). P o r . również A. B o n n e , State and Econimics in the M i d d l e East, L o n d o n 1948, s. 8: „Przywódca państwa został w y n i e s i o n y p o n a d s w o i c h p o d d a n y c h , otoczony n i m b e m boskości i o d d z i e l o n y od zwykłych śmiertelni­ ków p r z e z o c h r o n n y m u r ceremoniału i d w o r z a n . W t y m s a m y m czasie pogłębiające się zubożenie k l a s niższych i wzrastająca n e g a c j a i c h p r a w p o l i t y c z n y c h były rao2 3 �428 ANNA M R O Z E K Omawiane wyżej tendencje znajdują pełne odbicie w t r a d y c j i isla­ m u : „Trzymajcie się [drogi] posłuszeństwa w stosunku do waszych zwierzchników — b r z m i orzeczenie t r a d y c j i a l - T i r m i d i — i nie sta­ wiajcie oporu, b o w i e m t y c h , którzy są i m [zwierzchnikom] posłuszni, bóg nazywa posłusznymi, a powstawanie p r z e c i w k o n i m jest powsta­ w a n i e m p r z e c i w k o bogu [...] Jeśli ktoś zarządza waszymi s p r a w a m i i popadnie w nieposłuszeństwo wobec [nakazów] boga, t o przyjdzie na niego k a r a boża ( t j . bóg będzie wiedział, j a k go ukarać), ale w y nie macie p r a w a odmawiać m u posłuszeństwa. K t o nisko ceni władzę boga na ziemi, tego bóg poniży ( M a n ahanu s u l t a n a l l a h i fí-1-ardi ahanáhh u ) " . C y t a t ten nie w y m a g a komentarza. 2 4 Zalecenia t r a d y c j i o podobnej w y m o w i e posiadają swe źródło w cy­ t o w a n y c h wcześniej orzeczeniach Koranu i — wyjąwszy i c h k o n k r e t ­ ność — nie różnią się one n i c z y m od swego p i e r w o w z o r u . T a k j a k w y ­ jątkowa pozycja i u p r z y w i l e j o w a n i e władców były z góry u s p r a w i e d l i ­ wiane na zasadzie uświęconej przez Koran h i e r a r c h i i , t a k i bezprzykład­ na samowola i despotyzm t y c h ostatnich były r e z u l t a t e m f a k t u , że władcy c i — postępując za przykładem Mahometa — k o r z y s t a l i z n i e ­ ograniczonej władzy, nie podlegając żadnym a u t o r y t e t o m , poza nie u c h w y t n y m bogiem. Co więcej, p r a w o d a w s t w o oparte na przepisach r e ­ l i g i j n y c h , ściśle Koranie — z n o w u sprowadzane f o r m a l n i e do a u t o r y t e t u boga — dawało jego twórcom i egzekutorom (właśnie władcom i sko­ r u m p o w a n e m u duchowieństwu) nieograniczone możHwości w y k o r z y s t y ­ wania go do własnych celów. Właśnie na podstawie zasad i s l a m u wszel­ kie a k t y bezprawia, gwałtu i despotyzmu mogły być uzasadniane „wolą boga" i tłumaczone chęcią doświadczenia w i e r n y c h . II. P R Z E P I S Y E T Y C Z N E K O R A N U I I C H W Y M O W A SPOŁECZNA I s l a m , a właściwie jego twórca Mahomet, m i m o iż nawiązywał sze­ r o k o do t r a d y c j i i zwyczajów przedmuzułmańskich Arabów, w p r o w a ­ dził również szereg cennych i n n o w a c j i w zakresie przepisów i zaleceń dotyczących sfery e t y k i i moralności. Z n a j d u j e t o m . i n . swoje odbicie w zakazie zabójstwa niemowląt, zwłaszcza płci żeńskiej, p r a k t y k o w a n e g o dość powszechnie w okresie przedmuzułmańskim, głównie wśród p l e m i o n koczowniczych, a w y n i ­ kającego ze szczególnie ciężkich i t r u d n y c h warunków życia t y c h ostatnich, co za t y m idzie małej użyteczności kobiet. „Nie zabijajcie żliwe p r z e z bezprzykładny s o j u s z między duchowieństwem i s l a m u , biurokracją p a ń ­ stwową i w i e l k i m i p o s i a d a c z a m i z i e m s k i m i " . M s. 94. C y t . za I. G o l d z i h e r e m , Muhammedanische S t u d i e n , t. 2, H a l l e 1890, �SPOŁECZNA F U N K C J A 429 K O R A N U własnych dzieci przez bojaźń ubóstwa — b r z m i jeden z wersetów Koranu — j a i c h i wasze potrzeby opatrzę. Zabijając je popełniacie śmiertelny g r z e c h " . Przepis t e n , p o d y k t o w a n y zmienioną sytuacją ekonomiczną Arabów (zwycięskie podboje dostarczają bogatych łupów) i k o n k r e t n y m i potrzebami ( w o j n y stwarzały rosnące zapotrzebowanie na bojowników), nie umniejsza zasług Mahometa w f a k t y c z n y m poło­ żeniu k r e s u p r a k t y k o w a n y m dotychczas zabójstwom niemowląt i sta­ n o w i jeden z pozytywów Koranu; z d r u g i e j s t r o n y sposób sformułowa­ nia tegOf zakazu: pozostawienie bogu t r o s k i o u t r z y m a n i e potomstwa, zrodziło s k u t k i ujemne w postaci beztroski i b r a k u odpowiedzialności za u t r z y m a n i e dzieci, a wynikający stąd o g r o m n y przyrost n a t u r a l n y w k r a j a c h i s l a m u jest dzisiaj jedną z najpoważniejszych przeszkód w usunięciu rezultatów opóźnienia gospodarczego. 25 Do i n n y c h pozytywów odnoszących się do życia rodzinnego zaliczyć należy podkreślany w i e l o k r o t n i e nakaz szacunku i pieczołowitości d l a rodziców i w ogóle starszych l u d z i : „Bóg nakazuje sługom s w o i m być d o b r o t l i w y m dla swoich bliźnich i rodziców, czy z n i c h jedno, czy oboje osiągnie w i e k sędziwy. Strzeż się, abyś i m pogardy nie okazał i n a ­ pomnień nie dawał, przemawiaj do nich zawsze z u s z a n o w a n i e m " . Nakaz t e n m a swoje źródło w społecznej, na wpół patriarchálněj s t r u k ­ turze ówczesnej A r a b i i . Zachował on swą wartość do c h w i l i obecnej i p r z y j e m n i e uderza cudzoziemca. U j e m n e s k u t k i , j a k i e za sobą pociąga, polegają j e d y n i e na u m o c n i e n i u nadmiernego poszanowania a u t o r y t e ­ tów i hołdowaniu t r a d y c j i , cech i t a k już silnie a k c e n t o w a n y c h w ideo­ logii islamu. 26 Nie b r a k również w Koranie zaleceń ściśle etycznych o równie do­ datniej w y m o w i e . Są t o : p o w t a r z a n y w i e l o k r o t n i e nakaz uczciwości k u p i e c k i e j (być może jest to następstwem f a k t u , że Mahomet, sam k u ­ piec z zawodu, doceniał wartość i znaczenie t a k i e j właśnie postawy w p r a k t y c e ) , przestrzeganie przed w y d a w a n i e m fałszywego, krzywdzą­ cego świadectwa o i n n y c h , akcentowanie cnót miłosierdzia, s p r a w i e d l i ­ wości, wzajemnej życzliwości i t p . A l e wszystkie te przepisy i napomnienia nie są j e d y n y m i a n i n a j ­ ważniejszymi zaleceniami Koranu w sferze e t y k i . O i l e przytoczone wyżej przepisy odwoływały się do dobrej w o l i i działania w i e r n y c h , co znajduje swe odbicie we wczesnych surach Koranu , o t y l e późniejsze 21 25 26 Koran, Koran, X V I I , 31. X V I I , 23. P o r . Koran: „Zesłałem z n i e b a tę księgę, w której p r a w d a p r z e m a w i a do l u d z i : k t o podług niej postępuje i kto się od niej oddala, każdy d l a siebie p r a c u j e " ( X X X I X , 42); „Każdy odpowie za s w o j e u c z y n k i " ( L X X I V , 38). 27 �430 A N N A M R O Z E K sury akcentują już t y l k o wartość biernego, ścisłego podporządkowania się muzułmanom w o l i i działaniu samego boga. Na zmianę stanowiska i o r i e n t a c j i Mahometa wpłynęło przede w s z y s t k i m jego postępujące znaczenie i wzrastający a u t o r y t e t p o l i t y c z ­ n y n a terenie A r a b i i , ale także początkowe k p i n y i sceptyczne u w a g i jego współziomków . Oba te f a k t y pociągają za sobą położenie więk­ szego niż dotychczas nacisku na wszechmoc i wszechdziałanie boskie, t j . predestynację. Broniąc się przed k p i n a m i i a t a k a m i swoich współziomków i pragnąc umocnić własny a u t o r y t e t , Mahomet, w coraz szerszym stopniu uzależ­ n i a s p r a w y i czyny l u d z i od w o l i i wyroków boga: „Ludzie nie zostaną oświeceni według t w o j e j [ t j . Mahometa] chęci — b r z m i tekst jednej z późniejszych sur Koranu — Bóg oświeca t y c h , którzy m u się podo­ bają i zna wszystkich, postępujących drogą z b a w i e n i a " . W t e n sposób Mahomet odsunął od siebie zarzut „niemocy" w w y p a d k u niepowodzeń p r z y n a w r a c a n i u n i e w i e r n y c h : jeśli ktoś n i e chce przyjąć zasad nowej w i a r y i podporządkować się i c h przepisom, dzieje się t o za sprawą sa­ mego boga: „[...] kogo bóg pogrąży w błędzie, t e n należy do straco­ n y c h " ; i w i n n y m m i e j s c u : „Bóg [...] kogo chce p r o w a d z i drogą zba­ wienia" . P o d wpływem zmienionej o r i e n t a c j i Mahometa ulega również zmia­ nie s t r u k t u r a samego i s l a m u . W miejsce wcześniejszego odwoływania się do w o l n e j w o l i człowieka, do jego uczynków, które miały w a r u n ­ kować zbawienie, pojawiają się teraz coraz częściej orzeczenia, p r z y p i ­ sujące t y l k o bogu decyzję w k w e s t i i zbawienia czy potępienia człowieka. Znajduje t o swoje odbicie w większości sur Koranu. Oto niektóre z n i c h : „[...] bóg daje posłuch t e m u , k t o m u się podoba; on mógłby 28 29 M 31 Świadectwem k r y t y c z n e g o s t o s u n k u A r a b ó w do M a h o m e t a w e w c z e s n y m o k r e s i e jego działalności j e s t z n o w u s a m t e k s t Koranu: „Oni (tj. n i e w i e r n i ) mówili do p r o r o k a : ty, który przyjąłeś Koran, jesteś szalony. Gdybyś n a m p r a w d ę p r z y ­ nosił, czyżbyś nie przyszedł w poczcie aniołów? ( X V , 6 — 7 ) ; „Nie m a innego życia n a d to, j a k i e g o używamy i n i g d y n i e z m a r t w y c h w s t a n i e m y — t a k a była i c h m o w a " ( C V I , 29); i j e s z c z e j e d e n f r a g m e n t : „Czyż p o r z u c i m y nasze bóstwa — mówili — d l a j e d n e g o szalonego w i e r s z o k l e t y ? " ( X X X V I I , 36). Świadczy o t y m również k r y ­ t y c z n a p o s t a w a A r a b ó w w o b e c treści l e g e n d p r z y t a c z a n y c h p r z e z M a h o m e t a . I t a k , występująca w Koranie ( X X X V I I , 139—144) przypowieść b i b l i j n a o J o n a s z u , który z a sprawą boga w y r z u c o n y ze s t a t k u , połknięty został p r z e z w i e l o r y b a , p r z y t o ­ czona słuchaczom wzbudziła ogromną wesołość, a j e d e n z n i c h rzekł: to n i e j e s t c u d , że w i e l o r y b połknął J o n a s z a ; byłby to c u d nierównie większy, g d y b y J o n a s z połknął w i e l o r y b a . 28 29 30 31 Koran, Koran, Koran, X X V I I I , 56. V I I , 177. X , 25. �SPOŁECZNA FUNKCJA 431 KORÁNO sprawić, że c i , co w grobie spoczywają, m o g l i b y słyszeć" ; „Kogo bóg p r o w a d z i , t e n prawą postępuje drogą; c i których o n obłąkał, nie znajdą ucieczki przed n i m " ; i jeszcze: „[...] o n może według upodobania przebaczać w a m l u b karać w a s " *. W ostatecznym r a c h u n k u w i a r a l u b n i e w i a r a nie zależy więc już od człowieka: o d jego w y b o r u , w o l i i postępowania. T o A l l a h obdarza łaską w i a r y , l u b też o d m a w i a t e j łaski, czyni serce wrażliwym dla przestróg l u b j e zamyka. Z t e o r i i predestynacji l u b przeznaczenia b o ­ skiego — sformułowanej przez Mahometa t a k stanowczo i bezwzględ­ nie — w y n i k a , że bóg przeznaczył człowieka z góry bądź do szczęśli­ wości, bądź do potępienia, że sparaliżował każdy o d r u c h woH i każdą inicjatywę, odebrał człowiekowi możność decyzji, uczynił bezskutecz­ n y m wysiłek do wzrastającej doskonałości. Z b i e g i e m czasu, wszelkie zjawiska otaczającego l u d z i świata, a szczególnie zjawiska dla n i c h uży­ teczne, są przedstawiane w Koranie j a k o a k t c u d u boskiego. Zasięg „twórczości boga" nie pozostawia miejsca na żadną a k t y w ­ ność samego człowieka. N a w e t b o w i e m ubranie, p o k a r m , napoje, dobro­ b y t czy nędza, szczęście czy nieszczęście pochodzą bezpośrednio od b o g a . Można więc postawić p y t a n i e : j a k w świetle wszechogarniającej aktywności boga na niebie i z i e m i wyglądają przepisy etyczne stawiane przed s a m y m człowiekiem? Pozostają one w ścisłej zgodności l u b lepiej zależności o d sformułowanych wyżej przymiotów boga. A b s o l u t n a wszechmoc boga m a wzbudzać podziw i strach w i e r n y c h i skłaniać i c h do ukorzenia się p r z e d majestatem b o s k i m : „Wierzący t o c i — orzeka tekst Koranu — w których sercach w z m i a n k a o bogu wzbudza lęk [...] i którzy pokładają w n i m jedyną nadzieję dla siebie" . Naturalnym następstwem wyeksponowanej na p l a n pierwszy wszechmocy boskiej jest formułowany w i e l o k r o t n i e postulat uciekania się t y l k o do pomocy boskiej w c h w i l a c h szczególnie ciężkich: „[...] ci, którzy chcą o b r o n y , niech j e j o d boga żądają" ; „Bóg jest w a s z y m opiekunem, któż lepiej o d niego może w a m pomóc?" ; „Jeśli bóg zsyła 32 3 S 3 35 36 37 38 '2 Koran, X X X V , 22. 33 Koran, X V I I , 97. 34 Koran, X V I I , 54.* 35 P o r . Koran: „On w d o b r o c i s w e j wyposaża w a s w p o k a r m y c z y s t e i z d r o w e " (XL, 64); „Dzieci A d a m a ! Daliśmy w a m odzież, abyście o k r y l i w a s z e n i e d o s t a t k i " (VII, 26); „Bóg jest dobrotliwy dla slug swoich i darów swoich udziela według p o d o b a n i a (dosłownie: k o m u c h c e ) " ( X L I I , 19); „Bez w o l i bożej l u d z i e n i e mogą k o ­ rzystać ze szczęścia a n i doznawać przeciwności" ( V I I , 188). 36 Koran, 3 7 K o r a n , X I V , 12. 88 Koran, V I I I , 2. I I I , 150. �432 ANNA MŘOZEK na ciebie utrapienie, o n t y l k o może cię uwolnić o d n i e g o " . Zgodnie z p r z y t o c z o n y m i wyżej orzeczeniami Koranu i s l a m w y k l u c z a możliwość uzyskania pomocy i wsparcia w potrzebie ze s t r o n y innego człowieka, podważa t y m s a m y m podstawy solidarności l u d z k i e j , wiarę w siły i wartość człowieka w ogóle. W rezultacie muzułmanin nie przypisuje większej w a g i do swego działania, nie zna radości płynącej z p o k o n y w a n i a trudności na t y m p o l u : jest b i e r n y , poddaje się b i e g o w i rzeczy. Bierność t a p r z e j a w i a się również w postawie wyczekującej człowieka w stosunku do otaczają­ cego go świata, w niechętnym stosunku do wszelkiego wysiłku, w b r a k u t r o s k i o własne, a t y m bardziej cudze j u t r o . N a bezpośrednią zależność tej właśnie postawy muzułmanów od zasad r e l i g i i przez n i c h w y z n a ­ wanej wskazują liczne w y p o w i e d z i teoretyków islamu w k w e s t i i w a r ­ tości i r o l i p r a c y w życiu człowieka. I t a k Wasija Abu H a n l f a — jeden z interpretatorów świętej księgi i s l a m u — stwierdza, że „wiara jest ważniejsza od pracy: praca może mieć p r z e r w y , ktoś może być o d n i e j u w o l n i o n y , od w i a r y zaś n i e " . Uzasadnieniem tego stanowiska jest właśnie absolutna wszechmoc boga: „Bóg stworzył człowieka łącznie z jego pracami, p r z e k o n a n i a m i i wiedzą, ponieważ człowiek nie m a zdolności do tworzenia, będąc słabym i p o z b a w i o n y m o d p o w i e d n i c h właściwości. Bóg t w o r z y człowieka i zaopatruje go, j a k to jest powie­ dziane w Koranie: Alláh t w o r z y i zaopatruje c i e b i e " . Dochodzą t u do głosu wszystkie e l e m e n t y r e l i g i i islamu, o których m o w a była wyżej: podkreślenie słabości człowieka, negacja wartości jego osobistego w y ­ siłku i „uwolnienie" go o d trosk o własne życie. 39 4 0 41 W y z n a w c a i s l a m u był j a k o człowiek wtłaczany w ściśle ograniczone r a m y szablonów, obracał się w zamkniętym świecie, w którym wszyst­ k i e zdarzenia były u j m o w a n e j a k o przejaw „cudu boskiego", a więc rodzić mogły t y l k o p o d z i w i trwogę, a nie ciekawość i dociekliwość. Jeśli jeszcze do tego dodamy w i e l o w i e k o w e odcięcie się świata i s l a m u od wpływu obcych k u l t u r , absorbujących wyobraźnię i wyzwalających a u t o k r y t y c y z m , t o f a k t akceptacji i respektowanie cnót muzułmańskich sformułowanych w Koranie, przez przygniatającą część wyznawców t e j r e l i g i i , nie będą budzić większego zdziwienia. III. C N O T Y MUZUŁMAŃSKIE Z A L E C O N E P R Z E Z K O R A N I TRADYCJĘ Najważniejszym obowiązkiem muzułmanina jest wierzyć w A l l a h a i żyć według ścisłego znaczenia słowa: i s l a m (poddanie, podporządkowa­ nie się). Pokorne poddanie się w o l i boga jest 'wewnętrzną istotą po39 Koran, 40 Szarh 41 Ibidem, V I , 17. Wasijat s. 80. Abu Hanifa, H y d e r a b a d 1903, s. 78. �SPOŁECZNA F U N K C J A K O R A N U 433 bożności. I s l a m jest d o b r o w o l n y m (i w t y m j e d y n i e przejawia się a k t „wolnej w o l i " człowieka) poddaniem się wierze oraz j e j zarządzeniom. Zgodnie z t y m ujęciem głównymi c n o t a m i muzułmańskimi s t a w i a ­ n y m i przed w y z n a w c a m i , nie t y l e jako wzór, ile w a r u n e k i sprawdzian i c h pobożności, są cierpliwość i pokora. T r u d n o nie dostrzec ścisłego związku t a k ujętych cnót etycznych z omawianą wcześniej, skrajnie ujmowaną teorią predestynacji boskiej: skoro wszelkie wydarzenia w świecie odnoszące się zarówno do zjawisk p r z y r o d y , j a k do człowieka są s k u t k i e m uprzedniego postanowienia boga, to człowiekowi nie pozo­ staje nic innego, j a k c i e r p l i w i e i z pokorą znosić przejawianie się w o l i bożej. N a ścisły związek n o r m etycznych z surową dogmatyką i s l a m u wskazuje również f o r m a i treść orzeczeń Koranu: „[...] znoś c i e r p l i w i e nieszczęścia zdarzające się tobie, bo wszystko jest s k u t k i e m wyroków b o s k i c h " ; „[...] c i , którzy cierpieć będą w y t r w a l e , odbiorą stosowną n a g r o d ę i jeszcze: „czekaj i znoś c i e r p l i w i e i wesoło" **. 4 2 43 W przytoczonych wyżej wersetach t r u d n o nie odczytać w y m o w y społecznej w t a k sformułowanych nakazach etycznych: ponieważ nic nie dzieje się w b r e w w o l i boga, żadne cierpienie ludzkie nie jest złem i n i e w a l k a z n i m , lecz c i e r p l i w e oczekiwanie na ewentualną zmianę zrządzenia boskiego jest postawą je d ynie słuszną. T ę „wartość" prze­ pisów Koranu docenili w pełni późniejsi teologowie i s l a m u , cierpliwość b o w i e m i pokora są c n o t a m i najszerzej t u t a j o m a w i a n y m i i u s i l n i e a k c e n t o w a n y m i . P r z y czym społeczny sens t y c h przepisów jest j a w n i e w y e k s p o n o w a n y na p l a n pierwszy. Przedstawiciel tego k i e r u n k u : a l - M a l a t i , stwierdza co następuje: „[Należy] wierzyć, że Koran jest mową boga i w to, że trzeba słuchać aktualnego władcy takiego, j a k i m o n jest [...] nie należy też osądzać żadnego muzułmanina niezależnie o d jego czynów, ponieważ n i e wiadomo, k t o jest przeznaczony do piekła, a k t o do n i e b a " . 45 O b u t y m cnotom, t j . pokorze i cierpliwości, poświęcone są w l i t e r a ­ t u r z e muzułmańskiej liczne opracowania, wiersze i przysłowia. D o b a r ­ dziej znanych należy zbiór stu przysłów 'Alí'ego, z których p r z y t o c z y m y k i l k a dla z i l u s t r o w a n i a omawianego przez nas zagadnienia. P r a g n i e m y p r z y t y m zwrócić uwagę na p r e f i k s „naj", dodany przez 'Alí'ego, w s k a ­ zujący na rangę wyszczególnionych przez niego cnót: „Najpiękniejszym stanem jest cierpliwość; najpiękniejszym ćwiczeniem r e l i g i j n y m jest Koran, X X X I , 17. Koran, X V I , 96. Koran, L X X , 5. C y t . za A Reader on Islam, passages from standart Arabic Writings illustra­ tive of the Beliefs and Practices of Muslim, ed. A . Jeffery, G r a v e n h a g e 1962, s. 367. 42 43 44 45 28 — Etnografia Polska, t. X �434 ANNA MROZEIĆ pokorna postawa; największa słuszność t k w i w stosunku służebnym człowieka w odniesieniu do boga" . Dość charakterystyczny jest p r z y t y m fakt, że w życiu codziennym muzułmanów przyjęły się i ugruntowały właśnie te elementy przepi­ sów Koranu, które podkreślały i c h słabość i bezsilność w obliczu w y ­ roków boskich. Umacniała je z jednej s t r o n y p r a k t y k a , przeciętny bo­ w i e m o b y w a t e l nie miał istotnie nic do powiedzenia w sprawach ogól­ n y c h większej czy mniejszej wagi, zobowiązany do bezwzględnego po­ słuszeństwa wobec władcy; z d r u g i e j strony umacniały je również t r a ­ d y c y j n e upodobania i n a w y k i Arabów: przyzwyczajenie do zdobywania środków u t r z y m a n i a n a drodze wojen (tradycje koczownicze) l u b w f o r m i e dotacji (pensje wypłacane l i c z n y m towarzyszom proroka i jego r o d z i n o m ze s k a r b u państwa), liczne i bogate łupy zdobywane na drodze w o j e n w początkowym okresie islamu. Usuwało to na p l a n dalszy przez długi okres wartość i znaczenie pracy jako drogi zdoby­ wania środków u t r z y m a n i a . A r a b o w i e chętnie w i e r z y l i we wszechdziałanie i łaskawość boga, który zaopatrzy i c h w podobne d a r y nie w y ­ magając o d n i c h dodatkowego wysiłku . 46 47 S k u t k i t a k sformułowanych n o r m etycznych, przejawiające się w daleko posuniętej bierności w i e r n y c h , doszły do głosu w pełni wtedy, k i e d y d o g m a t y k a i s l a m u , r o z w i j a n a i umacniana przez teologów m u ­ zułmańskich, coraz j a w n i e j broniła interesów władców, którym „poza­ ziemska" orientacja w i e r n y c h — t a k u s i l n i e zaszczepiana przez ideolo­ gów i s l a m u — stwarzała sprzyjające w a r u n k i do realizowania j a k n a j ­ bardziej ziemskich i doczesnych celów. Jeszcze w okresie życia Mahometa zasady przez niego głoszone w y ­ magały jakiegoś wysiłku o d współwyznawców, jeśli nie akceptacji, to p r z y n a j m n i e j i c h przyswojenia, słowem — myślenia. Przepisy Koranu i autentyczne w y p o w i e d z i Mahometa zamieszczane w t r a d y c j i w n a j ­ wcześniejszym okresie są jeszcze żywe, odnoszą się do spraw codzien­ nych, rozstrzyganych na gorąco, często w sposób giętki i wcale roz­ sądny . Również i muzułmanie tego okresu wyrażają swe wątpliwości, 48 4 6 A l - G h a z á 1 i, Uber Intention, Reine Absicht und Wahrhaftigkeit, H a l l e 1916, s. 82. 4 7 , T e n a w y k i Arabów wzmocnione i u z a s a d n i o n e p r z e z tradycję i religię sta­ nowią również jedną z p r z y c z y n z a s t o j u k u l t u r a l n e g o , ale także opóźnienia e k o n o ­ micznego. Stwierdza to również Bonne (op. cit., s. 157—158): „Przywiązanie do s t a r y c h , t r a d y c y j n y c h f o r m życia u Beduinów, ale także do wolności, j e s t j e d n y m z ważnych czynników utrudniających postęp. A r a b o w i e [...] pracują, k i e d y muszą, i to tak długo t y l k o , j a k długo n i e z a r o b i l i określonej s u m y pieniędzy a k t u a l n i e i m p o t r z e b n e j ; potem odchodzą l u b uciekają". 48 T r a d y c j a przekazała wielbłądzicę odpowiedź M a h o m e t a uwiązać, c z y pozwolić n a pytanie Beduina: j e j biegać w o l n o i zaufać bogu?". „Czy m a m Odpowiedź �SPOŁECZNA F U N K C J A 435 KORANU wahania, przejawiające się w licznych nieraz kłopotliwych d l a Maho­ meta p y t a n i a c h . Mahomet formułował również wiele słusznych i cen­ n y c h nakazów etycznych, j a k np. spełnianie d o b r y c h uczynków, spra­ wianie radości i n n y m , niesienie pomocy w potrzebie i t p . A l e w miarę rozprzestrzeniania się i umacniania w i a r y i s l a m u , w miarę r o z w o j u ortodoksji muzułmańskiej i pogłębiającej się nierówności społecznej muzułmanów na plan pierwszy wysuwają się t e nakazy Koranu, które nawołują do p o k o r y , posłuszeństwa i poddania się w o l i boga. Z n i k a t u już tendencja odwoływania się do dobrej w o l i i rozsądku człowieka. To, co początkowo M a h o m e t stawiał przed człowiekiem j a k o sprawę wymagającą jego akceptacji, z biegiem czasu stało się zbiorem m a r t ­ w y c h dogmatów, które muzułmanin musiał znać, z góry akceptując je. Wszystkie ujemne cechy przepisów Koranu, stanowiące t y l k o część n o r m etycznych nakreślonych przez Mahometa, były w późniejszym okresie szczególnie akcentowane i przedstawiane w i e r n y m j a k o jedynie obowiązujące. T a k więc Mahomet, ale w jeszcze większym s t o p n i u tradycjonaliści i s l a m u w sojuszu z warstwą rządzącą, osiągnęli swój cel: muzułmanie przyjmują pokornie wszelkie b r a k i , niedostatki i p r z e j a w y niespra­ wiedliwości jako p r z e j a w „doświadczenia boskiego". Są o n i istotnie w i e r n i nakazom Koranu: są c i e r p l i w i (sabr), wdzięczni bogu za wszelkie wydarzenia (szukr) i unikają wątpienia utożsamianego z niewiarą (kafr). Odsuwają się o d wszelkiej w a l k i , która wiąże się t y l k o ze spra­ w a m i świata doczesnego i o d p r o b l e m a t y k i , która n i e wypływa z i c h r e l i g i i . Wśród przeważającej części ludności muzułmańskiej, jeszcze do c h w i l i obecnej, żaden pogląd nie zyskuje aprobaty, jeśli n i e zapewnia p r z o d o w n i c t w a zasadom w i a r y . IV. O P O Z Y C J A P R Z E C I W K O W S Z E L K I M F O R M O M INNOWACJI NA GRUNCIE ISLAMU I w t e j k w e s t i i stanowisko Mahometa sformułowane w Koranie nie jest jednolite. W początkowym okresie swej działalności Mahomet, sam głosząc rzeczy nowe w porównaniu z t r a d y c j a m i i obyczajami przedmuzułmańskich Arabów, odwołuje się do i c h namysłu, r e f l e k s j i , w t a ­ k i m s a m y m stopniu, j a k do i c h dobrej w o l i . Z tego wczesnego okresu pochodzą też te f r a g m e n t y Koranu, które akcentują wartość zdobywa­ nej wiedzy, wyższość człowieka rozumnego n a d niepojętnym (czytaj wiernego n a d wątpiącym l u b kpiarzem) . 49 Mahometa brzmiała ,,uwiąż ją i zaufaj seinem mistiach-religiósen 49 P o r . Koran: Erleben, b o g u " (cyt. z a M . H o r t e n, D e r Islam in D u s s e l d o r f 1928, s. 6). „[...] mądry i n i e r o z u m n y nie mogą być p p r ó w n y w a n i " ( X X X I X , 9); „[...] bóg w y n i e s i e n a w y s o k i stopień w i e r n y c h , oświeconych w i e d z ą " [ L V I I I , 11]. �436 ANNA M R O Z E K Z chwilą jednak, k i e d y Mahomet zyskuje sobie pokaźną liczbę zwo­ lenników, a sława jego nieustannie wzrasta, metoda a r g u m e n t a c j i i perswazji ustępuje coraz częściej miejsca p o s t u l a t o m w a l k i zbrojnej jako d r o g i „nawracania" n i e w i e r n y c h , a co za t y m idzie hasłom akcep­ t a c j i ustalonych już zasad w i a r y oraz ostrzeżeniom przed w s z e l k i m i i n n o w a c j a m i . P r z y czym zasady islamu były jedne: t o , co było k o ­ nieczne w odniesieniu do a r m i i , d l a zachowania d y s c y p l i n y w j e j sze­ regach, rozciągnięte zostało również na ludność cywilną. Na straży n i e ­ zmienności ustalonych już zasad Koranu stał nie t y l k o Mahomet, a po jego śmierci k a l i f o w i e i teolodzy, ale również sami A r a b o w i e — Bed u i n i , których d a w n y t r a d y c j o n a l i z m i niechęć w stosunku do wszyst­ kiego co nowe, obce — z chwilą faktycznego zaakceptowania i s l a m u — skierowane zostały p r z e c i w k o wszystkiemu, co nie jest objęte „świętą księgą". K i e d y w okresie podbojów s p o t y k a l i się o n i na terenie państw pozaarabskich z krytyką zasad i s l a m u , z u w a g a m i wskazującymi na niekonsekwencje i b r a k i Koranu, „argumentowali" z pozycji siły, z p o ­ zycji zwycięzców. 50 A l e największą rolę w u m a c n i a n i u i rozszerzaniu z a w a r t y c h w Ko­ ranie zaleceń t r z y m a n i a się z dala od wszelkiego n o w a t o r s t w a , a więc myśli i dążeń nie mających swego p i e r w o w z o r u w świętej księdze i s l a m u , odegrali średniowieczni władcy państwa arabskiego w sojuszu z ortodoksją i s l a m u . Wskazuje na to wyraźnie t r a d y c j a i s l a m u , stwo­ rzona i systematycznie r o z b u d o w y w a n a przez teologów muzułmańskich na użytek własny i władców. I t u t a j przykłady można mnożyć w n i e ­ skończoność. Zgodnie ze świadectwem t r a d y c j i k a l i f Omar (634—644) p r z y z a w i e r a n i u t r a k t a t u pokojowego z każdym nowo z d o b y t y m m i a ­ stem stawiał w a r u n e k , a b y mieszkańcy nie d a w a l i schronienia żadnemu n o w a t o r o w i (Lá ju'wü laná m u h d i t h a n ) . A h d a t h a , j a k również biďa — t o t e r m i n y najczęściej używane w islamie dla określenia n o w a t o r s t w a , c z y l i działania l u b postępowania, które nie jest oparte na s t a r y c h o b y ­ czajach p a t r i a r c h a l n y c h i s l a m u . W e wczesnej t r a d y c j i przypisuje się również p r o r o k o w i następujące orzeczenie, potępiające n o w a t o r s t w o : „ K t o wprowadza n o w e zagadnienia w naszą sprawę [ t j . w sprawy w i a r y l u b szerzej w przyzwyczajenia ustalone przepisami Koranu] takie, j a k i e w niej nie występowały, t e n jest godzien potępienia" . D r u g a wypowiedź: „ K t o c z y n i coś, co nie jest (na miarę) naszych spraw, t e n 5 1 S2 P o r . Koran: „ W i e r n i l O g r a n i c z a j c i e waszą ciekawość; znajomość rzeczy, które c h c e c i e poznać, może w a m szkodzić. S t a r a j c i e się. prosić o tę wiedzę, którą w a m Koran o b j a w i ł " (V, 103); „Nie s t a r a j c i e się zgłębiać tego, czego n i e możecie wiedzieć: z d a c i e r a c h u n e k z w i d z e n i a , słyszenia i z s e r c w a s z y c h " ( X V I I , 40) itp. 5 0 5 1 52 C y t . za G o l d z i h e r e m , Ibidem. op. cit., s. 16. �SPOŁECZNA F U N K C J A 437 K O R A N U jest godzien potępienia" . Podsumowaniem t y c h orzeczeń p r o r o k a jest następujący wniosek: „Najgorszą ze w s z y s t k i c h rzeczy (czynów) jest innowacja" . T ę samą wymowę m a f r a g m e n t t e s t a m e n t u duchowego Mahometa przekazany przez tradycję: „Przestrzegam was przed i n n o w a c j a m i [biďa], b o każda i n n o w a c j a jest błędem" . Dalsze jeszcze zaostrzenie tego stanowiska wydaje się wskazywać na późniejsze pochodzenie t e k s t u t r a d y c j i , przypisywanego p r o r o k o w i : „Najgorszą z rzeczy jest i n n o ­ wacja, każda innowacja jest odstępstwem, każde odstępstwo błędem, a każdy błąd p r o w a d z i do piekła [ o g n i a ] " . T e n sam pogląd wyraża c y t o w a n y przez al-Ta'labí'ego w zbiorze t r a d y c j i tekst egzegezy do I s u r y Koranu, wers. 7, gdzie pod ludźmi, którzy wzbudzają g n i e w boga, rozumie się t y c h : „u których panuje bid'a [innowacja], a błądzącymi są c i , którzy odchodzą o d s u n n y [prze­ pisy, nakazy t r a d y c j i ] " . W rzeczywistości, człowiek n a z y w a n y sahib bid'a ( i n n o w a t o r ) , był w islamie od najdawniejszych czasów t r a k t o w a ­ n y z pogardą, n i e l e d w i e wstrętem. N a w e t jego p r a k t y k i r e l i g i j n e uzna­ wano za w pełni nieważne: n i e przynoszą m u korzyści m o d l i t w a i dobre u c z y n k i — mówiono — jeśli obciążył się bid'a . Tak pojęte zasady w i a r y islamu, skutecznie p o d t r z y m y w a n e przez ideologów r e l i g i j n y c h w podstawowych rzeszach wyznawców islamu, odegrały i odgrywają nadal rolę hamulca w r o z w o j u n a u k i i k u l t u r y . W t e j mierze zgadzamy się w pełni z wypowiedzią: L . I . K l i m o w i c z a , iż „świętość i s l a m u stoi na przeszkodzie poznania naukowego i po­ zostaje w sprzeczności z postępem" . 53 M и 56 5 7 M 59 V. SPOŁECZNE SKUTKI NORM I PRZEPISÓW KORANU Przedstawione w dotychczasowym t o k u wykładu zalecenia i prze­ pisy Koranu oraz t r a d y c j i , kształtujące przez t a k wiele wieków m e n ­ talność jego wyznawców, pozostawiły trwałe ślady w postawie i za­ c h o w a n i u współczesnych muzułmanów. O m a w i a n a ostatnio opozycja przeciwko w s z e l k i m f o r m o m i n n o w a c j i , n i e u f n y i niechętny stosunek do wszelkiej wiedzy pozakanonicznej, ale również wdrażane muzułmanom w sferze e t y k i bierność i p a s y w i z m 53 Ibidem. 54 Ibidem. 55 Ibidem. 5S Ibidem, s. 24. 57 Ibidem, s. 25. 58 59 Ibidem. L . I . K l i m o w i c z , Islam: oczerki, M o s k w a 1962, s. 89. �438 ANNA M R O Z E K dochodzą między i n n y m i do głosu w postawie współczesnych uczniów arabskich. A . Carleton, prowadzący badania n a d postawą i postępami uczniów arabskich, pisze o n i c h co następuje: „Zdumiewające jest, j a k w i e l u uczniów przychodzi do szkoły sądząc, że są czymś p u s t y m , co można napełnić wiedzą bez i c h wysiłku. F a k t y czy stwierdzenia są akceptowane przez n i c h po prostu dlatego, że są napisane w książce, l u b też wypowiedziane przez nauczyciela" . Zgadzamy się też w pełni z w n i o s k a m i tego samego autora, wskazującymi drogi usunięcia owej obojętności i bezwładu młodych Arabów. P o d s t a w o w y m i w a r u n k a m i efektywnego nauczania są zdaniem A. Carletona: „konieczność roz­ budzenia ciekawości uczniów i nakierowanie i c h na drogę celowego, uporządkowanego m y ś l e n i a " . O d siebie dodamy jeszcze d w a dalsze w n i o s k i l u b w a r u n k i : wzbudzenie szacunku i zaufania dla samego sie­ bie, a przede wszystkiem własnych zdolności poznawczych oraz wzrost odpowiedzialności osobowej i socjalnej. Właśnie b r a k odpowiedzialności osobowej i socjalnej, który można b y określić również b r a k i e m odpowiedzialności obywatelskiej muzuł­ manów, jest jeszcze jedną spuścizną zasad i przepisów formułowanych w Koranie, poszerzonych i r o z b u d o w a n y c h w okresie władzy k a l i f a t u . W islamie nie wykształciła się koncepcja czy teoria państwa w nowo­ czesnym znaczeniu tego słowa . Ścisłe powiązanie religijnego i politycznego aspektu państwa we wczesnym okresie i s l a m u znalazło w y r a z w całkowitej i d e n t y f i k a c j i w z a j e m n y c h interesów i sfer oddziaływania, prowadziło do r o z w o j u systemu p r a w a wspólnego dla obu sfer, wyprowadzonego jednak ze źródeł r e l i g i j n y c h (Koran). W islamie państwo, zarówno pod względem f o r m y , j a k i treści, utożsamiane było ze zbiorowością w i e r n y c h ('umma), z przywódcą r e l i ­ g i j n y m n a czele. W rezultacie państwo muzułmańskie nie wykształciło postawy obywatelskiej wśród swoich członków. Pojęcie postawy oby­ watelskiej jest obce i s l a m o w i t a k samo, j a k pojęcie państwa jako i n s t y ­ t u c j i politycznej. Państwo boże zastąpiło t a m na długi okres pojęcie państwa politycznego. Udział w rządzeniu uważany był nawet przez 60 61 62 6 0 A. C a r l e t o n , The Interaction of Education and public Responsibility, A l e p p o 1961, s. 87—89. 61 I b i d e m , s. 89. 6 2 Arabski język nie zna t e r m i n u oddającego treść wyrazu państwo. h a k i m i j a i d a u l a , używane d l a określenia państwa, oznaczają: p i e r w s z e — nie, władzę, suwerenność (a więc przemianę, dynastię, p a n o w a n i e Podobnie przymioty i dopiero władzy też n i e m a w języku a r a b s k i m p r e c y z y j n e g o obywatel czy obywatelstwo. kalifów), drugie — wśród d a l s z y c h znaczeń także Słowa: panowa­ zmianę, państwo. t e r m i n u oddającego pojęcie �SPOŁECZNA F U N K C J A K O R A N U 439 tradycję za niebezpieczny dla zbawienia. Upoważniony do sprawowa­ nia władzy był t y l k o k a l i f : naczelnik i przywódca w i e r n y c h . Człowiek wykształcony w obrębie i s l a m u był co p r a w d a szkolony w sztuce a d m i n i s t r o w a n i a , ale nie było to b y n a j m n i e j równoznaczne z kształtowaniem poczucia odpowiedzialności o b y w a t e l s k i e j . G d y b y po­ równać starożytnego Greka z Arabem-muzułmaninem, t o można b y powiedzieć, że jeśli starożytnemu G r e k o w i wpajało się pojęcie l u b n a ­ ukę o państwie, t o muzułmaninowi pojęcie służby bożej. Stąd wykształ­ cenie w obrębie i s l a m u nie obejmowało cnót c y w i l n y c h . Wśród a d m i n i s t r a c j i Wschodu b r a k również p r o t o t y p u urzędnika j a k o sługi państwa czy narodu. I n d y w i d u a l n y wyznawca i s l a m u nie jest zresztą wciągany w orbitę aktywności politycznej, n i e jest on rów­ nież odpowiedzialny za państwo t a k długo, j a k długo istnieje rząd. Rozwój myśli potítycznej w obrębie państw arabskich (i t o n i e wszystkich) zapoczątkowany został faktycznie na przestrzeni ostatnich k i l k u n a s t u l a t . W okresie wcześniejszym był on u d a r e m n i a n y przez o g r o m n y w p ł y w w a r s t w y k l e r y k a l n e j , która — w sojuszu z władzą polityczną — była zainteresowana w k o n s e r w a c j i r e l i g i j n e j t r a d y c j i i podejmowała stałe wysiłki, a b y uniemożliwić rozprzestrzenianie się n o w y c h zasad państwa i p o l i t y k i . Ciążące k u t r a d y c j i podstawowe rzesze wyznawców i s l a m u , z a j m u ­ jące w państwie pozycję poddanych, podporządkowały się w pełni schematowi r e l i g i j n e m u . Muzułmanin nie przeciwstawiał się państwu, lecz starał się trzymać o d niego t a k daleko, j a k t o t y l k o jest m o ­ żliwe . ез Tendencja t r z y m a n i a się z daleka o d spraw państwa i p o l i t y k i jest jednak n i e t y l k o r e z u l t a t e m skutecznych n a u k t r a d y c j i i s l a m u , ale również osobistego, gorzkiego doświadczenia najuboższych w a r s t w l u d ­ ności. Despotyzm władców k o l e j n o następujących po sobie d y n a s t i i ugruntował przekonanie muzułmanów, że władza jest czymś, czego należy unikać. Podstawowa część ludności trzymała się j a k najdalej od s p r a w p o l i t y k i , nie t y l k o w s k u t e k a p a t i i i i n e r c j i , j a k i e zaszczepiała w n i c h e t y k a i s l a m u , ale także z prostej o b a w y przed e w e n t u a l n y m i s k u t k a m i zetknięcia się z władzą czy j e j reprezentantami, które d l a niej z reguły kończyły się źle. Rząd kojarzył się poddanym z apara­ t e m do ściągania podatków, służbą wojskową, możliwością uwięzienia i w s z e l k i m i i n n y m i p r z e j a w a m i dla n i c h n i e k o r z y s t n y m i . P r z e j a w e m tego s t o s u n k u o b y w a t e l i do a k t u a l n y c h autorytetów p o l i t y c z n y c h jest W e w z a j e m n y m układzie stosunków między p o d d a n y m i a władcą oraz w o b o ­ jętności t y c h p i e r w s z y c h n a s p r a w y p o l i t y k i państwowej t k w i być może j e s z c z e j e d n a p r z y c z y n a f a k t u , że w a r s t w y średnie w obrębie i s l a m u nigdy n i e sięgnęły po władzę. 6 3 �440 A N N A M R O Z E K postawa i zachowanie się ludności w okresie j a k najbardziej współ­ czesnym, n a terenie T u r c j i . A. Carleton, przeprowadzający n a t y m terenie szereg badań o charakterze socjologicznym, pisze o s w y m za­ skoczeniu f a k t e m , że w okresie obowiązkowego spisu ludności na tere­ nie T u r c j i w i e l u mężczyzn znikało z domów, zanim mogło zostać po­ l i c z o n y m i l u b udzielić p o t r z e b n y c h i n f o r m a c j i * . W przeciwieństwie do A. Carle tona postawa i zachowanie się Turków n i e zaskakują nas b y ­ n a j m n i e j : są one l o g i c z n y m następstwem w i e l o w i e k o w y c h rządów de­ spotycznych władców, są rodzajem o d r u c h u w a r u n k o w e g o , j a k i mógł wykształcić się w t y m czasie. 6 Pielęgnowana przez tradycję n a gruncie i s l a m u obojętność n a spra­ w y państwa i p o l i t y k i , podobnie zresztą j a k świadome tłumienie o d ­ powiedzialności o b y w a t e l s k i e j wśród p o d s t a w o w y c h rzesz w y z n a w ­ ców t e j r e l i g i i , odbiło się również na specyficznej f o r m i e nacjonalizmu arabskiego. N a c j o n a l i z m arabski, rodzący się w okresie narastania t e n ­ dencji niepodległościowych, n i e miał cech wybujałego nacjonalizmu narodowego, lecz występował w silnej obudowie r e l i g i j n e j . 6 6 6 6 Dopiero ostatnie l a t a r o z w o j u młodych r e p u b l i k arabskich usuwają na p l a n dalszy religijną i zarazem fanatyczną postać n a c j o n a l i z m u arabskiego. Wpłynęły n a to zarówno różnice w polityce i f o r m a c h rządów poszczególnych państw arabskich, j a k i wciąż jeszcze a k t u a l n a w a l k a o zachowanie niezawisłości i samostanowienia. Ta d w u t o r o w a 6 4 P o r . C a r l e t o n , op. cit., s. 89. B r a k p a t r i o t y z m u n a g r u n c i e i s l a m u przejawiał się n i e t y l k o w o d n i e s i e n i u do s p r a w ogólnonarodowych c z y ogólnopaństwowych, a l e także d o s p r a w l o k a l n y c h , w y d a w a ł o b y się najbliższych l u d z i o m . C y t o w a n y już wcześniej B o n n e p r z y t a c z a dość charakterystyczną w y p o w i e d ź m u z u ł m a n i n a - A r a b a n a p y t a n i e podróżnika e u ­ r o p e j s k i e g o o wielkość, h a n d e l i tradycję historyczną m i a s t a , w którym z a m i e s z k i ­ w a ł t e n p i e r w s z y : „Mój z n a k o m i t y p r z y j a c i e l u — odparł A r a b w k w i e c i s t y m s t y ­ l u — radości m o j e j w ą t r o b y ! R z e c z , o którą m n i e p y t a s z , j e s t z a r a z e m t r u d n a i bezużyteczna. J a k k o l w i e k spędziłem całe życie w t e j właśnie miejscowości, n i e liczyłem a n i domów, a n i też n i e zadawałem pytań o liczbę mieszkańców [...]. A l e n a d e w s z y s t k o , jeśli chodzi o historię tego m i a s t a , bóg j e d e n z n a w y d a r z e n i a b r u d n e i z m i e n n e , które były dziełem n i e w i e r n y c h p r z e d nadejściem m i e c z a i s l a m u . N i e widzę żadnej korzyści [ d l a siebie] w d o w i a d y w a n i u się o to [...]" (op. cit., s. 354). 6 5 Rozwijający się n a c j o n a l i z m a r a b s k i , obciążony był wewnętrzną n i e k o n s e k ­ wencją, wynikającą z f a k t u ścisłego powiązania z tradycją religijną. Po I w o j n i e światowej A r a b o w i e walcząc w s o j u s z u z a l i a n t a m i p r z e c i w k o T u r k o m , których p a n o w a n i e od d a w n a ciążyło i upokarzało A r a b ó w , w t r a k c i e w a l k i p r z e j a w i a l i z b i e g i e m czasu coraz większą sympatię d l a Turków, wynikającą ze wspólnoty r e l i g i j n e j . J . Béraud-Villars pisze o A r a b a c h co następuje: „Niepokoił i c h każdy s u k c e s aliantów, każde zwycięstwo o d n i e s i o n e przez chrześcijan [...] n i e k i e d y l u d z i e z o t o c z e n i a W i e l k i e g o S z e r y f a (przywódca M e k k i ) , walczącego z Turcją, i emirów, mówili o T u r k a c h , którzy polegli n a Półwyspie S y n a j , a n a w e t w A r a b i i , j a k o o męczennikach za w i a r ę " (Pułkownik Lawrence, W a r s z a w a I960, s. 178). 66 �SPOŁECZNA F U N K C J A 441 K O R A N U w a l k a ( t j . w a l k a o n o w y układ sił p o l i t y c z n y c h wewnątrz państwa i zachowanie niepodległości) przyśpiesza proces k r y s t a l i z o w a n i a się świadomości narodowej w obrębie poszczególnych państw arabskich, a akcentowana obecnie jedność Arabów nabiera w n o w y m układzie nowego sensu: jest p r z e j a w e m wspólnoty dążeń i interesów w obliczu t y c h samych problemów, p r z y wzajemnej akceptacji cech różnych. Ostatnie u w a g i sprowadzają nas na g r u n t p r o b l e m a t y k i współczes­ n e j , sugerując powolne zachodzenie zmian w p r z e d s t a w i o n y m wyżej schematycznym m o d e l u n o r m i zaleceń Koranu. VI. PRZEPISY KORANU W KONFRONTACJI WSPÓŁCZESNEGO: MODERNIZM Z WYMOGAMI ŻYCIA ISLAMU Mówiąc o zmianach dokonujących się w sferze p o l i t y k i i e k o n o m i i , j a k również ideologii w niepodległych już dziś państwach z zasięgu i s l a m u , p r a g n i e m y podkreślić, że nigdzie nie dokonują się one w b r e w i s l a m o w i , nigdzie też działalność reformatorów nie podważa wręcz a u t o r y t e t u Koranu j a k o źródła zasad p r a w n y c h , e t y c z n y c h i socjal­ n y c h . W t y m więc sensie można powiedzieć, iż nie usunięto t u głównych hamulców r o z w o j u społecznego, o których mowa była wyżej. Można nawet powiedzieć, że z okresem w a l k narodowowyzwoleń­ czych państw trzeciego świata łączy się w dużej mierze renesans isla­ m u . Jest t o następstwem f a k t u , że ideologia i s l a m u odegrała w w a l ­ kach t y c h ważną i pozytywną rolę j a k o ideologia rodzima, pozostająca w opozycji do r e f o r m i zmian naniesionych na g r u n t i s l a m u przez państwa Zachodu. W y k w i t e m tego okresu były liczne u g r u p o w a n i a i b r a c t w a purytańskie głoszące hasła n a w r o t u do pierwotnego, „czyste­ go" i s l a m u w sferze ideologii i p r a k t y k i życia codziennego. P o z y t y ­ w e m tego r u c h u „odnowy" było rozbudzenie aktywności mas, co w po­ ważnym stopniu przyśpieszyło proces w y z w o l e n i a narodowego, a n a w e t wpłynęło na charakter i strukturę rządów niepodległych już państw; n e g a t y w n y m s k u t k i e m t a k silnego akcentowania wartości ideologii i s l a ­ m u jest orientacja na przeszłość w sferze ideologii i aż nadto częsta w dziełach modernistów i s l a m u apologia t e j r e l i g i i , absorbująca z b y t dużą część i c h u w a g i w stosunku do problemów i potrzeb współczes­ nego życia. A l e nawet apologetyczna w swej istocie l i t e r a t u r a modernistyczna zawiera nowe cechy i tendencje, które — nie burząc podstaw — p o d ­ ważają skutecznie społecznie n e g a t y w n y sens w i e l u orzeczeń i przepisów Koranu. W y n i k a to nie t y l k o z ustalonej już t r a d y c j i łączenia z zasadami islamu niektórych elementów n a u k i nowożytnej (np. w dziedzinie p r a - �442 ANNA M R O Z E K wodawstwa, przejmowano elementy niektórych kodeksów zachodnich, które dołączane do zasad p r a w a muzułmańskiego nie burzyły jego pod­ staw), ale głównie z prób odnajdywania w K o r a n i e orzeczeń dających możliwość uzasadnienia wysokiej r a n g i n a u k i , konieczności aktywności l u d z k i e j , haseł równości społecznej. Złożoność i sprzeczność orzeczeń i przepisów Koranu, na które wskazywaliśmy wcześniej, dają pełne uzasadnienie i podstawy t y m poczynaniom. P r o w a d z i to jednak dość często do p r z y p i s y w a n i a Koranowi — na drodze r e i n t e r p r e t a c j i — orze­ czeń i znaczeń, których księga t a n i g d y nie posiadała, już chociażby z, t e j prostej przyczyny, że okresowi, w którym działał M a h o m e t (wiek V I I ) , obce były p r o b l e m y n a m współczesne. Najczęściej s p o t y k a n y m stanowiskiem wśród modernistów i apolo­ getów i s l a m u jest przekonanie, że islam w ogólności, a Koran w szcze­ gólności, w istocie swej nie jest sprzeczny z w y m o g a m i współczesnego życia, więcej nawet, że i n i c j u j e najbardziej postępowe p r a g n i e n i a i dą­ żenia ludzkości. P r z y t o c z y m y t u t y l k o k i l k a c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla tego stanowiska w y p o w i e d z i . M u h a m m a d F a r i d W a g d y (India), moder­ nista starszego pokolenia, pisze o islamie, że jest to religia, która „po­ stuluje wolność sumienia, nakłania swoich wyznawców do namysłu i k o n t e m p l a c j i , zachęca do studiowania p r z y r o d y i umacnia dążenie do w i e d z y " '.' I n n y modernista, M u h a m m a d Naguib (Egipt), utożsamia n a ­ wet religię i s l a m u z nauką: „Islam j a k o religia n a u k o w a o p a r t y jest i w y p r o w a d z o n y z niezaprzeczalnych faktów i wydarzeń, dokładnie t a k samo j a k wszelka inna realna w i e d z a " . Jeszcze dalej idzie trzeci modernista, działający również na gruncie egipskim, Wadzi, który p r z y ­ pisuje Koranowi inspirację wiedzy nie t y l k o współczesnej, ale nawet przyszłej: „Islam wybiegł poza czas swego powstania — pisze W a d z i — Koran ustalił zasady [...] które w wiele wieków później o d k r y j e i uzna dopiero świat" . 61 68 69 Oceniając przytoczone wyżej w y p o w i e d z i trzech reprezentantów m o d e r n i z m u i s l a m u można z jednej s t r o n y żywić uzasadnione wątpli­ wości, czy j a k a k o l w i e k r e l i g i a daje się pogodzić z zasadami współczes­ nej n a u k i , nie mówiąc już o utożsamieniu t y c h d w u płaszczyzn; z d r u ­ giej j e d n a k strony nie sposób nie docenić s y m p a t i i , a nawet zaangażo­ wania modernistów i s l a m u w problematyce postępu i n a u k i współczes­ n e j . N a w e t jeśli jest t o jeszcze dość często zainteresowanie czysto d e k l a r a t y w n e , ślizgające się po p o w i e r z c h n i współczesnych problemów A l i , Islam in the World, 6 7 C y t . za: Z a k i 69 M. N a g u i b , The Scientific 69 P e r i o d y k : „Nur a l - I s l a m " , K a i r , R . 15: 1952 z. 428. Religion, L a h o r e 1947, s. 21. C a i r o 1956, s. 111. �SPOŁECZNA F U N K C J A K O R A N U 443 n a u k i , to jednak wysoka ranga, jaką przyznają moderniści islamu wiedzy, świadczy na i c h korzyść. Nigdzie, w żadnej książce modernisty i s l a m u nie napotkaliśmy stanowiska potępiającego współczesne osiąg­ nięcia wiedzy na zasadzie i c h sprzeczności z dogmatyką i s l a m u , prze­ c i w n i e : stanowisko c y t o w a n y c h wyżej reprezentantów tego k i e r u n k u wyrażane w różnym ujęciu i zasięgu jest s t a n o w i s k i e m powszechnie s p o t y k a n y m , a tego samego n i e można b y n a j m n i e j powiedzieć o moder­ nistach k a t o l i c k i c h . 7 0 Równie jednoznacznie (i powierzchownie) wyrażana jest przez przedstawicieli tego k i e r u n k u aprobata d l a haseł równości i s p r a w i e d l i ­ wości społecznej, oczywiście p r z y równoczesnym p r z y p i s y w a n i u isla­ m o w i i n i c j a t y w y w t e j mierze. C y t o w a n y już wyżej A b d o u l H a k i m wyraża tę myśl następująco: „Świat przed i s l a m e m n i e znał pojęcia bezklasowości. D o p i e r o społe­ czeństwo i s l a m u zrównało l u d z i społecznie, wyznaczając i m te same obowiązki i te same zaszczyty" . I w i n n y m m i e j s c u : „Islam szanuje życie l u d z k i e i głosi pokój" . A n i w p i e r w s z y m , a n i w d r u g i m w y p a d ­ k u A b d o u l H a k i m n i e m a r a c j i : historia i s l a m u b y n a j m n i e j nie u j a w ­ niła p a c y f i z m u tej r e l i g i i a n i też poszanowania życia ludzkiego; po­ dobnie także zrównanie w i e r n y c h w zakresie i c h obowiązków r e l i g i j ­ n y c h n i e było b y n a j m n i e j równoznaczne ze zrównaniem p r a w czy likwidacją klas w obrębie i s l a m u , na co wskazywaliśmy w p i e r w s z y m paragrafie niniejszego artykułu. A l e m i m o wszystkich t y c h zastrzeżeń k i e r u n e k dowodzeń A b d o u l H a k i m a wskazuje, że w y c z u w a o n t r a f n i e problematykę socjalną oraz dążenia ogólnoludzkie, skoro z n i m i właś­ nie próbuje powiązać zasady islamu. 71 72 Ten k i e r u n e k dowodzeń n a gruncie i s l a m u jest p r z y t y m również odbiciem r e f o r m i zmian socjalnych, j a k i e dokonują się w obrębie nie­ podległych dziś państw muzułmańskiego Wschodu. Islam, którego za­ sięg i znaczenie wybiega daleko poza zakres wierzeń r e l i g i j n y c h , który był i jest r e g u l a t o r e m i drogowskazem życia w i e r n y c h w sensie j a k najbardziej k o n k r e t n y m , podlega c h a r a k t e r y s t y c z n y m w a h a n i o m w m i a ­ rę zmieniającej się s y t u a c j i politycznej i społecznej. Najlepszym świa­ dectwem tego jest h i s t o r i a i k i e r u n k i r o z w o j u i s l a m u , sprzeczności Świadczy o t y m f a k t utożsamiania n a u k i z dogmatyką Koranu, n i e k i e d y p r z e z z e s t a w i e n i e poszczególnych tez n a u k i z o r z e c z e n i a m i Koranu. Por. w tej mierze ogólną wypowiedź A b d o u l H a k i m a : „Podobnie j a k w n a u c e określone zostały o s t a ­ tecznie zasady i p r a w a , j a k i m i posługuje się badacz, t a k i w r e l i g i i zasady są o d ­ w i e c z n e i n i e z m i e n n e " (Islamie Ideology. The Fundamental beliefs and Principles of Islam and their Application to practical life, L a h o r e 1961, s. 91). 70 7 1 72 H a k i m , op. cit., s. 159. Ibidem, s. 176. �444 A N N A M R O Z E K występujące w s a m y m Koranie, stanowiące odbicie zmienionej o r i e n ­ t a c j i i różnych celów Mahometa. W okresie władzy kalifów na czoło wysunęły się wszystkie te orzeczenia ,.świętej" księgi, które nawoły­ wały w i e r n y c h do bezwzględnego posłuszeństwa i uległości; były one r o z w i j a n e przez umiejętną interpretację i poszerzane przez tradycję, zawsze j e d n a k w interesie w a r s t w y panującej. Te same cele p r z y ­ świecają do dziś przywódcom niektórych państw muzułmańskich, współ­ pracujących z Zachodem, którzy w obawie przed „niebezpieczeństwem k o m u n i z m u " i w interesie własnym nadal silnie podkreślają wartość t r a d y c y j n y c h zasad i s l a m u , w których klasyczne c n o t y muzułmańskie odgrywają jedną z głównych ról. W odróżnieniu o d t y c h ostatnich czołowi przywódcy państw i s l a m u , zmierzających do r e f o r m socjalistycznych, j a k Naser (Egipt), a w szcze­ gólności Ben B e l l a (Alger), akcentując wzajemny związek socjalizmu z islamem nadają m u t y m s a m y m nową wymowę i — j a k należy p r z y ­ puszczać — nową, n i e znaną m u dotąd treść; ścisłe powiązanie prze­ m i a n ekonomicznych i socjalnych z zasadami r e l i g i i w sferze ideologii odbija się także drugostronnie na charakterze specyficznie pojętego socjalizmu. N i e ulega jednak wątpliwości, że f u n k c j a i s l a m u zależy w dużej mierze o d p r o g r a m u politycznego, a w szczególności społecznego, z j a ­ k i m jest łączony. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/28632d1847b29bdaaeb58c4252bfe978.pdf cf7cc2663d644efde2b1cd74a7e9a92b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:584 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:534 Title A name given to the resource Przeobrażenia kulturowe Indian Montanii peruwiańskiej pod wpływem kontaktów z kulturą europejską / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.376-396 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kowalska-Lewicka, Anna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text ANNA KOWALSKA-LEWICKA PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E I N D I A N M O N T A N U PERUWIAŃSKIEJ POD W P Ł Y W E M K O N T A K T Ó W Z KULTURĄ EUROPEJSKĄ 1 Nazwą Montanu obejmuje się najniższe, t r o p i k a l n e już partie wschodnich stoków K o r d y l i e r y i puszcze leżące u i c h podnóża, na o b ­ szarze dzisiejszego P e r u i E k w a d o r u . Jest t o k r a i n a l e k k o pofalowana, nawet zdarzają się pasma łagodnych wzgórz, a r z e k i i p o t o k i płyną t a m jeszcze s z y b k i m n u r t e m . Cała M o n t a n i a pocięta jest gęstą siecią rzek, s t r u m i e n i , jezior i łączących j e kanałów, których bieg po każdej co­ rocznej powodzi ulega zmianie. Zachodnia granica M o n t a n u to równo­ cześnie granica t r o p i k a l n e j wegetacji i początek p u s t y n n y c h gór. Prze­ biega ona wzdłuż poziomicy miedzy 1000 a 1200 m nad poziom morza. Jedynie w dolinach większych rzek, w głębokich i c h kanionach, k l i m a t , puszcza i ludzie tropików dochodzą w głąb gór do wysokości 1800— 2000 m . Natomiast o d wschodu M o n t a n i a przechodzi niepostrzeżenie w puszcze basenu A m a z o n k i . Są t a m t y l k o 2 p o r y r o k u : „letnia" pora deszczowa o d stycznia do czerwca i „zimowa" pora sucha od lipca do g r u d n i a . Średnia t e m p e r a t u r a w y n o s i 35° C, a w a h a n i a między „zimą" i „latem" są m i n i m a l n e . Całą Montanię p o k r y w a gęsta, nieprzebyta puszcza tropikalną. Sieć rzeczna to j e d y n e d r o g i k o m u n i k a c y j n e na t y m terenie. Ponieważ puszcza jest p r a w i e niedostępna, a równocześnie pozbawiona większej z w i e r z y n y , która mogłaby dostarczyć wyżywie­ nia l u d o m łowieckim, jest t y m s a m y m bezludna. Osady indiańskie z r e ­ guły usytuowane są w pobliżu spławnych wód. W t a k i m to krajobrazie mieszkają liczne szczepy I n d i a n . I c h pocho­ dzenie jest bardzo różne. W ciągu tysiącleci docierały t a m fale m i g r a ­ cyjne, które posuwając się od wschodu w górę A m a z o n k i i j e j dopły- 1 w S t u d i u m n i n i e j s z e oparte jest głównie n a materiałach z e b r a n y c h p r z e z autorkę czasie w 1948 r. badań terenowych przeprowadzonych wśród Indian i kreoli Montanu �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 377 w ó w dochodziły aż do terenów M o n t a n u , a napotkawszy barierę A n ­ dów pozostawały na stałe u i c h stóp. Stąd o l b r z y m i a ilość zupełnie nie s p o k r e w n i o n y c h ze sobą r o d z i n językowych i języków izolowanych, j a k i e t a m spotykamy. Pod względem językowym żaden i n n y obszar A m e r y k i Południowej nie posiada większej różnorodności i bogactwa. Wśród ludów M o n t a n u spotkać możemy przedstawicieli najstarszych f a l m i g r a c y j n y c h , zepchniętych t a m w ciągu wieków, j a k n p . należą­ cych do paleoamerykańskiej g r u p y antropologicznej i językowej Pano, a równocześnie l u d y niedawno przybyłe w głąb i n t e r i o r u amerykań­ skiego, j a k I n d i a n i e K a r i b czy A r a w a k . M i m o t a k różnego pochodzenia, dzięki i d e n t y c z n y m w a r u n k o m m o r ­ fologicznym i k l i m a t y c z n y m , a p r z y t y m dużej ruchliwości większości szczepów M o n t a n u , co ułatwiło i m wzajemne k o n t a k t y , dzięki wreszcie unifikującemu wpływowi m i s j i , które działały t a m przez przeszło 200 lat (o czym m o w a będzie niżej), wytworzyła się pewna wspólnota mię­ dzy k u l t u r a m i tego obszaru, co pozwoliło uczonym zaliczyć j e do wspól­ nej g r u p y ludów M o n t a n u . Należą one do w i e l k i e j p r o w i n c j i k u l t u r o ­ wej puszcz t r o p i k a l n y c h dorzecza A m a z o n k i , n i e m n i e j posiadają sze­ reg cech, które j e wyodrębniają. L u d y M o n t a n u to kopieniacze uprawiający systemem gospodarki ża­ r o w e j ogrody rozrzucone w puszczy. Sadzi się t a m głównie k r z a k i yuca, c z y l i słodkiego m a n i o k u . Po n i m idą różne g a t u n k i plátanos, których owoce zbiera się, zanim dojrzeją, i spożywa j a k o w a r z y w o pieczone l u b gotowane. N a t r z e c i m miejscu w u p r a w i e i spożyciu stoi k u k u r y d z a , po niej wiele i n n y c h roślin u p r a w i a n y c h już w n i e w i e l k i c h ilościach. Z p r z y p r a w powszechnie u p r a w i a n a i spożywana jest p a p r y k a , z n a r k o ­ tyków tytoń, z roślin przemysłowych bawełna. Obok k o p i e n i a c t w a d r u ­ g i m źródłem u t r z y m a n i a jest łowiectwo wodne. I n d i a n i e łowią r y b y , żółwie i wszelkie inne zwierzęta i p t a c t w o żyjące w wodach i nad w o ­ d a m i . Ogrody są głównie domeną pracy kobiet, g d y tymczasem męż­ czyźni całe dnie spędzają na łodziach zaopatrując rodzinę codziennie w świeże mięso. Doskonale rozwinięte są t a m też przemysły, j a k g a r n ­ carstwo, t k a c t w o , plecionkarstwo, w y r o b y z piór i drewna. I n d i a n i e c i mieszkają na ogół nie w e wsiach, ale w dużych samotnie stojących domach zajmowanych przez k i l k a s p o k r e w n i o n y c h ze sobą rodzin. Większość szczepów nie m a z w a r t e j organizacji a n i i n s t y t u c j i naczelni­ ków o silnej władzy. Charakterystyczne d l a I n d i a n M o n t a n u jest i c h zżycie z w o d a m i . Używają o n i głównie wąskich długich łodzi dłuba­ n y c h z jednego p n i a drzewa i na n i c h odbywają bardzo nieraz odległe podróże. Dzięki doskonałej znajomości n a w i g a c j i rzecznej i w i e l k i e j ruchliwości m o g l i przemierzać duże przestrzenie. Od początku zasiedle­ nia t y c h ziem do l a t ostatnich szereg szczepów wędrowało i wędruje �378 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A nadal szukając n o w y c h korzystniejszych dla siebie terenów. Dzieje się to p o d wpływem różnych przyczyn, j a k napór i n n y c h szczepów, b i a ­ łych osadników czy po p r o s t u system gospodarki żarowej, który zmusza I n d i a n do przenoszenia się w p o s z u k i w a n i u nie wyjałowionej jeszcze uprawą puszczy. T y m sposobem kontaktują się o n i z coraz t o i n n y m i g r u p a m i przejmując od n i c h l u b udzielając i m elementów własnej k u l ­ tury. B r a k natomiast t y m l u d o m t a k t y p o w y c h dla k u l t u r t r o p i k a l n y c h A m a z o n i i elementów, j a k u p r a w a gorzkiego m a n i o k u , p i o n o w y w a r ­ sztat t k a c k i , trąby, m a s k i i organizacja k l a n o w a . Inne zaś elementy amazońskie, n p . hamak czy w i e l k i e wspólne domy-osady zamieszkałe przez kilkadziesiąt osób, są t a m mało rozpowszechnione . 2 Ryc. 1. Kuźnia indiańska. Mężczyzna w a c h l a r z e m r o z n i e c a ogień. N a p i e r w s z y m planie kamienne z piór kowadło, młot i kawałki żelaza Fot. A. Kowalska-Lewicka D l a zrozumienia p r z e m i a n k u l t u r o w y c h , j a k i e dokonały się t a m na przestrzeni ostatnich 400 l a t , c z y l i w czasie, odkąd I n d i a n i e po raz pierwszy zetknęli się z białym człowiekiem, konieczna jest znajomość i c h dziejów — a dzieje te są n a m względnie dokładnie znane dzięki opisom podróży, k r o n i k o m m i s y j n y m i i n n y m zapiskom. Podzielić j e możemy za Stewardem na t r z y okresy: 3 2 J . H. S t e w a r d , of South 3 American Tribes Indians, of the Montana. t. 3, W a s h i n g t o n S t e w a r d , op. cit., s. 510. An Introduction, 1948, s. 508. [w:] Handbook �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 379 1. Okres w y p r a w zdobywczych (1532 — ok. 1600 г.). 2. Okres m i s y j n y (1630—1830 г.). 3. Okres współczesnego k o l o n i z o w a n i a puszczy (1830 r . — dziś). Ad) 1. Okres w y p r a w zdobywczych był dalszym ciągiem k o n k w i sty. Fantazja Hiszpanów podniecona o g r o m n y m i skarbami, j a k i e znaleźli w państwie Inków, pchała i c h do coraz bardziej r y z y k o w n y c h przed­ sięwzięć. Po opanowaniu wybrzeży P a c y f i k u i wyżyn andyjskich roz­ poczęła się seria w y p r a w w puszcze leżące n a wschodnich stokach K o r ­ d y l i e r y , których celem było znalezienie legendarnego El Dorado, a f a k t y c z n y m osiągnięciem o d k r y c i e A m a z o n k i i j e j dopływów. K o n ­ t a k t y konkwistadorów z I n d i a n a m i były wyłącznie wojenne; n i c też dziwnego, że n i e miały wpływu n a kulturę I n d i a n . W ślad jednak za p i e r w s z y m i zdobywcami szli koloniści, którzy już o d 1560 r. zakładali małe osady w dorzeczu Huallaga i górnego Marañon. I n d i a n i e , podobnie jak ludność pozostałych k o l o n i i hiszpańskich, przydzielani b y l i na encomiendas*. Zle t r a k t o w a n i e , choroby i ciężka praca stały się p r z y ­ czyną buntów I n d i a n , t a k że już około 1600 r. osady hiszpańskie zo­ stały opuszczone. Także i t e n krótki a b u r z l i w y okres w z a j e m n y c h k o n ­ taktów, podobnie j a k w y p r a w y zdobywcze, n i e pozostawił śladów w k u l t u r z e indiańskiej. A d 2. W przeciwieństwie do poprzedniego, 200 l a t liczący okres p r a ­ cy m i s y j n e j wywołał w k u l t u r z e tubylczej n a obszarze M o n t a n u bardzo głębokie zmiany. Rozproszenie I n d i a n mieszkających w puszczy w n i e ­ w i e l k i c h grupach r o d z i n n y c h oddalonych od siebie i u k r y t y c h w mało dostępnym terenie utrudniało pracę misyjną, a już zupełnie uniemożli­ wiało kontrolę duszpasterską n a d świeżo nawróconymi. Bardzo więc wcześnie powstała wśród m i s j o n a r z y koncepcja osad m i s y j n y c h , które ułatwiłyby dostęp do I n d i a n , j a k i późniejszą opiekę n a d n i m i . K o n ­ cepcja t a realizowana jest do ostatnich czasów w całej A m e r y c e ŁaE n c o m i e n d a była to duża posiadłość z i e m s k a n a d a n a p r z e z króla hiszpań­ skiego w k o l o n i a c h . E n c o m e n d e r o n i e był j e d n a k j e j f a k t y c z n y m właścicielem, l e c z miał p r a w o władania ziemią i ludźmi n a niej mieszkającymi do s w e j śmierci l u b do c h w i l i , k i e d y król cofnął n a d a n i e . I n d i a n i e mieszkający w obrębie e n c o m i e n d y m i e l i własne działki z i e m i , ale prócz tego b y l i zobowiązani pracować określoną ilość c z a s u n a r z e c z s w e g o p a n a , który z k o l e i miał obowiązek o p i e k o ­ w a ć się n i m i i dbać o i c h potrzeby. W p r a k t y c e e n c o m e n d e r o miał bezwzględną w ł a d z ę w s w y c h włościach, a I n d i a n do n i c h p r z y p i s a n y c h traktował j a k n i e w o l ­ ników ( m i m o że n i m i f o r m a l n i e n i e byli). E n c o m i e n d a , w z o r o w a n a n a s t o s u n k a c h panujących w H i s z p a n i i w X V I w., została w p r o w a d z o n a w e w s z y s t k i c h k o l o n i a c h hiszpańskich bezpośrednio po podboju, a zniesiono ją dopiero w 1720 г., nadając ziemię n a własność. Jeśli j e d n a k c h o d z i o I n d i a n mieszkających w obrębie w i e l ­ k i e j własności, to użycie i c h j a k o bezpłatnej siły roboczej i s t n i e j e do d n i a d z i s i e j ­ szego, choć o b e c n a k o n s t y t u c j a tego n i e p r z e w i d u j e . 4 �380 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A cińskiej, a szczyt r o z w o j u osiągnęły osady m i s y j n e w j e z u i c k i m pań­ stwie założonym w X V I I w. na pograniczu Paragwaju, U r u g w a j u i B r a ­ z y l i i . W t y m okresie m i s j e zakładano na terenach zupełnie dotąd nie tkniętych wpływami Białych, żeby nie wchodzić w k o n f l i k t z k r e o l s k i m i posiadaczami z i e m s k i m i , którzy potrzebowali I n d i a n j a k o siły roboczej i niechętnie p a t r z y l i na odciąganie ze s w y c h p l a n t a c j i robotników indiańskich i osadzanie i c h w osiedlach m i s y j n y c h . Stąd misjonarze sięgali Z reguły do najbardziej oddalonych o d c y w i l i z a c j i szczepów. Zakładali t a m osady, b u d o w a l i kościoły, po c z y m namową i obietnicą ściągali I n d i a n . Osady t a k i e liczyły o d k i l k u s e t do k i l k u tysięcy miesz­ kańców. M i s j e pozostawały głównie w rękach zakonów: jezuitów, f r a n ­ ciszkanów i w m n i e j s z y m s t o p n i u dominikanów. Szczególną jednak aktywnością wyróżniali się j e z u i c i , którzy aż do czasu kasaty i c h za­ k o n u w 1767 r. objęli s w y m wpływem n i e m a l wszystkie szczepy M o n ­ t a n u . D l a zobrazowania rozległości wpływów m i s j i podam, że t y l k o na obszarze dorzecza Huallaga i U k a j a l i w X V I I I w. było aż 160 k a t o ­ l i c k i c h m i s j i . W П42 r. franciszkanie, będący w t e d y u szczytu s w y c h sukcesów, m i e l i 10 000 I n d i a n zebranych na 10 m i s j a c h . Praca m i s y j n a napotykała duże trudności, wśród których najgroźniejsze okazały się epidemie ospy, szczególnie niebezpieczne dla w i e l k i c h skupisk l u d z k i c h , j a k i m i były osady m i s y j n e . Wedle ówczesnych k r o n i k na ospę w y m i e ­ rały nieraz całe wsie, a każda epidemia pociągała za sobą śmierć tysię­ cy I n d i a n . Zarówno lęk przed chorobami, j a k i p r z y m u s obserwowania chrześcijańskich zwyczajów i tępienie zwyczajów t u b y l c z y c h wywoły­ wały masowe ucieczki, gdy zaś zaczęto na opustoszałe misje ściągać I n d i a n przemocą, podniosły się b u n t y . M i m o t y c h w s z y s t k i c h trudności działalność m i s y j n a była bardzo ożywiona, a w miejsce opustoszałych m i s j i powstawały następne. 5 W osadach m i s y j n y c h , wobec dużego zróżnicowania językowego t y c h okolic i mało l i c z n y c h g r u p szczepowych, gromadzeni b y l i n i e ­ rzadko I n d i a n i e należący do zupełnie sobie obcych k u l t u r o w o i języko­ wo, nieraz wręcz w r o g i c h szczepów, żyjących na różnym stopniu k u l ­ t u r y . Misjonarze, żeby ułatwić sobie porozumienie z różnojęzycznymi I n d i a n a m i , a równocześnie porozumienie I n d i a n pomiędzy sobą, u c z y l i i c h języka quechua, który przyjęli jako rodzaj lingua franca d l a wszyst­ k i c h I n d i a n dawnego obszaru i m p e r i u m Inków i ziem sąsiednich. Poza religią i wspólnym językiem misjonarze przynieśli ze sobą wiele ele­ mentów k u l t u r y europejskiej. Między i n n y m i , żeby wyżywić duże s k u ­ piska ludzkie, m u s i e l i wprowadzić pewne g a t u n k i wysoko plonujących roślin (np. ryż i trzcinę. cukrową). A l e w p ł y w y europejskie były sto5 S t e w a r d , op. cit., s. 512. �A N N A 381 K O W A L S K A - L E W I C K A sunkowo słabe i nietrwałe w porównaniu z rolą, jaką osady m i s y j n e odegrały w u n i f i k a c j i k u l t u r indiańskich. Przez dłuższe pokojowe współ­ życie w t y c h osadach I n d i a n różnych języków i k u l t u r i dzięki możli­ wościom porozumienia w języku quechua zaczęły upowszechniać się różne elementy k u l t u r o w e znane dotąd t y l k o niektórym szczepom. Uważa się dzisiaj, że r e z u l t a t e m d w u w i e k o w e j działalności m i s y j n e j są między i n n y m i : zlanie się i n d y w i d u a l n y c h r o d z i n w szersze p a t r y l i n e a l ne r o d y , upowszechnienie k a n u jako najprostszego narzędzia k o m u n i ­ k a c j i wodnej, w y p i e r a n i e łuku przez dmuchawkę; a już za wyraźne wpływy europejskie niektóre przemysły, j a k obróbka żelaza, wreszcie elementy chrześcijańskie w zwyczajach r o d z i n n y c h . 6 R y c . 2. Strzały i oszczep d a w n e g o t y p u o o s t r z a c h z t w a r ­ dego drzewa Fot. Stanisław Poborski Okres m i s y j n y kończy się w początkach X I X w . Po o d e r w a n i u się A m e r y k i Południowej od Hiszpanii misje tracą zaplecze, j a k i m była dla n i c h metropolia i jedna po d r u g i e j upadają, a zakony trudniące się pracą misyjną opuszczają młode r e p u b l i k i , ' których nastawienie jest w t y m czasie wyraźnie demokratyczne i postępowe. A d 3. Trzeci okres, wedle chronologii Stewarda okres współczesnego kolonizowania puszcz, zaczyna się po u z y s k a n i u niepodległości przez dawne kolonie A m e r y k i Łacińskiej, około 1830 r . (różne wicekrólestwa i k a p i t a n a t y w różnym czasie zrzucały władzę kolonialną). W t y m t o czasie młode państwa południowoamerykańskie pochłonięte całkowicie p r o b l e m a m i , j a k i e wyrosły w związku ze zrzuceniem władzy Hiszpanii, 6 Steward, op. cit., s. 515. �382 A N N A K O W A L S K A - L E W I C K A niewiele miały czasu na interesowanie się l u d a m i puszcz; misje zaś w t y m okresie n i e m a l n i e istniały. Dopiero na przełomie X I X i X X w . unormowały się stosunki w Peru, które od czasu w y z w o l e n i a spod wpływu Hiszpanii przechodziło przez ustawiczne rewolucje i w o j n y . Od końca X I X w . ruszyła też masowa emigracja do puszcz nadamazońskich. Ważną j e j przyczyną było między i n n y m i przeludnienie P e r u . M i m o rozległości tego państwa t e r e n y zdatne pod uprawę są stosun­ k o w o n i e w i e l k i e ; nieumiejętna r a b u n k o w a gospodarka zmniejszyła j e jeszcze w porównaniu z czasami p r z e d k o l u m b i j s k i m i . Równocześnie bieda i przeludnienie panujące w Europie oraz „odkrycie" A m e r y k i dla e m i g r a c j i z końcem X I X w . dostarczyły całych- rzesz n o w y c h e m i ­ grantów; obok k r e o l i zaczęli osiedlać się w puszczy przybysze z E u r o p y . Ryc. 3. „Nowoczesne" żelazne ostrza Fot. strzał Stanisław Poborski Oba podane wyżej powody były w a r u n k a m i sprzyjającymi szybkiej kolonizacji M o n t a n u , lecz m o m e n t e m wyzwalającym je stała się go­ rączka k a u c z u k u , która rozpoczęła się po 1890 r. Pchnęła ona w n a j ­ odleglejsze zakątki puszcz tysiące poszukiwaczy f o r t u n y . N a j s i l n i e j ucierpiały n a t y m l u d y znad rzek Marañon, Napo, P u t u m a y o , M a d e i r a i J u r u a — P u r u s , natomiast szczepy znad Huallaga i U k a j a l i inwazję tę. odczuły zrazu t y l k o pośrednio, przez przesunięcie szczepów miesz­ kających na wschód o d n i c h — n i e m n i e j i t u t a j d o t a r l i caucheros, choć nieco później, k i e d y po załamaniu się k o n i u n k t u r y n a kauczuk r u s z y l i w górę rzek w poszukiwaniu i n n y c h źródeł zarobków. W t y m czasie powstało wiele n o w y c h osad i ożywiła się k o m u n i k a c j a s t a t k a m i na rzekach. Choć okres t e n minął stosunkowo szybko, ludzie odpłynęli �A N N A K O W A L S K A - L E W I C K A 383 a większość osad opustoszała, t o j e d n a k gorączka k a u c z u k u była ostat­ n i m o d k r y c i e m puszczy t r o p i k a l n e j dla białego człowieka. Wykazała, że w puszczy można żyć, że k r y j e ona w sobie niespodziewane bogactwa. M i m o wycofania się większości caucheros pozostała z tego okresu część dzisiejszych mieszkańców M o n t a n u . Są t o d a w n i zbieracze k a u c z u k u l u b ludzie p r z y b y l i wówczas za n i m i jako handlarze,, właściciele statków przewozowych i t d . , a którzy stanowią coś w rodzaju a r y s t o k r a c j i białej M o n t a n u , warstwę pierwszych pionierów. Poza p r z y c z y n a m i n a t u r y ekonomicznej w skolonizowaniu M o n t a n i i grały w t y m czasie rolę i inne, n a t u r y ideowej — a mianowicie misje. Wzmożenie, a raczej wznowienie i c h działalności o d początku X X w., może częściowo spowodowane p o n o w n y m o d k r y c i e m A m a z o n i i przez caucheros, utorowało drogę w i e l u białym osadnikom i pokryło M o n t a nię siecią ekspozytur k u l t u r y europejskiej. Pierwsza w o j n a światowa przyniosła ogromne wzbogacenie się państw południowoamerykańskich, a co za t y m idzie, wzmocnienie i c h wewnętrzne, wzmogła więc. i c h siłę ekspansywną, zwracającą się teraz głównie w k i e r u n k u własnych nieskolonizowanych terenów. Ostatnia w o j n a z 1939 r . spowodowała dalszy wzrost bogactwa i silniejszą jeszcze organizację państwową w P e r u , które poza i n n y m i odłogiem leżącymi dziedzinami zajęło się z a p o m n i a n y m i dotąd d e p a r t a m e n t a m i puszczań­ s k i m i . Dążąc do i c h gospodarczej eksploatacji postanowiono w o s t a t n i m ćwierćwieczu „ucywilizować" tubylczą ludność, co dałoby w rezultacie wciągnięcie j e j w produktywną gospodarkę państwową. Ważnym wreszcie c z y n n i k i e m sprzyjającym skolonizowaniu M o n t a ­ n i i w o s t a t n i m ćwierćwieczu jest o g r o m n y rozwój t e c h n i k i . W p r o w a ­ dzenie udoskonalonych parowców i statków m o t o r o w y c h przyspieszyło komunikację na wodach i zmniejszyło niepomiernie niebezpieczeństwo podróży. Wprowadzenie samolotów, które łączą ze stolicą najodleglejsze p u n k t y , nie wymagając p r z y t y m większych wkładów poza wycięciem kawałka puszczy pod lotnisko, połączyło ostatecznie Montanię ze z dawna już s k o l o n i z o w a n y m i d e p a r t a m e n t a m i n a d p a c y f i c z n y m i P e r u . Obok wynalazków technicznych wspomnieć m u s i m y o i n n y c h zdoby­ czach dzisiejszej wiedzy, zwłaszcza m e d y c y n y . Wynalezienie szybko i skutecznie działających środków przeciw chorobom t r o p i k a l n y m i wprowadzenie n a wielką skalę szczepień o c h r o n n y c h przeciw żółtej febrze usunęło, a p r z y n a j m n i e j niepomiernie zmniejszyło niebezpie­ czeństwo p r z e b y w a n i a w dżungli. Wszystkie te c z y n n i k i nie t y l k o ułatwiają obecnie życie białemu osadnikowi, ale dają m u poczucie bez­ pieczeństwa i k o n t a k t u z b l i s k i m m u k u l t u r a l n i e zapleczem. �384 PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U C z y n n i k a m i , które w dobie obecnej oddziaływują na I n d i a n M o n ­ tanu, są misje, b i a l i osadnicy i państwo. Postaramy się omówić każdy z n i c h oddzielnie, j a k k o l w i e k w p ł y w i c h sumuje się i uzupełnia. Misje, które t a k doniosłą rolę odegrały w życiu I n d i a n ubiegłych stuleci, dziś nadal przyspieszają proces i c h europeizacji. O i c h wpływie była już m o w a poprzednio. T u t a j chciałabym jednak zwrócić uwagę na inną dziedzinę — na to, w j a k i m k i e r u n k u misjonarze działają na psychikę I n d i a n i j a k i e m a to znaczenie dla dalszych i c h losów. Ryc. 4. K u c h n i a indiańska. ście ułożone ognisko, do pieczenia mięsa Charakterystyczne promieni­ a n a n i m s i a t k a z żelaznego i jarzyn. Obok wielki nóż drutu zwany macheta Fot. A. Kowalska-Lewicka Już przez samo zjawienie się biały człowiek musiał zachwiać od wieków ustaloną równowagę panującą na obszarze M o n t a n u . Zetknię­ cie t y c h d w u światów było t y m bardziej katastrofalne dla t r a d y c y j n e j k u l t u r y indiańskiej, że w samym charakterze m i s j i leżała dążność do przebudowy światopoglądu i u s t r o j u społecznego I n d i a n . Wśród licz­ n y c h z m i a n w p r o w a d z o n y c h przez misje najbardziej może brzemienne w następstwa stało się zniszczenie a u t o r y t e t u miejscowych naczelni ków-czarowników. Jako najlepsi znawcy t r a d y c j i , ludzie doświadczeni i służący radą b y l i o n i stróżami dawnego porządku, w y r o k o w a l i w e wszystkich sprawach związanych z obyczajowością, moralnością i t d . Teraz m u s i e l i ustąpić miejsca białemu m i s j o n a r z o w i , który n i e t y l k o został władcą wszystkich I n d i a n zgromadzonych w osadzie m i s y j n e j , ale także dzięki s w y m znajomościom t e c h n i k europejskich a u t o r y t e t e m �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 385 w sprawach p r a k t y c z n y c h , wreszcie — i to przede w s z y s t k i m — w y ­ rocznią w sprawach r e l i g i i , moralności, a więc w sprawach związanych z układem społecznym. Misjonarz stał się pośrednikiem między n o w y m bogiem a I n d i a n a m i , dyktującym w imię tego boga prawa moralne i społeczne, a wpływy jego obejmowały w s z y s t k i c h t y c h , którzy p r z y ­ jęli chrzest, bez względu n a to, czy żyli w zasięgu jego bezpośredniej fizycznej władzy. A u t o r y t e t misjonarza zaciążył w dziedzinie społecznej głównie n a rodzinie. Zabronione zostało wielożeństwo i rozwody. Liczne obrzędy związane z n a r o d z i n a m i , osiąganiem dojrzałości, małżeństwem i śmiercią zostały zniesione l u b zamienione na chrześcijańskie. Przez zmianę d o ­ tychczasowej s t r u k t u r y społecznej, zniszczenie p i e r w o t n e j r e l i g i i i w y ­ tworzenie się n o w y c h f o r m współżycia, przez zagęszczenie I n d i a n w osadach m i s y j n y c h , co n i e odpowiadało t y p o w i i c h osadnictwa i w z a ­ jemnego współżycia, wreszcie w s k u t e k stosowania przez m i s j o n a r z y n a d m i e r n e j ilości niezrozumiałych d l a I n d i a n zakazów i równie i m obcych nakazów obyczajowa t r a d y c y j n a moralność doznała zupełnego załamania. Najdrastyczniej u w i d a c z n i a się to w stosunku do cudzej własności, w prawdomówności i moralności seksualnej, które u I n d i a n ochrzczonych i u c y w i l i z o w a n y c h pozostawiają w i e l e do życzenia, w prze­ ciwieństwie do społeczeństw indiańskich żyjących t r a d y c y j n i e . Załamanie się dotychczasowego światopoglądu nie jest j e d y n y m r e z u l t a t e m działalności m i s y j n e j . I n d i a n i e żyjący nieraz z pokolenia w pokolenie w obrębie osad m i s y j n y c h , o i l e w ciągu tego czasu nie w y n a r o d o w i l i się, z a t r a c i l i całkowicie samodzielność. M i s j o n a r z brał na siebie wszelkie decyzje. Przede w s z y s t k i m on regulował stosunki z otaczającym światem, z Białymi i I n d i a n a m i , o n decydował o spra­ w a c h k u l t u i rodziny, leczył c h o r y c h , dostarczał wyrobów europejskich, które stały się już teraz niezbędne w gospodarce I n d i a n (np. żelazo). Z chwilą u p a d k u m i s j i I n d i a n i e stawali się zupełnie bezradni. Zacho­ w a l i wprawdzie, n a w e t w niektórych dziedzinach rozwinęli, umiejętno­ ści techniczne, znali n a d a l w a r u n k i b y t o w a n i a w t r o p i k a l n e j puszczy, ale ciążył n a d n i m i lęk przed samodzielnym zetknięciem się z otacza­ jącym światem, przed powzięciem j a k i e j k o l w i e k decyzji, w y t w o r z o n y przez długotrwałe przyzwyczajenie do szukania oparcia i o p i e k i u j e d ­ n o s t k i silniejszej psychicznie. D a w n i w i e l o l e t n i mieszkańcy osad m i ­ s y j n y c h n i e m a l z reguły dostawali się p o d władzę patronów, którzy p r z e j m o w a l i obowiązki opiekunów i pośredników z kulturą europejską, eksploatując w zamian w sposób bezprzykładny swoich klientów. Chcę t u podkreślić, że instytucję patronów, j a k k o l w i e k w y w o d z i się ona z f e u d a l n y c h stosunków panujących w A m e r y c e Południowej od czasów Pizzarra, na terenie M o n t a n i i zgodnie z odczuwaniem j e j 25 — Etnografia Polska, t. X �386 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A przez I n d i a n uważam za konsekwencję działalności m i s y j n e j , za rodzaj k o n t y n u a c j i m i s j i , oczywiście o i l e weźmiemy p o d uwagę j e d y n i e i c h stronę polityczno-gospodarczą. Z p u n k t u widzenia białego osadnictwa na terenie M o n t a n u można traktować m i s j o n a r z y j a k o t y c h , którzy u t o r o w a l i drogę n o w y m k o l o ­ n i z a t o r o m puszczy. O n i p i e r w s i zapuszczali się w odległe, n i e tknięte stopą białego człowieka okolice, odkrywając j e d l a s w y c h współplemieńców. M i s j e stały się później oparciem d l a osadników, którzy pod Ryc. 5. Europejskiego pochodzenia warsztat do wyrobu Stanisław Poborski sznurków Fot. i c h osłoną zakładali swe plantacje. Dziś nadal obserwować można zja­ wisko powstawania wokół osady m i s y j n e j rozrzuconych chacras, któ­ r y c h mieszkańcy są w stałym kontakcie z misją. Misje wreszcie przygo­ towały psychiczny g r u n t dla zjawienia się białego osadnictwa świec­ kiego, wytworzyły wśród I n d i a n , o i l e nie p r z y c h y l n y , t o w każdym razie t o l e r a n c y j n y nastrój d l a przybyszów. Doskonale c h a r a k t e r y z u j e t o najlepszy p o l s k i znawca stosunków peruwiańskich J a n Sztolcman, który na te s p r a w y p a t r z y oczyma białego mieszkańca A m e r y k i Po­ łudniowej. Wedle Sztolcmana I n d i a n i e „białych nienawidzą i wszelkich z n i m i związków unikają. Ojciec gotów jest córkę, a mąż żonę zabić, jeśli się t y l k o dowie, że z Białym stosunek miała. W każdym razie n i e ­ ocenione prace m i s j o n a r z y przygotowały t e r e n do zlania się obu ras, gdyż niewątpliwie I n d i a n i e przez ciągłe współżycie z Białymi p o w o l i się do n i c h przyzwyczajają, a stąd do kompletnego zlania się k r o k już tylko jeden" . 7 7 J . S z t o l c m a n , Peru, t. 2, W a r s z a w a — K r a k ó w 1912, s. 253. �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 387 W ostatnich latach rola m i s j i znacznie się zmieniła, bo też zmieniła się sytuacja w M o n t a n u . Dziś, j a k k o l w i e k w dużej mierze przyczyniają się do w y n a r o d o w i e n i a I n d i a n przez chęć nadmiernego i niewłaściwego ich c y w i l i z o w a n i a , przecież posiadają znacznie większą znajomość k u l ­ t u r y I n d i a n i i c h potrzeb, i wobec powszechnego w y z y s k u patronów stanowią pewne oparcie i ochronę dla ludności t u b y l c z e j . W p ł y w świeckich białych osadników na I n d i a n M o n t a n u odnieść można do ostatnich 100 l a t , a większe jego natężenie do czasu, g d y po załamaniu się gorączki k a u c z u k u zastępy pozbawionych zarobku daw­ n y c h caucheros zaczęły szukać i n n y c h sposobów urządzenia sobie ży­ cia w puszczy. Reprezentowali oni d w a odrębne t y p y — ubogich, m n i e j przedsiębiorczych d r o b n y c h plantatorów, żyjących głównie ze swej plantacji, którą u p r a w i a l i własnymi rękami, czyli t z w . chacreros, oraz element bardziej przedsiębiorczy, plantatorów na wielką skalę, t r u d ­ niących się ponadto handlem, którzy potrzebowali dla u p r a w y swych rozległych terenów w i e l u rąk roboczych. Chacreros żyją bardzo p r y m i ­ t y w n i e . C h a t y i c h t y m t y l k o różnią się o d indiańskich, że mają ściany z bambusu i czasem podniesioną ponad poziom g r u n t u podłogę. Ludzie ci trzebią puszczę systemem indiańskim, uprawiają te same co t u b y l c y rośliny, podobnie j a k o n i polują i łowią r y b y , z t y m jednak że przy p o l o w a n i u używają wyłącznie b r o n i palnej, a p r z y połowie r y b obok wędki posługują się zarzutnią nie znaną I n d i a n o m , nie używają nato­ miast łuku i oszczepu. T y m , co najbardziej wyróżnia i c h w zakresie k u l t u r y m a t e r i a l n e j , jest strój i c h kobiet. Za to w dziedzinie obyczajo­ wości, t r a d y c j i i t p . różnią się krańcowo od I n d i a n , bliscy są natomiast k u l t u r z e kreolskiéj sierry i wybrzeża. Chociaż chacreros często znają język I n d i a n , korzystają z i c h pomocy przy budowie d o m u i oczyszcza­ n i u p l a n t a c j i , czasem nawet mieszkają w bezpośrednim sąsiedztwie chat indiańskich, słowem mają dużo okazji do w z a j e m n y c h zetknięć, n i g d y nie dochodzi między n i m i do większej zażyłości. Żyją obok siebie ży­ ciem odrębnym, nie wykazując zbytniego zainteresowania dla k u l t u r y drugiej g r u p y . Obie strony żywią p e w i e n rodzaj pogardy dla siebie. B i a l i wszystko^co indiańskie uważają za barbarzyńskie, Indianie nato­ miast z odcieniem wyższości wyrażają się o o w y c h blancos, którzy pod względem znajomości puszczańskiego życia stoją od n i c h niżej. B i a l i b o w i e m nie są t a k d o b r y m i r y b a k a m i , łowcami, b u d o w n i c z y m i , i c h k o b i e t y nie umieją tkać, robić garnków, w w i e l u też w y p a d k a c h muszą korzystać z pomocy I n d i a n ; w k o r z y s t a n i u zaś z dobrodziejstw c y w i l i ­ zacji są n i e m a l w równej mierze co I n d i a n i e zależni od plantatorów-patronów, u których za drogie pieniądze kupują w y r o b y przemysłowe. Od chacreros I n d i a n i e przejęli nieliczne t y l k o elementy kulturowe, �388 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A i to raczej drugorzędne, j a k n p . pewne z m ia ny w b u d o w i e domostw, siatki z d r u t u do pieczenia żywności na o g n i u , dzięki n i m zaznajomili się bliżej z żelaznymi narzędziami, n a u c z y l i się robić sznury p r z y uży­ c i u kołowrotu. N i e można zresztą tego generalizować, gdyż różne szczepy w różnym s t o p n i u wzbogaciły stąd swój i n w e n t a r z k u l t u r o w y . R y c . 6. I n d i a n k a S h i p i b o w b l u z c e z f a b r y c z n e g o Fot. Stanisław perkalu Poborski Zupełnie i n n y t y p przedstawiają przedsiębiorczy B i a l i , wywodzący się w dużym stosunkowo procencie nie z kreolów, lecz Europejczyków przybyłych t a m w p i e r w s z y m pokoleniu. Ludzie c i dochodzą n a terenie M o n t a n u do w i e l k i c h nieraz f o r t u n , a powodzenie zawdzięczają b y s t r o ­ ści i ruchliwości ( w przeciwieństwie do m n i e j na ogół przedsiębiorczych k r e o l i ) oraz szybkiej o r i e n t a c j i w w a r u n k a c h miejscowych połączonej z bezwzględnością wobec I n d i a n . Najczęściej mają o n i w i e l k i e plantacje i równocześnie uprawiają handel. I c h duże gospodarstwa wymagają w i e l u rąk do pracy i dlatego muszą starać się o pomoc ludności t u b y l ­ czej. Zazwyczaj stosunki wzajemne rozpoczynają się odętego, że Biały zaopatruje I n d i a n w e wszystkie potrzebne i m p r z e d m i o t y , j a k machety, siekiery, u b r a n i a , b a r w n e perkale, k o r a l i k i i t p . Rzecz prosta, że c i ostatni n i e mają środków na zapłacenie tego wszystkiego. Zmuszeni są więc, w f o r m i e zapłaty, odpracować pewien okres na p l a n t a c j i Białego. Z chwilą, g d y już udało się uzyskać tą drogą robotników, kwestią s p r y t u pracodawcy jest zatrzymać i c h j a k najdłużej. I n d i a n i e zupełnie nie orientują się w wartości n a b y w a n y c h przedmiotów, a t y m bardziej nie umieją j e j przeliczyć na d n i robocze i n i g d y nie wiedzą, i l e czasu �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 389 mają pracować d l a wypłacenia długu. G d y p o b y t I n d i a n i n a na p l a n t a c j i t r w a już zbyt długo i zachodzi możliwość jego ucieczki, p a t r o n , bo t a k nazywa się jego biały „opiekun", w m a w i a m u jakiś n o w y przedmiot i w t e n sposób z a t r z y m u j e na następne tygodnie i miesiące n i e w o l i . T a m nawet, gdzie wypłata o d b y w a się w pieniądzach, j e d y n y m sposo­ b e m i c h w y d a n i a jest zakup towarów u patrona po cenach przez niego p o d y k t o w a n y c h . P o l i t y k a patronów idzie w k i e r u n k u stworzenia j a k największej ilości n o w y c h potrzeb, przyzwyczajenia miejscowej l u d ­ ności do użycia europejskich wyrobów f a b r y c z n y c h w miejsce w y t w o ­ rów p r o d u k c j i własnej. I m I n d i a n i n potrzebuje i c h więcej, t y m silniej jest uzależniony od tego, który m u i c h dostarcza. Najniebezpieczniej­ szym z importów jest a l k o h o l . Rozpijanie I n d i a n , którzy bardzo szybko stają się nałogowcami, to najpewniejszy sposób u t r z y m a n i a i c h w za­ leżności o d Białego. M i m o t y c h w s z y s t k i c h wypróbowanych sposobów n a d p l a n t a c j a m i w i s i zawsze groźba ucieczki robotników. I t e j ewentualności potrafiła j e d n a k zaradzić europejska pomysłowość. I n d i a n i e na ogół znają t y l k o dorzecze r z e k i , n a d którą mieszkają. D a l e j nie zapuszczają się z obawy przed w r o g i m i szczepami. P a t r o n stara się więc zakładać plantacje w d w u bardzo odległych p u n k t a c h , n a d d w u nie łączącymi się rzeka­ m i — n p . n a d Ukajali i M a d r e de Dios. I n d i a n z dorzecza U k a j a l i t r a n s p o r t u j e się wówczas za pomocą motorowego s t a t k u patrona n a d M a d r e de D i o s i o d w r o t n i e , zapobiegając w t e n sposób ucieczce. Często tacy ludzie już n i g d y n i e wracają do s w y c h siedzib. Każdy zamożny Biały stara się rozciągnąć w p ł y w na j a k największą ilość I n d i a n . Jako i c h p a t r o n m a wyłączne p r a w o prowadzenia z n i m i h a n d l u i eksploatowania i c h przede w s z y s t k i m jako siły roboczej. W za­ m i a n za pobieranie produktów puszczy, wytworów i c h rzemiosł, d r o b i u , wreszcie r o b o t n i k a p a t r o n dostarcza I n d i a n o m produktów f a b r y c z n y c h i roztacza n a d n i m i opiekę. Polega ona na obronie przed gwałtem, r e ­ k w i z y c j a m i i p o r y w a n i e m dziewcząt przez i n n y c h Białych, którzy w i ­ dząc, że dana g r u p a m a już swego patrona, wolą nie wchodzić z n i m w k o n f l i k t i nie atakują jego I n d i a n . To właśnie poczucie pewnego bez­ pieczeństwa, j a k i e daje f a k t należenia do grona klientów białego pa­ trona, który stał się pośrednikiem między I n d i a n a m i a całym światem k r e o l s k i m , sprawia, że i n s t y t u c j a patronów m a jednak pewną p o p u l a r ­ ność wśród I n d i a n . Zdają sobie o n i sprawę, że p a t r o n nie będzie eks­ ploatował i c h aż do u t r a t y podstaw egzystencji, bo wówczas straciłby siłę roboczą, podczas g d y p r z y g o d n i b i a l i rabusie nie mają żadnych skrupułów. Wyglądać może t o na absurd, ale istotnie p a t r o n m i m o całego w y z y s k u i aktów gwałtu, j a k i c h sam się dopuszcza, jest jedno- �ANNA 390 К OW A L S K A - L E WICK A cześnie j e d y n y m opiekunem swoich I n d i a n , i c h obrońcą przed w i e m i równie dla n i c h bezwzględnym p r a w e m . bezpra­ 8 R y c . 7. I n d i a n i n S h i p i b o w n a s z y j n i k u z b a r w n y c h koralików i s r e b r n y c h t a r c z e k . N a głowie zawiązaną n i a chustkę fabryczną do n o s a Fot. Borys Malkin D l a t r a d y c y j n e j k u l t u r y i n s t y t u c j a patronów jest m n i e j groźna od m i s j i , gdyż j a k k o l w i e k doprowadziła do przyjęcia w i e l u elementów I n s t y t u c j i patronów p r ó ż n o b y szukać w k o d e k s i e p r a w n y m P e r u . S t o s u n e k między p a t r o n e m a k l i e n t e m z p u n k t u w i d z e n i a p r a w a może być t r a k t o w a n y j a k o s t o s u n e k : p r a c o d a w c a — p r a c o w n i k l u b w i e r z y c i e l — dłużnik. N i e m n i e j sto­ s u n k i te są dokładnie kreślone p r z e z p r a w o z w y c z a j o w e i r e s p e k t o w a n e p r z e z p r z e d s t a w i c i e l i władzy państwowej w M o n t a n u . P r a w o z w y c z a j o w e n o r m u j e r ó w ­ nież s t o s u n k i pomiędzy białymi o s a d n i k a m i , zabraniając m . i n . o d b i e r a n i a sobie klientów czy p r z e p r o w a d z a n i a r e k w i z y c j i wśród I n d i a n należących do kogoś i n ­ nego. N i e j e d e n r a z k r w a w o kończyły się p o r a c h u n k i między Białymi, którzy c h c i e l i „ukraść" sobie n a w z a j e m I n d i a n . 8 �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN. M O N T A N U 391 P E R U 80- 75» 70 �392 A N N A K O W A L S K A - L E W I C K A europejskiej k u l t u r y m a t e r i a l n e j , p r a w i e nie interesuje się kulturą spo­ łeczną i duchową i n i e stara się na nią zadziałać. M i m o współżycia I n d i a n z białymi chocreros i m i m o ucisku p a t r o ­ nów istniała pewnego rodzaju równowaga na terenie M o n t a n u , a proces a k u l t u r a c j i postępował stale, ale wolno. Poziom b o w i e m życia nawet patronów, m i m o i c h pokaźnych nieraz f o r t u n , n i e różnił się wiele o d poziomu życia I n d i a n . Rozwój i c h bogactw szedł w k i e r u n k u pomno­ żenia ilości p l a n t a c j i , k u p n a stateczku motorowego i powiększenia k o n ­ ta w b a n k u , ale n i e podniesienia stopy życiowej i wprowadzenia no­ w y c h m e t o d gospodarowania. B r a k też było na terenie M o n t a n i i większych osiedli, z wyjątkiem stolicy d e p a r t a m e n t u Iquitos, gdyż t y p gospodarki opartej na u p r a w i e ziemi, a posługującej się h a n d l e m j e d y ­ nie j a k o środkiem pomocniczym, wymagał osadnictwa rozrzuconego. % D o tego rozwijającego się dotąd niejako n a t u r a l n i e procesu w y p i e ­ r a n i a i w y n a r o d a w i a n i a I n d i a n dołączyła się w ostatnich 25 latach i n ­ gerencja władz państwowych, co wywołało zasadniczą zmianę w sto­ sunkach panujących na terenie M o n t a n i i . N a c z e l n y m zadaniem pań­ stwa stało się teraz gospodarcze j e j związanie z resztą k r a j u . Dotąd M o n t a n i a posiadała bodajże silniejszy k o n t a k t z Brazylią niż z m a c i e r z y s t y m k r a j e m , od którego odcięta była barierą Andów. D o ­ s t a w y handlowe, t a k wyrobów f a b r y c z n y c h przychodzących do M o n t a n i i , j a k i bogactw puszczy odchodzących stamtąd, musiały odbywać długą drogę od A t l a n t y k u poprzez całą Amazonkę do I q u i t o s , ważnego cent r u m handlowego leżącego na terenie P e r u , ale b l i s k o g r a n i c y b r a z y ­ l i j s k i e j , n i e m a l u z l e w u Maroñon i U k a j a l i . O d I q u i t o s handlarze wę­ d r o w a l i dopiero w górę t y c h rzek i i c h dopływów, dzięki czemu wyższe partie M o n t a n i i , bliższe już Andów, znalazły się niejako na p e r y f e r i a c h . Rządowi peruwiańskiemu zależało j e d n a k na połączeniu stolicy pań­ stwa L i m y , leżącej n a d P a c y f i k i e m , i j e j p o r t u Callao z górnym b i e ­ giem U k a j a l i , aby w t e n sposób uniezależnić p o d względem h a n d l o w y m Montanię o d B r a z y l i i . Zbudowano więc już po I I w o j n i e światowej szosę łączącą Limę z Pucallpą, osadą leżącą nad samą U k a j a l i . Połą­ czenie U k a j a l i z wybrzeżem P a c y f i k u zmieniło zupełnie dotychczaso­ w y k i e r u n e k dróg h a n d l o w y c h . Teraz już nie I q u i t o s , ale Pucallpą stała się najżywotniejszym, choć dopiero w początkach swego r o z w o j u , p u n k t e m h a n d l o w y m . T o w a r y nie wędrują już o d A m a z o n k i w górę U k a j a l i , ale spływają w dół tej r z e k i k u Amazonce. Powstanie tego r o ­ dzaju ośrodka j a k Pucallpą m a kolosalne znaczenie d l a całej M o n t a n i i peruwiańskiej, a szczególnie korzystne jest d l a białych mieszkańców t y c h terenów. Istniejące t a m przedstawicielstwa władz, wojsko i policja, szpital, szkoła, poczta, duża m i s j a k a t o l i c k a i misje protestanckie, r e g u ­ l a r n a k o m u n i k a c j a samolotowa z Limą i możliwość przedostania się �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN M O N T A N U 393 autem na drugą stronę Andów stworzyły dla n i c h potężne zaplecze. Świadomość siły podnieciła przedsiębiorczość i agresywność Białych. Państwo rozpoczęło także bardziej intensywną działalność c y w i l i zatorską wśród t u b y l c z e j ludności wyrażającą się w zakładaniu hisz­ pańskich szkół dla I n d i a n oraz postanowiło zrównać i c h w obowiązkach z o b y w a t e l a m i reszty k r a j u wprowadzając przymusową służbę wojsko­ wą. W p ł y w szkoły i wojska na kulturę tradycyjną I n d i a n może stać się bardzo groźny w s k u t k a c h . Szkoły są na ogół misyjne, choć zdarzają się i świeckie, u t r z y m y w a n e przez państwo. Główny i c h cel to naucza­ nie a l fa b e t u i języka hiszpańskiego, który zastąpił teraz, n a w e t w szko­ łach m i s y j n y c h , język quechua. Chodzi wyraźnie o zbliżenie I n d i a n do k u l t u r y białego człowieka, o możliwość porozumienia się z n i m i i o d ­ działywania na n i c h za pomocą l i t e r a t u r y . Wedle wszelkiego p r a w d o ­ podobieństwa ostatecznym ciosem d l a k u l t u r y t u b y l c z e j będzie służba wojskowa, o ile — m i m o znanej niekonsekwencji — władze zdołają wprowadzić ją w życie na większą skalę. N i e l i c z n i młodzi I n d i a n i e , którzy w drodze p r z y m u s o w e j b r a n k i , a raczej łapanki, dostali się do wojska, wracają już zupełnie w y n a r o d o w i e n i . Prócz znajomości języka i zwyczajów Białych wynieśli o n i lekceważące nastawienie do wszyst­ kiego, co indiańskie, i skłonność niewolniczego naśladowania wszystkiego, co kreolskie. Wpuszczenie do wnętrza indiańskiego o r g a n i z m u szczepo­ wego czy rodzinnego t a k i c h wrogów t r a d y c j i jest bodaj najgroźniej­ szym z dotychczas o m a w i a n y c h czynników niszczących kulturę tubylczą. Istnieją różne źródła tego rodzaju zarządzeń. Na pierwszy p l a n w y ­ suwa się t u m o m e n t gospodarczy. Montanię zamieszkują głównie I n d i a ­ nie, którzy są n i e m a l samowystarczalni, a więc nie można brać i c h w rachubę jako konsumentów fabrycznej p r o d u k c j i . Równocześnie nie są o n i p r o d u k t y w n i , bo z chwilą, g d y niczego n i e potrzebują od Białych, nie ma ceny, za którą można b y i c h nakłonić do pracy najemnej. To co dotąd na małą skalę r o b i l i patronowie, c z y l i europeizowanie I n d i a n w sensie stwarzania i m n o w y c h potrzeb, b y można urobić z n i c h p o w o l ­ ne narzędzia pracy, dziś n a większą skalę stosuje państwo. Rozporządza ono jednak skuteczniejszymi środkami i stosuje bardziej dalekowzrocz­ ne metody. Rząd zdaje sobie sprawę, że najbardziej celową akcją jest zeuropeizowanie i c h światopoglądu, co w konsekwencji doprowadzi do zatracenia t r a d y c j i we wszystkich dziedzinach k u l t u r y . Poza c z y n n i k a m i gospodarczymi grają rolę jeszcze inne, związane z ogólnoindiańskim p r o b l e m e m na terenie P e r u . W o p i n i i Peruwiańczyków Indianie są czymś n i e w y g o d n y m , a wobec zagranicy wręcz w s t y d l i w y m . W statystykach podaje się na ogół zmniejszoną i c h liczbę l u b całkiem przemilcza i c h istnienie. P r z y w i e l k i m zamiłowaniu do indiańskiej archeologicznej przeszłości k r a j u , która b y w a nawet glo- �394 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A r y f i k o w a n a , nie ma najmniejszego zainteresowania dla współcześnie żyjących spadkobierców t y c h półmitycznych m i n i o n y c h czasów. P o l i ­ tykę w y n a r a d a w i a n i a prowadzi się w równym stopniu wśród I n d i a n górskich, j a k i leśnych. Zrównanie wszystkich o b y w a t e l i pod wzglę­ dem językowym i k u l t u r o w y m — oto idea przewodnia władz p e r u ­ wiańskich, które nie chcą dopuścić, aby w przyszłości, k i e d y I n d i a n i e na t y l e wyemancypują się,, że będą m o g l i upomnieć się o swoje prawa, powstał na terenie P e r u p r o b l e m mniejszości n a r o d o w y c h . Nie zawsze j e d n a k p o b u d k i działania pozbawione są n u t y a l t r u istycznej i poczucia interesu I n d i a n . Wśród t y c h , którzy prowadzą akcję hiszpanizowania tubylczej ludności, spotkać można j e d n o s t k i szczerze I n d i a n o m życzliwe. D o t a k i c h należą n i e l i c z n i mieszkańcy M o n t a n u , którzy przez wiele l a t p r z e b y w a l i wśród I n d i a n , poznali i c h wartość i p o t r a f i l i ją ocenić. Trzeba jednak pamiętać, że i u t y c h Białych, m i m o szacunku d l a I n d i a n i n a jako człowieka, n i e spotyka się szacunku i zro­ zumienia d l a jego k u l t u r y . I m większa s y m p a t i a dla I n d i a n i n a , t y m gorętsza chęć k u l t u r a l n e g o „podniesienia" go. W r o g o w i e I n d i a n chcą z n i c h zrobić swych zeuropeizowanych niewolników, i c h przyjaciele swych zeuropeizowanych b r a c i . Wszystkie te c z y n n i k i działają w j e d n y m k i e r u n k u — zniszczenia rodzimej k u l t u r y I n d i a n . T r u d n o podać jakiś, choćby przybliżony sche­ m a t przemian zachodzących w k u l t u r z e indiańskiej pod wpływem zetknięć z cywilizacją europejską. K i e r u n e k t y c h p r z e m i a n zależy od tego, z jaką grupą Białych stykają się I n d i a n i e . Jeśli i c h p i e r w s z y m zetknięciem będzie k o n t a k t z misją, wpływom e u r o p e j s k i m ulegnie zwłaszcza s t r u k t u r a społeczna danej g r u p y , i c h wyobrażenia r e l i g i j n e i obyczajowość. Natomiast jeśli dostaną się p o d wpływ patrona, przejmą głównie szereg g o t o w y c h f a b r y c z n y c h wyrobów i nauczą się pić wódkę. W o b u w y p a d k a c h przejmą ubiór białych osadników. N a ogół jednak wpływ świeckich i d u c h o w n y c h przedstawicieli k u l t u r y europejskiej działa jednocześnie i nie zawsze proces przejmowania obcych elemen­ tów k u l t u r o w y c h jest t a k i prosty. W p ł y w y te w w i e l u w y p a d k a c h mają starą, co n a j m n i e j kilkudziesięcioletnią, jeśli nie starszą, tradycję. Ogólnie rzecz biorąc, do najstarszych europejskich elementów k u l ­ t u r y m a t e r i a l n e j , j a k i e s p o t y k a m y u I n d i a n M o n t a n u , należy pewna ilość roślin u p r a w n y c h , dalej idą narzędzia żelazne i znajomość obróbki żelaza. Z w p r o w a d z e n i e m i c h uległy przeobrażeniu niektóre miejscowe t e c h n i k i , zwłaszcza obróbka drewna. Trzecia domena, gdzie bardzo w i ­ doczny jest w p ł y w k u l t u r y europejskiej, to ubiór I n d i a n . Większość szczepów, które mają częste k o n t a k t y z Białymi, przejęło strój e u r o ­ pejski. U mężczyzn są t o zazwyczaj drelichowe u b r a n i a robocze. K o ­ b i e t y żyjące w większej izolacji rzadziej ubierają się po europejsku. �PRZEOBRAŻENIA K U L T U R O W E INDIAN MONTANII 395 W t a k i m w y p a d k u nie kupują, j a k mężczyźni, g o t o w y c h ubrań, ale same szyją je, czasem nawet z t k a n i n w y p r o d u k o w a n y c h przez siebie. Podczas g d y mężczyźni u b r a n i są zgodnie z współczesną modą kreolską, w ubiorach kobiet w i d z i m y dalekie echo m o d y europejskiej, j a k a pano­ wała w czasach, g d y dany szczep przyjął zwyczaj noszenia odzieży. Ogromnie rozpowszechnione wśród I n d i a n są również ozdoby: branso­ lety, n a s z y j n i k i , diademy i t d . w y r a b i a n e z małych k o l o r o w y c h pacior­ ków szklanych. Na t y m wyczerpalibyśmy z grubsza w y k a z t y c h elementów k u l ­ t u r y europejskiej, które Indianie włączyli w swą tradycyjną kulturę, nie burząc j e j zasadniczej s t r u k t u r y . Podczas g d y w zakresie k u l t u r y m a t e r i a l n e j , w pierwszej p r z y n a j ­ m n i e j fazie a k u l t u r a c j i , k u l t u r a rodzima uległa p e w n e m u wzbogaceniu, t o w zakresie u s t r o j u społecznego, obyczajowości, mitów i wierzeń wpływy europejskie zadziałały wyraźnie d e s t r u k c y j n i e . Przede wszyst­ k i m pod wpływem m i s j i I n d i a n i e zaczęli ukrywać się, a później zanie­ chali obyczajów i obrzędów r o d z i n n y c h . Przeobrażeniu uległa t r a d y ­ cyjna rodzina i powiązany z nią system gospodarczy. W ślad za t y m poszło załamanie się n o r m m o r a l n y c h . Najbardziej istotna w tempie i k i e r u n k u p r z e m i a n k u l t u r o w y c h okazała się psychiczna postawa samego I n d i a n i n a , jego reakcja na ota­ czający go coraz ciaśniej krąg europejskiej k u l t u r y . W pierwszej fazie t a k i c h kontaktów, zwłaszcza jeśU nie są one połączone z bezpośrednim w y z y s k i e m czy agresją, I n d i a n i e traktują Białych j a k o równych sobie obcoplemieńców. N i e czują się o d n i c h zależni, bo sami potrafią w y ­ produkować wszystko, czego i m potrzeba. I n d i a n i n w t e j fazie czuje się s i l n y , w i e , że lepiej od Białego dostosowany jest do życia w puszczy, lepiej zna k r a j , lepiej r a d z i sobie z nawigacją rzeczną, na łowach, z budową domu. I m jednak bliższe i częstsze k o n t a k t y , t y m I n d i a n i n jaśniej zdaje sobie sprawę z potęgi t e j pozornie nieporadnej istoty, jaką jest Biały. Za białym osadnikiem stoi wyższa technika wyrażająca się w b r o n i palnej i szybkich statkach m o t o r o w y c h , a przede w s z y s t k i m jego bezwzględność i brutalność, która znajduje oparcie w n i e u c h w y t ­ nej dla I n d i a n i n a , ale potężnej sile, jaką jest państwo z w s z y s t k i m i jego i n s t y t u c j a m i — administracją, policją, w o j s k i e m . U I n d i a n już o m o t a n y c h n i e w i d z i a l n y m i nićmi p r z y m u s u stosowanego przez białego patrona rodzi się lęk przed obcą, nie zrozumiałą dla niego cywilizacją. I m mocniej zaciska się wokół danej g r u p y I n d i a n krąg k r e o l s k i e j prze­ mocy, t y m bardziej wzrasta poczucie własnej bezsilności. Świadomość, że i c h k u l t u r a jest słabsza, że nie może dać i m żadnego oparcia — przeciwnie, że to właśnie ona jest źródłem wszystkich niepowodzeń, przeradza się w k o m p l e k s niższości, w apatię i bierność. W t e j sytuacji �396 ANNA K O W A L S K A - L E W I C K A są t y l k o d w a rozwiązania — albo trwać w stanie półniewolnictwa, bez nadziei j a k i e j k o l w i e k p o p r a w y b y t u , albo zapomnieć o s w y m indiań­ s k i m pochodzeniu i połączyć się z grupą silniejszych, skoro nie można znieść życia w g r u p i e słabszych. I n n y m i słowy stać się j a k i n n i kreole, przemienić się w jednego z chacreros, przyjąć język i obyczaj z w y ­ cięzców. Nie zawsze jest t o możliwe, bo skoro I n d i a n i n raz popadł w niewolę u patrona, t e n już nie dopuści do jego usamodzielnienia. J e d y n y m r a t u n k i e m staje się ucieczka, i t o ucieczka w odległe strony, bo za p a t r o n e m stoi prawo, które będzie ścigać „dłużnika" (a każdy r o b o t n i k jest w i e c z n y m dłużnikiem swego patrona). N i e m n i e j młodym, przedsiębiorczym i t y m , którzy dobrze poznali język hiszpański, t a k i e w y z w o l e n i e udaje się czasem. Znaczy ono jednak zupełne w y n a r o d o ­ wienie. D l a pełniejszego zrozumienia procesu a s y m i l a c j i należy nadmienić, że w P e r u blanco, c z y l i biały, nie oznacza b y n a j m n i e j człowieka euro­ pejskiego pochodzenia o białym kolorze skóry. Ludność P e r u jest t a k silnie wymieszana, t y l e wpłynęło t a m k r w i indiańskiej, zwłaszcza w p i e r w s z y c h w i e k a c h po konkwiście, k i e d y t o n i e m a l zupełnie n i e było białych kobiet, a Hiszpanie powszechnie żenili się z I n d i a n k a m i , że pod pojęciem „białości" k r y j e się raczej przynależność językowa i k u l ­ t u r o w a niż rasowa. Dzięki t e m u w P e r u nie m a a n i uprzedzeń rasowych, ani t y m bardziej pogardy rasowej. Ta pogarda, którą spotyka się w sto­ s u n k u do I n d i a n , odnosi się do i c h k u l t u r y , a nie rasy. Przejście więc z g r u p y I n d i a n do g r u p y Białych jest stosunkowo łatwe, w y m a g a t y l k o przejęcia języka, zewnętrznych cech k u l t u r o w y c h i z m i a n y poczucia przynależności narodowej. Uzyskanie jeszcze pewnej f o r t u n y działa ostatecznie „wybielająco". Obraz, j a k i t u nakreśliłam, jest może pesymistyczny, ale p r a w d z i w y . Z każdym r o k i e m M o n t a n i a , j a k i i n n e p a r t i e t r o p i k a l n e A m e r y k i Po­ łudniowej, coraz bardziej europeizuje się, coraz t r u d n i e j znaleźć t a m I n d i a n , którzy jeszcze n i e u l e g l i d e s t r u k c y j n e m u wpływowi k u l t u r y europejskiej. Całkowity zanik k u l t u r indiańskich zdaje się być w M o n ­ tanu nieuchronny i bliski. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/33a3e16e266f667f2e48c7de849b817e.pdf 6ed8d10d7a47d6a5dd85b6cf9639c7c3 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:583 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:533 Title A name given to the resource Potlatch. Jego rola w kulturze Indian Północno-Zachodniego Wybrzeża Kanady / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.339-375 Creator An entity primarily responsible for making the resource Małkowska, Krystyna Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text KRYSTYNA MAŁKOWSKA P O T L A T C H . JEGO R O L A W K U L T U R Z E PÓŁNOCNO-ZACHODNIEGO WYBRZEŻA INDIAN KANADY W zakresie t z w . k u l t u r p r y m i t y w n y c h istnieje dość pokaźna liczba wytworów i i n s t y t u c j i , które — choć poświecono i m sporo miejsca w l i t e r a t u r z e etnograficznej i c y t u j e się j e w i e l o k r o t n i e j a k o zjawiska znane i oczywiste — nie zostały dostatecznie zbadane i naświetlone z p u n k t u widzenia wymagań dzisiejszej etnologii, operującej doskonal­ szymi m e t o d a m i i zmierzającej do bardziej holistycznego widzenia zja­ w i s k k u l t u r o w y c h w i c h wzajemnej zależności i powiązaniach. Ogromna ilość źródłowych, spisanych materiałów etnograficznych pochodzi z 2 poł. X I X w., k i e d y p r z y bardzo nieraz d r o b i a z g o w y m opisie poszczególnych, wyodrębnionych elementów nie zwracano u w a g i na i c h związek z k o n t e k s t e m k u l t u r o w y m ; strona f o r m a l n a była, siłą rzeczy, wyeksponowana najbardziej — f u n k c j o n a l n y aspekt zjawisk nie wcho­ dził jeszcze w rachubę. Inne obciążenie t y c h materiałów polega na t y m ( p r z y n a j m n i e j w odniesieniu do niektórych społeczeństw), że nie uwzglę­ dniały one l u b uwzględniały niedostatecznie te przekształcenia, j a k i e się w k u l t u r a c h t y c h społeczeństw dokonały w ciągu trwającego o d pewnego czasu k o n t a k t u z ludźmi białymi. Dzisiejszy k r y t y c y z m w sto­ s u n k u do monograficznych prac źródłowych, pochodzących z ostatnich dziesiątków l a t ubiegłego stulecia i początków bieżącego, skłania do r e w i z j i szeregu u f o r m o w a n y c h poprzednio poglądów. J e d n y m z przykładów t a k i c h i n s t y t u c j i , których r o l a n i e została całkowicie wyjaśniona, jest p o t l a t c h u I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża A m e r y k i Północnej, zamieszkujących wąski pas przybrzeżny z przylegającymi doń w y s p a m i n a przestrzeni między zatoką Y a k u t a t na południowej Alasce a ujściem r z e k i K o l u m b i i \ I n d i a n i e ci, reprezen­ tujący n i e j e d n o l i t y t y p antropologiczny, zróżnicowani pod względem językowych i z g r u p o w a n i w 7 większych zespołach p l e m i e n n y c h , w y 1 Patrz mapka. �340 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A 125° W Mapka 1. Zasięgi p l e m i o n indiańskich północno-zachodniego Ameryki wg C . D . Г o r d e' a, Habitat, Society Goddardem Północnej and Economy, i London wybrzeża 1949 ( z a Boasem, Jennessem) t w o r z y l i stosunkowo jednolitą i z w i e l u względów zdumiewającą kulturę zarówno materialną, j a k duchową. Na jednolitość tej k u l t u r y złożyły się zapewne takie c z y n n i k i , j a k względnie jednorodne środowisko p r z y rodniczo-geograficzne, bogate w różne płody n a t u r a l n e , a przede wszyst­ k i m w r y b y (łososie), oraz dobra k o m u n i k a c j a wodna wzdłuż wybrzeży, która dzięki dużym, s p r a w n y m canoe, wydrążanym po m i s t r z o w s k u przez tubylców w ogromnych pniach cedrowych, ułatwia i n t e n s y w n e k o n ­ t a k t y międzyplemienne. Nie znając u p r a w y z i e m i a n i h o d o w l i t u b y l c y wyspecjalizowali się w rybołówstwie, prowadząc p r z y t y m półosiadły �341 P O T L A T C H t r y b życia, t o jest skupiając się w okresie z i m o w y m , w o l n y m od zajęć zbierackich, w stałych osadach złożonych z p a r u l u b k i l k u w i e l k i c h , c e d r o w y c h d o m ó w zamieszkanych przez g r u p y wielkorodzinne liczące nierzadko po kilkadziesiąt osób. Bujność i c h k u l t u r y , w y s o k i poziom rękodzielnictwa i sztuki, zwłaszcza w zakresie ciesielstwa i snycerstwa, zróżnicowana s t r u k t u r a społeczna, bogata m i t o l o g i a i b a r w n a obrzędo­ wość zwracały już uwagę wczesnych podróżników, j a c y docierali t a m w końcu X V I I I i n a początku X I X w., a o d schyłku X I X w. stały się przedmiotem szczególnego zainteresowania etnografów. Potlatch, który m a być t e m a t e m zamierzonych t u rozważań, jest j e d n y m z najciekawszych przejawów życia społecznego t y c h I n d i a n . Organiczną część ceremoniału potlaczowego stanowiło uroczyste, wysoce z r y t u a l i z o w a n e , publiczne rozdawanie darów, od którego też pochodzi przyjęta w l i t e r a t u r z e etnograficznej nazwa całej uroczystości, b o w i e m „potlatch" — „patshatl" oznacza w jednej z gwar t u b y l c z y c h dawanie, o b d a r o w y w a n i e . Najbardziej u c h w y t n y m znaczeniem p o t l a t c h u dla życia t u b y l c z y c h I n d i a n był jego związek z kształtowaniem się i c h r a n g i i po­ z y c j i społecznej. Te d w i e szczególnie ostro rysujące się cechy p o t l a t c h u złożyły się na sformułowanie jego najczęściej używanej d e f i n i c j i . 2 3 D l a ułatwienia zrozumienia działania p o t l a t c h u w a r t o podać krótką charakterystykę s t r u k t u r y społecznej o m a w i a n y c h I n d i a n . S t r u k t u r a t a nie jest j e d n o l i t a i pozwala, z grubsza biorąc, wydzielić d w i e zasadnicze g r u p y : północną i południową. D l a obszaru północnego, zamieszkanego przez l u d y Haida, T l i n g i t , T s i m s h i a n i Haisla, charakterystyczne jest występowanie rodów r n a t r y l i n e a l n y c h j a k o jednostek podstawowych, a u t o n o m i c z n y c h pod względem gospodarczym i najczęściej również p o l i ­ t y c z n y m . Liczniejsze z nich dzieliły się n a „domy", t j . g r u p y k r e w n y c h , tworzących wielką rodzinę i lokujących się w j e d n y m domostwie (20—40 osób). R o d y Haida i T l i n g i t grupowały się w d w i e egzogamiczne „poło­ w y " (moieties), symbolizujące się odrębnymi z n a k a m i (uważanymi przez j e d n y c h autorów za t o t e m y , przez i n n y c h z n o w u j e d y n i e za z n a k i her­ bowe) i wywodzące się o d wspólnego mitycznego przodka. U Tlingitów podział n a „połowy" koegzystował z podziałem n a k l a n y , również egzo­ gamiczne i m a t r y l i n e a l n e . I n d i a n i e Tsimshian n i e d z i e l i l i się na „poło­ w y " , a j e d y n i e na 4 k l a n y (zwane n i e k i e d y f r a t r i a m i ) , te z k o l e i na r o d y i „domy"; u mówiących d i a l e k t e m K w a k i u t l I n d i a n Haisla w y ­ stępował podział na 6 klanów. 2 P a t r z r y c . 1—3. „Potlatch j e s t to ceremoniał r o z d a w a n i a l u b n i s z c z e n i a własności w c e l u p o d ­ n i e s i e n i a s t a t u s u społecznego u I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża..." ( C h . W i n n i с к, Dictionary of Antropology, N e w Y o r k 1956). 3 �342 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A W grupie południowej, składającej się z Kwakiutlów, B e l l a Coola, Nootków i Salishów, pochodzenie i dziedziczenie wyznaczane było w znacznym stopniu b i l a t e r a l n i e , z silniejszym zaakcentowaniem p a t r y linealności. Jednostkę autonomiczną stanowiła t a m w i e l k a rodzina t w o ­ rząca grupę lokalną i mieszkająca w e wspólnym domu. Takie w i e l k o rodzinne g r u p y domowe miały, podobnie j a k r o d y na północy, własne t e r e n y zbierackie i r y b a c k i e oraz p r a w a do odrębnych znaków herbo­ w y c h , mitów, masek, tańców, pieśni i i m i o n . Pieczę n a d t y m i d o b r a m i s p r a w o w a l i dziedziczni naczelnicy. wg F . B o a s ; R y c . 1. D o m y w P o r t Tsimshlan Mythology, „ A n n . Simpson R e p . B. A m . Ethnol.". t . 31: 1916 W większości przypadków owe podstawowe g r u p y lokalne — r o d y l u b w i e l k i e r o d z i n y — łączyły się w dość luźne związki plemienne, nie stanowiło t o jednak reguły; stosunkowo r z a d k i m z j a w i s k i e m były k o n ­ federacje międzyplemienne. Ogólnie biorąc, nie wykształciła się na t y m terenie jakaś szersza f o r m a więzi p o l i t y c z n e j . Niezmiernie c h a r a k t e r y s t y c z n y m r y s e m t e j k u l t u r y jest gradacja r a n g i społecznej i związanych z nią przywilejów, nasuwająca bliskie analogie do średniowiecznej „drabiny społecznej" na terenie E u r o p y . J a k k o l w i e k „szczeble" t e j d r a b i n y dadzą się zgrupować w cztery za­ sadnicze w a r s t w y społeczne: naczelników (chiefs) — odpowiednik a r y ­ stokracji, nobilów — odpowiadających w a r s t w i e szlacheckiej, pospólstwo (commoners) i niewolników, n i e ma między n i m i o s t r y c h granic, z w y - �343 P O T L A T C H jątkiem przedziału, j a k i dzieli całkowicie wyjętych spód p r a w a n i e w o l ­ ników o d w a r s t w pozostałych. T a gradacja r a n g i przebiega w każdym klanie, rodzie bądź w i e l k i e j rodzinie, a wyznaczana jest przede wszyst­ k i m przez urodzenie, t j . przez stopień pokrewieństwa względem naczel­ n i k a najwyższej r a n g i oraz wynikające stąd u p r a w n i e n i a dziedziczne. Instytucją regulującą i zatwierdzającą te u p r a w n i e n i a był właśnie pot­ latch. L i t e r a t u r a n a jego temat, m i m o że dość obszerna, składa się w więk­ szości z prac opisowych, stanowiących f r a g m e n t y dużych m o n o g r a f i i ogólnych; p u b l i k a c j e poświęcone specjalnie p o t l a t c h o w i są nieliczne i reprezentują w zasadzie jednostronne zainteresowania określonym p r o ­ b l e m e m związanym z t y m zjawiskiem społecznym, n p . jego genezą l u b systematyką. M i m o że opracowania t e wnoszą wiele ciekawych i n f o r ­ m a c j i i sugestii, b r a k i m najczęściej oparcia o dostatecznie wnikliwą i krytyczną analizę materiałów źródłowych i powiązania j e j z jedno­ czesnym uwzględnieniem procesu p r z e m i a n historycznych. L i t e r a t u r a , która powstała w w y n i k u badań t e r e n o w y c h przeprowadzonych na prze­ łomie X I X i X X w., zajmuje się n i e m a l wyłącznie obrzędowością p ot ­ l a t c h u ; wszelkich f u n k c j o n a l n y c h powiązań t e j i n s t y t u c j i z całością k u l ­ t u r y trzeba mozolnie szukać wśród danych dotyczących i n n y c h dziedzin życia. Szczególną trudność sprawia p r z y t y m niezmierna drobiazgowość większości m o n o g r a f i i , zamierzonych n a gigantyczną skalę, które w p r a k ­ tyce n i e mogły być wolne od poważnych niedociągnięć. Najważniejsze z n i c h — t o nierównomierne p o t r a k t o w a n i e różnych dziedzin k u l t u r y l u b zupełne pominięcie niektórych j e j wycinków, n a d m i e r n i e rejestra­ c y j n y opis faktów, bez hipotetycznego bodaj dostrzegania związków między n i m i zachodzących, co wpłynęło n a przeoczenie ważnych n i e ­ k i e d y danych oraz niedostateczne dostrzeganie przeobrażeń historycz­ n y c h . Te między i n n y m i zarzuty stawiają dzisiejsi antropologowie amerykańscy materiałom z e b r a n y m przez F. Boasa i jego współpracow­ n i k ó w . W latach trzydziestych p o j a w i a się n o w y , ulepszony t y p mono­ g r a f i i o p a r t y c h n a badaniach t e r e n o w y c h , o p r a c o w y w a n y c h według zasady: ,,[...] Etnograf p o w i n i e n w swoich badaniach objąć wszystkie aspekty k u l t u r y w sposób równomierny [...] Następnie zebrany materiał p o w i n i e n przedstawić w f o r m i e zwięzłej, uporządkowanej i dobrze prze­ t r a w i o n e j m o n o g r a f i i " . Doskonałym przykładem t a k i e j p r a c y jest The Northern and Central Nootkan Tribes P h . D r u c k e r a , w y d a n a w 1951 г., a oparta na materiałach zebranych w latach 1933—1936. 4 5 4 V. G a r f i e l d , A Research Problem in Northwest r i c a n A n t h r o p o l o g i s t " , t. 47: 1945; J . W i к e, More „ A m . A n t h r . " , t. 59: 1957. 5 W i к e, op. cit. Puzles Indian Economics, on the Northwest „Ame­ Coast, �344 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A W p u b l i k a c j a c h amerykańskich antropologów k u l t u r o w y c h z tego okresu pojawiać się zaczyna tendencja do dynamicznego r o z u m i e n i a k u l t u r y j a k o procesu stale dokonujących się przeobrażeń oraz żywe zainteresowanie zagadnieniami e k o n o m i c z n y m i . W p r a w d z i e p o t l a t c h n i e doczekał się dotąd pełnej m o n o g r a f i i , ale w k i l k u pracach napisanych na przestrzeni o s t a t n i c h 30 l a t (skoncentrowanych zasadniczo na i n n y c h zagadnieniach) ukazuje się szereg bardzo cennych, choć t y l k o ogólniko­ w y c h sugestii n a jego temat. Najważniejsze z n i c h jest odbiegające od dotychczasowej t r a d y c j i rozważania p o t l a t c h u j a k o zjawiska „samego w sobie" ocenianie go j a k o t w o r u węzłowego w t e j k u l t u r z e , w którym — j a k w, soczewce —• zbiegają się i wiążą ze sobą różne dziedziny życia. N a szczególne wyróżnienie zasługują p o d t y m względem prace V. G a r f i e l d , J . M c C . Collinsa i J . P. A v e r k i j e v e j . N i e s t e t y jednak m a r ­ ginesowy raczej c h a r a k t e r t y c h w y p o w i e d z i nie pozwala n a wykazanie w szczegółowy i usystematyzowany sposób, j a k te powiązania p o t l a t c h u z całokształem k u l t u r y przebiegają. Ponadto wciąż daje się odczuć b r a k systematycznej a n a l i z y porównawczej potlatchów, urządzanych w róż­ n y c h grupach p l e m i e n n y c h tego obszaru, nawiązującej d o istniejących różnic s u b k u l t u r o w y c h . Ryc. wg Ph. D r u c k n e r ; Northen 2. K o n s t r u k c j a d o m u and Central Buli.", Nootków Nootkan Tribes, „Smiths. Inst. B . A m . E t h n o l . t . 1 4 4 : 1951 Zestawienie materiałów dotyczących k i l k u odpowiednio d o b r a n y c h p l e m i o n sugeruje możliwość i n n e j koncepcji p o t l a t c h u niż dotychcza­ sowa, interpretująca go j a k o wyjątkowo zrytualizowaną formę darów i sprowadzająca ostatecznie zagadnienie p o t l a t c h u d o ogólnej t e o r i i d a r u w społeczeństwach „pierwotnych" . 8 Por. M . M a u s s , The Gift, L o n d o n 1954; tłum. ł a n C u n n i s o n . �345 P O T L A T C H Praca niniejsza na podstawie analizy dostępnych materiałów źródło­ w y c h i dostrzeżonych prawidłowości w zakresie sytuacji społecznych, w j a k i c h organizowane bywały potlatche u różnych g r u p p l e m i e n n y c h tego zespołu k u l t u r o w e g o , próbuje przedstawić p o t l a t c h przede wszyst­ k i m j a k o instytucję o ściśle określonych zadaniach społecznych, w sto­ s u n k u do których r o z d a w n i c t w o darów jest je d ynie oprawą zewnętrzną, choć bardzo ściśle zespoloną i mającą w y b i t n y udział w doniosłości pot­ l a t c h u dla w i e l u dziedzin życia. S t a n o w i ono, j a k się zdaje, formę działania t e j i n s t y t u c j i , a nie j e j treść istotną. 7 Na dość p o p u l a r n y m wyobrażeniu p o t l a t c h u j a k o f o r m y przejawiania się szczególnie zaakcentowanej r y w a l i z a c j i , swoistego p o j e d y n k u , za­ ciążyła ekstremalna jego postać u I n d i a n K w a k i u t l ; p r z y c z y n y tego leżą zapewne zarówno w wyjątkowo j a s k r a w y c h cechach p o t l a t c h u Kwakiutlów, j a k i u p r z y w i l e j o w a n e j pozycji Kwakiutlów w l i t e r a t u r z e etnograficznej. Przejście do bardziej szczegółowego omówienia p r o b l e m a t y k i p o t l a ­ t c h u należy chyba rozpocząć od p o i n f o r m o w a n i a czytelnika, j a k się ta procedura odbywała. I. P R Z E B I E G UROCZYSTOŚCI POTLACZOWYCH Ważną część c e r e m o n i i p o t l a t c h u stanowiło, j a k w i e m y , obdarowa­ nie zaproszonych gości, p r z y c z y m wielkość d a r u musiała odpowiadać wysokości r a n g i społecznej osoby, d l a której był o n przeznaczony. Goś­ cie r e k r u t o w a l i się z w y k l e spośród członków innego r o d u ( k l a n u czy ple­ mienia) niż t e n , do jakiego należał gospodarz c e r e m o n i i i który uważa­ n y był zbiorowo za gospodarzy całej i m p r e z y . Liczba gości wahać się mogła znacznie w zależności o d tego, czy p o t l a t c h był organizowany na poziomie plemienia, k l a n u czy r o d u względnie g r u p y l o k a l n e j ; to z k o l e i zależało od r a n g i , pozycji społecznej i a m b i c j i organizatora oraz o d doniosłości spraw, z j a k i m i dany potlach był związany. Zasadniczo i m wyższa była pozycja społeczna organizatora, t y m szerszy krąg za­ proszonych gości. Zarówno sama ceremonia, j a k i przygotowania do niej są w y r a z e m więzi g r u p o w e j , solidarności g r u p y z j e j naczelnikiem i wzajemnej i c h D o porównań posłużyły materiały dotyczące t r z e c h g r u p p l e m i e n n y c h : T s i m ­ s h i a n , K w a k i u t l i Nootka, z k o n t r o l n y m i m n i e j szczegółowym uwzględnieniem c z w a r t e j — p l e m i e n i a z grupy Salishów (częściowo również H a i d ó w ) . W y b ó r p l e ­ m i o n został d o k o n a n y n a p o d s t a w i e następujących kryteriów: a) reprezentatywności ze względu n a różnice w e k o n o m i c z n y c h u w a r u n k o w a n i a c h p o t l a t c h u i w s t r u k t u ­ r z e społecznej; b) jakości istniejących materiałów e t n o g r a f i c z n y c h d l a poszczegól­ n y c h g r u p ; c) dostępności t y c h materiałów w n a s z y c h w a r u n k a c h . 7 �346 K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA od siebie zależności. T a obustronna zależność stanowiła ważny czynnik równowagi społecznej, przeciwstawiając się z jednej s t r o n y w s z e l k i m tendencjom a l i e n a c y j n y m w a r s t w y naczelników, z d r u g i e j zaś sprowa­ dzając kontrolę działalności naczelników przez zależnych od n i c h członków g r u p y do rozmiarów n i e zagrażających ustalonej s t r u k t u r z e . Ponieważ przygotowanie p o t l a t c h u wymagało dużo wysiłku ze stro­ n y w s z y s t k i c h członków g r u p y , a k t wstępny polegał na z a k o m u n i k o w a ­ n i u i m i n t e n c j i wodza oraz apelu o współpracę i pomoc. Odbywało się t o w t e n sposób, że naczelnik zapraszał swoich l u d z i na ucztę z przygo­ t o w a n y c h uprzednio zapasów, podczas której ogłaszał i m swój p l a n , podając jednocześnie do wiadomości, jaką ilość dóbr zdołał już sam zgromadzić i zwracając się do n i c h z następującym w e z w a n i e m : „Pro­ szę was, abyście dołączyli do tego i waszą własność, a b y m mógł zapro­ sić w i e l u gości, p o t l a t c h t e n b o w i e m odbędzie się nie w m o i m i m i e n i u , lecz w waszym, i staniecie się sławni wśród p l e m i o n , gdy zostanie ogłoszone, co daliście od siebie" . 8 Było to j a k b y ogłoszenie ostrego pogotowia dla g r u p y społecznej w zakresie j e j aktywności gospodarczej i — j a k dalej zobaczymy — nie t y l k o gospodarczej. Wspólnie ustalano listę gości oraz p l a n działań i p r o g r a m u r o c z y ­ stości. Po zakończeniu uczty, dziękując za przybycie i obiecaną pomoc, naczelnik obdarowywał wszystkich żywnością. U p l e m i o n północnej części wybrzeża odbywało się jeszcze osobne przyjęcie dla członków r o d u ojca (nie należących do gospodarzy), w celu ustalenia f o r m i za­ k r e s u pomocy, j a k i e j od n i c h oczekiwano. J a k k o l w i e k b o w i e m sforma­ lizowana solidarność g r u p o w a wyznaczana t a m była m a t r y l i n e a l n i e , t o jednak bezpośredniość więzów r o d z i n n y c h nakładała również na bliż­ szych k r e w n y c h ze s t r o n y ojca obowiązek okazania pewnej pomocy. Najbliższy sezon l u b parę to okres i n t e n s y w n y c h wysiłków, a b y oprócz n o r m a l n y c h zapasów n a zimę zgromadzić dostateczną ilość n a d ­ wyżek n a d a r y i przyjęcia d l a gości, a jednocześnie okres przygotowań do występów a r t y s t y c z n y c h , nierozłącznie z potlatchem związanych. Jeżeli w e własnym p l e m i e n i u brakowało utalentowanego poety-pieśniarza, t o sprowadzano go na t e n czas z innego plemienia, aby wyuczył chór odpowiednich śpiewów. Jedne z n i c h powtarzały się t r a d y c y j n i e w niezmiennej f o r m i e (związane z mitologią), inne znów komponowano na każdą okazję, uwzględniając a k t u a l n e wydarzenia, śmieszności, t y ­ tuły do chwały i t p . Do nich, obok p o c h w a l n y c h pieśni na cześć gospo­ darza, jego bogactwa, hojności, szlachetności r o d u i t p . , należały t z w . 8 F . B o a s , Ethnology of the Kwakiutl, „Annual R e p o r t of t h e B u r e a u of A m e ­ r i c a n E t h n o l o g y " (1913—1914), t. 35: 1921, cz. I I , s. 1342. �P O T L A T C H 347 taunting songs — pieśni urągliwe, wyszydzające w a d y i potknięcia pre­ stiżowe gości. U I n d i a n Nootka miały one charakter raczej żartobliwy, podczas g d y u Kwakiutlów zawierały sporo autentycznej złośliwości i chęci upokorzenia adresata. Bogate dramatyzacje mitów i herbów r o d o w y c h wymagały również starannych przygotowań, zwłaszcza ze s t r o n y snycerzy, do których należało w y k o n a n i e l u b odświeżanie masek, rzeźbienie słupa p r z y d o ­ mowego l u b nagrobnego, jeśli p o t l a t c h miał być połączony z jego po­ stawieniem, oraz zdobienie wszelkich d r e w n i a n y c h czy r o g o w y c h przed­ miotów przeznaczonych n a dary. Rzemieślnicy wszelkiego rodzaju m i e l i przed p o t l a t c h e m pełne ręce r o b o t y . 9 Nie zapominano też o elementach r o z r y w k o w y c h . Według D r u c k e r a u Nootków i s t n i e l i ludzie pełniący rolę j a k b y zawodowych błaznów, których zadaniem było rozśmieszanie gości za pomocą zabawnych tań­ ców, przyśpiewów l u b sztuczek. B r a k jest bliższych d a n y c h n a t e n t e ­ m a t w odniesieniu do i n n y c h p l e m i o n , j a k k o l w i e k wszędzie można spo­ tkać w z m i a n k i o różnych żartobliwych wystąpieniach podczas p o t l a t c h u . Po zakończeniu przygotowań uroczyście zapraszano gości. P r z y b y ­ w a l i o n i w s w y c h ozdobnych canoe ( v i s i t i n g canoes) i z a n i m w y s i e d l i , odbywała się ceremonia p o w i t a n i a . N a spotkanie gości wychodziła n a j ­ częściej siostra gospodarza w t o w a r z y s t w i e kobiet, tańcząc i śpiewając. Wykonywała p r z y t y m r u c h y łapania czegoś z powietrza; „chwytała" w t e n sposób swego opiekuńczego ducha p o k o j u , „rzucając" go następ­ nie w k i e r u n k u przybyłych łodzi, a naczelnik z najbliższego canoe o d ­ rzucał go z n o w u k u n i e j . K o b i e t a t a nosiła maskę wyobrażającą owego ducha. D o p i e r o po t y m zapewnieniu sobie, w z a j e m n y c h p o k o j o w y c h i n ­ t e n c j i goście w y s i a d a l i z łodzi i u d a w a l i się n a przyjęcie p o w i t a l n e , rozpoczynające całą serię uczt urozmaiconych tańcami, śpiewami, przed­ s t a w i e n i a m i mitów oraz wielką ilością okolicznościowych przemówień, których głównym celem było p r z y p o m n i e n i e z e b r a n y m h i s t o r i i r o d u i jego świetności, wyliczenie zasług i tytułów poszczególnych przodków oraz p r a w własnościowych i przywilejów r o d o w y c h . Było to t a k ważne zadanie, że powstał specjalny „urząd" mówcy, swoistego k r o n i k a r z a r o d u , znającego doskonale t r a d y c j e rodowe i umiejącego je W odpo­ w i e d n i e j f o r m i e podać. Umiejętności krasomówcze cieszyły się u t y c h I n d i a n wyjątkowym uznaniem, toteż bardzo dbano o i c h r o z w i j a n i e w w y c h o w y w a n i u młodych nobilów. Goście m u s i e l i być również po­ i n f o r m o w a n i , w c z y i m i m i e n i u o d b y w a się p o t l a t c h i z j a k i e j okazji. 9 R y c 6, 7, 9, 10. �348 K R Y S T Y N A Ryc. wg M A Ł K O W S K A 3. Płyta B o a s ; miedziana op. cit. Po k i l k u d n i o w y m z w y k l e u c z t o w a n i u następował a k t k u l m i n a c y j n y i zarazem ostatni: oficjalne, publiczne objęcie przez osobę ( l u b osoby), w której i m i e n i u odbywał się p o t l a t c h , posiadania n o w y c h przywilejów i uznanie j e j n o w e j pozycji społecznej. Towarzyszyło t e m u rozdawanie gościom-świadkom zgromadzonych w t y m celu dóbr, według wspomnia­ nej już zasady, że wysokość d a r u m u s i odpowiadać statusowi społecz­ n e m u osoby, d l a której jest o n przeznaczony. B r a n o j e d n a k p r z y t y m pod uwagę zobowiązania dłużnicze gospodarza, względem gościa i vice versa oraz wszelkiego rodzaju „zapłaty" z tytułu należności za w y k o ­ nane prace (np. pomoc p r z y b u d o w i e domu) i przysługi. Zapłaty t e (payments) były jednak bardzo wyraźnie odróżniane o d tego, co ofia- �349 P O T L A T C H r o w y w a n o j a k o gift, dar potlaczowy. Gospodarz wręczał z w y k l e p r e ­ zenty mężczyznom, a jego żona, m a t k a l u b siostra — k o b i e t o m . Miejsca potlaczowe, t j . kolejność, w j a k i e j usadzano gości, były niezmiernie ważną oznaką r a n g i społecznej i w języku t u b y l c z y m I n ­ dian często służyły wręcz do j e j określania („pierwszy po X " , „drugi po Y " itp.). Według t e j samej h i e r a r c h i i ustalano też kolejność wrę­ czania darów, z t y m że według danych V . G a r f i e l d u Tsimshian n a j ­ p i e r w o t r z y m y w a l i naczelnicy, a następnie dopiero, w t e j samej k o l e j ­ ności, członkowie i c h g r u p . F a k t t e n zasługuje na uwagę z tego wzglę­ d u , że H . Codere powołując się na odmienną zasadę u Kwakiutlów h i e r a r c h i z o w a n i a całych g r u p , bez wydzielania naczelników , używa j e j j a k o jednego z argumentów p r z e c i w z a r y s o w y w a n i u się w t y m społeczeństwie podziału klasowego. 10 11 12 U c h y b i e n i a w stosunku do kodeksu honorowego obowiązującego na potlatchach zdarzały się bardzo rzadko i uważano j e za ujmę dla god­ ności o b u stron: gościa, którego poniżono p r z y z n a n i e m m u niższej r a n g i niż t a , j a k a m u się według przyjętej o p i n i i należała, i gospodarza skompromitowanego z p o w o d u n i e u w a g i l u b b r a k u o r i e n t a c j i . D r u c k e r opisuje taką sytuację u Nootków. Gość, którego spotkało uchybienie, p o w i n i e n był — zgodnie z w y m o g a m i e t y k i e t y — zająć wyznaczone m u miejsce, ale zaraz przez swego mówcę oznajmić o d o z n a n y m despekcie. D l a podniesienia swej godności w oczach zebranych musiał ofiarować drobne prezenty gospodarzowi i k i l k u jeszcze znaczniejszym osobistościom z jego g r u p y . (Rozdawanie l u b n i e k i e d y niszczenie pew­ nej ilości m i e n i a w sytuacjach r o z u m i a n y c h j a k o poniżenie godności było, j a k zobaczymy dalej, powszechnie stosowanym zabiegiem dla „odzyskania t w a r z y " . ) Gospodarz ze swej s t r o n y składał poszkodowa­ n e m u gościowi d o d a t k o w y dar, n a z y w a n y „odpokutowaniem za błąd". Z a n i m przystąpiono do rozdzielania darów ukazywano gościom całe. zgromadzone mienie, wyliczając k o l e j n o wkłady poszczególnych osób. Pretendenci do n o w y c h tytułów i przywilejów siedzieli podczas t e j uroczystości na podwyższeniu, u b r a n i w ceremonialne stroje, jedno­ cześnie bardzo szczegółowo w y l i c z a n o wszystkie p r z y w i l e j e , j a k i e m i a ­ ły odtąd stać się i c h prawną własnością. P o t l a t c h kończył się przemó­ w i e n i a m i mówców w i m i e n i u najstarszych rangą wodzów spośród gości, którzy w ozdobnych i długich m o w a c h ( n i e k i e d y parogodzinnych) 10 V. Garfield, Tsimshian Publications i n Anthropology", 11 H. C o d e r e , Kwakiutl Clan and Society, „University of Washington t. 7: 1939 z. 3, s. 167—340. Society: Rank without Class, ,,Am. A n t h r . " , t. 59: 1957. 12 N i e s t e t y , a u t o r c e n i n i e j s z e g o artykułu n i e udało się odszukać w jej materiałach B o a s a w z m i a n k i n a t e n temat. dostępnych �350 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A r o z w o d z i l i się n a d s z c z y t n y m i t r a d y c j a m i r o d u gospodarza i jego osobi­ s t y m i zaletami, p o t w i e r d z a l i jego p r a w a do n o w y c h przywilejów i wła­ sności oraz dziękowali za przyjęcie i hojne dary. Po odpłynięciu gości naczelnik ponownie spraszał s w y c h współrodowców n a ucztę, a b y i m podziękować za pomoc i rozdać p o d a r u n k i żywnościowe j a k o w y r a z wdzięczności. Odtąd nowe p r a w a w y s t a w c y p o t l a t c h u były społecznie zaakcepto­ wane i publicznie honorowane. Ostatecznym tego p o t w i e r d z e n i e m sta­ wał się p o t l a t c h urządzany p r z y najbliższej o k a z j i przez świadkujących gości, n a którym podwyższona pozycja społeczna poprzedniego gospo­ darza znajdowała w y r a z w p r z y z n a w a n i u odpowiadającego j e j miejsca potlaczowego. T a k wyglądał podstawowy schemat ceremonii p o w t a ­ rzający się u większości p l e m i o n tego obszaru; poszczególne potlatche, n a w e t w t y m s a m y m p l e m i e n i u , mogły w detalach o d opisanego w z o r u odbiegać, w większości przypadków n i e były t o jednak różnice istotne. Wyjątek s t a n o w i l i K w a k i u t l e , których potlatche miały szczególny charakter. N i e z w y k l e mocno zaakcentowany m o m e n t r y w a l i z a c j i spra­ wiał-, iż przypominały one raczej jakieś zapasy czy t u r n i e j e , w których t a k długo l i c y t o w a n o się wzajemnie własną zamożnością i rozrzutnością, dopóki w y z w a n y p r z e c i w n i k n i e został całkowicie pokonany. „ W e are f i g h t i n g w i t h p r o p e r t y " ( w a l c z y m y za pomocą własności), j a k określali to sami I n d i a n i e K w a k i u t l . Sukces odniesiony w t e j walce przynosił wzrost prestiżu j e d n o s t k i w g r u p i e społecznej. Jedną z f o r m zaakcentowanej r y w a l i z a c j i , występującą również u Tsimshian z okolic P o r t Simpson, była ceremonialna uczta, zwana grease feast l u b challenge feast, n a której podawano gościom w i e l k i e chochle drewniane, wypełnione o l e j e m r y b i m l u b mieszaniną o l e j u ze śniegiem; każdy, p o d groźbą u t r a t y prestiżu, był zobligowany do zje­ dzenia całej p o r c j i . Towarzyszyły t e m u taunting songs, pieśni p o c h w a l ­ ne n a cześć gospodarza, żarty, d o c i n k i i t p . W późniejszym okresie za­ m i a s t o l e j u podawano r u m . N i e k i e d y uczta t a k a połączona bywała z p a l e n i e m znacznych ilości o l e j u . Potlatchem, który podnosił d o m a k s i m u m prestiż wystawcy, był t e n , na którym zamiast ( l u b obok) rozdawania m i e n i a odbywało się jego niszczenie, co pozwalało jednocześnie osiągnąć szczytowe zwycięstwo nad r y w a l e m . Jeżeli n i e mógł o n zniszczyć równej l u b większej ilości dóbr, imię jego zostawało „złamane". T e n t y p p o t l a t c h u , j a k k o l w i e k występujący również w p e w n y c h okolicznościach w północnej g r u p i e p l e m i o n , nigdzie n i e był t a k częsty i t a k żywiołowy, j a k u Kwakiutlów. F. Boas i V . G a r f i e l d są zgodni w o p i n i i , że d l a tubylców okazane w t e n sposób lekceważenie własności stanowiło oznakę największej potęgi. Jest sprawą oczywistą, że n a niszczenie dóbr na większą skalę �351 P O T L A T C H R y c . 4. K a p a c h i l k a t wg Ph. D r u c k n e r ; Indians oj the North-west Coast, New York 1955 m o g l i sobie pozwolić j e d y n i e najbogatsi. Wrócimy jeszcze do tego t e ­ m a t u p r z y końcu artykułu. Niszczenie polegało najczęściej na p a l e n i u ; w d a w n y c h czasach za­ bijano również niewolników, lecz bodaj już w 1 poł. X I X w. w y p a d k i t a k i e zdarzały się j e d y n i e sporadycznie, zabijanie zastąpiono oddawa­ n i e m niewolników w f o r m i e d a r u l u b obdarzaniem i c h wolnością. P ł y t y miedziane, k u t e z m i e d z i samorodnej i zdobione z n a k a m i heraldycz­ n y m i , t z w . coppers , łamano l u b wrzucano do morza. Posiadanie n a d ­ łamanej t a r c z y stanowiło powód do d u m y , dowodziło b o w i e m , iż wła­ ściciel l u b jego przodek mógł sobie pozwolić na niszczenie własności. Coppers bywały również, podobnie j a k dawniej n i e w o l n i c y , zakopy­ wane p o d słupami p r z y d o m o w y m i , t z w . t o t e m o w y m i . N a z y w a n o t o „ceną płaconą za d o m l u b słup". Każdy t a k i a k t znaczono odpowiednią rzeźbą na słupie: zabicie l u b podarowanie n i e w o l n i k a symbolizowano odwróconą postacią l u b głową ludzką; zakopanie względnie darowanie 13 13 P a t r z r y c . 4. �352 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A płyty — wyrzeźbioną płytą, z w y k l e trzymaną przez zwierzę (totem? duch opiekuńczy pod postacią zwierzęcia?). U I n d i a n Nootka n i e m a l dorównujących K w a k i u t l o m p o d wzglę­ d e m zamożności, podobnie j a k u opisywanego przez Collinsa uboższego odłamu Salishów, potlatche n i e łączyły się a n i z oznakami zaakcento­ wanej r y w a l i z a c j i , a n i (z wyjątkiem pośmiertnych) z niszczeniem mienia. 1 4 II. ZWIĄZEK POTLATCHU Z RANGĄ I POZYCJĄ SPOŁECZNĄ Przejdźmy z k o l e i do wyjaśnienia, k t o i w j a k i c h okolicznościach mógł urządzać potlatche oraz k t o i j a k i e tą drogą osiągał korzyści. Jak w y n i k a z materiałów, p r z y w i l e j urządzania p o t l a t c h u należał początkowo, t j . w okresie pierwszych kontaktów z Białymi, wyłącznie l u b p r a w i e wyłącznie do t u b y l c z e j „arystokracji", c z y l i w a r s t w y dzie­ dzicznych naczelników. T a elitarność p o t l a t c h u miała podwójne uza­ sadnienie: z jednej strony w t y m , że był o n ustaloną n a mocy t r a d y c j i formą legalizacji aktów p r z e j m o w a n i a dziedzicznych przywilejów, z d r u g i e j zaś w t y m , że t a w a r s t w a społeczna dysponowała odpowiednią ilością środków m a t e r i a l n y c h . Jedyną kategorią l u d z i , którzy nieza­ leżnie od pochodzenia społecznego m o g l i w o w y m okresie osiągnąć zna­ czne wpływy i spore zasoby m a t e r i a l n e , b y l i szamani. O i l e można zorientować się na podstawie danych źródłowych, o n i również niekiedy urządzali potlatche, n p . w c h w i l i zdobycia pełnego wtajemniczenia i oficjalnego rozpoczęcia p r a k t y k i szamańskiej, a więc uzyskania nowej pozycji społecznej. Dopiero z m i a n y ekonomiczne wywołane r o z w o j e m h a n d l u futerkowego i związanymi z n i m n o w y m i f o r m a m i zarobkowa­ nia, ułatwiającymi bogacenie się również pewnej liczbie l u d z i z pospól­ stwa, oraz masowe w y m i e r a n i e ludności w s k u t e k p r z y w l e c z o n y c h t a m przez białych l u d z i . chorób, stworzyły sprzyjające w a r u n k i d l a awansu społecznego. W i e k X I X (szczególnie 2 jego połowa) stał się więc okre­ sem coraz liczniejszego pojawiania się nuworyszów, j a k w każdym u s t r o j u s t a n o w y m , t a k i t u t a j niechętnie w i d z i a n y c h przez t y c h , którzy pochodzenie swoje m o g l i wywieść od „wielkich" przodków. Dzięki l e p ­ szej k o n i u n k t u r z e wzrosła też ogromnie częstotliwość potlatchów, osiągając największe nasilenie m n i e j więcej w latach siedemdziesiątych ubiegłego stulecia. W późniejszych latach coraz dalej posuwająca się ingerencja l u d z i białych w życie tutejszych I n d i a n objęła również pot­ latche; początkowo poszczególne misje usiłowały zlikwidować t e n z w y ­ czaj na swoich terenach, zresztą — j a k się zdaje — bez większego 1 4 Among J . McC. C o l l i n s , the Skagit Indians Growth During of Class the Cotact Distinction Period, and Political Authority „ A m . A n t h r . " , t. 5 2 : 1950. �P O T L A T C H 353 powodzenia, stopniowo zaczęły również ingerować władze a d m i n i s t r a ­ cyjne, aż wreszcie w 1913 r. wydano o f i c j a l n y zakaz urządzania p o t latchów. Nie było t o w p r a w d z i e jednoznaczne z i c h zupełnym wygaś­ nięciem, jednak zaważyło w sposób bardzo i s t o t n y na zmniejszeniu się i c h częstotliwości i jawności. Omówienie s y t u a c j i , w j a k i c h urządzano potlatche, w a r t o poprze­ dzić podsumowaniem treści, które składały się u tubylców na pojęcie dziedzictwa, ponieważ s p r a w y te wiążą się blisko ze sobą. Każdy ród posiadał pewną, zasadniczo stałą sumę wartości p r z e k a z y w a n y c h dzie­ dzicznie z pokolenia na pokolenie. Były to wartości dwojakiego rodzaju: materialne i niematerialne. Pierwsze obejmowały t e r e n y r y b a c k i e i zbierackie, domy, rodzaj skarbu, j a k i m były płyty miedziane, przed­ m i o t y użytkowe oraz m a s k i i wszelkiego rodzaju parafernalia; w skład d r u g i c h wchodziły m i t y i legendy rodowe oraz p r a w o do związanych z n i m i znaków heraldycznych, i m i o n a świeckie i sakralne, d u c h y opie­ kuńcze, odrębne pieśni, inwokacje, rytuały. Z każdym z t y c h i m i o n czy tytułów związane były określone wartości i p r z y w i l e j e . Przyjęcie nowego i m i e n i a wiązało się zatem z n o w y m i u p r a w n i e n i a m i . Każdy ród miał zasadniczo stałą listę i m i o n , istniały jednak p r z y p a d k i u t r a t y l u b uzyskania i m i e n i a w s k u t e k nie u r e g u l o w a n y c h zobowiązań dłużniczych. Jednostka należąca do w a r s t w y e l i t a r n e j otrzymywała swoje u p r a ­ w n i e n i a stopniowo, „na r a t y " , począwszy o d w i e k u dziecięcego aż po zupełną dojrzałość, za każdym razem otrzymując odpowiednie imię. T a k odbywało się wrastanie j e d n o s t k i w społeczeństwo, j e j pełna a k t y ­ wizacja i osiąganie coraz wyższego prestiżu. Rezultatem tęgo procesu było posiadanie przez naczelnika n i e k i e d y imponującej liczby i m i o n . Miały one charakter wyraźnie o f i c j a l n y i używano i c h t y l k o w uroczy­ stych sytuacjach, podczas ceremonii potlaczowych, i n i c j a c y j n y c h i t p . Na codzień używano i m i e n i a często pochodzącego o d miejsca urodzenia, które bez większych ceremoniałów nadawano niemowlęciu zaraz po urodzeniu. Było t o j e d y n e rzeczywiste imię własne, nie związane p r z y t y m z żadnymi p r e r o g a t y w a m i . Dopiero w jakiś czas po urodzeniu, najczęściej po r o k u , dziecko otrzymywało pierwsze imię oficjalne na p o t l a t c h u urządzonym w t y m c e l u przez ojca l u b w u j a . Zostawało: ono w t e n sposób publicznie przedstawione g r u p i e społecznej i f o r m a l n i e uznane jako n o w y członek społeczeństwa. Były to j a k b y drugie, już nie biologiczne, a społeczne narodziny. Każdorazowe przyjęcie nowego i m i e n i a i n o w y c h przywilejów oraz każda z m i a n a w życiu j e d n o s t k i o wyraźnym znaczeniu społecznym (dojrzałość, małżeństwo i t p . ) — t o etapy znaczone p o t l a t c h a m i . Wszyst­ k i e te ważne wydarzenia nabierały mocy obowiązującej dopiero przez 23 — Etnografia Polska, t. X �354 K R Y S T Y N A Ryc. M A Ł K O W S K A 5. D r e w n i a n e n a c z y n i a K w a k i u t l ó w uczt c e r e m o n i a l n y c h wg D г u с к n e r, używane podczas op. cit. podanie i c h do wiadomości publicznej i poświadczenie przez zaproszo­ n y c h gości. Szczególną ważnością odznaczały się t e potlatche, na któ­ r y c h główne dziedzictwo w r a z z pozycją społeczną i miejscem p o t l a c z o w y m p r z e j m o w a n e było przez młodego następcę — brata, częściej syna l u b (na północy) siostrzeńca. T e n c h a r a k t e r miały z w y k l e p o t ­ latche pośmiertne, ale równolegle bardzo rozpowszechniony był zwyczaj przekazywania miejsca potlaczowego i odpowiadających m u p r z y w i l e ­ jów jeszcze za życia naczelnika n a rzecz jego młodocianego następcy, który odtąd zasiadał na e k s p o n o w a n y m miejscu, otrzymując należne honory. Rzeczywiste rządy w g r u p i e sprawował j e d n a k nadal doświad­ czony p o p r z e d n i k t a k długo, dopóki następca n i e stał się w pełni do �355 P O T L A T C H tej r o l i dojrzały. W t e n sposób młodzi ludzie m i e l i okazję zawczasu zapoznać się ze w s z y s t k i m i s p r a w a m i plemienia i sposobem k i e r o w a n i a nimi. Bardzo uroczyście odbywały się również potlatche połączone z b u ­ dową d o m u l u b s t a w i a n i e m słupa „totemowego". B u d o w l a d o m u ozna­ czała najczęściej utworzenie się nowego, samodzielnego odgałęzienia r o d u ( g r u p y domowej), a zatem i awans i n i c j a t o r a b u d o w y na zwierzch­ n i k a samodzielnej g r u p y l o k a l n e j . Potlatche związane z budową d o m u ciągnęły się nieraz przez k i l k a t y g o d n i , stanowiły b o w i e m swoiste ze­ spolenie p o t l a t c h u właściwego z czymś w rodzaju tłoki b u d o w l a n e j (house-building bee). Wszystkie czynności, od wyszukania i spławienia odpowiedniego budulca, poprzez przygotowanie słupów, k r o k w i i dranic, aż po wykończenie wnętrza, były rozdzielane między k r e w n y c h i gości według ściśle tradycją określonych zasad. Na przykład u Tsimshian prace związane z główną konstrukcją d o m u w y k o n y w a l i goście, nato­ miast wykończenie wnętrza należało do gospodarzy. I n i c j a t o r b u d o w y prośbę o w y k o n a n i e odpowiednich zadań kierował do naczelników w grupie gości, c i z k o l e i wszystkie prace p o w i e r z a l i s w o i m l u d z i o m , dobierając o d p o w i e d n i c h fachowców, którym p o t e m płacili za wykonaną robotę specjalnie na t e n cel o t r z y m a n y m i od gospodarza w czasie pot­ l a t c h u r e a l i a m i l u b d o l a r a m i . Potlatche t a k i e wymagały szczególnie dużych zasobów, a stanowiąc dowód w i e l k i c h możliwości organizatora, stawały się źródłem dodatkowego prestiżu. Podobnie rzecz się miała z p o t l a t c h a m i pogrzebowymi, podczas któ­ r y c h dodatkowo nagradzano wszelkie związane z pogrzebem usługi. Część rzeczy zmarłego palono, m . i n . canoe, w dawniejszych czasach zabijano również niewolników. N a w e t u nieskorych do niszczenia włas­ ności Nootków palono canoe i wykreślano bądź t y l k o zawieszano na jakiś czas pewne rytuały, będące własnością zmarłego. Również przez pewien czas ( z w y k l e r o k ) po śmierci naczelnika nie w o l n o było w y ­ mawiać jego i m i e n i a ; okres t e n kończył się potlatchem, na którym anulowano t a b u i oficjalnie ogłaszano koniec ż a ł o b y . 15 Dziedzictwo przechodziło w l i n i i prostej z ojca na najstarszego syna w południowej grupie p l e m i o n , a w północnej n a najstarszego siostrzeńca. Jeżeli jednak właściwy k a n d y d a t nie odznaczał się o d ­ p o w i e d n i m i zaletami c h a r a k t e r u albo miał jakieś szczególne zeszpece­ nia, czyniące go nie dość reprezentacyjnym, wówczas dziedziczny tytuł i p r z y w i l e j e otrzymywał jego młodszy b r a t . Niektóre wartości bracia m o g l i dziedziczyć wspólnie, inne stanowiły p r z y w i l e j jednostkowy. 15 Ph. D r u c k e r , The Northern and Central Nootkan I n s t i t u t i o n B u r e a u of A m e r i c a n E t h n o l o g y " , t. 144: 1951, s. 148. Tribes, ..Smithsonian �356 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A Zawsze pewne p r z y w i l e j e czy zaszczytne f u n k c j e przeznaczane były i dla młodszych synów — n p . wodzowie w o j e n n i , mówcy i t p . r e k r u ­ t o w a l i się z w y k l e spośród o w y c h „młodszych b r a c i " . W każdym razie kolejność przychodzenia na świat w dużym stopniu wyznaczała p r z y ­ szłą rangę społeczną. W b r a k u kandydatów w prostej l i n i i m o g l i dziedziczyć i n n i bliscy k r e w n i albo osoby adoptowane. A k t y adopcji były t u z j a w i s k i e m czę­ s t y m , a dokonywano i c h również podczas potlatchu. Adopcje wśród p l e m i o n północnych miały dość dziwaczny charakter, n p . nie posiada­ jąc siostrzeńców j a k o p r a w o m o c n y c h dziedziców naczelnik adoptował własne dzieci j a k o siostrzeńców albo żonę j a k o swoją siostrę, przez co dzieci mogły już być automatycznie uznane za siostrzeńców i t p . Adoptowano t u najczęściej p a r a m i : chłopca j a k o bezpośredniego spad­ kobiercę i dziewczynkę dla zapewnienia dalszych następców. Córki (siostrzenice) dziedziczyły najczęściej t y l k o dobra niemate­ r i a l n e , j e d n a k zdarzało się, zwłaszcza po okresach epidemii, że i włas­ ność t e r y t o r i a l n a przypadała i m w udziale. U Kwakiutlów i Nootków pewne wartości przekazywano również zięciom na użytek przyszłych wnuków. Dotyczyło to dóbr o t r z y m a n y c h uprzednio w analogiczny sposób, t j . od teścia. Wszystkie potlatche związane z omówionymi wyżej w y d a r z e n i a m i można zaliczyć do wspólnej k a t e g o r i i potlatchów zwiększających u p r a ­ w n i e n i a j e d n o s t k i , j e j prestiż, słowem j e j ciężar g a t u n k o w y w spo­ łeczeństwie; n a z w i j m y je p o t l a t c h a m i k r e s c y t y w n y m i . Obok n i c h istniał jeszcze i n n y t y p potlatchów, które można b y n a ­ zwać wyrównawczymi albo r e h a b i l i t a c y j n y m i . Zadaniem i c h było p r z y ­ wrócenie utraconej godności. Sytuacje, które członek w a r s t w y naczel­ ników odczuwał j a k o obniżające jego prestiż, zdarzały się bardzo często. Naczelnik nie mógł narazić się n a jakąkolwiek śmieszność; wystarczyło na przykład, aby potknął się l u b upadł wobec świadków, zwłaszcza podczas uroczystości, ceremonialnych, a już musiał ratować swój honor rozdaniem pewnej ilości prezentów albo zniszczeniem jakichś przed­ miotów. T y m większy powód stanowiły wszelkie d r w i n y czy szyder­ stwa, j a k też u c h y b i e n i a wobec obowiązującej e t y k i e t y . Potlatche tego rodzaju nie odznaczały się z w y k l e szczególną wystawnością, a rozda­ wanie prezentów miało c h a r a k t e r raczej symboliczny (u Haidów na przykład każdy otrzymywał po kawałku podartego n a strzępy koca). Najokazalszym rodzajem potlatchów r e h a b i l i t a c y j n y c h były te, które urządzali w y k u p i e n i z n i e w o l i jeńcy, wracając do swego i m i e n i a i p r z y ­ wilejów. K o n f i s k a t a i m i e n i a za nie spłacone długi, bądź też przekazywanie części własnych terytoriów z tytułu rekompensaty za wyrządzone k r z y - �357 P O T L A T C H w d y wymagały również sankcji potlaczowej. Organizator p o t l a t c h u mógł go wystawiać w i m i e n i u własnym albo — i t o najczęściej -— w i m i e n i u dzieci, podnosząc stopniowo i c h rangę w h i e r a r c h i i spo­ łecznej. Korzyści, j a k i e dawał p o t l a t c h naczelnikom, są oczywiste, ale i po­ zostali członkowie g r u p y m i e l i w n i c h swój udział w zamian za t r u d i wysiłki. D o najważniejszych pozytywów w t y m zakresie należały: 1. Członkowie g r u p y , którzy nie m i e l i możliwości samodzielnego urządzenia p o t l a t c h u , m o g l i — p r z y odpowiednio większym wkładzie — uzyskiwać na p o t l a t c h u naczelnika niektóre p r z y w i l e j e d l a swoich dzieci. 2. Zorganizowanie wystawnego p o t l a t c h u podnosiło nie t y l k o p r e ­ stiż wodza, ale również znaczenie i rangę całej g r u p y — stanowiło sprawę h o n o r u całej zbiorowości. 3. Potlatch, normując stosunki prawno-własnościowe w grupie, był c z y n n i k i e m ładu społecznego. 4. Przyczyniał się do zwiększenia więzi i solidarności g r u p o w e j . 5. Stwarzał okazje do wyjątkowo bujnego życia towarzyskiego i szerokich kontaktów międzygrupowych i międzyplemiennych. 6. Zawierał szereg elementów r o z r y w k o w y c h i zaspokajał potrzeby artystyczne, dając okazję do popisywania się uzdolnieniami. III. Z A G A D N I E N I A EKONOMICZNE ZWIĄZANE Z POTLATCHEM Przygotowywane darów potlaczowych oraz zapasów żywności po­ t r z e b n y c h dla ugoszczenia wszystkich zebranych osób wymagało o g r o m nejj pracy w ciągu k i l k u nieraz l a t . Widoczna jest t u r o l a p o t l a t c h u j a k o w y b i t n e g o s t y m u l a t o r a w zakresie życia gospodarczego, wpływa­ jącego na intensyfikację wysiłków zarówno w dziedzinie prac podsta­ w o w y c h , j a k zbieractwo i rybołówstwo, j a k też w p r o d u k c j i rękodziel­ niczej. Co składało się na o f i a r o w y w a n e dary? P i e r w o t n i e , t j . przed zetknięciem się z ludźmi białymi oraz w okresie wczesnych kontaktów, używane były do tego celu wzorzyste k a p y własnego w y r o b u z wełny kozłów górskich, zwane chilkat , skóry f u t e r k o w e , olej r y b i , suszone łososie i ryby-świece oraz wszelkiego rodzaju w y r o b y rzemieślnicze, specjalnie starannie wykonane i zdobione h e r b o w y m i m o t y w a m i (crests) gospodarza, a więc: skrzynie d r e w n i a n e do p r z e c h o w y w a n i a m i e n i a , 16 1 7 „[...] d r e i F r a u e n h a t t e n e i n ganzes J a h r l a n g d a r a n gearbeitet. D e r W e r t h dieses Kleidungsstückes w i r d a u f 'fünf P i e r d e ' g e s c h a t z t . " ( C a t l i r i b e i d e n N a y a s , Plattkópfen und Krahen-Indianern in Nord-America, „Der G l o b u s " , t. 15: 1869). 16 , 7 R y c . 7. �358 K R Y S T Y N A MAŁKOWSKA canoe, naczynia drewniane, łyżki z r o g u i wszelkiego rodzaju w y r o b y plecionkarskie — koszyki, m a t y i t p . Wśród przedmiotów cenionych przez t u b y l c z y c h I n d i a n szczególną wartość p r z y p i s y w a n o płytom k u t y m z m i e d z i ; zajmowały one naczelną pozycję w darach potlaczowych. Wartość t a k i e j płyty była — według r e l a c j i Boasa — t y m większa, im, częściej zmieniała ona właściciela w drodze d a r o w i z n y l u b sprzedaży. D l a niektórych płyt w o k o l i c y F o r t Rouppert Boas podaje wartość ( w 1893 r.) 5000—7500 koców fabrycz­ n y c h ! Cenniejszym płytom nadawano i m i o n a własne . N i b l a c k podaje za L i s i a n s k i m , że u Tlingitów za taką tarczę dawano 20—30 cennych skór w y d r y m o r s k i e j (sea otter — kałan). Najcenniejsze tarcze, w e ­ dług d a n y c h D u n n a (1834), miały wartość 9 niewolników, podczas g d y zwykłe, n a j m n i e j cenione, równały się wartości jednej s k ó r y . Odręb­ ną kategorię darów s t a n o w i l i n i e w o l n i c y . 18 19 W X I X w . o r y g i n a l n e k a p y chilkat zostały stopniowo w y p a r t e przez masowo dostarczane I n d i a n o m koce fabryczne o ustalonej wartości w dolarach, stanowiące podstawowy środek płatniczy K o m p a n i i Z a t o k i Hudsona. Coraz większym powodzeniem w zastosowaniu do p o t l a t c h u cieszyły się również płótna fabryczne, naczynia i t p . w y r o b y o t r z y m y ­ wane w f a k t o r i a c h K o m p a n i i . Napoje alkoholowe, zwłaszcza r u m , znalazły również zastosowanie podczas uczt ceremonialnych. K u t e cop­ pers coraz częściej zastępowano t a n i m i płytami z b l a c h y fabrycznej. W 2 poł. X I X w . rozpowszechniły się d a r y pieniężne w dolarach. Interesujący jest mechanizm zdobywania w y m i e n i o n y c h bogactw przez organizatora p o t l a t c h u , c z y l i rozbudowana sieć sposobów, j a k i m i nadwyżki p r o d u k c y j n e przechodziły w ręce jednostki, b y w postaci rozdanych prezentów stać się środkiem do uzyskania przez nią określo­ n y c h przywilejów. W materiałach źródłowych można doszukać się k i l k u sposobów zdo­ b y w a n i a przez naczelników środków m a t e r i a l n y c h koniecznych (po zaspokojeniu potrzeb zasadniczych) do urządzenia p o t l a t c h u : 1. Pewna, n i e j e d n o k r o t n i e znaczna, część dochodu była r e z u l t a t e m wysiłków samego naczelnika , jego najbliższej r o d z i n y i należących do 20 18 Indians, 1897. F . B o a s , The Social Organization and the Secret Societies of the Kwakiutl . . S m i t h s o n i a n I n s t i t u t i o n , U n i t e d S t a t e s N a t i o n a l M u s e u m R e p o r t for 1895", A . N i b l a c k , The Coast Indians of Southern Alaska and Northern Columbia, „Smithsonian I n s t i t u t i o n R e p o r t for the y e a r 1888". 19 British D a n e B o a s a o K w a k i u t l a c h i D r u c k e r a o N o o t k a c h (op. cit., s. 244) ś w i a d ­ czą o t y m , że w o d z o w i e w y k o n y w a l i zwykłe czynności j e d y n i e w wyjątkowych w y p a d k a c h . „ A c h i e f did not w o r k " —• j a k m ó w i i n f o r m a t o r D r u c k e r a . D o n i c h n a t o m i a s t należała r o l a przywódców w t a k i c h zajęciach, j a k w y p r a w y n a w i e l o ­ r y b y , w y d r y m o r s k i e itp. Z a s a d n i c z e i c h obowiązki obejmowały zarządzanie c z y n 20 �P O T L A T C H 359 niego niewolników. Dużą rolę odgrywała też jego przemyślność w odpo­ w i e d n i m z a i n w e s t o w a n i u swego „kapitału" przed p l a n o w a n y m p o t l a t chem t a k , aby w e właściwym czasie przyniosło m u t o możliwie wysokie zyski. System t e n rozwinął się u Kwakiutlów i omówimy go dalej szcze­ gółowo. 2. Drugą grupę stanowiły wkłady ze s t r o n y współplemieńców czy współrodowców; wkłady t e regulowane były szeregiem n o r m zwyczajo­ w y c h z l i c z n y m i n i u a n s a m i , o sporych nieraz różnicach między p o ­ szczególnymi p l e m i o n a m i : a) część wpływających w t e n sposób dóbr miała c h a r a k t e r bezzwrot­ n y c h trybutów w naturze, składanych w zamian za p r a w o użytkowania terenów należących do d o m e n y naczelnika; b) członkowie r o d u względnie k l a n u , do którego należał i n i c j a t o r potlatchu, zwłaszcza bliżej z n i m s p o k r e w n i e n i (w p r z y p a d k u wodza plemienia wszyscy współplemieńcy), obowiązani b y l i okazać m u j a k n a j ­ dalej idącą pomoc; miała ona bądź c h a r a k t e r bezzwrotnego wkładu (Tsimshian, K w a k i u t l ) , bądź też wynagradzana była każdorazowo sto­ sunkowo niedużymi p o d a r u n k a m i (Nootka). Wkłady te nazywano assis­ tance albo help — pomoc; c) u Kwakiutlów rozwinął się wyspecjalizowany system k r e d y t o w o pożyczkowy j a k o główne źródło powiększania „kapitału" (por. p u n k t 1); d) odrębną formę wkładów stanowiły większe udziały niektórych współrodowców, których nie stać było na samodzielne w y s t a w i e n i e pot­ l a t c h u i którzy występowali t u j a k b y w r o l i współorganizatorów, uzys­ kując w t e n sposób pewne p r z y w i l e j e d l a swoich dzieci (nadawanie i m i e n i a , perforacja uszu u dziewcząt l u b przegrody nosowej u chłop­ ców, u niektórych p l e m i o n tatuaż i t p . ) ; e) u północnej g r u p y p l e m i o n określone obowiązki obejmowały rów­ nież ród ojca oraz w s z y s t k i c h „przyżenionych" d o r o d u gospodarza (np. szwagrów); od k r e w n y c h żony też oczekiwano okazania określonej z w y ­ czajem pomocy. Te przysługi były zawsze wynagradzane, nie koniecznie jednak w równej wysokości i z w y k l e n a r a t y , p r z y o k a z j i ; f) należący do tego samego p l e m i e n i a członkowie i n n y c h klanów (obszar północny) n i e b y l i w p r a w d z i e obowiązani do udzielania pomocy — wyjątek stanowił j e d y n i e naczelnik plemienia, któremu wszyscy m u ­ sieli nieść pomoc — jednak z w y k l e i o n i d o d a w a l i o d siebie jakąś n i e ­ wielką ilość zasobów, najczęściej w postaci produktów spożywczych, n p . jednorazowy zbiór jagód. Przysługi te również zobowiązywały do „zapłaty"; nościami członków g r u p y , p l a n o w a n i e m uroczystości obrzędowych o r a z n i e m w n i c h określonych f u n k c j i . wykonywa­ �360 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A g) wypadałoby t u jeszcze dodać dobra, które organizator p o t l a t c h u otrzymywał jako gość na potlatchach urządzanych w poprzedzającym okresie przez i n n y c h . 3. Te p r o d u k t y bądź w y r o b y rękodzielnicze, j a k i c h brakowało na własnym terenie, trzeba było zdobyć w drodze w y m i a n y z i n n y m i ple­ m i o n a m i , a w okresie napływu towarów f a b r y c z n y c h i produktów, t a k i c h j a k mąka, kasze, z i e m n i a k i i t p . , zdobywać j e w zamian za skóry w f a k ­ t o r i a c h K o m p a n i i Z a t o k i Hudsona l u b jeszcze później — w miarę roz­ w o j u osadnictwa l u d z i białych i pojawienia się n o w y c h f o r m zarobko­ w a n i a — kupować w sklepach za dolary. 4. W a r t o również wspomnieć, że w p e w n y c h sytuacjach n i e w o l n i c y m o g l i stanowić dodatkowe źródło wpływów (poza e f e k t a m i pracy) po­ chodzących ze sprzedaży i c h i n n e m u właścicielowi albo ze składanych za n i c h przez r o d z i n y wykupów. Niektóre z w y m i e n i o n y c h wyżej punktów wymagają bliższego omó­ w i e n i a . Trzeba podkreślić, że w ciągu X I X w., p r z y coraz i n t e n s y w n i e j ­ szym włączaniu t y c h terenów w obszar gospodarki człowieka białego, zmieniły się znacznie proporcje między dochodami objętymi p u n k t e m 1 a t y m i , które stanowiły pomoc i wkład g r u p y , na korzyść zarobków i n d y w i d u a l n y c h . Nie mogło t o pozostać bez wpływu na intensywność więzi g r u p o w e j , p r z y n a j m n i e j w zakresie współdziałania gospodarczego, j a k również na znaczne uniezależnienie potlatchów od poparcia g r u p y społecznej, a co za t y m idzie, w y b i t n e zwiększenie i c h częstotliwości p r z y jednoczesnej deprecjacji zasadniczej f u n k c j i społecznej. Sprawa wszelkiego rodzaju powinności, trybutów wiąże się ściśle z zagadnieniem własności t e r y t o r i a l n e j , które w l i t e r a t u r z e jest uwzględ­ nione w sposób bardzo niezadowalający, w szczególności w źródłach X I X - w i e c z n y c h , traktujących p r o b l e m własności marginesowo i n i e ­ precyzyjnie. Prace późniejsze, począwszy od l a t trzydziestych X X w., k i e d y aspekt ekonomiczny szeregu zjawisk k u l t u r o w y c h stawał się p r z e d m i o t e m coraz żywszych zainteresowań wśród etnografów a m e r y ­ kańskich, j a k k o l w i e k wnoszące wiele c i e k a w y c h i n f o r m a c j i , natrafiały na szereg trudności w o d t w o r z e n i u „klasycznych" stosunków własnoś­ ciowych, z biegiem czasu b o w i e m pod wpływem p r z e m i a n h i s t o r y c z n y c h uległy one znacznym przekształceniom. Boas opierając się na materiałach dotyczących Kwakiutlów, m i m o iż skłonny był w p e w n y m sensie przeakcentowywać ekonomiczny aspekt p o t l a t c h u , n i e doceniał jednak tego zagadnienia o d s t r o n y właściwych, szczegółowych powiązań z całokształtem życia gospodarczego i j a k o b a 21 2 1 „Podstawową zasadą jest przynoszące z y s k i z a i n w e s t o w a n i e własności" (В o a s, op. cit., 1897, s. 341). �361 P O T L A T C H dacz t e r e n o w y n i e poświęcił t y m sprawom specjalnej u w a g i . N i e u c z y n i l i tego również i n n i współcześni m u etnografowie. V . G a r f i e l d zwraca uwagę n a szczególnie niską pod t y m względem wartość informacyjną materiałów dotyczących I n d i a n Haida i T l i n g i t . 2 2 W t y m s a m y m a r t y k u l e , poświęconym omówieniu braków w d o t y c h ­ czasowej l i t e r a t u r z e dotyczącej I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża K a n a d y i brzegów południowej A l a s k i , V . G a r f i e l d pisze: „Potlatch jest z j a w i s k i e m u n i k a l n y m , jednakże informacje, jakie możemy zdobyć na temat organizacji p r o d u k c j i w przygotowaniach do p o t l a t c h u oraz włas­ ności terytoriów, z których dobra potlaczowe pochodzą, są bardzo nie­ zadowalające. To samo dotyczy ekonomicznej wartości niewolników, którzy nie t y l k o pracą swoją powiększali bogactwa i c h pana, lecz m o ­ g l i również sami stanowić dobra potlaczowe". I dalej: „Potrzebne są szczegółowe informacje na temat własności zasobów i organizacji p r o ­ d u k c j i w p r z y g o t o w a n i u t y c h zasobów do p o t l a t c h u . I n f o r m a c j e te po­ w i n n y zawierać dokładne wyszczególnienie posiadanych i eksploatowa­ n y c h terytoriów oraz indentyfikację użytkowników wraz z w y n i k a m i starannych badań, dotyczących uprawnień naczelnika do k i e r o w a n i a pracą wykonywaną przez członków jego k l a n u i do o t r z y m y w a n i a od n i c h produktów. P r a w a t e r y t o r i a l n e przekazywane na p o t l a t c h u p o w i n n y być również lepiej zbadane. W i e l u autorów zostawiło n a m opisy za­ bijania, u w a l n i a n i a l u b rozdawania niewolników wraz z inną własnością, lecz n i k t n i e zwrócił u w a g i na i c h wartość j a k o producentów dóbr p o t laczowych" . 23 O d d a j m y teraz głos badaczowi 2 poł. X I X w., G. D a w s o n o w i . Jego wypowiedź może być p e w n y m u s p r a w i e d l i w i e n i e m tamtego pokolenia badaczy t e r e n o w y c h : „Prawa rządzące potlatchem i związanym z n i m ceremoniałem t a k się skomplikowały, że nawet osoby b l i s k o zżyte z t u b y l c a m i n i e mogą' i c h we w s z y s t k i c h szczegółach zrozumieć, a nie­ k i e d y nawet sami t u b y l c y mają trudności w rozstrzygnięciu niektórych kwestii..." . M W każdym razie dane, j a k i m i dysponujemy, zdają się świadczyć o t y m , że p r z y dość s i l n y m jeszcze poczuciu własności g r u p o w e j w y ­ stępowała na t y m terenie coraz wyraźniejsza tendencja do i n d y w i d u a l i ­ zacji p r a w własnościowych, p r z y czym pewien zakres własności podlegał szybszemu procesowi p r y w a t y z a c j i , podczas g d y inne stanowiły nadal dobro zbiorowe. M a m y t u wyraźnie do czynienia n i e z u s t a l o n y m i , G a r f i e l d , op. cit., 1945. Ibidem. G . D a w s o n , Notes and Observations of the Kwakiool Island, M o n t r e a l 1888; c y t . z a : W i k e , op. cit. 22 23 24 People of Vancouver �362 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A s z t y w n y m i zasadami, lecz z procesem, którego stopień zaawansowania był nieraz różny u poszczególnych g r u p p l e m i e n n y c h w t y m s a m y m p r z e k r o j u czasowym. Rozróżnienie t y c h d w u typów własności jest t y m trudniejsze, że w p r z y p a d k u własności g r u p o w e j nie występuje t u nigdzie f o r m a k o l e k ­ t y w n e g o zarządzania, zawsze własność t a k a pozostaje pod opieką i za­ rządem j e d n o s t k i , która u p r a w n i e n i a swoje w t y m zakresie o t r z y m u j e w spadku razem z i n n y m i p r z y w i l e j a m i dziedzicznymi. Jednostka t a k a , należąca z reguły do w a r s t w y naczelników l n b nobilów, występuje w t y m w y p a d k u w charakterze g w a r a n t a i opiekuna m i e n i a zbiorowego, stając się n o m i n a l n y m jego spadkobiercą. Rozróżnienie t a k i e byłoby j e d n a k bardzo ważne ze względu na interesujące nas w związku z p o t l a t c h e m powinności. U c h w y c e n i u różnic najbardziej sprzyjały sytuacje k o n f l i k t o w e , spor­ ne, z n i c h też korzystała V . G a r f i e l d ustalając, że u Tsimshian domy i place, na których były one pobudowane, stanowiły własność zbiorową r o d u , w i e l k i e j r o d z i n y l u b plemienia (siedziba naczelnika plemienia). M n i e j jasno r y s u j e się sprawa terenów łowieckich, r y b a c k i c h i t p . Współwystępują t r z y podstawy p r a w n e do i c h użytkowania: a) własność zbio­ r o w a , b) własność i n d y w i d u a l n a i c) p r a w o użytkowania określonego t e r e n u (usufruct) udzielone przez właściciela najczęściej bliższym k r e w ­ n y m l u b pospplstwu w zamian za szczególne zasługi; mogło ono być stałe l u b okresowe, całkowite l u b t y l k o częściowe, t j . dotyczące n i e ­ których naturaliów. Dane mniejsze mowych, należały wszyscy na t e m a t terenów połowu łososi u Tsimshian wskazują, że s t r u m i e n i e stanowiły z w y k l e własność jednostek l u b g r u p do­ natomiast większe r z e k i dzielono na o d c i n k i , z których jedne do p r y w a t n y c h właścicieli, z i n n y c h znów m o g l i korzystać bez ograniczeń . 25 P r a w o własności w odniesieniu do terenów stanowiących źródło u t r z y m a n i a miały j e d y n i e r o d y l u b j e d n o s t k i należące do w a r s t w y e l i ­ t a r n e j , z t y m że istniały wśród n i c h ogromne zróżnicowania majątkowe i prestiżowe. „ D o ł y " t e j w a r s t w y , n i e mając większych terenów na własny użytek, korzystały — j a k się zdaje — w dużym s t o p n i u z pew­ n y c h f o r m dzierżawy u s w y c h w y b i t n i e j s z y c h k r e w n y c h . Pospólstwo nie miało żadnej własności, korzystało jedynie z terenów wspólnych, z n a d a w a n y c h i m przywilejów użytkowania, albo też pracowało po p r o s t u na rzecz swego naczelnika, otrzymując od niego w zamian środki konieczne do życia. Sytuacja t e j w a r s t w y społecznej jest, niestety, n a j ­ m n i e j naświetlona w l i t e r a t u r z e i t r u d n a przez t o do zanalizowania. 2 5 Garfield, op. cit., 1945. �P O T L A T C H 363 Udzielanie zezwoleń n a doraźne użytkowanie terenów, w określonych w a r u n k a c h i na u s t a l o n y c h zasadach, było raczej powszechne. U Nootków D r u c k e r mówi o powszechnym występowaniu własności p r y w a t n e j . „ U Nootków pojęcie własności zostało doprowadzone do n i e ­ w i a r y g o d n y c h granic. N i e t y l k o r z e k i i miejsca połowów położone w bez­ pośrednim sąsiedztwie, lecz w o d y m o r s k i e na m i l e o d brzegu, t e r e n y lądowe, domy, rzeźby na słupach domowych, p r a w o zawierania mał­ żeństw w określony sposób bądź p r a w o o m i j a n i a p e w n y c h części z w y ­ kłych ceremonii zaślubin, i m i o n a , pieśni, tańce, l e k i i rytuały — wszystko to stanowiło własność prywatną" . Podobnie j a k u i n n y c h p l e m i o n tego obszaru, t a k i u Nootków najważniejszą własnością były szlaki ciągów łososi, głównej podstawy u t r z y m a n i a . 26 Wysokość d a n i n (trybutów) na rzecz naczelników była różna w róż­ n y c h plemionach. U Nootków nie była ona ściśle oznaczona i każdy dawał t y l e , i l e mógł, starając się dostarczyć j a k najwięcej, a b y pozyskać sobie życzliwość wodza. Naczelnicy Kwakiutlów p o b i e r a l i wyjątkowo duże d a n i n y . Niezależnie od całego systemu danin u Kwakiutlów rozwinął się szczególny sposób pomnażania „kapitału" związany specjalnie z p o t l a t c h e m ; polegał o n na lokacie kapitału w pożyczkach przynoszących po p e w n y m czasie bardzo wysokie zyski. Stopa procentowa była ściśle ustalona i zależała od czasu t r w a n i a długu. N a przykład za 5 pożyczo­ n y c h koców po upływie p a r u miesięcy należało zwrócić 6; po sześciu miesiącach — 7; po r o k u l u b więcej za 5 koców o t r z y m y w a n o 10, a więc z w r o t ze 100-procentowym zyskiem. Człowiek nie cieszący się szczególnym zaufaniem zdobywał pożyczki w zamian za własne imię, oddane j a k o zastaw na okres roczny, tracąc n a t e n czas p r a w o do jego używania. Wówczas jednak, a b y odzyskać imię (utrata i m i e n i a uważa­ na była za w i e l k i despekt), musiał n p . za 30 pożyczonych koców zwrócić aż 100. Jedynie bardzo krótkoterminowe pożyczki nie podlegały o p r o ­ c e n t o w a n i u . P r z y rewanżach , potlaczowych obowiązywała stuprocentowa nadwyżka. Boas podaje przykład zdobycia w t e n sposób majątku przez chłopca przygotowującego swój p i e r w s z y p o t l a t c h . P u n k t e m wyjścia było za­ ciągnięcie długu u współplemieńców — p r z y j m i j m y , że mógł otrzymać w sumie 100 koców. Następnie rozdał on te 100 koców wśród członków swego plemienia, dając n a c z e l n i k o w i nieco więcej niż i n n y m . Miało t o charakter j a k b y wstępnego p o t l a t c h u — zapowiedzi właściwej cere­ m o n i i , która miała nastąpić r o k później. Każdy, k t o otrzymał koce, obo26 D r u c k e r , op. cit., s. 247. �364 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A wiązany był oddać chłopcu t r z y k r o t n i e więcej, p r z y czym p u n k t e m h o n o r u było oddać tę należność w ciągu miesiąca. W t e n sposób chło­ piec stawał się już właścicielem 300 koców, z których po r o k u będzie musiał oddać 200 swoim w i e r z y c i e l o m . W t y m czasie rozpożyczał i l e się dało s w o i m przyjaciołom, dzięki czemu po r o k u , podczas uroczy­ stości spłacania długów mógł w sumie dysponować około 400 kocami. Na uroczystości t e j młodzieniec uzyskiwał „imię potlaczowe" i uważa­ n y był odtąd za dorosłego członka plemienia. Po p e w n y m czasie o t r z y ­ mywał w rewanżu na różnych potlatchach podwojoną liczbę rozdanych przez siebie koców i w t e n sposób, angażując się kolejno w system po­ życzek i darów, dochodził z czasem do znacznego majątku . 27 IV. F U N K C J E POTLATCHU. UWAGI OGÓLNE Z danych przytoczonych poprzednio widać, że p o t l a t c h jest zjawis­ k i e m w i e l o a s p e k t o w y m , toteż wszelkie próby analizy t e j i n s t y t u c j i p o w i n n y t e n j e j c h a r a k t e r uwzględniać. Ponieważ zaś poszczególne aspekty są u różnych g r u p p l e m i e n n y c h w różnym stopniu zaakcento­ wane, przesłaniając nieraz pozostałe, nie można w p o s z u k i w a n i u odpo­ wiedzi na p y t a n i e , czym był p o t l a t c h w społeczeństwie I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża A m e r y k i Północnej, opierać się na d a n y c h do­ tyczących t y l k o jednej z t y c h g r u p . Przez aspekty będziemy t u r o z u m i e l i zarówno f u n k c j e p o t l a t c h u , j a k i jego u w a r u n k o w a n i a w określonych dziedzinach k u l t u r y . T a k więc mówiąc o aspekcie ekonomicznym rozróżnimy w a r u n k i ekono­ miczne, w których p o t l a t c h w t e j f o r m i e , jaką znamy, mógł zaistnieć, oraz f u n k c j e ekonomiczne, t j . jego gospodarcze oddziaływania. Podob­ nie można mówić o u w a r u n k o w a n i a c h i f u n k c j a c h społeczno-prawnych, psychologicznych i t d . K i e d y s t a r a m y się zrozumieć, co t o jest p o t l a t c h , szukamy poza w s z e l k i m i l o k a l n y m i zróżnicowaniami jakiejś jego f u n k c j i powtarza­ jącej się niezmiennie u wszystkich p l e m i o n , f u n k c j i stanowiącej zasad­ niczą treść t e j i n s t y t u c j i ; n a z w i j m y ją funkcją ^stotną albo zasadniczą. Materiały dość w y m o w n i e wskazują, iż istotę p o t l a t c h u stanowiło jego działanie j a k o i n s t y t u c j i p r a w n e j do spraw c y w i l n y c h , sankcji społecz­ nej, koniecznej do uprawomocnienia wszelkich ważniejszych aktów, związanych ze zmianą stanu posiadania i pozycji społecznej. T e n p r a w n y charakter p o t l a t c h u musiał mieć swoje u w a r u n k o w a n i e w po­ wołującej go do życia potrzebie społecznej, powstałej w określonych 2 7 B o a s , op. cit., 1897, s. 342. �P O T L A T C H 365 w a r u n k a c h : u s t r o j u rodowego i precyzującego się pojęcia własności (zwłaszcza t e r y t o r i a l n e j , w związku z zasadniczo osiadłym s t y l e m ży­ cia) w stosunku do wartości przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Ta potrzeba społeczna j a k o m o t y w główny w y t w o r z e n i a i n s t y t u c j i regulującej s p r a w y własnościowe i jednocześnie podającej j e do p u b ­ licznej wiadomości stanowiła u w a r u n k o w a n i e istotne p o t l a t c h u . Oczywiście, aby i n s t y t u c j a mogła funkcjonować, m u s i powstać pe­ w i e n zespół f o r m , w j a k i c h się j e j działanie, przejawia. O charakterze elementów f o r m a l n y c h decydował znów określony zespół u w a r u n k o ­ wań. N a z w i j m y j e u w a r u n k o w a n i a m i f o r m a l n y m i . . Jako ważniejsze można wśród n i c h wyróżnić: ekonomiczne, psychologiczne, światopo­ glądowe, społeczno-kulturowe. (Określony układ stosunków społecz­ n y c h z jednej strony zrodził potrzebę t a k i e j i n s t y t u c j i , z drugiej zaś wpłynął również na stronę formalną, n p . h i e r a r c h i a społeczna znalazła w y r a z w obowiązującej etykiecie). K o m p l e k s f o r m potlaczowych, wymagających o d g r u p y społecznej określonych zabiegów, stawał się źródłem szeregu f u n k c j i d o d a t k o w y c h , które w miarę p e t r y f i k o w a n i a się f o r m y p o t l a t c h u stawały się coraz bardziej nierozdzielnie z n i m związane, co mogło wpłynąć na z b y t może łatwe utożsamianie niektórych z n i c h z istotą t e j i n s t y t u c j i . D o t a k i c h najbardziej organicznie związanych z p o t l a t c h e m elementów f o r m a l ­ n y c h należało rozdawanie darów i jego reperkusje ekonomiczne. P r z y bardzo szczegółowej analizie f u n k c j e dodatkowe, a p r z y n a j ­ m n i e j niektóre z n i c h , można b y jeszcze podzielić na bezpośrednie i po­ średnie (wtórne). Na przykład bezpośrednią funkcją ekonomiczną p o t l a ­ t c h u było ukształtowanie systemu w z a j e m n y c h świadczeń i pożyczek oraz podział dochodu społecznego, pośrednią natomiast — stymulujący wpływ na aktywność t y c h I n d i a n w dziedzinie gospodarczej, rozwój p r o d u k c j i rękodzielniczej i t p . , a co za t y m idzie na intensyfikację go­ spodarki. Podobnie bezpośrednia f u n k c j a k u l t u r a l n a ( w węższym znaczeniu tego w y r a z u ) polegała na s t w a r z a n i u okazji do szerokich kontaktów t o ­ w a r z y s k i c h i wyżycia się artystycznego oraz dostarczaniu r o z r y w k i , a pośrednia — t o wpływ na rozwój s z t u k i plastycznej, d r a m a t y c z n e j , oratorskiej i t p . Wspomnieliśmy poprzednio o wpływie stosunków społecznych na pewne f o r m y potlaczowe, trzeba również podkreślić zjawisko o d w r o t n e : niektóre f o r m y — m a m y t u na myśli przede w s z y s t k i m rozdawanie darów — ewokują pewne zjawiska o dużym znaczeniu społecznym. Chodzi t u głównie o dodatkowe znaczenie hojności dla prestiżu oraz o zaakcentowanie e l e m e n t u r y w a l i z a c j i . O ile wpływ p o t l a t c h u i h o j - �366 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A ności darów na prestiż j e d n o s t k i l u b g r u p y jest p o w s z e c h n y , t o pod­ kreślona r y w a l i z a c j a występuje nie wszędzie, z różnym z a b a r w i e n i e m i w różnym stopniu nasilenia, osiągając największą intensywność u Kwakiutlów z końca X I X w . A b y uniknąć nieporozumień, należy podkreślić, że p o t l a t c h będąc sankcją społeczną n i e jest j e d y n y m c z y n n i k i e m określającym prestiż społeczny; decyduje o n i m zespół t r z e c h wyznaczników: urodzenie (szlachectwo r o d u i kolejność w rodzeństwie), ilość i wystawność potlatchów oraz — i t o w dość znacznym s t o p n i u — w a l o r y osobiste, j a k odwaga, hojność, uzdolnienia i t p . Sposób, w j a k i p o t l a t c h wpływa na prestiż, jest d w o j a k i : przez urealnienie p r a w dziedzicznych oraz przez częstotliwość i hojność darów. 28 29 Poszczególnych f u n k c j i p o t l a t c h u nie sposób rozpatrywać niezależ­ nie o d p r z e m i a n h i s t o r y c z n y c h , które wywierały o g r o m n y w p ł y w n a dynamiczność t y c h czy i n n y c h przejawów. Jednocześnie wydaje się, iż o p a r t a na f a k t a c h analiza s t r u k t u r a l n a może być bardzo p o m o c n y m schematem logicznym, który pozwala z k o l e i lepiej rozumieć t r a n s f o r ­ macje i przeakcentowania, zachodzące w t e j s t r u k t u r z e p o d wpływem czynników h i s t o r y c z n y c h . Można b y sprowadzając h i s t o r y c z n y p u n k t widzenia do skrajnego r e l a t y w i z m u stwierdzić, że w ogóle nie da się mówić o jakiejś „ponad­ czasowej" istocie p o t l a t c h u , że w każdym okresie i w poszczególnych g r u p a c h spełniał o n m n i e j l u b więcej odmienną rolę. P r z e c i w t a k i e m u poglądowi zdaje się jednak świadczyć niezmienne powtarzanie się o k r e ­ ślonej f u n k c j i społecznej, omówionej poprzednio, którą właśnie ze względu na j e j nieodłączność o d p o t l a t c h u w różnych w a r u n k a c h zde­ cydowaliśmy się uznać za jego treść istotną. F a k t , że w ostatnich dziesiątkach l a t X I X w . zaczęły się coraz licz­ niej pojawiać potlatche „puste", nie związane z legalizacją dziedziczo­ n y c h p r a w , a urządzane j e d y n i e w celu uzyskania pewnego prestiżu przez samo t y l k o popisanie się bogactwem i hojnością względnie dla pokonania r y w a l a , nie obala naszej tezy. Był t o b o w i e m r e z u l t a t cha­ rakterystycznego dla owego okresu zjawiska i n f l a c j i w odniesieniu do p o t l a t c h u , a więc i jego d e w a l u a c j i ( w związku z o g r o m n y m zwiększe­ n i e m się posiadanej przez I n d i a n masy t o w a r o w e j ) . W dobie, k i e d y 2 8 Najsłabiej uprawomocnienia występuje on u Salishów, u których p o t l a t c h pełnił rolę dziedzicznych przywilejów, dokonywanego dłuższego c z a s u od przejęcia d z i e d z i c t w a ( u w a r u n k o w a n e stopniem Salish 2 9 zamożności of Canada, opisanego odłamu nieraz po to było w y j ą t k o w o n i s k i m Salishów). H . G . В a r n e 11, The Coast „ A m . A n t h r . " , t. 40: 1938; C o l l i n s , op. cit. Np. u H a i d ó w e l e m e n t r y w a l i z a c j i występował r a c z e j d l a n a d a n i a wi pewnej jedynie upływie „pikanterii". potlatcho- �367 P O T L A T C H jednostka staje się coraz m n i e j uzależniona ekonomicznie od swojej g r u p y l o k a l n e j , spośród trzech czynników decydujących o pozycji spo­ łecznej p o t l a t c h — r o z u m i a n y j a k o popisywanie się własnym potencja­ łem gospodarczym — w y s u w a się na pierwsze miejsce. Znaczne możli­ wości zarobkowe, p r z y t r a d y c y j n e j stopie życiowej, a więc z n i k o m y c h potrzebach k o n s u m p c y j n y c h , prowadziły n i e k i e d y do i s t n y c h o r g i i roz­ dawania l u b niszczenia zgromadzonych dóbr. Rozdawanie dóbr podczas p o t l a t c h u wiąże się b l i s k o z szerokim za­ gadnieniem znaczenia darów u ludów „pierwotnych", mającym już swoją pozycję w l i t e r a t u r z e etnologicznej i socjologicznej . Szczegó­ łowa analiza i dyskusja tego p r o b l e m u t o temat do odrębnego opraco­ wania. W niniejszej p r a c y zwrócimy t y l k o uwagę na rolę rozdawania i niszczenia własności j a k o m o t y w u przewodniego w dociekaniach n i e ­ których badaczy n a d genezą p o t l a t c h u . C i e k a w y m przykładem t a k i c h prób jest praca L . A d a m a . A u t o r , opierając się głównie na materiałach Swantona dotyczących Tlingitów i Haida, zajmuje się w swoich rozważaniach przede w s z y s t k i m pogrze­ bową postacią p o t l a t c h u , związaną p i e r w o t n i e z niszczeniem części m i e ­ n i a i zabijaniem niewolników. L . A d a m w i d z i w t y m z jednej s t r o n y „Totenfursorge", z d r u g i e j zaś lęk przed zmarłym, wyrażający się n i e ­ chęcią do używania pozostałych po n i m rzeczy. Rozdawanie m i e n i a uważa za późniejszą, zastępczą w stosunku do niszczenia dóbr, formę potlatchu. 30 3 1 W odniesieniu do potlatchów związanych z i n n y m i o k a z j a m i autor przyznaje, iż znacznie t r u d n i e j jest wywieść i c h genezę, przypuszcza jednak, „że genezy i t y c h potlatchów ostatecznie należałoby szukać w szeroko r o z u m i a n y c h ideach r e l i g i j n y c h " . I dalej: „Nie w y d a j e m i się również nieprawdopodobne, że [...] p o t l a t c h mógł p i e r w o t n i e pełnić rolę zabezpieczenia przed s z k o d l i w y m działaniam czarów" . Nie t y l k o rozbudowaną funkcję ekonomiczną p o t l a t c h u , ale też i jego rolę społeczno-prawną A d a m uważa za wtórną i stosunkowo późną. Stanowisko to, j a k widać, różni się dość zasadniczo od zajętego w p r a c y niniejszej. Podstawowa przyczyna t y c h rozbieżności zdaje się leżeć w wiązaniu ze słowem p o t l a t c h o d m i e n n y c h treści; na podstawie b o w i e m p r a c y A d a m a można sądzić, iż przez p o t l a t c h rozumie o n samo rozdawanie l u b niszczenie dóbr. W każdym razie oba te pojęcia (po­ t l a t c h i rozdawanie) w przeprowadzonym przez autora r o z u m o w a n i u stale ze sobą i n t e r f e r u j ą, co sprawia, że podana analiza pochodzenia 32 P o r . M a u s s, op. c i t . L . A d a m , Potlatch, eine Ethnologisch-Rechtswissenschaftliche [w:] Festschrift Eduard Seler, S t u t t g a r t 1922. 30 3 1 32 Ibidem, s. 36—37. Betrachtung, �368 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A p o t l a t c h u sprowadza się j e d y n i e do szukania genezy darów w określo­ n y c h okolicznościach (obrzędy pośmiertne). N i c dziwnego, że p r z y t y m założeniu A d a m widział duże trudności w i n t e r p r e t a c j i potlatchów związanych z i n n y m i w y d a r z e n i a m i społecznymi. Wszelkie próby genetycznych powiązań p o t l a t c h u ze sferą zjawisk r e l i g i j n y c h budzą poważne zastrzeżenia. Już choćby dlatego, że jest t o całkowicie sprzeczne z postawą samych tubylców, którzy powszech­ nie i bardzo konsekwentnie rozdzielają te sprawy, podkreślając w y r a ­ źnie świecki c h a r a k t e r p o t l a t c h u . I m i o n a związane z obrzędami r e l i ­ g i j n y m i , sacred names, są zdecydowanie odróżniane od i m i o n potlaczow y c h , stanowiących właściwie tytuły do różnych uprawnień w grupie oraz wyznaczających rangę i pozycję społeczną. Podobnie same ceremonie potlaczowe odróżniane są przez I n d i a n Wybrzeża od obrzędów o cha­ rakterze r e l i g i j n y m czy i n i c j a c y j n y m , co znajduje w y r a z m . i n . w o k ­ reślaniu i c h p r z y używaniu odrębnych nazw. Jaskrawe podkreślanie rozdzielności t y c h dziedzin życia występuje u Kwakiutlów, którzy r o k dzielili n a d w a różne okresy: l e t n i — poświęcony z d o b y w a n i u żywności i p r z y g o t o w y w a n i u zapasów na zimę, uważany za czas spraw świeckich, w którym obowiązywało wyłączne używanie i m i o n potlaczowych, oraz z i m o w y — poświęcony k o n t a k t o m z d u c h a m i , czas królowania t a j n y c h stowarzyszeń, d o k o n y w a n i a i n i c j a c j i i używania i m i o n s a k r a l n y c h . Jeśli n a w e t t a k ostre rozgraniczenie w czasie nie występowało u i n n y c h p l e ­ m i o n , mogło t o stanowić j e d y n i e pewną komplikację dla badaczy; j a k podkreśla V . G a r f i e l d , sami Indianie odróżniali te sfery spraw bardzo wyraźnie. W większości g r u p najchętniej urządzano potlatche wczesną jesienią, u końca okresu zbiorów i połowów, mając do dyspozycji świe­ żo zgromadzone zapasy. J . P. A v e r k i j e v a domyśla się związku d r a m a t y z a c j i i darów p o t l a ­ czowych z obrzędami t o t e m o w y m i . Wydaje się t o n i e m n i e j r y z y ­ kowne, a w każdym razie przedwczesne, jeśli się zważy, że t o t e m i z m na t y m obszarze nie został jeszcze dostatecznie wyjaśniony i pozostaje na­ dal zagadnieniem o t w a r t y m . Ponadto wszelkie próby poszukiwań ewolucjonistycznie rozumianej genezy zjawisk k u l t u r o w y c h , oparte z k o 3 3 J . P. A v e r k i j e v a , Razłożenie rodovoj obszczyny i formirowanie rannie-kłassowych otnoszenij v obszczestvie Indiejcev sieviero-zapadnogo pobierieżia sieviernoj Amieriki, „Trudy Instituía E t n o g r a f i i " , t. 70: 1961, s. 35—36: „Jego [ p o t l a ­ t c h u — К. M.] t e m a t y k a była b l i s k o związana z r o d o w y m k u l t e m t o t e m i c z n y m . [...] Rozdawane d o b r a symbolizowały futro, skórę, mięso zwierzęcego t o t e m u . [...] W całej tej obrzędowości zachowała się niewątpliwie f o r m a a r c h a i c z n e g o obrzędu totemicznego, którego pierwowzór można widzieć w obrzędzie t o t e m i c z n y m A u s t r a ­ lijczyków"; t e n ż e , К istorii obszczestviennogo stroją u Indiejciev sieviero-zapadnogo pobierieżia sieviernoj Ameriki, „Amerikanskij E t n o g r a f i c z e s k i j Sborník", t. 1: 1960. 33 �369 P O T L A T C H nieczności na zbyt w i e l k i e j liczbie przesłanek hipotetycznych, p r o w a ­ dzą do wniosków, które mogą być p r z y j m o w a n e j e d y n i e jako m n i e j l u b bardziej prawdopodobne supozycje. F. Boas nie znajdując w swoich w i e l o l e t n i c h i szczegółowych bada­ niach na wybrzeżu p a c y f i c z n y m A m e r y k i Północnej występowania przeświadczenia o pochodzeniu o d zwierzęcego przodka a n i zakazów (tabu) spożywania mięsa zwierząt t o t e m o w y c h wyraża opinię, że to, co określa się t a m m i a n e m t o t e m i z m u , jest najprawdopodobniej przenie­ sieniem na grupę klanową pojęcia i n d y w i d u a l n y c h „duchów opiekuń­ czych", szeroko rozpowszechnionego wśród I n d i a n A m e r y k i Północnej. A zatem t o t e m byłby t a m występującym w zwierzęcej postaci duchem opiekuńczym całego k l a n u , a nie bezpośrednim protoplastą . M Zapewne u źródeł potrzeby rozdzielania darów wśród szeregu i n ­ n y c h czynników odgrywały pewną rolę, być może znaczną, elementy magiczne, na które zwraca uwagę L . A d a m . W materiałach dotyczą­ cych o m a w i a n y c h I n d i a n t r u d n o j e d n a k znaleźć jakieś wyraźniejsze na t e n temat wskazówki, które b y pozwoliły wyjść poza sferę domysłów o p a r t y c h j e d y n i e na ogólnej znajomości p s y c h i k i i zwyczajów ludów niepiśmiennych. W y d a j e się zatem, iż na razie, dopóki nie zostanie do­ konana w n i k l i w a analiza ścisłego związku, j a k i zachodzi między p o t l a t c h e m ( r o z u m i a n y m jako i n s t y t u c j a ) a rozdawaniem darów, bezpieczniej jest pozostać m i m o dużych uproszczeń, p r z y m i n i m a l i z m i e D r u c k e r a i i n . , zakładającym, że d a r y potlaczowe były w y r a z e m wdzięczności za określone świadczenia oraz chęci zapewnienia sobie n a przyszłość ży­ czliwości o b d a r o w a n y c h osób. Znacznie t r u d n i e j jest znaleźć wytłumaczenie dla niszczenia dóbr i t u wydaje się konieczne odwołanie się n i e t y l e do obrzędów o podłożu r e l i g i j n y m , ile raczej do światopoglądu tubylców czy — jeśli k t o w o l i — i c h f i l o z o f i i leżącej u podstaw wszelkich przejawów i c h życia i zwyczajów. Bliższe zapoznanie się z literaturą źródłową, zwłaszcza z t e k s t a m i m o d l i t w , i n w o k a c j i , mitów, pozwala w znacznym s t o p n i u na odtworze­ nie zasadniczych elementów światopoglądu t y c h I n d i a n . J e d n y m t a k i m p o d s t a w o w y m składnikiem było dualistyczne przekonanie o i s t n i e n i u świata względnie nietrwałych f o r m cielesnych oraz świata duchów, p o j ­ mowanego raczej materialistycznie, a odróżniającego się od poprzednie­ go trwałością b y t u , aktywną mocą oraz zdolnością wcielania się w n a j ­ różniejsze f o r m y . D r u g i m n i e m n i e j ważnym elementem było ocenianie realności bytów na podstawie k r y t e r i u m trwałości, a n i e „dotykalności". F. Boas, s. 530, p a s s i m . 34 24 — E t n o g r a f i a Tsimshian Polska, t. X Mythology, „Ann. R e p . B . A m . E t h n o l . " , t. 31: 1916, �370 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A W k o n s e k w e n c j i „gatunek" miał w świadomości t u b y l c a wyższy sto­ pień realności niż jego i n d y w i d u a l n i przedstawiciele; ród był b y t e m bardziej r z e c z y w i s t y m niż jednostka ludzka. Z rodem, r o z u m i a n y m n i e t y l k o j a k o g r u p a współcześnie żyjących k r e w n y c h pochodzących od wspólnego przodka, ale również j a k o istność obdarzona cechą ciągłości czasowej, liczono się przede w s z y s t k i m . Poglądy t e znajdują również w y r a z w stosunku tubylców do p r z y ­ r o d y : zabicie zwierzęcia, złowienie r y b y czy ścięcie cedru wymagało specjalnego rytuału, a b y n i c z y m n i e urazić G a t u n k u . Wszelkie u c h y b i e ­ nie, zlekceważenie mogłoby spowodować g n i e w tego G a t u n k u , co ozna­ czałoby groźbę klęski; Łosoś n i e przysłałby w następnym sezonie swoich przedstawicieli łososi, Cedr mógłby spowodować uschnięcie cedrów w najbliższej o k o l i c y i t p . Ilustrują t o t e k s t y okolicznościowych m o ­ d l i t w i i n w o k a c j i , często pełnych poezji. Wiążą się z t y m również liczne przepisy dotyczące sposobu spożywania niektórych zwierząt i r y b (szczególnie łososi). Wróćmy teraz do zwyczaju niszczenia dóbr podczas niektórych potlatchów. Jeżeli do tego, co zostało przed chwilą powiedziane, dodamy jeszcze przekonanie I n d i a n o w y z w a l a n i u duchów z i c h m a t e r i a l n e j powłoki z chwilą zniszczenia tejże oraz zwrócimy uwagę na f a k t , iż niszczenie m i e n i a na potlatchach oznaczało uzyskanie m a k s i m u m p r e ­ stiżu, z dużą dozą prawdopodobieństwa możemy wysunąć następującą interpretację. Niszczenie dóbr było równoznaczne z nadaniem i m cechy większej trwałości przez przeniesienie i c h do świata duchów i prze­ kazanie zmarłym p r z o d k o m . A k t t e n uzyskiwał moc nie t y l k o aktualną, ale też w p e w n y m sensie metafizyczną, podnosząc prestiż r o d u w sensie ponadczasowym i w sposób bardziej ponadczasowy (a więc trwały) niż zwykłe d a r y . T e n element metafizyczny z a w a r t y w niszczeniu zgroma­ dzonego m i e n i a oznaczałby osiąganie tą drogą szczytu możliwości. T a k szeroko rozumiane m o t y w y niszczenia rzeczy pozwalałyby tłu­ maczyć jego związek zarówno z obrzędami pogrzebowymi, j a k i i n n y m i p o t l a t c h a m i . Jest sprawą zrozumiałą, że na niszczenie stać było t y l k o najbogatszych naczelników, jednak i n t e r p r e t a c j a tego zwyczaju j e d y ­ nie j a k o w y r a z u lekceważenia posiadanych dóbr ( m . i n . V . Garfield) sprawia wrażenie zbyt powierzchownej, a w każdym razie dającej się zastosować t y l k o do potlatchów w ostatniej fazie i c h występowania, k i e d y w h i e r a r c h i i ważności ród zaczął ustępować n a rzecz i n d y w i d u a l ­ nej r o d z i n y bądź j e d n o s t k i . Nasuwa się również przypuszczenie, iż w 2 poł. X I X w . w niektó­ r y c h przypadkach t o , co z naszego p u n k t u widzenia było niszczeniem, nie musiało n i m być z p u n k t u widzenia tubylców; n p . jeśli się zważy, że użytkowa wartość koców miała stosunkowo małe znaczenie w po- �POTLATCH 371 równaniu z i c h wartością j a k o środka płatniczego, a więc o d p o w i e d n i k a pieniądza, darcie i c h p r z y okazji m n i e j ważnych potlatchów r e h a b i l i ­ t a c y j n y c h ( n p . u Haidów) mogło być analogiczne do dzielenia na k a ­ wałki monet s r e b r n y c h w średniowieczu (siekance). W i e l u z t y c h p r z y ­ puszczeń i wątpliwości zapewne nie da się na podstawie posiadanych materiałów w ostateczny sposób wyjaśnić. V. ZAKOŃCZENIE Szereg trudności i n t e r p r e t a c y j n y c h , z j a k i m i spotkaliśmy się w związku z p o t l a t c h e m , a j a k i e występują również — i t o nieraz w jaskrawszej jeszcze postaci — w opracowaniach i dyskusjach dotyczących i n n y c h dziedzin t e j k u l t u r y , wywołuje zastanowienie i pobudza do szer­ szej r e f l e k s j i . B r a k i w materiałach opisowych są t y l k o częściową p r z y ­ czyną t y c h trudności, główne źródło zdaje się tkwić i m m a n e n t n i e w samej specyfice t e j k u l t u r y , w c h a r a k t e r y s t y c z n y c h d l a niej sprzecz­ nościach. Wyraźnie występują one w sferze uprawnień naczelników i u p r a w ­ nień g r u p y oraz wzajemnego i c h stosunku, w stosunkach własnościo­ w y c h oraz w k w e s t i a c h związanych z zagadnieniem s t r a t y f i k a c j i spo­ łecznej . W t e j zadziwiającej pod w i e l o m a względami k u l t u r z e istnieją obok siebie i nawzajem się ograniczają, tworząc harmonijną całość, elementy należące do różnych f o r m a c j i społeczno-ekonomicznych. W j a k i sposób mogło się to stać, że p l e m i o n a zbieracko-rybackie wytworzyły t a k zróżnicowaną kulturę społeczną z dziedziczną elitą, obdarzoną szczególnymi p r z y w i l e j a m i , z wyraźnie zarysowującą się własnością prywatną oraz u f o r m o w a n y m n i e w o l n i c t w e m ? Jest to, j a k się zdaje, j e d y n y tego rodzaju przypadek n o t o w a n y przez etnografów. 35 D l a wytłumaczenia tego zjawiska nasuwa się p e w n a hipoteza. Jeżeli inne znane l u d y zbieracko-łowieckie n i e wytworzyły t a k bogatej i s k o m p l i k o w a n e j k u l t u r y , t o zapewne rodzaj gospodarki przyswajają­ cej reprezentowanej n a obszarze Północno-Zachodniego Wybrzeża róż­ nił się p o d jakimś względem od pozostałych. Najbardziej c h a r a k t e r y ­ styczne j e j cechy dałyby się ująć w k i l k u p u n k t a c h : 1) oparcie na o b f i ­ tości i różnorodności n a t u r a l n y c h środków u t r z y m a n i a , j a k r y b y m o r ­ skie i słodkowodne, p t a c t w o wodne, jagody, k r a b y , małże, zwierzęta leśne i wodne oraz o l b r z y m i e drzewa cedrowe i jodłowe, dostarczające zarówno doskonałego, łupliwego d r e w n a , j a k i łyka, które po odpo­ w i e d n i m spreparowaniu dawało się przerobić na włókno; 2) znaczna izolacja t e r y t o r i u m od obszarów sąsiednich; 3) stosunkowo duża gęstość M. i n . p r a c e : С o d e r e, op. cit.; C o l l i n s , op. cit. �372 K R Y S T Y N A M A Ł K O W S K A zaludnienia; 4) półosiadły t r y b życia mieszkańców; 5) dobra k o m u n i k a ­ cja wewnątrz obszaru (szlaki wodne), ułatwiająca k o n t a k t y międzyplemienne i wymianę handlową; 6) system społeczny zapewniający taką organizację zdobywania środków u t r z y m a n i a , która pozwalała w ciągu kilkumiesięcznego sezonu zbierackiego zgromadzić n i e t y l k o p r o d u k t y niezbędne do zaspokojenia potrzeb podstawowych, ale i pewne nadwyżki; 7) istnienie p e w n y c h mechanizmów społecznych o charakte­ rze bodźcowym (stymulująca r o l a p o t l a t c h u ) . Ten zespół cech wyznacza szczególne s t a d i u m gospodarki zbieracko-łowieckiej, które można b y określić j a k o gospodarkę przyswajającą intensywną . Samo stwierdzenie intensywności e k o n o m i k i nie jest jeszcze n i c z y m i n n y m , j a k t y l k o p r o s t y m podsumowaniem faktów. A l e na i c h podsta­ w i e p r z y znajomości zaawansowanych i s k o m p l i k o w a n y c h f o r m życia społecznego t y c h p l e m i o n w porównaniu z i n n y m i l u d a m i z b i e r a c k i m i , narzuca n a m się następujące twierdzenie ogólne na p r a w a c h hipotezy teoretycznej: 36 Gospodarka przyswajająca w miarę j e j i n t e n s y f i k a c j i stwarza możliwość powstawania t a k i c h f o r m społecznych, które p r z y zachowa­ n i u szeregu elementów właściwych t e j f o r m a c j i pod w i e l o m a wzglę­ d a m i wyprzedzają ją, stanowiąc w postaci zalążkowej i n s t y t u c j e i f o r m y charakterystyczne d l a późniejszych f o r m a c j i społeczno-ekonomicznych. Współwystępowanie t a k różnych elementów daje w w y n i k u zja­ wiska k u l t u r o w e złożone i „nietypowe", t r u d n e nieraz do rozszyfrowa­ nia bez przyjęcia wyżej sformułowanej hipotezy. Życie społeczne w y ­ stępuje t a m w d z i w n e j , j a k b y zagęszczonej f o r m i e , funkcjonując jedno­ cześnie na zasadzie swoistego e k w i l i b r i u m (homeostasis), w s k u t e k ha­ mującego działania t r a d y c y j n y c h nawyków na pełne wykształcenie się n o w y c h f o r m , które mogłyby tę strukturę rozsadzić. Oscylacja wokół tej równowagi zdaje się być c h a r a k t e r y s t y c z n y m rysem k u l t u r y oma­ w i a n y c h I n d i a n w okresie wczesnych kontaktów z E u r o p e j c z y k a m i . W r a z z białymi ludźmi przyszły jednak z m i a n y — przede w s z y s t k i m w stosunkach ekonomicznych, potem również p o l i t y c z n o - a d m i n i s t r a ­ c y j n y c h . N a sprzeczności właściwe t e j k u l t u r z e , na skomplikowane współistnienie f o r m c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla różnych f o r m a c j i nałożyły się c z y n n i k i historyczne, poddając te elementy wtórnym przekształceP r z e z intensywną gospodarkę przyswajającą r o z u m i a n y tu j e s t t a k i j e j poziom, który j e d y n i e w o p a r c i u o d a r y n a t u r y w s t a n i e d z i k i m (brak h o d o w l i i u p r a w y roli) i p r z y posługiwaniu się n a j p r y m i t y w n i e j s z y m i narzędziami p o z w a l a nie t y l k o n a z a s p o k o j e n i e całorocznych potrzeb k o n s u m p c y j n y c h , ale również n a u z y s k a n i e : a) p e w n y c h nadwyżek p r o d u k c y j n y c h ( p r o d u k t u dodatkowego), b) o d ­ p o w i e d n i e j ilości w o l n e g o c z a s u , który można poświęcić n a i n n e f o r m y działalności. 36 �373 POTLATCH n i o m . Stąd, obok świadomego rozróżniania przejawów t y p o w y c h i za­ lążkowych ( w różnym s t a d i u m i c h zaawansowania), konieczność roz­ p a t r y w a n i a zjawisk omawianej k u l t u r y j a k o procesu dokonujących się przeobrażeń. P r o b l e m y te występują wyraźnie również w potlatchu, i t o nie t y l k o w szerokich jego powiązaniach z całokształtem życia, ale również w za­ kresie jego f u n k c j i zasadniczej. P o t l a t c h oddając bezpośrednie usługi w a r s t w i e naczelników był jednocześnie w y r a z e m i c h zależności od całej g r u p y społecznej, zależności nie t y l k o ekonomicznej, ale wyrażającej się zarazem w konieczności uzyskania sankcji społecznej dla uprawnień dziedzicznych. U p r a w n i e n i a te z k o l e i dając znaczne p r z y w i l e j e j e d ­ nostkom odnosiły się jednocześnie do całej g r u p y l o k a l n e j . P r z y końcu X I X w . r o l a p o t l a t c h u j a k o i n s t y t u c j i nadrzędnej w stosunku do j e d ­ n o s t k i ulega znacznemu osłabieniu; coraz częściej, miast wyznaczać prestiż całego r o d u , służy o n j e d y n i e podwyższeniu statusu j e d n o s t k i , jej selfmaximation. Najważniejsze przemiany, j a k i e dokonały się w p o t l a t c h u pod wpły­ w e m czynników h i s t o r y c z n y c h n a przestrzeni z górą s t u l a t , t j . od koń­ ca X V I I I do początków X X w., dałyby się streścić w następujących punktach: 1. Przekształcenia aspektu ekonomicznego w związku z ogólnymi z m i a n a m i w gospodarce I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża A m e ­ r y k i Północnej. U Kwakiutlów powstaje r e g u l a r n y system k r e d y t o w y o ustalonej stopie procentowej. 2. Stopniowe rozszerzenie sfery s p r a w h o n o r o w a n y c h urządzaniem potlatchów w związku ze zwiększeniem się potencjału gospodarczego. Coraz częściej o b e j m u j e ona wydarzenia o mniejszej doniosłości spo­ łecznej (np. upolowanie przez chłopca pierwszej z w i e r z y n y itp.). 3. Pojawienie się potlatchów n i e związanych z sankcją uprawnień dziedzicznych w rodzie, a mających na c e l u samo t y l k o popisanie się bogactwem j a k o dalsze następstwo i n d y w i d u a l n y c h możliwości zarob­ k o w y c h . Następuje deprecjacja dotychczasowego znaczenia potlatchu. 4. Wystąpienie u niektórych g r u p silnie zaakcentowanego m o m e n t u r y w a l i z a c j i , zmieniającego p o t l a t c h w rodzaj p o j e d y n k u — „fighting with property" . 31 3 7 Zasługuje Northwest lizacja Coast, występuje n a uwagę f a k t podkreślany New York jedynie u przez P h . D r u c k e r a 1955, s. 128—129), że n a j b a r d z i e j Kwakiutlów z okolic z P o r t S i m p s o n . W obu m i e j s c a c h wytworzyły stacji Kompanii Zatoki d z i b y d l a łatwiejszego Hudsona prowadzenia p i e n i a I n d i a n należących okoliczne Fort (Indians of the ekstremalna Rouppert i u rywa­ Tsimshian się a n a l o g i c z n e s y t u a c j e : po założeniu plemiona tam swoje sie­ w y m i a n y . Powstały w t e n sposób większe przysunęły sku­ do różnych p l e m i o n , które połączyły się następnie w k o n - �374 KRYSTYNA MAŁKOWSKA 5. Z a n i k zwyczaju zabijania niewolników — zapewne jako rezultat urzędowych zakazów. 6. Z m i a n y substancjalne darów p o t l a t c h o w y c h : stopniowe w y p i e r a ­ nie wyrobów rękodzielniczych przez nabyte fabryczne (koce, naczynia, płótna itd.), a w końcu X I X w . częściowe zastąpienie realiów d o l a r a m i . Już n a podstawie t a k bardzo ogólnikowo podanej c h a r a k t e r y s t y k i k u l t u r y I n d i a n Północno-Zachodniego Wybrzeża można dostrzec, jaką stanowi ona kopalnię tematów d l a etnografów, n i c więc dziwnego, że wciąż przyciąga i c h uwagę i zainteresowania. Jednocześnie złożoność i wyjątkowość t e j k u l t u r y sprawia, że ogromna większość autorów bądź u n i k a prób szerszej syntezy, bądź też podejmowane przez n i c h próby są z b y t fragmentaryczne, a b y mogły w pełni zadowolić. Krystyna Małkowska POTLACH. ITS ROLE IN T H E C U L T U R E OF T H E INDIANS WEST COAST OF T H E NORTH­ OF CANADA S u m m a r y P o t l a t c h is a n i n s t i t u t i o n w h o s e role h a s not been a d e q u a t e l y e x p l a i n e d i n e t h n o g r a p h i c a l l i t e r a t u r e . O w i n g to its colourful a n d s p e c t a c u l a r c h a r a c t e r , a n d the e x c e p t i o n a l l y r i t u a l i s e d f o r m of gifts as a n i m p o r t a n t p a r t of the c e r e m o n i e s , e m p h a s i s h a s been p l a c e d on t h e w a y p o t l a t c h functions, r a t h e r t h a n on its e s s e n t i a l r o l e i n t h e s o c i a l s t r u c t u r e of t h e I n d i a n s of t h e N o r t h w e s t C o a s t . A c o m p a r i s o n of s e v e r a l tribes of the seacoast w h o differ f r o m each other i n c e r t a i n respects suggests s t r o n g l y that potlatch w a s e s s e n t i a l l y a legal i n s t i t u t i o n used i n c i v i l cases, a social s a n c t i o n w h i c h added the p o w e r of the l a w to a l l i m p o r t a n t acts c o n c e r n i n g change of p r o p e r t y or of s o c i a l position. T h e l e g a l c h a ­ r a c t e r of potlatch m u s t be due to a s o c i a l n e e d that gave r i s e to i t , a n d that arose i n c e r t a i n definite conditions — that is, i n a social s y s t e m based on t h e c l a n , w h e r e the concept of p r o p e r t y w a s t a k i n g shape i n r e l a t i o n to p r o p e r t y handed d o w n f r o m generation to generation. federacje. P r z y o k a z j i potlatchów z a p r a s z a n o pozostałe p l e m i o n a , co w y w o ł y w a ł o trudności w w y z n a c z a n i u h i e r a r c h i i m i e j s c n a p o t l a t c h u ; rzecz u s t a l o n a i dobrze z n a n a w o d n i e s i e n i u do poszczególnych klanów l u b g r u p l o k a l n y c h w obrąbie p l e ­ m i e n i a okazała się s k o m p l i k o w a n a i najeżona s y t u a c j a m i k o n f l i k t o w y m i w s k a l i międzyplemiennej. N i e j e d n o k r o t n i e po p a r u naczelników pretendowało do t y c h s a ­ m y c h honorów — i t u leży, z d a n i e m D r u c k e r a , źródło wybujałej r y w a l i z a c j i : k o n ­ f l i k t y t r z e b a było rozstrzygać w drodze swoistego p o j e d y n k u . N a s u w a się również p r z y p u s z c z e n i e , że w o b e c - s u r o w e g o tępienia p r z e z władze i m i s j e w a l k między p l e m i e n n y c h mogło nastąpić u z n a n y c h z wojowniczości I n d i a n wybrzeża p r z e ­ n i e s i e n i e i n s t y n k t u w a l k i n a potlatiche. B y ł b y to rodzaj t r a n s f o r m a c j i w a l k międzyp l e m i e n y c h w potlatche r y w a l i z a c y j n e . �375 P O T L A T C H T h e c o m p l e x of p o t l a t c h f o r m s t h a t r e q u i r e d c e r t a i n actions on the p a r t of the s o c i a l rgoup b e c a m e the source of a n u m b e r of a d d i t i o n a l f u n c t i o n s . O n e of the f o r m a l e l e m e n t s m o s t o r g a n i c a l l y c o n n e c t e d w i t h p o t l a t c h w a s the p r e s e n t a t i o n of gifts, w i t h its p s y c h o l o g i c a l - s o c i a l s i g n i f i c a n c e ( i n v o l v i n g the question of prestige, r i v a l r y , etc.), a n d its e x t e n s i v e economic f u n c t i o n . F r o m the e c o n o m i c point of v i e w , t h i s w a s a f o r m of s o c i a l d i s t r i b u t i o n of t h e s u r p l u s p r o d u c t s . I t s i m u l t a n e o u s l y h a d a s t i m u l a t i n g effect on the w h o l e of t h e e c o n o m i c s y s t e m and m a d e s o c i e t y more p r o d u c t i v e . P o t l a t c h , therefore, b e c a m e one of t h e e l e m e n t s w h i c h m a d e the economy of the I n d i a n S e a c o a s t w h a t one m i g h t c a l l a s e l f s u b s i s t e n t i n t e n s i v e economy. T h i s is r a t h e r a r a r e case a m o n g peoples w h o d e r i v e t h e i r l i v i n g f r o m h u n t i n g a n d food gathering. P o t l a t c h is by no m e a n s a n e a s y s u b j e c t for study, i n v i e w of its great c o m p l e ­ x i t y , a n d a l l the m o r e so since some of its f u n c t i o n s b e c a m e g r a d u a l l y a n d at t i m e s m a r k e d l y t r a n s f o r m e d u n d e r the i n f l u e n c e of the e c o n o m i c a n d p o l i t i c o - a d m i n i s ­ t r a t i v e changes imposed by w h i t e people. T h e s e led to d e p r e c i a t i o n of the p r i n c i p a l role of t h i s i n s t i t u t i o n t o w a r d s the e n d of t h e 19th c e n t u r y a n d to t h e a c c r e t i o n of c e r t a i n a d d i t i o n a l f u n c t i o n s , s u c h as the d e v e l o p m e n t of u s u r y i n the K w a k i u t l t r i b e , or the eépansion of e l e m e n t s of r i v a l r y to e x a g g e r a t e d proportions. H e r e f u n c t i o n a l a n a l y s i s m u s t a l w a y s t a k e t h e h i s t o r i c a l factors into a c c o u n t , to p r e ­ v e n t s e c o n d a r y a n d l a t e r e l e m e n t s f r o m being t a k e n as t h e e s s e n t i a l a n d c h a ­ r a c t e r i s t i c e l e m e n t of p o t l a t c h Tłum. К. Kozłowska � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/500a6f87831f541d446aea0d0deea195.pdf c44130289e9e82fc7c5412946087ed75 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Etnografia Polska Subject The topic of the resource etnografia, etnologia Description An account of the resource czasopismo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1958- Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Creator An entity primarily responsible for making the resource IAiE PAN ( d.IHKM PAN) Publisher An entity responsible for making the resource available IAiE PAN Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:589 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1966 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:539 Title A name given to the resource Zbiory afrykanistyczne w muzeach polskich / ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10 Description An account of the resource ETNOGRAFIA POLSKA 1966 t.10, s.475-486 Creator An entity primarily responsible for making the resource Kamocki, Janusz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text JANUSZ KAMOCKI ZBIORY AFRYKANISTYCZNE W MUZEACH POLSKICH Z b i o r y afrykanistyczne w Polsce grupują się przede w s z y s t k i m w pięciu muzeach: E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o w i e , Państwowym M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w Warszawie, w M u z e u m Pomorza Zachodniego w Szczecinie, w M u z e u m w Pabianicach oraz w B o c h n i . Pozostałe po­ siadają nieliczne eksponaty, istniejące zaś kolekcje p r y w a t n e p o w o l i drogą z a k u p u bądź d a r o w i z n y przechodzą na własność poszczególnych muzeów. Zwłaszcza należy t u wymienić znane i często eksponowane zbiory p r y w a t n e S. Mycielskiego, które zostały zakupione w r o k u 1963 przez Warszawskie M u z e u m Etnograficzne. Również i u i n n y c h zbieraczy można spotkać cenne eksponaty, j a k n p . u J . Sagana z K r a k o w a , który posiada m . i n . berło szczepowe — o ile m i wiadomo — jedyne w Polsce. Nadto w niektórych klasztorach znajdują się z b i o r y m i s j o n a r z y p o l ­ skich, często pochodzące z terenów A f r y k i . 1 Z w y m i e n i o n y c h powyżej muzeów je d ynie warszawskie i k r a k o w ­ skie mają zorganizowane osobne działy e t n o g r a f i i pozaeuropejskiej; w pozostałych zbiory afrykańskie wchodzą w skład działów etnogra­ ficznych. Pewnego rodzaju osobliwością jest fakt, iż stałą ekspozycję afrykańską posiadają j e d y n i e muzea mniejsze, oba zaś główne polskie muzea etnograficzne zadowalają się z konieczności w y s t a w a m i czaso­ wymi. Z b i o r y afrykańskie w poszczególnych muzeach nie zostały jeszcze należycie opracowane, toteż — j a k dotąd — b r a k j a k i c h k o l w i e k p u b l i ­ k a c j i omawiających je jako całość. Dotychczas ukazało się je d ynie k i l k a notatek w związku z całością zbiorów egzotycznych warszawskiego m u - 1 R e s z t k i afrykańskich zbiorów „Misji K a t o l i c k i c h " , z n i s z c z o n y c h w czasie w o j ­ ny, znajdują się częściowo w rękach p r y w a t n y c h , a częściowo w k l a s z t o r z e jezuitów w K r a k o w i e . Z b i o r y jezuitów zgromadzone w C h y r o w i e uległy z n i s z c z e n i u , losy zaś kolekcji arcybiskupa Godlewskiego n i e są m i znane. �476 JANUSZ K A M O C K I zeum oraz szereg katalogów w y s t a w prezentujących część zbiorów afrykańskich . Niestety katalog największej z ekspozycji p o w o j e n n y c h , w y s t a w y „Afryka nieznana a b l i s k a " , choć dużo mówi o k u l t u r z e A f r y ­ k i , mało o w y s t a w i o n y c h eksponatach. Obecnie p r z y g o t o w u j e się także wydanie a l b u m u poświęconego z a b y t k o m s z t u k i murzyńskiej w Polsce , który p o w i n i e n stanowić bardzo interesującą pozycję. 2 3 4 N i e m n i e j w tej s y t u a c j i zbiory afrykańskie w Polsce omawiać moż­ na jedynie na podstawie bezpośredniego zapoznania się tak z wystawa­ m i , j a k też i magazynami oraz księgami i n w e n t a r z o w y m i poszczegól­ n y c h muzeów. Dodatkową komplikację s t a n o w i trwający w c h w i l i obec­ nej remanent eksponatów afrykańskich w w a r s z a w s k i m M u z e u m E t n o ­ g r a f i c z n y m , które posiada największe w Polsce z b i o r y egzotyczne, lecz jeszcze nie całkowicie uporządkowane. M u z e u m to dysponuje 12 253 eksponatami e g z o t y c z n y m i , z czego około 5 0 % , a więc blisko 6000 sztuk, pochodzi z A f r y k i . Na d r u g i m miejscu znajduje się k r a k o w s k i e M u z e u m Etnograficzne z 1245 eksponatami afrykańskimi . M u z e u m w Bochni posiada 127 sztuk, w Pabianicach 174 oraz około 50 depozy­ tów, w Szczecinie b l i s k o 200, łącznie z d e p o z y t a m i . Z pozostałych muzeów żadne nie posiada więcej w s w y c h zbiorach niż kilkadziesiąt sztuk afrikanów. 5 6 7 Poszczególne zbiory afrykańskie mają swą różnorodną historię, któ­ r e j zawdzięczają swe p r z y b y c i e do Polski. T a k też kolekcja bocheńska powstała dzięki polskiemu l e k a r z o w i w A f r y c e , Michałowi Czyżewiczowi, pabianicką zaś stworzył W i t o l d E i c h l e r — lekarz i entomolog. K . C z e r n i e w s k a , Collections extra-européennes du Musée de Varsovie. „Zeszyty E t n o g r a f i c z n e M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e " , t. 1: 1960, s. 2 2 — 2 3 ; K . P i w o c k i , 75 tot Muzeum Etnograficznego w Warszawie, War­ s z a w a 1964. 2 Afryka nieznana a bliska, oprać. Z . S z y f e l b e i n - S o k o l e w i c z , w y d . M u z e u m K u l ­ t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e , P o l s k i K o m i t e t do s p r a w U N E S C O i T o w a r z y ­ s t w o Przyjaźni Polsko-Afrykańskiej, W a r s z a w a 1962; Kultura pierwotna Afryki Środkowej i Wschodniej, oprać. K . C z e r n i e w s k a , w y d . M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e i Wydział K u l t u r y P R N m . st. W a r s z a w y , W a r s z a w a 1959; Sztuka Jawy i Kammerunu, oprać. J . K a m o c k i . M u z e u m w Częstochowie, Często­ c h o w a 1963; Sztuka Kamerunu, oprać. J . K a m o c k i , w y d . M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w K r a k o w i e , K r a k ó w 1961; Sztuka murzyńska Afryki, oprać. K . C z e r n i e w s k a , w y d . M u z e u m w Białymstoku i M u z e u m K u l t u r y i S z t u k i L u d o w e j w W a r s z a w i e , B i a ­ łystok 1962. 3 4 5 W y d a w n i c t w o „Polonia", t e k s t p r z y g o t o w u j e S t a n z końca 1864 r. W. Korabiewicz. S t a n z 8 m a j a 1965 r. ( n a dzień S e m i n a r i u m A f r y k a n i s t y c z n e g o w K r a k o w i e ) . S t a n z d n i a 1 k w i e t n i a 1965 г., ale w t y m o k r e s i e już płynęły do S z c z e c i n a n o w e e k s p o n a t y — w j e s i e n i 1965 r. M u z e u m P o m o r z a Z a c h o d n i e g o w S z c z e c i n i e posiada ok. 400 eksponatów a f r y k a n i s t y c z n y c h . 6 7 �ZBIORY A F R Y K A N I S T Y C Z N E 477 który swe a f r i k a n a przekazał częściowo Warszawie, a częściowo swemu r o d z i n n e m u miastu. Z b i o r y szczecińskie zapoczątkowali d y r e k t o r M u z e u m Pomorza Za­ chodniego W . F i l i p o w i a k i kustosz W. F e n r y c h , którzy w czasie s w y c h wyjazdów do A f r y k i rozpoczęli zbieranie eksponatów etnograficznych i pracę tę nadal kontynuują. M u z e u m w Szczecinie, dziś jeszcze posia­ dające skromną ilość eksponatów, m a duże szanse dalszego r o z w o j u działu egzotycznego j a k o znajdujące się w mieście p o r t o w y m , obsługu­ jącym l i n i e żeglugi łączącej Polskę z k r a j a m i A f r y k i Zachodniej. Bardziej s k o m p l i k o w a n a jest historia afrikanów w muzeach etno­ graficznych Warszawy i K r a k o w a . W obu przypadkach zaczątkiem zbio­ rów stały się d a r y uczestników polskiej w y p r a w y do K a m e r u n u w l a ­ tach 1883—1885, Stefana Szolc-Rogozińskiego i Leopolda Janikowskiego. Z b i o r y Janikowskiego, wystawione początkowo w ogrodzie n a Bagateli w Warszawie, weszły w skład M u z e u m Przemysłu i R o l n i c t w a , którego j e d n y m z działów było późniejsze M u z e u m Etnograficzne. W r o k u 1939 zostały one zbombardowane i spalone przez Niemców. Rogoziński zbio­ r a m i s w y m i obdarzył Kraków. Eksponaty te przyjęło M u z e u m P r z e m y ­ słowe, następnie uległy one podziałowi pomiędzy M u z e u m Narodowe i M u z e u m Etnograficzne, obecnie zaś całość zbiorów Rogozińskiego jest gromadzona w M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m w K r a k o w i e , któremu M u z e u m Narodowe przekazuje swe zbiory etnograficzne. D a r Rogozińskiego jest niewątpliwie najcenniejszą częścią a f r i k a ­ nów — n i e t y l k o zresztą k r a k o w s k i c h — dość powiedzieć, że pochodzi z l a t osiemdziesiątych X I X stulecia, w m u z e a l n i c t w i e zaś europejskim wysoko są notowane wszelkie eksponaty z Czarnej A f r y k i , przywiezione przed r o k i e m 1900. Poza kolekcją Rogozińskiego i w i e l o m a c i e k a w y m i , pojedynczymi okazami na większą uwagę zasługuje zbiór eksponatów hotentockich i buszmeńskich Romana Stopy oraz d a r y Rehmana Müldnera, Krycińskiego i i n n y c h , z najnowszych zaś czasów d a r y przekazane przez żołnierzy polskich bądź walczących na terenie A f r y k i w czasie I I w o j n y światowej, bądź też pozostałych n a j e j terenie po w o j n i e . Natomiast zbiory afrykanistyczne Państwowego M u z e u m E t n o g r a ­ ficznego w Warszawie zostały skompletowane na nowo, po zniszcze­ niach w o j e n n y c h . Pochodzą one z trzech źródeł: z eksponatów ponie­ m i e c k i c h , o t r z y m a n y c h j a k o e k w i w a l e n t za zniszczenie, ze zbiorów prze­ kazanych przez inne muzea polskie w r a m a c h centralizacji oraz z da­ rów i zakupów. Szczegółowe omówienie zbiorów a f r y k a n i s t y o z n y c h w Polsce roz­ poczynam o d działu e t n o g r a f i i pozaeuropejskiej M u z e u m Etnograficz­ nego w K r a k o w i e j a k o posiadającego największą kolekcję zbiorów uważanych za u n i k a t y . Jak już wspomniano, najcenniejsze eksponaty �478 Ryc. JANUSZ 1. Rzeźba Kamerun, w zińskiego. Własność graficznego drzewie: z wyprawy fetysz. S . S. R o g o - Muzeum Etno- w K r a k o w i e , 1. i n . 18609 Fot. M. Maśliński K A M O C K I R y c . 2. Rzeźba w Kamerun, drzewie: z wyprawy skiego. Własność M u z e u m nego w marynarz. S . S . RogozińEtnograficz- K r a k o w i e , 1. i n . 28620 Fot. M. Maśliński pochodzą z w y p r a w y Rogozińskiego, k o n k r e t n i e z K a m e r u n u i z Fer­ nando Poo. Wartość zbiorów kameruńskich jest t y m większa, że Polacy b y l i n i e j e d n o k r o t n i e p i e r w s z y m i Białymi, z którymi zetknęli się t u b y l ­ cy. W t y c h w a r u n k a c h cenny jest każdy przedmiot. Jednakże do n a j ­ cenniejszych należy zaliczyć niewątpliwie okazy rzeźby, t z w . łódź d u - �Z B I O R Y A F R Y K A N I S T Y C Z N E 479 chów, fetysze czy pierwsze rzeźby przedstawiające białych l u d z i . Licznie również reprezentowane są i n s t r u m e n t y muzyczne, w t y m bębny żałobne i będen w o j e n n y , oraz broń. Ciekawą jest rzeczą, że właśnie wśród b r o n i można spostrzec w p ł y w y europejskie, t a k n p . d r e w n i a n a włócznia plemienia Pahuanów m a z jednej s t r o n y n o r m a l n e ostrze żelazne, z d r u g i e j zaś nasadzony bagnet europejski. Zbiór k a meruński uzupełniają kosze plecione, naczynia gliniane, drewniane sprzęty domowe oraz liczne k l e j n o t y i ozdoby. Zwłaszcza d r e w n i a n e grzebienie, naczynia z t y k w i szpile z kości słoniowej są bogato o r n a ­ mentowane. Również z b i o r y Rogozińskiego z Fernando Poo są cenne, aczkolwiek m n i e j liczne i o wiele skromniejsze niż kameruńskie. Reprezentują je głównie plecionki, broń i ozdoby plemienia Bubisów. Drugą większą kolekcję afrykanistyczną w k r a k o w s k i m M u z e u m E t n o g r a f i c z n y m tworzą hotentockie i buszmeńskie z b i o r y R. Stopy, pochodzące z okresu międzywojennego. Przeważnie obejmuje ona dzieła sztuki (częściowo zresztą robione na eksport), rzeźbę i w y p a l a n i e w drzewie oraz klejnoty. W m n i e j s z y m stopniu reprezentowana jest k u l t u r a materialna. W okresie p o w o j e n n y m wzbogaciło się M u z e u m Etnograficzne o nowe eksponaty przekazane z i n n y c h muzeów względnie uzyskane j a k o dary. Niewątpliwie najcenniejsze n a b y t k i pochodzą z M u z e u m Narodowego w K r a k o w i e , które przekazało m . i n . część swych zbiorów Rogozińskiego. Natomiast muzea śląskie, a więc muzea w Nysie, Ra­ ciborzu, G l i w i c a c h i B y t o m i u , przekazały przeważnie eksponaty z daw­ n y c h zbiorów poniemieckich, często bez m e t r y k , toteż ustalenie i c h p r o w e n i e n c j i jest nieraz niemożliwe. D a r y byłych żołnierzy polskich, których losy wojenne rzuciły do A f r y k i , przedstawiają się bardzo różnorodnie. Większość z n i c h repre­ zentuje w y r o b y afrykańskiego rękodzielnictwa pamiątkarskiego. Z n a j ­ dują się też okazy wyjątkowo cenne, zwłaszcza z d a r u S. Znatowicza, z terenów A f r y k i Wschodniej. D o n i c h zwłaszcza należy zaUczyć prze­ nośny t r o n szefa plemiennego ( w y k o n a n y w Zanzibarze, przeszło 100 l a t temu). Również cenna jest o r y g i n a l n a broń masajska, służąca ongiś do w a l k międzyplemiennych i do polowań na grubego zwierza. Podobną broń Masajowie i dziś wyrabiają dla turystów, jednakże z zasady nie odstępują n i k o m u s w y c h dzid i tarcz r o d o w y c h . O s t a t n i m n a b y t k i e m M u z e u m Etnograficznego jest ciekawa k o ­ lekcja t k a n i n , c e r a m i k i i klejnotów z terenów Sudanu. Omawiając zbiory k r a k o w s k i e nie można pominąć k o l e k c j i a f r i k a nów krakowskiego M u z e u m Narodowego, w p r a w d z i e już niezbyt licznej, ale bardzo cennej ze względu na z b i o r y t a k i c h podróżników, j a k Rogo- �480 JANUSZ K A M O C K I ziński, M i l l d n e r , Mieszkowski czy Safer Pasza-Kościelski. Jednakże zbiory te nie są samodzielnie eksponowane, lecz znajdują się w depo­ zycie muzeów etnograficznych — warszawskiego i krakowskiego, oraz M u z e u m w K a l i s z u , mieście r o d z i n n y m Rogozińskiego. R y c . 3. Stołek rzeźbiony. K a m e r u n , z w y p r a w y S . S. Rogozińskiego. Własność • Muzeum Etnograficznego w K r a k o w i e Fot. M. Maśliński Pod względem ilości eksponatów najbogatszy zbiór egzotyczny po­ siada Państwowe M u z e u m Etnograficzne w Warszawie. Obecne, powo­ jenne z b i o r y afrykanistyczne tegoż m u z e u m pochodzą, j a k już wspomnia­ łem, z trzech źródeł. Niezbyt liczna kolekcja, o t r z y m a n a z centralnej składnicy muzealnej w Bożkowie, zaczęła gwałtownie powiększać się od r o k u 1950, g d y różne muzea przekazywały j e j swe eksponaty egzotyczne. Przekazy te były różnej wielkości i wartości, n p . M u z e u m w Słupsku przekazało 6 eksponatów, Zakład E t n o g r a f i i U n i w e r s y t e t u Wrocławskiego zaś ponad 2 tysiące. Kolekcję powiększały jeszcze z b i o r y prof. L o t h a oraz W . Korabiewicza. Na ogół znaczny procent tychże zbiorów pochodził z A f r y k i (czasem, np. w p r z y p a d k u M u z e u m w Bydgoszczy, całkowicie z A f r y k i ) . �Z B I O R Y A F R Y K A N I S T Y C Z N E 481 Z a k u p y o d Korabiewicza, a częściowo także i jego dary, silnie o d ­ działały na rozwój afrykańskiej części działu e t n o g r a f i i pozaeuropej­ skiej M u z e u m warszawskiego; około 1500 sztuk pochodzi z k o l e k c j i Korabiewicza. N a skutek niezakończenia jeszcze prac i n w e n t a r y z a c y j ­ n y c h w dziale n i e podobna szczegółowo omówić całości zbiorów, t r u d n o też czekać na zakończenie i n w e n t a r y z a c j i . W każdym razie n a p l a n pierwszy wybijają się t u liczne maski, głównie zbierane przez K o r a b i e ­ wicza na terenie plemienia M a w i a z A f r y k i Wschodniej, lecz także z Kongo, K a m e r u n u , Gabonu, Sudanu, D a h o m e j u i Togo. Prócz masek M u z e u m posiada pewną ilość rzeźb, przeważnie f i g u r a l n y c h . Drugą bardzo cenną kolekcję tworzą p r z e d m i o t y k u l t u r y m a t e r i a l ­ nej z K o n g a (zbiór prof. L o t h a ) , zbiór pucharów w kształcie głów l u d z ­ k i c h (również z Konga), i n s t r u m e n t y muzyczne, urządzenia wnętrz mieszkalnych, j a k również zespół obrzędowych toporków z D a h o m e j u . I n n e działy k u l t u r y reprezentowane są m n i e j licznie. Należy też wspomnieć o n a j n o w s z y m n a b y t k u tegoż m u z e u m — trzech łodziach m o r s k i c h z A f r y k i Wschodniej. W depozycie warszawskiego M u z e u m Etnograficznego znajdują się też zbiory egzotyczne M u z e u m Narodowego w Warszawie, wśród któ­ r y c h jest 10 okazów afrykańskich oraz 153 eksponaty przeważnie po­ chodzące z A f r y k i , a będące własnością M u z e u m Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi. Rewers niestety nie podaje p r o w e n i e n c j i t y c h eksponatów. Reszta egzotycznych zbiorów łódzkich (kolekcja afrykanistyczna, amerykanistyczna i azjatycka) została w y w i e z i o n a przez Niemców w czasie w o j n y i do dziś znajduje się w Grassimuseum w L i p s k u , j a k ­ k o l w i e k czynione są starania o i c h z w r o t . Mniejszą, ale bardzo żywotną, kolekcję, posiada M u z e u m Pomorza Zachodniego w Szczecinie. W p r a w d z i e na wiosnę 1965 r. liczyła ona wraz z depozytami j e d y n i e około 200 okazów, jednakże w y p r a w y a f r y ­ kańskie organizowane przez k i e r o w n i c t w o M u z e u m pozwalają sądzić, że prędko liczba eksponatów powiększy się. Ekspozycja zbiorów próbuje pokazać wszystkie działy k u l t u r y . Zwłaszcza zwraca t a m uwagę n a j ­ bogatszy zbiór c e r a m i k i afrykańskiej w Polsce oraz zespół kopaczek radłowatych, będących ciekawą formą przejściową pomiędzy kopaczką a r a d l e m , a więc pomiędzy powszechnie panującym w t z w . Czarnej A f r y c e systemem k o p i e n i a c k i m u p r a w y z i e m i a r o l n i c t w e m . C i e k a w y m przykładem połączenia starych f o r m k u l t u r o w y c h z n o ­ w y m i są niektóre z w y s t a w i o n y c h t a m t r a d y c y j n y c h instrumentów muzycznych, posiadające s t r u n y wykonane z żyłek n y l o n o w y c h , oraz zespół afrykańskich czółen r y b a c k i c h , w y k o n a n y c h z jednego p n i a 31 — Etnografia Polska, t. X �482 JANUSZ K A M O C K I drzewa, na b u r t a c h których widnieją n a z w y w europejskim s t y l u , czasem nawet poprzedzone l i t e r a m i H M S . Rzeźby przedstawiają bardzo różną wartość — obok niewątpliwie bardzo ciekawych f i g u r e k k u l t o w y c h z N i g e r i i , liczne pamiątki dla 8 Ryc. 4. Butla z wyprawy gliniana, ornamentowana. Kamerun, S . S . Rogozińskiego. Własność Etnorgaficznego w Krakowie Muzeum 1. i n . I V - C - 2 9 6 3 Fot. M. Maśliński turystów, j a k n p . duża kolekcja masek z M a l i . Na specjalną uwagę zasługuje k o m p l e t n a chata plemienia Su-Su, j e d y n y tego rodzaju okaz w Polsce. „His M a j e s t y ' s S h i p " , oznaczenie b r y t y j s k i c h okrętów wojennych. �Z B I O R Y A F R Y K A N I S T Y C Z N E 483 M u z e u m w B o c h n i posiada dość jednorodną kolekcję, reprezentu­ jącą przemysł l u d o w y o charakterze w y b i t n i e pamiątkarskim, przezna­ czony na sprzedaż d l a Białych. Jedynie p r z y części wyrobów z sisalu, niektórych ozdobach i maskach można sądzić, że były one przeznaczone do użytku Murzynów. T a k więc z b i o r y bocheńskie mają wartość głów­ nie jako bardzo efektowna kolekcja rękodzielnictwa afrykańskiego. Przykładem mogą być w i e l o b a r w n e f i g u r k i z M o z a m b i k u , nie mające odpowiednika w żadnym z muzeów p o l s k i c h ; wśród rzeźb zasługują na specjalną uwagę f i g u r k i o chrześcijańskiej tematyce r e l i g i j n e j , j a k Chrystus na krzyżu czy M a t k a Boska z Dzieciątkiem. W znacznej mierze podobny charakter mają z b i o r y pabianickie, z t y m jednak, że o wiele większy procent eksponatów był przeznaczony do użytku własnego Murzynów, którzy o f i a r o w y w a l i j e d r E i c h l e r o w i j a k o h o n o r a r i u m za leczenie. Parę eksponatów wyróżnia się swą wartością, zwłaszcza zaś pełny k o s t i u m l e k a r s k i czarownika z U r u n d i , będący p r a w d z i w y m u n i k a t e m , j e d y n y m tego rodzaju w Polsce. Poza t y m do bardzo wartościowych przedmiotów należy zaliczyć zdobioną siekierkę z K o n g a (prawdopo­ dobnie oznaka władzy), maskę z Gabonu oraz ciekawą rzeźbę antropomorficzną — niestety bez m e t r y k i . 9 Kończąc t e n przegląd muzeów posiadających etnograficzne z b i o r y afrykańskie należy jeszcze wspomnieć o M u z e u m N a r o d o w y m w Po­ znaniu, którego dział etnograficzny m a kilkadziesiąt afrikanów z ładną kolekcją noży r z u t n y c h , oraz M u z e u m Etnograficzne w T o r u n i u z za­ czątkiem zbiorów afrykańskich przyrządów r y b a c k i c h . K o l e k c j a t a , jeśli się r o z w i n i e , będzie p i e r w s z y m zbiorem t e m a t y c z n y m , służącym myśli p r z e w o d n i e j danego m u z e u m ; dotychczas b o w i e m wszystkie z b i o r y — poza Bochnią gromadzącą j e d y n i e sztukę użytkową i rzeźbę — posiadają eksponaty z różnych działów k u l t u r y . Do celów porównawczych M u z e u m Archeologiczne w Krakowie przechowuje także n i e w i e l k i zbiór północnoafrykańskich naczyń g l i n i a ­ n y c h , a Zakład A r c h e o l o g i i Powszechnej U n i w e r s y t e t u Warszawskiego — kolekcję b r o n i i narzędzi oraz sztuki buszmeńskiej i hotentockiej. Zestawiając poszczególne afrykanistyczne zespoły etnograficzne w Polsce należy stwierdzić, że są w n i c h reprezentowane wszystkie działy k u l t u r y , poczynając o d przedmiotów gospodarstwa codziennego użytku, poprzez broń, k l e j n o t y , insygnia władzy, dzieła sztuki, i n s t r u ­ m e n t y muzyczne do przedmiotów k u l t o w y c h włącznie. Stosunkowo n a j ­ słabiej reprezentowany jest dział k u l t u r y m a t e r i a l n e j , n a co p o w i n n o się zwracać szczególną uwagę p r z y uzupełnianiu zbiorów. Należy t u 9 L . i n . 128. �484 JANUSZ K A M O C K I podkreślić, że kolekcje nasze zawierają w y r o b y wszystkich głównych ras, g r u p językowych oraz typów k u l t u r i gospodarki A f r y k i : Arabów, Abisyńczyków, Murzynów B a n t u , Sudańskich i N i l o c k i c h , Masajów i Hotentotów, Buszmenów i Pigmejów. Bardziej s k o m p l i k o w a n a jest sprawa pochodzenia geograficznego polskich afrikanów — w w i e l u b o w i e m przypadkach niepodobna do­ kładnie ustalić pochodzenia poszczególnych eksponatów. Ogólnie biorąc, najwięcej i c h pochodzi z terenów A f r y k i Wschodniej (Kenia, Tanzania, Uganda, U r u n d i , Rodezja, Zambia, M a l a w i a , M o z a m b i k ) oraz Zachodniej (Ghana, Sierra Leone, Fernando Poo, M a l i , Dachomej, Gabon, Gwinea, Togo, Nigeria, a zwłaszcza K a m e r u n ) . Oba te obszary łączy słabiej r e ­ prezentowane Kongo. Z A f r y k i Południowej posiadamy z b i o r y s z t u k i Hotentotów i Buszmenów, z północno-wschodniej zaś nieliczne okazy z E g i p t u , E t i o p i i i Sudanu. Z pozostałych terenów A f r y k i nie posia­ damy zwartych kolekcji; Na zakończenie należałoby się zastanowić, jakie są tendencje roz­ w o j o w e naszych zbiorów a f r y k a n i s t y c z n y c h . Niewątpliwie będzie i c h ciągle przybywało — przychodzą d a r y d l a k o l e k c j i już istniejących, robione są z a k u p y , być może wśród Polaków wyjeżdżających na dłuż­ szy p o b y t za granicę znajdą się l o k a l n i patrioci, chcący ufundować k o ­ lekcję dla swej miejscowości r o d z i n n e j . Tego rodzaju i n d y w i d u a l n e d a r y sprzyjają- jednak decentralizacji zbiorów — w i e l u l u d z i chętniej zdecyduje się na pewne wyrzeczenia d l a swego miasta aniżeli d l a obcego m u z e u m ; z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y występują tendencje z l i k w i ­ dowania m n i e j s z y c h zbiorów i włączenia i c h do większych muzeów. Tendencje te, ulegalizowane swego czasu decyzją przekazania wszyst­ k i c h zbiorów egzotycznych M u z e u m K u l t u r L u d o w y c h w Warszawie (obecnemu Państwowemu M u z e u m Etnograficznemu), są do dziś żywe. N a t u r a l n i e tego rodzaju próby zmonopolizowania zbiorów są p o ­ trójnie niewłaściwe: nie liczą się z wolą ofiarodawcy, ubożą teren oraz narażają nas na utratę całości zbiorów egzotycznych w razie pożaru m u z e u m monopolizującego. Ż d r u g i e j j e d n a k s t r o n y istnienie małych k o l e k c j i , złożonych zaledwie z k i l k u czy k i l k u n a s t u różnych obiektów w muzeach p r o w i n c j o n a l n y c h , nie spełnia swego zadania — muzea te nie mają przeważnie możliwości a n i należytego konserwowania, a n i też opracowania naukowego s w y c h zbiorów, w y s t a w i a n i e p a r u zaś ekspo­ natów nie zobrazuje bogactwa k u l t u r afrykańskich. W t a k i c h przypadkach oczywiście słuszne jest przekazanie zbiorów większym placówkom m u z e a l n y m , które mogą j e racjonalnie ekspo­ nować, z t y m że wybór, któremu m u z e u m należy przekazać posiadane zbiory, należałoby pozostawić bezpośrednio zainteresowanym. Ze wzglę­ dów d y d a k t y c z n y c h należałoby dążyć do powiększenia ilości muzeów �ZBIORY A F R Y K 485 A N I S T Y C Z N E posiadających kolekcje afrykanistyczne — zbiory takie p o w i n n y istnieć we w s z y s t k i c h miastach u n i w e r s y t e c k i c h . Kraków i Warszawa mają muzea etnograficzne z działami pozaeuropejskimi. Poznań m a niewielką R y c . 5. H a r f a plemienna Bakundu. K a m e r u n , z w y ­ p r a w y S . S . Rogozińskiego. Własność M u z e u m graficznego w Krakowie Etno­ 1. i n . 28619 Fot. M. Maśllńskl kolekcję afrykańską, dojazd z Łodzi do Pabianic nie jest p r o b l e m e m , jednakże w pozostałych ośrodkach u n i w e r s y t e c k i c h p o w i n n y powstać zbiory, które b y ułatwiały s t u d e n t o m poznanie k u l t u r y k o n t y n e n t u , b u - �486 JANUSZ K A M O C K I dzącego dziś t a k w i e l k i e zainteresowanie i z którym łączy Polskę coraz więcej różnorodnych kontaktów. O ż y w y m i n t e r e s o w a n i u się społeczeństwa Afryką i potrzebie i s t n i e ­ nia tego r o d z a j u k o l e k c j i może świadczyć bardzo duża f r e k w e n c j a na objazdowych w y s t a w a c h s z t u k i afrykańskiej, organizowanych o d czasu do czasu przez warszawskie i k r a k o w s k i e muzea etnograficzne . 10 Przykładowo podaję, że w y s t a w a „Sztuka K a m e r u n u " z o r g a n i z o w a n a p r z e z M u z e u m E t n o g r a f i c z n e w K r a k o w i e była e k s p o n o w a n a w 11 m i a s t a c h ; zwiedziło ją ok. 110 t y s . osób. 1 0 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/13d0e417899a092a7b694b0d92895709.pdf 6c24ad8e9c219f74621bb12698421af5 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2328 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2160 Title A name given to the resource Summary of articles / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.2, s.63-64 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text Jan Świderski 15.XII.1931-24.III.1991 Pożegnaliśmy Go dzisiaj. Tłum ludzi, wieńce. Trzeba było kłaść kwiaty na sąsiednich grobach. Zaskoczenie... Więc tylu ludzi Go znało, tylu osobom był bliski ? Więc to był nie tylko „nasz" Janek, Instytutowy, Krakowskiej Pracowni Dokumentacji Sztuki Ludo­ wej, redakcji „Polskiej Sztuki Ludowej"? Każdy miał swojego Janka. Rodzina, córka o której mówił z tkliwością, koledzy, przyjaciele - których nigdy nie zawiódł. W Instytucie był niemal „od zawsze". Trzydzieści siedem lat... Różnych. Trudnych. Przychodzili nowi pracownicy, zmieniali się dyrektorzy, on był. Należał do tej formacji ludzi, których coraz - niestety - mniej. Lojalny, przyzwoity, szanujący każdego człowieka, skory do pomocy. Przy tym świetny pracownik, szybki, pracowity, odpowiedzialny, bezinteresowny. Zwracaliśmy się do niego, kiedy trzeba było znaleźć zdjęcie jakiejś rzeźby, skrzyni, czy postaci - kiedyś, gdzieś sfotografowa­ nych w terenie. Pamięć miał znakomitą, komputerową, wiedzę dużą. Umiał się uczyć, a przebywając w kręgu prof. Romana Reinfussa i jego współpracowników stał się etnografem z praw­ dziwego zdarzenia. Z aparatem fotograficznym na szyi przemie­ rzył tysiące kilometrów, docierając do najdalszych zakątków Kraju. Efektem tych wędrówek jest blisko 65.000 zdjęć w Ar­ chiwum Fotograficznym Instytutu. Często bezcennych już doku­ mentów ludowej kultury, sztuki. Zdawał sobie sprawę z wagi tego co robi, w czym uczestniczy. Wiedział, że jest to wyścig z czasem, że kapliczka dziś pominięta, jutro może już nie istnieć, że zdjęcie może zostać jedynym śladem, jaki zostanie po człowieku, zabyt­ ku, sytuacji. Nie raz pracował z gorączką, narażał się, spadał z drzewa, gdy mimo zakazu Profesora wdrapywał się wysoko, by z tej perspektywy sfotografować jakiś okół, czy wiejskie zabudo­ wania. Nie odrabiał pańszczyzny. Praca, którą wykonywał, była jego pasją. Dla utrwalenia śladów chłopskiej kultury zrobił więcej niż nie jeden gabinetowy uczony. Tak to bowiem się dzieje, że teorie przemijają, wiele tekstów traci po latach sprężystość i żywość, a praca dokumentalisty pozostaje. Więcej - z każdym dziesięcioleciem zyskuje na wadze. Był fotografem wrażliwym na urodę rzeźby, widzącym człowie­ ka, twórcę. Nic dziwnego, że zabiegano o jego fotografie. Bo i czym byłby album Sztuka ludu polskiego (A. Jackowskiego i J . Jarnuszkiewiczowej) bez zdjęć Świderskiego? Trudno wręcz wyobrazić sobie wiele książek bez Jego prac. Najlepszym świa­ dectwem tego jest fakt, iż prof. Reinfuss zaproponował mu współautorstwo książki Sztuka ludowa w Polsce. Przez ćwierć wieku był to podstawowy, jedyny podręcznik uczący tego, czym jest sztuka ludowa. SUMMARY W i e s ł a w J u s z c z a k , PALAEOLITHICAL EPOS The behavoiur of goddess Tetida pouring red nectar (ambrosia, which is etymologicaly connected with immortality) into the nostrils of Patroclesto detain the decay of his body (The Iliad) has its analogies in much earlier palaeolithical burials when the bodies were often powdered with ochre. It is also possible to find graves where from the mouth and nostrils of a dead person we can see a small ditch fulfilled with ochre (you can also compare painted animals from Magalenian period with painted lines coming out from the muffle). One can think that it was the way to imagine the breath and a life itself. This magical gesture is treated by the author as the first artistic gesture. In the beginning of art there is another attempt of embodiment, a pretence but not imitation (the author cuts him away from the mimesis theory of the origin of art). The gesture of Tetida in this way shows the temporarily earlier stratum in The Iliad - the palaeolithical tradition. Using two newly edited books ( J . Cowan, Mysteries of the Dreaming. The Spiritual Life of Australian Aborigines and B. Chatwin, Songlines) the author reconstructs the australian - palaeolitical in tis core - picture of the world. The Australians didn't dwell in the traditional, european meaning of the word. They dwelt in the room, the teritory of every year repeated wanderings. The Earth itself was a picture for them and her elements had special meaning suplied by the events from the beginning -fulfilled - in the period of Dreaming. „The Sacral Topography" is created in connection with land­ Z najlepszych zdjęć skompletował trzy wystawy, które obej­ rzało w Polsce wiele tysięcy osób. „Dawną rzeźbę ludową" pokazał w Warszawie, Zakopanem, Radomiu i Kielcach (1971), w Nowym Sączu i Płocku (1972) Włocławku (1975). „Polską sztukę ludową" w Warszawie, na wystawie z okazji 30-lecia naszego pisma (PME - 1977). W tym samym roku pokazał ją w Myślenicach, a rok później w budapeszteńskim Ośrodku Informacji Kultury Polskiej. „Budownictwo ludowe" pokazano w Instytucie (1970), a później w Olsztynie, Zakopanem, War­ szawie (PME), Toruniu (1980), Nowym Sączu i Tarnowie (1983), w Kielcach (1988). Drugim ważnym obszarem zainteresowań Świderskiego były warszawskie Powązki, te na których spoczął w rodzinnym grobie. Co roku zbierał w dniu Wszystkich Świętych datki na konserwa­ cję zabytkowych grobów. Dumny był, pamiętam, gdy któregoś roku okazało się, że zebrał więcej od innych... Pracował społecz­ nie w Towarzystwie Opieki nad Zabytkami, fotografował pomniki na Powązkach, i jego zdjęcia wykorzystał Jerzy Waldorff w książ­ ce Przed bramą wielkiej ciszy (1990) a także Cmentarzu Powąz­ kowskim w Warszawie (1982). Otrzymał za swą działalność Złoty Krzyż Zasługi, odznakę Zasłużonego Działacza Kultury, Dyplom Uznania Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, Nagrodę „Polskiej Sztuki Ludowej", Dyplom Ministra Kultury i Sztuki za osiągnięcia w upowszech­ nieniu kultury. Myślę jednak, że największą satysfakcję sprawiało mu to, że wiedział, jak jest nam wszystkim potrzebny i jak wielki jest jego wkład w utrwalenie dokumentów ludowej kultury. Aleksander Jackowski 2 kwietnia 1991 OF ARTICLES scape and myth. All encyclopaedic knowledge about the con­ tinent is contented in songs sung by the forefathers in wandering creating by this songs places as we can them see nowadays. Every member of the group inherits the parts of this great song. Rememberance of these songs is real property of people. They can lend them to others to give them a chance to wander on their teritory. It could be treated as a great system of mutual co­ operation which enables the wandering. At least once a year aborigines wandering sing their song (reading it from the landscape) - it is a wandering Dreaming which gives new actuality to primaeval events. In special holy places-„hot places" where there are paintings having mnemotechnic function - take place the regeneration of spiritual and physical forces of Aust­ ralians. The author suggests that similiar great epos would have been existed in Mediterranean circle and its parts - recreated by .genious poet had left in such masterpieces as: The Odyssey, The Iliad or Babylonian epos. J a c e k O l ę d z k i , J E S U S WALKS ON THE WATER OF GENNESARET LAKE Paintings concerning the miracle on Gennesaret Lake belong to a very rare iconographic motive in Poland. After the llnd World War a painter Gałęza has painted for the church in Rokicie such a painting. In the end of 70th it was replaced by another painting (by Piekarski) dealing with the same iconographical motive. 63 1 �These painting were also shown during the Corpus Christi mass on the improvised altar on the boats (on the water). The author's conversations with the inhabitants of Murzynów, traditional, situated over the Vistula river village wchich belongs to the parish of Rokicie have pointed out that almost anyone was not able to describe over mentioned scene. He has been told very often that Saint Peter with Jesus are standing (sitting) in the boat and fishing. There were also some opinions that presented scene shows fishermen topic not religious. They also forgot about the replacing of the paintings in the end of 70th. Despite the same motive the way of showing of two picture was a little bit different. The opinions of people show clearly that their perception is limited very much. The author showing the transientness of historical memory of these people suggests that it is possible that the earlier, prewar paintings presented the same iconographical motive. This article is crowned with the part of the Gospel according to Matthew describing the miracle on the Gennesaret Lake in the first polish translation of Stanisław Murzynowski from 1553 (who also lived in Murzynów). Zdzisław Skrok, SYMBOLIC PADLOCKS. NOTES ON THE FUNERAL CUSTOMS OF POLISH JEWS Scientific research of Jewish burial-grounds in Poland were made on a small scale. It is the result of many factors e.g. Middle Ages and the next centuries were for a long time outside the interest of polish archeology. Political reasons were also impor­ tant and strict injunctions in Jewish culture not to infringe graves. Therefore the archeological material is so rare and so accidental. Padlocks were found or in the grave, near the face, or they were used to lock the coffin (e.g. Cedynia). It is rather obvious that putting of the padlocks in the graves was connected with symbolic of locking but particular motivations are still not clear. The new light for this custom is concerned with the information (Wyszogród) that Jews were carrying padlocks near the visors of the skull-caps during the prayers (it was a symbol of cutting the thoughts off the outer world). The article is concerned with the attempt of interpretation of the genesis of that custom. Beata Szydło YOU HAVE GOT THIS POWER FROM MY SON AND FROM M E " - A B O U T THE MIRACULOUS EVENT IN OŁAWA In the beginning of 80th in Oława there existed a social event very controversive. One of the inhabitants of this town had revelation of Holy Virgin-Mary. A lot of pilgrims from all over the country were gathering in Oława waiting for a miracle. This occurrence has lasted three years about and erupted a very many social emotions. Informations about it were presented in the newspapers and TV. There were a lot of tales about healing and signs which were seen all over the local fields. After some years the occurrence seemed to be over so it was a chance to make an analysis without hard emotions. The hero of this event Kazimierz Domański has written his experience and called it revelations. The structur of these writtings is very typical for that kind of relations. There were used very characteristic motives for folklore. Similar texts appear in definite social conditions and they are created for social order. They also show some peculiar ways of people reactions - immutable despite all changing in traditional folk culture. M a r i a G i e d z , G R A B A R K A - T H E HOLY MOUNTAIN Grabarka (a village near Siemiatycze) is the most popular Orthodox place of worship in Poland. The day of Saint Spas (the Transfiguration) is an occasion for gathering the pilgrims from all over Poland (often come catholics from vicinity). An Orthodox Church is situated on the hill, at the foot of it there are: a well and a holy water of a stream. Coming pilgrims perform their ritual ablutions and then go to the "holy side". An architectural complex consisted of: Orthodox Church (curb-plate construc­ tion, triple with gable roof (in 1990 church went up in flames -the new one refers to Byzantine architecture), monastery buildings (nunnery) and winter Orthodox Church. In the past Grabarka was connected with Greek Catholic persuasion. In XlXth century during the partition of Poland Russian authorities led Orthodox Church as obligatory. There is a lot of legends connected with the beginning of Grabarka - place of worship. Some of them - orthodox - tie establishing of the Church with catching from the river the icon of Spas (the Transfiguration) in XI Nth century-this version came to life in XlXth century during the partitions; second version joins above mentioned establishing with the pest in 1710 - one of the inhabitants of Siematycze had a vision: rescue from the pest could be obtained by common pilgrimage and setting a great wooden cross on the Grabarka hill. Till today a lot of pilgrims bring on their shoulders crosses of diferent dimensions which are dug around the orthodox church building. The wood of the crosses surrounded the building. 64 J e r z y C h u m i ń s k i , CATASTROPHE: BEHAVIOURS AND THE MEMORY OF THE EVENT In August 1944 in the vicinity of the village Wojnicz the british aircraft taking part in aid action for rising up in Warsaw was smashed. After years the inhabitants decided to build a monu­ ment dedicated to killed airmen. The author - wittness of the catastrophe - deals with relations and behaviours of people concerning the catastrophe and waches later very much mythologized reports left in human beings memory. A l e k s a n d e r J a c k o w s k i , CREATIVITY OF THE ADVAN­ CED OLD AGE The phenomenon of old people who begin to create is specific. Their creativity born usually at the mature level. It is difficult to find out the phase of creative research. There are different motives of the beginning this new activity. The most often it is linked with the change of life style, leisure when they become retire people but also the willing to leave the mark, return to the youth land, earning, ambitions. The most often (but not always) boldness and originality of the creativity we write about grow from ignorance of artistic trends, conventions, patterns. This creativity seeks patterns in another non-profesional creativity. Sometime one can watches the connection between artistic activity and the profession led before. The author presents four artists at old age having different curriculum vitae and creations. K o n s t a n t y N o w e k - the carpenter, he begun to sculpture at the age of 74 having no strengh for his work. Hel E n r i (Helena Enri) - the idea of painting was born at the age of 79 spontaneously, one evening she was waiting for her son (a painter too). Her painting goes out of the limits of amateurism, shows instinct in choosing colors, using paintbrush (the part of her late, beloved son's diary and her cv. are added to the text). A l f r e d D ł u g o s z - university educated, he had led many jobs. Early he had troubles with his eyes. After an operation he had a keener perception of colors. He begun to paint at the age of 81 trying to recreate his visual method of free associations proposed by Strindberg for painting. An anex consists of the parts of letters to the author of the text. H e l e n a W a l i c k a - when she was 65 she became retire and her daughter induced her to paint oto fulfill the emptiness. As in her job (a nurse) her painting are dominated by good and beauty. O l g a D a n g l o v s , CREATIVITY AND FOLK PAINTING The author deals with the phenomenon of painting in Zahoria (Czechoslovakia) in 60th and 70th. Glass.paintings were taken up over the gates in front of the houses and wall paintings on the attics and on the walls of the porches. Landscapes were leading subject of these paintings. In traditional folk art that subject practically was not present. One can think that its appearance was the result of widespreading of smugness tastes: for non-profesio­ nal artists patterns for their paintings were often postcards, pictures from illustrated magazines etc. The event of existing such paintings is linked with the tradition of this part of the country, namely ornamental wall paintings inside and outside the buil­ dings as well. The author renders a presumable set of adoptions linked with the entrance of smugness tastes: paintings from zahoria, tapestries, views, XlXth and XXth century paintings. It is easy to notice the folklorization of subjects and style of painting (for example strong contour line). The author recognizes the phenomenon as interesting from psychological and sociological point of view despite tentorial and temporal limitation but she treats it as not so interesting from artistic point (less creative). C z e s ł a w R o b o t y c k i, "VENUS" FROM BIELSKO. AN ANA­ LYSIS EXAMPLE OF THE VISUAL ENVIRONMENT Our everyday visual environment is still not properly described and interpreted. This article is an attempt of analysis of some chosen examples from that environment. Such as: an advertising of sleeping-bag, a poster encouraging reservists to work, A New Year Calendar and a sculpture from the garden attached to a homestead. The author proposes different ways of interp­ retation: up to the common sense, iconological and anthropolo­ gical. The first two he treats as insufficient. The last one using the knowledge of the anthropologist (the rules of mythical thinking) enriched by the knowledge of historian of art (watching the borrowings: a woman advertising the sleeping-bag - the different performing of Venus (in painting), garden sculpture -for example Ganimedes by Thordwaldsen etc.) and social psychologist (the categories of cognitive schemes) let for full interpretation of the event. The author underlines that for the contemporary condition of the visual environment the great influence have such new media as: TV, albums etc. and that the popular reception of art still connected with the combine of aesthetic standarts with moral and custom ones. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/8b059444f91cb165da9b3ab013c74c35.pdf 10cdb2570fc25b32f6fda1cc34c9404c Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2330 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2161 Title A name given to the resource Spis treści / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.1-2 Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text POLSKA SZTUKA L U D O W A Rok XLV — 1991 W roczniku znajduje się podwójny, monograficzny numer (3—4) poświęcony antropologii teatru. Barba Eugenio, Trzeci brzeg rzeki, s. 9 9 nr 3 — 4 B e n e d y k t o w i c z Z b i g n i e w , W i d m o środka ś w i a t a . Przyczynek d o a n t r o p o l o g i i w s p ó ł c z e ­ sności, s. 1 6 B o h a n n a n Laura, Szekspir w b u s z u , s. 2 3 Braun Kazimierz, święta księga „ M a h a b h a r a t a , " s. 31 C h u m i ń s k i Jerzy, Katastrofa: z a c h o w a n i a i pamięć w y d a r z e n i a , s. 3 6 . Czaja Dariusz, Krajobraz z Tobiaszem, s. 5 3 nr 1 nr 3—Л nr 3 — 4 nr 2 nr 3 — 4 Czyżewski Krzysztof, List z podróży, s. 6 3 nr 3 — 4 Czyżewski Krzysztof, Szroeder W o j c i e c h , Podróż na W s c h ó d , s. 6 4 . n r 3-—4 D a n g l o v a Olga, T w ó r c z o ś ć a m a l a r s t w o l u d o w e , s. 4 9 nr 2 D o b r o w o l s k i Jacek, A kapela karuzeia, s. 7 0 nr 3 — 4 D u d k o Bożena, „ U c i s k a nas ten sam b u t " , czyli o Teatrze 8 - g o d n i a , s. 1 0 3 . . nr 3 — 4 Eliade M i r c e a , „ M a r e b i t c " . Rytuał i teatr, s. 3 nr 3 — 4 Fiderkiewicz Maria, „ H e r o d y " na deskach teatru D o r m a n a , s. 9 5 nr 3 — 4 G i b s o n M i c h a e l , Afryka Brooka s. 2 6 nr 3 — 4 Giedz Maria, Ś w i ę t a Góra Grabarka, s. 2 5 nr 2 Golaj Mariusz, D a w n o t e m u w „ G a r d z i e n i c a c h " , s. 5 5 nr 3 — 4 Grajny Lucjan, W y s t a w a ż y w i e c k i e j rzeźby l u d o w e j w k a m i e n i u , s. 5 4 . nr 1 H i i b n e r - W o j c i e c h o w s k a J o a n n a , M i t y c z n a i magiczna geneza t a ń c ó w d w o r s k i c h , s. 1 4 3 nr 3 — 4 J a c k o w s k i Aleksander, A n t o n i T o b o r o w i c z , s. 57 nr 1 J a c k o w s k i Aleksander, M a r g i n a l i a , s. 3 3 nr 1 J a c k o w s k i Aleksander, T w ó r c z o ś ć p ó ź n e g o w i e k u , s. 3 8 nr 2 Juszczak W i e s ł a w , nr 2 Paleolityczny epos, s. 3 K a n i o w s k a Katarzyna, Surealizm i etnografia, s. 3 nr 1 Kirchner H a n n a , L u d w i k Hering i Teatr O s o b n y , s. 11 5 nr 3 — 4 Klinger M i c h a ł , Podróż d o klasztoru ś w . O n u f r e g o w d n i u j e g o ś w i ę t a ( 2 4 / 2 5 c z e r w c a , g d y s c h o d z i sie t a m m n ó s t w o n a r o d u ) , s. 6 0 nr 3 — 4 K o l a n k i e w i c z Leszek, Teatr zarażony e t n o l o g i ą , s. 13 nr 3 — 4 Kornaś Tadeusz, Sobaszek W a c ł a w , „ W ę g a j t y " , s. 6 8 nr 3 — 4 Kroh A n t o n i , M a g i e r o w a Barbara, P r y w a t n y leksykon w s p ó ł c z e s n e j polszczyzny ( w s t ę p oraz p r ó b k a haseł), s. 4 7 nr 1 K r u k o w s k i W o j c i e c h , Teatr w teatrze życia. A k a d e m i a R u c h u , s, 1 0 7 . . n r 3—4 L e e u w v a n der Gerardus, Ś w i ę t a gra, s. 4 nr 3 — 4 L i m a n o w s k i M i e c z y s ł a w , Rok poiski i dusza z b i o r o w a , s. 8 5 nr 3 — 4 M a g i e r o w a Barbara, Kroh A n t o n i , P r y w a t n y leksykon w s p ó ł c z e s n e j polszczyzny ( w s t ę p " oraz próbka haseł), s. 4 7 nr 1 M u r a w s k a L u d m i ł a , J a k t o się zaczęło, s. 11 9 nr 3 — 4 Olędzki Jacek, Gesty nadziei, s. 3 5 nr 1 Olędzki Jacek, J e z u s c h o d z ą c y p o Jeziorze Genezaret, s. 9 nr 2 Osiński Z b i g n i e w , M i e c z y s ł a w L i m a n o w s k i dzisiaj, s. 7 3 nr 3 — 4 O teatrze. Zapis r o z m o w y . Rozmawiają: Jerzy P r o k o p i u k , W o j c i e c h Dudzik, Krzysztof Renik, W ł o d z i m i e r z P a w l u c z u k , s. 11 nr 3 — 4 „ P o g r a n i c z e — sztuk, kultur, n a r o d ó w " , s. 6 4 nr 3 — 4 R o b o t y c k i Czesław, B y ł e m w Gardzienicach, s. 5 4 nr 3 — 4 R o b o t y c k i Czesław, , , V e n u s " z Bielska-Białej. Przykład analizy otoczenia w i z u a l n e g o , s. 5 5 nr 2 R o d o w i c z J a d w i g a , Nie cytat lecz inspiracja, s. 5 8 nr 3 — 4 Schiller A n n a , Dedykacja, s. 1 5 0 nr 3 — 4 S e w e r y n A n d r z e j , A k t o r w teatrze w y o b r a ź n i . O „ M a h a b h a r a c i e " Petera Brooka, s. 3 3 nr 3 — 4 S e w e r y n A n d r z e j , Z dziennika, s. 4 0 nr 3 — 4 Skrok Zdzisław, Kłódki s y m b o l i c z n e . Przyczynek d o z w y c z a j ó w p o g r z e b o w y c h Ż y d ó w polskich, s. 1 8 Smęder M a g d a l e n a , „ B e t l e j e m , G o l g o t a , Bastylia i pusty p o k ó j " , s. 1 2 2 nr 2 . nr 3 — 4 Sobaszek W a c ł a w , Ewolucja teatru w i e j s k i e g o , s. 71 nr 3 — 4 Sobaszek W a c ł a w , Kornaś Tadeusz, „ W ę g a j t y " , s. 6 8 nr 3 — 4 S t o m m a L u d w i k , U r o d a ludzkiej p o m y ł k i , s. 11 nr 1 �S t o m m a L u d w i k , 1:0, czyli ludzie jak b o g o w i e , s. 141 Sznajderman M o n i k a , O e t n o g r a f i c z n y m surrealizmie, s. 7 Szroeder W o j c i e c h , Czyżewski Krzysztof, Podróż na W s c h ó d , s.64 nr 3 — 4 nr 1 . n r 3—4 S z y d ł o Beata Masz tę m o c o d m e g o syna i o d e m n i e " — o c u d o w n y m zdarzeniu w O ł a w i e , s. 21 nr 2 Taranienko Zbigniew, Odczynianie świata. Rozmowa z Włodzimierzem Staniewskim s. 4 3 nr 3 — 4 T a r a n i e n k o Z b i g n i e w , O d p o c z ą t k u d o „ B r z e g u " . R o z m o w a z Leszkiem M ą d z i k i e m , s. 1 2 7 nr 3 — 4 T a r a n i e n k o Z b i g n i e w , „ Z i e l n i k " — opis s p e k t a k l u , s. 1 3 7 nr 3 — 4 T a r a n i e n k o Z b i g n i e w , „ B r z e g " — opis s p e k t a k l u , s. 1 4 7 nr 3 — 4 W a l e w s k a Katarzyna, „ D w a t e a t r y " : p s y c h o d r a m a analityczna a teatr o t w a r t y , s. 1 3 9 nr 3 — 4 W i s ł o c k i S e w e r y n A., Jędrzej Cierniak i j e g o teatr l u d o w y , s. 9 0 nr 3 — 4 W o ź n i a k R o m a n , W obszarze s a c r u m , s. 1 1 2 nr 3 — 4 RECENZJE B e n e d y k t o w i c z Z b i g n i e w , J A M E S C L I F F O R D , Problemy k u l t u r y , C a m b r i d g e , M a s s a n d L o n d o n 1 9 8 8 , s. 1 0 nr 1 Cała A l i n a , List d o redakcji: W s p r a w i e książki P R Z E M Y S Ł A W A B U R H A R D A , Pamiątki i zabytki k u l t u r y ż y d o w s k i e j w Polsce, W a r s z a w a 1 9 9 0 , s. 6 0 nr 2 J u r k o w s k i Henryk, O książce M A R K A W A S Z K I E L A Dzieje teatru lalek w Polsce, W a r s z a w a 1 9 9 0 . s. 1 4 8 nr 3 — 4 K r z y s z t o f o w i c z - K o z a k o w s k a Stefania, J . L I P M A N . T. A R M S T R O N G , A m e r i c a n Folk Painters of Three Centuries, N e w York 1 9 8 0 , s. 61 nr 2 WSPOMNIENIA POŚMIERTNE J a c k o w s k i Aleksander, J A N Ś W I D E R S K I (15.12.1931—24.03.1991) REDAKCJA SERDECZNIE DZIĘKUJE PANU JACKOWI KRÓLAKOWI ZA WYKONANIE PROJEKTU OKŁADKI NUMERU TEATRALNEGO. �P O L S K A A K A D E M I A N A U K • I N S T Y T U T S Z T U K I POLSKA SZTUKA LUDOWA KONTEKSTY ANTROPOLOGIA Rok XLV KULTURY 1991 ETNOGRAFIA SZTUKA Nr 3 - 4 ( 2 1 4 - 2 1 5) �CONTENTS Mircea Eliade Gerardus van der L e e u w W o j c i e c h Dudzik, Włodzimierz Pawluczuk, Jerzy P r o k o p i u k , Krzysztof Renik Leszek K o l a n k i e w i c z Laura B o h a n n a n Michael Gibson Krzysztof Braun Andrzej S e w e r y n Andrzej Seweryn Zbigniew Taranienko Dariusz Czaja, Czesław R o b o t y c k i Mariusz Gołaj Jadwiga Rodowicz M i c h a ł Klinger Krzysztof Czyżewski Krzysztof C z y ż e w s k i , W o j c i e c h Szroeder . . . Tadeusz Kornaś, W a c ł a w Sobaszek Jacek Dobrowolski W a c ł a w Sobaszek Z b i g n i e w Osiński Mieczysław Limanowski Seweryn A. Wisłocki Maria Fiderkiewicz Eugenio Barba Bożena D u d k o Wojciech Krukowski Roman Woźniak Hanna Kirchner Ludmiła Murawska M a g d a l e n a Smęder Zbigniew Taranienko Zbigniew Taranienko Katarzyna W a l e w s k a Ludwik Stomma Joanna Hiibner-Wojciechowska Zbigniew Taranienko Henryk J u r k o w s k i A n n a Schiller S u m m a r y of Articles " M a r e b i t o " . Ritual and Theatre H o l y Play O n Theatre 3 4 11 The Theatre C o n t a m i n a t e d by E t h n o l o g y Shakespeare in t h e Bush B r o o k ' s Africa T h e H o l y W r i t of " M a h a b h a r a t a " The A c t o r in the Theatre of I m a g i n a t i o n . O n Peter B r o o k ' s "Mahabharata" From a Diary T h e " U n d o i n g " of t h e W o r l d . A n I n t e r v i e w w i t h W ł o d z i ­ mierz S t a n i e w s k i Gardzienice, S a t u r d a y - S u n d a y 2 7 / 2 8 A p r i l 1 9 9 1 . . 13 23 26 31 Work w i t h Staniewski N o t Q u o t a t i o n but Inspiration T h e J o u r n e y t o the St. O n u f r y M o n a s t r y u p o n that Saint's Name-day ( 2 4 - 2 5 June) A Letter f r o m a J o u r n e y A J o u r n e y t o t h e East 55 58 60 63 64 T h e " B o r d e r l a n d " of Arts, Cultures a n d Ethnic G r o u p s "Węgajty" 64 68 33 40 43 53 T h e M e r r y - g o - r o u n d a Cappela 70 T h e E w o l u t i o n of t h e Village Theatre 71 Mieczysław Limanowski Today 73 T h e Year of Poland a n d t h e Collective Soul . . . . 85 Jędrzej Cierniak a n d his " F o l k T h e a t r e " 90 Jan Dorman's " H e r o d s " 95 T h e T h i r d Bank of t h e River 99 This S h o e Pinches, or t h e Theatre of Eight Day . . .103 T h e Theatre in t h e Theatre of Life. T h e A c a d e m y of M o t i o n 1 0 7 In t h e D o m a i n of t h e S a c r u m 112 L u d w i k Hering a n d t h e Separate Theatre 115 The Beginning 119 " B e t h l e h e m , G o l g o t h a , t h e Bastille a n d t h e Poor R o o m . . . " 1 2 2 From t h e B e g i n n i n g t o " T h e B a n k " . A n i n t e r v i e w w i t h Leszek M ą d z i k 127 " T h e H e r b a r i u m " - a D e s c r i p t i o n of t h e Spectacle . .137 T w o Theatres. T h e Psychoanalytic Psychodrama a n d t h e O p e n Theatre 139 1 : 0, or People like G o d s 141 Reflections o n the M a g i c - M y t h i c a l Sources of C o u r t Ceremonies 143 " T h e B a n k " - a D e s c r i p t i o n of t h e Spectacle . . . .147 O n " T h e History of t h e P u p p e t Theatre in P o l a n d " b y M a r e k Waszkiel 148 Dedication 149 150 R E D A K C J A : Z b i g n i e w B e n e d y k t o w i c z (z-ca redaktora n a c z e l n e g o ) , Aleksander J a c k o w s k i (redaktor n a c z e l n y ) , Ewa Korulska, A n n a K u n c z y ń s k a - l r a c k a , S ł a w o m i r Sikora (sekretarz redakcji), L u d w i k S t o m m a oraz Zofia Bisiak S T A L E W S P Ó Ł P R A C U J Ą : Jerzy B a r t m i ń s k i , Ewa Fryś-Pietraszkowa, A n t o n i Olędzki, Czesław R o b o t y c k i , R o c h Sulima T Ł U M A C Z E N I A : Aleksandra Rodzińska R E D A K T O R T E C H N I C Z N Y : Krzysztof N a l e w a j k o Kroh, J a c e k Adres redakcji: Instytut Sztuki P A N , u l . D ł u g a 2 8 , 0 0 - 9 5 0 W a r s z a w a , skr. poczt. 9 9 4 , tel. 3 1 - 3 2 - 7 1 / 4 w e w n . 2 2 7 REDAKCJA DZIĘKUJE D E P A R T A M E N T O W I EDUKACJI K U L T U R A L N E J MINISTERSTWA KULTURY I SZTUKI ZA P O M O C W W Y D A N I U TEGO N U M E R U � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/ead446c73e1afa23446c0471804ef667.pdf e53b935696ebb7c1e8a0b6a1e473e7cf Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2333 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1991 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:2164 Title A name given to the resource O teatrze. Zapis rozmowy / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4 Description An account of the resource Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1991 t.45 z.3-4, s.11-12 Creator An entity primarily responsible for making the resource Prokopiuk, Jerzy; Dudzik, Wojciech; Renik, Krzysztof; Pawluczuk, Włodzimierz Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polski Instytut Sztuki Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 1 Jerzy Prokopiuk, Wojciech Dudzik, Krzysztof Renik, Władysław Pawluczuk 0 TEATRZE ZAPIS ROZMOWY Zapis f r a g m e n t ó w d y s k u s j i , jaka miała miejsce w naszej redak­ cji w c z e r w c u 1 9 9 0 r. Z obszernego zapisu w y o d r ę b n i a m y t y l k o j e d e n w ą t e k — spojrzenie na teatr i j e g o przemiany, na d r o g ę o d teatru misteryjnego d o dzisiejszych p o s z u k i w a ń . J . P . : C h c i a ł b y m , j a k o , ł a g o d n i e m ó w i ą c , d y l e t a n t w tej d z i e d z i ­ nie, pokazać rolę p e w n e g o h i s t o r i o z o f i c z n e g o tła a na t y m tle bardzo o s o b i s t y p o g l ą d na tę s p r a w ę d y n a m i c z n e j (czyli roz­ w i j a j ą c e j się w czasie) struktury k u l t u r y w o g ó l e , a teatru w szczególności. O d w o ł a m się d o triadycznej w i z j i d z i e j ó w , aby z a p r o p o n o w a ć następującą f o r m u ł ę e p o k w dziejach teatru. I fazę m o ż e m y nazwać fazą misteryjną, kiedy t o z a r ó w n o autorzy t e k s t ó w , aktorzy i p u b l i c z n o ś ć p a r t y c y p o w a l i w m i s ­ teriach, czyli b e z p o ś r e d n i m k o n t a k c i e ze ś w i a t e m b o g ó w . Dalekie echa tej fazy o d n a j d u j e m y jeszcze w ś r e d n i o w i e c z u . II faza t o faza mieszczańsko-plebejska o d p o w i a d a j ą c a fazie upadku w heglowskiej wizji dziejów. III faza, nasuwająca się j a k o m o ż l i w o ś ć , faza p o j a w i e n i a się teatru z b a w i e n i a , teatru soterycznego, p o k a z u j ą c e g o nie t y l k o p u n k t dojścia — w y z w o l e n i e czy z b a w i e n i e — ale całą d r o g ę d o t e g o celu p r o w a d z ą c ą . B y ł b y t o teatr, który nie r e z y g n o w a ł b y ani z k o m e d i i , ani z d r a m a t u (sensu stricto) ani z tragedii. C h c i a ł b y m zarysować m o d e l t a k i e g o teatru, idealny zarys. B y ł b y t o teatr, który by p o w s t a w a ł w zespołach ludzi i n s p i r o w a n y c h przez nauczycieli życia d u c h o w e g o . W s p ó l n o t y takie o p i e r a ł y b y się na zasadzie sobornosti, by użyć t e r m i n u Bierdiajewa, c o oznacza, że b y ł y b y t o zespoły ludzi skupiające i n d y w i d u a l n o ś c i , a nie g r u p y w y r a ź n i e k o l e k t y w i s t y c z n e , regresywne, jak t o się dzieje w sta­ r y c h Kościołach i partiach p o l i t y c z n y c h . O c z y w i ś c i e mit, k t ó r y m zespoły te by żyły, b y ł b y nie t y l k o m i t e m p r z e ż y w a n y m w g r u p i e , ale także m i t e m i n d y w i d u a l n y m , tak jak t o p r o p o n u j e J u n g . C h o d z i ł o b y o t o , żeby g r u p y te w s w o j e j pracy nabierały charakteru t r a n s p a r e n t n e g o , przejrzystego, by o t w i e r a ł y się na inspirację d u c h o w ą , żeby były i n k u b a t o r a m i t a k i e g o o t w a r c i a , w y p r a c o w y w a ł y różne m o d e l e t a k i e g o o t w a r c i a ; p o z w o l i ł o b y t o na dotarcie d o r ó ż n y c h istot d u c h o w y c h i na w z a j e m n ą inspirację aktora i w i d z a . B y ł b y t o w i ę c p o w r ó t d o starych m i s t e r i ó w , z tą różnicą, że uczestnicy t a k i c h g r u p z a c h o w y w a l i b y s w o j ą i n ­ d y w i d u a l n o ś ć , nie będąc tak bardzo „ w t o p i e n i " w s a c r u m i przezeń z n i e w o l e n i , jak t o m i a ł o miejsce przed d w o m a czy trzema tysiącami lat. Przy t a k i m r o z u m i e n i u s p r a w y należałoby t y m , którzy w s p ó ł c z e ś n i e p o d e j m u j ą p r ó b y s t w o r z e n i a n o w e g o teatru, zadać pytanie, w j a k i m s t o p n i u p r o p o n u j ą o n i coś n o w e ­ g o , poszukują n o w e j inspiracji, a w j a k i m s t o p n i u sięgają d o inspiracji starych. Sięganie d o inspiracji O r i e n t e m czy j a k ą k o l ­ w i e k kulturą nieuropejską — c h o ć także europejską kulturą l u d o w ą , p r y m i t y w n ą — jest w efekcie działaniem r e g r e s y w n y m , m i m o p e w n y c h w a r t o ś c i p o z y t y w n y c h , jak np. poszerzanie h o r y z o n t ó w u m y s ł o w y c h itp. W p r o g r a m i e p o z y t y w n y m można by myśleć o sięganiu d o inspiracji zupełnie n o w e j , mieszczącej się w p o d s t a w o w y m nurcie e u r o p e j s k i m , szeroko p o j ę t y m nurcie misteryjnym. Propozycja teatru misteryjnego w d u c h u R u d o l f a Steinera, teatru a n t r o p o z o f i c z n e g o , b y ł a b y taką w ł a ś n i e propozycją p o z y ­ t y w n ą . B y ł a b y — g d y b y teatr a n t r o p o z o f i c z n y nie skostniał po 7 0 latach istnienia — misteria s t e i n e r o w s k i e gra się dzisiaj tak samo, jak w 1 9 1 2 r o k u , kiedy w y s t a w i o n o je po raz pierwszy. W tej wersji jest t o teatr, k t ó r e g o n i k o m u nie można p r o p o n o w a ć , teatr sprzed d w u w o j e n ś w i a t o w y c h . W . D . : Chciałbym zaprezentować pewien pomysł równoległy, także n a w i ą z u j ą c y d o triadycznej w i z j i d z i e j ó w . Tę triadę można by przenieść na r o z w ó j teatru n o w o ż y t n e g o . I faza — t o b y ł b y teatr ściśle z w i ą z a n y z literaturą, t r a k t o w a n y j a k o jej prezentacja; faza II — t o okres a u t o n o m i z a c j i teatru, u w o l n i e n i a o d balastu literackiego. Z m i e n i ł o b y t o sytuację i f u n k c j ę a r t y s t ó w teatru, zwłaszcza reżysera, inscenizatora, który stałby się kreatorem s p e k t a k l u . III — o b e c n a faza, t o odejście o d s p r a w czysto estetycznych ku etyce i ku kulturze. Stąd z j e d n e j s t r o n y „ p o w r ó t d o ź r ó d e ł " , z drugiej — w p ł y w y a n t r o p o l o g i i , s o c j o l o g i i , teorii interakcyjności. W tej trzeciej fazie teatr b y ł b y t r a k t o w a n y j a k o miejsce i n t e r s u b i e k t y w n o ś c i , poprzez t w o r z e n i e w s p ó l n o t y , a j e ­ d n o c z e ś n i e sięgałby ku t r e ś c i o m u n i w e r s a l n y m , gdzie p r o b l e m y estetyczne splatają się ze ś w i a t o p o g l ą d o w y m i . Tak w ł a ś n i e dzieje się w „ G a r d z i e n i c a c h " , zaistnieli dzięki t e m u s p l o t o w i w ł a ś n i e , o s i ą g n i ę t e m u dzięki w y p r a w o m . T o w y p r a w y u m o ż l i w i ł y splece­ nie tradycji l u d o w e j z a w a n g a r d o w ą estetyką teatralną. К. R . : P o d o b a mi się ta triada i ona jest z p e w n o ś c i ą a d e k w a t n a d o t e g o , c o dzieje się w teatrze e u r o p e j s k i m . Natomiast b a ł b y m się przykładać ten m o d e l d o teatru i n d y j s k i e g o . Parokrotnie padały t u s ł o w a o inspiracji O r i e n t e m t e g o , c o u m o w n i e n a z y w a m y n o w y m teatrem. Otóż sugeruję, że ten teatr soteryczny, teatr z b a w i e n i a n a j p r a w d o p o d o b n i e j — nie jestem o t y m d o końca p r z e k o n a n y — istniał i d o dziś istnieje w I n d i a c h . I t o by może t ł u m a c z y ł o z a i n t e r e s o w a n i e t w ó r c ó w teatru europejskiego kulturą O r i e n t u . M ó w i ą c konkretniej — w y o b r a ż a m sobie, że dla artysty teatru europejskiego, m i e s z c z a ń s k o - p l e b e j s k i e g o , w j a k i m f u n k c j o n u ­ j e m y , j a k i k o l w i e k , najmniejszy n a w e t k o n t a k t ze ś w i a t e m W s c h o ­ d u i ś w i a t e m teatru i n d y j s k i e g o musi być c h w i l ą , w której traci o n p o c z u c i e sensu s w o j e j pracy. J e g o praca polega na t y m , że p r z y g o t o w u j e o n p a r o g o d z i n n y spektakl, na który przychodzą ludzie by obejrzeć w i d o w i s k o , o d d z i e l e n i rampą — jest t o w y k o n a n i e p e w n e g o b i u r o k r a t y c z n e g o zadania: o n ma zagrać, o n i mają obejrzeć i na t y m koniec. T y m c z a s e m w teatrze Orientu t w ó r c a europejski w i d z i w s p ó l n o t ę ludzi, t r w a j ą c y c h razem jedną, drugą noc. O c z y w i ś c i e , ludzie ci nie przez cały czas odbierają spektakl. W i d z o w i e śpią, aktorzy czasem n a w e t z d e j ­ mują ś w i ę t e tiary, schodząc ze sceny, p o t e m z n ó w je nakładają. W t y m w s z y s t k i m musi być coś n i e z w y k l e f a s c y n u j ą c e g o , p o c i ą ­ gającego... ( ś w i a d o m i e nie u ż y w a m s ł o w a s p e k t a k l ) . Trzeba by się z a s t a n o w i ć , czy rzeczywiście wszystkie zdarzenia teatralne, parateatralne są rzeczywiście teatrem s o t e r y c z n y m , teatrem z b a w i e n i a , o k t ó r y c h m ó w i ą europejczycy. Posłużmy się z n ó w przykładem teatru indyjskiego. „ T r a k t a t o teatrze", słynna Natjasastra, m ó w i , że c i , którzy należycie oglądają sztukę teatru, i d e n t y f i k u j ą się, w s p ó ł u c z e s t n i c z ą itd., osiągają taką samą za­ sługę jak c i , którzy dają j a ł m u ż n ę . W i d o w i s k o teatralne jest t u niemal z r ó w n a n e rangą z ofiarą, o b r z ę d e m , rytuałem. Brakuje w ś r ó d nas p. Krzysztofa Byrskiego, który m ó g ł b y t e n w ą t e k r o z w i n ą ć — p o w i e m t y l k o , że z g o d n i e z myślą indyjską zasługa jest ta sama, ale droga d o niej inna, zatem nie p o w i n n o się utożsamiać ofiary składanej w ś w i ą t y n i z a k t e m zasługi j a k i m jest uczestniczenie w w i d o w i s k u t e a t r a l n y m . Pozostaje o t w a r t y m pytanie, czy nie jest t o nadinterpretacja, którą i kręgi bramińskie, i e u r o p e j c z y c y c h ę t n i e w y k o r z y s t u j ą dla podniesienia rangi t y c h w i d o w i s k . M o j e bezpośrednie o b s e r w a ­ cje skłaniają m n i e raczej d o przekonania, że w t a k i c h w i d o w i s ­ kach jak Kathakaliświadomość sakralnego charakteru w i d o w i s k a w ś r ó d w i d o w n i dzisiejszej zanika. T a m zaczyna się c h o d z i ć na spektakle tak, jak na w i d o w i s k a teatru europejskiego. Ta p o s t a w a manifestuje się k o n k r e t n y m i z a c h o w a n i a m i i w i d z ó w , i a k t o r ó w . W teatrze ś w i ę t y m , teatrze z b a w i e n i a , czy teatrze ś w i ą t y n n y m nie b y ł o b y m o ż l i w e w i t a n i e artysty r e c y t u j ą c e g o bardzo w a ż n e , bardzo p o w a ż n e teksty sanskryckie — ś m i e c h e m , t y l k o d l a t e g o , że w i d o w n i a nie rozumie sanskrytu. P e w n a tradycja została zerwana, z w i ą z k i przecięte. Nie oznacza t o j e d n a k , że w I n d i a c h nie ma już zdarzeń o charakterze teatru z b a w i e n i a , t e g o teatru, k t ó r e g o inną wersją czy postacią był teatr misteryjny, w k t ó r y m także d o c h o d z i ł o d o 11 �k o n t a k t u z b o g a m i . Otóż są takie zdarzenia. Na p o ł u d n i u Indii t o będzie na przykład tradycja Thejjam, Mudijetta — ale nie c h o d z i t u o t o , żeby te n a z w y w y m i e n i a ć . Otóż jest w t y c h w i d o w i s k a c h j e d e n p o d s t a w o w y element, k t ó r e g o w teatrze nie ma — i z g o d n i e z myślą indyjską n i g d y nie b y ł o . Jest t o element w c i e l e n i a : b ó g w c h o d z i w ciało „ c z ł o w i e k a w k o s t i u m i e " . M o ż n a by t u użyć r ó w n i e ż określenia performer j a k i e g o u ż y w a Schechner opisując p e w n e zdarzenia o b r z ę d o w e czy rytualne dla odróżnienia o d aktora. T a m d o tej p o r y istnieje t o p o c z u c i e w s p ó l n o t y m i ę d z y „ c z ł o w i e k i e m w k o s t i u m i e " a l u d ź m i , którzy g o otaczają. Istnieje t u „ g o r ą c y k r ą g " w o k ó ł k t ó r e g o o g n i s k u j e się całe zdarzenie. Dla c z ł o w i e k a teatru e u r o p e j s k i e g o jest t o n i e w ą t p l i w i e coś n i e ­ s ł y c h a n i e p o c i ą g a j ą c e g o — s t w o r z y ć taką sytuację. Żeby ludzie, którzy przychodzą, byli przepełnieni w e w n ę t r z n ą potrzebą k o n ­ t a k t u ze mną — t u w Europie: ze mną, artystą, t a m na W s c h o d z i e : z „ c z ł o w i e k i e m w k o s t i u m i e " , w k t ó r e g o w c i e l i ł się b ó g . Ludzie teatru Europy obrali jedną z m o ż l i w y c h d r ó g — uznali, że są jakieś m e c h a n i z m y , p o w o d u j ą c e , że można tę w s p ó l n o t o w ą relację uzyskać przy p o m o c y określonej t e c h n i k i . P o s z u k i w a n i a , m.in. G r o t o w s k i e g o szły w k i e r u n k u o d k r y c i a , poznania t e c h n i k i w p r o w a d z a n i a w trans siebie, ale także i o d b i o r c ó w . Nie w i e m , czy ta droga może rzeczywiście d o p r o w a d z i ć d o uzyskania o c z e k i w a n y c h r e z u l t a t ó w . Przede w s z y s t k i m ze w z g l ę d u na j e d e n niezmiernie i s t o t n y element, który nie w i e m dlaczego p o m i j a m y w naszych r o z w a ż a n i a c h . C h o d z i o pierwiastek w i a r y , na który H i n d u s i bardzo w y r a ź n i e zwracają u w a g ę . Z n a n y reżyser h i n d u ­ ski Raston B a r u c h , który teraz pracuje w Kalkucie a przedtem w N o w y m J o r k u , zarzucił E u r o p e j c z y k o m ( w p o l e m i c e z S c h e c h nerem) p o m i j a n i e t e g o e l e m e n t u . Jest w t y m coś n i e z w y k l e i s t o t n e g o . W y o b r a ź m y sobie Hindusa o g l ą d a j ą c e g o mszę na Jasnej Górze. W i d z i p e w n ą w s p ó l n o t ę , o d c z u w a napięcie — za­ czyna się zastanawiać jakie e l e m e n t y t e c h n i c z n e , estetyczne stwarzają t o zdarzenie. N a w e t bardzo d o k ł a d n a analiza struktury jaką t w o r z y uroczysta msza ś w i ę t a na J a s n e j Górze nie p o z w o l i ł a ­ b y m u przedstawić t e g o zdarzenia u siebie. P o d o b n i e t w ó r c y teatru nie m o g ą s t w o r z y ć a n a l o g i c z n e g o d o p i e r w o w z o r u napię­ cia analizując j e d y n i e strukturę zdarzenia. D l a t e g o nie p o w i o d ł y się p r ó b y p o k a z y w a n i a w i d o w i s k o b r z ę d o w y c h — w Europie, k o n k r e t n i e w Paryżu. C h o d z i t u m i ę d z y i n n y m i o akt w c i e l e n i a się b o g a w c z ł o w i e k a , który dla c z ł o w i e k a o g l ą d a j ą c e g o obrzęd t a m , na W s c h o d z i e jest wstrząsającym przeżyciem. W i d z o w i e , którzy przyszli obejrzeć e g z o t y c z n y teatr w Paryżu nie m o g l i dostrzec różnicy m i ę d z y k o l o r o w y m „ c z ł o w i e k i e m w k o s t i u m i e " , w k t ó r e ­ g o w c i e l a się b ó g , a a k t o r e m teatru Kathakali w bardzo p o d o b n y m k o s t i u m i e — a dla H i n d u s a t o są d w i e zupełnie inne rzeczy. W . P . : C h c i a ł b y m t u z a p r o p o n o w a ć s w ó j p a r a d y g m a t , który zresztą e k s p l o a t o w a ł e m już w r ó ż n y c h s w o i c h t e k s t a c h , m i a n o ­ w i c i e — tożsamość z formą i dystans d o f o r m y . Sztuka w y s o k a , teatr elitarny, kształcony, wyraża dystans d o f o r m y . Jest t o teatr o d e r w a n y o d rzeczywistości, nie zmieniający z a c h o w a n i a w i d z a . Nawet tworząc formy doskonałe wykazuje on niemoc w kontak­ cie z ż y c i e m . Dzieje teatru w i d z ę nie j a k o triadę, lecz s i n u s o i d ę p o w r o t ó w d o l u d u , t ę s k n o t y d o f o l k l o r u oznaczające w e j ś c i e w a u t e n t y z m , t o ż s a m o ś ć z formą. T y m są wszelkie a w a n g a r d y , performansy, h a p p e n i n g i i inne f o r m y o b e c n o ś c i w f o l k l o r z e w i e l k i e g o miasta. n i e w a ż c z ł o w i e k w s p ó ł c z e s n y o d e r w a ł się o d s w y c h korzeni. O ile w i e m , l u d n o ś ć o k o l i c z n a nie jest przekonana d o „ G a r d z i e n i c " , t o nie jest żadne „ k o c h a j m y s i ę " . Obie s t r o n y muszą o d c z u w a ć jakieś pęknięcie, n i e m o ż n o ś ć p o k o n a n i a g o . Pójście d o p r z o d u oznacza p o s z u k i w a n i e n o w y c h inspiracji, n o w e g o o b j a w i e n i a . O b j a w i e n i a , które w y d a n o w e ziarno. T o , c o r o b i m y , p e w n e działania, działania w s t ę p n e l p o w o ł a n i e mistrza, s t w o r z e n i e o ś r o d k a , sięgnięcie d o tradycji — t o w s z y s t k o m o ż e być p o m o c n e , ale t w o r z y j e d y n i e glebę, w którą musi paść t o ziarno. D l a t e g o wszystkie p r ó b y , poza ostatnią — G r o t o w s k i e g o , są w t ó r n e i z g ó r y skazane na zagładę. W . P . : Po p o b y c i e w L a p o n i i , w ś r ó d s z a m a n ó w , u ś w i a d o m i ł e m sobie, że nas cieszy szamanizm z d e p r a w o w a n y , taki, który można zobaczyć w t e l e w i z j i . T y m c z a s e m , jeśli rzucić o k i e m na otaczającą nas rzeczywistość, t o jest ona pełna p o t ę ż n y c h s z a m a n ó w i p o t ę ż n e g o teatru, i m p o n u j ą c e g o potęgą w y r a z u i siłą d e m o n ó w . N p . defilada w Korei P o ł u d n i o w e j , którą o g l ą d a ł e m na ekranie t e l e w i z o r a . W y w a r ł a na m n i e w i e l k i e wrażenie. P o d o b n i e t o , c o w i d z i m y na f i l m a c h n a z i s t o w s k i c h — t o był p o t ę ż n y teatr, z licznymi a t r y b u t a m i , angażujący masy. Próby d o t k n i ę c i a ręki w o d z a — t o samo b y ł o z M a o — t o są szamanizmy. Folklor nas osacza, l u d o w o ś ć s t a n o w i zagrożenie. Wszelkie w i e l k i e ruchy, z m o r y naszego w i e k u , t o są potężne p o w r o t y d o l u d o w o ś c i . Totalitaryzmy, nazizm, c h o m e i n i z m — t o jest kultura p o p u l i s t y c z n a . Folklor t o p o t ę g a , w którą w c h o d z i d e m o n . Rzeczywisty p o w r ó t d o l u d o w o ś c i nie jest m o ż l i w y , a u t e n t y c z n y f o l k l o r w m o m e n c i e nazwania przestaje być a u t e n t y c z n y , staje się czymś i n n y m . P o w r ó t d o l u d o w o ś c i jest z g ó r y skazany na niepowodzenie. J . P . : J a się z t y m z d e c y d o w a n i e nie zgadzam. Pan p r o p o n u j e m o d e l w y r a ź n i e dualistyczny, z j e d n e j s t r o n y d e m o n i c z n a sztuka l u d o w a , d o której w r ó c i ć nie m o ż e m y , n a w e t g d y b y ś m y c h c i e l i , a z drugiej ta, która poprzez dystans o s w a j a ją, czyni znośną, Z g o d z i l i ś m y się t u w ł a ś c i w i e , że sacrum można t w o r z y ć i w s p ó ł ­ t w o r z y ć t y l k o zwracając się ku przyszłości. Nie można g o o d t w o r z y ć , b o w p a d a się w ten d u a l i z m : a l b o msze papieskie, p o p u l i s t y c z n e w i e c e , p o c h o d y i defilady, a l b o sztuka z d y s t a n ­ s o w a n a , która oznacza j a k i e g o ś rodzaju kapitulację. J a p r o p o n u j ę coś i n n e g o . C h c i a ł b y m z w r ó c i ć u w a g ę na t o , że każda n o w a f o r m a t w ó r c z o ś c i — religijnej, artystycznej — p o ­ w s t a w a ł a przez o b j a w i e n i e „ z p r z y s z ł o ś c i " z w r o t ku przyszłości. I t u m a m y element d y s t a n s u , element racjonalny, zawierający się w s a m y m fakcie organizacji g r u p y czy szkoły. J e d n o c z e ś n i e następuje o t w a r c i e na c z y n n i k irracjonalny. D o k o n u j e się t u synteza i oba te c z y n n i k i współżyją, i t o j e d n o c z e ś n i e na d w ó c h poziomach — indywidualnym i społecznym. Z tego, co tworzą, m o g ą czerpać z a r ó w n o c i , którzy z a c h o w u j ą dystans w o b e c sztuki, jak i „ m a s y l u d o w e " . Tak p o w s t a n i e n o w y folklor. J a k po z a l e w i e g e r m a ń s k i m w Europie u s c h y ł k u Cesarstwa Rzymskiego kultura odrodziła się w m a ł y c h g r u p k a c h z a k o n n y c h (klasztor­ n y c h ) , tak teraz, kiedy zalewa nas plebeizm czy l u d o w o ś ć w Europie, ratunek może przyjść t y l k o przez s t w o r z e n i e czegoś n o w e g o w małych grupach. O s o b l i w o ś c i ą Gardzienic jest p o s z u k i w a n i e a u t e n t y z m u w tra­ dycji w i e j s k i e j . Gardzienice o d k r y w a j ą W y p r a w ę — t o bardzo piękne i n o w e , ale skazane na k o n f l i k t m i ę d z y s p o n t a n i c z n o ś c i ą a z i n s t y t u c j o n a l i z o w a n i e m działalności zespołu. O b e c n i e Gar­ dzienice w y c o f a ł y się z p r o g r a m u o d k r y w a n i a p r a w d ostatecz­ n y c h , chcą t y l k o dalej robić spektakle. Treści, kiedyś przez n i c h p r o p o n o w a n e przejmują zespoły p o s t g a r d z i e n i c o w s k i e . K . R . : M ó w i l i ś m y o t y m , że każda d r o g a d o sacrum musi w i e ś ć przez obszary w ł a s n e j tradycji — w naszym kraju jest t o tradycja chrześcijańska. Otóż jest t o n i e z w y k l e w s c h o d n i s p o s ó b pat­ rzenia na tę s p r a w ę . O n i się bardzo cieszą, że ich kultura i sztuka budzą takie z a i n t e r e s o w a n i e w Europie i A m e r y c e . A l e o n i t e g o k o m p l e t n i e nie rozumieją. D l a t e g o , że wierzą, iż każdy c z ł o w i e k ma s w ó j w ł a s n y los d o przeżycia. Przydzielono n a m ten los na zasadzie ł a ń c u c h a reinkarnacji. Dla Hindusa nie ma nic bardziej f a ł s z y w e g o nad t o , że chrześcijanin staje się np. hinduistą. J . P . : D r o g i d o sacrum są różne, ale p r a w i d ł o w a droga t o jest d r o g a w ł a s n a , t o znaczy pozostająca w o b r ę b i e w ł a s n e j k u l t u r y . Podział na dystans w o b e c f o r m y i tożsamość z formą t o jest d o k ł a d n y o d p o w i e d n i k p o d z i a ł u , jaki robi J u n g m ó w i ą c o t w ó r ­ czości p s y c h o l o g i s t y c z n e j , z d y s t a n s e m , i s p o n t a n i c z n e j , w y r a s ­ tającej z przeżycia w i z j o n e r s k i e g o . T y m , c o m n i e najbardziej z a f r a p o w a ł o , jest s t w i e r d z e n i e , że nie ma m o ż l i w o ś c i p o w r o t u d o autentycznej k u l t u r y l u d o w e j i t o w ż a d n y m sensie. W t y m rzecz w ł a ś n i e ! Nie ma p o w r o t u d o Raju, jest zawsze d r o g a d o p r z o d u , d r o g a d o N o w e j J e r u z a l e m , jako j e d y n a m o ż l i w a . N i e m o ż l i w e jest teatralne c h ł o p o m a ń s t w o , p o ­ Pierwsza podróż całego zespołu Brooka d o Indii t r w a ł a d w a t y g o d n i e . Przejechali a u t o k a r e m kilka tysięcy k i l o m e t r ó w , o d B o m b a j u d o Kalkuty. Ich k o n t a k t z teatrem Kathakali był z k o n i e ­ czności p o w i e r z c h o w n y , można p o w i e d z i e ć e k s p r e s o w y . I s t w o ­ rzyli dzieło n i e z w y k ł e , oparte na z ł u d n y m w r a ż e n i u I n d i i , na p e w n e j iluzji. Kanadyjski artysta, Trembley, s t u d i o w a ł teatr Kat­ hakali przez 6 lat, poznał g o z n a k o m i c i e , p o c z y m w y r e ż y s e r o w a ł Iliadę w wersji Kathakali, z udziałem H i n d u s ó w . Było t o p r z e d ­ s t a w i e n i e n u d n e i nieudane. T o jest przyczynek d o t e g o , że złudzenie, iluzja są n i e o c e n i o n ą inspiracją dla artysty. 12 � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/e41fa7a8604bafec7f46793ade09f2aa.pdf 293cae00dbfd8d5b3a217fb2abebafc8 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1985 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Subject The topic of the resource sztuka ludowa - teoria Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1841 Title A name given to the resource Na drodze do teorii sztuki ludowej/ LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.163-184 Creator An entity primarily responsible for making the resource Stelmachowska, Bożena Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 163 STELMACHOWSKA BOŻENA Na drodze do teorii sztuki ludowej Szkic Informacyjny Spośród całokształtu zagadnień, dotyczących kultury d u ­ chowej ludu, na największe stosunkowo Irudności natrafia defi­ nicja stylu ludowego, klasyfikacja i ocena sztuki ludowej. O ile bowiem inne działy kultury duchowej ludu uznane zostały za wyłączną dziedzinę badań etnograficznych, np. tema­ tyka obrzędowa czy f o l k l o r u , o tyle do sztuki l u d r . e j roszczą sobie pretensje również i teoretycy sztuki wraz z artystami. Dyskusja nie należy zresztą do „akademickich", ale wiąże się bezpośrednio z życiem, ponieważ aktualizują i realizują jej w y ­ niki muzeolodzy przenosząc ją t y m samym na forum społeczne. Już samo postawienie problemu nie jest jasne. Zanim b o ­ wiem będziemy mogli odpowiedzieć na pytanie: co to jest styl l u d o w y , czym jest sztuka l u d o w a ? - t r z e b a sprecyzować tezę, że istnieje odrębny styl ludowy i odrębna l u d o w a sztuka. Chodzi o t o , k t o ma prawo tezę taką ustalać. Niektórzy teoretycy historii sztuki kwestionują właśnie sa­ mo podstawowe założenie problemu biorąc jako punkt wyjścia kryteria wyłącznie estetyczne. Stają najczęściej na s ,nowisku, że sztuka sianowi jednolitą całość a w tej całości wytwory l u ­ dowe t o albo faza początkowa, albo też deklinacja sztuki. Ocena jest wyłącznie kwalifikatywna a tym samym prowadzi często do wniosku, Że w ogóle nie istnieje żadna sztuka ludowa, ponieważ wytworów ludowych jako okazów wyłącznie imitacyjnych, p o ­ zbawionych walorów estetycznych, nie można określać mianem sztuki. W rozumowaniu takim tkwią już dw<i zasadnicze błędy: h i ­ storyczny i merytoryczny. Z chwilą bowiem gdy stwierdzimy, że pewien przedmiot jest wytworem artysty ludowego, już tym samym zaistniał fakt historyczny w zakresie dziejów sztuki nienależnie o d kwalifikacji samego obiektu. S ą artyści, więc jest sztuka. �164 A dalej, ponieważ również historycznie udowodnić może­ my, że szereg artystów, zaliczonych do oficjalnych przedstawi­ cieli sztuki, brało impuls z wytworów ludowych, upada t y m sa­ mym wyłączność momentu imitacyjnego po stronie wytworów l u ­ dowych ustępując wzajemności wymiennej. A wreszcie, biorąc rzecz merytorycznie, z chwilą, g d y ar­ tyści (rzeźbiarze czy malarze), ci właśnie znawcy, którzy dla h i ­ storyków sztuki są w dużym stopniu najbardziej miarodajni, po­ trafią emocjonować się wytworami ludowymi, trzeba przyjąć przynajmniej to, że w y t w o r y ludowe nie są pozbawione walorów estetycznych. W rezultacie więc możemy przyjąć, że teoretycy historii sztuki są uprawnieni do postawienia tezy, iż istnieje sztuka ludowa. Inaczej rzecz się ma, g d y z kolei przystępujemy do ana­ lizy, do określenia istoty sztuki ludowej, do próby postawienia tezy, że istnieje odrębny styl ludowy. W t y m miejscu przestaje już obowiązywać wyłącznie me­ toda stosowana w historii sztuki, opierająca się przede wszystkim na historii i estetyce. D o głosu dochodzi również metoda etno­ graficzna, z pomocą której wyświetlić można genezę i istotę sztuki ludowej pogłębiając problem psychologicznie i socjo­ logicznie. Wśród naukowców polskich najsumienniej i najwnikliwiej zajmują się sztuką ludową dwaj znani historycy sztuki: Ksawery Piwocki i Tadeusz Dobrowolski. Obydwaj biorą za punkt wyjścia swych dociekań moment psychologiczny, podchodzą do sztuki o d strony artysty. Zapatry­ wania ich nie są wprawdzie przeciwstawne, ale są odrębne; stąd wywiązał się między nimi swego czasu spór naukowy, toczący się na łamach „Przeglądu Współczesnego" (1935), który wspomi­ namy dlatego, że ma on zasadnicze znaczenie dla wytworzenia się u nas teorii sztuki ludowej. Dyskusja ta nie straciła dotąd nic ze swej aktualności. �165 Ksawery Piwoeki więc wysuwa tezę, że odrębność stylu l u ­ dowego wynika z odrębności światopoglądu artystycznego jego twórców. Właściwy sztuce l u d o w e j a-naturalistyczny charakter, jej niezależność w stosunku do form rzeczywistości naturalnej, wyrażająca się w daleko idących deformacjach, wiąże się przyczy­ nowo z owym specyficznym światopoglądem ludowego artysty. Tadeusz Dobrowolski nie reguluje związku stylu ludowego z odrębnością kultury ludowej. Twierdzi on, że deformacje w sztu­ ce wynikają przede wszystkim z braku wiedzy technicznej i błę­ dów obserwacji. Drogą ankiety, którą przeprowadza wśród arty­ stów ludowych, zyskuje Dobrowolski materiał testowy, na któ¬ rym opierając się rozumuje tak: zasadnicza postawa artysty l u ­ dowego w stosunku do otaczającego go świata ma charakter naturalistyczno-imitacyjny. Rozbieżność między naturalistycznymi założeniami a pełnymi deformacji wynikami twórców sztuki l u ­ dowej tłumaczy przez opory twórcze zewnętrzne i wewnętrzne, które nie dopuszczają do pełnego urzeczywistnienia artystycz­ nego zamiaru. Metoda testów, zastosowana przez T. Dobrowolskiego, pro­ wadzi go do pewności, że artyści Ludowi oceniają wyżej walory naturalistyczne w sztuce i że np. krytykując rzeźbę a-naturalistyczną ganią jej deformacje. W polemice, jaka wywiązała się na tle tych wypowiedzi, zabrał głos K. Piwoeki opowiadając się przeciw metodzie te­ stów jako jedynej metodzie podchodzenia do źródeł twórczości ludowej. Przypomina łącznie z t y m spostrzeżenia prof. Piaget'a, który przy systemie testów, stosowanych np. do dzieci, podkre­ ślił pięć zachodzących zazwyczaj błędów, mianowicie: bylejakość, fabulację, mniemania zasugerowane, mniemania wy wołane i mnie­ mania samorodne. Piwoeki sądzi, że przy eksperymentowaniu testowym mogą zachodzić wszystkie podane przez Piaget'a możliwości reakcji. L e p i e j - z d a n i e m P i w o c k i e g o - g d y chodzi o badania przeżyć ar­ tystycznych ludu, stosować metodę eksperymentalną we własnym Środowisku ludu i to jakby niepostrzeżenie. Z zupełną słuszno­ ścią przyjmuje Piwoeki, że celem uniknięcia werbalizmu, jakże często stosowanego przez artystów zawodowych, należy raczej �166 odcyfrować prądy ! tendencje oraz przeżycia ców wprost z zachowanych dzieł sttuki. artystyczne twór­ Tadeusz Dobrowolski, pozostając przy swojej metodzie te­ stów i opierając się na jej wynikach, ustala ostatecznie bardzo charakterystyczną teorię o przetwarzaniu właściwych ludowym artystom deformacji na nowe wartości o charakterze strukturalno-dekoracyjnym. T y m twierdzeniem przenosi Dobrowolski twór­ czość ludową z platformy czysto artystycznej na płaszczyznę sztuki stosowanej. Uzasadnia to swoje stwierdzenie faktami pod­ porządkowania całości rzeźby czy obrazu figuralnego prawidłom symetrii, równowagi mas i rytmiki, płynnego lub łamanego kon­ turu wraz ze schematycznym uproszczeniem formy. Urytmizowane szczegóły postaci rzeźb ludowych oddziaływ u j ą - j e g o z d a n i e m - n a widza podobnie jak ornament i dzięki temu wywołują zadowolenie estetyczne. Mówiąc o genezie dzieła artysty ludowego dochodzi D o ­ browolski do przekonania, że powstanie dzieła sztuki ludowej jest rezultatem skomplikowanego procesu twórczego, który od początku do końca dokonuje się w obrębie życia duchowego. Światopogląd artystyczny-według teorii Dobrowolskiego gra rolę bez porównania mniejszą niż w sztuce dojrzałej czy elitarnej. W twórczości prymitywnej większość zjawisk odnieść należy do nieuświadomionych, instynktowych popędów. Więc zbyt silne akcentowanie w niej roli świadomych poglądów este­ tycznych jest nieporozumieniem. Połemika pomiędzy Ksawerym Piwock?m i Tadeuszem D o ­ browolskim doprowadziła w rezultacie do skondensowania teo­ retycznego uzyskanych przez obu uczonych ich wyników nau­ kowych, ustabilizowała sam problem, umożliwiła dalszą dyskusję swolennikom i przeciwnikom wspomnianych tutaj tez. Spośród etnografów teorią sztuki ludowej zajmuje się m . i . badacz zdobnictwa góralskiego Mieczysław Gładysz, który rów­ nież podchodzi do temalu c d strony psychologii i również bie­ rze za punkt wyjścia artystę ludowego. �167 Gładysz podkreśla więc wrażliwość estetyczną artystów l u ­ dowych, przytacza szereg autentycznych przykładów na tę w r a ­ żliwość, koncentrując swoje zainteresowanie estetyczne na dwu głównie zagadnieniach: co lud śląski uznaje jako piękne w za­ kresie zdobnictwa oraz gdzie należy szukać źródeł tych upodo­ bań, czyli wartościowania estetycznego. Metoda eksperymentowania testowego winna pochwycić proces twórczy ludowego artysty. Sposób, którym posługuje się Gładysz, ma swoisty wyraz, choć cel jego dociekań jest podo¬ bny do tego, jaki miel! Piwoeki i Dobrowolski. Jednakże meto­ da testów zoslała przez Gładysza rozbudowana w specjalny sy­ stem, którego sztywność można by zakwestionować. Artystom l u ­ dowym eksponuje się szereg tablic zdobniczych, aby zyskać ich odpowiedzi, zawierające osąd artystyczny oglądanego rysunku czy fotografii. W y n i k i zdobyte w ten sposób ujmuje Gładysz w tabele etatystyczne, zawierające zestawienia procentowe uzyska­ nych wartościowań. Tabele są steoretyzowane a wyniki ujęte w schemat ukła­ du symetrycznego, rytmicznego i symetryczno-rytmicznego. Ka­ żdy wynik podany jest w procentach. W ten sposób uzyskuje Gładysz statystyczny schemat estetycznych doznań górali ślą­ skich. Opierając się na swojej, specjalnej metodzie dochodzi zre­ sztą do ciekawych wyników, gdyż zyskuje nieraz bardzo piękne wypowiedzi górali na temat sztuki. Zaznacza się więc u Gładysza wyraźna tendencja przypisy­ wania artystom ludowym świadomej wiedzy o twórczości arty­ stycznej i możności wyrażania własnego poglądu, ugruntowanego tradycją, poczuciem smaku osobistego, wreszcie intuicją twórczą. Niezależnie od sztucznego nieco eksperymentowania testo­ wego posługuje się Gładysz również metodą obserwacji własnych - d u ż o cenniejszą moim zdaniem, co zresztą wysunął już także Piwoeki, od sztywnych form narzuconej z góry, mechanicznej schematy zacji. Na tej drodze dokonuje Gładysz kilku znamiennych odkryć w stosunku do techniki kompozycyjnej. Obserwując górali do­ chodzi do wniosku, że przy rzeźbach w drzewie czy przy zdob- �168 nictwie metalowym znaczenie mają trzy rodzaje komponowania ornamentów: 1) kompozycja planowa, 2) kompozycja z przypadku, 3) mozolne zestawianie motywów poprzednio przygoto­ wanych. C z y l i , że stwierdza tutaj Gładysz obecność prawdziwie twórczej dynamiki obok rzemieślniczego zestawiania motywów zdobniczych. Ustaliwszy i udowodniwszy w swoisty sposób estetyczne możliwości artystów śląskich zastanawia się z dużą trafnością nad podnietami estetycznymi ludu. Wymienia ich kilka. I tak пр.: oglądanie wytworów sztuki elitarnej jest silnym bodźcem estetycznym, prowadzącym niejed­ nokrotnie do naśladownictwa. A l e prócz tych czysto zewnętrz­ nych wpływów są i głębsze, jak podniety religijne i magiczne, o których jednak zawsze jeszcze wiemy bardzo niedużo, oraz społeczne. Jest to splot tak silny, Że wydzielenie niektórych po­ budek, względnie supremowanie jednych nad drugimi byłoby na razie, bez dłuższych studiów specjalnych, problematyczne. W książce swojej „O zdobnictwie metalowym na Śląsku" podkreśla Gładysz jeden jeszcze czynnik kształtujący pojęcia es­ tetyczne ludu, a m i a n o w i c i e - t r a d y c j o n a l i z m ! Gładysz spotkał ta­ kich artystów ludowych, którzy, mimo uzdolnień, świadomie nie wprowadzali pomysłów własnych, aby zachować w całej pełni ornament tradycyjny. T u niewątpliwie ważnym momentem od­ działywania tradycjonalnego jest środowisko, które najwyraźniej sprzeciwia się hasłu: sztuka dla sztuki. W dociekaniach czął analizę naukową dotyczących artystów waniu różnych metod sków na temat sztuki swoich Mieczysław Gładysz, który rozpo­ o d mozolnych zestawień statystycznych, ludowych, doszedł następnie przy zastoso­ naukowych do pewnych ogólnych w n i o ­ ludowej w odniesieniu do jej genezy. Na stanowisku ściśle etnograficznym staje dobry znawca pol­ skiej sztuki ludowej w różnych jej odmianach regionalnych Ta- �169 deusz Seweryn, który uwzględnia zarówno momenty estetyczne jak psychologiczne i socjologiczne. Mówiąc o właściwościach sztuki ludowej z punktu widze­ nia kryteriów osobistych, podkreśla Seweryn m.i. jej dwutorowość. Zdaniem Seweryna inne noimy stosuje lud do obrazu r e l i ­ gijnego a inne do świeckiego. Ocena obrazu religijnego jest za­ wsze powściągliwa, dyskretna ze względu na temat i właściwą ludowi wiarę w wizerunek jako zastępczą istność Istoty nadna­ turalnej. Ocena obrazów cudownych jest z reguły dodatnia, cho­ ciażby t y p ich nie odpowiadał normom przez lud przyjętym. Nad­ naturalne wartości, jakie uprzytamnia obraz cudowny, stają się dla ludu kryterium estetycznym. Wiara jest wartością nadrzędną w stosunku do piękna a jednokierunkowością swoją hamuje su­ biektywne funkcje, odczuwania i władze osądu. » Stopień piękna zależy o d stopnia cudowności obrazu. Po­ święcenie obrazu zwiększa u ludu jego wartość idealną. Okazuje się stąd, że Seweryn dochodzi do podobnych spo­ strzeżeń, do jakich doszedł Gładysz, a mianowicie stwierdza, że decydujący wpływ na jakość oceny warloŚci obrazu przez lud ma - treści Stopień rozpoznania piękna obrazu religijnego zależy od stopnia rozpoznania jego treści. Seweryn określa t e n - można by powiedzieć-nastrój este­ tyczny, który przy oglądzie obrazu ogarnia widza z ludu, jako uczucie radości, wypływające ze zrozumienia mowy formy! Dalej jeszcze należy wziąć pod uwagę upodobania do patrona a wre­ szcie jego popularność w ogóle. Dalszymi normami estetycznymi są: piękno rysów i twarzy; piękno oczywiście relatywne, zgodne z ludową konwencją piękna. A więc przysadkowate figury, szerokie owale twarzy, pulchne rę­ ce, rozdęte suknie. Dlatego też przypuszcza Seweryn, że barok odbił się tak silnie krągłością formy na rzeźbie i malarstwie ludowym. Na ocenę wytworu ludowego — w tym wypadku obrazu — wpływa również barwa. Barwy lud określa swoiście. Są więc barwy ceglane, wiśniowe, mysie, ostróżkowe, bzowe i t p . O k r e ­ ślenia te dowodzą, że lud posiada bogatą skalę wyobrażeń o bar­ wach podpatrzonych w naturze, bogatszą od skali samych nazw. �170 Ze wszystkich barw najbardziej podoba się czerwona. Re­ akcje, jakie budzi czerwień u ludu, mają uzasadnienie psycholo­ giczne. Czerwień bowiem, jako punkt kulminacyjny skali barw­ nej, działa pokrzepiająco i zapalająca Miejsce równie niemal wa­ żne w ludowych kompozycjach kolorystycznych zajmuje barwa niebieska, po niej zielona i żółta. Czerwień gra w magii ludowej rolę czynnika apofropeicznego, jest barwą leczniczą. Nie da się jednak stwierdzić korelacji tych wierzeń z czynnikami estetycz¬ nymi oraz z malarstwem l u d o w y m . O b o k kryteriów piękna, zależnych od treści, kształtów, barw obrazu, ważną rolę o d g r y w a - z d a n i e m Seweryna — czynnik pro­ porcji rzeczy świeckich do religijnych, np. w obrazie pejzaż, który powinien zajmować jak najmniej miejsca. Pejzaż pojawia się t y l k o tam, gdzie obrazuje symboliczną treść religijną albo gdzie ma grać rolę plastycznego, bliższego dopowiedzenia głów­ nej postaci, będącej właściwym tematem. Palący się dom ma np. służyć tylko do bliższego określenia Św. Floriana, pole i pług Św. Idziego. Jest j e s z c z e - w e d ł u g S e w e r y n a - i n n y czynnik kształtowania stę poglądów estetycznych ludu, a mianowicie proporcja powie­ rzchni przeznaczonej na temat religijny do przestrzeni zajętej przez tło lub akcesoria świeckie. Tu przekonywujemy się, że po­ staci świętych mają olbrzymią przewagę nad tłem. Narzucają się rozłożystymi szatami, dużymi aureolami i koronami, sięgają czę­ sto o d ramy do ramy, dzięki czemu sprawiają wrażenie monu­ mentalne. Ludowe normy obyczajowości są niezmiernie s u r o w e - s z a t y okrywające świętych i aniołów przepisowo długie. Według mnie­ mania ludu, jak to dowcipnie określa Seweryn, dusze wstające z grobu na Sąd Ostateczny muszą być nagie, natomiast anioły nie potrzebują być obnażone. Porusza też Seweryn pierwiastki techniczne obok pierwiast­ ków treści, kształtów, barw i kompozycji - jednak już jako war­ tości drugorzędne. Podobnie jak Gładysz poświęca Seweryn uwagę podłożu magicznemu twórczości ludowej, podłożu społecznemu oraz psy­ chologicznemu, z tą jednak różnicą, że Gładysz lekko zaznacza # �171 ważność tych momentów, natomiast Seweryn rozwodzi się sze roko, umiejętnie i z dużą szczerością osobistą. Mówiąc o podłożu społecznym sztuk, ludowej stwierdza Seweryn, że lud dbał zawsze o to, by obraz zachował socjolo­ giczny związek z charakterem wnętrza, dzięki czemu len sam t y p obrazu nabierał w różnych stronach wiele cech regionalnego cha­ rakteru. Strojność obrazu potęgowano różnymi akcesoriami zdo­ bniczymi. Obraz bowiem należał do parady domu, zaś parada obowiązuje wszystkie stopnie wiejskiej hierarchii społecznej p o d groźbą utraty szacunku w gromadzie. Obowiązek podlegania społecznym normom parady, prze­ strzegany przez opinię sąsiedzką, skłaniał zapewne wielu do stro­ jenia ścian obrazami w ilości p.zekraczającej osobiste potrzeby. Nadto w całej Polsce jest zwyczaj, że matki dają córkom w y ­ chodzącym zamąż obrazy „wianne", które wieszano w miejscu sakralnym, w honorowym kącie izby, gdzie jada się wieczerzę wigilijną, gdzie dokonuje się obrzędowy akt zaślubin. Obrazy skupiają na sobie resztki czci, jaką darzono ongiś domowe siedlisko duchów opiekuńczych. W ogóle obraz odgry­ wa w obrzędach pewną rolę, co Seweryn bardzo słusznie p o d ­ kreśla, a w ogóle społeczność wiejska czuje się bezpieczniej w życiowych perypetiach pod opieką patrona wsi, Świątka, w ob­ razie czy rzeźbie. Na podstawie wiary w obecność nadnatural­ nych istot w obrazie powstawały różne formy traktowania ob­ razu: jako żywej osoby, jako domownika, któremu należy się szacunek. Malowanie dawało artyście ludowemu niewątpliwie dużo za­ d o w o l e n i a - j a k o aktywizacja barw, linii, rytmu, motywów i reli­ gijnego tematu, ale równie godne szacunku były te prace ze względu na to, że człowiek, który je wykonywał, stawał się uży­ teczny gromadzie. Obraz ma dla ludu również znaczenie apotropeiczne, magi­ czne. Oddala np. burzę na morzu, zapobiega pożarom, w cha­ cie przynosi spokój i pomysłowość, można nim zażegnać choroby. Tadeusz Seweryn w swej pracy o ludowym malarstwie usi­ łuje również dać rozwiązanie psychologiczne twórczości artysty­ cznej ludu w stosunku do malarstwa. Z obserwacji autora cennej �172 książki wynika, że artysta ludowy nie posługuje się rzeczywi­ stością fizykalną jako modelem rysunkowym, nie czerpie form z bezpośredniego oglądu, lecz raczej z przypomnienia. Skłonni więc jesteśmy do wartościowania tych obrazów jako odbicia rze­ czywistości wyobrażeniowej, aczkolwiek nie ulega wątpliwości, że celem wysiłków artysty ludowego jest naturalistyczne odtwo­ rzenie tematu. Nie interesuje też artysty ludowego - zdaniem S e w e r y n a trójwymiarowość w przyrodzie, Nie możemy jednak traktować braku wyobraźni przestrzennej u ludu jako niedorozwoju władz umysłowych. Podobnie nie możemy uważać malarstwa płaszczy­ znowego za niższy stopień ewolucji formy artystycznej. Według Seweryna malarstwo ludowe znamionuje pełnia cech skrystalizowanych, artystę zaś ludowego pełnia dojrzałości, wystarczająca na wyrażenie tych cech. Ujrzenie tej prawdy uważa Seweryn za kwestię wyzwolenia się spod sugestii widzenia naturalistycznego i dziedzicznego obciążenia normami estetycznymi greckiej czy renesansowej sztu­ ki a z drugiej za kwestię wyzbycia się nałogów wartościowania psychiki ludowej wedle schematów psychiki inteligenckiej. Tadeusz Seweryn zdołał więc dzięki dysponowaniu obszer­ nym materiałem przykładowym, dzięki głębokiemu i szczeremu odczuciu piękna sztuki ludowej wyemancypować ją teoretycznie z deprecjonujących ją często osadów, podkreślił jej odrębność i wartościowość, dał osiągnięcia niezmiernie ważne przede wszyst­ kim dla etnografii. O ile Seweryn zajmował się przede wszystkim malarstwem ludowym, o tyle specjalnym studiom poddał drzeworyty ludowe wspomniany już na początku Ksawery Piwoeki. Jak w polemice swej z Dobrowolskim, tak i tu interesuje go w pierwszym rzę­ d n e psychologiczne podłoże twórczości ludowej. Piwoeki idzie w pewnych swych ocenach dalej niż Seweryn. Udowadnia mianowicie, co zresztą etnografom jest na ogół wiadome, że a-naturalizm sztuki ludowej nawet tam silnie się zaznacza, gdzie obraźnik kopiuje wzory graficzne. Gubią się \ i * | �173 ustalone proporcje postaci ludzkiej, deformuje się jej układ ana­ tomiczny a z zanikiem perspektywy geometrycznej ujęcie wgłę­ bne zamienia się w płaszczyznowe. Często dekoracyjny koloryt traci związek z wyobrażonym przedmiotem. Piwocki podchodzi do tego zagadnienia analitycznie i szcze­ gółowo. Przypomina, że formy widzenia ludzkiego zmieniały się w ciągu wieków. Przeprowadza więc taką dedukcję: formy w i ­ dzenia ludzkiego w różnych epokach zależne były o d stopnia kultury, na którym żyła ludzkość. Jest więc rzeczą jasną, że nie t y l k o w różnych czasach, ale i na różnych szczeblach spo­ łecznych tej samej epoki historycznej inna jest struktura wrażeń optycznych. To nam tłumaczy, dlaczego dzieło obraźnika ludo­ wego odbiega od swego wzoru. Piwocki opiera się tu jeszcze na teorii Chwistka o kilku równorzędnie istniejących rzeczywistościach. I fak przyjmuje on, że na niższych szczeblach rozwoju kulturalnego i w życiu naszym codziennym mamy do czynienia z rzeczywistością naturalną. Składa się ona z osób i rzeczy, istniejących niezależnie od tego, czy je ktoś widzi lub może widzieć. O b o k tych zasadniczych elementów rzeczywistości występują drugorzędne w postaci sta­ nów psychicznych. Związany z rzeczywistością naturalną pogląd na świat roz­ wija się głównie pod wpływem życia społecznego i jest wyraź­ nie od niego zależny. Sztukę, będącą odbiciem rzeczywistości, nazywa Chwistek prymitywną. Artysta prymitywny ujmuje wy­ suwane przez siebie przedmioty przy pomocy ich cech cha­ rakterystycznych opierając się przy t y m na pamięci i kieru­ jąc się zasadą: „consensus omnium", popartą wiedzą o przed­ miocie. Pojawiają się na t y m stopniu prymitywizmu przedmioty i osady, widziane z bliska i z daleka dane w spostrzeżeniu i t y l k o pomyślane, zgodnie z wiarą w realną rzeczywistość wszel­ kich zjaw sk. Głębia i perspektywa występują dopiero w drugim i t o p n i u rzeczywistości, rzeczywistości racjonalnej czyli fizykal­ nej, której odpowiada sztuka naturalistyczna. To jest stopień, na jakim żyli twórcy rycin, które były wzorami dla drzeworytów ludowych. �174 Ta teoria C h w i s t k a - z d a n i e m P i w o c k i e g o - m o ż e byc w pe­ wnej mierze przydatna dla zrozumienia owej rozbieżności drze­ worytu ludowego i współczesnej grafiki oficjalnej. Trafnie ujmu­ je sposób percypowania przedmiotów nie wprost z natury, lecz jakby z pamięci, z apriorystycznej wiedzy o przedmiocie. Jest rzeczą znaną, że dzieci i artyści rysują przedmioty nie tak, jak je widzimy, lecz tak, jak je sobie przypominamy. T e n t y p twór­ czości nazywa się ideophstyką. Ideopiastyka łączy wyraźnie twórczość ludową dziecka i ludów pierwotnych. ze sztuką Sztuce dziecka brak plastyki i perspektywy. Środki wyrazu ograniczają się przede wszystkim do konturu. Schemat rysunko­ w y jest świadectwem „upraszczającej apercepcji". Bez zdolności tworzenia schematów dziecinny czy prymitywny umysł nie byłby zdolny ani do uporządkowania ujęcia wielorakich form rzeczywi­ stości, ani do ich rozumienia. Umysł pierwotny, naiwny uprasz­ cza całość zjawisk do kilku takich schematów i przy ich pomo­ cy usiłuje zrozumieć ich związek i sens. Odbiciem plastycznym takiego pojmowania świata jest właśnie sztuka ludowa. Umysł pierwotny - stwierdza ze słusznością Piwoeki - nie widzi różnicy między człowiekiem a otaczającą go przyrodą. N i e t y l k o antropomorfizuje zwierzęta i rośliny, ale ożywia także i przedmioty ma. twe. W sztuce odbija się w szablonie rysunku. W sztuce l u d o w e j - m ó w i P i w o c k i - s t y p i z o w a n a jest nie t y l k o postać ludzka, ale i ornament. Poszczególne motywy orna­ mentu pierwotnego są wspólnym dobrem całej niemal ludzkości. Zawodna j e s t - p i s z e autor pracy o drzeworycie — skłoność ba­ daczy do przyjmowania teorii wędrówki danego motywu ornamentacyjnego nawet tam, gdzie można przypuścić samodzielność pomysłu. Wątki zdobnicze—według Piwockiego - nie wędrują, ale tworzą one jeden z najstarszych dorobków kulturalnych ludzkości. Z tego elementarnego popędu zdobniczego wypływa zmysł dekoracyjny właściwy całej sztuce prymitywnej, a więc i ludo­ wej. Tak więc kształty przedmiotów w drzeworycie ludowym czy malarstwie nabierają form wybitnie dekoracyjnych lub są zupeł­ nie pokryte ornamentem. �175 T o też siła ekspresji sztuki ludowej, związana z samą czyn­ nością artysty, leży raczej w formie niż w zaczerpniętej treści przedstawień, jak w drzeworycie ze sztuki oficjalnej. Zdanie Piwockiego w zakresie drzeworytu ludowego po­ krywa się ze zdaniem prof. Bystronia, etnografa i socjologa, który już w swojej pracy o drzeworytach polskich (1929) pod­ kreśla dekoratywność stylu, ów typowy dla obrainictwa ludo­ wego „horor vacui", tak że cała płaszczyzna obrazu wypełnia się równomiernie. Postać główna zajmuje z reguły miejsce środkowe, reszta zaś wypełniona jest rysunkiem postaci pobocznych, krajobrazem lub też tłem architektonicznym bez zastosowania perspektywy. Jan Stanisław Bystroń stwierdza prymitywizm kompozycji, prymitywizm plastyki, posługiwanie się grubym konturem, brak umiejętności stosowania światłocienia. Mówi o typizacji i to nie tylko postaci, ale i ornamentu, o patosie odległości, który cha­ rakterystycznie podkreśla emocjonalną wartość sztuki. Zestawiając razem przytoczone powyżej zapatrywania na sztukę ludową historyków sztuki i etnografów polskich stwier­ dzamy, że w nauce polskiej nagromadził się już bogaty materiał polemiczny, mogący stanowić podstawę do wniosków- synte­ tycznych. Zarazem jednak zauważyć trzeba, Że wszystkie przytoczone tutaj wypowiedzi dotyczyły zawsze t y l k o pewnych fragmentów sztuki ludowej. Na pierwszy plan wystąpiła tzw. „sztuka czysta", czyli rzeźba, malarstwo, grafika, a metodycznie interesowano się przede wszystkim psychologią artysty ludowego. Nie mamy więc dotąd teorii, obejmującej sztukę ludową jako całość. A przecież należy włączyć do niej i budownictwo ludowe, zdobnictwo oraz sprzęt obrzędowy. Pod względem me­ todycznym nie można ograniczać się wyłącznie do psychologii. Jeżeli więc zastanowimy się nad genezą sztuki ludowej ja­ ko wytworu pewnej grupy społecznej, musimy zarazem zwrócić �176 uwagę na różnorodność tej sztuki i jej uwarunkowanie termino­ we i regionalne. Różnolitość sztuki ludowej potęguje jeszcze różnorodność materiału, do wytworów sztuki ludowej używanego. Nadto po­ myśleć musimy o tym, że poszczególne gałęzie sztuki ludowej rozwijały się w czasie bardzo nierównomiernie. I tak np. ceramika na ziemiach Polski ma tradycje kilku tysięcy i , mimo że różne kultury i ludy ją wytwarzały, nie g i ­ nęły nigdy doszczętnie wytwory tych ludów i mogły stanowić odżywczy substrat dla innych narastających kultur. Również i budownictwo na ziemiach naszych posiada tra­ dycje prastare. Dość wspomnieć, że odkryte w Biskupinie cha­ ty, budowane na łątkę i sumik jakieś 2,500 lat przed Chrystu­ sem, mają tę samą konstrukcję, co niektóre chaty współczesne w tej samej miejscowości. Piękne podcieniowe domy drewniane znajdują swój prehistoryczny odpowiednik w palafitowym budo­ wnictwie. W dużo mniejszym stopniu znajdujemy nawiązanie do rzeźby. Prastare jest tkactwo, ale nietrwalość materiału przeszkodę w zachowaniu okazów tkactwa ozdobnego. stanowiła Świeżej stosunkowo daty (bo w. X V i l l i X I X ) jest malar­ stwo ludowe i grafika. Stąd już widzimy, г jak nierównym mate­ riałem mamy do czynienia i że o jednej, bezwzględnie równej metodzie ujmowania wszechstronnych zjawisk sztuki ludowej nie może być mowy. Do wspomnianych działów sztuki ludowej zaliczyć wypada jeszcze cały obrzędowy dział ze swoimi podkźnikami, maikami, pisankami, maszkarami i t p . , które obrzędowo stanowią materiał bardzo stary, r.eczowo jednak już tak niejednokrotnie przetwarżany i odnawiany, że obok ornamentów prastarych widzimy zu­ pełnie nowoczesne rodzaje wystrojów z naleciałościami i zasto­ sowaniem współczesnej techniki i kramarskiego tandeciarstwa. A b y tylko wspomnieć przykładowo: stosowanie fabrycznych świe­ cidełek i paciorków do ozdobnych, ślubnych koron panien mło­ dych np. w Wielkopolsce, wstęgi krakowskie, czy chustki barw­ ne wykonywane w fabrykach Tyrolu i t d . �177 Geometryczny ornament pisankowy ulega również prze­ mianom г zastosowaniem ornamentów antropomorficznych i zoomorficznych, zwłaszcza w ośrodkach zbliżonych do miast większych. Nasuwa się tu od razu konieczność badań historyczno-genetycznych, bardzo z natury swej trudnych, już choćby ze wzglę­ du na olbrzymie zasięgi historyczne i geograficzne, na których występują analogiczne zjawiska w szerokiej rozpiętości czasu. O b o k estetycznych rozwiązań powinien badacz sztuki l u ­ dowej dać socjologiczne rozwiązanie w tych działach sztuki lur dowej, które wyrosły z podłoża obrzędowej tradycji. Być może, że za mało zawsze jeszcze doceniamy nawar­ stwienia tradycyjne, tak bardzo ważne ze względu na konserwa­ tyzm ludowy. Zrośnięty z przyrodą, uzależniony od wpływów at­ mosferycznych i meteorologicznych, od których nieraz b y t jego zawisnął, lud wierzy niezachwianie w pewne prawidła, o których mieszkańcy miast nie myślą i które zatarły się w ich psychice, poddanej innym warunkom bytowania. - W przekonaniu człowieka z ludu magiczne koło roku ob­ raca się nieustannie a między śmiercią i narodzinami rozgrywa­ ją się poszczególne stadia życiowe: dni pracy, radości, szczęścia i żałoby. To uzależnienie się od magicznego obrotu dorocznej obrzędowości wytworzyło u ludzi przez ciąg tysiącleci poczucie wspólnoty z przyrodą i jej przejawami, silnie odcinające się od płynności I ruchliwości życia miejskiego. Również i więź rodzinna uwydatnia się silniej. Ten sam próg domu służy dziadowi i wnukom i coraz bardziej krępujące są więzy, łączące pokolenia, Zwyczaj stoi ponad rozsądkiem, po­ nieważ został uświęcony wielokrotną wspólnotą przeżyć. Przedmiot nie powstaje dla wygody, lecz jako narzędzie walki życiowej. Pojawia się w chwili potrzeby, w porządku bio­ logicznym i w tym leży jego wartość, podkreślona widomie wy­ ciśniętym czy wyrzeźbionym merkiem rodzinnym. Taka postawa człowieka z ludu w stosunku do przedmiotów, a więc i do przed­ miotów sztuki, wynika stąd, że lud nie ma poglądu na świat; pogląd ten zastępuje poglądem na życie i na stworzone przez Lud, T. X X X V I , 12* �178 siebie dzieła. Jego przedmioty, stroje, ornamentyka służą ściśle jego poglądom na życie i mają je wyobrażać. Na ogół więc nie ma sztuki personalnej wśród ludu, mimo że zajmujemy się poszczególnymi artystami ludowymi. Nie ma też okresów stylowych w znaczeniu stylów historycznych. Nie ma w sztuce ludowej pojęcia plagiatu, który przynależy sztuce personalnej; przeciwnie, sztuka ludowa powtarza jak najczęściej tradycyjny ornament. M o t y w namalowany czy wyrzeźbiony na skrzyni lub wyszyty na stroju — to jest zawsze ten sam motyw, z zastosowaniem jedynie pewnych wariantów. Z wierzeniem i zwyczajem, czyli z podłożem tradycjonal­ nym sztuki ludowej wiąże się również jego sens przyrodniczy. Ornamenty sztuki ludowej to nie tylko zdobiny, lecz i materiali­ zacja i sformułowanie sił przyrody. Pęd zdobniczy w stosunku do przedmiotów o małym stosunkowo znaczeniu wypływa z w o l i , aby je ożywić atmosferą domową. Lud bowiem nie posiada obiektywnego i zgodnego z rzeczywistością fizykalną nastawie­ nia do sztuki. Pejzaż ludowy np. nie jest prawie nigdy odbiciem okolicy, w której został namalowany, jest on po prostu odbiciem jakiegoś widoku, wytworzonego z gór, dolin, lasów, ludzi, zwierząt. Ptak, którego wyszywa wieśniaczka, staje się tworem geo­ metrycznym, podczas gdy dziewczynie wyszywającej nie przyj­ dzie do głowy, że nie ma on być „podobny". Postaci są stypi­ zowane a w obrazach świętych najważniejszą rolę odgrywają Ich atrybuty. Ceramiczne okazy postaci zwierząt zaledwie mogą być odpoznane. Tematy ludowego świata przeżyć podlegają rzu­ towaniu, jako formuły na pewnej określonej płaszczyźnie, gdzie muszą pozostać. Do tego nadaje się najlepiej dwuwymiarowa płaszczyzna. Zastosowanie głębi trzeciego w , m i a r u stworzyłoby już zbyt wielkie podobieństwo- z rzeczywistością fizykalną, wywołałoby niepokój. Sztuka ludowa natomiast dąży do ukojenia — według stałej formuły- w wartkim prądzie życia. Niepewność własnej egzystencji, obawa przed siłami przyrody, strach przed śmiercią, Niewiadomym, przed późniejszym b y t e m - p o d k r e ś l a j ą surowość i geometryzację linii. �179 Z generacji na generacje dokonuje się ta geometryzacja a przebieg jej staje się praktycznie możliwy w takich t y l k o wa­ runkach, że artysta ludowy nie przedstawia w swej twórczości form indywidualnych, lecz daje produkt zbiorowy, wynikły ze wspólnej więzi pokoleń i wspólnoty wierzeń. Nie jest jednak sztuka ludowa absolutnie bezosobista, gdyż każdy artysta z ludu wkłada w nią własne koncepcje twórcze, powstałe z zamierzchłych warstwie psychologicznych na podłożu obrzędów i wierzeń. T o są tylko przykładowe i najogólniejsze stwierdzenia, któ­ re należało by skonfrontować z całym szeregiem zabytków sztuki ludowej, z pomocą których dopiero moglibyśmy podsumować niektóre działy sztuki ludowej pod różne metody badawcze. Już naszkicowany powyżej krótki przegląd stosowanych d o ­ tąd metod, dążących do steoretyzowania sztuki ludowej, wska­ zuje na konieczność właściwego ich uporządkowania. W e wspomnianych kilkakrotnie pracach Piwockiego znaj­ dujemy dużo ostrzeżeń i wskazówek, szczególnie p o d adresem etnografów. Piwocki nie ma do nich zaufania, t j . nie wierzy, aby potrafili we właściwy sposób ocenić walory sztuki ludowej. Zda­ niem jego podkreślać oni będą zawsze socjalną stronę sztuki, zwrócą uwagę na utylitarne oblicze sztuki i szukać będą zwią­ zku sztuki ludowej z życiem zewnętrznym. Ze względu na to ich wyłącznie socjologiczne nastawienie nie można badań nad sztuką ludową pozostawiać t y l k o etnografom. Z drugiej strony zdaje sobie Piwocki sprawę z tego, że przed historykiem sztuki piętrzyć się będą niemałe trudności, wyrażające się głównie w metodycznym podejściu do tematu. Do anonimowych dziel sztuki ludowej nie m o ż n a - z d a n i e m Piwockiego-podchodzić tak, jak do sztuki oficjalnej, gdyż me­ toda ta zawodzi. Nie można bowiem zestawić faktów artystycz­ nych sztuki ludowej w łańcuchy chronologiczne. D o niektórych zjawisk jednakże trzeba podchodzić historycznie. Prehistoria bo­ wiem może dać pewne wyjaśnienia sztuce l u d o w e j - n a odwrót �t 180 sztuka ludowa może dać pewne wyjaśnienia na terenie zjawisk prehistorycznych. Józef Słrzygowski w pracach swych nad sztuką starosło¬ wiańską jest tego samego zdania; prof. Antoniewicz podkreśla silne związki pomiędzy sztuką górali podhalańskich np. a sztuką starogrecką w swej pracy o metalowych spinkach góralskich. Podobne zdanie wyraża również prof. Fociłhn ze Sorbony. Zwraca on uwagę na kontakty nauk pokrewnych etnografii, po­ trzebnych zwłaszcza dla badań nad sztuką ludową. Mówi wyraź­ nie, że wiedza, dotycząca sztuki ludowej, sąsiaduje z archeolo­ gią i historią sztuki, z etnografią, nauką o folklorze, z lingwi­ styką, socjologia, paleontologią ludzką itp, Dla F o c i l l o n a jej właściwym przedmiotem jest studium form plastycznych, grafi­ cznych, muzycznych, dramatycznych, choreograficznych i obrzę­ dowych, wreszcie i studium techniki. U nas w Polsce stoi -a terenie tej różnorodności prof. Frankowski {„Wiedza o Pulsce", tom III), a opierając się w swej teorii sztuki ludowej rra naukach etnografii pokrewnych widzi np. dużo związków z archeologią klasyczną. Wyłania się jednakże nowa trudność, mianowicie; zakresul Trudność ta występuje już przy porównaniu sztuki ze sztuką ludową. Gdzie granica między tym, co przynależy sztuce, a wytworem ludowym? N p . w rzeźbie średniowiecznej lub drzeworytnictwie średniowiecznym! " Tu przechodzimy w zakres stylu, o którym była mowa poprzednio przy charakteryzacji ob.-afnictwa i drzeworytnictwa !udowego. Za uprawnionych du zabierania głosu w kwestii stylu w sztuce uważa Piwoeki tylko historyków sztuki, jako posiadających terminologie właściwą, wypracowaną w dziedzinie swej nauki. Ponieważ jednak w .sztuce ludowej, w jej globalnym pojęciu, mieści się również zagadnienie właściwości rasowo-narodowych, przyznaje Piwoeki, źe należy do badań tych powołać antropologów, historyków kultury, prehistoryków i etnologów. Będą oni zabierali głos również przy rozwiązywaniu zagadnień psychologicznych podstaw twórczości ludu, w sprawach religiologicznych, zc sztuką ściśle związanych, dalej w zagadnieniach \ ; j 1 I 1 1 I 1 • 1 I 1 • Щ �181 struktury wrażeń i ujmowania ich przez artystów ludowych ze stanowiska odmienności widzenia ludzkiego w różnych epokach, krajach i na odmiennych szczeblach historii socjalnej. W podobny sposób ujmuje zagadnienie metody badań Spa­ mer („Des problemes fondamentaux de 1'etude des arts plastiques populaires"). Historyk s z t u k i - j e g o z d a n i e m - s z u k a w twórczości ludowej wyłącznie przejawów artystycznych. Etnograf ma posta­ wę fenomenologiczną. Dla niego fenomen izolowany ma walor estetyczny tylko o tyle, o ile może wyciągnąć z niego wniosek, który oświetli w sposób właściwy cały ów splot nerwowy men­ talności grupy społecznej, którą studiuje. Etnograf musi dla swo­ jej oceny poznać wszystkie formy ekspresji; dla niego to, w co człowiek świadomie wierzy, co śpiewa, co wytwarza artystycznie, ma wszystko tę samą wartość a granica oddzielająca dziedzinę przejawów kultury ludowej od elitarnej jest tylko granica, psy­ chiczną. Postawa socjologiczna i fenomenologiczna etnografa - we­ dług S p a m e r ' a - o r a z postawa waloryzująca i estetyczna historyka sztuk! rozgranicza w zupełności dziedzinę ich dociekań nauko­ w y c h . Celem specjalisty-historyka sztuki jest tylko szukanie sztuki. Celem etnografa jest lud i jego dzieło. Również i Haberlandt jest zdania, że nie potrzeba ruszać bwiata z posad w zakresie nauk historycznych, aby ocenić w spo­ sób właściwy sztukę ludową narodów europejskich („Les tendences artistiques dans le travail populaire en Europe"). Daleko bardzo odeszły poglądy współczesne od stanowiska np. Forrer'a, który widział w sztuce ludowej formę podrzędną sztuki elitarnej. Sztuka wiejska wydała mu się spóźnioną sztuką urbanistyczną wyszła z mody, która obniżyła się o kilka stopni od swego oryginału, nabrała cech jak mówi F o r r e r - „ w i e j s k i e j brutalności". ' Zresztą i Haberlandt, aczkolwiek broni znaczenia sztuki lu­ dowej, jest w jej obronie bardzo umiarkowany twierdząc, że sztuka ludowa to prąd wtórny twórczości artystycznej narodu, to jakby gwara w stosunku do języka literackiego. Jakże inaczej ujmują te kwestie uczeni polscy! Niezależnie od różnicy zdań w szczegółowym ujęciu tema- �182 tu stwierdzają jednomyślnie, że twórczość ludowa posiada swoją wartość istotną i Że zasługuje ze wszechmiar na to, aby jej po­ święcić wnikliwe i wszechstronne studia. Nie możemy niestety w chwili obecnej stwierdzić, czy i ja­ kie postępy w zasięgu wiedzy światowej poczyniła nauka zajmu­ jąca się sztuką ludową, ponieważ brak nam dotąd nowych ksią­ żek, które być może ukazały się w ciągu lat ostatnich. Nasze i n ­ formacje bibliograficzne są z natury rzeczy bardzo ograniczone. Nie wiemy również, czy naukowcy polscy zdołali w ciągu sześciolecia okupacyjnego przygotować nowe prace. Dotąd nie pojawiły się jeszcze żadne publikacje z zakresu badań nad sztu­ ką ludową w Polsce. Można więc było szkic niniejszy oprzeć wyłącznie na ma­ teriale, którym dysponowaliśmy w momencie wybuchu wojny. Konieczne jest, aby badania dotyczące sztuki ludowej o d ­ żyły znów w całej pełni, już choćby dlatego, że jesteśmy w szczę­ śliwym położeniu, pomyślniejszym od położenia innych narodów, że posiadamy u siebie zawsze jeszcze żywotną twórczość ludową, bogato zróżnicowaną regionalnie. Trzeba więc г jednej strony kontynuować prace opisowe w sensie m o n o g r a f i c z n y m - t e r e n o w y m i rzeczowym, aby zgroma­ dzić materiał pokazowy z całej Polski i ze wszystkich działów sztuki ludowej, a równocześnie trzeba kontynuować badania analityczne. Nie można zaprzeczyć, że na sztukę ludową i jej twórców oddziałały w pewnym stopniu wytwory miejskie. Historia kultury bowiem wykazuje pewne szlaki migracyjne o ściśle określonym kierunku, kulminujące w pewnych czasokresach i na oznaczonej przestrzeni; zaznaczyły się one i w sztuce ludowej. Odnajdujemy więc w niej reminiscencje stylów historycz­ nych: na północnym zachodzie Polski barok i rokoko, w krako­ wskim renesans, w ceramice pomorskiej wpływy fajansów z Delft, w zdobnictwie kaszubskim i pyrzyckim szczątki ornamentów wło­ skich i francuskich, na Śląsku pozostałości budownictwa prasło­ wiańskiego, w Wielkopolsce silne oddziaływanie wytworów mie- �183 szczańskich i życia cechowego i t p . Szlaki migracyjne wątków zdobniczych prowadzą czy to ze Skandynawii poprzez Litwę, Łotwę, Finlandię, czy z Włoch przez Kraków na Śląsk, czy z Hiszpanii i Francji poprzez centra klasztorne na Pomorze a z Rumunii i Węgier na Podkarpacie l t d . ; można je wszędzie roz­ poznać, ponieważ polska kultura ludowa organicznie przynależy do całokształtu kultury europejskiej i łącznie z nią przeżywała swoje fluktuacje. Dowodzi to żywotności i chłonności kulturalnej artystów ludowych, którzy nie pozostali nieczuli na wpływy zewnętrzne, ale którzy je przetwarzali organicznie nadając im własny, arty­ styczny wyraz. Podobnie przekształcał l u d pieśń, podanie, opowieść, ale to, co w interpretacji jego pozostało, to zaledwie sfragmentaryzowana mocno fabuła; styl natomiast zupełnie się zmienił. Jeżeli w jakimś wytworze duchowej czy materialnej kultury ludu znaj­ dujemy takie cechy, jak typizację, wynikającą z charakteru spo­ łecznego wytworu, tradycyjność ornamentu, traktowanie obiektów czy fragmentów sztuki jako dekoracyjnych, celowość magiczną, fragmentaryczność, symetryczność, rytmizacje, będziemy mogli przesądzić, że mamy do czynienia ze stylem ludowym, niezależ­ nie od tego, czy dany okaz pod względem technicznym i este­ tycznym prezentuje się lepiej czy gorzej. To ma bowiem sztuka wspólnego ze sztuką ludową, że w szeregach swoich wytwórców posiada zarówno artystów jak i rzemieślników, Judzi utalentowa­ nych obok nieudolnych. Niemniej dobrze trzeba się zaznajomić z wytworem stylo­ wym i wytworem ludowym, aby pochwycić podobieństwa i róż­ nice, aby móc dać własny osąd stylowi ludowemu i zdać sobie sprawę z zapożyczeń w treści. Nie ulega kwestii, że rozgrani­ czenie wspomnianych wpływów, stwierdzenie odrębności stylu l u ­ dowego, określenie walorów estetycznych, nadanie wyrazu i wła­ ściwej terminologii fakturze przedmiotu - to zagadnienia bardzo trudne do rozwiązania dla etnografa. Nie są jednak niemożliwe. Etnograf, pragnący specjalizować się w sztuce ludowej, mu­ siałby oczywiście posiadać studia z historii sztuki a n a d t o - �184 i przede wszystkim—odpowiednie uzdolnienia osobiste, które by pozwoliły mu na autorytatywne wyrażanie sądu o rzeczach sztuki. Jednakie wyrażanie sądu estetycznego o przedmiocie nie wyczerpuje zagadnienia. Podana poprzednio analiza metody pracy polskich bada­ czy nad sztuką ludową wykazała, że do oceny dzieła artystycz­ nego w zakresie ludowym trzeba stosować normy badawcze et­ nograficzne, socjologiczne i psychologiczne i i e te oceny mogą wielokrotnie wpływać na ocenę artystyczną, która etnograficznie tamtymi czynnikami jest uwarunkowana. B y ć może, że materiał prymitywny będzie pociągał history­ ków sztuki przede wszystkim w zakresie genezy i tu - sądzę — historycy sztuki mogą oddać etnografii nieocenione usługi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/4acd35e3c96de80eef2179d6df4b9bc9.pdf 316f150bec1bfe8e2fc01cc5d07ccd10 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1987 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Subject The topic of the resource Małopolska pogranicze krakowsko-góralskie Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1843 Title A name given to the resource Pogranicze krakowsko-góralskie w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.222-255 Creator An entity primarily responsible for making the resource Reinfuss, Roman Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 222 REINFUSS ROMAN Pogranicze krakowsko-góralskie * w świetle dawnych i najnowszych badań etnograficznych W s t ę p Znaczne różnice k u l t u r o w e , zachodzące między mieszkań­ Karpat polskich i cami dawna zwracały uwagę wał wyznaczyć przyległej badaczy. granicę Wyżyny Już M e h o f e r między Małopolskiej, Góralami a K r a k o w i a k a m i w i o ­ dąc ją^wzdluż gościńca p r o w a d z ą c e g o z Białej przez i Myślenice. Mehofera Zagadnienie Pola, który w r . 1851 ogłosił powiadające w e d ł u g dzisiejszej d z i e l i Górali obejmuje podział Poprad, druga wododział źródła terminologii grupom na t r z y g r u p y mieszkańców gór podstawowe, z etnicznym. których i Dniestru, trzecia Górali zaś sięga Górali od Pienin, Krościenka i Łącka, No­ Górali od P r ó c z wyżej p o d a n y c h z a l i ­ g r u p y górali śląskich, siebie Zywczaków, W po pierwszej, a w i ę c : Podhalan, cza też P o l d o p i e r w s z e j wylicza jedna p o l s k i c h , którzy, j a k w i d a ć rodów, z w a n y c h także Równiakami. Jabłonkowianami, 2 n a wschód p o z p o w y ż s z e g o , znaleźli się w całości w obrębie g r u p y oraz Kliszczaków. od­ o d źródeł O s t r a w i c y n a Śląsku p o dzieli P o l na kilka pomniejszych Sącza, Górali rody, ludność łemkowską i bojkowską o d P o p r a d u Sanu Czeremoszu i Prutu. wotarżan, przez specjalnych ba­ zamieszkujących północne s t o k i K a r p a t na p o m n i e j s z e Pol Wadowice g r a n i c Góralszczyzny, p o r u s z o n e t y l k o u b o c z n i e , stało się p r z e d m i o t e m dań W i n c e n t e g o od w r. 1 8 4 3 usiło­ 1 Babigórców, każdej z w y m i e n i o n y c h P o l s t a r a n n i e w s i , które d o danej t e k stanowią t y l k o w i o s k i Równiaków zwanych od przez Zagórzan przez s i e b i e grup g r u p y należą. Wyją­ które nanie­ Sącza, sione na mapę dają zasięg p o r w a n y , obejmujący wieńcem kotlinę sądecką. Linię, biegnącą nych peryferiach grupy p r z e z miejscowości leżące n a p ó ł n o c ­ Żywczan, Babigórców, Zagórzan i K H - �223 szczaków oraz Górali od Sącza, można p r z e z Pola granicę między uważać za wytyczoną ludnością góralską a l a c h a m i , którzy z Góralami sąsiadują o d północy. P o g r a n i c z n y m i w s i a m i góralskimi według W . P o l a są: J a w o ­ r z y n k a , I s t e b n a , Wisła, B r e n n a , S z c z y r k , szowice, Straconka, Łodygowice, Ślemień, Dolna, Las, Krzeszów, Zembrzyce, Meszna, Czernichów, MikuKocierz, Gór., Sleszowice, Tarnawa Budzów, ZacheJmna, Baczyn, Tarnawa Marcówka, Bystra, Tresna, Bieńkówka, T r z e b u n i a , Stróża, P c i m , W ę g l ó w k a , K a s i n a Gruszowiec, Porąbka, żówki, Półrzeczki, Od Dobra, Szczawa, Zalesie, Zbłudza, Zbłudzy z w a r t y dotąd zasięg z a c z y n a j a k o krańcowe Wielka, Jasna-Podłopień, T y m b a r k , C h y - w s i Równiaków W o l a Piskulina. się rwać. Pol podaje ( c z y l i Górali o d S ą c z a ) : C z a r n y P o t o k , Łukawicę, Zawadę, Przyszową, Kaninę, P i s a r z o w a , nę, C h o m r a n i c e , Zawadkę, T ę g o b o r z e , gilno, Ptaszkową, Góralszczyzny słusznie c z y n i z a r z u t i Spiszu. Świdnik, Kamionkę, polskiej S. U d z i e l a ) Zbyszyce, Frycową, Szczawnicę W y ż n ą i Niżna. Przysietnicę, terytorium Mystków, Męci­ Mo­ Homrzyska, Z tak wyznaczonego wyłączył Pol (z czego mu w s i p o l s k i e leżące n a O r a w i e 3 Zagadnieniem północnego pogranicza Góralszczyzny pol­ s k i e j zajęto się żywiej z początkiem n a s z e g o s t u l e c i a , p o wystą­ pieniu Ludwika artykułów Młynka, który w s z e r e g u poruszył; 4 sprawę t z w . Lachów, referatów i d r o b n y c h t j . ludności podgór­ s k i e j , sąsiadującej z Góralami na p r z e s t r z e n i o d Śląska C i e s z y ń ­ s k i e g o p o rzekę P o p r a d . W p o l e m i c e , która się w ó w c z a s wywią­ zała, zabrało głos w i e l u u c z o n y c h , m . i n . F . B u j a k , J. Jakóbiec, sporo 7 S t . Eliasz R a d z i k o w s k i światła na zagadnienie różnic międzygrupowych wzdłuż p o g r a n i c z a Problem wtedy granicy jednakowoż podający zazwyczaj dobrze Po swoje między rozważaniami swymi S. U d z i e l a , 6 k u l t u r o w y c h i stosunków góralsko-lackiego. Góralami a L a c h a m i rozstrzygnięty, uwagi w formie 5 i i n n i , c o w s u m i e rzuciło 8 gdyż przyczynków, całego nie poszczególni nie pogranicza, został autorzy, obejmowali lecz tylko sobie znane, ale n i e z b y t w i e l k i e j e g o o d c i n k i . raz pierwszy p i e r o S. U d z i e l a , 9 od czasów Pola który w y t y c z a północną całość obejmuje granicę do­ Góralszczy- �224 z n y w sposób następujący: na Śląsku Cieszyńskim granicznymi w s i a m i góralskimi są W i s ł a i B r e n n a , w Małopolsce zaś Meszna, Bystra, Wilkowiska, Oczków, Moszczanica, Łodygowice, Kocierz, Szczyrk, Czernichów, Tresna, T a r g a n i c a , R z y k i , Zagórnik, T a ­ czany, P o n i k i e w , K o z i n i e c , Tarnawa, i Górna, M u c h a r z , S k a w c e , Sucha, Krzeszów, Maków, Tarnawa Budzów, Dolną Zakrzów, B u g a j , S t r o n i e , S k a w i n k i , P a l c z a , H a r b u t o w i c e , Bieńkówka, W i ę ciórka, Zawadka, Pcim, Lipnik, Wiśniowa, Poznachowice. T u ciągła l i n i a g r a n i c z n a p r z e r y w a się i rekonstruować j e d y n i e p r z e z połączenie luźno p o r o z r z u c a n y c h d a n y c h przez U d z i e l ę , a m i a n o w i c i e : szarów, Sowłin Wojakowej, Olszowej, (przedmieście Iwkowej, Dobrocierzy, Paleśnicy, Podola, Mystkowa. Koło Frycowej się z zasięgiem torium Góralszczyzny Ujanowic, Jurkowa, Filipowie, Jasiennej, ją Zawadki, K o ­ Zmiącej, Libratowej, Borowej, Paszyna, g r a n i c a p o l s k i e j Góralszczyzny Łemków. koło S z c z a w n i c y Skrzydlnej, Limanowej), możemy miejscowości p o ­ zbiega Z w y z n a c z o n e g o w t e n sposób t e r y ­ wyłącza Udziela a zamieszkane cztery wsi, położone p r z e z t z w . Rusinów Szlachłow Opierając się na rękopiśmiennej p r a c y z r. 1 8 7 5 , p o z o s t a ­ skich. łej p o W ł a d y s ł a w i e Kosińskim, n a północno-zachodnich Góralszczyzny wymienia Udziela s z a n y m góralsko-lackim; Jastrzębie, J a s z c z u r o w a , wice, Stryszów, rzyce. Dalszy parę kresach wsi o charakterze mie­ należą t u : A n d r y c h ó w ( w i e ś ) , B r z e z i n k a , Łękawica, Marcówkai R o c z y n y , Sułkowice ( a d . A n d r y c h ó w ) , Poręba ciąg o m a w i a n e j Sleszoi p r a c y poświęca U d z i e l a Zemb­ przepro­ w a d z e n i u podziału Góralszczyzny n a Górali beskidowych, Pod" (od Sącza), przy czym charakte­ halan, Kliszczaków ryzuje pokrótce różnice k u l t u r o w e zachodzące między p o s z c z e ­ gólnymi g r u p a m i Abstrahując grupy jest i Lachów etnograficznymi. od przeprowadzony autorzy przy s k i c h t z w . Lachów którzy mieszkańców Góralszczyzny na pomniejsze który zarówno u P o l a j a k i u U d z i e l i n i e bez z a r z u t u , należy podnieść, że obydwaj w y t y c z a n i u o g ó l n e g o zasięgu Górali popełnili t e n sam błąd z a s a d n i c z y , niacy), podziału etnograficzne, a m i a n o w i c i e włączyli sądeckich wprawdzie Beskidu, ale ( u P o l a Górale o n i d o g r u p góral­ od Sącza posiadają p e w n e r y s y niewątpliwie l u b Rów- przypominające są grupą nie-góralską, �225 0 k u l t u r z e wyrosłej z r o l n i c z y c h kultur małopolskiego podgó­ k o r e k t u r y północno - w s c h o d n i e g o zasięgu r z a i niżu. Przeprowadzenie polskiej Góralszczyzny przychodzi n a m łatwo dzięki b a d a n i o m r e g i o n a l i s t y sądeckiego, Mieczysława C h o l e w y , k t ó r e g o n i e p u b l i ­ kowana mapka zasięgu Górali sąsiadujących z L a ­ od Łącka, c h a m i sądeckimi, z n a j d u j e się w a r c h i w u m M u z e u m Etnograficz­ n e g o w K r a k o w i e . W e d ł u g t e j m a p y n a j b a r d z i e j k u północy w y ­ suniętymi wsiami Maszkowice, góralskimi Jazowsko, Nawojowa, są: Młynczyska, Gabon, Kiczna, Łącko, Skrudzina, Przysietnica, natomiast Siekierczyna koło L i m a n o w e j oraz Rytro, Barcice, P o p o w i c e , Zeleźnikowa n a południe o d S t . Sącza posiadają c h a ­ r a k t e r w s i przejściowych, łączących e l e m e n t y 1 lachowskiej. kultury góralskiej N i e jest w y k l u c z o n e , ż e w ciągu d a l s z y c h granica wyznaczona nięciom, niemniej precyzją oddzielić przez Cholewę jednak od może ulec d r o b n y m p r z e s u ­ dziś pozwala Góralszczyzny i U d z i e l ę włączone t e r e n y Omawiając już badań nam ona niesłusznie z dużą przez Pola lachowskie. zagadnienie granicy lachowsko-góralskiej m u ­ s i m y uwzględnić również zasięg Lachów, p o d a n y w j e d n e j z p r a c F. B u j a k a . Poczynając o d Łącka 1 0 nad Dunajem wiedzie Bujak granicę L a c h ó w p r z e z g ó r ę Modyń i Cichoń d o T y m b a r k u , stąd grzbietami Łopienia, a następnie wzdłuż chód i p r z e z do Skawy. wsi Snieżnicy i L u b o g o s z c z y Raby wsi Kasinki p o d Myślenice, g d z i e skręca n a za­ Trzebunię, Ostrość do granicy Bieńkówkę między i Zembrzyce Lachami zmierza a Góralami z a ­ c i e r a s i ę — z d a n i e m B u j a k a — s k u t k i e m p o w s t a n i a obszarów n y c h , które L a c h y uważają za góralskie miesza­ a Górale za l a c h o w s k i e . N i e k t ó r e z t y c h w s i o c h a r a k t e r z e m i e s z a n y m (Młynczyska, G r u szowiec, Stopnice) które robiły n a a u t o r z e k u l t u r o w o uległy wpływom wrażenie wsi przesiąkającym góralskich, z sąsiednich terenów l a c h o w s k i c h . Porównując p r z e d s t a w i o n e chów, wyznaczone pr/ez na m a p i e Pola, jedynie na niewielkich odcinkach się ze sobą, p o z a poszczególne linie linie graniczne że pokrywają t y m zaś, zwłaszcza w o k o l i c y W a d o w i c wschód o d n i c h w k i e r u n k u Łącka, L u d , t. X X X V I 1 zasięgi Górali i L a ­ B u j a k a i Udzielę, w i d z i m y , i na wykreślone 15* �226 przez W różnych autorów związku z analizą wykazują załączonej dość mapy znaczne rozbieżności. n a s u w a się cały pytań, z których zwłaszcza t r z y wybijają szereg się n a c z o ł o : 1) J a k d a l e k o w k i e r u n k u północnym sięgała Góralszczyzna polska w I I połowie ubiegłego stulecia? 2) J a k i e z m i a n y zaszły w p r z e b i e g u l i n i i g r a n i c z n e j o d cza­ sów, k i e d y wyznaczał ją W . P o l , aż do czasów d z i s i e j ­ szych? 3) J a k kształtowało się wzdłuż p o g r a n i c z a p o c z u c i e przyna­ leżności g r u p o w e j L a c h ó w i Górali i j a k i m z m i a n o m u l e ­ gało o n o w zależności kultury Udzielenie ludowej od w ciągu wyczerpujących zmian zaszłych zakresie o d p o w i e d z i na postawione w y ­ żej p y t a n i a n a s u w a dziś duże trudności, n i e m n i e j p r z y o b e c n y m zasobie w o s t a t n i c h l a t osiemdziesięciu? jednak dostępnych n a m materiałów nawet etnograficz­ n y c h można rzucić n i e c o światła na interesujące nas z a g a d n i e n i a . S p q r p c e n n y c h wiadomości, pochodzących z końca u b i e g ł e g o s t u l e c i a , z n a j d u j e m y w c y t o w a n y c h już p r a c a c h B u j a k a , Jakóbca, Udzieli a ponadto Etnograficznego w przechowywanych w Krakowie w materiałach archiwum Muzeum rękopiśmiennych. nie p u b l i k o w a n e d o t y c h c z a s , często a n o n i m o w e z a p i s k i , Te zbierane jeszcze p o d k i e r u n k i e m J a n o t y , G u s t a w i c z a c z y U d z i e l i , stanowią w niektórych w y p a d k a c h ważne uzupełnienie opisów zaczerpnię­ t y c h ze starszej l i t e r a t u r y e t n o g r a f i c z n e j . Najnowszych materiałów etnograficzne, przeprowadzone terenowych dostarczyły b a d a n i a z końcem r . 1 9 4 5 i w pierwszym półroczu b i e ż ą c e g o z i n i c j a t y w y i p o d k i e r u n k i e m M u z e u m E t n o ­ g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e z funduszów dostarczonych przez D e ­ partament N a u k i p r z y M i n i s t e r s t w i e Oświaty. B a d a n i a t e , mające w przyszłości objąć o b s z a r k o w s k i e j w jej najszerszym etapie pracy na o d c i n k u ( o d X I I . 1945 d o V . 1 9 4 6 ) południowym Ziemi Kra­ zasięgu e t n o g r a f i c z n y m , w p i e r w s z y m od s k o n c e n t r o w a n e zostały Ż y w c a p o G r y b ó w na w s c h o d z i e . C e l e m badań było u s t a l e n i e zasięgu południowego k u l t u r y l u d o ­ w e j t z w . Krakowiaków. śród pracowników B a d a c z e t e r e n o w i , rekrutujący się s p o ­ Muzeum Etnograficznego studentów e t n o g r a f i i i e t n o l o g i i U . J . ł l w Krakowie , zbierali według oraz dostar- �227 c z o n y c h i m kwestionariuszów materiały e t n o g r a f i c z n e dotyczące stroju ludowego, b u d o w n i c t w a , ustroju g r u n t o w e g o i typu podarki stosunków oraz poczucia przynależności międzygrupowych. Z g r o m a d z o n e grupowej i gos­ tą drogą materiały, p o p a r t e z n a ­ czną ilością zdjąć f o t o g r a f i c z n y c h o r a z szkiców odręcznych, s t a ­ nowią b a r d z o cenną podstawę d o porównań z materiałami n i e j s z y m i . Dzięki d o k o n a n y m w o s t a t n i c h miesiącach daw­ poszukiwa­ n i o m t e r e n o w y m m o ż e m y śledzić p r z e m i a n y , j a k i e zaszły n a w s i p o d k a r p a c k i e j w ciągu ubiegłego półwiecza i zakończyły się r o z ­ padem tradycyjnej kultury ludowej pod naporem postępującej urbanizacji. Omawiane w niniejszej pracy zagadnienie rozgraniczania g r u p e t n o g r a f i c z n y c h i kształtowania się stosunków wzdłuż l i n i i zetknięcia d w u k u l t u r wywoływało społecznych czasami niepo­ r o z u m i e n i a między e t n o g r a f a m i a s o c j o l o g a m i , wynikające z róż­ nego sposobu pojmowania g r u p y etnograficznej. lem uniknięcia e w e n t u a l n y c h nieporozumień poświęcić słów parę k w e s t i o m Sądzę, było b y że ce­ wskazane t e o r e t y c z n y m , związanym z p r o ­ blemem g r u p y etnicznej. Wedle grupą świadomości rębną że definicji, społeczną samych całość, być spotykanej nazywamy czyli tych pewien nieskończenie równocześnie grupy zawodowej, ludzi podręcznikach zrzeszenie stanowi a ten różnych wyznaniowej, sam grup socjologii, ludzi, pewnego układ odosobniony} wiele członkiem w każde które rodzaju w od­ G r u p takich mo­ 2 człowiek może społecznych narodowościowej, być (rodziny, rozrywkowej i t p . ) . N i e i n a c z e j m a się r z e c z w społeczeństwach p r y m i t y w n y c h , które również rozpadają się na b a r d z o w i e l e różnych grup łecznych. d o swojej C z ł o n k o w i e i c h posiadają świadomość spo­ przynależności g r u p y , p r z y c z y m p o d s t a w y w y t w o r z e n i a się t e g o p o ­ c z u c i a mogą b y ć b a r d z o różne. W j e d n y m w y p a d k u świadomość odrębności u p e w n e j ilości l u d z i może opierać p o c h o d z e n i a o d wspólnych p r z o d k ó w się na tradycji ( r o d z i n a , ród, p l e m i ę ) , w i n n y m w y k o n y w a n i e wspólnego zawodu (np. grupy d r u c i a r z y , obraźników, z o r g a n i z o w a n y c h potajemnie dziadów o d ­ wędrownych p u s t o w y c h ) . Przyczyną w y t w a r z a n i a się p o c z u c i a odrębności u p e ­ w n y c h zespołów l u d z k i c h j e s t często wspólne z a m i e s z k i w a n i e p e - �228 w n e g o o b s z a r u , stąd grupy gromady wiejskiej, parafii społeczne czy tworzą z państwa n p . mieszkańcy czasów gospodarki p a t r y m o n i a l n e j , o i l e t r a d y c j a g r a n i c a d m i n i s t r a c y j n y c h z czasów pańszczyźnianych s t a n o w i d o dziś podstawę wyróżniania od obcych. swoich 11 Spośród b a r d z o w i e l u różnych g r u p społecznych, j a k i e p o ­ wstać mogą w o b r ę b i e społeczeństw p r y m i t y w n y c h , e t n o g r a f w y ­ biera sobie jeden specjalny rodzaj grupy społecznej, nadający się n a j l e p i e j d l a c e l ó w s y s t e m a t y k i z j a w i s k e t n o g r a f i c z n y c h i n a ­ z y w a g o grupą Pojęciem dzi etnograficzną. „grapy zamieszkujących niających etnograficznej" określone się od sąsiadów siadających poczucie świadomości swej własnych pewnymi odrębności zespól geograficzne, cechami przynależności lu­ wyróż­ kulturowymi grupowej i po­ oparte na kulturowych. K l a s y c z n y m przykładem g r u p jących w y m o g o m obejmujemy terytorium etnograficznych, p o w y ż s z e j d e f i n i c j i , będą odpowiada­ n p . K u r p i e , Spisza­ cy, G ó r a l e śląscy i t p . Obserwacja wśród grup etnograficznych, przeprowadzana najprymitywniejszych ludów egzotycznych w a r s t w l u d o w y c h społeczeństw c y w i l i z o w a n y c h , świadomość własnej odrębności e t n o g r a f i c z n e j zarówno jak i wśród poucza nas, ż e powstaje najczę­ ściej n a t l e różnic g w a r o w y c h , różnic w u b i o r z e , s p o s o b i e bywania środków utrzymania zdo­ (np. r o l n i c t w o i pasterstwo) lub wreszcie w o d m i e n n y m sposobie budowania osiedli. Inne zjawiska kulturowe, jako trudniejsze do zaobserwowania, rzadko stanowią przyczynę uświadomienia s o b i e odrębności własnej g r u p y w s t o ­ s u n k u d o sąsiadów. 14 2 t y c h właśnie w z g l ę d ó w podczas wyznaczania t e r y t o r i a l n y c h poszczególnych g r u p e t n o g r a f i c z n y c h g ł ó w n y n a c i s k n a w y c h w y t y w a n i e właściwości zasięgów kładzie gwarowych, s t r o j u , b u d o w n i c t w a i t r y b u życia, c h a r a k t e r y s t y c z n y c h danej ludności, i następnie wpływają obserwuje się, dla ba­ j a k odrębności te na kształtowanie się p o c z u c i a przynależności g r u p o w e j . M o ż e w przyszłości u d a się p r z e d s t a w i o n e pogranicza się cech góralsko-krakowskiego uzupełnić tu jeszcze zagadnienie wynikami �$99 ьо о о t> О и cu а. U со г- оо <г> о СО СО СО СО т р « 5 г 5 2 >. « .5 о л о S « я •N i Дffl2 м Д N dсо нсо cСiПw сотс'соi nэт с\ ir - * i 7* )2 в о а 5 о. -с ° -я -О ЬЛ -N N СМ СО 5 J ^ о. JS "о ^ « NS о 5 - • S - * '«'S •в. £"3 л о, <ń чо г-; od aŃ о ri *J CQ CQ rt m « „ n rl N N -о в . . S в в |>'| «о о! о С О " s as Д с) «' S •о а о -о о « S t « о о ^ со с/5 ^ н .5" о 2 2 £ U J ^ 1-1 CN СО TP l/S ЧО Г»" �230 badań gwarowych, wymaga z dialektologiem. prowadzonych jednak ostatnio przez Muzeum w i e , b a d a n i a g w a r n i e były się to ludowym, prac etnografa terenowych, Etnograficzne uwzględnione, o b e c n i e d o materiałów z e b r a n y c h nad strojem współpracy Ponieważ j e d n a k w r a m a c h musimy w związku i poczuciem budownictwem w Krako­ ograniczyć ze studiami przynależ­ ności g r u p o w e j . I. U b i o r y l u d o w e na p o g r a n i c z u góralsko-lachowskim N i g d z i e c h y b a przysłowie fak cię widzą, tak cię piszą n i e znajdowało szerszego z a s t o s o w a n i a kultura ludowa była niż n a w s i w o k r e s i e , jeszcze w s w y m pełnym r o z w o j u . zwracał pilną uwagę n a n a j d r o b n i e j s z e z którymi zdarzało m u się spotykać. szczegóły Chłop ubioru U b i ó r był s w e g o legitymacją społeczną, według której r o z g r a n i c z a n o kiedy ludzi, rodzaju n a w s i sur- dutowców, panów, ciarachów o d chłopófy a t y c h o s t a t n i c h d z i e ­ lono na g r u p y pomniejsze. Na pograniczu / k r a k o w s k o - góralskim w t r a d y c y j n y m stroju l u d o w y m , również różnice, zachodzące obok różnic g w a r o w y c h , d o r o l i g ł ó w n y c h kryteriów, według których Górale i L a c h y r o z p o z n a w a l i swoich urastały, o d obcych. 15 Różnice te, dostrze­ galne nawet dla najmniej zainteresowanego obserwatora, w oczach l u d u nabierały niesłychanej doniosłości, s k u t k i e m c z e g o szcze, m i m o k o m p l e t n e j p r a w i e u r b a n i z a c j i strojów p o g r a n i c z u góralskim, t r a d y c j e d a w n y c h różnic ż y w o się w pamięci informatorów. dziś j e ­ ludowych na zachowały W e d ł u g i n f o r m a c j i z e b r a n y c h osta­ t n i o w t e r e n i e a p o t w i e r d z o n y c h p r z e z s t a r s z y c h autorów, piszą­ c y c h o L a c h a c h i Góralach na początku b i e ż ą c e g o mieszkający p o o b u s t r o n a c h północnego zasięgu wymieniał s z e r e g c e c h , p o których rozróżniano stulecia, l u d Góralszczyzny Górali od La­ chów, j a k t o i l u s t r u j e poniższa t a b e l a . Przedstawione bądź terenowych w n i e j różnice s t r o j u , z e b r a n e na podstawie i n f o r m a c j i , bądź z g r o m a d z o n e p r z e z d a w n i e j s z y c h , n i e zawsze ściśle odpowiadają autorów rzeczywistości. �231 L a c h y 6 6 г a I e /~ u b i ó r a) m ę s k i : koszula krótka, w p u s z c z a n a do spodni, długa, w y p u s z c z a n a na s p o d n i e ; spodnie płócienne i z s u k n a samodziałowego, płócienne i z m a t e ­ riałów f a b r y c z n y c h ; obuwie kierpce, buty z kamizelki krótkie, z s u k n a fa­ brycznego, długie, z sukna fa­ brycznego; n i e noszą, płaszcze płócienne, długie, p o z a k o l a n a , zw. płóciennice; ubiór wierzchni płócienny cholewami; ubiór wierzchni sukienny g u n i e brązowe działowe, ubiór g ł o ­ w y letni n i s k i kapelusz f i l c o w y z szeroką krezą, wysoki kapelusz fil­ c o w y z wąską krezą; ubiór g ł o ­ wy zimowy czapka z baraniego f u ' r a z główką p o k r y ­ tą k o l o r o w y m s u k n e m fabrycznym, biała c z a p k a ma* gierka dziana z włóczki; b) samo­ ubiór s u k m a n y białe z s u ­ kna fabrycznego lub samodziałowego; к o b i e с у : spódnice zamiast spódnic d w i e zapaski: przednia i tylna, spódnice z e s z y t e ; zarzutki na r a m i o n a z płachty białej działowej, chusty fabryczne kolorowe; ubiór g ł o w y chustki, samo­ czepce. Z w y c z a j noszenia k o s z u l i w y p u s z c z a n e j na s p o d n i e s p o t y k a się również i u Górali z tą t y l k o różnicą, że noszą o n i z a z w y c z a j k o ­ szule krótsze o d l a c h o w s k i c h . J e d y n i e w najbliższych p o g r a n i c z n y c h w s i a c h góralskich zachowała się t r a d y c j a o k o s z u l a c h długich p o ­ za k o l a n a , które m i e l i t a m nosić chłopcy d o l a t k i l k u n a s t u , n i m o t r z y m a l i pierwsze spodnie. za­ �232 N a t e r e n a c h podgórskich n o s z o n o latem spodnie z wąskimi n o g a w k a m i , związanymi s z n u r k i e m u d o l u . l u b na fuzyjce. fuzyfkowe W pacześne Zwano je t y m s a m y m czasie G ó r a l e ubie­ r a l i , j a k widać na r y e . 1, s p o d n i e uderzająco s z e r o k i e , szyte z płó­ ciennego cienne, samodziału. szerokie, W dołem Bysinie i Pcimiu noszono dwa razy dziurkowane portki i płó­ zakończone P r ó c z s p o d n i l n i a n y c h n o s i l i też chłopi n a p o d g ó ­ strzępkami. r z u s p o d n i e z prążkowanego d r e l i c h u l u b k u p n e g o s u k n a , G ó r a l e zaś z białego, wełnianego samodziału, zwane (Stróża), suknioki (Łękawica, P e w e l , Slemieńska, K o c i e r z ) l u b gu- pqrtki wałaskie nioki (Budzów). wymi (Stryszawa, Spodnie z b r ą z o w e g o samodziału z w a n o Kurów). buko­ Północny zasiąg s p o d n i góralskich 1 6 ilustruje mapa 2. N o g a w k i spodni wpuszczano lewami. na P o d g ó r z u d o butów z c h o ­ Z n a n e b y ł y t z w . wywijoki z długą i miękką cholewą, p o l s k i e , z j e d n y m s z w e m z tyłu i napiętkami n a b i j a n y m i m e t a l o ­ wymi W ćwiekami, oraz węgierskie z dwoma szwami po bokach. górach na n o g i u b i e r a l i k i e r p c e , naciągane zimą n a t z w . ko­ pyta, t j . g r u b e s k a r p e t y s z y t e z samodziałowego s u k n a l u b d z i a ­ ne n a d r u t a c h . Zasiąg p i e r w s z y i l u s t r u j e r y c . 3. B u t y z c h o l e w a m i zaczęli nosić n a Góralszczyźnie p a r o b c y i młodzi g a z d o w i e cem ub. stulecia. 17 Kierpce trzymały się dłużej już wśród z koń­ ludności ubogiej. N a k o s z u l e u b i e r a l i górale k a m i z e l k i z s u k n a k u p n e g o z w a ­ ne brucliki, ftany. lejbiki, i t p . , zaś westki Pokrewieństwo kroju, wspólne i c h p o c h o d z e n i e mieszkańcy P o d g ó r z a uwidocznione ka­ na r y c . j t , z d r a d z a o d f r a k a n o s z o n e g o w e F r a n c j i z koń­ c e m X V I I I w . Powołana r y c i n a i l u s t r u j e równocześnie, j a k s k r a ­ cał się k a f t a n w miarę przesiąkania w g ó r y . K a f t a n t y p u s k i e g o , p o d o b n y d o istebniańskiego, ale w Kocierzy. 1 8 W K r a k o w s k i m k a f t a n był bez o z d ó b , ubiorem góral­ zanotowano zbytkownym, b i e d n i e j s i nie n o s i l i g o zupełnie. P r ó c z kaftanów bez rękawów n o s z o n o też w k a f t a n y z rękawami. P o d w p ł y w e m mieszczańskich t w o i z y ł się s p e c j a l n y rodzaj kapot, zapinanych na krakowskim czamar potrzeby wyz �233 czarnego sznurka a z tyłu ozdobionych bogato fałdowaną spó­ dnicą. Kapoty takie, zwane bazgierami l u b bacigerami, rozpo­ wszechniły się zwłaszcza w zachodniej części krakowskiego k o ­ ło Kęt i Wadowic zastępując białe płótnianki sukmany. Ryc.-1 Według fotografii PARA GÓRALSKA Z SIDZINY Krugera z e zbiorów I. Kopernickiego Ubiorem różniącym Krakowiaków i Górali były tzw. ptóciennice, górnice lub kikle, t j . płaszcze z samodziałowego płó­ tna, długie do kolan, ozdobione przy kołnierzu i rękawach kolo­ rowym suknem. Jak widać z załączonej mapy, płótnianki w kilku wypadkach potrafiły przedostać się do pogranicznych wsi g ó ­ ralskich. �234 S t r o j e m u r o c z y s t y m n a t e r e n a c h podgórskich była s z y t a z białego s u k n a i z d o b i o n a n a południe waniami z czarnego sznurka ułożonego ( r y c . За) . N a południowym w s c h o d z i e w i ozdobione szyte motywy wyszy- pętlicowe K r a k o w s k i e g o , na p o g r a n i ­ c z u Góralszczyzny noszą t z w . gurmany. k m a n y k r a k o w s k i e j , są sukmana o d Wisły Posiadają o n e krój s u ­ z białego wełnianego samodziału wyszyciami z czerwonego sznurka i sukiennych apli­ kacji (rys. 3b). O d z i e n i e m w i e r z c h n i m Górali (Pcim), górnicą cugą (Łętownią, była ( K a s i n k a Mała, M s z a n a D o l n a ) . hazuchą kich, wykonane z i rozmieszczeniem brązowego zwana gunia Tenczyn, samodziałowego od sukna, białych cuch podhalańskich G ó r y . P r z e d kilkudziesięciu l a t y zaczęto z a m i a s t t z w . baje, t j . kurtki z spod guń Babiej nosić brązowego wełnianego, s k r o j o n e n a sposób m i e j s k i , z krojem sukmany kra­ i brązowych guń górali ze Śląska, Ż y w i e c c z y z n y i Góralszczyźnie cuchą, G u n i e Górali myślenic­ o z d ó b uderzająco przypominają k o w s k i e ( r y c . 3 c ) a różnią się również Krzczonów), na samodziału kołnierzem marynar­ k o w y m o b s z y t y m p o d o b n i e j a k i m a n s z e t y n a rękawach materią czarną l u b zieloną. Baje rozpowszechniły się b a r d z o gunie. W Kozińcu z n a l e z i o n o chodniokrakowskiej sukna. skrojoną górnicę wypierając na a szytą z b r ą z o w e g o baćgiery sposób zagóralskiego R e k o n s t r u k c j e zasięgu g u n i góralskiej z p o ł o w y X I X w . 1 9 przedstawia mapa 6. 2 0 W a ż n ą rolę w r o z p o z n a w a n i u swoich cie g ł o w y . o d obcych Górale nosili latem filcowe grało n a k r y ­ kapelusze o niezbyt w y ­ s o k i e j , półkolisto s k l e p i o n e j g ł ó w c e z s z e r o k i m r o n d e m . W k r a ­ k o w s k i m kapelusze wysoką, u góry z w ę ż o n ą w f o r m i e stożka ściętego, i wąską krezę. K a p e l u s z taki, zwany celender filcowe l u b ryjek, posiadały przedostał główkę się o d Lachów d o p o g r a ­ n i c z n y c h w s i góralskich ( H a r b u t o w i c e ) . W z i m i e u b i e r a l i Górale c z a p k ę baranią z główką pokrytą n i e b i e s k i m l u b c z e r w o n y m s u ­ k n e m , zaś mieszkańcy podgórza t z w . magierkę, nianą białą, dzianą n a d r u t a c h . weł­ Południowy zasiąg m a g i e r k i p o ­ krywał się m n i e j w i ę c e j z zasiągiem płótnianki kowskiej. t j . czapkę i sukmany kra­ 2 1 I n n e części s t r o j u męskiego, j a k pasy, kożuchy, kapelusze �235 Ryc. 2. a) b) c) męski i okolic K r a k o w a . męski ze wsi Dobra w pow. limanowskim. B R U C L I K góralski z Istebnej (takie sam«, tylko mniej o z d o b n e no­ szono w Kocierzy i wsiach sąsiednich. Wszystkie kaftany wyko­ nane z sukna fabrycznego—«а* i „b" granatowego, „c" czarnego. KAFTAN KAFTAN (Tablicę wykonał Z. Szewczyk). słomiane p o m i j a m t u c e l o w o , g d y ż mimo n i e stanowiły kryterium one wartościowego Górali o d i c h północnych sąsiadów. pozorów w przeciwnych rozpoznawaniu �236 Stroje kobiece Góralek i K r a k o w i a n e k nie wykazują różnic z a s a d n i c z y c h , c o u b i o r y męskie. Przyczyną, domyśla się B u j a k , jest 5 2 cję a r c h a i c z n e g o tylu słusznie t o , ż e s t r o j e Góralek reprezentują t y p s t r o j u , który d a w n i e j panował również badania terenowe jak odkryły n a na podgórzu. Ostatnie p o g r a n i c z u Góralszczyzny stroju kobiecego, składającego trady­ się z t z w . cia- t j . krótkiej k o s z u l k i spełniającej rolę b l u z k i i d w u płó­ snochy, c i e n n y c h zapasek W tylnej—węższej i przedniej—szerszej." w spódnice białe, h a f t o w a n e w końcu w k o l o r o w e w z o r y , s z y t e z czasach późniejszych ubierały samodzia­ ł o w e g o płótna d r u k o w a n e g o z ręcznie się góralki przez farbiarzy Myśle­ n i c , A n d r y c h o w a , L a n c k o r o n y . N a Góralszczyźnie k o b i e t y w c z e ­ śniej niż mężczyźni zaczęły nosić o b o k kierpców b u t y z w a m i , p ó ź n i e j zaś ubierały też szyte z sukna i ozdobione sznurowane stebnem. głównie b u t y z cholewami. c z n i e dłużej na Góralszczyźnie. s t r o j u Lachówek, k u n s z t o w n i e upiętego, w kobiecym t j . białe p o d g ó r z a , z a c h o w a ł y się zna­ Prócz kolorowych podkreśla l u d z w y c z a j zamiast c h u s t k i . C z e p c e noszone granicznych stroju l u b oktuse, p r z e z k o b i e t y n a r a m i o n a . Łoktusie, w y p a r t e przez barwne chusty fabryczne z cechy chole­ trzewiki, K o b i e t y z p o d g ó r z a nosiły W a ż n ą różnicę stanowiły w p e w n y m o k r e s i e t z w . łoktusie płachty, z a r z u c a n e wysokie którego chust, j a k o noszenia Góralki nosiły czepca zwykłe były przez k o b i e t y w k i l k u wsiach po­ Góralszczyzny. Rzut oka na mapę 2 poucza nas, ż e s z e r e g właściwości s t r o j u góralskiego ( g u n i a , p o r t k i łaskie, k i e r p c e ) j a k o też i l a c h o w s k i e g o m a n a ) posiadały jeszcze ostro odgraniczone. skiego w połowie ub. wieku zasięgi w kilku nadgranicznych wsiach s p o d n i i kierpców) w Rozdzielu w s i , g d z i e dziś góralskich są wasuk­ bardzo W y p a d k i występowania c e c h s t r o j u zapożyczeń z p o d g ó r z a . T r a d y c j e ż e niektóre (płótnianka, biała lachow­ wynikiem s t r o j u góralskiego (wełnianych n a północ o d L i m a n o w e j , — t a k 2 4 spotykamy stroje mieszane góral­ s k i e i p o d g ó r s k i e , na początku u b . s t u l e c i a nosiły się p o góral­ s k u — ś w i a d c z ą , że zasiąg 25 ubiorów góralskich był pierwotnie szerszy, l e c z przesunął się k u południowi p o d w p ł y w e m ływania strojów g r u p sąsiednich, t j . k r a k o w s k i e j kładny przebieg procesu nawarstwiania oddzia­ i śląskiej. Do­ się ubiorów śląskich n a �R y c . 3. a) B l A Ł A SUKMANA czerwonych M. sukna, ozdoby czarne с n a rękawie. W i e ś Wieś Dobra. Z e zbiorów GUNIA BRĄZOWA Wieś Z samodziałowego Pcim. Według sukna, ozdoby Muz. Etn. w rysunku rysunku M. góralskie w k i l k u wsiach, Żywca, n a m śledzić pozwala połowy u b . stulecia, sukna, ozdoby graficznego w Krakowie. skich l u b lachowskich anonimowy Szewczyk). północny zachód o d rękopis w archiwum Przyczyną przyjmowania przez Górali awansu społecznego. Szereg w y p o w i e d z i czerwone. Brzozowskiej. położonych na przechowywany czerwone. Krakowie. (Tablicę wykonał Z. gorocznych wyjątkiem Trzemeśna. W e d ł u g Brzozowskiej. B l A Ł A GURMANA Z s a m o d z i a ł o w e g o b) c) Z fabrycznego patek pogranicznych z drugiej Muz. Etno­ ubiorów ślą­ była chęć zanotowanych w toku te­ badań t e r e n o w y c h , j a k o też z n a l e z i o n y c h w s t a r s z y c h �238 materiałach wskazuje, że Górale zaś u b i o r y L a c h ó w c z y Miemców ponowały i m b a r d z o . skich gunie, portki k o do lasu, sku. W się swego w s i a c h niegdyś c z y s t o kierpce noszone zaś n a u r o c z y s t e w y s t ę p y już u b i e r a n o siej czasach n o w s z y c h z n a n y m i n a m s z l a k a m i wpływy miejskie, naszych się przedostawać z cofanie się góral­ były tyl­ po lachow- z północy podgórza powodujące p o d k o n i e c dalsze stroju, (Ślązacy z o k o l i c B i e l s k a ) i m ­ we wałaskie c z y południowi zaczęły sach Często wstydzili w ku głąb g ó r u b . s t u l e c i a i w cza­ strojów góralskich w głąb Karpat. D z i s i a j zasiąg ubiorów góralskich linia przeprowadzona w r. 1 9 3 8 p r z e z zachodzie wyznacza doc. Tadeusza na Seweryna, w części zaś środkowej o b e j m u j e o n a w s i o r a w s k i e , skąd przez R a b ę W y ż n ą p r z e c h o d z i p o d R a b k ę a następnie g r z b i e t a m i G o r ­ ców w k i e r u n k u Łącka. II. B u d o w n i c t w o Analiza budownictwa ludowego granicy p o o b u s t r o n a c h północnej Góralszczyzny d o s t a r c z a n a m w porównaniu ze s t r o j e m d a l e k o m n i e j ścisłych d a n y c h d o w y z n a c z a n i a siadujących ze sobą g r u p e t n o g r a f i c z n y c h . sób b u d o w a n i a w górach i na podgórzu odmienne typy. zasięgu d w u są­ Według Bujaka spo­ m a przedstawiać Równiacy p o największej części budują chałupę i stajnię o b o k s i e b i e i kryją j e j e d n y m słomianym d a c h e m . b i e l o n e j i z b y mają dymną piekarnię, t z w . chałupę, i latem przebywa część bydła. Chata jest góralska okno. Dach ściany szczytowe niebielona, dwuspadowy obite nakryty deskami. posiada z wrotami wjazdowymi. którego W izbie Obok w której zimą niskie szerokie jest d r a n i c a m i l u b g o n t a m i , Pomieszczenia gospodarskie (stajnia, stodoła, c h l e w y ) stanowią odrębne b u d y n k i , z trzech stron podwórze, dwa czwarty zamykające bok ogranicza mieszkalnej płot Górale bydła n i e trzymają . Z e s t a w i o n e t u różnice między b u d o w n i c t w e m p o d g ó r ­ 36 s k i m a góralskim n i e dadzą w świetle najnowszych staranniej porównujemy się utrzymać w pełnej rozciągłości materiałów terenowych. poszczególne elementy Przeciwnie, i m budownictwa �239 obydwu się omawianych cechy grup wspólne, e t n o g r a f i c z n y c h , t y m więcej występujące n i c y góralsko-krakowskiej. dzić, ż e z a g r o d y boku, obydwu Poczynając od t y l k o u zamożniejszych gazdów, nigdzie i na p o d g ó r z u 28 bocheńskim ( n p . w Łysej G ó r z e ) , w najbliższej o k o l i c y chowskim. Zagrody, Góral­ c o również występuje i n a za­ 27 ( z wyjątkiem czworo­ na N a P o d h a l u s p o t y k a się j e c h o d n i e j Łemkowszczyźnie , u Lachów Sądeckich Zielonki) gra­ p l a n u należy s t w i e r ­ dziedziniec, n i e przeważają l i c z e b n i e . (Cholerzyn, mnożą stronach wielobudynkowe, postawione w formie zamykające w pośrodku szczyźnie po Krakowa a n a w e t i d a l e j k u północy w p o w . m i e ­ w których część m i e s z k a l n a i s t o d o ł y ) znajdują gospodarska się p o d wspólnym d a c h e m , p r z e ­ ważają l i c z e b n i e zarówno w k r a k o w s k i m j a k i n a Góralszczyźnie. W b u d o w n i c t w i e powiśla K a k o w s k i e g o s p o t y k a m y dwa zasadni­ cze t y p y r o z p l a n o w a n i a chałupy. P i e r w s z y ( r z a d s z y ) p r z e d s t a w i a d o m m i e s z k a l n y , w którym p r z y j e d n e j ścianie węższej się sień, p r z y d r u g i e j k o m o r a , w pośrodku zaś i z b a znajduje mieszkalna; d r u g i t y p (częstszy) p o s i a d a sień w środku i d w i e i z b y l u b izbę i stajnię p o b o k a c h . O b y d w a te t y p y p o d s t a w o w e wraz z for­ m a m i p o c h o d n y m i występują, j a k stwierdzają materiały wane p r z e z M a t l a k o w s k i e g o , Kutrzebiar>kę 2 9 również i na Góralszczyźnie. tegorocznych Bogaty j0 publiko­ i Leszczyckiego , 31 zbiór, stanowiący dorobek badań e t n o g r a f i c z n y c h , n i e daje żadnych podstaw d o r o z g r a n i c z e n i a t y p o w e g o p l a n u c h a t y góralskiej i podgóralskiej. Nie inaczej p r z e d s t a w i a się z a g a d n i e n i e materiału b u d o w l a ­ nego i konstrukcji. Zarówno w górach j a k i na podgórzu nuje b u d o w n i c t w o drewniane o k o n s t r u k c j i węgłowej pa­ a nawet dru­ gorzędne c e c h y t e g o b u d o w n i c t w a , j a k n p . występujące t u i ów­ dzie drzwi o kolistym chacie w y k r o j u u góry, s p o t y k a góralskiej j a k i p o d g ó r s k i e j . c z y m k o n s t r u k c j a dachów (na o b u t e r e n a c h wsparta na t z w . stolcach) W się zarówno w P o d o b n i e n i e różni się n i ­ krokwiowa, rzadziej a n i w r e s z c i e i c h kształt. s t a r y m b u d o w n i c t w i e k r a k o w s k i m przeważał d a c h rospadowy, młodszą zaś formę s t a n o w i u szczytu. W dwuspadowy b u d o w n i c t w i e góralskim ilościowo czte­ z okapami sprawa przed­ s t a w i a się o d w r o t n i e . Przeważa t a m m i a n o w i c i e młodsza f o r m a , tj. dachy dwuspadowe z okapem bocznym, natomiast na star- �240 s z y c h i uboższych b u d y n k a c h m i e s z k a l n y c h , n a s t a j n i a c h l u b k o ­ libach przeżywa się j e s z c z e s t a r s z y dach czterospadowy. Gra­ n i c a między o b y d w i e m a f o r m a m i d a c h u rozpływa się w s z e r o k i c h strefach n i e dając p o d s t a w przejściowych graniczenia. Brak głębszych Górali i p r z y l e g ł e g o pomnimy sobie d o stanowczego roz­ różnic w b u d o w n i c t w i e podgórza nie t r u d n o wpływ wyjaśnić, ludowym gdy w a n i e się a r c h i t e k t u r y l u d o w e j w K a r p a t a c h w o k r e s i e wania się kultury t a m fali osadnictwa rolniczej, rolnego, przyniesionej k ó w z północy, z e l e m e n t e m przeciwdziałającym wołoskim reprezentującego o kulturze wytworzeniu się niedawna zwyczaj typ zakupywania gotowych pasterskiej, D r u g i m czyn­ 32 głębszych między b u d o w n i c t w e m góralskim i podgórskim n a Góralszczyźnie i spławiania krzyżo­ głównie przez polskich osadni­ n i e posiadającej t r a d y c j i b u d o w n i c t w a w i e j s k i e g o . nikiem przy­ b u d o w n i c t w a p o d g ó r s k i e g o n a kształto­ różnic był trwający domów i c h p o rozbiórce do drewnianych wodą w kra­ k o w s k i e , g d z i e m o n t o w a n o j e powtórnie. Zwłaszcza w e w s i a c h n a d ­ wiślańskich s p o t y k a m y a n a w e t stodoły (Tyniec, kreślić rza. często tradycję, ż e p o s z c z e g ó l n e zostały w t e n sposób sprowadzone' chałupy od goroli P i e k a r y , M o g i ł a i szereg i n . ) . Niezależnie o d t e g o p o d ­ należy Znany wpływ, cieśli góralskich n a b u d o w n i c t w o jest bowiem mniej więcej p o Wisłę wzywano powszechnie f a k t , że ( g r a n i c a t a dokładnie na podgó­ podgórzu ustalona nie była) często d o b u d o w a n i a domów majstrów góralskich, c i e ­ szących się sławą d o b r y c h i t a n i c h rzemieślników. Różnice, jakie w nakreślonych t u w a r u n k a c h mogły w y ­ tworzyć się na p o g r a n i c z u góralsko-krakowskim, n i e mogły d o t y c z y ć rozkładu wnętrz a n i z a s a d n i c z y c h c y j n y c h , musiały o n e ograniczać się d o nych, które istotnych. jednakże optycznie mogą Różnic t a k i c h jest d w i e . lub dranicami a s z p a r y między szczegółów robić drugorzęd­ wrażenie Górale kryją d o m y belkami więc elementów k o n s t r u k ­ zrębu utykają bardzo gontem mchem i ściany zostawiają w s t a n i e s u r o w y m . P o d g ó r z a n i e zaś j a k o m a ­ teriał d o k r y c i a dachów używają słomę i bielą w a p n e m . Analizując zasięgi s t w i e r d z i m y rychło, że w d z i s i e j s z y m t w a n i e dają o n e d o s t a t e c z n y c h a zrąb polepiają wspomnianych stanie l u d o w e g o podstaw do tu gliną zjawisk budownic­ precyzyjnego wy- �241 z n a c z a n i a g r a n i c między b u d o w n i c t w e m Górali i Lachów. Z m a p y opracowanej najdalej panuje p r z e z J . Klimaszewską wysuniętych gont, ku pokrycie wynika, południowi dachu że wsi jest za góralskich, gdzie mieszane. Prócz bardzo dachów c z y s t o słomianych, które się t a m trafiają, posiada pokrycie ficznych pamięć najdawniejszych, się pierwsza sięgające obszary podgórskie, nakreśloną c h ó w ( m a p a 3). D l a charakterystyczna tej strefy k r y t a słomianym strefy, o d siebie. m n i e j więcej p o s c h e m a t y c z n i e chałupa krakowska, etnogra­ informatorów, zarysowują się t r z y których b u d o w n i c t w o p i e r w o t n i e różniło obejmuje domów Na pod­ 33 należycie materiałów z e b r a n y c h w r o k u bieżącym, w czasach jakie obejmuje sporo k o m b i n o w a n e ze słomy i g o n t ó w . s t a w i e n i e o p r a c o w a n y c h jeszcze wyjątkiem Strefa n a południe granicę zasięgu L a ­ dachem była typowa czterospadowym, ze ścianami b i e l o n y m i . N a południe o d niej ciągnęła się w y d ł u ż o ­ nym pasem strefa przejściowa, z obszarami zakreskowanymi pokrywająca na m a p i e 3. się W m n i e j więcej strefie tej c z t e r o s p a d o w e k r y t e słomą stanowiły mniejszość w o b e c dwuspadowych z okapami bocznymi, pokrytych dachy dachów słomą ujętą z g ó r y i z dołu s z e r e g i e m gontów. Prócz c h a t o ścianach b i e l o ­ n y c h w s t r e f i e t e j było s p o r o tylko w szparach) lub domów zupełnie częściowo b i e l o n y c h ( n p . nie b i e l o n y c h . Trzecia ciągnąca się o d g r a n i c y Góralszczyzny w y z n a c z o n e j strefa, na m a p i e 3 k u g r a n i c y p o l i t y c z n e j , nie była całkowicie j e d n o l i t a . W części pół­ n o c n e j spotykało się jeszcze d a c h y k r y t e c z ę ś c i o w o słomą i zrę­ b y b i e l o n e w s z p a r a c h , jednakowoż i m dalej k u południowi, t y m b a r d z i e j przeważał g o n t n a d słomą a w r e s z c i e słoma zanikła z u ­ pełnie. P o d o b n i e miała się r z e c z z b i e l e n i e m Omawiane tutaj faktów d o p r o b l e m u wiem wątpliwości, szczegóły budownictwa c o f a n i a się Góralszczyzny. dorzucają Góralszczyzny m y m na z a t a r c i e góralskiego c h a r a k t e r u garść N i e ulega b o ­ że w ciągu u b . s t u l e c i a słoma i w a p n o nowały s z e r e g w s i północnej twa. Przesuwanie zrębów. wpływając tamtejszego opa­ t y m sa­ budownic­ się k u południowi p e w n y c h c e c h b u d o w n i c t w a p o d g ó r s k i e g o jeszcze z początkiem d r u g i e j p o l . u b . s t u l e c i a o d ­ bywało ubiorów Lud, T. się równolegle z p o s u w a n i e m lachowskich. XXXVI W się drugiej pol. X I X na t e r e n y w. pod góralskie wpływem 16* �242 postępującej u r b a n i z a c j i s t r o j u l u d o w e g o j e g o w k i e r u n k u południowym została bardziej od strojów konserwatywne n a podgórzu ekspansja sparaliżowana, natomiast budownictwo i p o s z y c i e słomiane w r a z z b i e l o n y m trwa nadal zrębem postępuje k r o k za k r o k i e m c o r a z głębiej w g ó r y . S t o s u n k i Daleko więcej m i ę, d z у g r u p o w e niż światło n a z a g a d n i e n i e studiowanie budownictwa rzuca nam g r a n i c y góralsko-lachowskiej a n a l i z a p o ­ c z u c i a , przynależności g r u p o w e j i stosunków Materiały, j a k i m i t u rozporządzamy, międzygrupowych. n i e są c h r o n o l o g i c z n i e współczesne. C z ę ś ć i c h zaczerpnięta jest z rękopiśmiennych m a ­ teriałów, pochodzących z czasów Janoty i Gustawicza, część z p r a c B u j a k a , Jakóbca, U d z i e l i i Młynka, część w r e s z c i e z o s t a t ­ n i c h poszukiwań t e r e n o w y c h . niają się o tyle, że Materiały t e r a z e m wzięte uzupeł­ zagadnienie g r u p o w e j możemy prześledzić p o g r a n i c z a północnej Konieczność n p . poczucia względnie dobrze przynależności wzdłuż całego Góralszczyzny. posługiwania się materiałem, z różnych czasów, p r z y całym s z e r e g u n a j m n i e j jedną dodatnią. Daje pochodzącym stron ujemnych ma przy­ m i a n o w i c i e możność zaobserwo­ w a n i a , j a k b a r d z o świadomość własnej odrębności g r u p o w e j u z a ­ leżniona j e s t o d i s t n i e n i a r z e c z o w y c h p o d s t a w t e g o zróżnicowa­ nia, a w i ę c s t r o j u i g w a r y l u d o w e j . W drugiej połowie i p o d koniec u b . stulecia, n i e n i wyżej badacze Górali i Lachów, granicznego napięcie było z b i e r a l i w t e r e n i e materiały poczucie jeszcze emocjonalne, gdy wymie­ do zagadnień przynależności g r u p o w e j u l u d u p o ­ b a r d z o ż y w e , łączyło się z n i m duże a p o n a d t o l u d orientował się w p r o b l e ­ m i e zasięgu poszczególnych g r u p e t n o g r a f i c z n y c h w d a l e k o więk­ s z y m zasięgu g e o g r a f i c z n y m aniżeli obecnie. G d y Jakóbiec pytał mieszkańców Słotwiny o Górali i L a ­ chów, i n f o r m a t o r z y n i e t y l k o w i e d z i e l i , że s a m i są Góralami, ale p o d a l i też informacje dotyczące p o g r a n i c z a śląskiego a zasięg Lachów p o t r a f i l i rftkreślić o d Oświęcimia począwszy, przez K r a - �243 R y c . 4. G O S P O D A R Z SPOD IZDEBNIKA UBRANY W Według fotografii Krugera PŁASZCZ TYPU ŚLĄSKIEGO ze zbiorów I . Kopernickiego ków, Bochnię, T a r n ó w — p o L w ó w , g d z i e L a c h y są już z Ruśniokami. pomieszani Zi W y t r a w n e oko obserwatora miejskiego dostrzegało n i e t y l ­ k o różnice z a s a d n i c z e , ale chwytało również półcienie i s u b t e l n e przejścia. Przykładem t e g o może b y ć grupa Mieszańców, t j . ludzi o u w i d o c z n i o n a na m a p i e 3 kulturze lachowskiej, jednakże z pewną domieszką elementów góralskich. W p r a c y Młynka b a r d z o jaka, gospodarza i poety c i e k a w e są w y p o w i e d z i ludowego z Lichwina w s i o d p o g r a n i c z a góralskiego dosyć o d l e g ł e j . za L a c h a a w s i sąsiednie za lachowskie. ralami a Lachami wiedzie od Białej koło Tuchowa, M y j a k uważa się Granicę przez Jana M y ­ Kęty, między Gó­ Andrychów, �244 Wadowice, Kalwarię, M y ś l e n i c e , Limanową, T y m b a r k , Kamienicę, S t a r y Sącz, G r y b ó w 35 Jeżeli zasięgi p u b l i k o w a n e p r z e z Jakóbca i Młynka a u z y s k a n e o d informato­ rów z l u d u tylko i d a l e j p r z e z Jasło n a Ruś. nałożymy na mapę 3, przekonamy zgadzają i uzupełniają się o n e ze biegają o d t y c h , które w y z n a c z o n e sobą, się, ale były przez Pola na p o d s t a w i e zewnętrznych c e c h k u l t u r o w y c h . czy Udzielę Prawdziwość p o ­ d a n y c h w y ż e j rozgraniczeń ogólnych p o t w i e r d z a k i l k a dzi odnoszących odpowiedzi się d o m n i e j s z y c h że nie niewiele od­ obszarów. wypowie­ Młynek cytuje inteligenta rodem z Frydrychowic p o d Wadowicami, który uważa wieś swoją za lachowską a szkane p r z e z L a c h ó w w y m i e n i a Zawadkę, Kęty, ponadto jako zamie­ Inwałd, Bulo­ w i c e , A n d r y c h ó w , p o d c z a s g d y H o c z n i a m a już c h a r a k t e r p r z e j ­ ściowy d o G ó r a l i . 36 z wypowiedziami z a n o t o w a n y m i w r. bieżącym w K o c i e r z y . M i e ­ Informacje te s p r z e d l a t 5 0 pokrywają się szkańcy t e j w s i uważają się za Górali i j a k o w s i góralskie ( p o z a szeregiem miejscowości położonych na południu) wymieniają R z y k i i Krzeszów, n a t o m i a s t T a r g a n i c a i c h z d a n i e m jest wsią l a ­ chowską. chowskie Krzeszowianie 37 uważają się z a Górali. wskazują dziś S l e s z o w i c e , T a r n a w ę Dolną i M u c h a r z . Mieszkańcy d w u o s t a t n i c h m i e j s c o w o j c i chów. W uważają się s a m i za L a ­ o k o l i c a c h Myślenic ludność podgórska w y p i e r a się dziś nazwy Lachów n i e , k i m są, a za Górali również się n i e uważa. odpowiadają Ze s t a r s z y c h materiałów ści g r u p o w e j wieś Jako wsi la­ n i e k i e d y — Podgórale góralską, podobnie jak 3 9 Jachówkę i Trzebunię, N a wschód o d Myślenic z a g a d n i e n i e Mieszkańcy wychodzi Bieńkowic, przynależno­ Bieńkówkę uważa o n za Falezę, H a r b u t o w i c e , Jasienicę i Bysinę zamieszkują ści g r u p o w e j z braku zapyta­ 3 8 n i e c o światła na p o c z u c i e r z u c a rękopis J . M a l i n y . Na (Osieczany ). poczucia materiałów mniej natomiast Lachy. przynależno­ plastycznie. którzy wiedzą o t y m , ż e sąsiedzi z p o ­ łudnia nazywają się L a c h a m i , za w s i góralskie uważają Wilko­ w i c e , W i e r z b a n o w ą , d o c z e g o się j e d n a k ludność m i e j s c o w a n i e p o c z u w a . Chłopi ze S k r z y n k i koło D o b c z y c Wielką jako n a s i e d l i s k o twardych niej D o b r e j uważają się s a m i za L a c h ó w . Przedstawione tu wypowiedzi wskazują n a Kasinę Górali. Mieszkańcy sąsied­ 40 ludowe, zebrane dawniej �245 • Mapa 2. I. g r a n i c a III. kierpce, VI. sukmana (ryc. 3), +w O VII ow Qvm. ф/х. <§>x. Их/, UBIORY LUDOWE NA POGRANICZU GÓRALSKO-KRAKOWSKIM północna g u n i I V . kierpce góralskiej, i spodnie II. spodnie góralskie b i a ł a , n i e o k r e ś l o n e g o bliżej VIII. sukmana cienica razem, zwana X . „płaszcze" rodzaju, gurmaną—typ z peierynką, wełniane razem, góralskie, V . płócienica VII. sukmana (górnica), typu „a" „ b " ( r y c . 3), I X , s u k m a n a i pló- jak na ryc 4, XI. w s i niegdyś g ó r a l s k i e , k t ó r e zmieniły strój n a śląski. Wykaz miejscowości: 1. B u c z k o w i c e , 23. Kurów, 4 6 . Jastrzębik, 69. Raciechowice, 2. M i k u s z o w i c e , 24. H u c i s k o , 47. Sułkowice, 70 Zerosławice, 3. W i t k o w i c e , 25. Lachowice, 47a. Jawornik, 71 Trzemeśnia, 4. R y b a r o w i c e , 2 6 . Strzyszów, 48. 72. Krzesławice, 5. Ł o d y g o w i c e , 27. Mucharz, 49. H a r b u t o w i c e , 7 3 . Pore,ba, 6. B i e r n a , 28. 50. Bieńkówka, 74. Wiśniowa, 7. H e c z m a r o w i c e , 29. S l e s z o w i c e , 51. Trzebunia, 75. S z c z y r z y c , 8. Wieprz, 30. 52. Więciórka, 76. Jodłownik, 9. Andrychów 31. S u c h a (wieś), 53. Tokarnia, 77. Pcim, (wieś), 32. Leśnica, 54. Krzczonów, 78. Skrzydlna, Sułkowice, 33. Stronie, 55. Krzeczów, 79. Porąbka, 10. Skawce, Zembrzyce, Palcza, 11. K o c i e r z , 34. S k a w i n k i , 5o. Tenczyn, 80. Wilkowisko, 12. Łękawica, 35. Zachełmna, 57. Byszyce, 81. Dobra, 13. Ryehwałd, 36. Budzów, 58. Gorzków, 82. Zawadka, 59. Raciborsko, 83 Jurków, 60. Jankówka, 84. 61. Sieraków, 85. 62. Bieńkówka, 86. 14. P e w e l Ś l e m i e ń - 3 7 . J a c h ó w k a , ska, 15. Mutne, 38. W o l a Radzi- szowaka, Gruszowiec, Kasina Wielka, 16. R z y k i , 39. Głogoczów, 17. K a c z y n a , 40. K r z y s z k o w i c e , 63. Slrzynka, 87. M s i a n s Dolna, 18. 41. lzdebnik, 64. Zręczyce, 88. Górna, Ponikiew, Ka»inka, Mszana 19. K o z i n i e c , 4 2 . Bączarka, 65. Kwapinka, 89. Podobin, 20. J a s z c z u r o w a , 43. Polanka, 66. Brzezowa, 90. Półrzeczki. Osieczany, 21. Krzeszów, 44. Borzęta, 67. 2 2 . Kocoń, 45. Lanckorona, 68. Kornatka, �246 i o b e c n i e , można b y oczywiście pomnożyć jeszcze dokładniejsze w y k o r z y s t a n i e l i t e r a t u r y , eksploatację terenu. Mnożenie p o n a d miarę n i e w y d a j e wiedzi, granic który gruntowniejszą materiału m i się c e l o w e . t u zacytowano, wyznaczanych czy przez jednak czy t o przez Już stwierdza dowodowego t e n zespół dostatecznie przez l u d z u s t a l o n y m i n a d r o d z e t y w n e j a n a l i z y w y b r a n y c h elementów k u l t u r y l u d o w e j . ności t e j n i e m a n i c d z i w n e g o , przytoczonych przez skanych w ostatnich rozpoznaje obcych wypo­ zgodność gdyż obiek­ W zgod­ jak wynika z materiałów B u j a k a , Jakóbca i Młynka a także i u z y ­ badaniach terenowych przede l u d sam swoich od w s z y s t k i m na p o d s t a w i e różnic u b i o r u . N i e t y l k o j e d n a k same różnice u b i o r u wpływają n a w y t w o ­ r z e n i e się p o c z u c i a odrębności; współdziałają t u i i n n e c z y n n i k i . Najbogatszy o b r a z g r u p y własnej, l a c h o w s k i e j , i sąsiedniej, góral­ s k i e j w y s u w a się w w y p o w i e d z i na którego informacje wspomnianego już J a n a M y j a k a , powołuje się L . Młynek. różnic, j a k i e zachodzą w e d ł u g n i e g o Obok szeregu w u b i o r z e Górali i L a c h ó w , w s p o m i n a o n o różnicach w z a k r e s i e b u d o w n i c t w a , s p o s o b u o d ­ żywiania się, zwyczajów Lachy ko mówią przez gospodarskich i dorocznych podniebienie bedziewa, dosiela, dotąd, do tela, Góralami i Górale po a Górale Lak, twierdzą dotyla, tela. Lachami, chłopi ką. pódziebedomy, Różnice g w a r o w e , zachodzące między 4i podkreślane ze Skrzynki w ogóle inaczej a G ó r a l e pódomy, potyl c o się Góralom n i e p o d o b a . ną góralską wart­ L a c h y mówią są przez lud wielokrotnie. Z d a n i e m chłopów ze Słotwin koło Żywca Lach powoli, oraz g w a r y . mówią Samą nazwę l a c h inaczej mówią L a c h y a i wargami. G ó r a l e . L a c h y mówią Lach wa, i powoli, koło nie zgadał, ciągnie, Dwadzieścia 4 2 Dobrzyc) tj. lat temu to się z taką miała mówi (jak dziewczy­ mowę dziką a pręd­ C i ż s a m i i n f o r m a t o r o w i e ze S k r z y n k i podają, że w P o z n a - c h o w i c a c h Górnych są już Górale, b o tarn zaciągają n a ą, mó­ wią n p . nasą kasą kasza, zamiast nasza c h o w i e mówi się jeszcze po polsku, r o w e zarówno l e k s y k a l n e Góralami a L a c h a m i , czasie t e g o r o c z n y c h podczas g d y w G l i - t j . na a . jak i fonetyczne, zwracali uwagę badań t e r e n o w y c h . 4 3 N a różnice zachodzące liczni gwa­ między informatorowie w O d n o s i się wrażenie, że o b e c n i e w związku z z a n i k i e m s t r o j u l u d o w e g o główne kryterium �247 odróżniania gwarowe. określić, się wzajemnego Jedynie ile w przyszłe tych Górali i L a c h ó w badania wypowiedziach stanowią językoznawców jest prawdy cechy mogłyby obiektywnej a i l e dowolności i f a n t a z j i . Dużym powiadane subiektywizmem n a t e m a t całości odznaczają się o g ó l n e c e c h y kultury, cech fizycznych wy­ i umysło­ w y c h , właściwości m o r a l n y c h i t p . własnych oraz g r u p y sąsiedniej. W wypowiedziach jemna, jaka c h a m i . Gorol ralski go na p o w y ż s z e zakorzeniona fest (Skrzynka). nie będzie Góral fest przyjaciela. człowiekiem Ale i umysłowych właściwości Gorolem się duża niechęć ( Z r ę c z y c e ) ; mówi się: głupi (Skrzynka). W zabójstwa przebija Idź chytrym, za pięć złotych ty dziku nigdy zdolny związku z ujemną oceną góralskiej ludności gwałtowny. gó­ z nie­ fest do kulturalnych nazwanie s t a n o w i dlań ciężką obrazę, na którą r e a g u j e sób b a r d z o wza­ jest z d a w n a między Góralami a L a ­ Lacha w spo­ W e d ł u g J . M a r c i n k a z Bieńkowic ność mieszcząca się n a północnej s t r o n i e R a b y lud­ uważa się za coś l e p s z e g o o d ludności góralskiej i stara się p r z y każdej sposob­ ności Góralom imponować a przeważnie pragną t o czynić l u d z i e młodzi, wyróżniający się s t r o j e m i ogładą towarzyską, c o się i m też n i e j e d n o k r o t n i e udaje, zwłaszcza w o b e c u b o g i e j i m n i e j uświa­ d o m i o n e j ludności góralskiej. 44 Górale w o d n i e s i e n i u d o Lachów o d ­ n o s i l i się d a w n i e j z równym u c z u c i e m niechęci a nawet wiści. S i a d y t e g o s p o t y k a się jeszcze dziś w głębi niena­ Góralszczy­ z n y ( n a P o d h a l u , S p i s z u , u Górali o d Ł ą c k a ) , n a t o m i a s t n a g r a n i c z u północnym ludność góralska mopoczucie grupowe. Starzy zatraciła swe po­ d o b r e sa­ Górale uznają swoją niższość kul­ turalną w s t o s u n k u d o Lachów. Tłumaczą się, że u n i c h nie b y ­ ło szkół j a k u Lachów, że o d r e s z t y kraju oddzieleni m i . Podkreślają też s w o j e ubóstwo wynikające Sąsiedzi z podgórza imponują pociągało u Górali chęć miano lacha. uważają się I tak z byli lichej lasa­ ziemi. 45 Góralom swą wyższą kulturą, co naśladownictwa n p . mieszkańcy i podszycia Tarnawy się Dolnej pod chętnie za Lachów, b o i m t o p o c h l e b i a . N i e są jednakowoż p e w n i , c z y i s t o t n i e są L a c h a m i , g d y ż ludność z o k o l i c n a z y w a i c h Góralami. 46 r y l u d o w e j samopoczucie O s t a t n i o w związku z Wadowic zanikaniem kultu­ przynależności g r u p o w e j u l e g a p e w n e m u �Р о о s w Э. 3 <т> Я) ' *~ =Г о М. о Т" з N - Р И "I 2 ^ 3 о г+ г+ р о w ся. 5Г со 2Г си о TJ о 2. 1 « п з" _, <^> г* Р >*г 5. -° н. Е: р Г* о- о , *р Си N О cn> N & О ЕГ • £ СО 3. ОС N 3" о N V; Cu J B re р В JU 3=—- о з со о, CU € то «и р в - сп W 3. N* СО я !Г; Си rf в i О 3 о i С5 ^ з- g N о Р S.P ^ g CD -г з К ^ en Р ^ -I ^ |^ С з О "О • сг р 2. г-" Р Р о W о fi) q Р ССП з 3 о- О О СО ^ г* СО •a s- з I сп Г О 4 СП о 99 О 1 «— • ^ со ^ о s 5. N ^ т N С со СПз Р о К =• 3 Си N S -о С2.П- (К? СП 0<5 О Н Р н о N о 7Г EL О -tо. • " о N О О" 3 о- ^ о ^ Р з о S ?t- о- э~ .о Си Р - ГТ =t о " Си 3 „ "СО* р Си р р N. р- 5- •о о. со N о ? 5 o- о со СО Sr 3 К N 'CO - О Ci съ о Й. 3_ N o Q — Т! -3 — JB 5" 7Г N СП 5- « O ja 3 o N о >< p 3 S3 Cu N •< u- OprocOMat p o 3- N P (Ć' CD N с* dr. ff. Rtlnfuu p o 3- л" S. 94 o " CU P •< O p " =? СП. Ł "^.^ N С O o. S" °S Cu Cu Is- 3 Р р rłсо S 3 s Ci р о. CD о а Р S д. И 3 >< О со 3" з о N 3 Р л ^ ? ET О. Р о 's < r o ^o < o. «» з: о 5 з СТ а * o' 43 си 5. г то з а. с з й ^ з t> 2. % Р 'C со 3 о 3 о тз lр-С t-П 94 iv Р вГ.2. л СО Р 3 CD Р О 3. CD о П О £Г о ли с »Q тз - Со * х £. з 8 2. СО Й N тз с о О er г. ° сп СО О п> Си СО ^7" N 2- "о 3" О л: Е< О * В. Т - 3 - И У. Си О з Й со ja 3 О) С со. 3 . Си П W СО J2. °* со" си ? J B и m ! e S 2 f k a n n i c a ą P P 1.^ kultury RLT^V o ' 9 - S t ™ « » . 3 32. Inwałd, 34 35. Gor«ń 39. Iwkowa. Zagórnik, 38. Rozdzielę, 33. Hocznia, Górna, 36. D " b n Zawadka 29. 22. Tenczynek Wielka, 2 1 . Stróża, ĆD' 3. 3 1 T Bulowice 23 S Bierko­ 7. M u c h a r z 30Г л ' o o- N P З^ o o H N DO Г « >< 1 3 . J a s i e n i c a , 14. B y s i n a ! 1 5 . J a c h ó w k a ! 28. Kasina 20. P c i m , 27. S k r z y n k a . 19. G ł o g o c z ó w , informacja 6. K r z e c z ó * pochodzi 5. R z y k i , miejscowości 4. T a r g a n i c a , 12. Harbutowice, (wieś), 11. P a l c z a , 26. Lipnik, 18. T o k a r n . e , 1 0 , Sidzina, 3. Kęty strzałek u w i d a c z n i a j ą , z j a k i e j 2. Kocierz, 25. Wierzbanow., 17. T r z e b u n . a , a 24. W.śmowa, n 31.Fnrdnrchow.ce, wice I c Kierunki 1. S ł o t w i n a , góralskiej. miejscowości: 16, B . e n k o w k a Ifi Wykaz a 3 CO >o 2 <*" Cu =• 3 "8 B' CO 5 3 ^ Э. £Г •a 2 N. o p co. 3 o N «< СП o P tWa }l; pÓ nocna . G ó r a l s z c z y z n y z I I p o ł o w y X I X w., I I I . osrólny z a s i ą g L a c h ó w p o d a w a n y w . " \ f Г''^ . y . » w a z « j B i , «в Górali, V . w s i , których mieszkańców i n n i uważają z a G ó r a l a V i i W Г ^ ^ ^ У » * " » ! " ^ f Lachów, V I I . w s i , których mieszkańców inni uważają z a L a c h ó w V I I I . o b s z a r y d a w m e j g o r a l s l u e . k t ó r e uległy w p ł y w o m podgórskim, I X . miejscowości, w k t ó r y c h z a u w a ż o n o ślady^ |. * J» CD- — I< C 3O CD o CB o co г» 5. й- S" CO оo -с o JU N 3 p co g_ CD O 2- O N °°' 5 Ś ° o СЯ F i: o Ł er 3 cr CD • CD fou P ~ p P Г" 7Г NCD Г _ p P p 3^ 3 S* J ' Й » &* 3 P ^ O -P r« Я S " O ~ ^ o' l ' ET 3 O 3 ^ i a if o, CD N 3 ^ G R A N I C E G Ó R A L S Z C Z Y Z N Y P O L S K I E J I ZAGADNIENIE POCZUCIA PRZYNALEŻNOŚCI GRUPOWEJ LUDNOŚCI POGRANICZNEJ о •< 3 Р с сг о KCJ Р / 3 з/г,го о> па 3. сг о• Мара 2. -I Р S р- со о 3 р * Ł 5/О CV 3 е: С5а3 се 3 Се о о СП О £ 2. JB. i О со сг Р о fu С 3 N inS'bi? AT .' Р ' ел 2~ ~N О сл. ?§ со о S' 5г 3 . р О* о- 1.1 с ^ ju С << Г*- >* Ł сп О. «со о CU Д- PJ я - *>" о s s к " о О §" 3 з СсиО О з 32. Я) 2. И" ^ _ Б* о- ° Р е о 3 о t-» t c - " Sr 3 ао а. w CD 3 w £ ¥' СП —• ~. " -а 2 N С О л" Б' оо a . sT J 2 to л. л. co J �250 IV. Z a k o ń c z e n i e Z g o d n o ś ć w y z n a c z o n e g o w niniejszej góralskiego z zasięgami c a m i L a c h ó w i Górali w y z n a c z o n y m i ny pozwala pracy zasięgu s t r o j u p e w n y c h cech b u d o w n i c t w a oraz g r a n i ­ przez sam l u d pogranicz­ n a m ustalić r o z p r z e s t r z e n i e n i e się Góralszczyzny p o d k o n i e c u b . s t u l e c i a w sposób następujący ( m a p a 3 I I ) : począwszy o d g r a n i c y państwa n a południe o d C i e s z y n a m i góralskimi są: Wisła, B r e n n a , wice, Kocierz, Szczyrk, granicznymi wsia­ Slotwina, Pietrzyko- Rychwałd, L a s , T a r n a w a Górna, K r z e s z ó w , szawa, S u c h a , M a k ó w , Jachówka, Zachełmna, B a c z y n , k a , T r z e b u n i a , Stróża, P c i m , K a s i n k a , Kasina nej p r z e z B u j a k a przyjmując Bieńków­ Wielka, w i e c , Jurków. Stąd p r o w a d z i m y granicę wzdłuż Stry­ linii Gruszo­ wyznaczo­ za o s t a t n i e w s i góralskie Chyżów- k i , Półrzeczki, S z c z a w ę , Zalesie, W o l ę K o s m o w ą , Kiczną, Ł ą c k o , Maszkowice, Jazowsko. wzdłuż g r a n i c y Dalej wyznaczonej zasiąg przez Góralszczyzny Mieczysława północ o d p o d a n e j t u l i n i i ciągnie się n i e z b y t biegnie Cholewę. szeroki Na pas w s i o c h a r a k t e r z e przejściowym ( m a p a 3 V I I I ) , obejmujący n a k r e s a c h północno-zachodnich w s i : wice, Rybarzowice, Mesznę, Bystrą, Łodygowice, Bierną, Wilkowice, w Buczko­ części środkowej Brzezinkę, Targanicę, S u t k o w i c e , Zagórnik, K a c z y n ę , P o n i k i e w , K o ziniec,Porębę Swinną, Jaszczurową, M u c h a r z , T a r n a w ę Dolną,Zemb­ rzyce, Skawce, M a r c ó w k ę , Stryszów, D ą b r ó w k ę , Łękawicę, B u ­ dzów, S t r o n i e , Leśnicę, S k a w i n k i , P a l c z ę , H a r b u t o w i c e , Jasieni­ cę, Bysinę, zaś koło T y m b a r k u w części w s c h o d n i e j Dobrą, P o d łopień, Słopnice i Młynczyska. c z o n e t u zostały—jak D o obszaru przejściowego się w s t r o j e góralskie i l a c h o w s k i e , uważali się za Lachów l u b p r z e z sąsiednich Górali b y l i m i a n e m L a c h ó w określani. cydowany włą­ w i d z i m y — w s i , których mieszkańcy u b i e r a l i charakter etnograficzny że dawniejsi autorzy (Pol, Udziela) Niezde­ t y c h miejscowości p o w o d o w a ł , prowadzili na t y m obszarze linię graniczną f a n t a s t y c z n y m i z y g z a k a m i usiłując t y m oddzielić w s i lachowskie c o w i s t o c i e b y ł o , zda­ o d góralskich, j e się n a w e t za czasów P o l a , n i e d o p r z e p r o w a d z e n i a . sposobem C a ł y sze­ r e g argumentów, j a k n p . c o f a n i e się s t r o j u i b u d o w n i c t w a góral- �251 skiego a nawet przesuwanie przynależności d o g r u p y się ku południowi samopoczucia L a c h ó w p o z w a l a twierdzić, że t n i e p a s przejściowy należał bez reszty do pierwo­ terytorium Góral­ s z c z y z n y . T r u d n o określić, j a k d a l e k o w k i e r u n k u północnym się­ g a ć mogła k u l t u r a góralska wcześniej, zanim uchwyciliśmy zasiąg w r a m a c h w y ż e j p o d a n y c h . F a k t e m j e s t , że d z i e l u na północ o d L i m a n o w e j zachowała s k i c h s p o d n i i kierpców w Iwkowej a podobno i się w a n e w y r a z gazda, gunia, baca, c a c h k o ł o K ę t w y r a z koszaro koszar, B y ć może, że góral­ pasterskich; znane wetula jej Roz- tradycja koszarów i L i p n i k u w gwarach miejscowych np. w są a w 53 5 2 i uży­ Bulowi­ miejscowości t e , o z n a c z o n e na naszej m a p i e g w i a z d k a m i ( m a p a 3 X l ) , stanowić m o ­ gą t u p e w n e punkty słuszny i f o r p o c z t y orientacyjne. Jeżeli wyrażony domysł jest Góralszczyzny i s t o t n i e sięgały t a k d a l e k o k u północy, w t a k i m razie poważna połać k o w s k i e j stanowiłaby p o d względem południowej ziemi kra­ kulturowym wynik zmie­ szania się elementów góralskich z k r a k o w s k i m i i t o — b y ć m o ż e — tłumaczyłoby n a m istotę odrębności terytorium lachowskiego j a k o o b s z a r u przejściowego między zasięgiem c z y s t e j k u l t u r y gó­ r a l s k i e j a k u l t u r y Krakowiaków mieszkających n a d Wisłą. D o s y ć dokładne z a p o z n a n i e się ze s t o s u n k a m i n a p o g r a n i c z u góralsko-lachowskim w ciągu p r a w i e lecia pozwala panującymi całego n a m stwierdzić niewątpliwy związek, j a k i między istniejącymi f a k t y c z n i e różnicami k u l t u r o w y m i stu­ zachodzi a wytwa­ r z a n i e m się p o c z u c i a odrębności g r u p o w e j . Zależność t a , o b s e r w o ­ wana p r z e z e m n i e wzdłuż linii cznych (Spiszacy — Podhalanie, wie—Bojkowie, cza), p o z w a l a różnych różnic kulturowycli się na tej podstawie z reguły poczucia Z chwilą, g d y zatrą się różnice kać i p o c z u c i e grup etni­ Łemko­ 5 5 B o j k o w i e ~ H u c u l i , P o d g ó r z a n i e — L a c h y o d Są­ 5 6 wypowiedzieć t w i e r d z e n i e , że istnienie dostrzegalnych wytworzenie zetknięć Łemkowie — W e n g r i n y , wzajemnej zewnętrznie powoduje u odrębności ludu grupowej. o b i e k t y w n e , zaczyna obcości między członkami zani­ dwu róż­ n y c h g r u p . Ułatwia t o odstąpienie o d zasady wyłączności g r u p o ­ wej i doprowadza z biegiem czasu d o z a t a r c i a się n a w e t cji j a k i e g o k o l w i e k podziału n a g r u p y etniczne. trady­ �252 Z p o w y ż s z e g o spostrzeżenia wynikają ważne w n i o s k i n a t u ­ r y metodycznej, jeśli c h o d z i cznych na terenach silnie p a d k u , g d y usiłujemy o wytyczanie zniwelowanych wytyczyć cznych na obszarach zasięgu d o tego nie, że w badaniach terenowych kulturalnie. zasiąg stopnia grup dawnych W wy­ grup zniwelowanych zarysowuje etni­ etni­ kultural­ się n a m bądź jedy­ n i e słaby o b r a z odrębności k u l t u r o w y c h b e z występującej rów­ nocześnie świadomości odrębności g r u p o w e j o d w r o t n i e znajdujemy mieszkańców, bądź samą nazwę grupową, z którą k o j a r z y się już t y l k o pojęcie p e w n e g o t e r y t o r i u m , a l e b e z u z a s a d n i e n i a w zasięgach c e c h e t n o g r a f i c z n y c h , b a d a c z dzenia istnienia grupy etnicznej u p r a w n i o n y jest do stwier­ n a podstawie jednego tyl­ k o e l e m e n t u , t z n . bądź n a p o d s t a w i e zasięgu c e c h o b i e k t y w n y c h , bądź n a p o d s t a w i e zasięgu samej Zdaję s o b i e sprawę z nazwy tego, m o ż e duże zastrzeżenia, n i e m n i e j etnograf badający bec moje jednak musimy pamiętać, ż e zjawisk. każdym rokiem budzić natrafia w b a r d z i e j szczątkowy, c o s t a w i a g o w o ­ konieczności u s t a w i c z n e g o poznawanych że stanowisko kulturę ludową z t e r e n i e n a materiał coraz grupowej. r e k o n s t r u o w a n i a częściowo t y l k o 51 D O P I S K I Mehofer J . , 1 Der Wadowizer Kreis im Konigreich Galizien. Wie­ deń 1 8 4 3 . 2 Pol W., Rzut oku na północne 1 Podział Pola n a pierwszy precyzyjnej pracy stoki Karpat. rzut o k a robi i b y ć może d l a t e g o d o n i m często w p o l s k i e j l i t e r a t u r z e e t n i c z n e j Kraków 1851. wrażenie b a r d z o ostatnich czasów n i e m ó w i ą c już o p i s a n y c h d l a celów s z k o l n y c h . W rzeczywistości r o z g r a n i c z e n i a Pola n i e posiadają większej teria, n a podstawie G ó r a l e śląscy wartości n a u k o w e j , gdyż nieznane w n i c z y m n i e różnili się o d G ó r a l i „rodów" nazw (np. poprzez grupowych, Czuchońcy że p o e t a - e t n o g r a f staranną analizę podane niezręcznie czyli Kurtacy przez n i e dochodził d o autora Góralami ukutych od wyodrębnienia kulturowych, na oznaczenie Łemków) i przez n a m są Beskidu Zachodniego i c h właściwości się n a podręcznikach których dokonał o n s w e g o podziału. T w i e r d z e n i e , trzańskich, ł ą c z e n i e w jedną całość G ó r a l i o d P i e n i n z i Sącza wskazuje, starannej, opierano za ludowe kry­ jakoby i ta­ Łącka swoich s z e r e g zaś podanych l u b niewłaściwie uży- �253 (Jabłonkowianie tych wca, Mostów, n a oznaczenie mieszkańców J a w o r z y n k i , I s t e b n e j , fcomnej Muszyny), dozwala nia metody n a oznaczenie Łemków wątpić, ażeby podział n a g r u p y socjologicznej ści g r u p o w e j Spiszaki i P i o s k u lub badanej opierającej był wynikiem sią n a śledzeniu p o c z u c i a Buko­ z okolic zastosowa­ przynależno­ ludności. Zarys pierwotnej religii Lachów na tle podań ludowych. L u d t . V , 1 8 9 9 . T e n ż e , Referat o Lachach, w y g ł o s z o n y w r. 1 9 0 0 n a Zjeździe H i s t o r y c z n y m w K r a k o w i e (Pamiętnik III Zjazdu Historyków Polskich, t. I I ) . B u j a k F . , Przyczynek do kwestii Lachów i Górali, L u d V I I I , s, 1 6 1 . U d z i e l a S . , Lachy, L u d I X , s . 7 0 . J a k ó b i e c J . , Przyczynek do oznaczania granicy Lachów, L u d * Młynek L., 5 6 7 VII. s. 256. 8 Lachy w Polsce i na Słowaczyżnie, Radzikowski S t Eliasz, Lud V I , s. 391. Udziela 9 rali polskich S., Etnograficzne ugrupowanie i rozgraniczenie rodów Gó­ (Przegląd Geograficzny Bujak 1 1 W badaniach graficznego: F., terenowych doc. dr Sewerjn Reinfussowa Zofia Łaszczyóski Andrzej, pacz Maria oraz r. 1918). Przyczynek do kwestii Lachów 10 b r a l i udział p r a c o w n i c y Tadeusz, dr Roman o r a z słuchacze U . J : M a r i a R a b l i n Zofia, Bogodar Winid. i Górali, L u d V I I , s. 1 6 4 . Muzeum Reinfuss, Etno­ mgr. Cieśla- B r z o z o w s k a , Klebertówna E w a , R y b i c k a T e r e s a , S z e w c z y k Zdzisław, Ponadto współpracował w badaniach TrzeMar­ c i n e k J a n , l i t e r a t chłopski z B i e ń k o w i c k o ł o W i e l i c z k i . gdzie 1 2 Znaniecki F., 13 Z Socjologia wychowania, przykładem jedna grupa takim w s i , objęta n a z w ą „ K o r o l i w s z c z y z n y " , przynależności d o d a w n y c h zną", wspomina biskupów 4 obcej t . 1, s . 2 8 . s p o t y k a m y się m . i n . dóbr królewskich czasy, kiedy tzw. „Państwo a druga, n a Łemkowszczyźnie, szczyci zwana się tradycją „Biskupszczy- muszyńskie" stanowiło własność krakowskich. Zdarza się często, że z e s p ó ł r e c h w y r ó ż n i a j ą c y c h uzupełniany b y w a czym obraz grupy szeregiem własnej b y w a właściwości przedstawiany czerpanych grupę z własną o d fantazji, przy w sposób o wiele k o r z y s t n i e j ­ s z y niż o b c y . 15 VII, Por. Jakóbca J . Przyczynek do oznaczenia granicy Lachów, Lud s. 257. 16 Z materiałów 1 Marczewski 7 1 8 Szewczyka Z. В., Z materiałów Powiat wadowicki, Kraków 1897. Rablin Z. 1 9 Z materiałów S z e w c z y k a Z . 2 0 Miejscowościami granicznymi Brenna, Szczyrk, Godziszka, Lipowa, zasięgu Łodygowice, guni góralskiej są: B i e r n a , Łękawica, Wisła, Kocierz, R z y k i , K a c z y n a , P o n i k i e w , K o z i n i e c , Świnna Poręba, D ą b r ó w k a , T a r n a w a n a i D o l n a , B u d z ó w , S t r o n i e , Leśnica, S k a w i n k i , P a l c z a , H a r b u t o w i c e , Gór­ Jasie- �254 n i c a , B y s i n a , Stróża, P c i m , K a s i n k a , K a s i n a W i e l k a , po Dobrą 2 1 N a podstawie 2 2 Bujak 2 3 Z materiałów F., fotografii chłopa z Zembrzyc. W Przyczynek do kwestii Lachów Z referatu 2 4 a dalej biegnie granica i Zawadkę. zbiorach Muz. E t n . i Górali, L u d V I I I , s. 165. Szewczyka. mgr. Czesława Blajdy, wygłoszonego n a S e m i n a r i u m E t - nogr. U .J . w r.1934. 2 5 Przykładem dziś s p o t y k a m y 1813 noszono skim i 2 6 może b y ć w i e ś D o b r a długie białe g u r m a n y , w powiecie kaftany strój g ó r a l s k i ( Z b o r o w s k i Ludność J., limanowskim, i tradycję płótniaaek а góralska.w gdzie w r. pow. limanow­ nowotarskim, L u d X X V I I I , s . 2 1 5 ) . B u j a k F . , Przyczynek do kwestii Lachów i Górali, L u d V I I I , R e i n f u s s R . , Budownictwo ludowe na zach. Łemkowszczyźnie, 2 7 s. 461. Lud X X X I I I , s. 9 2 . Kilka słów o strojach, budowlach, sprzętach i naczy­ L u d X , s . 66. M a t l a k o w s k i W . , Budownictwo ludowe na Podhalu, K r a k ó w 1 8 9 2 . K u t r z e b i a n k a A . , Budownictwo ludowe w Zawoi, K r a k ó w 1 9 3 1 . L e s z c z y c k i S . , Badania geograficzne nad osadnictwem w Beskidzie Wyspowym, K r a k ó w 1 9 3 2 . D o b r o w o l s k i K . , Zagadnienie wołoskie w Karpatach polskich, s . 6 , 2 8 Udziela S., niach w Sądecczyźnie, 2 9 3 0 3 1 3 2 II Zjazd Sprawozd. Nauk. polskim w Krakowie Lud poświęcony środkowym wschodnim Karpatom Dach chaty w Polsce, L u d s ł o w i a ń s k i Przyczynek do oznaczenia granicy Lachów I V , В 142. (zbiór referatów, W a r s z a w a 3 3 Klimaszewska J . , 3 4 Jakóbiec J . , i 1938). i Górali t V I I I , s. 256. 3 5 3 6 Młynek L., W sprawie Lachów, L u d X I , s . "254. T a m ż e , s. 2 5 5 . 3 7 Z materiałów R a b l i n Z . i R y b i c k i e j T . 3 8 Z materiałów 3 9 Rękopis z e zbiorów 4 0 Z materiałów Łaszczyóskiego A . 4 1 4 3 Młynek L., Jakóbiec J . , Rybickiej T . Janoty i Gustawicza w archiwum W sprawie Lachów, L u d I X , s . 2 5 6 . Przyczynek do oznaczenia granicy Lachów, Muz. E t n . Lud VII, s. 2 5 6 . 4 3 Z materiałów 4 4 Marcinek 4 5 4 6 Łaszczyóskiego A . J . , z rękopisu p r z e c h o w y w a n e g o w arch, Muzeum E t n . Z materiałów S z e w c z y k a Z . Tamże. 4 7 Z materiałów 4 8 Udziela S., Brzozowskiej M. 4 9 Młynek J., 5 0 Z materiałów S z e w c z y k a Z . S' N a mapie 3, opracowanej Lachy, L u d X I , 7 0 — 7 2 . W sprawie Lachów, L u d I X , s. 256. d o niniejszego rozdziału, u m i e s z c z o n o n a - �255 zwę „Kliszczaki". Ponieważ zny nie jest przedmiotem w zagadnienie wewnętrznego tej pracy, pragnąłbym kwestionariuszu do badań terenowych było Kliszczaków. tej n a z w y N a pytanie t o nie padła n i e znał. D a n e uwidocznione Dzienniku podróży nimowym przechowywanego specjalne Muzeum 5 2 Z referatu mgr. Blajdy 5 3 Małecki M . i N i t s c h K . , dodać Góralszczy­ n a w i a s e m , że pytanie w sprawie ani jedna p o z y t y w n a odpowiedź. n amapie Nikt zawdzięczam notatce w a n o ­ etnograficzne]' między w archiwum podziału tylko Kliszczaków Etnograficznego z r. 1910, w Krakowie. Czesława. Atlas językowy polskiego Podkarpacia, Kraków 1934. 5 4 Tamże. 5 5 Reinfuss R., 5 6 R e i n f u s s R., wszczyzny, patom (II Zjazd Łemkowie, W i e r c h y X I V . Problem wschodniego zasięgu Warszawa i środkowym K a r ­ 1938). C h ę ć w y k o r z y s t a n i a w p r a c y niniejszej nawału świeżych materiałów dostarczonych przez ostatnie badania graficzne m S p r a w . - N a u k . poświęcony w s c h o d n i m polskim w Krakowie, 5 7 etnograficznego Łemko terenowe, w K r a k o w i e , s p o w o d o w a ł a , że artykuł, p r z e z n a c z y ł a p ó ł t o r a агкизга podjęte przez Muzeum n a który d r u k u r o z r ó s ł się w r ę k o p i s i e kuszy druku. W dzisiejszej formie praca moja Redakcja do czterech a r ­ stała się s t r e s z c z e n i e m p i s u . M o g ł o się t o o d b i ć u j e m i i e z a r ó w n o n a k o n s t r u k c j i j a k i części riałowej. Etno­ „Ludu" pierwomate­ � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c17b504116ad15ad9450cf1dc7a6ac54.pdf 7b9323073d9f84b8b22d56ac1a610b0d Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Lud Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PTL Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource pol Type The nature or genre of the resource czasopismo Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1993 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1946 Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:1849 Title A name given to the resource Recenzje i sprawozdania / LUD 1939-45 t.36 Description An account of the resource LUD 1939-45 t.46, s.348-388 Language A language of the resource pol Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 348 Recenzje i Sprawozdania O metodzie funkcjonalnej w etnologii NA MARGINESIE KSIĄŻKI W I L H E L M A MUHLMANN'A: Methodik der Volkerkunde, S T U T T G A R T 1938. Założenia ogólne kierunku funkcjonalnego Wilhelm Miihlmann, przedstawiciel funkcjonalizmu w Niem­ czech z e n t u z j a z m e m pisał w d n i u przyłączenia s z y swoją p r z e d m o w ę d o „ M e t h o d i k wyraża życzenie, b y książka jako „życiowej wiedzy j e g o utorowała ludów". A u s t r i i d o Rze­ d e r V o l k e r k u n d e " w której Przebija drogę etnologii, w n i e j obowiązująca w R z e s z y zasada, ż e n a u k a , która n i e służy życiu n a r o d u , jest z b y t ­ kowną, jeśli n i e zbyteczną. A u t o r zamierzał zapełnić lukę, jaką z d a n i e m jego b r a k m e t o d o l o g i i w nauce e t n o l o g i i , która o d czasów stanowi Grabnera uczyniła w i e l k i e postępy i nasunęła dużo n o w y c h zagadnień; d l a rozwiązania i c h n i e p o m o g ł y dotychczasowe wyraża, g d y ż n i e s p r e c y z o w a n o logii przede nowanego w swej książce j a k się problemów. O d c z u w a o n w e t n o ­ w s z y s t k i m konieczność b a r d z i e j ścisłego, myilenia i jednolitych, Zapowiada .recepty", dokładnie wydanie zdyscypli­ określonych oryginalnego pojęć. sądu w d z i e ­ d z i n i e h i s t e r i i e t n o l o g i i i stąd c z ę ś c i o w o nową ocenę osobistości ważnych d l a n a u k i W wyniku dotychczasowa rycznymi etnologicznej. swych badań, którymi się d z i e l i , w y k a z u j e że a n t y t e z a między n a u k a m i p r z y r o d n i c z y m i a h i s t o ­ nie m a żadnego znaczenia metodologicznego (sic! s t r . 9 1 ) . B i o l o g i a i h i s t o r i a stanowią całość nierozłączną, należą d o s i e b i e . „ P r o c e s właśnie naszej w i e d z y — pisze c h o d z i p o n a d t y m podziałem". autor — prze­ �349 Terminologia Miihlmann'a jako jego W e wstępie książki a u t o r zaznajamia logią, jaką wykładnik poglądów czytelnika z termino­ posługuje się w swej książce. Z a z n a c z a , ż e odstę­ p u j e t u t a j o d panującego dotąd poglądu, który p o j m u j e j a k o s t u d i u m n a d t w o r a m i k u l t u r o w y m i t z w . ludów Zakreśla j e j z n a c z n i e szersze granice, grafię w s z y s t k i c h ludów, także t z w . Uważa dalej, że słowo m i o t u , którym się zajmuje wie całości zagadnień włączając etnologię pierwotnych. do niej etno­ cywilizowanych. „kultura" na nauka etnologii, etnologicznych, oznaczenie przed­ nie obejmuje właści­ gdyż zdaniem mieszczą się w t y m pojęciu a n i z j a w i s k a autora nie społeczno-psychicznego k o n t a k t u , zrzeszenia a n i zespołu e t n o s u , j a k o całości. T e z ą podstawową t e j książki jest, że całą działalność, c z y n ­ ności i t w o r y sunku człowieka można ująć j e d y n i e j a k o s t r u k t u r y ludzi i i c h środowiska. wzajemnego Struktura sto­ zakłada p e w n e określone ukształtowanie l u d z i i p e w n e określone ukształ­ towanie środowiska; oba zaś w sposób właściwy są sobie podporządkowane. Ponieważ zaś człowiek, j a k o „organizm o b d a r z o n y uczuciem w o l n o ś c i " i stąd h i s t o r y c z n y , nie s t o i w przeciwieństwie d o czło­ w i e k a „naturalnego" a l b o b i o l o g i c z n e g o , l e c z jest z n i m utożsa­ m i o n y , d l a t e g o w pojęciu M i i h l m a n n ' a e t n o l o g i a uką zarówno historyczną, j a k i biologiczną, uwzględnia o b i e s t r o n y , jest Człowieka technicznych ze s z t u k i , mitów, można społecznych określa j a k o środowisko h i s t o r y c z n e itd. zacją" sensu czyli celu; czyli nadawaniem temu, z jego tworów: ukształtowanego, Wszystkie te rzeczy s w y c h t w o r a c h znamię j a ­ z w i e się t o u M i i h l m a n n ' a „strukturystruktury. Wspomniane t w o r y są zara­ z e m f u n k c j o n a l n y m i , t j . w y n i k i e m w z a j e m n e g o wpływu i środowiska. Wzgląd u k a z u j e się s t a t y c z n i e W że człowieka, który wpływa n a nie c z y n n i e , wyciskając n a w s z y s t k i c h kiegoś poznać krajobrazu przez niego form w i n n a być n a ­ dzięki etnologią. historycznego narzędzi, i funkcjonalny człowieka oddaje dynamicznie t o , co jako struktura. myśl p o w y ż s z e g o określa etnologię j a k o wiedzę o funk' �350 cjach i strukturach storycznego ustosunkowania się człowieka Najwyższą środowiska. do jego hi­ zaś formą historyczną tego s t o s u n k u jest „ e t n o s " — l u d . W s z y s t k i e t w o r y działalności l u d z k i e j r o z p a t r u j e a u t o r z p o d ­ wójnego p u n k t u : intencjonalnego — obejmuje zagadnienie t w o r u , formy, przejawu Wzgląd i funkcjonalnego. Intencjonalny i d e o l o g i i , celowości, z n a c z e n i a danego działania i życia s p o ł e c z n e g o . funkcjonalny natomiast zwraca uwagę na zadanie p r z y s t o s o w a w c z e , na samą czynność, ale także i n a rozwój i h i ­ storię. A u t o r rozróżnia związki f u n k c j o n a l n e r ó ż n e g o rzędu, j a k społeczeństwo, k u l t u r a i l u d , j a k o formę najwyższą. C e l e m n i m e t n o l o g i i jest u t w o r z e n i e Odnośnie do terminu teorii o ostat­ „etnosie". „kultura", a u t o r wyłącza z niego t z w . kulturę materialną, której w o l i nadać m i a n o „ c y w i l i z a c y j n e g o wyekwipowania" (uposażenia), chociaż p r z y z n a j e , g o r z e c z o w o oddzielić o d k u l t u r y . cywilizacyjne uposażenie ż e n i e można I w podobnym do kultury, m a się stosunku jak zdaniem autora rozwój d o h i s t o r i i . Z a m i a s t używanego dotąd t e r m i n u „ t w ó r k u l t u r o w y " , który rzekomo n a s u w a pojęcie o a t o m i s t y c z n y m rowych, wprowadza zlepku zjawisk kultu­ a u t o r słowo „rys k u l t u r o w y " , w z g l ę d n i e zja­ wisko kulturowe, Ludy ziemi dzieli na trzy grupy: d n i e i p i e r w o t n e , c z y l i n i e posiadające kacji Muhlmann'a zawiera dem cywilizacyjnego l u d y zachodnie, pisma. W się z a r a z e m s t o p n i o w a n i e tej wscho­ klasyfi­ p o d wzglę­ wyekwipowania. Geneologia kierunków etnologicznych Przechodząc w d r u g i e j części d o nakreślenia z a r y s u dziejów na­ u k i e t n o l o g i i , oryginalność swoją zaznacza M u h l m a n n n a j p i e r w w w y ­ b o r z e poprzedników, którzy z d a n i e m j e g o t o r o w a l i d r o g ę szej e t n o l o g i i . Największego runku funkcjonalnego, etnologa w i d z i w P o s e j d o n i o s i e (135 — 5 1 p . C h r . ) który, j e d e n z n i e w i e l u p i s a r z y błędu i d e a l i z o w a n i a przypisuje dzisiej­ starożytności i t o już k i e ­ obcych Posejdonios starożytnych, umiał ustrzec ludów. Całą wynalazczość pierwiastkowi duchowemu, się człowieka który „w �351 człowieku j e s t c z y m ! n a j l e p s z y m " . pociągać Posejdonios raczej rzymski widzi rzekomo nicy cywilizacyjnej morskimi. wynika, Z że M i i h l m a n n ' a j e d n a k zdaje w k r w i dziedzicznej główny c z y n n i k , róż­ między l u d a m i barbarzyńskimi a śródziemno­ tekstu raczej zaś Posejdoniosa, środowisko sejdonios uwagę na t o , że pewne z jakiegoś się pomyślnie. P o s e j d o n i o s jaki geograficzne o r g a n i z m u l u d z k i e g o i ilość p o s i a d a n e j k i e , pochodzące przytacza W autor, w p ł y w a n a budowę k r w i . T r a f n i e zwrócił P o ­ g a t u n k i zwierząt i g r u p y l u d z ­ środowiska, t y l k o w n i m rozwijają także poruszył już z a g a d n i e n i e , wypłynie d o p i e r o w w . X V I I I , c z y c y w i l i z a c j a skonala się ze w z g l ę d u n a t o , ż e tenże p i s a r z które rzeczywiście u d o ­ człowieka? średniowieczu n i e dostrzegł a u t o r n i k o g o , k t o położyłby jakieś zasługi n a p o l u e t n o l o g i i . Jeśli n i e zawsze słusznie n a z y w a się o n o „ c i e m n y m " — p i s z e a u t o r - t o j e d n a k d l a e t n o l o g a w i o k r e s baśni, bajek opowiadaniach waczne, o „potworów", którymi l u d a c h niechrześcijańskich. nienormalne, średniowieczu i paradoksalne, etnograficzne się T y l k o t o , co d z i ­ budziło w chrześcijańskim z a i n t e r e s o w a n i a . I t o także zainteresowało M i i h l m a n n ' a w t y m o k r e s i e , który rystykę etnologii średniowiecza sięgnął do dowiedziałby baśnie wypełniały ważne, wartościowe opisy się bez jedynie charakte­ Plischke- G d y b y zaś czy­ uprzedzenia, że n i e t y l k o etnologiczne odkrycia po książki g o , cytując z niej t y l k o rozdział o „monstrach". tał R i c h t h o f e n a , stano­ karmiono w w średniowieczu, ale p o ­ etnologiczne, porobione przez m i ­ sjonarzy w . X I I I : Jana de C a r p i n i , R u i s b r o c k a o A z j i Środkowej, w w . zaś X I V O d e r i c a z Pordenone t y l k o n a j b a r d z i e j zasłużonych z d a n i e m „Chrystocentryczny mann'a w zrozumieniu o I n d o n e z j i , b y wspomnieć Richthofena. przesąd" przeszkadzał i ujęciu pierwiastka zdaniem religijnego Miihl­ u ludów p i e r w o t n y c h , które uważano za p o m i o t piekła, n i e — l u d z i . Wy­ niszczyć je, uchodziło za dzieło chrześcijańskie. Kapłani k a t o l i c c y osądzali t a k i c h n p . I n d i a n jako T e n d u c h chrześcijańskiego prawie niegodnych średniowiecza, nawrócenia. uważający ludy po­ gańskie za i s t o t y niższego rzędu, kierował robotą zbrodniczą k o ­ lonizatorów hiszpańskich n a b u l l a Pawła i angloamerykańskich. D o p i e r o o f i c j a l ­ I I I , objaśniająca, że I n d i a n i e są prawdziwymi �352 ludźmi „zdolnymi d o przyjęcia w i a r y k a t o l i c k i e j i samkramentów", kładzie podstawy pod misyjną I odtąd d o p i e r o - m ó w i ciwemu duchowi pracę n a d d z i k i m i ludożercami. M i i h l m a n n — choć p o w o l i , i „ w b r e w właś­ chrześcijańskiego d o g m a t u " , musiały wzrastać wiadomości e t n o g r a f i c z n e , z b i e r a n e p r z e z pracujących m i s j o n a r z y (str. 19). Oryginalność p o g l ą d ó w a u t o r a w t y m p u n k c i e o d b i e g a za d a ­ leko o d poziomu pracy t y m miejscu, nie były n a u k o w c a , b y się z n i m i rozprawiać na Zaznaczamy nigdy t y l k o , że krzyżackie m e t o d y wyrazem właściwego d o g m a t u o równości w s z y s t k i c h l u d n i . rów h i s z p . czy a u g l o a m . m i e c z e m , t o właściwie szla po d l itego, ducha Jeżeli linii misyjne chrześcijańskiego praca metod kolonizato­ szerzenia krzyża że u p o d s t a w j e j tkwił niechrześc. o nierówności ludów. dogmat P r a w d z i w i e chrześcijańskie m e ­ t o d y m i s y j n e w s k a z y w a l i i wskazują dotąd misjonarze-męczennicy, którzy raczej k r e w swoją o d d a w a l i , w z o r e m C h r y s t u s a , niż cudzą przelewali. Decydujące znaczenie lej—posiada przełom d l a e t n o l o g i i — pisze M i i h l m a n n duchowy w okresie da­ tzw. historyzmu w Europie. Przyznawszy prawdziwego jezuicie logii i etnologicznego etnologicznej socjo­ badar.ia r c l i ^ i j , ze względu n a m e t o d y c z n e podejście w b a d a n i a c h , późniejszych: l . a f i t a u z w . X V J I I p r a w o d o tytułu e t n o - o g a , a n » w e t założyciela widii cyklicznego w r.im poprzednika przebiegu kultur dwu teoryj (głoszonego przez V i c o ) i wtórnej prymitywności (przez M e i n e r s a ) . Możliwości wojowe, jakie nab-os ': t o " e t y i : - . ' e 1 zostały z r e a l i z o w a n e p w w. X V I I I Lali b u roz­ nauce e t n o l o g i i , n i e p o w o d u s i l r e g o wpływu f i l o ­ z o f i i s y s t e m u Rousseau, kłócącrj się z rzeczywistością. Z przodującego dotąd stanowiska F r a n c j a miejsca N i e m c o m . N a z w ska j . R stera 1787 jego syna, do laiO. w etnologii ustępuje Forstera, Jerzego For­ M e i n e r s a i H e r d e r a o maczają nową e p o k ę o d Poszczególni autor/y reprezentowali rozmaite p u n k t y p a t r z e n i a . M e ners rer.uez- ntuj.-.cy k ' e r u n e k s o c j o l o g i c z n o p s y c h o l o g i c z n y i n t e i e - u j e M i i h l m a n n ' . * raczej ze względu na j e g o koncepcje rasowe, Meiners b o w k n wyprzedza w swych teoriach o szkodliwym wyniku mieszania się ras nierównie szlachetnych �353 poglądy G o b i n e a u . L u d y słowiańskie z a l i c z a raczej d o ras n i e e u ­ r o p e j s k i c h . Emancypując się zaś s p o d krępującej o monofiletycznym wości n a u k o w e j , pochodzeniu nauki biblijnej ludzkości, dał d o w ó d postępo­ chociaż późniejszy nawrót n a u k n y c h d o n i e j będzie M u h l m a n n również stosunku d o b i b l i i . Większe znaczenie uważał antropologicz­ j a k o postęp w dla etnologii posiada idea M e i n e r s a o wtórnej prymitywności niektórych ludów, zresztą j e g o prace właściwie etnologiczne są b e z wartości — przyznaje sam Muhlmann. Gruntownością i głębią przewyższa M e i n e r s a — J . R. F o r s t e r . Ze swego przyrodniczego stanowiska podkreślił konieczność uwzględnienia w b a d a n i a c h e t n o l o g i c z n y c h środowiska, ale r ó w n o - , cześnie zwrócił p i e r w s z y uwagę n a z n a c z e n i e t r a d y c j i d l a postępu k u l t u r y ludów. S y n j e g o J e r z y p o d c h o d z i d o zagadnień ze s t a n o w i s k a f i l o z o f i c z n e g o . Wskazuje na m o t y w szczęścia w s e r c u l u d z k i m , j a k o sprężynę p s y c h i c z n o - k u l t u r o w e g o w y w a n i a się człowieka, wicznej walce martwota. Prócz przystoso­ którego życie polega wszędzie n a usta­ różnych sił i dążności złego i dobrego. bardziej rozwojowych w kierunku Bez t e j w a l k i zapanowałaby w świecie l u d z k i m znaczenia nowy, przewodnictwo tradycji jednostek podkreśla jeszcze c z y n n i k wybitnych. nie t y l e ze s t a n o w i s k a k o s m o p o l i t y c z n e g o Interesują g o ludy w i e k u oświecenia, i l e r a c z e j j a k o i n d y w i d u a l n e całości o odrębnych, właściwych sobie wartościach. Herder—romantyk krywca ludowości, posiada w etnologii znaczenie niezmąconej p r z e z cywilizację Umiał też budzić w i n n y c h z a c i e k a w i e n i e ludowością jako o d ­ europejską. i jej umi­ łowanie. M u h l m a n n uważa H e r d e r a za założyciela n a u k „ d u c h o w y c h " w odróżnieniu o d „ p r z y r o d n i c z y c h " . T e n rozdział między n a u k a m i , j a k i wprowadził o k r e s r o m a n t y z m u , oznacza z d a n i e m M t i h l m a n n ' a — m i m o zasług H e r d e r a , o k r e s p e w n e g o sparaliżowania i o p ó ź n i e ­ nia w r o z w o j u e t n o l o g i c z n e g o W syntezie metody myślenia. Forstera i H e r d e r a leżały, M i i h l m a n n ' a możliwości d a l s z e g o r o z w o j u e t n o l o g i i . zdaniem Tymczasem wziął g ó r ę j e d n o s t r o n n y prąd h e r d e r o w s k i , badając g ł ó w n i e „ d u ­ cha l u d o w o ś c i " , Lud, T. XXXVI w c z y m schodził łatwo n a t o r y s u b i e k t y w i z m u . 23* �354 Połączenie pojąć" „ r a s y " i „ h i s t o r i i " u E d w a r d s a b y ł o wła­ ściwie n a u k o w y m p u n k t e m wyjścia d l a p r a c T o w a r z y s t w a g i c z n e g o w Paryżu. jącym znaczenie O s t a t n i m w y n i k i e m t y c h studiów, Etnoloposiada­ najwyższe, t o dzieło G o b i n e a u o „nierówności ras l u d z k i c h " . Odkrycia Darwina wysunęły t r o p o l o g i c z n e , pozostawiając Ze zjawieniem szczyty. na plan pierwszy nauki a n ­ etnologię n a b o k u . się A . B a s t i a n a osiąga e t n o l o g i a Romantyczną ideę o „duchu ludowości" najwyższe rozbudowuje o n w s o c j a l n o - psychologiczną teorię o e l e m e n t a r n i e psyche ludów jednakowej p i e r w o t n y c h , p o materiał zaś sięgnął d o e t n o g r a f i i w s z y s t k i c h ludów i czasów, d o h i s t o r i i w ścisłym z n a c z e n i u i d o systemów f i l o z o f i c z n y c h . Podobne zjawiska k u l t u r o w e u rozmai­ t y c h ludów objaśnia B a s t i a n głównie psychologicznie. zapożyczeniach wydawała i migracjach kultur Teoria m u się o przed­ wczesną i n i e dość udowodnioną. W czasie, kiedy B a s t i a n uniezależnił w N i e m c z e c h etno­ l o g i ę o d i n n y c h n a u k , w A n g l i i jej s z y b k i rozwój o d b y w a się n a podłożu p o z y t y w i s t y c z n e j przedstawicielem socjologii Comte'a,. był B e l g i j c z y k niej a r y t m e t y c z n e j " , której krańcowym Q u e t e l e t , ze swoją teorią przy pomocy „śred­ której usiłował w sposób m a ­ t e m a t y c z n y ujmować z j a w i s k a społeczne. Ideą z a s t o s o w a n i a t y s t y k i socjalnej ( t z w . k r y t e r i u m s t a t y s t y c z n e ) sta­ usiłował o n w s p o ­ sób m a t e m a t y c z n y ujmować z j a w i s k a społeczne. T e o r i a D a r w i n a o r o z w o j u ludzkości społecznych uzdolnień dzięki p r z e z niektórych b a d a c z y jako wyniku d o b o r o w i , przeszczepiona rozwoju została w dziedzinę n a u k e t n o l o g i c z n y c h w f o r ­ m i e k r y t e r i u m o d o b o r z e , względnie w y b i j a n i u się j e d n o s t e k u l u ­ dów p i e r w o t n y c h . Zależne o n o jest o d rozmaitej i d e o l o g i i wartościowania u różnych ludów, stąd konieczność storycznego czyli badania h i ­ tej i d e o l o g i i u danego l u d u , w obrębie którego o d ­ b y w a się d o b ó r . Odpowiedniość t a j e s t z a t y m czymś w z g l ę d n y m a nie bezwzględnym, dlatego potrzeba i przyrodniczego. studium i historycznego O t o stały r e f r e n M i i h l m a n n ' a , którym • kończy i t e n ustęp o D a r w i n i e . ; W ł a ś c i w y m k l a s y k i e m e w o l u c j o n i z m u w e t n o l o g i i był E d . T y lor (1832—1917). Niższe cywilizacje rozwijają się według n i e g o zawsze w p o d o b n y sposób n a zasadzie p r a w postępu i j e d n a k o - J �355 wości n a t u r y l u d z k i e j podkreślanej przez A . B a s t i a n a . Przytem j e d n a k z w r a c a T y l o r uwagę n a zetknięcia^ k u l t u r o w e i rozszerza­ nie się k u l t u r ; g ł ó w n e j e d n a k z n a c z e n i e T y l o r a p o l e g a n a w p r o ­ wadzeniu do etnologii teorii tzw. kryterium „przeżytków". Ro­ z u m i e p r z e z n i e t w o r y k u l t u r o w e , które w przeszłości były b a r ­ dzo rozpowszechnione, dzisiaj zaś t y l k o g d z i e n i e g d z i e znaleźć. teorię Animistyczną r a c j o n a l i z m u czysto można j e T y l o r a uważa M u h l m a n n za twór europejskiego pochodzenia. Ideę e w o l u c j o n i z m u z a s t o s o w a n o p r z e d e w s z y s t k i m w d r u g , p o owie w. X I X do konstrukcji socjologicznych o powstaniu i roz­ w o j u małżeństwa i r o d z i n y . Początek dała t e o r i a „ n i e z r ó ż n i c o w a nia" Bachofena, przedmiot którą agitacji rozwinął etnologicznie propagandowej Morgan. rozpowszechnili ją Jako Engels, B e b e l i i c h z w o l e n n i c y . N a t y c h przesłankach bazował k i e r u n e k bio-organicystyczny w s o c j o l o g i i i e t n o l o g i i d o końca w i e k u X I X , b y w końcu przejawić jako się w teorii L. Frobeniusa o kulturach o r g a n i z m a c h niezależnych o d i c h n o s i c i e l i . Ratzla ocen'a o j e g o znaczenie niż e t n o l o g a M u h l m a n n u j e m n i e , zwłaszcza w etnologii. W i d z i w n i m raczej jeśli chodzi antropogeografa w e właściwym słowa z n a c z e n i u . Z a r z u c a m u , ż e n i e uwzględnia zupełnie m o m e n t u b i o l o g i c z n e g o , ukazując człowieka t y l k o w p r z e s t r z e n i . Niesłusznie, z d a n i e m M i i h l m a n n ' a , w i d z i k i e ­ runek kulturalno-historyczny w Ratz'u - s w e g o poprzednika. Nie do Grabnera, historyka kultury, lecz do Fridericiego, historyka p o l i t y k i i państwowości, t r z e b a przeprowadzić linię rozwojową o d Ratzla. A j e d n a k p r z y z n a j e cił uwagę na związek M u h l m a n n , że R a t z e l p i e r w s z y z w r ó ­ wzajemny pewnych tworów k u l t u r o w y c h , r o z s i a n y c h p o różnych o b s z a r a c h g e o g r a f i c z n y c h , się w z a r o d k u k r y t e r i u m Frobeniusa kryterium ilościowe Oryginalność a u t o r a w o c e n i e ważącym j e j p o t r a k t o w a n i u . maczy się urazem nad t y m podobno rzystwie. Jeżeli sam jednak szkoły kryło kulturalno historycznej. t e j o s t a t n i e j ujawniła się w lekce­ C z ę ś c i o w o j e s t t o zrozumiałe i tłu­ psychicznym rąk", w które przeszła w czym jakości, względnie r o z s z e r z o n e później, etnologia Grabner, Miihlmann'a do z „klerykalnych Kolonii do Wiednia. że „klerykalny" się znalazł w t a k i m Lafitau Bolał towa­ umiał b y ć m i m o m i s j o n a r s k i e g o s w e g o powołania p r z e d m i o t o w y m i p i e r w s z y r z u - �356 cił zasady p o d b u d o w ę m e t o d o l o g i i e t n o l o g i c z n e j , j a k t o z u z n a ­ n i e m podkreśla s a m Miihlmann, to trudno zrozumieć lekcewa­ ż ą c e s t a n o w i s k o a u t o r a w s t o s u n k u d o W . S c h m i d t a , założyciela szkoły wiedeńskiej. M o ż n a n i e podzielać czyichś p o g l ą d ó w czy światopoglądów, wskazać n a b r a k i i słabe s t r o n y jakiegoś s y s t e ­ m u , ale n a u k a p r a w d z i w a szanuje k a ż d e g o s u m i e n n e g o badacza, pracującego m e t o d y c z n i e , t y m b a r d z i e j , jeśli jakaś d z i e d z i n a kowa zawdzięcza obfitego świat pracy i cennego danego materiału. A nau­ badacza zebranie i uratowanie jako takiego właśnie uczcił n a u k o w y w E u r o p i e i w A m e r y c e , bez różnicy szkół i p o ­ glądów, W . S c h m i d t a — w j e g o j u b i l e u s z o w y m d n i u 7 0 - c i a u r o d z i n , na parę d n i p r z e d „ A n s c h l u s s e m " ( p a t r z „ P r z e g l . 1938, VI). Z pewnością większe zasługi ma W . S c h m i d t , niż M e i n e r s , o którym Miihlmann rozpisał, p o d c z a s g d y założycielowi szkoły l e d w i e parę l i n i j e k d r o b n e g o pił n i e u c z c i w i e , Powszechny" dla etnologii tak szeroko wied. się poświęcił za­ d r u k u . Z p u n k t u n a u k o w e g o postą­ nie zaznaczywszy w p r z e d m o w i e , że jednak po G r a b n e r z e a p r z e d M u h l m a n n ' e m ukazały się w języku n i e m i e c ­ k i m d w i e prace poświęcone zagadnieniu m e t o d o l o g i i nej; jedna G . v . Bulcka, C e c h u j e ją właśnie t o , o druga co W . Schmidta w etnologicz­ roku 1937. a u t o r o w i , j a k zaznaczył w p r z e d ­ m o w i e c h o d z i : z d y s c y p l i n o w a n e , ścisłe myślenie i określone pojęcia. — M o ż e d l a t e g o t a k obszedł się z W . S c h m i d t e m , iż n i e podzielał p o g l ą d ó w j e g o , według których s p r a w d z i a n e m wartości nauko­ w e j jakiejś t e o r i i jest j e j b i o l o g i c z n a użyteczność d l a l u d u , „roz­ miękczający zdaje zaś kości o b j e k t y w i z m s z k o d z i " . Z t e g o także się p o w o d u , chcąc po koleżeńsku ocalić pierwszego szkoły wiedeńskiej F u r e r a v o n H a i m e n d o r f asystenta o d podzielenia losu j e g o mistrzów, w y d o b y ł o d n i e g o w r o z m o w i e p r y w a t n e j „zapar­ cie s i ę " t e o r i i k r ę g ó w k u l t u r o w y c h i rehabilitował g o w o b e c c z y n ­ ników m i a r o d a j n y c h w p r z y p i s k u ( s t r . 1 9 7 ) . Zbyt śmiałe wypowiada j a k o b y już s t a n o w c z o Miihlmann zakończyła twierdzenie (s. 2 4 5 ) , się w e t n o l o g i i e p o k a h i s t o r y - z m u R a t z l a i G r a b n e r a w s t y l u szkoły wiedeńskiej. W r. 1940, c z y l i w d w a lata p o u k a z a n i u się książki M i i h l m a n n ' a , ukazało w Niemczech opracowanie etnologiczne A f r y k i d l a celów się kolo­ n i a l n y c h . I r z e c z c i e k a w a , ż e część e t n o l o g i c z n a t e g o z b i o r o w e g o �357 dzieła wyszła szkoły wiedeńskiej czarnego spod lądu pióra nie funkcjonalisty, lecz B a u m a n n a , który kreśli obraz zwolennika etnologiczny n a zasadzie „ k r ę g ó w k u l t u r o w y c h " i „kultur za­ sadniczych". Jedynie u p r a w n i o n y m i zdawałaby się w e d ł u g M i i h l m a n n ' a k i e r u n k a m i w e t n o l o g i i są dzisiaj f u n k c j o n a l i s t y c z n y i t e o r i a a m e ­ rykańska o o b s z a r a c h k u l t u r o w y c h . Ten „ o r y g i n a l n y " , b y użyć określenia s a m e g o M i i h l m a n n ' a , zarys dziejów n a u k i e t n o l o g i i , j a k i poznać j e g o poglądy, t e n d e n c j e przyjdzie W świetle i c h n a m łatwiej zrozumieć część systematyczną j e g o dzieła. Biologizm W kreśli w U cz., pozwolił n a m i uprzedzenia. i historyzm u Muhlmannn'a r. 1 9 3 6 ukazała się o b s z e r n a p r a c a t e g o s a m e g o a u t o r a p o d tytułem „Rassen—und V o l k e r k u n d e " . Uzasadniając w p r z e d ­ m o w i e jej aktualność, w s k a z u j e n a wielką wartość b i o l o g i c z n e g o u j m o w a n i a „tak z w a n y c h n a u k d u c h o w y c h , społecznych i k u l t u ­ r o w y c h " , który t o kąt p a t r z e n i a podkreśliła z n a c i s k i e m n i e m i e c ­ ka p a r t i a s o c j a l n o - n a r o d o w a . Pożądanym byłoby zatem—pisze a u t o r — b y pojawiła się książka, która b y odpowiadając t e j i d e i , przedstawiła wielką syntezę człowieka [i środowiska. wienie" takie dziny do przekraczało b y r a m y i g r a n i c e j e d n e j t y l k o d z i e ­ naukowej, — po antropologii, materiał socjologii, bowiem psychologii, gii, historii, prehistorii i ludoznawstwa, b y oglądać się na g r a n i c e mówiąc już „Przedsta­ o między zasadniczym musiano by etnologii, sięgnąć archeolo­ dlatego autor nie pojedynczymi rozróżnieniu nauk mógł n a u k a m i , nie przyrodniczych i humanistycznych (duchowych). N a t a k i e t w i e r d z e n i e M i i h l m a n n ' a można się z g o d z i ć , p o d z i ­ wiając g i g a n t y c z n y , nający nieco witalny rozmach bohatera „człowieka przedsięwzięcia, p r z y p o m i ­ skończonego" Papiniego. W s w e j „ M e t h o d i k " p o s u w a się M u h l m a n n j e d n a k o d t a m t e g o t w i e r ­ d z e n i a o „salto m o r t a l e " d a l e j , kiedy udowadnia w cz. H I , ż e t y c h g r a n i c , a n i t e g o z a s a d n i c z e g o rozróżnienia w o g ó l e n i e m a , a t e r m i n y „nauki p r z y r o d n i c z e " , „ d u c h o w e " — t o m e t a f o r y bez zna­ czenia m e t o d o l o g i c z n e g o . I powołuje się na sytuację naukową �358 dzisiejszą, która przyrodniczego ujawnia do tendencje dziedziny do wprowadzenia nauk duchowych. myślenia Równocześnie w s k a z u j e , ż e i d o n a u k p r z y r o d n i c z y c h wcisnęły się e l e m e n t y „hi­ s t o r y c z n e " , zwłaszcza b a d a n i e środowiska, które uwzględnia d z i ­ siaj i b i o l o g i a i z o o l o g i a , badając życie rząt i i c h gatunków w kontekście poszczególnych środowiska. zwie­ W n o s i ć b y stąd można, ż e M i i h l m a n n uważa już za pracę historyczną, g d y p r z y ­ rodnik bada poszczególne okazy, klasyfikuje i pyta o stosunek do j e s t i n n e . T y m się tłumaczy przyrodnicze określa Miihlmann'a, że nauki tylko prawidłowość Dlatego powiedzenie zjawisk etnologia jest jest zjawiskami W pewna, nauką w przyrodniczych, historii prawdopodobna. prawa jest zaś historyczną, o i l e p o j e d y n c z e można t y l k o z p e w ­ n y m prawdopodobieństwem przewidzieć. p r z y r o d n i c z e r a m y , w których historyczne. naukach przyrodniczą, g d y określa etnologicznymi; w granicach t y c h praw zdarzenia stanowią zestawia, n i e różnią się metodą o d h i s t o r y c z n y c h , l e z p r z e d m i o t e m i s t o p n i e m pewności. rządzące i c h cechy, środowiska, które d l a k a ż d e g o Otoczenie, rozgrywają Środowisko t a k pojęte bada e t n o l o g metod przyrodniczych, geograficznych, środowisko się z j a w i s k a przy pomocy b o t a n i c z n y c h c z y też z o o ­ l o g i c z n y c h . Obowiązkiem zaś e t n o l o g a , który z a m i e r z a ująć cało­ kształt przejawów życia d a n e g o l u d u , będzie poznać się t o d a m i t y c h poszczególnych j e d n a k w i n i e n posiadać storycznego, istoty dziedzin naukowych. dobrze z me­ Oprócz tego opanowaną metodę b a d a n i a h i ­ s k o r o z a d a n i e m j e g o głównym j e s t p o z n a n i e faktów „niezdeterminowanej w działaniu", ale „zdeterminowanej" p r z y r o d n i c z o przez środowisko. Z a m i a s t więc pozostać p r z y t e r m i n i e j a s n y m , którego a u t o r użył w cz. I I , iż e t n o l o g i a j e s t syntezą F o r s t e r a i H e r d e r a , scaleniem nauk czyli przyrodniczych i historycznych w poznaniu w y ­ czerpującym życie jakiegoś l u d u , z a c i e m n i a tę jasność w cz. I I I mętnym z a c i e r a n i e m g r a n i c pomiędzy o b u n a u k a m i . Wreszcie gdyby prawdziwe n a u k i n i e różnią się metodą, opracowywania nauk i specjalnej było metody dla etnologii, przyrodniczych i historycznych stosowane. twierdzenie t o p o c o właściwie cały są autora, je20 skoro precyzyjnie że trud metody obrobione �359 Omawiając następnie z a g a d n i e n i e mann na stanowisku przedmiotowości fikcyjnej. staje obiektywności teorii poznawczej Vaihingera, Oryginalnie jednak Muhl­ czyli teorii godzi się o n a u M u h l m a n n ' a z filozofią egzystencjalną H e i d e g g e r s a . Z n o w u z a ­ t a r c i e g r a n i c y między pojęciu ontologią a p o z n a n i e m . Obiektywność w M u h l m a n n ' a t o n i e s t a n , a l e p r o c e s , w którym się p o d m i o t poznający i p r z e d m i o t p o z n a w a n y . zmienia N i e chodzi o rze­ czywistość świata zewnętrznego, a l e o ż y c i e c z y l i s t o s u n e k nizmu d o środowiska. Zwie to orga­ a u t o r zasadą w z a j e m n e g o o b ­ jaśnienia. Biologicznemu funkcjonaliście już c h y b a n a j m n i e j odpowia­ dać p o w i n i e n n i e ż y c i o w y f i k c j o n i z m . A u t o r l u b u j e się, j a k widać w dialektycznych paradoksach, czyli w „niezdyscyplinowanym myśleniu". Z kolei przechodzi d o omówienia zasad' metodycznych zdobywaniu tzw. raportu etnologicznego. zrozumienia w T u t a j rozróżnia kwestię o d k w e s t i i objaśnienia i rzeczywistości. Zrozumienie według M i i h l m a n n ' a o b e j m u j e w c z u c i e , się c z y l i przeżycie w s z y s t k i c h przejawów k u l t u r o w y c h , p o g l ą d ó w , umiło­ wań i t d . d a n e g o l u d u . P o d c i ą g a p o d t o także t z w . f i z j o n o m i c z n e rozumienie, które zwraca uwagę h a mimikę, przeżyciu m u s i nastąpić u badacza gesty. Po takim e t n o l o g i c z n e g o o d d a l e n i e się p s y c h i c z n e o d p r z e ż y t e g o z j a w i s k a , c z y l i k r y t y c z n e osądzenie g o . Zwie je M u h l m a n n gnomicznym W gnomicznym czyli rozumieniem. krytycznym ocenianiu faktów n i e przyczyn d a n e g o zja­ w i s k a . Wyjaśnienie z a t y m j a k b y „ o p r ó ż n i a " z j a w i s k o etnologicz­ ne o d p s y c h i c z n e j jego mieści się t z w . wyjaśnienie c z y l i o d k r y c i e treści, podając c z y s t o m e c h a n i c z n e uza­ s a d n i e n i e ( n p . p o w s t a n i e jakiegoś w y t w o r u k u l t . można objaśnić, opisując historyczny szczepu, b e z uwzględniania towarzyszyły). przebieg wędrowania d a n e g o w y t w o r u o d psychicznych p r o c e s ó w , które O p i e r a się t u t a j M u h l m a n n n a s y s t e m i e im Diltheya. Wyjaśnienie u s t a l a t y l k o w a r u n k i , w których p o w s t a n i e p e w n e g o zjawiska można przewidzieć z p e w n y m Muhlmannowi bardziej niż „ p r z y c z y n o w y " . R o z u m i e n i u matematycznym, jako podoba prawdopodobieństwem. się t e r m i n „funkcjonalny" zaś w t y m m i e j s c u funkcję w znacze­ stosunek wzajemnych zależności róż- �360 n y c h czynników składających się na p o w s t a n i e d a n e g o zjawiska. B a r d z o dobrą zaś w y p o w i a d a zasadę, k i e d y p o r u s z a kwestię teorii i faktu. Trzeba umiejętnie stawiać p y t a n i a w b a d a n i a c h , g d y ż w y n i k i c h j e s t t y l k o odpowiedzią n a t o , o c o i j a k b a d a c z p y t a . P o n i e w a ż zaś każdy b a d a c z zawsze coś „ z a m i e r z a " , c h c e , może łatwo w b a d a n i u dobierać, oczać czy mówiąc, pomijać, każdy co się czegoś co m u o d p o w i a d a , n i e nadaje d o j e g o t e o r i i . prze- Krótko n a u k o w i e c m i m o w o l i u l e g a jakimś e f e k t y w n y m pociągom czy uprzedzeniom, które mogą zabarwić s u b i e k t y w n i e j e g o b a d a n i a , a w następstwie i c h w y n i k . T r z e b a z a t y m kontroli rozumu czyli krytycznego samego. u s t o s u n k o w a n i a się d o s i e b i e * * P o t y c h wstępnych u w a g a c h n a t u r y o g ó l n e j , t y c z ą c y c h t e o r i i p o z n a n i a , p r z e c h o d z i M i i h l m a n n d o p o d a n i a praktycznych riów w wyborze etnol. faktów Te ostatnie dzieli kryte­ na dwie k a ­ tegorie. W myśl określenia e t n o l o g i i , j a k o n a u k i o życiu h i s t o r y c z - cznym etnosu, czyli badaniu stosunku (historycznego) ludzkiego do (historycznego) h i s t o r y c z n e g o życia j a k o świadomości n e g o życia j a k o organizmu środowiska, rozróżnia p r z e j a w y t e g o i przejawy tego historycz­ działalności. P i e r w s z e n a z y w a d a n y m i i n t e n c j o n a l n y m i , które e t n o l o g zbiera przy pomocy kryterium historycznego drugie ważkości; zwie d a n y m i f u n k c j o n a l n y m i , z d o b y w a n y m i przez badacza e t n . za pomocą k r y t e r i u m ( n a w r o t u ) p o w t a r z a n i a się. Na początku wszystkiego wyobrażenie o r z e c z a c h . które e t n o l o g p o w i n i e n odkryć czy i c h ośrodek, danej u jednostek nia, stoi logos, najpierw Należy grupy zbadać w d a n e j g r u p i e . go zaś szukać Musi natężenia n i e u większości społecznej, ale p r z e c i w n i e u mniejszości, wpływowych, przewodzących czarnoksiężnik, i d e a , myśl, w i e d z a , są właśnie t e i n t e n c j o n a l n e d a n e , c e n t r u m , miejsce najsilniejszego promieniowania. liczebnej To szaman). One (jak naczelnik plemie­ są t y m c z y n n i k i e m ważkim, który zaważy n a szali w p ł y w ó w . Stąd k r y t e r i u m ważkości. W się t e j w p ł y w o w o ś c i są oczywiście s t o p n i o w a n i a . o n o w społeczeństwie różnymi szczeblami Zaznacza w a r s t w społecz- �361 nycb, a etnolog p o w i n i e n j e w s z y s t k i e poznać. t y c h s t o p n i , p o z n a także właściwy Z zestawienia ośrodek, p r a k t y c z n i e j e d n a k p o w i n i e n si< z w r ó c i ć naprzód t a m , g d z i e z n a j d u j e się w s t o p n i u najbardziej j a k b y reprezentacyjnym, najczystszym, a n a u k a o bóstwach polynezyjskich więc z n a j d u j e się w s t a n i e np. najczy­ stszym u przedstawicieli arystokracji. U t y c h t o w a r s t w przodujących czy osób w p ł y w o w y c h o d ­ k r y w a e t n o l o g wiedzę o technice, gospodarstwie, k u l c i e i t d . są­ d y b n i c h , wyobrażenia, n i e zaś same czynności t e c h n i c z n e , g o ­ spodarcze, kultowe.,. O s o b y t e są n o s i c i e l a m i usystematyzowa­ n e j t e o r i i , p o g l ą d ó w i pojęć. W i e l e d a n y c h i n t e n c j o n a l n y c h k r y j e się w b a j k a c h , l e g e n d a c h , p o d a n i a c h i przysłowiach. Poznanie tego „logosu" wprowadza dopiero w emocjonalne wartościowanie i d e i w życiu ogółu i o t w i e r a w i d o k n a hierarchię wartości u d a n e g o ludu nezyjczyków, organizacji czy ( c z y t o z przewagą r e l i g i i , j a k u P o l y społecznej, jak u Australczyków, c z y g o s p o d a r c z e j s t r o n y , j a k u ludów w y s o k o - k a p i t a l i s t y c z n y c h ) . O jednym powinien powiedzenia samymi się słowami tutaj e t n o l o g pamiętać, ż e n i e zawsze w y ­ ludów o t y m , c o myślą, w naszej terminologii pokrywają się z t y m i ( n p . słowo i pojęcie, sztuka). Co pewne do powyższego zastrzeżenie. W kryterium ważkości tej formie, jak je należy autor podnieść przedstawia, d o b r e jest, jeśli c h o d z i o a k t u a l n i e panującą i d e o l o g i ę . A l e e t n o ­ l o g a przecież o b c h o d z i także k w e s t i a , c z y a k t u a l n a i d e o l o g i a j e s t właściwym d o r o b k i e m d a n e g o l u d u , czy może jest t y l k o n a r z u c o n a . czy By to w y n i k a z jego tradycji, zbadać, trzeba będzie n i e r a z sięgnąć raczej d o k r y t e r i u m nieważkości, d o t y c h w a r s t w najmniej wpływowych w bieżącym okresie. W i e d z a , myśl, pojęcie i wyobrażenie o technice, sztuce, kulcie, gospodarstwie n i e utożsamia się z czynnościami nymi, gospodarczymi, kulturowymi i t d . Te g ó t i ę faktów t z w . f u n k c j o n a l n y c h . c z e n i e t e dane, które „powracają" (np. fakt wtajemniczenia młodzieży Dla etnologa posiadają zna­ w różnych p r z e j a w a c h "życia przejawia się w życia społecznego, g o s p o d a r c z e g o i r e l i g i j n e g o ; p o s i a d a k i e f u n k c j o n a l n e zazębienia). technicz­ tworzą osobną k a t e - dziedzinie wielora­ Niezawsze dane intencjonalne w y - �362 rażają się w t e n s a m sposób w życiu; c z y l i p r z y s t o s o w a n i e się, d o n i c h f u n k c j o n a l n e może b y ć r o z m a i t e . Według ideologii da­ n e g o l u d u , n p jakiegoś a u s t r a l i j s k i e g o , może panować równość s p o ­ łeczna; ale w życiu 0 niej (kryterium ten s a m starzec ważkości), c i a c h j a k o o s o b a kierująca Stosownie d o swej australijski, występuje w opowiadający różnych okolicznoś­ (geruzja). teorii poznawczej, M u h l m a n n przecho­ dząc d o z a g a d n i e n i a t w o r z e n i a pojęć t y p o w y c h , pisze, że e t n o l o g j a k o h i s t o r y k może stawiać znaje; w rzeczywistości jedynie zaś hipotezy; prawda „zmyśla", objektywna z n a n a . Długi p r o c e s n a u k o w e g o b a d a n i a h i s t o r y c z n e g o sprawdzaniem wych poprzednich hipotez, poznawaniem „ w a r i a n t ó w " , z których t w o r z y h y p o t e t y c z n e następne b a d a n i e zmusza do na poznane wcześniej później, i o d w r o t n i e . nolog do prawdy objektywnej. Pojęcie powstaje typu W u poznane ten nie­ jest t y l k o coraz t o n o ­ typy. poprawki poprzedniego. sada w z a j e m n e g o objaśniania: że p o ­ pozostaje Każde Stąd za­ rzuca światło sposób zbliża się e t ­ Muhlmann'a przez stopniowe wypełnianie jakiegoś t e r m i n u etnologiczną treścią; n p . m a t r i a r c h a t . Odkrywam coraz więcej Jeżeli n a 9 dotąd ilość ( 4 ) z n a j d u j e się że j e s t typowo kazuje większą c e c h , które należą d o d a n e g o pojęcia. ustalonych znamion w jakimś matriarchalne. ilość tych m a t r i a r c h a t u średnia społeczeństwie, ich mówimy o n i m , G d y zaś i n n e społeczeństwo w y ­ cech, określamy je j a k o krańcowo matriarchalne. Punktem wyjścia będą t u k o n i e c z n i e pojęcia z terminologii kultury europejskiej. Przy zaczerpnięte stosowaniu jednak do z j a w i s k k u l t u r y ludów i n n y c h słownictwa e u r o p e j s k i e g o , t r z e b a j e będzie wypełnić inną treścią. B y ustalić jakiś t y p , t r z e b a uwzględnić d a n e i n t e n c j o n a l n e 1 f u n k c j o n a l n e . P i e r w s z e d l a t e g o , a b y ująć w s z y s t k i e c e c h y , które tworzą jedność logiczną; funkcjonalne wiążące w z a s t o s o w a n i u d o ż y c i o w e j zaś, a b y uchwycić nici, praktyki. T y p y tworzy etnolog z jednostek, na które m u s i rozłożyć d a n y k o m p l e k s z j a w i s k e t n o l o ^ i c z n y c h . A u t o r rozróżnia d w o j a k i e g o �363 rodzaju kompleksy: społeczne i k u l t u r o w e . S p o ł e c z n e się z p o j e d y n c z y c h i czynności. J e d n e mocą k r y t e r i u m ludzi; k u l t u r o w e zaś i drugie z poszczególnych jednostki etnologiczne „kształtu". Opiewa składają idei b a d a za p o ­ ono u Miihlmann'a w ten sposób: jeżeli jakieś z j a w i s k o e t n o l o g i c z n e p r z e d s t a w i a się w d a ­ nej c h w i l i b a d a c z o w i j a k o e l e m e n t , posiadający c e l o w y , organicz­ n y związek z i n n y m i , należy j e uznać za jednostkę etnologiczną. Jakże t e n cały ustęp o t w o r z e n i u t y p ó w wyraża, w i n n y c h słowach t y l k o , t o samo, rej autor tak kulturowych. jednostka się Przecież kulturowa jednolitego kompleksu. c o szkoła zarzeka jest i (I), na o sprawdzianem, społeczna organiczny Zaraz k u l t u r a l n o - h i s t o r y c z n a , któ­ mówi odkrywaniu „kręgów" że jakiś szczegół czy należy d o d a n e g o k o m p l e k s u związek pierwszych między stronach jednostkami swej tego metodologii określa W . S c h m i d t krąg k u l t u r o w y j a k o „ o r g a n i c z n e powiązanie wszystkich istotnie koniecznych kategorii kultury ludzkiej". M i i h l m a n n niesłusznie z a r z u c a , j a k o b y k r y t e r i u m ilościowe szkoły k u l t . hist, polegało na czysto statycznym zebraniu szej ilości s z c z e g ó ł ó w . to Jest z n i c h s y n t e z y , a w niej z n a l e z i e n i a odpowiedniego k a ż d e g o szczegółu. W c a l e j e d n a k n i e p o p r z e s t a j e n y m z g r u p o w a n i u faktów przede w jak najwięk­ jedynie warunek do utworzenia przestrzeni wszystkim o odkrycie organicznego i miejsca dla na mechanicz­ czasie, ale chodzi powiązania. I g d y b y zadał s o b i e a u t o r t r u d g r u n t o w n e g o p r z e s t u d i o w a n i a książki W . S c h m i d t a , t o p o p r z e c z y t a n i u r o z d z . „Philosophische G r u n d l a g e " n i e zarzucałby m u , j a k t o c z y n i n a s t r . 202, S c h m i d t wyobraża sobie p r z e j m o w a n i e iż W . k u l t u r u d a n e g o l u d u bez psychologii. Zapomniał t u zdaje się a u t o r o t y m , że j a k w b a d a n i u et- n o l . , t a k odnośnie d o z r o z u m i e n i a i o c e n y stemu kultury europejskiej i wmyślenie w t o , co p r z e c i w n i k chce W następnych należytej jakiegoś sy­ jest także p o t r z e b n e rozdziałach „wczucie się" powiedzieć. podaje M i i h l m a n n szczegółowe w s k a z a n i a j a k zbierać i n t e n c j o n a l n e d a n e o p o s z c z e g ó l n y c h p r z e ­ jawach życia: a więc o społeczeństwie, p r a w i e , i e l i g i i , g o s p o ­ d a r s t w i e , sztuce, h i s t o r i i i rasie. Znajdują się t u t a j d o b r e u w a g i , �364 Schematycznie z a t e m p r z e d s t a w i a się p o z n a n i e u Muhlmann'a jako życiowy proces, Założenie Założenie Przebieg a) biolog. etnolog. Organizm następująco: Z y c i e Środowisko Srod. Czł. h i s t . etnologiczne Ż y c i e hist. l u d u poznania: metodologicznie etnolog. technicznie: tksperyment z p. teorii poznawczej: proces objektywności zjawisko obce metodycznie: raport, ro­ z u m i e n i e i objaśnienie dialektycznie: rola trze­ ciego (synteza) p s y c h o l o g i c z n i e : przeżycie kształtu b) badanie sensu c) objaśniające d) typologicznie » statycznie: struktura, dane intencjonalne M »ł a) etnograf. dynamicznie: funkcja, dane funkcjonalne próżne miejsca wypełnianie próż. ) nych rmejsc ) ( > ) hypotetyczne typy j s , o w b) warianty m e , w z a o j d e a m . nego ob. jaśnienia które podawać s z c z e g ó ł o w o p r z e c h o d z i r a m y już i t a k s z e r o k i e g o omówienia. N a końcu t e g o rozdziału jeszcze raz zaznacza, ż e k o n i e c z n e j e s t , b y e t n o l o g poznał, j a k i t y p c z y p o s t a w a ż y c i o w a człowieka u c h o d z i za ideał w d a n y m społeczeństwie. się w t y m d a n e i n t e n c j o n a l n e . Jest t o zarazem przesiewane bywają u d a n e g o l u d u i d e e i Przechodzi funkcjonalnych. potem Tutaj grupy: pierwszo-drugo Pierwszorzędne do omówienia dzieli funkcje osoby. szczegółowego etnicznego danych życia n a t r z y i trzeciorzędne. dotyczą działalności poszczególnych D r u g o r z ę d n e odnoszą się d o działalności obyczajów, i urządzeń, się powstałych t y l k o obejmuje Mieszczą „ s i t o " przez które ze zgrupowania mianem „kultury". zwyczajów społecznego Psychologicznie osób. i te określa k u l - �365 turę j a k o s p e c y f i c z n y n i e t środowiska. system reakcji n a określony z a k r e s p o d ­ I d e o w o zaś j a k o f u n k c j o n a l n y całokształt o b y - czajów, zwyczajów i urządzeń. K w e s t i a t e r m i n o l o g i i jest z a g a d n i e n i e m k o n w e n c j i . wując j e d n a k z n a c z e n i e etymologiczne słowa Zacho­ „kultura" bardziej o d p o w i a d a m u pojęcie t w o r u , powstałego dzięki twórczości czło­ w i e k a , w p r z e c i w s t a w i e n i u d o dzieła, b ę d ą c e g o łania n a t u r y . wynikiem dzia­ C z ł o w i e k „kultywując" naturę, uzupełnia ją. Stąd odpowiedniejsze wydaje p o j m u j e kulturę jako życia l u d z k i e g o " . wiada, się określenie szkoły wiedeńskiej, która „trwałe Szerzej ż e k u l t u r a t o zespół zwyczajów, obyczajów, n y c h , obowiązujących k u l t u r a obejmowałaby zaspokojenie wszystkich potrzeb r o z p r o w a d z o n a t a sama d e f i n i c j a p o ­ idei, przekonań, uczuć, dążności, urządzeń i t e c h n i k i w y t w o r ó w m a t e r i a l ­ pewną grupę społeczną. W t e n sposób całokształt działalności twórczej człowieka, zmierzającej d o z a c h o w a n i a , u l e p s z e n i a i pomnożenia życia. T r z e c i o r z ę d n e f u n k c j e dotyczą działalności m y społecznej, jaką j e s t l u d , „ e t n o s " . najwyższej Wszystkie prace for­ etnolo­ g ó w muszą z d a n i e m M i i h l m a n n ' a zmierzać d o s t w o r z e n i a teorii 0 e t n o s i e , o p o w s t a w a n i u l u d u , o różnicowaniu się ludów. D o p o ­ z n a n i a l u d u t r z e b a znajomości j e g o k u l t u r y ; znać k u l t u r y b e z znajomości procesów n i e można zaś p o ­ zrzeszania się nego. Niemałą rolę o d g r y w a w t y c h z a g a d n i e n i a c h sowy. Zachodzi t y l k o pytanie, czy antropologia k r y t e r i a , b y stwierdzić w t y c h w y p a d k a c h , l o g zróżnicowanie ludów, społecz­ czynnik ra­ p o s i a d a dzisiaj g d z i e zauważa e t n o ­ także zróżnicowanie r a s o w e . Bardzo ważne m i e j s c e zajmuje język w d e f i n i c j i e t n o s u . W myśl p o w y ż s z y c h u w a g p r z y j m u j e M i i h l m a n n określenie l u d u p o d a n e przez S h i r o k o g o r o f f a: jest n i m g r u p a o m n i e j l u b w i ę c e j p o d o b n y m k u l t u r o w y m zespole, posiadająca t e n s a m język, tę sa­ mą wiarę w e wspólne p o c h o d z e n i e , ś w i a d o m o ś ć s w o j e j wspólnoty 1 ż y c i e p r a k t y c z n e zamknięte w s w o i c h g r a n i c a c h ( s t r . 2 2 9 ) . W dotychczasowej a n a l i z i e m e t o d o l o g i c z n e j miał M i i h l m a n n na o k u l u d , kulturę, społeczność j a k o zamknięte w s o b i e k o m p l e ­ k s y , które a n i o d wewnątrz a n i o d zewnątrz n i e doznają b o d ź c ó w d o z m i a n y ukształtowania. L e c z już pojęcie f u n k c j i z a w i e r a m o t y w z m i a ­ ny. G d z i e zaś j e s t zmiana, powiada, t a m jest historia. Dlatego �366 w o s o b n y m rozdziale podaje metodyczne uwagi jak etnolog po­ w i n i e n badać h i s t o r y c z n e z m i a n y . Na przemiany historyczne zjawisk kulturowych. wogóle istnieje związku. zwróci m u uwagę porównanie M u s i więc n a j p i e r w przekonać się a) c z y prawdopodobieństwo jakiegoś historycznego Posłuży m u d o t e g o k r y t e r i u m o g ó l n e g o bieństwa, b ) T r z e b a prawdopodo­ porównywać zjawiska t e g o samego rodzaju, c ) N a l e ż y zbadać, c z y n i e m a możliwości niezależnego p o w s t a n i a . I tutaj wypowiada jest jakieś kryterium, zjawisko prawdopodobniej że im szerzej k u l t . i częściej powstanie jego na na rozpowszechnione ziemi występuje, t y m różnych obszarach jest omawianiu wartości hist. niezależne. Autor nie ma T t r y t e r i u m ilości. słuszności N a błędne przy j e g o z r o z u m i e n i e zwróciliśmy u w a ­ g ę już w y ż e j . M i i h l m a n n k r y t y k u j e również k r y t e r i u m f o r m y a l b o jakości.wys u w a n e p r z e z szkołę wiedeńską. T w i e r d z i , że za pomocą t e g o k r y ­ t e r i u m n i e można poznać, c z y dane z j a w i s k o k u l t u r o w e jest p r z y ­ n i e s i o n e skądinąd. T r z e b a te w p u n k t a c h : Schmidt w t u raczej zastosować k r y t e r i a j e g o uję­ a), b ) , c ) . swej Ale metodologii, t a k właśnie którą je W' Miihlmann powinien precyzuje był uwzględnić, g d y ż ukazała się p r z y n a j m n i e j na pół r o k u p r z e d j e ­ g o książką. P r z y omawianiu z k o l e i związków czasowych, zarzuca Miihl­ m a n n G r a b n e r o w i jednostronność w u j m o w a n i u z a g a d n i e n i a , kiedy tenże p o r u s z a t y l k o kwestię zniknięcia jakiegoś kultu­ rowego, jakby samo przez się było jasne i wytłumaczone, d l a ­ czego dane zjawisko wogóle zachodzi. blem i pyta: zjawiska j a k t o się dzieje, że Miihlmann odwraca własność kulturowa pro­ danego l u d u n i e z n i k a ? J a k i c h środków używa d a n e p o k o l e n i e , b y u t r z y ­ mać stan p o s i a d a n i a kulturowego? M ó w i się w i e l e o k o n s e r w a t y z m i e i t r a d y c j o n a l i z m i e ludów pierwotnych, dycji, jak i bez zbadania odchyleń od jednak niej. dokładnego czynników t r a ­ M i i h l m a n n wskazuje (funkcję) p i s m a i w y c h o w a n i a w u t r z y m a n i u t r a d y c j i . zaś.pisma z a d a n i e t o spełniają środki na W mnemotechniczne. rolę braku �367 G ł ó w n y m środkiem u t r z y m a n i a s t a t u s q u o k u l t u r y l u d u jest z d a n i e m Miihlmann'a t z w . schismogeneza. danego Idzie tutaj M u h l m a n n za teorią G r e g . B a t e s o n a , który stwierdził u Jatmulów (N. Gwinea) p e w n e g o r o d z a j u „dynamiczną r ó w n o w a g ę " czynnikami, dążącymi a tymi, które między dwoma do zmiany postępowania i m się przeciwstawiają klasami czy tradycyjnego, (przykładem grupami, między rywalizacja wchodzącymi w skład jakiegoś l u d u ) . Zmiany jakiegoś zjawiska kulturowego b e z w p ł y w u n a całokształt k u l t u r y , w której dostosowywania się. siebie . zjawiska nie odbywają o d b y w a się Z a w s z e pisze M u h l m a n n , z n a j d u j e m y k u l t u r o w e , uchodzące „nowoczesne". Otóż zadaniem w etnologa różnych będzie obok czasach je się proces za „usynchro- nizować". Poruszając kwestię rozwoju, postępu i c y k l u , z n o w u n i e ­ słusznie z a r z u c a W . S c h m i d t o w i , j a k o b y n i e zdefiniował, co r o ­ z u m i e p r z e z ewolucję. T y m c z a s e m w swej m e t o d o l o g i i W. Schmidt kartach zaraz n a wstępnych rozdział poświęca zagadnieniu ewolucjonizmu i nieporozumieniom w t y m względzie. W końcu t e g o rozdziału, p o ś w i ę c o n e g o z a g a d n i e n i o m h i s t o ­ rycznym, Zwraca przechodzi Muhlmann uwagę n a r y t m do związków w przestrzeni. r o z p r z e s t r z e n i a n i a się w k i e r u n k u h o r y ­ zontalnym i międzyetnicznym. Czynnikami horyzontalnego rozszerzania się, j e d n o s t e k e t n i c z n y c h , i n f i l t r a c j e przez o d s z c z e p i e n i a t o wędrówki pojedyn­ się c z y c h osób o d swej g r u p y e t n i c z n e j , w y m i a n a n i e w i a s t , s t o s u n k i handlowe, misjonarze. P o k r y t y c e t e o r i i k r ę g ó w k u l t u r o w y c h , na którą już w w i e l u miejscach odpowiedzieliśmy zarzutem nierozumienia jej a u t o r a , o m a w i a M u h l m a n n teorię k u l t u r o w y c h obszarów. jej p r z e w a g ę n a d tamtą w t y m , że t a o s t a t n i a t r z y m a ralnych terytoriów Czekanowskiego Osobny ludów, które b a d a . i Klimka wreszcie nazywa rozdział System raczej poświęca przez Widzi się n a t u ­ opracowywania techniką niż metodą. psychologii ludów. Zawierają się w n i m d o b r e , s z c z e g ó ł o w e wskazówki, które mogą być bardzo pomocne i funkcjonalnych. przy analizie danych intencjonalnych �368 A u t o r kończy rozdziałem, w którym o m a w i a z a d a n i a i c e l e e t n o g r a f i i ; j e j doniosłość i z n a c z e n i e by zainteresowania nią ogółu. Z d l a życia. przeglądu j e g o dzieła łatwo się już domyślić Podaje k o ń c o w y c h wniosków a u t o r a . Główna wartość książki M u h l m a n n ' a p o l e g a pierwszą choć metodologią nie posiada kierunku cech słością. Wiele trzeba na t y m , że jest funkcjonalnego zdyscyplinowanego słego, c h y b a ż e d r o b i a z g o w e sposo­ dotychczasowego w etnologii, myślenia poszufladkowanie ści­ n a z w i e ktoś ści­ mieć cierpliwości, b y książkę p r z e s t u d i o ­ wać d o końca, j e d n a k dzieło w y k a z u j e duże doświadczenie e t n o ­ logiczne, podaje w i e l e d o b r y c h wskazówek, a u t o r zebrał materiał m e t o d o l o g i c z n y , t e z ę , ale p o d z którego warunkiem, o obfity możnaby złożyć ładną którym Muhlmann w swej syn­ pracy zapomniał: „ w e r n i c h t l i e b t , d e m z e i g t s i c h n i c h t s " (s. 2 1 0 ) . O. Edward Warszawa U m e n i na Slovensku — Odkaź p o d red K. Soureka, Praga 1328 i l . Artykuł ten miał się ukazać w X X X V I W le T. J . 26. X . 1942. Dzieło zbiorowe + Bulanda wydanym w roku zbiorowym uczonych 1938 p o d słowackich zeme a lidu. 1938, s t r . 8 8 + X V tomie „Ludu" w roku 1939. powyższym tytułem d z i e ­ i czeskich, poświęconym sztuce w Słowacji znajdują się d w a z e s z y t y ( I X i X ) o s z t u c e l u ­ dowej. J a k w całym d z i e l e , t a k i t u n a c i s k położono n a stronę ilustracyjną (materiał z e b r a n y był d o t z w . W y s t a w y Starej Sztuki Słowackiej n a z a m k u p r a s k i m w r . 1 9 3 8 ) , t e k s t zaś d o d a n y dla ich fujarki, objaśnienia i uzupełnienia. zakończenia s i e k i , u l e , rzeźby lasek, rączki przedstawiające Zdjęcia czerpaków, świętych, o b r a z y n a s z k l e , h a f t y i w y s z y c i a , okazy d o w n i c t w o i m a l o w a n i e wnętrz. obrazują jest ozdobne m a g l o w n i c e , są- krzyże ceramiki cmentarne, ludowej, b u ­ Oprócz r e p r o d u k c y j j e d n o b a r w - �369 n y c h jest i n i e c o i l u s t r a c y j w i e l o b a r w n y c h ( o b r a z y szycia, W lizuje na szkle, w y ­ rzeźby). objaśnieniach V . V . S t e c h ( „ S z t u k a m i a s t a i w s i " ) a n a ­ atmosferę towarzyszącą p o w s t a w a n i u w y r o b ó w artystycz­ n y c h w r o z m a i t y c h środowiskach, a A . V a c l a v i k ( „ G e n e z a s z t u k i ludowej") z a s t a n a w i a się n i e t y l k o n a d samą genezą s z t u k i l u d o ­ w e j , ale i n a d źródłami uwagę n a z a n i e d b a n e jej składników, zwracając szczególną d o t y c h c z a s p r z e z naukę słowacką dziedziny rzeźby w d r z e w i e i m a l a r s t w a . A u t o r o m a w i a pokrótce narzędzia i materiał, technikę ozdobną, „świątkarzy"), czas p r a c y , wykonawców m a l a r s t w o , kończąc s z e r e g i e m w n i o ­ sków o c h a r a k t e r z e s y n t e t y c z n y m . w odnośniku z jednej uwagi o obrazach strony wykonywane Interesujące są z a m i e s z c z o n e na szkle; słowackie z d r u g i e j słowackim w i d z i k i l k a (artystów l u d o w y c h , zasadniczych na t a r g o d obrazów autor widzi importowane; kręgów. w obrazy obszarze Odróżnia nie przeznaczonych obrazy na sprze­ daż, m n i e j s z a b l o n o w y c h . M o t y w y — j a k u nas—są r e l i g i j n e , bądź świeckie (drużyna J a n o s i k a , p o r t r e t y k o b i e t — „ k o c h a n e k J a n o s i k a " ) . O l u d o w y c h wyszyciach zuje na i c h związek i szlacheckimi ze i h a f t a c h pisze strojami i z rozmaitych W . Praźak; w s k a ­ motywami okresów, głównie z X V I I w., o r i e n t a l n y m i i t d . , przy czym na wsi one zaczęły różnice dość środowisk późno wyszycia oraz dążności z m n i e j s z a n i a zasięgu się (często w X V I I I i X I X w . ) . Znać t u wyrażają się o n e tak w do motywach, jak i w powiększania, materiału (ubrania, połud­ technice względnie bielizny) właśnie przeznaczo­ wyszycie. D l a etnografów herowej-Mayerowej interesujący sekta może i H . Landsfelda szycie V I I I tegoż w y d a w n i c t w a . banowie", przyjmować ( b o g a t e m o t y w y n a żyznych z i e m i a c h niowych); n e g o na mieszczańskimi renesansowymi, religijna, być artykuł A . Giint- o c e r a m i c e słowackiej w ze­ Ceramikę tę s z e r z y l i t z w . „ H a - której zwolennicy zbiegli w X V I w. z M o r a w n a Słowację. C e r a m i k a t a , acz w t e c h n i c e i w y t w a r z a ­ niu odbiegła wpływ z n a c z n y Lud, T. X X X V I od sztuki i godny l u d o w e j , wywarła na nią niewątpliwie uwagi. 24* �370 Ubiór JANOSZ ŚWIEŻY, ludowy i haft krzczono­ w s k i , L u b l i n 1 9 3 8 . O d b i t k a z Pamiętnika L u b e l s k i e g o , t o m III, W y d . Towarzystwa + Przyjaciół N a u k w L u b l i n i e . 8° 1 9 p . + 5 f i g . X X I I tabl. Autor, ludowy, doskonały noszony Krzczonów i w jej znawca 2-giej terenu i tematu, połowie najbliższej XIX-go okolicy opisuje stulecia (Piotrkowie, C h m i e l u , Z u k o w i e i Borzęcinku), p o w . l u b e l s k i e g o . strój we wsi Olszance, Omawia po­ szczególne części ubiorów, a w i ę c k o b i e c e g o : koszulę, spódnicę, z a p a s k i , pas wełniany, o b r u s e k ( c h u s t a ) , k a f t a n , kożuch, nakrycie głowy, odzienie, o b u w i e ; i męskiego: koszulę, s p o d n i e , p a r c i a n k i , k a m i z e l e i k a f t a n y , sukmanę, pasy i t o r b ę , oraz k a p e l u s z e i c z a p k i . T a b l i c e krojów ilustrują sposób s z y c i a , a s p o s o b y ozdabiania, w szczególności h a f t y , dokładnie są omówione i objaśnione r y s u n k a k a m i . P r a c a z a w i e r a 2 6 t a b l i c na k r e d o w y m p a p i e r z e , z pięknymi i w y ­ r a z i s t y m i i l u s t r a c j a m i . A u t o r n i e ograniczył się j e d y n i e d o opisów u b i o r u , l e c z — g d y t y l k o n a d a r z a się sposobność uwzględnia też z w y c z a j e n p , p r z y o m a w i a n i u „tryfienia" spódnic. P r a c a wyczer­ p u j e w zupełności t e m a t i jest ważnym przyczynkiem nad ubiorami ziemi lubelskiej. Ciekawe byłoby jeszcze uwzględ­ nienie d o badań różnic i podobieństw w s t o s u n k u d o strojów całej z i e m i l u b e l s k i e j i s t w i e r d z e n i e , j a k i e miejsce i znaczenie m a omawiany materiał w p o r ó w n a w c z y c h b a d a n i a c h n a d u b i o r a m i z i e m p o l s k i c h , G. WÓJCIK ADAM, Strój Pogórzan. K o m i s j i S w o j s z c z y z n y Związku je ludowe Karpat Polskich Kraków Z i e m Górskich. t . I . s t r . 33, Frenklowa 1939. W y d . Z cyklu: r y c . 37 i 2 Stro­ tablice barwne. Tuż p r z e d wojną rozpoczęto redagowanie w y c h K a r p a t P o l s k i c h " p o d redakcją T . S e w e r y n a „Strojów ludo­ i R. R e i n f u s - sa; p r a c a A d a m a W ó j c i k a jest właśnie p i e r w s z y m z e s z y t e m p i e r w ­ szego t o m u w y d a w n i c t w a . Miała o n a d w a z a s a d n i c z e cele, n a u ­ k o w y i p r a k t y c z n y i o b a zostały w i e m dokonał w pełni rekonstrukcji zaginionego osiągnięte, a u t o r b o ­ o d kilkudziesięciu l a t d a w n e g o s t r o j u Pogórzan (który zresztą w e d l e zapewnień r e d a k c j i , �371 z powrotem odżył w terenie, dzięki staraniom Związku Ziem Górskich). W e wstępie p r a c y określił torialne „Pogórzan", wschodzie a u t o r dokładnie położenie t e r y ­ sąsiadujących n a południu z Łemkami, n a z D o l i n i a k a m i , a na zachodzie N a północy graniczą P o g ó r z a n i e , w e d l e Pilźniakami i R z e s z o w i a k a m i , wartość jest b a r d z o z L a c h a m i Sądeckimi. autora, z Tarnowiakami, jednak północnej granicy względna, g d y ż w y s z c z e g ó l n i o n e t r z y g r u p y n i e mają a n i wyraźnej g r a n i c y j ę z y k o w e j , a n i głębszej t r a d y c j i h i s t o r y c z ­ n e j , n i c też n i e w i e m y o i c h odrębnościach k u l t u r o w y c h , a n a z w y t y c h g r u p n i e są „etnikonami" w c z e n i u , są t o b o w i e m r a c z e j tnich czasach, dosłownym tego słowa zna­ f o r m a c j e krystalizujące się w o s t a t - p o d wpływem modnych prądów regionalistycz- n y c h . N a t o m i a s t c e n n y m p r z y c z y n k i e m d l a e t n o g r a f i i jest s t w i e r ­ dzenie, ż e „główną cechą od/óżniającą Pogórzan o d i c h sąsia­ d ó w jest strój". Niewątpliwie w i ę c i g r a n i c a zasięgu g r u p y o p i r a się n a t y m k r y t e r i u m . Podstawą d o r e k o n s t r u k c j i strojów z m n i e j więcej połowy ubiegłego s t u l e c i a stanowiły: 1) z b i o r y M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w Krakowie, 2) materiał i l u s t r a c y j n y g a b i n e t u r y c i n B i b l i o t e k i U n i w e r s y ­ t e t u Jagiellońskiego w K r a k o w i e ; są t o przeważnie a k w a r e l e K s a w e r e g o P r e k a , a k w a f o r t a Kielisińskiego i r y s u n e k A . P i w a r s k i e g o oraz i n n e s z k i c e , 3) w y w i a d y terenowe, n p . dane krawca Kazimierza Ołpińskiego z Na takim materiale udała się w zupełności, ubiorów w ubiegłym od 97-letniego o p a r t a r e k o n s t r u k c j a całości autor odtworzył s t u l e c i u , ale mentów e w o l u c y j n y c h . zebrane Bobowej. bowiem uchwycił strojów nietylko stan również w i e l e m o ­ I t a k , początek X I X w i e k u p r z e c i w s t a w i a się w w i e l u szczegółach stroju o k r e s o w i następnemu, z p o ł o w y t e g o ż w i e k u . W p i e r w panowała na t y m o b s z a r z e biała, zgrzebna spódnica, później n o s z o n o z samo­ kloszowe, „wybijanki", szyte d z i a ł o w e g o płócienka, ręcznie d r u k o w a n e g o , materiał t e n w y p i e ­ rają w y r o b y f a b r y c z n e . Mężatki nosiły spódnice wełniane n a k o n o ­ p n e j o s n o w i e i wełnianym wątku. �372 T a k i e same p r z e m i a n y u c h w y c i ! a u t o r w o d n i e s i e n i u d o w e ­ s e l n y c h gorsetów, w p i e r w w skład weselnego stroju ozdobna koszula, zapaska i chustka na ramiona. wchodziła Później weszły w modę k a r m a z y n o w e i szafirowe gorsety, a te z k o l e i białym, wciętym kaftanikom ze stojącym ustąpiły kołnierzem. Mniej n a t o m i a s t dokładnie rysują się p r z e m i a n y s t r o j u męskiego. Oprócz perspektywy czasowej zaznacza się w pracy A. W ó j c i k a zróżnicowanie t e r y t o r i a l n e , zwłaszcza w d z i e d z i n i e h a f t u i b a r w y strojów, c o a u t o r wyraźnie podkreślił. Zachodnią część Pogórza cechowały czerwone spódnice t z w . „ p i e k i e l n i c e " , w s c h o d n i ą — s p ó d n i c e s z a f i r o w e . T a sama róż­ n i c a d o t y c z y zapasek, w y c h na w s c h o d z i e . w i e gorsetów, karmazynowych na zachodzie, a szafiro­ R ó ż n i c e zachodziły również w k r o j u i b a r ­ zachód ubierał czerwone g ó r z e środkowe ( G r y b ó w ) c z a r n e , l u b karmazynowe, Po­ a wschód n a t o m i a s t s z a f i r o w e l u b g r a n a t o w e ( p o w i a t y : j a s i e l s k i i g o r l i c k i ) . W y r a ź n y wpływ w y ­ wierał t u t a j i obszar łemkowski, na k t ó r e g o p o g r a n i c z u panowały gorsety czarne l u b granatowe. Gorsety weselne były w Jasiel­ s k i m — z i e l o n e j G o r l i c k i m szafirowe, l u b granatowe. Podobnie układają się c h a r a k t e r y s t y c z n e k o l o r y męskich k a m i z e l e k , zachód nosił s i w e , a wschód o p r ó c z s i w y c h — c z a r n e tego w powiecie g o r l i c k i m noszono i g r a n a t o w e ; prócz kamizelki czerwone. T e sa­ m e r y s y towarzyszą i z d o b i e n i u płótnianek. Z a t y p o w y i właściwy strój P o g ó r z a n uważa a u l o r „ c u w ę " , której krój i s z c z e g ó ł y zrekonstruował P r e k a , s z t y c h u Kielisińskiego, zów Muzeum Etnograficznego rysunku na podstawie 3 akwarel Piwarskiego i m . S. U d z i e l i . oraz o b r a ­ Te dane, oraz i n f o r m a c j e K . O ł p i ń s k i e g o pozwoliły m u odtworzyć zasięg „ c u w y " , który z k o l e i stał się podstawą d l a wykreślenia g r a n i c y e t n o g r a ­ ficznej Pogórzan. W jakkolwiek zasięg związku z t y m j e d n a k zauważyć należy, ż e „ c u w y " j e s t niewątpliwie cenną wskazówką, jednakże niewystarczającą, t r u d n o b o w i e m n a p o d s t a w i e a choćby i d w u z j a w i s k , j a k i m i są zasięg cuwy s i w e j k a m i z e l k i , wyodrębniać etniczną. jednak wątpliwości, całą grupę jednego i dwurzędowej że. mimo tego zarzutu natury Nie ulega teoretycznej, w y n i k poszukiwań a u t o r a należy uznać za p o z y t y w n y , a u t o r b o ­ wiem mimo w ą s k i e g o t e m a t u nie zgubił się w szczegółach, a l e �373 stale miał n a o k u całość z a g a d n i e n i a . Praca A . Wójcika jest t y m b a r d z i e j c e n n a , że nasze wiadomości o g r a n i c a c h g r u p e t n i c z ­ n y c h opierają się dotąd wyłącznie n a w y n i k a c h d i a l e k t o l o g i i l u b na przesłankach h i s t o r y c z n y c h , n a t o m i a s t b r a k opracowań zasię­ g ó w poszczególnych w y t w o r ó w k u l t u r o w y c h . Zresztą i k o n s t r u k c j a pracy, poszczególne i zróżnicowanie opisy i rysunki, terytorialne etnografii Polski, tak ubiorów perspektywa są cennym historyczna wkładem p r z e d wojną w y d a w n i c t w o n i e u r w i e się n a p i e r w s z y m Byłoby to trzymała do że należy wyrazić o b a w ę , c z y r o z p o c z ę t e niepowetowaną szkodą, swych przedwojennych gdyby redakcja zeszycie. nie pod­ zamierzeń. Józef Gafek MARIA ZNAMIEROWSKA b a k l a s y f i k a c j i ości Ości PRUFFEROWA, północno-wschodniej Muzeum Etnograficzne rybackie. Polski. Pró­ W i l n o 1 9 3 9 r. U . S . B . s t r . 14, r y c . 2 0 . A u t o r k a z n a n y c h e t n o g r a f i c z n y c h p r a c z r e g i o n u północnowschodniego, poświęcająca dużo uwagi rybołóstwu, tuż p r z e d w y b u c h e m w o j n y wydała pracę z z a k r e s u t y p o l o g i i kich. C a ł y układ k l a s y f i k a c y j n y ości o p r a c o w a n y ości rybac­ jest na p o d ­ s t a w i e o b f i t e g o materiału, z e b r a n e g o w l a t a c h 1 9 3 3 - 1 9 3 9 ( W i l e ń ­ skie, Nowogródzkie, które znajdowały Stefana Białostockie) a l i c z ą c e g o 4 0 0 eksponatów, się w E t n o g r a f i c z n y m Muzeum Uniwersytetu umocowanie z ę b ó w w że­ Batorego. Z a podstawę podziału lazie, bądź też w d r z e w i e . wzięto N a tej zasadzie wyróżniła autorka następujące g r u p y ości: 1) s p a w a n e d w u d z i e l n e , ze zgiętym h a k i e m w b i t y m w d r z e w c e , 2) s p a w a n e z tuleją l u b i n a c z e j z nią bezpośrednio c z o n e (3 o d m i a n y ) , 3 ) z ę b y o s a d z o n e kabłączkowo (3 o d m i a n y ) , 4) z ę b y n i t o w a n e , 5) z ę b y w k l e p y w a n e o d s p o d u w żelazną listwę, 6) z ę b y l u t o w a n e , 7 ) zę,by w y c i n a n e z j e d n e j sztaby, połą­ �374 8 ) zęby w b i t e w d r z e w c e p o p r z e c z n e . W jeszcze r a m a c h każdej z w y m i e n i o n y c h szereg odmian, tak że grup rozróżnia a u t o r k a ostatecznie jest ich razem osiemnaście. Przeprowadzony ny z opracowaniem podział j e s t w w i e l u szczegółach i d e n t y c z ­ I . Manninena (Die I , 1 0 7 — 1 1 9 ) , który wyróżnia następujące Sachkultur Estlands typy: 1) s y m e t r y c z n o - d w u d z i e l n e , 2) w a c h l a r z o w a t e , 3) „Blattgabeln" (por. 8 ) , 4) „ G r a t g a b e l n " ( p o r . 7 ) , 5) kabłączkowe ( p o r . 3 ) . Reszta typów Manninena oparta jest o inne p o d s t a w y p o ­ działu, należy w i ę c przyznać p o l s k i e j a u t o r c e , ż e j e j podział n a t y p y i s y s t e m a t y k a jest b a r d z i e j s z c z e g ó ł o w a i z w a r t a , g d y ż n i e miesza r o z m a i t y c h p o d s t a w . Decydujące j e d n a k rozstrzygnięcie mogą dać t y l k o s z c z e g ó ł o w e b a d a n i a g e n e t y c z n e , których a u t o r ­ ka celowo nie przeprowadza. Należy a u t o r k a n i e ujęła t e g o p r z e o b f i t e g o również zauważyć, że i c i e k a w e g o materiału k a r t o ­ g r a f i c z n i e i ograniczyła się j e d y n i e d o a n a l i z y formy. Dorobek t e n p o s i a d a j e d n a k dużą wartość orientacyjną, ważną w d a l s z y c h p o s z u k i w a n i a c h , zwłaszcza p r z y p o m o c y ankiet. Szkoda ż e a u t o r k a n i e objęła klasyfikacją trójzębnych, g ł y b y stanowić c i e k a w y p u n k t ości również, które mo­ wyjścia. J. G. Gniezno wieku) w w świetle zaraniu d a k c j i Józefa K o s t r z e w s k i e g o . Poznań dziejów wykopalisk. Nakładem P o l s k i e g o T o w a r z y s t w a Książka ników badań p o d powyższym W i t o l d a Hensla i Wojciecha Kostrzewskiego do XIII i 45 r y c i n w tekście. Prehistorycznego. tytułem, wykopaliskowych VIII Biblioteka prehistoryczna t o m IV. 8°, s t r . I X , 3 3 5 , l i 6 t a b l i c 1939, (od Pt аса z b i o r o w a p o d r e ­ dająca o p r a c o w a n i e w y ­ p r o w a d z o n y c h w Gnieźnie p r z e z K ó ć k ę p o d k i e r u n k i e m p r o f . Józefa w l a t a c h 1 9 3 6 — 1 9 3 8 , ukazała się w r o k u 1 9 3 9 , tuż p r z e d w y b u c h e m w o j n y . Ponieważ z c a ł e g o nakładu, w znacz- �375 n e j części z n i s z c z o n e g o p r z e z N i e m c ó w , ocalała n i e w i e l k a t y l k o t a k , iź książka liczba egzemplarzy nowego i ciekawego jest rzadką, a p r z y n o s i dużo materiału, n i e t y l k o d l a p r e h i s t o r y k a , l e c z także w równej m i e r z e i d l a e t n o g r a f a , będzie m o ż e rzeczą p o ­ żyteczną podać t u t a j garść i n f o r m a c j i o j e j treści. P u b l i k a c j a o Gnieźnie jących nień zarówno j a k i wszelkie tworzenie zajęć z a w i e r a 16 p r a c o d k r y t e w Gnieźnie i znalezione stanu 1 3 autorów, o p i s u - szczątki budowli i umoc­ t a m z a b y t k i , pozwalające n a o d ­ kultury mieszkańców gnieźnieńskiego g r o d u u świtu i w p i e r w s z y c h w i e k a c h h i s t o r i i . Wstęp Gniezno do wydawnictwa do potowy m i , dotyczącymi którym G n i e z n o stanowi w., zajmująca XIII tego praca Koczego się d a n y m i h i s t o r y c z n y ­ miasta d o p o ł o w y X I I I w . , t j . d o czasu w otrzymało! okację n a p r a w i e n i e m i e c k i m . D o p i e r o następna p r a c a W o j c i e c h a i piastowski Leona w Gnieźnie w świetle Kocki Gród plemienny w p r o w a d z a nas wykopalisk „ w a r c h e o l o g i c z n e b a d a n i a G n i e z n a . D a j e o n a dokładne i s z c z e g ó ł o w e opracowanie wyników badań t e r e n o w y c h n a d g r o d e m s k i m , j e g o rozkładem, umocnieniami g r o d u . W t o k u badań zdołano oraz wyróżnić gnieźnień­ budowlami osiem warstw wewnątrz kulturo­ w y c h , z c z e g o w a r s t w a V I I I - m a , najgłębsza i najstarsza była w a r ­ stwą grodową, t z n . t y l k o w związku z nią pozostawały ślady umocnień o b r o n n y c h , p o d c z a s g d y w a r s t w y następne ( o d V I I — I ) były pozostałością o s a d n i e o b r o n n y c h . S y s t e m umocnień s t w i e r d z o n y w w a r s t w i e V I I I - e j , n a j s t a r s z e j , ulegał k i l k a k r o t n y m z m i a n o m o d n a j s t a r s z e g o , p i e r w o t n e g o w p o ­ s t a c i ostrokołu a p o t e m fosy, d o p o t ę ż n e g o wału d r e w n i a n o - z i e m nego o szerokości 13 m . , b u d o w a n e g o w specjalnej właściwej - t y l k o p o l s k i m g r o d o m , U m o c n i e n i a g r o d u technice najstarszego pochodzą jeszcze z czasów p r z e d h i s t o r y c z n y c h ( o d V I I I — X w . ) , w s p o m n i a n y zaś wał z b u d o w a n y został za czasów M i e s z k a I . Jeśli chodzi o szczątki budownictwa, to s t w i e r d z o n o *w Gnieźnie d o m y w z n o s z o n e w k o n s t r u k c j i w ę g ł o w e j , z p a l e n i s k i e m w pośrodku l u b w narożniku. słupowo-plecionkowa, s t o s o w a n a Z n a c z n i e rzadszą j e s t k o n s t r u k c j a zapewne przy b u d y n k a c h gos­ p o d a r c z y c h , g d y ż n i e było w n i c h śladów k a m i e n n e g o p a l e n i s k a . W niektórych d o m a c h s t w i e r d z o n o ślady podłogi. Domy były �376 naogół niewielkie, często kwadratowe. szczątki łaźni p a r o w e j o w y m i a r a c h Na uwagę zasługują 2,75 x 5 m z podłogą w y ł o ­ żoną płaskimi o t o c z a k a m i . Dziesięć następnych p r a c daje na terenie osad gnieźnieńskich, o p i s zabytków podzielonych znalezionych według surowców z j a k i c h w y k o n a n e zostały. Z a b y t k i żelazne opracował K a z i m i e r z Łukasiewicz Przedmioty żelazne N a specjalną uwagę z Gniezna. zasługują t u różne narzędzia, j a k r o l n i c z e ( s i e r p y ) , r y b a c k i e ( w ę d k i ) , rzemieślnicze fdłuta, pieśni, ośniki, r o z p o r k i d o w y g i n a n i a z ę b ó w piły) wreszcie i n n e , j a k s i e k i e r y , noże, t a s a k i , tłoczki, szydła, m i s y żelazne d o p i e c z e n i a chleba, obręcze w i a d e r i t p . żużli żelaznych świadczą o m i e j s c o w e j nego prawdopodobnie Bogdan wiane, z ubogich rud darniowych. Kostrzewski srebrne i złote Liczne resztki p r o d u k c j i żelaza, w y t a p i a * publikuje Przedmioty brązowe, oło­ Są t o g ł ó w n e o z d o b y r ó ż n e g o z Gniezna. r o d z a j u . T u także o m ó w i o n e zostały p r z e d m i o t y o z d o b n e , służące do celów praktycznych a zwłaszcza okucia s k r z y n e k , pasów, uprzęży i t p . Zabytki wał Zdzisław z rogu i kości Adam w Rajewski. k u l t u r y p o l s k i e j u świtu grodzie opraco­ gnieźnieńskim Charakterystycznym zjawiskiem czasów historycznych jest używanie r o g u i kości j a k o s u r o w c a p r z y b o r ó w i narzędzi. N a p i e r w s z y do wyrobu dość o b f i t e najróżniejszych p l a n wysuwają się g r z e b i e n i e r o g o w e n a j r o z m a i t s z y c h t y p ó w i rozmiarów, d w u s t r o n n e i j e d n o ­ stronne, zwykle bardzo bogato zdobione. Również bogato zdo­ b i o n e są l i c z n e r o g o w e p o c h e w k i , okładziny, o k u c i a i t p . Z d o b i e ­ n i e zresztą s p o t y k a się n i e t y l k o na przedmiotach rogowych. ogóle polskie zdobnictwo wczesnohistoryczne w e i zasługuje na o s o b n e nie z dzisiejszym wyczerpujące jest b a r d z o opracowanie i porówna­ zdobnictwem ludowym. T e g o s a m e g o a u t o r a j e s t także p r a c a Gnieźnieńskie skórzane robów z okresu skórzanych (trzewików, kierpców, l u b bydlęcej^ świadczą o w y s o k i m Tadeusz w owych wyroby D o ś ć l i c z n e szczątki w y ­ wczesnodziejowego. mieszków, r z e m i e n i i t p . ) w y k o n y w a n y c h stwa i szewstwa W cieka­ na noże, głównie ze skóry koziej poziomie pochewek garbarstwa, rymar- czasach. Wieczorowski opisuje Zabytki ze szkła, szkliwa* �377 kamieni T półszlachetnych, Osełki bursztynu a Bogdan itp. oraz Przęśliki i podkładki Kostrzewski gnieźnieńskie. N a baczną uwagę e t n o g r a f a zasługuje p r a c a T a d e u s z a D z i e końskiego i W o j c i e c h a Kóćki Są o n e gnieźnieńskiego. Przedmioty wprawdzie drewniane ważnie szczątkowym, n i e m n i e j j e d n a k e t n o g r a f znajdzie t u wiele ludowej. Dość analogii miski, do grodu Słowiańszczyzny współczesnych w y t w o r ó w wspomnieć o t a k i c h j a n k a , łopata, k l e s z c z k i łyżki, do z zachowane w stanie prze­ kultury p r z e d m i o t a c h j a k stępa, k i ­ w y r o b u niecielnie, p r z y b o r y tkackie, szczątki d o w o z u o różnych konstrukcjach, przy c z y m j e d n a z n i c h nawiązuje ściśle d o k o n s t r u k c j i kół dziś jesz­ cze r o b i o n y c h n a P o l e s i u Wreszcie dwie wołyńskim. ostatnie z przedmioty, to W i t o l d a Hensla skich i Jana w Gnieźnie i odważniki z prace zw'erzqt w całokształtu Edwarda domowych Lubicz poszczególne grodów Najdawniejsze piastow­ monety, wagi znalezisk gnieźnieńskich przyno­ Niezabitowskiego i dzikich i Bronisława Gnieźnie linne Zurka, z Gniezna. Uzupełnienie szą p r a c opisujących Ceramika z wykopalisk z wieku Jaronia VIII Materiał — Średniowieczne wykopany szczątki O b i e te prace w Gnieźnie. kostny XIII dają roś­ niezwykle c e n n e materiały, na p o d s t a w i e których odtworzyć się P o l a k ó w i i n n y c h Słowian w sposób odżywiania okresie wczesnohistorycznym, możemy s o b i e dokładnie wyrobić pojęcie o stanie ówczesnej g o s p o d a r k i r o l n e j i h o d o w l a n e j , i wyjaśnić w i e l e zagadnień z a n y c h z dzisiejszą kulturą ludową Zamknięcie i z e s t a w i e n i e kiwań archeologicznych na K o s t r z e w s k i w p r a c y Ogólne Cennym wyników d o t y c h c z a s o w y c h terenie wyniki uzupełnieniem zwią­ Słowian. Gniezna daje rozkopywań przebogatej treści poszu­ P r o f . Józef gnieźnieńskich. jest 16 t a b l i c i 45 r y c i n w tekście, o d b i t y c h b a r d z o s t a r a n n i e , dających świetny przegląd najważniejszych o. Gnieźnie jest Słowiańszczyzny znalezisk naprawdę i żaden kopalnią etnograf gnieźnieńskich. materiałów dla Książka etnografa n i e będzie mógł się bez n i e j obejść. Stefan Nosek �378 Ogólny FRANCISZEK BUJAK, ctwa niemieckiego ski. STEFAN pływ formacyjny i o zarys do Polski ziemiach historii zachodnich Kolonizacja INGLOT, Niemców na osadni­ ziemiach wewnętrzna o d X V I - X V I I I w. zachodnich. Uniwersytet Pol" a na­ Kurs i n ­ Jagielloński A k a d e m i a Górnicza, n r . 2 2 i 2 3 . K r a k ó w 1 9 4 5 . ' T e d w i e r o z p r a w k i stanowią razem pewną całość. O g ó l n e r y s y niemieckiego p a r c i a n a wschód w ciągu dziejów daje p r a c a B u ­ j a k a , szczegóły d o t y c z ą c e procesów k o l o n i z a c y j n y c h przez prze­ ciąg dwóch w i e k ó w d o r z u c a I n g l o t . P r a c a t a m a s p e c j a l n i e duże znaczenie dla badacza w terenie chcącego zrozumieć procesy d a w n y c h p r z e m i a n k u l t u r y . Niesłychanie s u m i e n n a n i e o m a l źród­ łowa, cytująca p o n a d 6 0 p o z y c y j z l i t e r a t u r y , s k r u p u l a t n i e zesta­ wiająca różnorodne t y p y o s a d n i c t w a w i e j s k i e g o n a t e r e n i e P o l s k i w różnych o k r e s a c h czasu i d z i e l n i c a c h k r a j u , w związku z w s z e l ­ k i m i z m i a n a m i w s t r u k t u r z e ludności, wywołanymi przez w o j n y , klęski e l e m e n t a r n e , z m i a n y p o l i t y c z n e , j e s t b o g a t y m compendium wiedzy o r u c h u ludności w ciągu d w u w i e k ó w na t e r e n i e P o l s k i , j e d y n y m w t y m rodzaju w polskiej literaturze. Prócz wiejskiego skie, o m a w i a I n g l o t w s w e j p r a c y także również z t e g o samego Polski zachodniej d z e n i e i rozwój Zestawia planowanie, broszura K. Muencha zachodniej w wiekach m i a s t powstających n a z a c h o d z i e , i c h rolę Osad­ okresów i t o wyłącznie n a t e r e ­ omawia miast P o l s k i ona t y p y miej­ okresu X V I do X V I I I w . n i c t w o m i e j s k i e wcześniejszych nie osadnictwa osadnictwo obronną w „Pocho­ średnich". ich roz­ niektórych w y p a d k a c h , t a r g i , ustrój i z m i a n y w e w s z y s t k i c h t y c h działach. Anna TADEUSZ Z a g a d n i e n i e LEHR-SPLAWIŃSKI, a plemiona słowiańskie w średnich. wiekach ludowe ziem zachodnich. kaszubskie na w s c h o d n i m KAZIMIERZ NITSCH, zachodnich. Uniwersytet Kutrzebianka pograniczu Polskie gwary Kurs informacyjny o ziemiach Jagielloński i A k a d e m i a Górnicza, n r . 13 i 15. K r a k ó w 1 9 4 5 . R o z p r a w k i t e , nieobojętne d l a l u d o z n a w c y , się wzięły, w jaki sposób pogłębiły i utrwaliły tłumaczą skąd podobieństwa �379 i różnice między językiem r d z e n n e j P o l s k i a gwarą Tłumaczą w j a k i sposób układ s t o r y c z n y c h i późniejszy polityczny zachodnich, n a Śląsku, p o l s c e — t o p y t a n i a na które z n a j d u j e m y stopniu nie nas t u interesujących Polski, oraz poczucia kaszubską. wczesno h i ­ rozwój wypadków wpłynął na n i e . J a k i e m a m y d i a l e k t y na z i e m i a c h powiedź, w p e w n y m czasów w Wielko­ w broszurach tych od­ wpływającą również n a z r o z u m i e ­ różnic w k u l t u r z e l u d u różnych części odrębności różnych g r u p etnicznych. A. ANNA Etnografia KUTRZEBIANKA, ludnościowych na Zachodzie K. polskich (Prusy g r u p i Kaszuby), w y d . P o l s k i Związek Z a c h o d n i , K r a k ó w 1 9 4 5 , p. 1 9 , 16°. Forma wykładu i względy zakres p r z e d m i o t u i technikę nieczność poczynienia szczególnie ujemnie o nawiązaniu jego dużych odbiło wydawnicze określiły ujęcia, stąd skrótów które, też poszła perspektywicznych, się na wstępnej historycznym, autorce części ko­ co rozprawki, nie uwzględniając a n i głębi p r z e o b r a ż e ń , a n i i c h d y n a m i k i , straciło w związku z t y m swój merytoryczny Niemniej sens. p r z e c i e zdołała a u t o r k a n a p r z e s t r z e n i kilkunastu małych s t r o n i c zawrzeć s t o s u n k o w o dużą ilość materiału w e g o i przedstawić technikę przemian, wało się dzisiejsze e t n o g r a f i c z n e była t o rzecz prosta, gdyż słownie m o z a i k a w p ł y w ó w , przenikania, w e d ł u g której kształto­ oblicze dzisiejsze Prus i Kaszub. Kaszuby to teren niezwykle krzyżowania i z w a l c z a n i a rzeczo­ A nie i Prusy to do­ skomplikowanego się r o z m a i t y c h zespołów k u l t u r o w y c h , zbiegających się t u p o d n a p o r e m migrujących f a l róż­ nych wytworów. Z tego tak bardzo wymieszanego zespołu zja­ w i s k k u l t u r o w y c h wydzieliła a u t o r k a c e c h y — j e j z d a n i e m — n a j ­ istotniejsze d l a współczesnej k u l t u r y ludowej Prus i Kaszub. Za podstawę d o w y d z i e l e n i a i c h przyjęła m o w ę oraz kształt w i e r z c h ­ niego odzienia, t j . to, c o z reguły bywa podstawą d o t e g o r o ­ d z a j u rozgraniczeń, włączając j e d n a k d o z a s o b u argumentów r z e ­ czowych pewny te elementy pozwalają kulturowe, uściślić które w wnioski z mowy sposób względnie i o d z i e n i a i dokład- �380 niej określić charakter specjalny obszaru, a więc elementy kultury ludowej badanego zarówno z k u l t u r y m a t e r i a l n e j , ducbo- w e j , j a k i społecznej. Spośród w y d z i e l o n y c h w t e n sposób c e c h charakterystycz­ n y c h w y m i e n i m y — za autorką — n a j c i e k a w s z e . Należą d o n i c h najstarsze znane n a m f o r m y g o s p o d a r k i bogactwo rolnej, form i n a z w d l a g o s p o d a r k i r y b n e j , p i e r w o t n a czystość i świeżość p o ­ dań i wierzeń, przeżytki: t y p y c h a t a n a l o g i c z n e w B u k u pod Berlinem, najbardziej typowe skiego, otwarte ogniska w sezonowych kitna odzież, d o odsłoniętych formy u l a słowiań­ d o m k a c h r y b a c k i c h , błę­ z n a m i e n n a d l a całego p o l s k i e g o obszaru etnogra­ ficznego do X I X w i e k u . Biorąc p o d u w a g ę p r z e ż y t k o w e f o r m y k u l t u r o w e dochodzi a u t o r k a d o w n i o s k u , ż e śladów najstarszej k u l t u r y P r u s i K a s z u b szukać należy na północy, na terenie piasków n a d m o r s k i c h i pośród lasów. T a m z n a j d u j e m y sze f o r m y g o s p o d a r k i , lecz i przeżytki śródjeziernych, „nie t y l k o najstar­ dawnych praw i zwycza­ j ó w " (s. 1 3 ) . S p o s t r z e g a k u l t u r o w e związki P r u s i K a s z u b z resztą P o l s k i n i e t y l k o w d z i e d z i n i e g o s p o d a r k i r o l n e j , l e c z też i w d z i e ­ d z i n a c h s t r o j u i k u l t u r y d u c h o w e j , choć strój t e n dziś już p r a w i e nie i s t n i e j e , zaś wątki podań i pieśni, niezwykle być i były narażone przekształcenia na daleko idące liczne, mogły wskutek r o z l i c z n y c h kontaktów z s z e r o k i m światem, j a k i e sprawiała b l i s ­ kość łączą morza. Te i t y m podobne analogie kulturę i K a s z u b z o b r a z e m p o l s k i m i słowiańskim, oddzielają t u r y n i e m i e c k i e j , a „zakonserwowane jakby, Prus ją o d k u l ­ zachowane w for­ m a c h m n i e j skażonych niż w i n n y c h , b a r d z i e j n i w e l a c j o m p o d d a ­ nych obszarach" liktów" godny (s. 17) czynią z P r u s i K a s z u b dalszego intensywnego Nosicieli tej reliktowej sadnicze grupy. kultury Wymienia „rezerwat re­ badania. dzieli a u t o r k a n a t r z y za­ więc resztki Pomorzan, t j . Słoweń­ c ó w i Kaszubów właściwych, grupę mieszaną k a s z u b s k o - w i e l k o - polską i kaszubsko-kujawską. Podział t e n , j a k k o l w i e k może n a ­ suwać zastrzeżenie, dziś wość o etnicznych zgodny z t y m , c o się mówi g r u p a c h P r u s i K a s z u b , a zbytnią j e g o i schematyczność początku. jest zasadniczo tłumaczą względy ogólniko­ poruszone na �381 Całość s t a n o w i pożyteczną lekturę, wprowadzającą w sób łatwy i p r o s t y w o g r o m s k o m p l i k o w a n y c h problemów rowych, jaki reprezentują jącą duże p e r s p e k t y w y ziemie spo­ kultu­ kaszubska i pruska, obejmu­ myślowe i zachęcającą d o podjęcia nad ostatecznym wyanalizowaniem i sprecyzowaniem o b l i c z a t e j części P o l s k i , czemu omawiana prób kulturowego rozprawka daje po­ czątek. Wprowadzający jednak charakter broszury a u t o r k a pomieściła w n i m najważniejszą wymagał, przynajmniej żeby literaturę, dotyczącą t e g o p r z e d m i o t u . N i e można b y ł o pominąć milczeniem n a z w i s k T a d e u s z a Lehra-Spławińskiego i A d a m a F i s c h e r a , współ­ autorów wspaniałej monografii dawnych Prusów A . Fischera, Prus o Kaszubach. Pogańskich Etnografii H e n r y k a Łowmiańskiego — ż e b y wymienić t y l k o p o z y c j e c z o ł o w e , w y p a d a ł o w r e s z c i e w s p o m ­ nieć o Gryfie i o ruchu młodokaszubskim. Żałować także należy, ż e n i e zaprezentowała a u t o r k a wymienianych grup etnicznych, co było przecież mapy techniczną koniecznością w t r a k c i e s a m e g o wykładu i że n i e dała a n i j e d n e j próbki strojów (ustęp o s t r o j a c h j e s t w tekście s t o s u n k o w o szerny), co w o b e c ich kompletnego ob­ p r a w i e z a n i k u było b y rzeczą interesującą i pożądaną. Tadeusz TADEUSZ czyźnie LEHR-SPLAWIŃSKI, Słowian. O pochodzeniu Delimat i praoj- Poznań 1 9 4 6 , s t r . 2 3 7 , 7 m a p . Prace I n s t y t u t u Z a c h o d n i e g o n r . 2. Polska n a u k a s l a w i s t y k i rozpoczęła swój n o w y po tragicznej przerwie wojennej wspaniałą książką okres życia Lehra-Spła- wińskiego. J e s t t o w y n i k w i e l o l e t n i c h dociekań i przemyśleń a u ­ tora, oraz syntetycznych studiów t e g o p r o b l e m u , także w świetle nauk slawistyce pokrewnych: etnografii, autor jakie niemieckiej, skiej na przekór w prehistorii, okresie dążeniom N i e m i e c antropologii, ponurej okupacji d o wytępienia p o l ­ nauki. Problem s a m jest s t a r y i w i e l o k r o t n i e n o w i podstawowe zagadnienie gów historii, prowadził slawistów, jako też zarówno omawiany, bo sta­ językoznawców i filolo­ historyków, a r c h e o l o g ó w , etnografów, �382 to też literatura przedmiotu jest bardzo obfita i różnorodna, a u t o r zebrał ją w „ P r z y p i s a c h " na s t r . 1 4 1 — 2 2 4 . rakterystyczna, starsi uczeni, że d o tego Rudnicki, Rzecz cha­ z a b i e r a l i się n o r m a l n i e w y t r a w n i i znani badacze, dowski, Szachmatow, szyński, zagadnienia np. Niederle, Rozwa­ Czekanowski, K o s t r z e w s k i , Kozłowski, M o ­ Vasmer, Rostafiński i inni. Dochodzili do b a r d z o różnych wyników, g ł ó w n i e d l a t e g o , że żadna z d y s c y p l i n n a u k o w y c h sama p r z e z się n i e daje d o s t a t e c z n e j teriałowej do podstawy ma­ wyjaśnienia, k i e d y i g d z i e p o j a w i l i się Słowianie, j a k i e były i c h n a j d a w n i e j s z e losy. U c z e n i p o t y k a l i się w ciem­ ności, r o z m a i t y m i p r z y p u s z c z e n i a m i wypełniając l u k i źródeł; także ocena skąpych danych tecznie o d L a b y źródłowych była b a r d z o różna. Osta­ d o wybrzeża bałtyckiego aż p o środkową W o ł ­ g ę i T u r k i e s t a n wszędzie doszukiwano się pierwotnych siedzib słowiańskich. Tadeusz Lehr-Spławiński opracował s y n t e t y c z n e tychczasowych niego badań. Punktem n a t u r a l n i e materiały ujęcie d o ­ wyjścia i jądrem p r a c y są d l a lingwistyczne, które n a n o w o syste­ m a t y c z n i e zebrał i r o z k l a s y f i k o w a l ; otóż zestawiając j e w świetle wyników h i s t o r y c z n y c h i a r c h e o l o g i c z n y c h , nych i etnograficznych dochodzi najdawniejszych Słowian, i c h p r a o j c z y z n y ich migracji losów do także systematycznego i wykładu pochodzenia, różnokierunkowych o d m n i e j więcej 2 0 0 0 l a t p r z e d C h r y s t u s e m aż d o czasów średniowiecznych, nie ustalił dzisiejszy Materiał antropologicz­ k i e d y się lingwistyczny zestawia a u t o r w d w u rozdziałach: 1) s t a n o w i s k o języka prasłowiańskiego w dziedzinie 2) s i e d z i b y ostatecz­ o b r a z świata słowiańskiego. indoeuropejskiej językowej, Słowian w świetle nazw, geograficznych. R o z d z i a ł y t e zajmują najwięcej miejsca w książce (str. 2 0 — 9i). Tu indywidualny wkład b a r d z o duży w z a k r e s i e naukowy zebrania autora — lingwisty jest n o w y c h materiałów, s z c z e g ó l ­ nie słownikowych i k r y t y c z n e j o c e n y materiałów d a w n i e j dysku­ towanych. Stanowisko prasłowiaószczyzny grupy praindoeuropejskiej lizą około 4 0 c'ech wobec scharakteryzował innych odłamów a u t o r zarówno ana­ gramatycznych t j . fonetycznych, słowotwór- �383 czych, fleksyjnych, składniowych, sposób p r a i n d o e u r o p e j s k i e różniczkujących dziedzictwo tyczną oceną d a n y c h słownikowych. na n o w o w językowe, Przede rozmaity j a k o też k r y " wszystkim omówił p r o b l e m wspólności j ę z y k o w e j bałto-słowiańskiej, a w i ę c wymienił wspólne prasłowiańskie i prabałtyckie i n n o w a c j e g r a m a ­ t y c z n e , wspólne bałto-słowiańskie p r o d u k t y w n e p r z y r o s t k i i m i e n ­ n e , zgodności składniowe, dzo a nacisk s z c z e g ó l n y położył na b a r ­ d a l e k o idącą zgodność w słownictwie o b u gałązi j ę z y k o w y c h ; przeszło 1600 pozycyj wyrazowych, w t y m wiele nieznanych i n n y m językom i n d o e u r o p e j s k i m . Zgodności t e dowodzą czo t e z y o d a w n e j dające się wspólności stwierdzić językowej również stare zasadni­ bałto-słowiańskiej, ale rozbieżności w i słownictwie Bałtów i Słowian, choć n i e l i c z n e , gramatyce prowadzą a u t o r a d o d w u ostrożnych wniosków: 1) wspólność językowa bałto-słowiańska n i g d y n i e była bez­ względna, 2) wspólność t a należy d o s t o s u n k o w o b a r d z o odległej p r z e ­ szłości, po której nastąpił dość długi okres samodzielnego rozwoju. J a k i b y ł układ i c h s i e d z i b w o b e c i n n y c h s z c z e p ó w p r a i n d o europejskich, wynika z analizy w y c h , łączących Prasłowian narzeczy, co a u t o r b a r d z o zasięgów z taką dalszych cech przejrzyście zilustrował w „Schemat s t o s u n k u pokrewieństwa między językami a innymi indoeuropejskimi". języko­ l u b inną grupą ó w c z e s n y c h szkicu pt. słowiańskimi Dowodzą one, że w dobie rozbicia jedności j ę z y k o w e j p r a i d o e u r o p e j s k i e j Prasłowianie sąsiadowali o d z a c h o d u z G e r m a n a m i , o d południowego z a c h o d u i może połud­ nia z Celtami i Ilirami, niowego od wschodu ogólnie p r z y j m o w a n y c h poglądów w południowej Niemczech Skandynawii, (w dorzeczu w o t n e s i e d z i b y Bałtów wschodowi wian z Prabałtami, a o d połud­ w s c h o d u z T r a k a m i i Iraczyńkami. Ponieważ zaś praojczyzna Jutlandii i dolnego Renu i rozciągały się od wedle G e r m a n ó w leżała północno-zachodnich dolnej Łaby), a pier­ dorzecza Niemna k u aż d o d o r z e c z a O k i , należałoby d l a p r a o j c z y z n y S ł o ­ szukać miejsca w dorzeczu W i s ł y i O d r y z zasięgiem k u południowemu w s c h o d o w i w d o r z e c z u ren Wołynia i Podola, dokąd średniego D n i e s t r u , n a te­ sięgały niegdyś s i e d z i b y plemion �384 t r a c k i c h oraz dochodziły koczownicze szczepy irańskich S c y t ó w i Sarmatów ( s t r . 3 9 ) . Wniosek taki popiera bardzo geografia ropejskich. Można bowiem Bałtów i Słowian z grupą północno-zachodnią e u r o p e j s k i c h ; w słowniku W a l d e g o 425 wobec wyrazów p r a i n d o e u - wymienić w i e l e w y r a z ó w 125 nawiązań i Pokornego wyrazowych wschodnio-indoeuropejskimi. Przy łączących plemion praindoautor naliczył bałto-słowiańskich t y m słownictwo ze słowiańskie wiąże się z germańskim ściślej niż bałtyckie ( 9 4 - 5 2 ) , widoczn e r Słowianie sąsiadowali bliżej z G e r m a n a m i niż Bałtowie. R ó w n i e ż przeprowadzona analiza zapożyczeń prasłowiańskim d o w o d z i o b c y c h w y r a z ó w w języku b l i s k i c h stosunków Prasłowian z l u d a m i zachodnio europejskimi, więc wedle n a s i l e n i a zapożyczeń przede w s z y s t k i m z G e r m a n a m i dalej z C e l t a m i , R z y m i a n a m i , w słabym s t o p n i u z l u d a m i E u r o p y południowo w s c h o d n i e j : z G r e k a m i i Irańczykami. Ciekawe w t y m z e s t a w i e n i u są zapożyczenia choć n i e z b y t l i c z n e , d o w o d z ą na z a c h o d z i e . daleko W p ł y w języka prasłowiańskiego n a i n n e ówczesne d a się stwierdzić tylko wyjątkowo, większa grupa turko-tatar- s k i c h z a p o ż y c z e ń ze słowiańskiego j e s t p o c h o d z e n i a W fińskie, d a w n y c h zasięgów fińskich t e n sposób postawił a u t o r tezę o między G e r m a n a m i a Bałtami, więc w d o r z e c z u Następny rozdział późniejszego. praojczyźnie Słowian p o ­ O d r y i Wisły. l i g w i s t y c z n y na str. 52 — 92 „Siedziby Prasłowian w świetle n a z w geograficznych" z a w i e r a analizę sta­ rych nazw miejscowych, w s u m i e 112 g n i a z d n a z w głównie r z e c z ­ n y c h na t e r e n i e Łabą a W o ł g ą . autor między t y c k i c h , 14 t z w . „weneckich", 16 i n d o e u r o p e j s k i c h z c z e g o bogaty Wśród nich wyróżnił 16 o g ó l n o i n d o e u r o p e j s k i c h , 1 1 irańskich, 9 t r a c k i c h , 17 bał­ materiał e t y m o l o g i c z n y o różnych l u d a c h , które na 20 słowiańskich, 8 germańskich, 11 ugrofińskich, 5 e t r u s k i c h . nazw głównie r z e c z n y c h t y m terenie przebywały, Ten świadczy ale s a m p r z e z się n i e daje się schronologizować; należytą ocenę t e g o m a ­ teriału dają dopiero perspektywy historyczne i archeologiczne. Z badań t y c h m i a n o w i c i e w y n i k a , że najstarsze są n a z w y e t r u s k i e , t j , o nawiązaniach śródziemnomorskich, sięgających aż p o Bałtyk. Wyjaśnia j e północny zasięg k u l t u r o w y t z w . c e r a m i k i w s t ę g o w e j , ekspandującej w czasie o k o ł o 2 3 0 0 — 2 0 0 0 p r z e d C h r . z krajów �385 n a d d u n a j s k i c h i śródziemnomorskich poza Karpaty. s t r o n y równie starej f a l i k u l t u r o w e j odpowiadają s k i e . Tłumaczą się giem kultury 2000 — one drugiej ugrofiń­ południowo-zachodnira n a j d a l s z y m ceramiki 1700 przed Z nazwy grzebykowej, która Chr. ekspanduje v w czasie zasię­ między o d północnego wschodu z n a d górnej W o ł g i aź d o l i n i i O d r y i g ó r n e g o B u g u . N a t a k i e tło n a w a r s t w i a się już i n d o e u r o p e j s k a fala t z w . „ceramiki s z n u r o w e j " , l e c i a p r z e d C h r . rozlała która się kultury, z początkiem d r u g i e g o szeroko po Europie tysiąc­ o d Renu po Skandynawię i Bałkany, p o z a łuk W o ł g i d o K a u k a z u . O f a l i t e j świadczą o w e ogólnie i n d o e u r o p e j s k i e n a z w y , żej scharakteryzować. n i e dające się b y k o w e j , ugrofińskiej z kulturą c e r a m i k i s z n u r o w e j , pejskiej na terenie między łowi protobałtyckiemu, c z y l i praindoeuro- O d r ą a W o ł g ą dało początek z e s p o ­ bałtosłowiańskiemu i d o t e g o czasu odnieść należy grupę n a z w baltosłowiańskich sięgających nej W o ł g i d o l i n i i bli­ O t ó ż skrzyżowanie k u l t u r y c e r a m i k i g r z e ­ o d gór­ Odry. Później do rozbicia zespołu protobałtyckiego doprowadziła ekspansja t z w . k u l t u r y łużyckiej, j a k o powtórna f a l a i n d o e u r o p e j ­ ska sięgająca o d D u n a j u i B a w a r i i po Bałtyk i d o r z e c z e W i s ł y i B u g u . N a t y m t e r e n i e występują n a z w y t z w . „ w e n e c k i e " . m i o n a protobałtyckie n a północny wschód objęte wpływami k u l t u r y łużyckiej rozwijały nie j a k o zespół protobałtycki, d o którego się d a l e j odnieść o c h a r a k t e r z e bałtyckim między Narwią i O k ą . nym z protobałtyckiego przez skrzyżowanie t e r e n i e między O d r ą i B u g i e m słowiański. nawiązującymi nad Adriatykiem, Niemczech, zachodnim do w początkach O d r ą i Wisłą c h a r a k t e r y z u j e się skrzynkowe do tzw. grobów etniczno-językową T. kulturą łużycką indoeuropejska, Celtów w południowych rozwojem X X X V jamowych, zespołu ewolucja 1500—1Э00 aż d o lateń­ naszej e r y n a t e r e n i e w y c h ; o d pięknych u r n p o p i e l n i c o w y c h Lud. z formować zespół p r a ­ w s c h o d n i m d o T r a k ó w na Wołyniu. D a l s z a skiego i rzymskiego nazwy południowym skrzydłem d o Iii— k u l t u r y łużyckiej o d o k r e s u b r ą z o w e g o zacją się samodziel­ należy N a wyodrębnio­ A u t o r kulturę łużycką, t j . drugą falę łączy z W e n e t a m i rów zaczął Ple­ o d Bugu i N a r w i nie między zwyczajów pogrzebo­ poprzez groby kloszowe, co się wiąże z k r y s t a l i ­ prasłowiańskiego i wyraża 25* �386 u t r w a l e n i e m się s t a r y c h słowiańskich nazw r z e c z n y c h . N a z w y ger­ mańskie są naogół najmłodsze n a t y m t e r e n i e i tłumaczą się s i l ­ ną inwazją G o t ó w w I — II wieku naszej ery ze Skandynawii przez Pomorze w k i e r u n k u Wołynia, D n i e p r u i M o r z a j a k o t y m świadczą kolebkę szczepu ich groby szkieletowe. słowiańskiego uważać Czarnego* Z a właściwą więc należy d o r z e c z e Odry i W i s ł y . Zą t a k i m ujęciem przemawiają również dane a n t r o p o l o ­ giczne i etnograficzne, prehistorycznych i które a u t o r z e s t a w i a z w y n i k a m i badań językowych. Chodzi t u przede wszystkim 0 t z w . „rubież antropologiczną" odwieczną granicę kulturową o d ­ cinającą Prasłowian od Prabaltów p o l i n i i : średnia Wisła, B u g 1 Dniestr. W i d a ć z t e g o , ż e cały p r o b l e m p o c h o d z e n i a i p r a o j c z y z n y Słowian d o t y c z y o g r o m n e g o pierwszych wzmianek czasu: historycznych od 2000 lat przed C h r . do o Słowianach u H e r o d o t a w V w . p r z e d C h r . , a szczególnie u P l i n i u s z a i u T a c y t a z I w . p o C h r . i wyjaśnia których ślady się kilkoma wykopaliskowe i falami ekspansji kulturowych, t o p o n o m a s t y c z n e dają wyraźny o b r a z s t o p n i o w e j k r y s t a l i z a c j i Prasłowian — w s z y s t k o t o na t e r e ­ nie d o r z e c z a O d r y i Wisły. Władysław TADEUSZ LEHR-SPLAWIŃSKI, 1946, s t r . 7 2 , 5 m a p . Początki Biblioteka Studium Kuraszkiewicz Słowian. Kraków Słowiańskiego U. J. Seria B , n r . 1 — 4 . D r u g a książka T . Lehra-Spławińskiego m a c h a r a k t e r p o p u ­ larno-naukowy pod względem stylu i sposobu przedstawienia, ale w treści swojej j e s t t o d a l s z y ciąg n a u k o w e g o autora o losach Słowian o d mroków rozumowania p r e h i s t o r i i aż d o ostatecz­ n e g o w y t w o r z e n i a się poszczególnych j ę z y k ó w słowiańskich. Rozdział I p t . „ P r a s ł o w i a n i e " przednio jest j a k b y streszczeniem o m ó w i o n e g o dzieła z t y m uzupełnieniem, jaśnia w j a k i sposób doszło d o r o z b i c i a jedności na t r z y zespoły: z a c h o d n i , w s c h o d n i i południowy. po­ że a u t o r o b ­ prasłowiańskiej A u t o r opiera się t u głównie na w y n i k a c h d i a l e k t o l o g i i prasłowiańskiej, k o n t r o ­ lując j e d a n y m i historycznymi. Nie wdając się w s z c z e g ó ł o w e �387 wywody lingwistyczne, ogólnie autor i n f o r m u j e , że najpierw w y ­ dzieliła się g r u p a późniejszych Słowian w s c h o d n i c h i południo­ w y c h z g o d n i e z zaznaczającą się ekspansją k u l t u r y g r o b ó w j a m o ­ w y c h w k i e r u n k u południowym i w s c h o d n i m , może p o d n a c i s k i e m Gotów od północy. Potem b y ć może w związku z n a c i s k i e m A w a r ó w w V I w . Słowianie w s c h o d n i znów zbliżyli się n a krót­ k o d o z a c h o d n i c h , szczególnie Słowian zachodnich, dzisiejsi Słowian południowych. ostatecznie żąc W tych na północy, a południowa C z e s i i Słowacy, Inwazja madiarska w zbliżyli I X w. część się d o oddzieliła Słowian południowych o d C z e c h ó w i S ł o w a k ó w , wią­ ostatnich na n o w o ściślej z grupą lechicko-łużycką. t e n sposób n a p r z e s t r z e n i l a t o d r. 4 0 0 p o w i e k I X ustalił się dzisiejszy podział świata słowiańskiego n a t r z y g r u p y : w s c h o d ­ nią, południową i zachodnią. W rozdziale I I omawia autor których łączy z nazwą Lugii, Łuśanie. Objaśnia i c h repartycję wacką, łużycką i lechicką, lingwistycznym, także losy na trzy posługując historią Słowian u Tacyta, Lugiones się plemion zachodnich, c z y l i Łężanie, g r u p y : czesko-słogłównie materiałem wchodzących t y c h g r u p poszczególnych i historią p i e r w s z y c h w organizacji skład pań­ s t w o w y c h w i c h obrębie. W rozdziale I I I poświęconym Słowianom w s c h o d n i m , w a n y m przez J o r d a n i s a w V I w . Antami a u t o r wyjaśnia na p o d s t a w i e ruskiej dialektologii historycznej, pisu Nestora drogi, jakimi nocne siejsze p l e m i o n a : Słowianie i K r y w i c z e , gwary także u w a g I a t o - szło zróżniczkowanie i m i g r a c j e m i o n w s c h o d n i c h . P o c z ą t k o w o z całości północno-wielkoruskie; nazy­ głównie ple­ wydzieliły się d w a pół­ którym odpowiadają d z i ­ później o d X I I I w . w y o d ­ rębniają się też p l e m i o n a południowe: W o ł y n i a n i e , P o l a n i e i Siew i e r z a n i e , dzisiejsze ukraińskie; w końcu X I V w . , w pasie środkowym wyodrębniły się p l e m i o n a D r e g o w i c z ó w i D e r e w l a n , dzisiejsze b i a ­ łoruskie, o d R a d y m i c z ó w i W i a t y c z ó w , d z i s i e j s z y c h południowych, nocnych. które Temu ze swej podziałowi Wielkorusów s t r o n y zbliżyły się d o g w a r sprzyjało tworzenie się pół­ różnych ośrodków państwowych na R u s i : Kijów, N o w o g r ó d , S u z d a l , M o ­ skwa, państwo dzisiejszy: Cedymicza, Wielkorusini, tak że o d X V w . m a m y Małorusini i Białorusini. już układ Rozdział IV, �388 poświęcony Słowianom południowym, n a z y w a n y m p r z e z J o r d a n i - sa Sclaveni „ S ł o w i e n i e " , tłumaczy łudniowych i dalsze i Dunaju na wydzielenie przez się Słowian p o ­ Karpaty wzdłuż Bałkany aż p o P e l o p o n e z w V I w . o r a z zróżniczkowanie słoweńskie, i c h migracje się dialektyczne kajkawskie, czakawskie części i zachodniej: sztokawskie, Cisy stopniowe narzecza i części w s c h o d n i e j : n a r z e c z a bułgarskie i macedońskie. Ta wielce niewątpliwie blemami pożyteczna i kształcąca lekturą książeczka stanie się k a ż d e g o h u m a n i s t y interesującego się p r o ­ się głównie n a m a ­ teriale lingwistycznym z natury rzeczy trudnym, słowiańskimi. Aczkolwiek opiera jest j e d n a k n a ­ p i s a n a w sposób łatwy, p r z e j r z y s t y , przystępny d l a k a ż d e g o , bez z b y t n i e g o bagażu n a u k o w o - d o w o d o w e g o . D o k a ż d e g o rozdziału dołączona j e s t s z k i c o w a m a p k a , dająca łatwą ilustrację i r e k a p i tulację treści. к W. K. L u b l i n , wrzesień 1 9 4 6 . � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/058f46ab00ebf86114dfddb43a705eb5.pdf 42e8b57f6318865f2a2bfc845c125bfe Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5752 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wierzba (Salix) - wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5350 Title A name given to the resource Wierzenie o przebywaniu złego ducha w wierzbie (Salix)/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.224 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 0 . Wierzenie o przebywaniu złego ducha w wierzbie Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": O j a k i m drzewie mówili starzy ludzie, że w n i m czy pod n i m siedzi zły duch (jego nazwa) — a może krasnoludki, choroby, gościec, kołtun? Czy takie drzewo można było wycinać? Objaśnienia znaków: 1 — zły duch siedzi w wierzbie; 2 — inne odpowiedzi; 3 — brak tradycji, 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/c5d79d788c72f98ca5cb915677a73df9.pdf 74a604ea0b6d674febef9b09ba6c2e43 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5753 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wierzenia ludowe Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5351 Title A name given to the resource Przekonanie o wężu wypijającym mleko krowom/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.236 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 41. Przekonanie o wężu wypijającym mleko krowom Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": C o opowiadają o wężu? Objaśnienia znaków: 1 — wąż ssie mleko z wymion krowy; 2 — żmija ssie mleko z w y m i o n krowy; 3 — żmija ssie mleko z piersi kobiecej; 4 — brak tradycji; 5 — brak odpowiedzi. Uwagi: Wykorzystano również odpowiedzi na pytania pochodzące z kwestionariusza PAE nr 10 „De­ mony, półdemony i istoty nadprzyrodzone w opowiadaniach i wierzeniach ludowych", dotyczące węża rozumianego jako demona przyswajającego się do gospodarstwa. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6b04c815666aa7b86fe3136bb7da3d2c.pdf 6c6d901e41fa55c230e22d612ea5dc0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5754 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5352 Title A name given to the resource Wątek folklorystyczny o powstaniu świni/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.240 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 2 . Wątek folklorystyczny o powstaniu świni Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadają o świni? Z kogo powstała? Objaśnienia znaków: 1 — świnia powstała z Żyda lub Ż y d ó w k i ; 2 — brak tradycji; 3 — brak odpo­ wiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/acf6d25ca1d414584840546ac6e766f4.pdf 3658c09e9d042df70a393725ae0b7536 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5755 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne koza - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5353 Title A name given to the resource Przekonanie o diabelskim charakterze kozy/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.243 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 3 . Przekonanie o diabelskim charakterze kozy Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadają o kozie i złym duchu? K t o j ą stworzył? C o można ugasić mlekiem kozy? Objaśnienia znaków: 1 — koza posiada diabelski charakter; 2 — brak tradycji; 3 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/6642330abf4a03ecb96b9a7de277cb78.pdf f56da447a98ee8cb67a1b8565858db87 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5756 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5354 Title A name given to the resource Określanie pory nocy na podstawie piania koguta/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.248 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 44. Określanie pory nocy na podstawie piania koguta Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadają o kogucie? Objaśnienia znaków: Pianie koguta oznacza: 1 — zbliżający się poranek; 2 — porę nocy (brak dokład­ niejszych danych); 3 — brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/a885ec99a022fa12ed92929dd7f7860e.pdf 3df765dbc8beb6c412eefc1f8249b91a Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5758 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne biedronka - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5356 Title A name given to the resource Nazwy biedronki/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.271 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 45. Przekonanie o powstaniu bociana z człowieka Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe": Co opowiadają o bocianie? Z kogo powstał? Czy można zabić bociana, dlaczego? Objaśnienia znaków: 1 — bocian to przemieniony człowiek; 2 — bocian ma coś wspólnego z człowie­ kiem; 3 — brak tradycji; 4 — brak odpowiedzi. � https://zbiory.etnologia.uw.edu.pl/files/original/2bfc4fe7072bda11da44501ae3969be6.pdf 7dd9392e83aa07f82a9bdc07b02cdd0b Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Polski Atlas Etnograficzny Subject The topic of the resource atlasy etnograficzne, mapy Creator An entity primarily responsible for making the resource PTL, Publisher An entity responsible for making the resource available PTL Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1953 - Contributor An entity responsible for making contributions to the resource IAiE PAN (d.IHKM PAN) Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource pdf Language A language of the resource polski Text A resource consisting primarily of words for reading. Examples include books, letters, dissertations, poems, newspapers, articles, archives of mailing lists. Note that facsimiles or images of texts are still of the genre Text. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Relation A related resource oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:5759 Rights Information about rights held in and over the resource Licencja PIA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2002 Subject The topic of the resource Polski Atlas Etnograficzny atlasy etnograficzne wiedza ludowa pszczoła - wiedza ludowa Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context oai:cyfrowaetnografia.pl:5357 Title A name given to the resource Mówi się, że pszczoła umiera albo ginie/ Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego (mapy) Description An account of the resource Komentarze do Polskiego Atlasu Etnograficznego t.6: Wiedza i wierzenia ludowe s.275 Commentaries to the Polish Ethnographic Atlas vol.6: The folk knowledge and beliefs Creator An entity primarily responsible for making the resource Lebeda [Pieńczak], Agnieszka Kłodnicki, Zygmunt (red.nauk.) Language A language of the resource pol. Publisher An entity responsible for making the resource available Polskie Towarzystwo Ludoznawcze Uniwersytet Śląski Filia w Cieszynie Type The nature or genre of the resource mapa Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource application/pdf PDF Text Text capture metadata for PDF documents Text 4 6 . Nazwy biedronki Oprac. Agnieszka Lebeda Kier. naukowe Zygmunt Kłodnicki Kwestionariusz nr 11 „Wiedza i wierzenia ludowe" i APV. Co opowiadają o biedronce? Jakie wróżby, wierszyki (podaj tekst i okoliczności jego wygłoszenia)? Czy można j ą zabić? Pominięto występowa­ nie nazwy „ b i e d r o n k a " . Ryc. 11 APV „Bezeichnungen für den Marienkäfer i n P o m e r n " ( A P V : 219). Objaśnienia znaków: 1 — „boża krówka"; „krówka"; 2 — „boży robak"; 3 — „patronka"; 4 — „ k o n i k Pana Jezusa"; 5 — „panienka"; „panieneczka"; 6 — „zezula"; „zazula"; 7 — „ o r a " ; 8 — „kudła"; 9 — „ m u n i a " ; 10 — nazwy rzadsze ( 1 . „pietrusia"; 2. „trusia"; 3. „agatka"; 4. jonka; 5. „petronelka"; 6. „morawka", „morawiczka"; 7. „maruczka"; 8. „marioszek"; 9. „lelunek"; 10 „kaszka"; 11. „tatarczuszek"; 12. „słoneczko"; 13. „zdrowoszek"; 14. „godzinka"; 15. „worożka"; „wróżka"; 16. jagronka"; 17. „macierzanka"; 18. „katrynka", „katarynka"; 19. „małżonka"); 11 - „ g r ü t z w u r m " (wg APV); 12 — „kruschke"; 13 — „marienkäfer" (wg APV); 14 — brak tradycji; 15 — brak odpowiedzi. �